Supreme Court refers labor restitution case to determine if unjust enrichment law applies to monetary severance payments.

Sygn. akt II PK 180/11

POSTANOWIENIE

Dnia 10 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSN Teresa Flemming-Kulesza

Protokolant Joanna Porowska

w sprawie z powództwa L. B. i M. P.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń /…/

o odprawę pieniężną ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 10 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 grudnia 2010 r.,

na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c. odracza wydanie wyroku i

przekazuje do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu

Najwyższego

następujące

zagadnienie

prawne

budzące

poważne wątpliwości:

„czy w sprawie z zakresu prawa pracy, orzeczenie o zwrocie

spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia pieniężnego w

orzeczeniu

kończącym

postępowanie

w

sprawie

po

jej

przekazaniu do ponownego rozpoznania wskutek uwzględnienia

skargi kasacyjnej, następuje wyłącznie na podstawie art. 398 15 §

1 zdanie ostatnie k.p.c. w związku z odpowiednio stosowanym

art. 415 zdanie pierwsze k.p.c., czy też mają zastosowanie

również przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405-414

k.c.)?”

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 maja 2008 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych zasądził od strony pozwanej /…/ na rzecz powodów: 1) M. P. kwotę

1.470.000 zł i 2) L. B. kwotę 630.000 zł tytułem odpraw wraz z odsetkami

ustawowymi od dnia 2 lutego 2004 r. do dnia zapłaty; oddalił powództwo w

pozostałej części (co do zasądzenia odsetek od dnia 30 stycznia 2004 r.) oraz

orzekł o kosztach procesu i rygorze natychmiastowej wykonalności.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 27 czerwca 2002 r. powodowie zawarli z

pozwaną umowy o pracę na czas nieokreślony od dnia 1 lipca 2002 r., z

zastrzeżeniem, że będą one obowiązywać "nie krócej, niż do dnia 30 czerwca 2007

r.". Stosownie do postanowień zamieszczonych w punkcie 9.5 umów o pracę obu

powodów, w przypadku rozwiązania umowy przez pracodawcę „przed upływem 30

czerwca 2007 r.” z powodu odwołania pracownika ze stanowiska, pracownikowi

przysługiwała odprawa pieniężna w wysokości iloczynu miesięcy pozostałych do

dnia 30 czerwca 2007 r. i przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia oraz premii

liczonych za ostatnie 12 miesięcy. Odprawa miała być wypłacona w terminie 30 dni

od dnia rozwiązania umowy o pracę. W punkcie 9.6. umów o pracę wymieniono

okoliczności pozbawiające powodów prawa do odprawy. Jednocześnie strony

zawarły umowy o zakazie konkurencji. Pismem z dnia 16 września 2003 r. pozwana

wypowiedziała powodom umowy o pracę.

Przed Sądem Rejonowym w T. toczyło się postępowanie w sprawie z

powództwa M. P. i L. B. o odszkodowanie z tytułu bezzasadnego wypowiedzenia

umowy o pracę (sygnatura akt IV P …/03), które zostało prawomocnie oddalone

wyrokiem Sądu drugiej instancji, a skarga kasacyjna powodów od tego orzeczenia

została oddalona przez Sąd Najwyższy. Średnie wynagrodzenie powoda M. P.

wynosiło 35.000 zł a L. B. 15.000 zł. Wysokość odpraw liczonych od takich

wynagrodzeń wynosi odpowiednio 1.470.000 zł i 630.000 zł.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że

prawomocne oddalenie powództwa o odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego

wypowiedzenia umowy o pracę nie jest "prejudykatem w niniejszym postępowaniu".

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, naruszenia obowiązków pracowniczych będące

podstawą rozwiązania umów o pracę z powodami nie wyczerpywały przesłanek

pozbawiających powodów prawa do odpraw wymienionych punkcie 9.6. umów o

pracę. To doprowadziło Sąd pierwszej instancji do wniosku, że roszczenia

powodów o zapłatę odpraw zasługują na uwzględnienie.

Wyrokiem z dnia 29 października 2008 r., III APa …/08, Sąd Apelacyjny

oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu pierwszej instancji oraz zasądził od niej

na rzecz każdego z powodów kwoty po 4.500 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego za drugą instancję.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 8 marca 2010 r., II PK 249/09 (OSNP 2011

nr 17-18, poz. 225) - w uwzględnieniu skargi kasacyjnej strony pozwanej - uchylił

wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał temu Sądowi sprawę do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16

grudnia 2010 r., III APa …/10, zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób,

że oddalił powództwo oraz zasądził od każdego z powodów na rzecz strony

pozwanej stosowne kwoty tytułem zwrotu kosztów procesu. Ponadto Sąd

Apelacyjny nakazał powodowi M. P. zwrócić pozwanej kwotę 1.470.000 zł brutto

oraz powodowi L. B. zwrócić pozwanej kwotę 630.000 zł brutto, z ustawowymi

odsetkami od dnia 2 lutego 2004 r. do dnia zapłaty tytułem spełnionego

świadczenia.

Sąd Apelacyjny uznał, że powodowie dopuścili się rażącego naruszenia

obowiązków pracowniczych (art. 100 § 1 oraz art. 100 § 2 pkt 1 k.p.) wskutek

odmowy

wykonywania

poleceń

przełożonych

dotyczących

pracy

oraz

nieprzestrzegania obowiązujących w miejscu pracy zasad dotyczących ładu i

porządku pracy określonych w informacji zarządu Spółki. Powodowie naruszyli

również obowiązek dbania o dobro zakładu pracy, chronienia jego mienia oraz

zachowania

w

tajemnicy

informacji,

pracodawcę

na

szkodę,

w

których

szczególności

ujawnienie

poprzez

mogłoby

podjęcie

narazić

działalności

konkurencyjnej w postaci organizowania, bez zgody i wiedzy zarządu Spółki,

spotkań rekrutacyjnych na rzecz innego podmiotu (art. 100 § 2 pkt 4 k.p.). Oznacza

to, że zachodzą przesłanki wyłączające prawo powodów do odprawy wskazane w

punktach 9.6.1., 9.6.2. i 9.6.3 umów o pracę z dnia 27 czerwca 2002 r., wobec

czego należało zmienić orzeczenie Sądu pierwszej instancji przyznające powodom

stosowne kwoty tytułem tych odpraw.

Co się tyczy złożonego przez stronę pozwaną wniosku o zwrot zasądzonego

i spełnionego świadczenia, Sąd Apelacyjny wskazał, że jest związany takim

wnioskiem, wobec czego nie może go pozostawić bez rozpoznania ani odesłać

stron na drogę odrębnego procesu, tym bardziej że strona pozwana przedstawiła

dowody na okoliczność spełnienia należności zasądzonych wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 26 maja 2008 r. Sąd odwoławczy nie podzielił argumentacji

powodów, że zużyli korzyści uzyskane z tytułu wypłaty odpraw i że obecnie nie są z

tego tytułu wzbogaceni. W ocenie Sądu Apelacyjnego, istnieją podstawy

domagania się przez stronę pozwaną zwrotu kwot zasądzonych uprzednio

prawomocnym wyrokiem. Sąd Apelacyjny dopuścił dowód z przesłuchania

powodów na okoliczności związane ze zużyciem przez nich korzyści otrzymanych

w wyniku spełnienia świadczenia. W ocenie Sądu, zeznania M. P. w zakresie, w

jakim twierdzi, że będąc zaangażowany w działalność wielu spółek wykonywał te

czynności charytatywnie nie są wiarygodne, gdyż są wzajemne sprzeczne. Sąd

oddalił wnioski dowodowe powodów o przesłuchanie świadków wymienionych w

pismach procesowych z 15 listopada 2010 r. i 1 grudnia 2010 r., ponieważ uznał, że

świadkowie zostali powołani na okoliczność wydatkowania przez powodów kwot

pobranych odpraw "na cele niestandardowe". Według Sądu drugiej instancji,

pomimo wykonania przez stronę pozwaną prawomocnego wyroku z dnia 29

października 2008 r., powodowie - reprezentowani przez profesjonalną kancelarię

prawną

-

mieli

świadomość

możliwości

wzruszenia

tego

orzeczenia

w

postępowaniu kasacyjnym, co rzeczywiście nastąpiło. Sprawa była sporna od

samego początku i dotyczyła znacznych sum pieniężnych. Było więc wysoce

prawdopodobne, że pozwana wniesie skargę kasacyjną od prawomocnego

orzeczenia. Zatem powodowie powinni liczyć się z ewentualnym obowiązkiem

zwrotu spełnionych i wyegzekwowanych świadczeń, w szczególności powinni

powstrzymać się od dokonywania ponadstandardowych wydatków. Powodowie

twierdzili, że do dnia 6 listopada 2010 r. zużyli w całości kwoty pobranych odpraw w

taki sposób, że aktualnie nie są już z tego tytułu wzbogaceni (między innymi na

zagraniczne wyjazdy urlopowe, darowizny na rzecz bliskich oraz Kościoła). Jednak

tak szybkiego rozdysponowania znacznych środków pieniężnych otrzymanych od

strony pozwanej na wydatki luksusowe, ponadstandardowe - w ocenie Sądu

Apelacyjnego - nie można określić mianem wydatków "pierwszej potrzeby". Nie

można zatem przyjąć, że kwoty te zostały wydatkowane w taki sposób, że

powodowie nie są już wzbogaceni. Przedmiotowe środki zostały - zdaniem Sądu jedynie rozdysponowane w różnych kierunkach po to, aby stworzyć wrażenie, że

powodowie nie są już wzbogaceni. W świetle tych okoliczności wystąpiły więc

wszelkie przesłanki ku temu, aby powodowie zostali zobowiązani do zwrotu na

rzecz pozwanej kwot spełnionego świadczenia z odsetkami od dnia 2 lutego 2004 r.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powodowie zarzucili

między innymi naruszenie: 1) art. 409 k.c., wskutek przyjęcia, że powinni w dalszym

ciągu liczyć się z obowiązkiem zwrotu odpraw przyznanych im prawomocnym

wyrokiem Sądu drugiej instancji; 2) art. 406 k.c., przez pominięcie, że w efekcie

zbycia uzyskanych części korzyści (odpraw) i uzyskania w zamian innych

przedmiotów obowiązek ich zwrotu został zastąpiony obowiązkiem wydania tego,

co w zamian tych korzyści otrzymali - wydania przedmiotów nabytych za środki

pochodzące z otrzymanych odpraw; 3) art. 407 k.c., przez pominięcie, że wobec

rozporządzenia środkami pochodzącymi z otrzymanych odpraw na rzecz osób

trzecich obowiązek zwrotu tych środków przeszedł na te osoby; 4) art. 481 § 1 w

związku z art. 455 k.c., przez zasądzenie odsetek za opóźnienie również za okres,

w którym roszczenie o zwrot świadczenia uznanego za nienależne, nie było jeszcze

wymagalne. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powodowie zwrócili między innymi

uwagę na problem prawny, czy osoba, która przyjmuje świadczenie zasądzone

prawomocnym wyrokiem sądu drugiej instancji podlegającym zaskarżeniu w

postępowaniu kasacyjnym musi liczyć się z obowiązkiem zwrotu tego świadczenia.

Zdaniem powodów, przyjęta w zaskarżonym orzeczeniu Sądu Apelacyjnego

wykładnia, że pomimo uzyskania prawomocnego wyroku zasądzającego na rzecz

powodów odprawy pieniężne przewidziane w umowie o pracę, powinni oni liczyć

się z koniecznością ich zwrotu jest "całkowicie chybiona", skoro orzeczenie sądu

drugiej instancji ma cechę prawomocności. Zdaniem skarżących, art. 217 i art. 227

k.p.c. nie dawały Sądowi Apelacyjnemu żadnych podstaw, aby oddalić ich wnioski

dowodowe na okoliczność zużycia pobranych odpraw tylko z tej przyczyny, że

dotyczyły one "wydania przez powodów odpraw na cele niestandardowe".

Na rozprawie kasacyjnej pełnomocnicy powodów podtrzymali wnioski

zawarte w skardze kasacyjnej, natomiast pełnomocnik strony pozwanej wniósł o

oddalenie skargi.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej powodów wyłoniły się wątpliwości

związane z istotnym zagadnieniem dotyczącym wykładni i odpowiedniego

stosowania art. 415 w związku z art. 39815 § 1 in fine k.p.c. przy ponownym

rozpoznaniu sprawy po uchyleniu wyroku sądu drugiej instancji w postępowaniu

kasacyjnym (dotyczące także wykładni art. 338 § 1, art. 39816 i art. 39819 k.p.c.).

Zgodnie z art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy w razie uwzględnienia skargi

kasacyjnej uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i przekazuje

sprawę do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, lub innemu

sądowi równorzędnemu; Sąd Najwyższy może uchylić także w całości lub w części

orzeczenie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania

sądowi temu samemu lub równorzędnemu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy

art. 415 stosuje się odpowiednio. Według art. 39816 k.p.c., jeżeli podstawa

naruszenia prawa materialnego jest oczywiście uzasadniona, a skargi kasacyjnej

nie oparto także na podstawie naruszenia przepisów postępowania lub podstawa ta

okazała się nieuzasadniona, Sąd Najwyższy może na wniosek skarżącego uchylić

zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy. Przepis art. 415 stosuje się

odpowiednio. Podobna regulacja jest zawarta w art. 398 19 k.p.c., zgodnie z którym,

jeżeli pozew ulegał odrzuceniu albo istniała podstawa do umorzenia postępowania,

Sąd Najwyższy uchyla wydane w sprawie wyroki oraz odrzuca pozew lub umarza

postępowanie; przepis art. 415 stosuje się odpowiednio. Przepis art. 415 k.p.c., do

którego odsyłają powołane regulacje o postępowaniu ze skargi kasacyjnej,

zamieszczony w dziale VI tytułu VI księgi pierwszej Kodeksu postępowania

cywilnego "Wznowienie postępowania", stanowi zaś, że uchylając lub zmieniając

wyrok, sąd na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym postępowanie w

sprawie orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o

przywróceniu stanu poprzedniego; nie wyłącza to możliwości dochodzenia w

osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody poniesionej

wskutek wydania lub wykonania wyroku. Nadto, obowiązek sądu polegający na

orzeczeniu o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia jest

uregulowany w art. 338 k.p.c., zgodnie z którym, uchylając lub zmieniając wyrok,

któremu nadany został rygor natychmiastowej wykonalności, sąd na wniosek

pozwanego orzeka w orzeczeniu kończącym postępowanie o zwrocie spełnionego

lub wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu poprzedniego stanu (§ 1),

co nie wyłącza możliwości dochodzenia w osobnym procesie naprawienia szkody

poniesionej wskutek wykonania wyroku (§ 2).

W ocenie Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą skargę w związku z

kategorycznym brzmieniem art. 415 k.p.c., które powoduje związanie sądu

orzekającego w sprawie wnioskiem restytucyjnym strony (o zwrot spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia) zachodzi poważna wątpliwość prawna dotycząca

tego, czy w razie wydania przez Sąd Najwyższy wyroku kasatoryjnego i

przekazania sprawy sądowi drugiej instancji (ewentualnie pierwszej instancji) do

ponownego

rozpoznania,

rozpoznanie

tego

wniosku

powinno

nastąpić

z

uwzględnieniem przepisów Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu

(art. 405-414), czy też ograniczyć się wyłącznie do zbadania przesłanek formalnych

określonych w art. 415 k.p.c. Problem ten jest poważny, gdy zważy się, że po

wprowadzeniu do Kodeksu postępowania cywilnego przepisów o skardze

kasacyjnej (art. 3981-39821) - w miejsce kasacji (art. 392-39320) - orzeczenie sądu

drugiej instancji nie tylko podlega niezwłocznemu wykonaniu (por. art. 388 § 1

zdanie pierwsze k.p.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 1996 r.), lecz

również korzysta z przymiotu prawomocności.

Już na wstępie należy zauważyć, że żaden ze wskazanych przepisów w

swej treści nie odwołuje się do stosowania przepisów prawa materialnego (w

szczególności o bezpodstawnym wzbogaceniu) przy orzekaniu o zwrocie

spełnionego

(wyegzekwowanego)

świadczenia

w

ramach

tego

samego

postępowania (a nie osobnego procesu). Przepisy określają przesłanki dotyczące

zaistnienia pewnej sytuacji procesowej (złożenie wniosku we właściwym czasie,

spełnienie lub wyegzekwowanie świadczenia, uchylenie lub zmiana wyroku, którym

świadczenie zasądzono). Prosta wykładnia językowa powinna więc prowadzić do

wniosku, że spełnienie tych przesłanek, powinno prowadzić do orzeczenia o

zwrocie świadczenia, bez sięgania do innych przesłanek (pozytywnych, czy

negatywnych) wynikających z przepisów prawa materialnego. Jak trafnie podnosi

się w literaturze (P. Mostowik [w:] System Prawa Prywatnego, Tom 6, Prawo zobowiązań-część ogólna, Rozdział II. Bezpodstawne wzbogacenie, pod red. A. Olejniczaka, Warszawa 2009, s. 233), przy interpretowaniu przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego dotyczących roszczeń o charakterze restytucyjnym do

stosowania

rozliczeń

według zasad

zwrotu

bezpodstawnego

wzbogacenia

doprowadziło nie tyle wyraźne brzmienie przepisów prawnych, co stanowisko

orzecznictwa.

Przed wprowadzeniem przepisów o skardze kasacyjnej, orzecznictwo Sądu

Najwyższego dotyczyło art. 338 § 1 i art. 415 k.p.c. (także art. 422 § 1 k.p.c. jako

przepisu regulującego postępowanie wywołane rewizją nadzwyczajną). Podkreślić

jednak należy, że niektóre z powoływanych w tym zakresie orzeczeń nie dotyczyły

wniosku restytucyjnego rozpoznawanego w tym samym postępowaniu, lecz zasad

dochodzenia zwrotu świadczenia w osobnym procesie (w szczególności wyrok z

dnia 25 września 1965 r., I PR 372/65, OSNCP 1966 nr 5, poz. 83; OSPiKA 1966 nr

10, poz. 214, z glosą H. Mądrzaka oraz uchwała z dnia 24 marca 1967 r., III PZP

42/66, OSNCP 1967 nr 7-8, poz. 124; NP 1967 nr 2, s. 1697, z glosą A.

Ohanowicza).

Wniosku

restytucyjnego

w

ścisłym

tego

słowa

znaczeniu

(rozpoznawanego w tym samym postępowaniu) dotyczył wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 14 lutego 1968 r., I PR 441/67 (OSNCP 1968 nr 11, poz. 192; PiP 1969 nr 89, s. 468, z glosą H. Mądrzaka), stwierdzający, że sąd, do którego zgłoszono

wniosek w trybie art. 415 k.p.c., jest nim związany, wobec czego nie może go pozostawić bez rozpoznania albo odesłać stronom w tym zakresie do osobnego

procesu; uwzględnienie wniosku następuje w formie orzeczenia o zwrocie

zasądzonego i następnie wyegzekwowanego lub spełnionego świadczenia;

restytucji podlega suma zasądzona w sentencji wyroku wraz z odsetkami. W

uzasadnieniu tego wyroku wyraźnie przyjęto (choć bez szerszego uzasadnienia i z

odwołaniem się do powołanego wyżej wyroku z dnia 25 września 1965 r., I PR

372/65, który w istocie takiego wniosku nie dotyczył), że do rozpoznania wniosku

restytucyjnego mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym

wzbogaceniu (art. 405-414). Orzecznictwo Sądu Najwyższego (także innych

sądów) zostało utrwalone w wyniku podjęcia uchwały Zgromadzenia Ogólnego

Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1974 r., Kw. Pr. 2/74, Zalecenia kierunkowe w

sprawie dalszego podnoszenia poziomu i sprawności postępowania sądowego

(OSNCP 1974 nr 12, poz. 203; OSNKW 1974 nr 10, poz. 179). Przyjęto w niej, że

"Do likwidacji zaś w jednym sporze całego konfliktu społecznego przyczynia się

instytucja restytucji, gdyż zapobiega konieczności wytaczania nowego procesu o

zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Imperatywna treść art. 338

§ 1, art. 415 i art. 422 § 1 k.p.c. nie pozostawia wątpliwości co do tego, że sąd nie

może pozostawić wniosku podmiotu uprawnionego bez rozpoznania, jeżeli

zachodzą warunki do orzeczenia o zwrocie lub przywróceniu do poprzedniego

stanu. Nie oznacza to oczywiście uwzględnienia wniosku w każdym wypadku, gdyż

o jego zasadności decydują przepisy prawa materialnego (art. 410 k.c.)". To

ostatnie zdanie zadecydowało o ustabilizowaniu zasady stosowania do rozpoznania

wniosku restytucyjnego w tym samym postępowaniu (we wszystkich przypadkach)

przepisów prawa materialnego o nienależnym świadczeniu (art. 410 k.c.), choć

uchwała ta została podjęta bez merytorycznego uzasadnienia. Zgodnie bowiem z

obwiązującymi ówcześnie przepisami ustrojowymi, posiadała ona moc wytycznych

w zakresie wykładni prawa i praktyki sądowej w celu ujednolicenia orzecznictwa

wszystkich sądów oraz innych organów, których orzecznictwo było poddane

nadzorowi Sądu Najwyższego, a zatem tezy w niej zawarte powodowały związanie

nimi wszystkich sądów orzekających w danej kwestii.

Pogląd ten w orzecznictwie nie został później nigdy zakwestionowany, także

pod rządami aktualnie obowiązujących przepisów o skardze kasacyjnej, choć

zagadnienie to nie było szerzej rozważane. W szczególności w wyroku z dnia 25

lutego 2008 r., I PK 205/07 (OSNP 2009 nr 11-12, poz. 137; podobnie, jak

wcześniej w wyroku z dnia 22 marca 2006 r., III CSK 30/06, LEX nr 196599), Sąd

Najwyższy stwierdził, że w razie uchylenia przez sąd kasacyjny wyroku sądu

drugiej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sąd, któremu

została przekazana sprawa, nie może pozostawić bez rozpoznania wniosku

skarżącego o orzeczenie zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia

albo o przywróceniu stanu poprzedniego (jest zobowiązany do jego rozpoznania).

W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że art. 415 k.p.c. określa procesowy

tryb zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia. Chodzi w tym

wypadku o procesową konstrukcję eliminacji bezpośredniego skutku błędnego

wyroku, skutku spełnienia (lub wyegzekwowania) świadczenia, w tym wyroku

błędnie

zasądzonego.

Uchylenie

(zmiana)

błędnego

wyroku

oznacza

bezpodstawność świadczenia objętego uprzednim wyrokiem i rodzi konsekwencje

natury procesowej polegające na wydaniu orzeczenia o zwrocie spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego, o ile

stosowny wniosek zostanie złożony. Brak fakultatywności sądu przy rozstrzyganiu o

wniosku

restytucyjnym

jest

konsekwencją

ukształtowania

uprawnienia

procesowego strony, która w ramach postępowania sądowego najpierw była

zobowiązana do spełnienia świadczenia określonego w wyroku, a następnie - skoro

ten wyrok okazał się błędny i został uchylony (zmieniony) - uzyskała prawo do

restytucji stanu zgodnego z prawem (swoistego zniweczenia bezpośrednich

konsekwencji błędnego wyroku). Jednocześnie Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że

teoretycznie było możliwe inne niż w art. 415 k.p.c. ukształtowanie trybu

przywrócenia stanu rzeczy istniejącego przed spełnieniem świadczenia na

podstawie

błędnego wyroku. Tak też kwestię

tę

rozwiązano

w okresie

międzywojennym w art. 415 Kodeksu postępowania cywilnego z dnia 29 listopada

1930 r., który przewidywał fakultatywne rozstrzyganie o wniosku restytucyjnym. Sąd

mógł

pozostawić

wniosek

wyegzekwowanego

przeprowadzenia

lub

restytucyjny

dobrowolnie

obszernego

bez

rozpoznania,

spełnionego

postępowania.

W

jeżeli

ustalenie

świadczenia

wymagało

obowiązującym

porządku

prawnym, sąd jest natomiast związany wnioskiem restytucyjnym strony (powinien

orzec

o

zwrocie

świadczenia)

a

orzeczenie

o

zwrocie

spełnionego

(wyegzekwowanego) świadczenia, nie wyłącza możliwości dochodzenia w

osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody poniesionej

wskutek wydania lub wykonania wyroku (art. 415 zdanie drugie k.p.c.). Sąd

Najwyższy dodał, że wniosek restytucyjny i odpowiadające mu postępowanie

zakończone

orzeczeniem

o

zwrocie

spełnionego

lub

wyegzekwowanego

świadczenia stanowią procesową, chociaż akcesoryjną w stosunku do głównego

przedmiotu sprawy (w tym wypadku postępowania apelacyjnego), konstrukcję

postępowania w sprawie. Możliwość restytucji spełnionego (wyegzekwowanego)

świadczenia jest procesowym uprawnieniem strony, która w ramach postępowania

sądowego została wcześniej zobowiązana do spełnienia świadczenia na podstawie

wyroku następnie uchylonego we właściwym postępowaniu. Zawarte we wniosku, o

którym mowa w art. 415 k.p.c., żądanie orzeczenia o zwrocie spełnionego lub

wyegzekwowanego świadczenia lub o przywróceniu stanu poprzedniego nie może

jednak ograniczać się do powtórzenia abstrakcyjnej formuły przepisu, ale musi być

odpowiednio sprecyzowane co do rodzaju roszczenia restytucyjnego i - jeżeli jest to

świadczenie pieniężne - jego wysokości. Jest to oczywiste, gdyż nie chodzi o

orzeczenie ustalające bliżej nieokreślony obowiązek, ale o orzeczenie o

konkretnym (sprecyzowanym) zobowiązaniu, które w razie potrzeby ma podlegać

egzekucji. Wniosek restytucyjny powinien także zawierać jego podstawę faktyczną

w postaci oświadczenia co do okoliczności faktycznych i dowodów (twierdzeń)

wykazujących zaistnienie przesłanek orzeczenia restytucyjnego w jego konkretnie

sprecyzowanej postaci.

Na to, że regulacja Kodeksu postępowania cywilnego dotycząca sposobu

orzekania o zwrocie spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia lub o

przywróceniu poprzedniego stanu (art. 39815 § 1 w związku z art. 415 k.p.c.) jest

niepełna i że w związku z tym wywołuje wątpliwości interpretacyjne przy jej

stosowaniu, zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 marca

2006 r., III CSK 30/06 (LEX nr 196599), zaznaczając przy tym, że zgłoszenie

wniosku restytucyjnego w skardze kasacyjnej nie powoduje wszczęcia nowego

procesu, lecz oznacza "przeistoczenie" dotychczasowego procesu. W ten sposób

dochodzi do zmiany przedmiotu ochrony sądowej. Staje się nim także roszczenie o

zwrot

spełnionego

(wyegzekwowanego)

świadczenia

lub

o

przywrócenie

poprzedniego stanu, przy częściowym odwróceniu ról procesowych. Pozwany w

zakresie rozpoznawanego wniosku staje się stroną czynną a powód zajmuje

pozycję obronną. Wniosek taki nie jest jednak sposobem wytoczenia nowego

procesu i w rezultacie nie mają do niego zastosowania przepisy o pozwie. Niemniej

w zakresie żądania objętego wnioskiem powstaje stan sprawy w toku (por. też

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2001 r., V CKN 1240/00, OSNC 2002 nr

4, poz. 51). W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy dodał przy tym, że sąd

odwoławczy nie może orzekać merytorycznie w przedmiocie żądania zgłoszonego

we wniosku restytucyjnym, jeżeli zaskarżony wyrok uchyla i sprawę przekazuje do

ponownego rozpoznania (powołał się w tym względzie na orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 25 listopada 1938 r., C I 1886/37, Polski Proces Cywilny 1939,

s. 241). Takie stanowisko ma zaś oparcie w wykładni językowej art. 398 15 k.p.c. i

art. 39816 k.p.c. Z tego wynika więc, że wniosek restytucyjny uwzględnia albo

oddala ten sąd, któremu sprawa w wyniku uchylenia została przekazana do

ponownego rozpoznania (przy orzeczeniu kasatoryjnym), albo Sąd Najwyższy (w

razie orzeczenia reformatoryjnego). Z omawianego punktu widzenia treść art. 415

k.p.c. nie powinna budzić wątpliwości, skoro przepis ten wyraźnie określa, że sąd

"orzeka" w przedmiocie zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia

lub o przywróceniu stanu poprzedniego w orzeczeniu kończącym postępowanie w

sprawie.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 6 maja 2010 r., II PK 344/09 (OSNP 2011 nr

21-22,

poz.

271)

Sąd

Najwyższy,

wskazał,

że

warunkiem

skutecznego

uwzględnienia wniosku restytucyjnego z art. 39815 § 1 w związku z art. 415 k.p.c.

jest jego złożenie w skardze kasacyjnej, a nie dopiero w trakcie ponownego

postępowania drugoinstancyjnego. Przyjął wprawdzie, że instytucja restytucji ma

"charakter mieszany", ale - odwołując się do zaleceń kierunkowych (Kw. Pr. 2/74) przyjął, iż sąd zobowiązany jest w zakresie podstaw i zasad zwrotu oraz jego

zakresu do stosowania także przepisów prawa materialnego (o bezpodstawnym

wzbogaceniu).

Problematyce orzeczenia (wniosku) restytucyjnego poświęcono sporo uwagi

w piśmiennictwie. W tym zakresie przykładowo można powołać opracowanie H.

Mądrzaka (H. Mądrzak: Likwidacja następstw bezpodstawnej egzekucji na tle art.

338 § 1 k.p.c. [w:] Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, Warszawa-Wrocław

1967, s. 200), w którym autor w odniesieniu do wniosku składanego w trybie art.

338 k.p.c. wskazał, że przez zgłoszenie wniosku restytucyjnego nie dochodzi do

wytoczenia nowej sprawy, lecz tylko do przekształcenia dotychczasowego procesu

w sposób, jaki okazuje się konieczny do równoczesnego rozpoznania roszczenia o

zwrot świadczenia. Zdaniem tego autora, przepis art. 338 § 1 k.p.c. ma charakter

wyłącznie procesowy i reguluje uproszczony sposób dochodzenia roszczenia o

zwrot świadczenia. A zatem przedmiotowa regulacja nie może wyłączać stosowania

właściwych przepisów Kodeksu cywilnego (art. 405 i następne) w zakresie oceny

przesłanek decydujących o powstaniu i wysokości roszczenia z tytułu nienależnego

świadczenia. Rozstrzygnięcie o zwrocie świadczenia jest w istocie orzeczeniem co

do istoty sprawy i jako takie korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Dlatego w

postępowaniu procesowym powinno przybrać formę wyroku. Od nieprawomocnego

orzeczenia o zwrocie świadczenia stronie przysługuje środek zaskarżenia

(wówczas rewizja), niezależnie od tego, jakie decyzje procesowe zapadły w

przedmiocie samego postępowania.

Odmienny pogląd w tej kwestii przedstawia A. Jakubecki (A. Jakubecki:

Pojęcie restitutio in integrum (według przepisów k.c. i k.p.c.), PiP 1988 nr 4, s. 78),

który uważa, że przepisy art. 338 § 1, art. 415 i art. 422 § 1 k.p.c. umożliwiają

pozwanemu - w razie uchylenia lub zmiany wykonanego wyroku - likwidację

skutków tego wykonania w tym samym postępowaniu, w którym wyrok zostaje

zmieniony lub uchylony, przez możliwość wystąpienia z roszczeniem o zwrot

świadczenia (o przywrócenie stanu poprzedniego). Natomiast naprawienia szkody

pozwany może dochodzić w odrębnym procesie. Dochodzone w trybie tych

przepisów

roszczenie

restytucyjne

służy

więc

wyeliminowaniu

potrzeby

wszczynania nowego postępowania cywilnego, odpowiadając tym samym idei

procesu cywilnego polegającej na "likwidowaniu istniejących już sporów cywilnych,

a nie stwarzaniu zarzewia nowych". Ten sam autor w najobszerniejszym

opracowaniu problemu (A. Jakubecki: Restitutio in integrum w sądowym

postępowaniu cywilnym (art. 338 § 1, 415 i 422 § 1 k.p.c.), Lublin 1993) zwraca

uwagę, że przedmiotem restytucji niekoniecznie musi być zwrot świadczenia a

roszczenie o restytucję z art. 338 § 1 i 415 k.p.c. nie jest ani roszczeniem o zwrot

nienależnego świadczenia (art. 410 k.c.), ani roszczeniem z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia (art. 405 k.c.), albowiem żadne z tych roszczeń nie daje podstawy do

żądania restytucji w przypadkach, gdy nie chodzi o zwrot świadczenia. Zdaniem

tego autora, uregulowanie restitutio in integrum zawarte w art. 338 § 1, art. 415 i

art. 422 § 1 k.p.c. jest unormowaniem odrębnym, niezależnym od uregulowanych w

innych przepisach prawa materialnego. Przyjmuje, że przepisy te są samodzielną

podstawą roszczenia o restytucję w przypadku uchylenia lub zmiany wykonanego

wyroku sądu, a więc mają one w tej części materialnoprawny charakter. W części,

w której przewidują szczególny tryb orzekania o restytucji, przejawia się zaś ich

charakter procesowy. Mamy więc do czynienia z tzw. normami mieszanymi, a więc

takimi, z których hipotezy wynikają dwie lub więcej dyspozycje wskazujące skutki w

sferze materialno-prawnej oraz procesowej. W nowszym opracowaniu ten sam

autor (A. Jakubecki [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I.

Artykuły 1-366, pod red. H. Doleckiego i T. Wiśniewskiego, Warszawa 2011 - teza 3

do art. 338) stwierdza wprost, że przepis art. 338 § 1 k.p.c. ma charakter

materialnoprawny w zakresie, w jakim stanowi samoistną (sui generis) podstawę

restytucji, wobec powyższego nie można zaakceptować dominującego w literaturze

oraz spotykanego w orzecznictwie zapatrywania, iż podstawą zwrotu spełnionego

(wyegzekwowanego) świadczenia są przepisy o nienależnym świadczeniu. Ten

pogląd nie uwzględnia bowiem, że przepisy o nienależnym świadczeniu nie mogą

być podstawą restytucji w przypadkach, w których nie chodzi o zwrot świadczenia,

lecz o inne przywrócenie stanu poprzedniego. Pogląd zaprezentowany przez A.

Jakubeckiego podziela w odniesieniu do art. 415 k.p.c. D. Zawistowski (D.

Zawistowski [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II. Artykuły 367505, pod red. H. Doleckiego i T. Wiśniewskiego, Warszawa 2010 - teza 1 do art.

415). Podobnie, M.P. Wójcik (M.P. Wójcik [w:] Komentarz bieżący do Kodeksu

postępowania cywilnego, pod red. A. Jakubeckiego, Warszawa 2010 - teza 2 do art.

415) uważa, że przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (art. 338 § 1 i art. 415)

stanowią samodzielną, częściowo materialną podstawę szczególnego roszczenia o

zwrot spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia wobec niedoskonałości

koncepcji oparcia wniosku restytucyjnego na przepisach prawa materialnego o

nienależnym świadczeniu (tak również P. Telenga [w:] Komentarz bieżący do

Kodeksu postępowania cywilnego, pod red. A. Jakubeckiego, Warszawa 2010 teza do art. 338; por. też E. Gapska: Czynności decyzyjne sądów w postępowaniu

cywilnym, Warszawa 2010). Na różnicę stanowisk prezentowanych w doktrynie co

do charakteru prawnego wniosku o zwrot spełnionego świadczenia zwraca

natomiast uwagę K. Weitz (K. Weitz [w:] Komentarz do kodeksu postępowania

cywilnego, pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 2009 - teza 2 do art. 415), nie

opowiadając się za żadnym z poglądów.

Odnotować należy też poglądy K. Zawiślak (K. Zawiślak: Orzekanie o

zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia na tle zmian w systemie

zaskarżania orzeczeń sądowych wprowadzonych nowelą z 1 marca 1996 r.,

Palestra 1999 nr 5-6, s. 17), która zwraca uwagę, iż wniosek restytucyjny jest

alternatywną (wobec odrębnego pozwu) drogą dochodzenia roszczeń przez

pozwanego, dlatego cały ciężar udowodnienia, czy i jakie świadczenie zostało

spełnione (wyegzekwowane) spoczywa na tej stronie. Autorka podnosi jednak, że

niekiedy fakt spełnienia świadczenia i jego wysokość mogą być trudne do

wykazania, co może wymagać przeprowadzenia obszernego postępowania

dowodowego. Jej zdaniem, nie ma przeszkód do przeprowadzenia takiego

postępowania w postępowaniu apelacyjnym (zwłaszcza że wtedy nie będzie miał

zastosowanie art. 381 k.p.c.), natomiast wątpliwości może budzić przeprowadzenie

takiego postępowania dowodowego przed sądem kasacyjnym, tym bardziej, że Sąd

Najwyższy jest związany nie tylko wnioskiem restytucyjnym strony (nie może go

pozostawić bez rozpoznania), ale również stanem faktycznym będącym podstawą

orzeczenia sądu drugiej instancji. Autorka postuluje więc dokonanie takich zmian w

regulacjach proceduralnych, które by pozwalały Sądowi Najwyższemu przekazać

wniosek restytucyjny do rozpoznania sądowi niższej instancji.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną

uważa, że instytucja wniosku restytucyjnego, który może być składany w

postępowaniu cywilnym, nie ma jednorodnego charakteru, choć przepisy mają

podobne (o ile nie identyczne) brzmienie. Charakter tego wniosku zależy od

sytuacji procesowej, w której zostanie złożony. W pierwszym rzędzie należy zwrócić

uwagę na odmienności wniosku restytucyjnego złożonego w trybie art. 338 § 1

k.p.c. (do którego odnosi się większość zaprezentowanych wyżej poglądów

doktryny oraz orzecznictwa) w przeciwstawieniu do wniosku składanego w

postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi o wznowienie postępowania na

podstawie art. 415 k.p.c. (wnioski restytucyjne składane w skardze kasacyjnej są

usytuowane niejako pomiędzy wnioskami z art. 338 § 1 i art. 415 k.p.c.). Wniosek

restytucyjny składany w trybie art. 338 § 1 k.p.c. dotyczy nieprawomocnego

orzeczenia sądu pierwszej instancji zaopatrzonego klauzulą natychmiastowej

wykonalności, a więc odnosi się do sytuacji wyjątkowej, w której możliwe jest

przymusowe egzekwowanie świadczenia objętego sentencją nieprawomocnego

wyroku sądu pierwszej instancji. Tymczasem zasadą jest, że wykonaniu podlegają

orzeczenia mające cechę prawomocności (wydane przez sąd drugiej instancji,

względnie przez sąd pierwszej instancji, które uprawomocniły się wskutek upływu

terminu do ich zaskarżenia). Skoro jedną z konstytucyjnych zasad ustrojowych jest

co najmniej dwuinstancyjność sądowego postępowania cywilnego (art. 176 ust. 1

Konstytucji RP), to każda ze stron postępowania musi mieć świadomość, że

nieprawomocny wyrok sądu pierwszej instancji, przyznający powodowi od

pozwanego określone świadczenie, choćby został zaopatrzony w klauzulę

natychmiastowej wykonalności, może zostać zmieniony przez sąd odwoławczy (tak

w szczególności powołana uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1967 r., III

PZP 42/66). Brak cechy prawomocności takiego wyroku oznacza, że nie występuje

związanie nim w rozumieniu art. 365 § 1 k.p.c., a więc nie stanowi on indywidualnej

i konkretnej normy prawnej stwierdzającej, że świadczenie zasądzone wyrokiem

przysługuje. Stosowanie norm prawa materialnego (przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu) do zwrotu świadczenia wyegzekwowanego (spełnionego) na

podstawie

takiego

(nieprawomocnego)

wyroku

nie

spełnia

żadnej

funkcji

gwarancyjnej a równocześnie jest sprzeczne z istotą regulacji sprowadzającej się

do przywrócenia stanu zgodnego z prawem, bez potrzeby wytaczania nowego

powództwa. W tym przypadku (w toku tego samego postępowania) wystarczające

dla uwzględnienia wniosku restytucyjnego powinno być więc wykazanie (spełnienie)

przesłanek określonych w art. 338 § 1 k.p.c., w którego treści w żaden sposób nie

jest wskazane, aby zwrot świadczenia następował na podstawie przepisów prawa

materialnego.

Inaczej problem restytucji świadczeń zasądzonych wyrokiem sądu wygląda

w przypadku wzruszenia prawomocnego orzeczenia wskutek skargi o wznowienie

postępowania (art. 415 k.p.c.). Prawomocny wyrok wiąże nie tylko strony i sąd,

który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy

administracji publicznej (art. 365 § 1 k.p.c.), a więc stwarza indywidualną i

konkretną normę prawną, z której wynika, że świadczenie nim zasądzone

przysługuje (por. uzasadnienie wydanego w niniejszej sprawie wyroku z dnia 8

marca 2010 r., II PK 249/09, oraz powołane w nim orzecznictwo). W takiej sytuacji

powód, który uzyskał świadczenie (jego przedmiot) na podstawie prawomocnego

wyroku staje się jego właścicielem (dysponuje konstytucyjnie chronionym prawem art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP), może więc z niego korzystać i nim rozporządzać

(art. 140 k.c.), choć w granicach określonych przez ustawy, zasady współżycia

społecznego oraz zgodnie z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem (art.

140 k.c.), a także jego prawo własności może być ograniczone w drodze ustawy w

zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności (art. 64 ust. 3 Konstytucji

RP). Nadto, postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania nie jest

powiązane z postępowaniem, w którym zapadł prawomocny wyrok, ciągiem

czynności procesowych (możliwość wniesienia skargi nie zależy od podjęcia po

wydaniu wyroku żadnych czynności i może być ona wniesiona w terminie 5 lat od

uprawomocnienia się wyroku, a w skrajnych wypadkach nawet w terminie

późniejszym - art. 407 i 408 k.p.c.). Trudno więc wymagać, aby powód liczył się z

obowiązkiem zwrotu świadczenia otrzymanego na podstawie prawomocnego

wyroku na wypadek jego zmiany wskutek uwzględnienia skargi o wznowienie

postępowania. W tym przypadku wniosek restytucyjny zdaje się być całkowicie

oderwany od powództwa co do istoty sprawy, a więc jest podobny do nowego

powództwa (osobnego procesu), wytoczonego później. W tym przypadku

uzasadnione wydaje się rozpoznawanie wniosku restytucyjnego z art. 415 k.p.c. na

podstawie przepisów prawa materialnego (o bezpodstawnym wzbogaceniu), a nie

tylko według przesłanek procesowych w nim wymienionych. Podkreślić przy tym

trzeba, że we wznowionym postępowaniu sąd rozpatrujący wniosek restytucyjny

zgłoszony w trybie art. 415 k.p.c. dysponuje odpowiednimi instrumentami

pozwalającymi mu na dokonanie odpowiednich ustaleń faktycznych (stosuje się

bowiem odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji art. 406 k.p.c.). Można jednak bronić poglądu, że także w tym przypadku, art. 415

k.p.c. stanowi normę o charakterze mieszanym, w tym materialnoprawną podstawę

żądania zwrotu spełnionego (wyegzekwowanego) świadczenia, stanowiąc regulację

ustawową ograniczającą prawo własności.

Szczególna (pośrednia) sytuacja występuje w razie złożenia wniosku

restytucyjnego w postępowaniu kasacyjnym. Z jednej strony jest ona podobna do

złożenia takiego wniosku w skardze o wznowienie postępowania, gdyż orzeczenie

poddane kontroli kasacyjnej jest prawomocne (należy jednak podkreślić, że

stosowanie art. 415 k.p.c. następuje "odpowiednio"). Z drugiej natomiast strony

występuje podobieństwo do wniosku z art. 338 § 1 k.p.c., gdyż wniesienie skargi

kasacyjnej

wymaga

podjęcia

ciągu

niezbędnych

czynności

procesowych

bezpośrednio po wydaniu wyroku. Wymagane jest złożenie wniosku o doręczenie

wyroku sądu drugiej instancji z uzasadnieniem - art. 387 § 3 k.p.c. (przykładowo

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2000 r., I PKN 583/99, OSNAPiUS

2001 nr 18, poz. 555 oraz postanowienia z dnia 29 listopada 2006 r., II PZ 53/06,

OSNP 2008 nr 7-8, poz. 107, z dnia 28 marca 2007 r., III CSK 66/07, LEX nr

315345, z dnia 7 stycznia 2003 r., I PZ 104/02, OSNP 2004 nr 13, poz. 231 i z dnia

14 września 2004 r., III CZ 74/04, LexPolonica nr 1629949) oraz zachowanie

terminu z art. 3985 k.p.c. Te i następne czynności procesowe są jawne dla

przeciwnika procesowego strony wnoszącej skargę kasacyjną, w szczególności

może się z nimi zapoznać z oglądu akt sprawy. Można więc powiedzieć, że powód na rzecz którego zasądzono świadczenie prawomocnym wyrokiem sądu drugiej

instancji - może z łatwością zapoznać się z wdrożeniem procedury wniesienia

skargi kasacyjnej, a więc powinien liczyć się z możliwością uwzględnienia skargi.

Za stosowaniem do rozstrzygnięcia o wniosku restytucyjnym zgłoszonym w

postępowaniu kasacyjnym przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu przemawiają

przede

wszystkim

wyżej

przedstawione

argumenty

wyprowadzane

z

prawomocności orzeczenia, na podstawie którego świadczenie zostało spełnione

(wyegzekwowane).

Stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (nienależnym

świadczeniu) do rozpoznania wniosku restytucyjnego w postępowaniu kasacyjnym

prowadzi do powstania trudnych (w zasadzie niemożliwych) do przezwyciężenia

problemów procesowych. Jak wyżej już wywiedziono skuteczne zgłoszenie wniosku

restytucyjnego powoduje konieczność rozpoznania w tym samym postępowaniu

nowego roszczenia, przy odwróceniu ról procesowych. Jeżeli jego podstawą

miałyby być przepisy materialnoprawne o nienależnym świadczeniu, to byłoby to

roszczenie oparte na całkowicie odmiennej podstawie faktycznej i prawnej, a więc z

reguły (bo możliwe jest niepodjęcie obrony przeciwko takiemu wnioskowi i

niesporność jego podstawy faktycznej) rozpoznanie tego wniosku wymagałoby

poczynienia całkowicie nowych ustaleń faktycznych. Tymczasem Sąd Najwyższy w

postępowaniu kasacyjnym jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia oraz niedopuszczalne jest powoływanie

nowych faktów i dowodów (art. 39813 § 2 k.p.c.). Sąd Najwyższy nie mógłby więc na

podstawie dowodów przeprowadzonych w postępowaniu kasacyjnym poczynić

ustaleń dotyczących zasadności zwrotu świadczenia na podstawie przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu (pomijając już zasadę rozpoznania skargi kasacyjnej

na posiedzeniu niejawnym, poza tokiem instancji, przy ograniczonej możliwości

podjęcia obrony przed roszczeniem restytucyjnym).

Oznaczałoby to całkowitą niemożność orzekania o wniosku restytucyjnym na

podstawie art. 39819 k.p.c. W przepisie tym zawarta byłaby więc wewnętrzna

sprzeczność, gdyż z jednej strony pozwalałby on na złożenie wniosku

restytucyjnego, ale z drugiej strony niemożliwe byłoby jego rozpoznanie, a

równocześnie Sąd Najwyższy nie mógłby przekazać sprawy do ponownego

rozpoznania (jeżeli pozew ulegał odrzuceniu albo istniała podstawa do umorzenia

postępowania, to Sąd Najwyższy musi uchylić wydane w sprawie wyroki oraz

odrzucić pozew lub umorzyć postępowanie). Podobnie jest przy stosowaniu art.

39816 k.p.c. Przepis ten pozwala na wydanie orzeczenia reformatoryjnego oraz na

złożenie wniosku restytucyjnego, ale stosowanie do tego wniosku przepisów o

bezpodstawnym wzbogaceniu i niemożność poczynienia ustaleń faktycznych tego

dotyczących, wymusza wydanie wyroku kasatoryjnego (uniemożliwia wydanie

wyroku reformatoryjnego).

Problem bynajmniej nie jest łatwiejszy w przypadku stosowania przez sąd

drugiej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy art. 39815 § 1 in fine. Sąd

drugiej instancji - będąc związany wnioskiem restytucyjnym i stosując do jego

rozpoznania przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu - musiałby poczynić

całkowicie nowe ustalenia faktyczne (przeprowadzić postępowanie dowodowe i

ocenić dowody), co nie podlegałoby już kontroli kasacyjnej (art. 398 3 § 3 k.p.c.). W

tym przedmiocie sąd drugiej instancji byłby więc jedynym sądem o pełnym zakresie

kognicji, co wydaje się niezgodne z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. Wreszcie,

stosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu przez sąd drugiej instancji

do rozpoznania wniosku restytucyjnego z art. 39815 § 1 in fine pozostaje w dość

oczywistej sprzeczności z funkcją tego przepisu, polegającą na sprawnym (w

jednym postępowaniu) przywróceniu stanu zgodnego z prawem (eliminacji

bezpośredniego skutku błędnego wyroku). Wprawdzie skutek taki może zostać

osiągnięty, ale - wobec konieczności przeprowadzenia często obszernego

postępowania dowodowego - trudno takie postępowanie określić jako sprawne,

zwłaszcza że tamuje ono rozpoznanie istoty sprawy.

Przedstawione wyżej wątpliwości - przy braku orzecznictwa dotyczącego

odpowiedniego stosowania art. 415 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym - skłoniły

skład orzekający do przedstawienia składowi powiększonemu zagadnienia

prawnego przedstawionego w sentencji postanowienia. Z uwagi na przedmiot

rozpoznawanej sprawy zostało ono ograniczone do spraw z zakresu prawa pracy.

Chodzi przy tym nie tyle o odróżnienie tego rodzaju spraw od "zwykłych" spraw

cywilnych, co o zasygnalizowanie, że w odniesieniu do spraw z zakresu

ubezpieczeń społecznych, rozpoznawanie wniosku restytucyjnego w ogólności

może rządzić się odmiennymi zasadami z uwagi na szczególne regulacje prawa

ubezpieczeń społecznych dotyczące zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (por.

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 9 lipca 2008 r., II PK 8/08, OSNP 2009 nr 23-24,

poz. 306 oraz z dnia 8 października 2010 r., II PK 37/10, LEX nr 687015).

Przedmiot przedstawionego zagadnienia ograniczony został też do występującej w

rozpoznawanej sprawie sytuacji procesowej (wykładnia i odpowiednie stosowanie

art. 39815 § 1 zdanie ostatnie k.p.c. w związku z art. 415 zdanie pierwsze k.p.c.)

oraz rodzaju świadczenia, którego dotyczy wniosek restytucyjny (świadczenie

pieniężne).

Mając powyższe na uwadze postanowiono jak w sentencji.