II PK 138/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 22 stycznia 2008 r.

II PK 138/07

Brak indywidualnego wskazania chronionych pracowników i udzielenie

przez zakładową organizację związkową informacji pracodawcy na podstawie

art. 30 ust. 21 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze zm.) o objęciu ochroną wszystkich pracowników zakładu, o ile nie złożyli oni pracodawcy pisemnego oświadczenia o

niereprezentowaniu ich praw pracowniczych przez związek zawodowy, nie

oznacza braku reprezentacji przez związek zawodowy tych pracowników, którzy są jego członkami lub jako niezrzeszeni wystąpili o objęcie ich ochroną.

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kwaśniewski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 stycznia

2008 r. sprawy z powództwa Edwarda P., Bożeny S., Waldemara K., Dariusza Ś.,

Romana B., Macieja S., Anny D., Hanny C., Aleksandry K., Ryszarda K., Ewy P.,

Hanny Ł., Tadeusza K. i Zofii K. przeciwko T.-F. K. SA z siedzibą w M. o uznanie za

bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę oraz o świadczenie z funduszu socjalnego, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 18 września 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w odniesieniu do powodów Romana B., Macieja

S., Anny D. i Tadeusza K. i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Okręgowemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 18 września 2006 r. oddalił

apelacje obu stron od wyroku Sądu Rejonowego w Pruszkowie z dnia 20 listopada

2003 r., zasądzającego na rzecz powodów odszkodowania za naruszenie przepisów

o wypowiadaniu umów o pracę wobec zaniechania konsultacji drugiego stopnia ze

związkiem zawodowym oraz dochodzone przez niektórych powodów dofinansowanie

wypoczynku z funduszu socjalnego. Sprawa była jedną z wielu, w których - jak ustalił

Sąd pierwszej instancji - pracodawca T.-F. K. SA w M. po decyzji o likwidacji swojego

oddziału Fabryki Kabli w O. i wobec braku porozumienia z organizacjami związkowymi wydał regulamin zwolnień grupowych w trybie ustawy z 28 grudnia 1989 r.

Przed wypowiedzeniami umów o pracę Związek Zawodowy Pracowników E.K. złożył

pracodawcy listę pracowników członków związku objętych jego ochroną. Natomiast

Międzyzakładowa Organizacja Związkowa NSZZ „Solidarność” pismem z 10 maja

2002 r. wskazała pracowników korzystających ze szczególnej ochrony stosunku

pracy i poinformowała pracodawcę, że obejmuje ochroną wszystkich pracowników

zakładu, o ile nie złożyli pracodawcy pisemnego oświadczenia o niereprezentowaniu

ich praw pracowniczych przez NSZZ „Solidarność”. Uchwałę w tej sprawie MOZ

NSZZ „Solidarność” podjęła 22 kwietnia 2002 r. Pracodawca 13 maja 2002 r. rozpoczął konsultacje wypowiedzeń w trybie art. 38 k.p. Międzyzakładowa Organizacja

Związkowa NSZZ „Solidarność” wniosła sprzeciw, po którym pracodawca przedstawił

sprawę ogólnokrajowej organizacji NSZZ „Solidarność” Region M. jednak z pominięciem powodów. Następnie dokonano wypowiedzeń. Rozstrzygając o odszkodowaniach za brak konsultacji związkowej drugiego stopnia Sąd pierwszej instancji przyjął,

że MOZ NSZZ „Solidarność” na podstawie art. 7 w związku z art. 4 ustawy z 23 maja

1991 r. o związkach zawodowych, wobec zaskakującej pracowników likwidacji zakładu, reprezentowała interesy zbiorowe i dlatego skuteczne było objęcie jej ochroną

związkową wszystkich pracowników, czyli także należących do drugiego związku

zawodowego oraz pozostałych niezrzeszonych pracowników. W konsekwencji również w stosunku do tych pracowników konieczna była konsultacja związkowa drugiego stopnia zgodnie z art. 38 § 3 k.p. Lista konsultacji na tym etapie nie zawierała

nazwisk powodów. Wypowiedzenie im umów o pracę nastąpiło z naruszeniem tego

przepisu i stanowiło podstawę do odszkodowania (art. 45 § 1 i 2 k.p. w związku z art.

471 k.p.).

Obowiązujący u pracodawcy regulamin zakładowego funduszu świadczeń socjalnych przewidywał dofinansowanie do wypoczynku pracowników i członków ich

rodzin. Komisja socjalna wnioskowała o przyznanie tych świadczeń niektórym powodom. Protokół dotyczący tych świadczeń został podpisany przez głównego księgowego i dyrektora biura finansów, lecz świadczenia nie zostały wypłacone. W praktyce

decyzja komisji socjalnej i dyrektora Oddziału w O. była wystarczająca do przyznania

świadczeń socjalnych. Zwalniani pracownicy mieli prawo do świadczeń na jednakowych zasadach (art. 113 k.p.).

Sąd drugiej instancji oddalając apelację pozwanego również nie zgodził się z

zarzutem, że nie została udzielona informacja w trybie art. 30 ust. 2 1 ustawy o związkach zawodowych o pracownikach korzystających z ochrony MOZ NSZZ „Solidarność”. Wymagana była zatem realizacja obowiązku konsultacji drugiego stopnia (art.

38 § 3 k.p.) w odniesieniu do pracowników niezrzeszonych w tym Związku, którzy

wystąpili o taką ochronę. W oparciu o dodatkowe postępowanie dowodowe potwierdził ustalenie o wystąpieniu powodów o objęcie ich ochroną przez NSZZ „Solidarność” (art. 60 i art. 65 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Wszyscy powodowie

uczestniczyli w protestach zorganizowanych na terenie zakładu przez ten Związek.

W formie ustnej zwrócili się wprost do przewodniczącego związku o objęcie ich

ochroną. Taką wolę wyrazili także dorozumianie, co wynika z niezgłoszenia przez

nich sprzeciwu wobec ogłoszenia przez Związek o objęciu ochroną wszystkich pracowników. Za uzasadnione szczególnymi okolicznościami Sąd przyjął objęcie

ochroną przez Związek członków drugiego związku zawodowego. Pojęcie „pracownika niezrzeszonego” odniósł do pracownika niezrzeszonego w Związku, do którego

zwracał się o ochronę. Zauważył, że skoro pracownik może należeć do kilku związków zawodowych, to tym bardziej może być objęty ochroną innego związku niż ten,

do którego aktualnie należy. Wykładnia taka jest zasadna w szczególnych sytuacjach, kiedy pracownik może mieć „techniczne trudności” z zakończeniem członkostwa w związku zawodowym, do którego należy, zaś odpowiedniej ochrony potrzebuje natychmiast. Pracownik ma prawo zwrócić się do organizacji związkowej, która

jego zdaniem w najlepszy sposób zapewni mu ochronę, co jest zgodne z zasadą

wolności związkowej i celem ustawy o związkach zawodowych. Powodowie czynnie

uczestniczyli w protestach i chcieli być objęci ochroną Związku, a po ogłoszeniu

przez Związek, że obejmuje ochroną wszystkich pracowników, o ile nie zgłoszą

sprzeciwu, zaakceptowali objęcie ich ochroną i byli przekonani, że faktycznie znajdują się pod jego ochroną.

Skargę kasacyjną pozwany oparł na obu podstawach. Zarzut błędnej wykładni

i niewłaściwego zastosowania prawa materialnego odniósł do: art. 30 ust. 2 1 ustawy

z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, art. 38 § 1, 2, 3, 4 i 5 k.p. (w brzmieniu

przed 29 listopada 2002 r.), a nadto do art. 8 k.p., przez przyjęcie, że obowiązek

współdziałania pracodawcy z zakładową organizacją związkową w ramach procedury

przewidzianej w art. 38 k.p., nie ulega wyłączeniu w sytuacji, gdy w odpowiedzi na

zapytanie pracodawcy, zmierzające do uzyskania listy pracowników korzystających z

ochrony tej organizacji, pracodawca otrzymał ogólną odpowiedź, zgodnie z którą

ochronie tej podlegają wszyscy pracownicy tego pracodawcy, o ile nie złożyli oni pracodawcy pisemnego oświadczenia o niereprezentowaniu ich praw pracowniczych

przez zakładową organizację związkową, do której skierowano zapytanie. Skarżący

zarzucił, że „udzielona informacja nie wymagała prowadzenia konsultacji”, stąd nie

naruszył przepisów o wypowiadaniu umów o pracę. Drugiego roszczenia dotyczyły

zarzuty procesowe naruszenia „art. 378 § 1 k.p.c. lub ewentualnie art. 328 § 2 k.p.c.

w związku z art. 391 § 1 k.p.c.”, przez zaniechanie rozpoznania zarzutów apelacji w

zakresie odnoszącym się do zasądzonych przez Sąd pierwszej instancji świadczeń z

zakładowego funduszu świadczeń socjalnych i zaniechanie rozstrzygnięcia w tym

zakresie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawy kasacyjne uzasadniają wniosek skargi o uchylenie wyroku, co nie

oznacza, że wszystkie zarzuty są w pełni zasadne.

W zakresie podstawy materialnoprawnej skarga niezasadnie kwestionuje naruszenie przepisu art. 30 ust. 21 ustawy o związkach zawodowych, przez przyjęcie,

że zakładowa organizacja związkowa udzieliła informacji o pracownikach korzystających z jej ochrony. „Nieudzielenie informacji” semantycznie oznacza zaniechanie w

ogóle jakiejkolwiek informacji albo negatywne oświadczenie, że informacja nie będzie

udzielona, choćby dlatego, że nie korzysta się z takiego prawa (lub nie wypełnia

obowiązku). Wobec takiego znaczenia tego wyrażenia i stanowiska MOZ NSZZ „Solidarność” wyrażonego w piśmie z 10 maja 2002 r. oraz w uchwale z 22 kwietnia

2002 r., nie można stwierdzić, iż zakładowa organizacja związkowa nie udzieliła żadnej informacji o pracownikach korzystających z jej ochrony w trybie art. 30 ust.2 1

ustawy o związkach zawodowych. Owszem, w doktrynie i w orzecznictwie przedstawiono inne poglądy oraz stanowiska co do wykładni standardów wymaganych od

zakładowej organizacji związkowej w zakresie informacji o chronionych (reprezentowanych przez nią) pracownikach. Właśnie wielość tych poglądów potwierdza jedynie,

że przepis art. 30 ust. 21 jest niejasny i nadal budzi kontrowersje. Jeżeli konstrukcja

zachowania pracodawcy oparta została na obowiązku („pracodawca jest zobowiązany zwrócić się o informację o pracownikach korzystających z obrony zakładowej organizacji związkowej”), to obowiązek taki w zestawieniu z indywidualną sprawą pracownika wcale nie skłania do aprobowania poglądów przyjmujących, że wystarczy

jednorazowe (jedynie pierwotne) zwrócenie się pracodawcy do zakładowej organizacji związkowej o wykaz chronionych pracowników, natomiast potem wykaz ten ma

być aktualizowany przez zakładową organizację związkową ze skutkiem braku zobowiązania pracodawcy, gdy organizacja ta zaniecha aktualizacji wykazu. Pracownik

może wystąpić o ochronę w każdym czasie, w skrajnej sytuacji nawet w momencie

zawiadomienia organizacji związkowej o zamiarze wypowiedzenia z nim umowy o

pracę, stąd jeżeli zostanie objęty ochroną, to zastrzeżenia związku zawodowego były

skuteczne i wymagały przeprowadzenia konsultacji (art. 38 § 2 i 3 k.p. przed

zmianą).

Powyższe przejście od kwestii „nieudzielania informacji” przez zakładową organizację związkową do obowiązku zwrócenia się przez pracodawcę o informację

wynika z niemożności pominięcia w tej sprawie wyroków Sądu Najwyższego jakie

zapadły w podobnych sprawach innych pracowników z tego samego Zakładu. Wyrażono w nich w sumie zbieżne stanowiska, że: „zakładowa organizacja związkowa

prawidłowo wypełnia obowiązek nałożony przepisem art. 30 ust. 2 1 ustawy (...) tylko

wówczas, gdy informacja przekazana pracodawcy określa jednoznacznie pracowników korzystających z jej obrony” (wyrok z 7 maja 2007 r., II PK 305/06) oraz że „wymaganie określone w art. 30 ust. 21 ustawy (...) jest spełnione, jeżeli działająca w

zakładzie pracodawcy organizacja związkowa przedstawi pracodawcy informację o

pracownikach korzystających z jej obrony pozwalającą na zidentyfikowanie tych pracowników” (wyrok z 5 października 2007 r., II PK 27/07).

W ocenie obecnie orzekającego składu takiej wykładni nie można zastosować

w tej sprawie, mimo podobnego (lub takiego samego) stanu faktycznego. Nawet we

wskazanych orzeczeniach zauważono, iż art. 30 ust. 2 1 ustawy nie precyzuje jakie

warunki ma spełniać informacja przekazana pracodawcy przez zakładową organizację związkową i w tym tkwi istota problemu. Przyjęty w tych orzeczeniach prymat wykładni celowościowej ma walor porządkujący i uszczegółowiający obowiązek informacji, między innymi przez realizację modelu o indywidualnych wykazach pracowników reprezentowanych przez związek i ich uzupełnianiu. Rzecz jednak w tym, że nie

jest to wykładnia jedynie uprawniona. Sprzeczne z brzmieniem przepisu art. 30 ust.

21 ustawy byłoby poprzestanie na alternatywie rozłącznej, w której znaczenie pozytywne miałoby tylko wyraźne zidentyfikowanie pracowników. Całkowicie eliminuje się

wówczas znaczenie informacji udzielonej przez związek w sytuacji takiej jak w tej

sprawie.

Rozważając problem właściwej wykładni prawa w związku ze stanem faktycznym tej sprawy musi się uwzględniać kilka dalszych istotnych momentów. Pierwszy

wynika z tego, że nie można stwierdzić nieudzielania informacji, w sytuacji gdy pracodawca przyjął kierowaną do niego informację i na jej podstawie realizował tryb

konsultacji wypowiedzenia pierwszego stopnia. Nie miał wątpliwości co do zakresu

podmiotowego informacji, zwłaszcza w kontekście uprzedniej uchwały Związku z 22

kwietnia 2000 r. Pozwany pracodawca nie domagał się konkretyzacji udzielonej informacji. Po wtóre, niemożność indywidualnego „zidentyfikowania” pracownika nie

stanowi o nieudzielaniu żadnej informacji. Organizacja związkowa nie może wprawdzie dowolnie obejmować ochroną każdego pracownika lecz pracodawca udzieloną

mu informację może w tym zakresie zweryfikować. Chodzi o to, że bezskuteczna

była ochrona udzielona członkowi innego związku. Nie ma racji Sąd Okręgowy, że

przemawiają za tym szersze względy. Rozwiązanie przyjęte w ustawie zostało tu wyrażone jednoznacznie (art. 7 ust. 2 i art. 30 ust. 1) i nie uchylają go okoliczności

przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W tym zakresie zgodzić należy się ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w sprawie już uprzednio rozpoznanej, że pracownik będący członkiem zakładowej organizacji związkowej, w

sprawach swego stosunku pracy może być reprezentowany wyłącznie przez tę organizację, do której należy (wyrok z 7 maja 2007 r., II PK 305/06, wyżej przywołany).

Taką samą bezskuteczność ochrony należy odnieść do pracownika niezrzeszonego

w żadnym związku, który nie wystąpił o ochronę. Skoro warunkiem reprezentacji w

sprawach indywidualnych jest jego wniosek, to brak wniosku wyklucza reprezentację

(art. 7 ust. 2 zdanie drugie). Inna natomiast jest sytuacja pracowników, którzy korzystali z ochrony Związku jako jego członkowie lub pracowników niezrzeszonych (w

żadnym) związku, którzy zwrócili się o ochronę (reprezentację). Jeżeli więc po informacji udzielonej przez MOZ NSZZ „Solidarność” pracodawca nie wymagał jej konkretyzacji i przystąpił do konsultacji w trybie art. 38 k.p., to powinien ją przeprowadzić

również na drugim etapie (art. 38 ust. 3 k.p.), by uchronić się przez zarzutem, że nie

przeprowadził konsultacji wypowiedzenia drugiego stopnia wobec tych pracowników,

którym rzeczywiście ochrona (reprezentacja) przysługiwała, czyli członkom Związku i

pracownikom niezrzeszonym, którzy wystąpili o objęcie ich ochroną. Dla wykluczenia

takiej sytuacji właściwa była wykładnia art. 30 ust. 21 ustawy w związku z treścią

udzielonej informacji, w której nie powinien zostać pominięty taki celowościowy sens

regulacji, iż chodzi w niej o realizację gwarancji reprezentacji pracownika, który wystąpił o ochronę związkową i trwał w przekonaniu, iż taka mu przysługuje. Uprawnione jest więc dodatkowe stwierdzenie, że funkcja określonego prawa winna sprawdzać się również w sytuacji szczególnej, w której treść udzielanej informacji determinuje wynikający z likwidacji zakładu masowy protest pracowników. Pośrednio wyjaśnia to podjętą obronę i treść udzielonej informacji w trybie art. 30 ust. 2 1 ustawy.

Informacja ta miała sformalizowaną postać w uprzedniej uchwale Związku z 22

kwietnia 2002 r. i w piśmie z 10 maja 2002 r.

Zarzut naruszenia art. 8 k.p. był bezprzedmiotowy, gdyż zaskarżony wyrok

uwzględniając zarzut apelacji pozwanego zrewidował pogląd pierwszej instancji i wyraźnie stwierdza (str. 14 uzasadnienia), że przepis ten nie mógł stanowić podstawy

prawnej ochrony (reprezentacji) związkowej powodów określonej w przepisach

szczególnych.

Powyższa ocena prowadzi do potwierdzenia stanowiska zaskarżonego wyroku

o naruszeniu przepisów o wypowiadaniu umów o pracę (braku konsultacji drugiego

stopnia). Jednak tak jak zauważono naruszenie to mogło odnosić się tylko do członków Związku „Solidarność” i pracowników niezrzeszonych, którzy wystąpili i uzyskali

ochronę tego Związku. Nie była ona natomiast możliwa w stosunku do pracowników,

członków drugiego związku lub tych, którzy nie wystąpili o ochronę. Przynależność

powodów do tych grup nie została ustalona w zaskarżonym wyroku, co powoduje

konieczność uchylenia wyroku w tym zakresie tylko z tej przyczyny.

Natomiast w pełni zasadna jest podstawa procesowa skargi. Powoduje ona

uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej świadczeń z funduszu socjalnego; zasadniczo wobec podjęcia rozstrzygnięcia (oddalenia apelacji) przy braku

rozpoznania tego przedmiotu sprawy w drugiej instancji. Wprawdzie zarzuty procesowe mają znaczenie tylko wtedy, gdy mają istotny wpływ na wynik sprawy (art. 398 3

§ 1 pkt 1 k.p.c.), co wymagałoby również wykazania tego na płaszczyźnie prawa

materialnego, to jednak nie można odmówić racji skarżącemu, że Sąd drugiej instancji w ogóle nie odniósł się do zarzutów apelacji kwestionujących zasądzenie świadczeń socjalnych. Zaniechanie rozpoznania apelacji w tym zakresie stanowi naruszenie art. 378 § 1 k.p.c., pozbawiające skarżącego w ogóle prawa oceny podstaw roz-

poznania; w tym przypadku prze nierozpoznanie części sporu w drugiej instancji

(zatem również art. 328 § 2 k.p.c.).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. i art.

108 § 2 k.p.c.