II CSK 303/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 303/11

POSTANOWIENIE

Dnia 2 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Zbigniewa B.

przy uczestnictwie "A." - Andrzej O., Danuta O.

- Spółki Jawnej w M., Gminy Miasta Ł., Otylii C.

oraz Skarbu Państwa - Generalnej Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad

Oddziału w Ł. i Starosty Ł.

o rozgraniczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 22 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2010 r. Sąd Rejonowy dokonał

rozgraniczenia pomiędzy nieruchomością oznaczoną jako działka nr 1682,

stanowiącą własność uczestniczki Otylii C., a nieruchomością oznaczoną jako

działka nr 1690/1, stanowiącą własność wnioskodawcy Zbigniewa B. ustając, że

granica pomiędzy tymi działkami przebiega według linii oznaczonej punktami: 1617-18-8-14-20-21-23-25-4143-31

na

mapie

sytuacyjnej

sporządzonej

przez

geodetę Edwarda G.

Sąd ustalił, że obie działki graniczą od północy z ul. W. (działka nr 1911), a

od południa z działkami nr 1678 i nr 1690/2.

Własność działki nr 1682 o pow. 0,3521 ha Otylia C. i jej mąż nabyli

4 stycznia 1968 r. Z kolei Zbigniew B. stał się właścicielem działki nr 1690/1 o pow.

0,3672 ha w dniu 12 kwietnia 2005 r. Kupił ją od Heleny S.

Kiedy małżonkowie C. zakupili działkę nr 1682, jej część siedliskowa była

ogrodzona starym płotem, który wymienili na ogrodzenie z siatki. Znajdował się na

niej dom drewniany i murowany budynek gospodarczy. Poza tym nie była

zagospodarowana. Małżonkowie w 1975 rozpoczęli budowę domu, a na części

niezabudowanej założyli sad. W tym czasie działka 1690/1 stanowiła własność

Stanisława S. i była uprawiana. Uprawy zaprzestano od ok. 2000 r. Wzdłuż

zewnętrznej strony ogrodzenia działki nr 1682 oddzielającego ją od działki 1690/1

ciągnęła się droga polna, która prowadziła od ulicy W. do ulicy N. Poza

właścicielami działek, przy których biegła droga korzystały z niej również inne

osoby. W latach 90-tych na działce 1682 postawiona została wiata z blachy, której

ściana zastąpiła część istniejącego ogrodzenia pomiędzy działkami 1682 i 1690/1.

Część ogrodzenia siedliska na działce 1682 wykonana jest z betonowych przęseł,

które przylegają do ściany wiaty i postawione zostały w miejsce ogrodzenia z siatki

około 2000 r. Za wiatą pomiędzy działkami wnioskodawcy i uczestniczki Otylii C.

ustawione są równolegle do siebie dwa ogrodzenia z siatki, jedno wyższe a drugie od strony działki Otylii C. - niższe, stare. Ogrodzenia ciągną się aż do bramy

umieszczonej w opłotowaniu siedliska na działce nr 1682. Po około 30 latach od

założenia sadu Otylia C. usunęła stare drzewa i posadziła nowe, w tej samej

odległości od działki nr 1690/1. Aby swobodnie przejeżdżać ciągnikiem, przy linii

drzewek pozostawiła pas szerokości około 4 m od strony miedzy - drogi dzielącej

działki 1682 i 1690/1. Zabiegi pielęgnacyjne w sadzie od ok. 15 lat wykonywała dla

uczestniczki swoim ciągnikiem Danuta A. Ciągnik przejeżdżał wokół sadu oraz

pomiędzy rzędami drzewek.

Wnioskodawca Zbigniew B. po zakupieniu działki nr 1690/1 w 2005 r. zlecił

geodecie wznowienie granic pomiędzy działkami nr 1690/1 a 1682. Uczestniczka

Otylia C. nie zaakceptowała przebiegu granicy okazanej w czasie czynności

wznowienia granic. Wnioskodawca postawił jednak ogrodzenie z siatki w miejscu

wyznaczonym przez geodetę. Otylia C. wystąpiła do Sądu Rejonowego z

powództwem o ochronę naruszonego posiadania, które zostało częściowo

uwzględnione wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2006 r. Sąd nakazał pozwanemu

usunięcie ogrodzenia biegnącego od końca ogrodzenia zabudowanej części działki

powódki, tj. od pierwszego słupka przy narożniku ogrodzenia aż do pierwszego

słupka od strony ul. N., za wyjątkiem drugiego słupka w ogrodzeniu od strony tejże

ulicy. Sąd orzekający o przywróceniu posiadania ustalił, że wskutek postawienia

ogrodzenia przez pozwanego powódka nie mogła dojechać do swego ogrodu

ciągnikiem, gdyż droga dojazdu - miedza, z której powódka korzystała co najmniej

od pięciu lat, została po drugiej stronie ogrodzenia, na nieruchomości zajętej przez

pozwanego i została przez niego zaorana, co uniemożliwiło ustalenie jej położenia.

Aby móc wjeżdżać do sadu powódka wyrwała jedno drzewko. Apelacja Zbigniewa

B. w sprawie o przywrócenie posiadania została oddalona.

Działka nr 1690/1 nie jest zabudowana, użytkowana jest rolniczo. Pomiędzy

poprzednimi właścicielami działki nr 1690/1 a Otylią C. nie toczyły się żadne spory

dotyczące przebiegu granicy pomiędzy działkami.

W toku postępowania biegły geodeta inż. Edwarda G. oznaczył na mapie

sytuacyjnej: kolorem zielonym - przebieg granicy według danych ewidencji gruntów,

kolorem czerwonym - przebieg granicy według istniejącego ogrodzenia działki

stawianego przez Otylię C. oraz częściowo według wskazania Otylii C. Aktualny

stan posiadania określony ogrodzeniem i ścianą wiaty oznaczony został linią koloru

czerwonego na odcinku 16-17-18-8-14-20, wzdłuż linii niebieskiej na odcinku 204126 oraz wzdłuż linii zielonej na odcinku 4126-413-4134-4143-4144. Obecnie

ogrodzenie siedliska uczestniczki Otylii C. od strony ul. W., a także ściana wiaty i

ogrodzenie za wiatą aż do pkt 20 na mapie biegłego G. znajdują się poza granicą

ewidencyjną. Ściana wiaty wystaje poza granicę ewidencyjną na odległość od 15

cm do 24 cm. Ogrodzenie pobudowane przez wnioskodawcę na odcinku od pkt

4126 do pkt 4144 stoi w granicy ewidencyjnej, zaś na odcinku 4126 do pkt 20 stoi

poza granicą ewidencyjną. Punkt 4143 jest punktem granicznym zgodnym z

ewidencją gruntów i jest akceptowany przez Otylię C. i Zbigniewa B.

Działka nr 1690/1 w 1908 r. stanowiła jedną całość z działką oznaczoną

obecnie nr 1690/2 i ciągnęła się od ul. W. aż do ul. N. Na podstawie zachowanej

mapy z 1908 r. nie można jednak określić punktów granicznych. W umowach, na

podstawie których Otylia C. nabyła własność działki 1682 nie ujęto opisu granic. W

dokumentacji geodezyjnej nie ma map z tego okresu. Umowy sprzedaży i

przeniesienia własności działki nr 1682 nie uwzględniają dokonanego w 1958 r.

wywłaszczenia jej części. Działki zostały wciągnięte do ewidencji gruntów w latach

1966 - 1968. W toku zakładania ewidencji geodeci na ogół badali jedynie stan

posiadania.

Sąd Rejonowy nie dał wiary zeznaniom świadka Krystyny K., że Otylia C.

wymieniając ogrodzenie swego siedliska na działce nr 1682 zmieniła jego przebieg

wkraczając na działkę nr 1690/1 użytkowaną przez rodziców świadka - małżonków

S. na odległość około 60 cm na całej długości ogrodzenia. Sąd uznał, że gdyby tak

znaczne naruszenie posiadania miało miejsce spotkałoby się z reakcją sąsiadów.

Sąd stwierdził, że zeznania tego świadka pozostają w sprzeczności z zeznaniami

uczestniczki Otylii C., której Sąd dał wiarę, bowiem jej zeznania były konsekwentne

i zgodne z ustaleniami poczynionymi w sprawie o ochronę naruszonego

posiadania. Sąd zakwestionował także wiarygodność zeznań świadka K. K. co do

twierdzenia, iż miedza - droga biegnąca pomiędzy działkami nr 1682 a 1690/1

została zaorana przez osobę pracującą na działce Otylii C. przed śmiercią ojca

świadka, czyli przed 1989 r. później już jej nie było. Wskazał, że zeznania są

chwiejne co do przebiegu drogi - miedzy, a wersja świadka jest sprzeczna z

ustaleniami dokonanymi w sprawie o ochronę naruszonego posiadania, w której

przyjęto, że miedzę zlikwidował wnioskodawca w 2005 r., podczas stawiania

ogrodzenia. Zeznania świadków Ireneusza i Krystyny N. Sąd uznał za nieistotne.

Sąd nie dał również wiary zeznaniom wnioskodawcy co do zakresu posiadania

działki przez uczestniczkę Otylię C. do czasu postawienia w 2005 r. przez niego

ogrodzenia. W ocenie Sądu zeznania uczestniczki Otylii C. są bardziej

przekonujące, ponieważ są konsekwentne i potwierdzone zeznaniami świadka

Danuty A., którym Sąd ten dał wiarę. Sąd zwrócił uwagę, że uczestniczka w

postępowaniu o ochronę posiadania podnosiła, iż wskutek postawienia ogrodzenia

utraciła możliwość przejeżdżania ciągnikiem przy linii drzewek, bowiem ciągnik się

nie mieści pomiędzy ogrodzeniem a linią drzewek i zeznała, że drzewa sadziła w

takiej odległości od miedzy-drogi, aby móc swobodnie przejeżdżać po swojej

działce, co było konieczne także z powodu posiadania drugiego sadu od strony

ul. N. Jej zeznania potwierdziła świadek Danuta A., która wykonywała ciągnikiem

prace pielęgnacyjne. Sąd ocenił, że wnioskodawca pośrednio przyznał fakt zajęcia

przez siebie części działki użytkowanej przez Otylię C. stwierdzając, że teren

wypielęgnowany przez Otylię C. wkraczał na zachwaszczoną działkę nr 1690/1.

Sąd stwierdził ponadto, że jest związany prawomocnym wyrokiem w sprawie

ochronę naruszonego posiadania i musi przyjąć, że do naruszenia posiadania

doszło. W konsekwencji za udowodniony uznał ostatni stan posiadania działki nr

1682 przez uczestniczkę, objęty tym wyrokiem, zaznaczył jednak, że treść wyroku

nie przesądza, że stwierdzony stan odzwierciedlał posiadanie spokojne i utrwalone.

Ustalenia, że stan ten wykazywał obie te cechy dokonał na podstawie zeznań

uczestniczki Otylii C., która ten stan posiadania wskazywała jako niezmieniony od

czasu nabycia działki. Sąd zwrócił uwagę, że wnioskodawczyni prowadziła na

działce sad wymagający zabiegów pielęgnacyjnych. Rosnące drzewa i biegnąca

między działkami miedza-droga stanowiły punkt odniesienia dla ustalenia zakresu

posiadania, wobec czego uczestniczka przez długi okres posiadania miała

możliwość zapamiętania usytuowania stałych elementów na gruncie i odtworzenia

granic swojego posiadania pomimo zaorania drogi. Stan posiadania w części

siedliskowej wyznaczają elementy istniejącego ogrodzenia, które bezspornie

postawione zostało przed 1989 r. i ściany wiaty, która zbudowana została w latach

90. Sąd Rejonowy stwierdził, że żaden dowód, poza nieprzekonującymi zeznaniami

świadka K. K., nie wskazywał na zmianę zakresu posiadania działki nr 1682 przez

uczestniczkę w okresie od 1968 r.

Sąd wyjaśnił, że nie mógł przeprowadzić rozgraniczenia w oparciu o stan

prawny nieruchomości, ponieważ nie udało się go stwierdzić. Rozgraniczenie

według stanu ujawnionego w ewidencji gruntów uznał za niemożliwe, ponieważ

granicy tej nie odpowiada stan posiadania na gruncie. Wobec tego przyjął jako

kryterium rozgraniczenia ostatni spokojny stan posiadania, przebiegający po linii

ogrodzenia postawionego przez Otylię C. na długo przed nabyciem działki przez

wnioskodawcę. Granicy tej nie kwestionowali poprzednicy prawni wnioskodawcy. W

konsekwencji Sąd nie uwzględnił zarzutu zasiedzenia przez uczestniczkę Otylię C.

przygranicznego pasa gruntu, gdyż nie udało się ustalić przebiegu granicy według

stanu prawnego.

Wnioskodawca zaskarżył rozstrzygnięcie w całości i zarzucił naruszenie

przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:

-

art. 227 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., § 5 rozporządzenia Ministrów Spraw Wewnętrznych i Administracji

oraz Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 14 kwietnia 1999 r.

w sprawie

rozgraniczania

wszechstronnego

rozważenia

nieruchomości,

zebranego

poprzez

materiału,

zaniechanie

wyprowadzenie

nienależytego wniosku z opinii biegłego i nieuwzględnienie wniosku

dowodowego wnioskodawcy zawartego w piśmie z dnia 26 czerwca 2008 r.,

a w konsekwencji dokonanie nietrafnego ustalenia faktycznego, że stan

prawny nieruchomości (a ściśle ich granic) okazał się niemożliwy do

ustalenia, bez dokonania należytego uzasadnienia tego ustalenia i wbrew

istnieniu dokumentów geodezyjnych wskazujących na przebieg granicy,

a przede wszystkim operatu technicznego z założenia ewidencji gruntów dla

miasta Ł. i zarysu pomiarowego granic;

-

art. 233 § 1 k.p.c. i art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez

niesłuszne przyjęcie, że Sąd związany był prawomocnym wyrokiem

zapadłym w sprawie o naruszenie posiadania (sygn. akt I C 132/05 oraz XIII

Ca

261/06),

a

nadto

poprzez

ewidentnie

nieprawidłowe

przyjęcie,

że Sąd związany

był

nawet

ustaleniami

faktycznymi

zawartymi

w uzasadnieniach wyroków obu instancji w sprawie o naruszenie posiadania,

podczas gdy ustalenia zawarte w uzasadnieniu orzeczeń nigdy nie

korzystają

z

waloru

nieprawidłowego

oceniania

mocy

sposobu

dowodów

przez

wiążącej,

co

doprowadziło

m.in.

przeprowadzania

dowodów,

następnie

porównanie

ustaleniami

z

a

do

faktycznymi

dokonanymi w innej sprawie i wreszcie do niesamodzielnego ustalenia,

że uczestniczka Otylia C. posiadała pas gruntu pomiędzy liniami zieloną i

czerwoną wg mapy sytuacyjnej biegłego;

-

art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej

a nie swobodnej oceny dowodów ze źródeł osobowych - a w szczególności

poprzez bezpodstawne zakwestionowanie wiarygodności zeznań K. K. oraz

twierdzeń i zeznań wnioskodawcy - przy równoczesnym bezkrytycznym

obdarzeniu wiarygodnością zeznań uczestniczki O. C. oraz D. A., co

nastąpiło wbrew wskazaniom doświadczenia życiowego, a niekiedy nawet

wbrew treści dowodów i doprowadziło do przyjęcia błędnych ustaleń

faktycznych, przy czym nadto niektóre z tych ostatecznych ustaleń

faktycznych są ze sobą sprzeczne, co narusza zasady prawidłowego

rozumowania;

-

art. 49 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez wydanie wyroku przez Sąd,

w składzie którego znajdowała się sędzia, która nie zgłosiła żądania

wyłączenia siebie ze sprawy pomimo zaistnienia ustawowej przesłanki ku

temu,

która

dostatecznie

uzewnętrzniła

się

już

po

przystąpieniu

wnioskodawcy do ostatniej rozprawy;

-

art. 278 § 1 k.p.c. i art. 279 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez wydanie

postanowienia o dopuszczeniu opinii biegłego bez uprzedniego wysłuchania

uczestników, chociażby na posiedzeniu niejawnym.

Domagał

się

zmiany

zaskarżonego

postanowienia

i

dokonania

rozgraniczenia wzdłuż granicy wynikającej z ewidencji gruntów.

Złożył także wniosek ewentualny o przeprowadzenie nowych dowodów: ze

znajdującego się w aktach sprawy pozwu Otylii C. w sprawie I C 132/05 - na

okoliczność, że złożyła ona uprzednio oświadczenie, co do granicy swojego

rzekomego posiadania niezgodne z linią czerwoną geodety, naniesioną wg jej

wskazania; z protokołu rozprawy w Sądu Rejonowego w sprawie I C 132/05

w części zeznań O. C. (k. 80 verte) - na okoliczność, że O. C. podała wówczas

wersję, z której wynika, że pas gruntu, który posiadała i którego posiadanie zostało

naruszone, obejmował miedzę-drogę, którą wykorzystywała na przejazd, nie zaś

pas gruntu pomiędzy brzegiem miedzy a linią drzewek, jak to ostatecznie zostało

ustalone w zaskarżonym postanowieniu na podstawie odmiennych zeznań

uczestniczki; z ponownych oględzin nieruchomości wnioskodawcy i O. C. z

udziałem biegłego geodety - na okoliczność dokładnej odległości od linii czerwonej

do linii drzew owocowych w różnych punktach (w oparciu o nowy fakt wskazany w

uzasadnieniu).

Sąd Okręgowy oddalił apelację wnioskodawcy postanowieniem z dnia 22

grudnia 2010 r. Dodatkowymi ustaleniami objął opisy działek w umowach

notarialnych uczestniczki Otylii C., treść mapy z 1908 r. przedstawiającej działki

1690/1 i 1690/2 i wyjaśnił, że brak dokumentacji geodezyjnej do tej mapy nie

pozwala jej umieścić w terenie. Wskazał, że granicę ewidencyjną wyznacza stan

posiadania nieruchomości z lat 1966 - 1968 wraz z dokumentacją techniczną, który

nie uległ zmianie w wyniku modernizacji osnowy.

W

pozostałym

zakresie

podzielił

ustalenia

faktyczne

poczynione

w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Sąd poddał ocenie materiał dowodowy,

który miał wykazać stan prawny sąsiadujących nieruchomości i wynikającą z tego

stanu granicę, akceptując wnioski opinii biegłego geodety o braku możliwości

ustalenia na tej podstawie przebiegu granicy. Zdaniem Sądu granica wytyczona

przez biegłego i oznaczona linią czerwoną odpowiada stanowi ostatniego

spokojnego posiadania.

Sąd

odwoławczy nie

podzielił

zarzutów dotyczących

błędnej oceny

wiarygodności zeznań świadka Krystyny K. odnośnie zmiany granicy działki przez

uczestniczkę. Przytoczył utrwalone poglądy określające wymagania, jakie musi

wypełnić skarżący, chcąc podważyć dokonaną przez sąd ocenę dowodów

i stwierdził, że motywy przeprowadzonej oceny zeznań świadka K. K. przedstawione

przez Sąd Rejonowy są szczegółowo, przekonująco i logicznie wyjaśnione. Sąd

Rejonowy trafnie wskazał, że gdyby takie naruszenie posiadania miało rzeczywiście

miejsce na pewno spotkałoby się z reakcją ze strony państwa S., gdyż stanowiłoby

pozbawienie ich znacznej powierzchni działki; że zeznania świadka pozostają w

sprzeczności z zeznaniami uczestniczki Otylii C., której Sąd dał wiarę, bowiem jej

zeznania były konsekwentne i zgodne z ustaleniami poczynionymi w sprawie o

ochronę naruszanego posiadania. Sąd nie dał również wiary zeznaniom świadka

Krystyny K. co do twierdzenia, iż miedza biegnąca pomiędzy działkami nr 1682 a

1690/1 została zaorana przed 1989 r. i już później miedzy tej nie było, ponieważ ze

zgromadzonego materiału dowodowego wynikało, że wnioskodawca zlikwidował

miedzę podczas stawiania ogrodzenia w 2005 r.

Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu naruszenia art. art. 233 § 1 k.p.c. i art. 365

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez przyjęcie, że Sąd związany

był prawomocnym wyrokiem zapadłym w sprawie o naruszenie posiadania.

Stwierdził, że zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. Sąd Rejonowy związany był sentencją

tego wyroku, a więc faktem, że doszło do naruszenia posiadania. W ten sposób

udowodniono ostatni stan posiadania przez uczestniczkę działki nr 1682, w zakresie

objętym rozstrzygnięciem w sprawie o ochronę naruszonego posiadania, a także fakt

naruszenia. Sąd Rejonowy podkreślił, że na podstawie tego wyroku ustalił jedynie

ostatni stan posiadania. Natomiast fakt, że stan ten był spokojny i utrwalony został

udowodniony dopiero w rozpatrywanej sprawie, na podstawie zeznań uczestniczki

oraz świadka Danuty A. Sąd powtórzył argumenty zawarte w uzasadnieniu Sądu

Rejonowego odnoszące się do oceny tych dowodów na tle całości materiału

dowodowego. Sąd Okręgowy zaznaczył, że poza zeznaniami świadka Krystyny K.,

którym Sąd nie dał wiary, brak jest jakichkolwiek dowodów, które wskazywałyby na

zmianę zakresu posiadania działki nr 1682 przez uczestniczkę w okresie od 1968 r.

Dowody powołane w apelacji Sąd Okręgowy uznał za spóźnione.

Podsumowując Sąd Okręgowy ocenił, że zarzuty naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. podniesione przez skarżącego stanowiły jedynie polemikę z prawidłowym

wnioskowaniem Sądu Rejonowego.

Sąd odmówił także uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 49 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez wydanie wyroku przez Sąd, w składzie którego

znajdowała się sędzia orzekająca w sprawie o przywrócenie posiadania.

Ta okoliczność uzasadniała, zdaniem skarżącego, potrzebę wyłączenia się przez

tego sędziego ze sprawy. Potrzeba uzewnętrzniła się, według skarżącego, dopiero

na etapie ostatniej rozprawy, kiedy okazało się, ze rozgraniczenie następuje

w oparciu o kryterium ostatniego spokojnego posiadania. Sąd Okręgowy nie

stwierdził, aby orzekanie przez tego samego sędziego w różnych sprawach

z udziałem tych samych stron uzasadniało jego wyłączenie i zwrócił uwagę, że także

na ostatniej rozprawie wnioskodawca mógł złożyć wniosek o wyłączenie sędziego,

jeśli stwierdził wówczas, że sędzia była kierunkowo nastawiona do jego sprawy.

Od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawca złożył skargę kasacyjną

opartą na obu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy skarżący podniósł zarzuty naruszenia:

-

art. 378 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c. poprzez nierozważenie zarzutów podniesionych w apelacji

i sporządzenie uzasadnienia nie zawierającego elementów wskazanych

w art. 328 § 2 k.p.c. w sytuacji, gdy podzielenie w całości i przyjęcie

za własne ustaleń Sądu I instancji było niewystarczającym i nieadekwatnym

sposobem

ustosunkowania

się

do

zarzutów

apelacyjnych,

co w konsekwencji doprowadziło do pozbawienia skarżącego prawa do

dokonania rzeczywistej, a nie pozornej kontroli instancyjnej, a zarazem

naruszyło prawo do dwukrotnego merytorycznego rozpoznania sprawy

przez Sąd,

-

art. 365 § 1 k.p.c. poprzez nietrafne przyjęcie, że prawomocne orzeczenie

w sprawie o ochronę naruszonego posiadania - a nawet ustalenia faktyczne

poczynione w tamtej sprawie zawarte w uzasadnieniach wyroków - wiążą Sąd

w przedmiotowym postępowaniu o rozgraniczenie, a także poprzez

zaaprobowanie przeprowadzenia dowodów także na okoliczności objęte tą

rzekomą prawomocnością materialną,

-

art. 381 k.p.c., art. 382 k.p.c. (m.in. w zw. z art. 217 § 1 k.p.c.), w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c. poprzez niezasadne, a przy tym pozbawione jakiejkolwiek

argumentacji

w

uzasadnieniu,

uznanie

wszystkich

nieuwzględnionych

wniosków dowodowych wnioskodawcy za spóźnione, podczas gdy jeden

z wniosków zgłoszony był jeszcze w toku postępowania w pierwszej instancji,

potrzeba powołania dowodu z ponownych oględzin ewidentnie wynikła

dopiero po sporządzeniu uzasadnienia postanowienia Sądu I instancji, wnioski

dotyczące pozwu i protokołu rozprawy niezależnie od późniejszej potrzeby ich

powołania, powstałej po sporządzeniu uzasadnienia, odwoływały się do

materiału procesowego już - bez wiedzy wnioskodawcy - zebranego w Sądzie

I instancji ale wykorzystanego wybiórczo, a nadto poprzez nieuwzględnienie,

że uprawnienie z art. 381 k.p.c. ma charakter wyjątkowy, w szczególności

w postępowaniu nieprocesowym, a zgłoszone dowody były istotne, gdyż

zmierzały do podważenia kluczowych ustaleń;

-

art. 49 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie okoliczności,

że w postępowaniu w I instancji orzekała sędzia, co do której zaistniała

przyczyna wyłączenia, a tym samym obowiązek zgłoszenia takiego żądania.

Podstawę naruszenia prawa materialnego wypełniły zarzuty:

-

błędnej wykładni art. 153 k.c. w zakresie interpretacji zwrotu „stan prawny"

poprzez

przyjęcie

nietrafnego

poglądu,

że

granice

ewidencyjne

rozgraniczanych nieruchomości odzwierciedlają stan posiadania a nie stan

prawny,

w

sytuacji

istnienia

źródłowych

dokumentów

urzędowych,

a ewentualnie także niezastosowanie art. 341 k.c. w odniesieniu do oceny

stanu faktycznego na chwilę zakładania ewidencji gruntów,

-

naruszenia art. 153 w zw. art. 172 § 1 k.c. w pierwotnym brzmieniu poprzez

niezastosowanie art. 153 k.c. w zakresie pierwszego kryterium rozgraniczenia

(a zarazem niewłaściwe jego zastosowanie w zakresie drugiego kryterium

rozgraniczenia) i niezastosowanie art. 172 § 1 k.c. w pierwotnym brzmieniu,

w odniesieniu

do

momentu

upływu

terminu

posiadania

samoistnego

wystarczającego do zasiedzenia przez ówczesnego posiadacza pasa gruntu

znajdującego się po tej stronie „linii zielonej" (wyznaczonej na mapie

biegłego), po której znajduje się nieruchomość należąca obecnie do

wnioskodawcy, pomimo jednoczesnego ustalenia, że - co najmniej do chwili

upływu tego terminu - przez okres liczony od chwili oznaczenia granic

w ewidencji gruntów i wejścia w posiadanie nieruchomości przez Otylię C.,

zakres jej posiadania w ogóle nie ulegał zmianom co najmniej w kierunku „linii

czerwonej".

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia

w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu z

pozostawieniem

temu

Sądowi

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wynikającym z treści art. 378 § 1 k.p.c. obowiązkiem sądu odwoławczego jest

rozpoznanie sprawy w granicach apelacji. Zakres tego obowiązku był wielokrotnie

rozważany w piśmiennictwie oraz orzecznictwie i za powszechnie akceptowaną jego

wykładnię przyjąć można stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r. (III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55)

zgodnie z którym Sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie

jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa

materialnego,

wiążą

go

natomiast

zarzuty

dotyczące

naruszenia

prawa

procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania. Niezależnie jednak od tego czy podniesione w apelacji

zarzuty dotyczą zagadnień proceduralnych czy też uchybień materialnoprawnych,

obowiązkiem sądu odwoławczego jest rozpoznanie wszystkich tego rodzaju zarzutów

sformułowanych przez skarżącego. Pod pojęciem rozpoznania rozumieć należy

rzeczywiste, rzeczowe i szczegółowe rozważenie ich treści. Przeprowadzone

rozumowanie powinno znaleźć odbicie w treści uzasadnienia orzeczenia, ponieważ

tylko w ten sposób sąd odwoławczy może i powinien ujawnić motywy, którymi się

kierował rozstrzygając sprawę. Nie spełnia tych wymagań posłużenie się

ogólnikowymi

formułami,

ani

zastąpienie

argumentacji

autorytatywnymi

stwierdzeniami nieopartymi na analizie zasadności konkretnych zarzutów, ani też

powtórzenie uzasadnienia, którym posłużył się sąd pierwszej instancji bez

odniesienia się do wskazanych w apelacji przesłanek, podważających - zdaniem

skarżącego - prawidłowość rozumowania tego sądu. Stwierdzenie takich uchybień

wykonania

obowiązków przez sąd

odwoławczy uprawnia

do

skutecznego

podniesienia zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. w powiązaniu z dalszymi przepisami, w zależności od tego, czego

dotyczyły zarzuty podniesione w apelacji.

W niniejszej sprawie skarżący zgłosił w apelacji szereg zarzutów dotyczących

zagadnień kluczowych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Kwestionował prawidłowość toku postępowania dowodowego na etapie

wydawania

postanowienia

o

przeprowadzeniu

dowodu

z

opinii

biegłego

(niedochowanie obowiązku wysłuchania stron co do wyboru biegłego (art. 278 § 1 i

art. 279 k.p.c.), zarzucał nieprawidłową ocenę treści opinii, w tym nieodniesienie się

do regulacji prawnych określających dokumenty mogące stanowić źródło ustaleń

stanu prawnego i bezzasadną odmowę uznania granicy wskazanej w ewidencji

gruntów jako granicy prawnej.

Sąd Okręgowy poprzestał na stwierdzeniu, że dowód z opinii biegłego

geodety przeprowadzony został prawidłowo, nie wskazał jednak kiedy miało miejsce

wysłuchanie stron co do liczby biegłych i ich wyboru. Nie ustosunkował się też

merytorycznie do zarzutów związanych z oceną prawnego charakteru i znaczenia

dokumentów ewidencjonujących grunty, mimo że zagadnienia prawne wykraczają

poza kompetencje biegłego i jego stanowisko w tym zakresie wymagało weryfikacji

merytorycznej. Nie wystarczy w tym wypadku ocena przeprowadzona według

kryteriów dotyczących opinii zawierającej ustalenia wymagające wiadomości

specjalnych.

Dalsze zarzuty apelacji dotyczyły naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art.

233 § 1 k.p.c. Nie chodziło w nich tylko o prawidłowo przyjęty przez Sądy obydwu

instancji pogląd o związaniu treścią rozstrzygnięcia co do faktu naruszenia

posiadania, ale również o to czy zawarte w wyroku rozstrzygnięcie mogło stanowić

wiążącą podstawę ustalenie, jaki był stan posiadania przed naruszeniem.

A konkretnie o to, czy z orzeczenia stan ten wynikał. Sąd Okręgowy poprzestał na

stwierdzeniu, że związanie dotyczyło faktu naruszenia posiadania, a następnie

wyraził ocenę „udowodniono zatem ostatni stan posiadania" nie odnosząc się do

brzmienia ocenianej sentencji wyroku, co uniemożliwia kontrolę prawidłowości jego

rozumowania i nie stanowiło należytego odniesienia do postawionego zarzutu.

Nie spełnia też wymagań art. 378 § 1 k.p.c. ani art. 328 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. apelacyjna ocena zarzutów dotyczących prawidłowości wartościowania

zeznań świadków i ustalania okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy. Skarżący wskazał konkretne fragmenty zeznań świadków i stron, które

w jego przekonaniu podważają rozumowanie Sądu Rejonowego i jego wnioski.

Zarzuty nie dotyczyły tylko zeznań świadka Krystyny K., lecz także zeznań

uczestniczki Otylii C. i świadka Danuty A., uznanych przez Sąd Rejonowy za dowody

bardziej wiarygodne, i oparte były na argumentach godzących w trafność ocen o

możliwości przypisania tym zeznaniom cech, które o tej wiarygodności miały

przesądzać, takich jak konsekwencja, spójność czy zgodność z innymi dowodami.

Sąd nie odniósł się do tych argumentów w ogóle. Uzasadnienie w tej części

ogranicza się do powtórzenia stanowiska Sądu Rejonowego. Nie został też

omówiony

zarzut

sprzeczności

pomiędzy

poczynionymi

ustaleniami,

który

wnioskodawca łączy z jednoczesnym przyjęciem przez Sąd Rejonowy, że w 1967-68

r. granica działek przy zakładaniu ewidencji gruntów ustalona została według stanu

posiadania, a jednocześnie, że stan posiadania nie uległ zmianie przez cały okres

władania działką nr 1682 przez uczestniczkę (czyli od 1966 r.) aż do czasu

naruszenia tego posiadania przez wnioskodawcę w 2005 r., mimo że różnica wynika

z mapy sporządzonej przez biegłego

Zgodzić się też należy ze skarżącym, że uzasadnienie zaskarżonego

postanowienia

nie

wyjaśnia

motywów

uznania

wniosków

dowodowych

zgłoszonych w apelacji za spóźnione. Przytoczenie przepisu nie może zastąpić

wskazania podstaw do jego zastosowania do konkretnego wniosku, zwłaszcza

że w apelacji skarżący wyjaśnił, dlaczego wnioski zgłasza dopiero na tym etapie

postępowania. Także więc w tym zakresie stanowisko sądu nie poddaje się

ocenie.

Podstawą orzekania przez Sąd Najwyższy jest, zgodnie z postanowieniem

art. 39813 § 2 k.p.c., stan faktyczny ustalony przez sąd drugiej instancji. Musi to

jednak być stan faktyczny ustalony w wyniku prawidłowo przeprowadzonego

postępowania

dowodowego

i

-

jeżeli

był

kwestionowany

przez

strony

w postępowaniu apelacyjnym - po rozważeniu zasadności podniesionych zarzutów

i przeprowadzeniu powtórnej oceny dowodów i prawidłowości poczynionych na ich

podstawie ustaleń. Sąd Najwyższy obejmuje wprawdzie kontrolą prawidłowości

oceny dowodów i ustaleń faktycznych, jednak jego ocenie podlega prawidłowość

przeprowadzenia postępowania przez sąd odwoławczy. Braki, jakie w tym zakresie

wykazuje postępowanie apelacyjne, przekładające się na treść uzasadnienia tego

sądu, uniemożliwiają potraktowanie przyjętych w tym postępowaniu ustaleń za

bazę rozważań prawnych w postępowaniu kasacyjnym. Tym samym przedwczesne

byłoby

rozważanie

zarzutów

naruszenia

prawa

materialnego.

Zaskarżone

postanowienie musi więc zostać uchylone, a sprawa ponownie rozpoznana przez

Sąd Okręgowy art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Nieuzasadniony okazał się jedynie zarzut naruszenia art. 49 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. Sam fakt orzekania w sprawie przez sędziego, który

rozstrzygał wcześniej inną sprawę między tymi samymi stronami nie jest

podstawą wywołującą wątpliwości co do bezstronności tego sędziego, o ile nie

przemawiają za tym szczególne okoliczności, wskazujące na związanie się

sędziego wcześniej zajętym stanowiskiem ponad zakres wynikający z art. 365 § 1

k.p.c. Niewyłączenie się przez sędziego od rozpoznawania niniejszej sprawy

oznaczało, że nie stwierdził u siebie tego rodzaju związania psychicznego.

Niezłożenie przez wnioskodawcę wniosku o wyłączenie sędziego świadczyło

zaś o tym, że on także nie powziął wątpliwości co do bezstronności sądu

w trakcie rozpoznawania sprawy, lecz wnioskuje o nich następczo z faktu

wydania niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia. Orzeczenie o wyłączeniu

sędziego na podstawie art. 49 k.p.c. wymaga istnienia uzasadnionych wątpliwości

co do bezstronności tego sędziego, których skarżący nie wykazał. Jak już

wielokrotnie wyjaśniano w orzecznictwie, ani fakt prezentowania przez sędziego

poglądu prawnego niekorzystnego dla strony, ani nie satysfakcjonująca strony

ocena materiału dowodowego nie stanowią samodzielnie wystarczającej podstawy

wyłączenia sędziego od rozpoznania sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

6 maja 2010 r., II PK 344/09, nie publ. poza bazą Lex nr 603421, postanowienie

tego Sądu z dnia 21 kwietnia 2011 r., III UZ 9/11, nie publ. poza bazą Lex nr

966824).

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 398 21

w zw. z art. 391 § 1, art. 108 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c.