II CSK 25/07 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 9 maja 2007 r., II CSK 25/07

Artykuł 92 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej (jedn. tekst: Dz.U. 2007 r. Nr 155, poz. 1095) nie ma

zastosowania do dobrowolnej likwidacji oddziału przedsiębiorstwa

zagranicznego.

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "P.-C.I.", spółki z o.o. w Niemczech,

Oddziału w Polsce z siedzibą w Ł. o wykreślenie z Krajowego Rejestru Sądowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2007 r.

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi z

dnia 6 października 2006 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Łodzi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

"P.-C.I.", niemiecka spółka z o.o., wniosła o wykreślenie jej oddziału w Polsce

z siedzibą w Ł. z Krajowego Rejestru Sądowego.

Postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2006 r referendarz Sądu Rejonowego w

Łodzi odmówił wpisu, wskazując, że stosownie do art. 92 ustawy z dnia 2 lipca 2004

r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst: Dz.U. 2007 r. Nr 155, poz.

1095 – dalej: "u.s.d.g."), do likwidacji oddziału przedsiębiorstwa zagranicznego

stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu spółek handlowych o likwidacji spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, a zgodnie z art. 272 k.s.h. rozwiązanie takiej

spółki następuje dopiero po przeprowadzeniu likwidacji. Do wykreślenia oddziału

przedsiębiorcy zagranicznego z Krajowego Rejestru Sądowego konieczne jest więc

podjęcie wszystkich wymaganych przez kodeks spółek handlowych czynności w

celu ujawnienia likwidacji w rejestrze. Dopiero po przeprowadzeniu tych czynności

możliwe jest skuteczne złożenie wniosku o wykreślenie oddziału zagranicznej spółki

z o.o. Z tego względu wniosek został uznany za przedwczesny.

Skargę na to orzeczenie złożył wnioskodawca. Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 21 czerwca 2006 r. także odmówił wpisu, przyjmując, że

zaskarżone postanowienie straciło moc na podstawie art. 398 22 § 2 i 3 k.p.c. Wyraził

pogląd, że bez względu na przyczynę likwidacji oddziału przedsiębiorcy

zagranicznego, w każdym wypadku do tego postępowania należy odpowiednio

zastosować przepisy dotyczące spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Jednocześnie wykluczył, aby unormowanie zawarte w art. 92 ustawy miało

zastosowanie wyłącznie do likwidacji przymusowej. Nie zgodził się ze stanowiskiem

skarżącego, że „zwinięcie" oddziału przedsiębiorcy zagranicznego w Polsce bez

przeprowadzenia formalnej likwidacji nie zmienia sytuacji wierzycieli. Tylko w

wypadku odpowiedniego stosowania art. 272 i nast. k.s.h. następuje powiadomienie

ich przez ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym o otwarciu likwidacji

oraz w konsekwencji mogą zgłaszać likwidatorowi swoje wierzytelności, a po wtóre

powinny one zostać już w tym postępowaniu w całości zaspokojone.

Apelację wnioskodawcy Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił postanowieniem z dnia

6 października 2006 r., podzielając ustalenia i argumentację prawną Sądu pierwszej

instancji. Podkreślił, że zgodnie z art. 85 u.s.d.g., dla wykonywania działalności

gospodarczej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przedsiębiorcy zagraniczni

mogą, na zasadzie wzajemności, jeżeli ratyfikowane umowy międzynarodowe nie

stanowią inaczej, tworzyć oddziały z siedzibą w Polsce. Analiza przepisów ustawy o

swobodzie działalności gospodarczej wskazuje na trafność stanowiska Sądu

pierwszej instancji, znajdującego oparcie przede wszystkim w wykładni językowej,

która w omawianym wypadku prowadziła do racjonalnych wyników, a więc nie

uprawniała do sięgnięcia do innych metod interpretacji prawa.

Wnioskodawca w skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia art. 92

ustawy wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z postulatem zupełności systemu prawa, wykładnia językowa

przepisu powinna uwzględniać także jego kontekst, a więc treść innych części

tekstu prawnego i to nie tylko regulacji szczególnych. Innymi słowy, przy ustaleniu

językowego znaczenia przepisu trzeba brać pod uwagę także inne przepisy oraz cel

danej regulacji prawnej, zgodnie z zasadą harmonizowania całości danego

unormowania.

Artykuł 92 u.s.d.g. znajduje się w rozdziale szóstym, zawierającym przepisy

odnoszące się do przedsiębiorców zagranicznych, tj. osób wykonujących

działalność gospodarczą za granicą (art. 5 ust 3 u.s.d.g.). Znaczący pod tym

względem jest sam jego tytuł „Oddziały i przedstawicielstwa przedsiębiorców

zagranicznych". Jak wynika z art. 85 ust. 1 u.s.d.g., rozpoczynającego ten fragment

ustawy, przedsiębiorcy zagraniczni mogą wykonywać działalność gospodarczą w

Polsce w ramach oddziału na zasadzie wzajemności, jeżeli ratyfikowane umowy

międzynarodowe nie stanowią inaczej. W związku z członkostwem Polski w Unii

Europejskiej status prawny przedsiębiorcy zagranicznego w Polsce, np. spółki z

o.o., zależy więc od tego, czy ma siedzibę – jak w omawianym wypadku – na

obszarze Unii Europejskiej lub na terenie Europejskiego Obszaru Gospodarczego

(art. 13 u.s.d.g.). Nie wdając się w ocenę specyfiki Traktatu akcesyjnego jako

umowy międzynarodowej, w hierarchii źródeł prawa (art. 91 Konstytucji), gdyż

zagadnienie to nie ma bezpośredniego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy,

należy podkreślić, że ustawa zasadnicza tworzy korzystny klimat dla

urzeczywistnienia zasady pierwszeństwa prawa wspólnotowego. W literaturze i

judykaturze jednolicie przyjmuje się, że interpretacja i stosowanie prawa polskiego

powinno następować z uwzględnieniem jego harmonizacji z prawem wspólnotowym

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r., II PK 100/05, OSP

2007, nr 5, poz. 56). W takim wypadku w pierwszej kolejności sąd powinien

dokonać prowspólnotowej wykładni przepisu prawa wewnętrznego. Dopiero w

braku możliwości usunięcia sprzeczności między normą polską a wspólnotową w

ten sposób, zachodzi potrzeba rozważenia odmowy zastosowania prawa

krajowego.

Gdy zastosowane techniki interpretacji mogą prowadzić do różnych wyników,

wykładnia przepisu ustawy powinna przyjąć kierunek zapewniający pełną zgodność

z prawem unijnym. Realizacja tego postulatu prowadzi do zapewnienia prawu

wspólnotowemu pełnej skuteczności (por. art. 9 Konstytucji i art. 10 Traktatu

ustanawiający Wspólnotę Europejską z dnia 25 marca 1957 r. (Dz.U. z 2004 r. Nr

90, poz. 864, załącznik – dalej: "TWE").

Z wynikającej z prawa wspólnotowego zasady niedyskryminacji (art. 12 TWE

w związku z art. 43 TWE) płynie obowiązek traktowania oddziału niemieckiej spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością nie gorzej niż takiej samej jednostki

organizacyjnej spółki polskiej. Skoro kodeks spółek handlowych nie normuje

procedur likwidacyjnych oddziału spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, to jego

powołanie lub likwidacja pozostaje w gestii tej osoby prawnej. Spółka, likwidując

oddział, nie jest więc zobowiązana do ujawniania jego sytuacji organizacyjnej lub

majątkowej. Jest tak dlatego, że zlikwidowanie oddziału, nie ma bezpośredniego

wpływu na wierzytelności osób trzecich. Oddział, choć jest ośrodkiem

wyodrębnionym przestrzennie oraz organizacyjnie, wyposażonym z reguły w

majątek i posiadającym własne kierownictwo, a także księgowość, może

dokonywać tylko takich czynności, które należą do przedmiotu działalności jednostki

macierzystej. Znajduje się pod zwierzchnim kierownictwem ośrodka głównego, a

przede wszystkim nie posiada odrębnej od przedsiębiorcy podmiotowości w sferze

prawa cywilnego (por. art. 5 ust 4 ustawy oraz wyrok Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości z dnia 18 marca 1981 r. w sprawie Blankeart i Willems PVBA

przeciwko Louise Trost, ECR 1981/3/00819). Dłużnikiem przed likwidacją, jak i po

tym zdarzeniu pozostaje spółka i taka zmiana nie wpływa na zakres jej

odpowiedzialności.

Zastosowana przez Sądy obu instancji wykładnia art. 92 u.s.d.g. pozostawała

więc w sprzeczności z zasadą niedyskryminacji wnioskodawcy jako podmiotu

zagranicznego. Z tego względu należało podzielić pogląd, że unormowanie to nie

obejmuje dobrowolnej likwidacji oddziału przez zagraniczną spółkę z ograniczoną

odpowiedzialnością mającą siedzibę na obszarze Unii Europejskiej bądź na terenie

Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Wprawdzie ustawodawca w art. 92

u.s.d.g. nie rozróżnia rodzajów likwidacji dobrowolnej i przymusowej, ale treść tego

przepisu, w świetle poczynionych uwag, należało rozpatrywać w kontekście

regulacji zawartej w art. 91 u.s.d.g., gdyż unormowania te pozostają w

nierozerwalnym związku.

Wymieniony przepis w ust. 1 określa przesłanki wydania przez ministra do

spraw gospodarki decyzji o zakazie wykonywania działalności gospodarczej przez

przedsiębiorcę zagranicznego w ramach oddziału, a w ust. 2 nakłada na organ

wydający tę decyzję obowiązek zawiadomienia przedsiębiorcy zagranicznego o

obowiązku wszczęcia postępowania likwidacyjnego oddziału, które wtedy ma

właśnie charakter przymusowy. W związku z tym tylko w wypadku takiej likwidacji

istnieje potrzeba zachowania ograniczeń wynikających z art. 92 u.s.d.g., który

odsyła w zakresie likwidacji oddziału przedsiębiorcy zagranicznego do likwidacji

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 274-288 k.s.h.). Należy więc uznać,

że art. 92 u.s.d.g. jest dopełnieniem regulacji zawartej w art. 91 u.s.d.g.

Umiejscowienie przepisu w systematyce aktu prawnego nie jest zatem

przypadkowe, skoro pozostaje w bezpośrednim związku z przepisem

poprzedzającym (argumentum a rubrica). Logiczną konsekwencją nałożenia na

niesumiennego przedsiębiorcę zagranicznego wspomnianego zakazu jest więc

obowiązek przeprowadzenia formalnej likwidacji, w tym ogłoszenia o niej w

Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Z uzasadnienia projektu ustawy o swobodzie działalności gospodarczej

wynika, że jej celem było uproszczenie procedur i zniesienie zbędnych barier w

prowadzeniu działalności gospodarczej. Wyrażona w Konstytucji zasada wolności

działalności gospodarczej (art. 22) oznacza zarówno swobodę jej podejmowania,

jak i prowadzenia. Zasadą jest więc swoboda zapewniona przedsiębiorcy w tej

dziedzinie, a wyjątkiem zakazy i ograniczenia, które w związku z tym powinny być

wyraźnie ustanowione (por. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10

stycznia 1990 r., III CZP 97/89, OSNCP 1990, nr 6, poz. 74).

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.).