II BU 2/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II BU 2/10

POSTANOWIENIE

Dnia 25 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Józef Iwulski

w sprawie z powództwa D. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 sierpnia 2010 r.,

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

wnioskodawczyni na wyrok Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 sierpnia 2009 r.,

odrzuca skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2009 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 25 listopada 2008 r. w sprawie przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych o wysokość emerytury, uznając że organ rentowy

prawidłowo dokonał waloryzacji emerytury wnioskodawczyni, ustalając jej wysokość

od dnia 1 marca 2008 r. na kwotę 1.141,24 zł w oparciu o art. 88 i 89 ustawy z dnia

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), dokonując z urzędu

przeliczenia emerytury poprzez zastosowanie do obliczenia nowej kwoty bazowej z

dnia nabycia prawa do emerytury, a wiec z dnia 1 lutego 2003 r., uwzględniając

zasady wynikające z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2002 r., III

UZP 7/02 (decyzja z dnia 26 maja 2008 r.).

W stanie faktycznym sprawy wnioskodawczyni wniosła odwołanie od decyzji

organu rentowego z dnia 5 marca 2008 r., w której ponownie ustalono wysokość

zrewaloryzowanego świadczenia emerytalnego oraz decyzji z dnia 26 maja 2008 r.,

którą

organ

rentowy

z

urzędu

dokonał

przeliczenia

emerytury

kwoty

zastosowanie

do

obliczenia

świadczenia

tzw.

nowej

uzasadnieniu

wnioskodawczyni

podniosła,

iż

przeliczenie

poprzez

bazowej.

narusza

W

zasadę

niedziałania prawa wstecz, a ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie może być

zastosowana do osoby, która świadczenie otrzymała po raz pierwszy przed 1

stycznia 1999 r., gdyż jest to niezgodne z art. 2 Konstytucji RP. Wnioskodawczyni

uprzednio pobierała rentę z tytułu niezdolności do pracy, a od dnia 1 lutego 2003 r.

nabyła prawo do emerytury. Postanowieniem z dnia 30 czerwca 2008 r. Sąd

pierwszej instancji połączył sprawy z obu odwołań do wspólnego rozpoznania i

wyrokiem z dnia 25 listopada 2008 r., IV U …/08, oddalił odwołanie, wskazując w

uzasadnieniu, że zgodnie z art. 194a ust. 1, 2 i 6 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, przeliczenie polega na podwyższeniu do 100% przeciętnego wynagrodzenia

kwoty bazowej, którą przyjęto do pierwotnego obliczenia wysokości świadczenia, a

następnie tak obliczone świadczenie zwaloryzował do dnia, od którego przysługuje

świadczenie w przeliczonej wysokości. Samo ponowne ustalenie wysokości

świadczenia wnioskodawczyni nastąpiło od dnia 1 maja 2008 r., a podstawa

wymiaru świadczenia podlegała następnie wszystkim kolejnym waloryzacjom od

dnia nabycia przez nią prawa do emerytury. Obliczenie świadczenia następuje w

oparciu o przepis art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wskaźnik

waloryzacji emerytur i rent przyznanych przed dniem 1 marca 2008 r., w których

wysokość obliczono z zastosowaniem kwoty bazowej obowiązującej przed dniem 1

marca 2007 r. oraz podstawy ich wymiaru wynosi 106,5%. Po zwaloryzowaniu

świadczenia ubezpieczonej wskaźnikiem waloryzacyjnym 106,5%, od dnia 1 marca

2008 r. podstawa wymiaru emerytury wynosi 1141.24 zł co odpowiada kwocie

wskazanej w decyzji. Z kolei decyzją z dnia 26 maja 2008 r. organ rentowy dokonał

przeliczenia emerytury wnioskodawczyni poprzez zastosowanie do obliczenia

składnika emerytury wynoszącego 24% kwoty, kwotę bazową w wysokości

obowiązującej w dniu 1 lutym 2003 r., tj. w dniu nabycia prawa do emerytury, gdyż

zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2002 r., III UZP 7/02,

(OSNP 2003 nr 4 poz. 42) organ rentowy winien do obliczenia emerytur dla osób.

które miały ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy przyjmować w

części socjalnej 24% kwoty bazowej obowiązującej w dacie zgłoszenia wniosku o

emeryturę.

Organ

rentowy

dokonał

przeliczenia

emerytury

ubezpieczonej,

uwzględniając w części socjalnej emerytury kwotę bazową obowiązującą w dniu 1

lutego 2003 r., tj. 1.775,89 zł. Przeliczenia dokonano od dnia 1 maja 2005 r. W

ocenie Sądu Okręgowego wysokość emerytury była ustalana i wypłacana w

należnej ubezpieczonej wysokości, a zatem brak jest podstaw do ponownego

przeliczenia świadczenia. Jak zauważył Sąd pierwszej instancji, wnioskodawczyni

w swoich pismach podnosiła, iż organ rentowy naruszył szereg przepisów prawa

materialnego oraz działał sprzecznie z Konstytucją RP. Pismem z dnia 12 listopada

2008

r.

ubezpieczona

wystąpiła

do

Trybunału

Sprawiedliwości Wspólnot

Europejskich o ustalenie zasad obliczania wysokości przysługującej jej emerytury

zgodne z prawem unijnym, który odmówił nadania biegu wnioskowi (pismo

Trybunału Sprawiedliwości z dnia 28 stycznia 2009 r., k. 77 a.s.)

Wyrokiem z dnia 13 sierpnia 2009 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni. Sąd drugiej instancji uznał, że w sprawie nie jest sporne, że

decyzją z dnia 4 marca 2003 r. organ rentowy przyznał wnioskodawczyni od 1

lutego 2003 r. prawo do emerytury. Wskaźnik wysokości podstawy wymiaru wyniósł

69,65%. Z uwagi na fakt, iż ubezpieczonej przysługiwało wcześniej prawo do renty

z tytułu niezdolności do pracy, organ rentowy do obliczenia emerytury przyjął kwotę

bazową obowiązującą w dniu 31 sierpnia 1996 r. zaś podstawa wymiaru została

ustalona z uwzględnieniem podstawy wymiaru renty (art. 21 ust. 1 pkt 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS w brzmieniu obowiązującym

w dniu wydania decyzji). Stosownie przy tym do treści art. 53 ustawy, emerytura

wynosi: 24% kwoty bazowej, o której mowa w art. 19 oraz po 1,3% podstawy jej

wymiaru za każdy rok okresów składkowych i po 0,7% podstawy jej wymiaru za

każdy rok okresów nieskładkowych. Zgodnie natomiast z art. 194a ustawy emerytury, które zostały obliczone od kwoty bazowej stanowiącej mniej niż 100%

przeciętnego wynagrodzenia podlegają przeliczeniu, które polega na ponownym

obliczeniu świadczenia od kwoty bazowej określonej w ust. 5. W myśl tego przepisu

natomiast dla świadczeń przysługujących emerytom urodzonym po 31 grudnia

1929 r. (wnioskodawczyni urodziła się 25 kwietnia 1942 r.) podwyższa się kwotę

bazową do 100% przeciętnego wynagrodzenia przyjętego do ustalenia wysokości

świadczenia w dniu jego przyznania - od 1 marca 2008 r. Zgodnie z ust. 6 i 7 art.

194a przeliczona emerytura podlega podwyższeniu w ramach waloryzacji

przypadających do dnia, od którego przysługuje prawo do świadczenia w

przeliczonej wysokości.

Sąd nadto wskazał, że w decyzji z 4 marca 2003 r. organ rentowy wadliwie

przyjął do obliczania wysokości emerytury - w jej części socjalnej - kwotę bazową

obowiązującą w dniu 31 sierpnia 1996 r. zamiast kwoty bazowej obowiązującej w

dniu złożenia wniosku o emeryturę, ale naprawił swój błąd w zaskarżonej decyzji z

26 maja 2008 r., przyjmując do ustalenia emerytury podstawę wymiaru renty z

tytułu niezdolności do pracy w wysokości uwzględniającej waloryzacje do 1 lutego

2003 r. zaś do obliczenia części stałej (socjalnej) emerytury przyjęto kwotę bazową

obowiązującą 1 lutego 2003 r.

Pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł skargę o stwierdzenie niezgodności z

prawem wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 sierpnia 2009 r., zaskarżając wyrok

ten w całości i zarzucając „naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego,

konstytucyjnych wolności oraz praw człowieka i obywatela - przede wszystkim art. 2

Konstytucji RP i innych; naruszając zasadę wyrażoną łacińską paremią lex retro

non agit”, i wskazując, że zaskarżone orzeczenie, „wyrządza szkodę skarżącej,

znacznie obniżając jej świadczenie emerytalne (około 40% i szkoda wzrasta z roku

na rok)”, wniósł o stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonego wyroku jak i

poprzedzającego

go

wyroku

Sądu

Okręgowego,

uchylenie

zaskarżonego

orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, a w razie uchylenia orzeczenia Sądu pierwszej instancji,

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie

uchylenie wyroków Sądów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, wraz z

orzeczeniem o kosztach postępowania.

W ocenie pełnomocnika skarżącej przyjęty w ustawie o emeryturach i

rentach sposób corocznej waloryzacji świadczeń „koliduje z art. 2 Konstytucji RP naruszenie zasady nieretroakcji, a także nie da się pogodzić z Konwencją o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzoną w Rzymie dnia 4

listopada 1950 r. (Dz.U., z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)”, która stanowi część

krajowego

porządku

prawnego

i

powinna

być

stosowana

bezpośrednio”.

Pełnomocnik skarżącej uważa, iż „Rozdział 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o

emeryturach i rentach z FUS jest logicznie niespójny z aktami prawnymi (...) i nie

ma zastosowania do skarżącej”. Wskazał także „iż zgodnie z art. 1 Europejskiej

Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności każda osoba fizyczna i

prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony

swej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych

przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego.

Powyższe postanowienia nie będą jednak z żaden sposób naruszać prawa

Państwa do stosowania takich ustaw jakie uzna za konieczne do uregulowania

korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu

zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych. Z

kolei art. 14 Konwencji stanowi, że korzystanie z praw i wolności wymienionych w

niniejszej konwencji powinno być zapewnione bez dyskryminacji wynikającej z

takich powodów jak: płeć, rasa, kolor skóry, język, religia, przekonania polityczne i

inne pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do mniejszości

narodowej, majątek, urodzenie bądź z jakichkolwiek innych przyczyn. Z treści tego

artykułu wyraźnie wynika, że nie wchodzi w grę ogólny zakaz dyskryminacji, ale

tylko

w

korzystaniu

z

praw

i

wolności

wymienionych

w

materialnych

postanowieniach Konwencji oraz w Protokołach do niej”. Podkreślił także że

„Trybunał

Praw

Człowieka

wielokrotnie

wypowiadał

się,

że

prawo

do

renty/emerytury należy uznać za mienie w rozumieniu art. 1 Protokołu Pierwszego

do Konwencji, a więc korzysta ono z ochrony wynikającej z art. 14 Konwencji.

Również Europejska Komisja Praw Człowieka uznała prawo do świadczeń z

ubezpieczeń społecznych za prawo majątkowe w rozumieniu art. 1 Protokołu 1

Konwencji, jeśli były płacone składki ubezpieczeniowe na fundusz, z którego

wypłacano świadczenia”. Tym samym „skoro Konstytucja RP w art. 67 ust. 1

zapewnia prawo do zabezpieczenia społecznego, polski ustawodawca naruszył w

sposób rażący art. 2 Konstytucji RP (a więc prawo krajowe), a także prawo

europejskie przyjęte w tej części do prawa krajowego. Zgodnie z cytowanym

przepisem obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego

w razie

niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu

wieku emerytalnego. Zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa,

ta jednak nie jest zgodna z Konstytucją RP. Ze zdania drugiego art. 67 ust. 1

Konstytucji RP wynika jednoznacznie, iż szczegółów dotyczących zakresu oraz

form przyznawania zabezpieczenia społecznego nie określa Konstytucja, lecz

ustawa zwykła. Jednak ustawa z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z

FUS) nie jest zgodna z art. 2 Konstytucji RP (prawo krajowe) i nie da się pogodzić z

Europejską Konwencją Praw Człowieka, która stanowi część krajowego porządku

prawnego i powinna być bezpośrednio stosowana”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 424 § 1 k.p.c., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, jeżeli przez jego wydanie stronie

została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze

przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Według art.

424 § 1 k.p.c., skarga powinna zawierać: 1) oznaczenie orzeczenia, od którego

jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości lub w części, 2)

przytoczenie jej podstaw oraz ich uzasadnienie, 3) wskazanie przepisu prawa, z

którym zaskarżone orzeczenie jest niezgodne, 4) uprawdopodobnienie wyrządzenia

szkody, spowodowanej przez wydanie orzeczenia, którego skarga dotyczy, 5)

wykazanie, że wzruszenie zaskarżonego orzeczenia w drodze innych środków

prawnych nie było i nie jest możliwe, a ponadto - gdy skargę wniesiono stosując art.

424 § 2 - że występuje wyjątkowy wypadek uzasadniający wniesienie skargi oraz

6) wniosek o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem. Konstrukcja skargi o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia wykazuje

zasadnicze podobieństwo do skargi kasacyjnej. W art. 424

§ 1 wymieniono

wyczerpująco elementy określane w odniesieniu do skargi kasacyjnej jako istotne

lub konstrukcyjne oraz przewidziano sankcję w postaci jej odrzucenia w razie

niespełnienia wymagań w zakresie konstrukcji skargi (art. 424 § 1 k.p.c.). Wspólny

dla obydwu skarg jest obowiązek zastępstwa przez adwokatów lub radców

prawnych (art. 87 § 1 k.p.c.), gwarantujący ścisłe spełnienie surowych wymagań

formalnych. Ukształtowana praktyka orzecznicza dotycząca istotnych elementów

skargi kasacyjnej odnosi się także do skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, w tym do wymagania przedstawienia podstaw skargi i

ich uzasadnienia (art. 424 § 1 pkt 2 k.p.c.), wskazania przepisu prawa, z którym

zaskarżone orzeczenie jest niezgodne (art. 424

uprawdopodobnienia

wyrządzenia

szkody

§ 1 pkt 3 k.p.c.) oraz

spowodowanej

przez

wydanie

orzeczenia, którego skarga dotyczy (art. 424 § 1 pkt 4 k.p.c.).

Skarga wniesiona w rozpoznawanej sprawie nie spełnia wymagań

konstrukcyjnych przewidzianych w art. 424 § 1 k.p.c. dla tego szczególnego

środka prawnego o charakterze procesowym. Przede wszystkim nie przytacza ona

podstaw skargi (naruszenia konkretnie wskazanych przepisów prawa materialnego

i/lub procesowego) oraz ich uzasadnienia (art. 424 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z

art. 424 k.p.c., zgodnie z którym skargę można oprzeć na podstawie naruszeń

prawa materialnego lub przepisów postępowania, które spowodowały niezgodność

orzeczenia z prawem, gdy przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda),

a także nie wskazuje przepisu prawa, z którym zaskarżone orzeczenie jest

niezgodne (art. 424 § 1 pkt 3 k.p.c.). To ostatnie wymaganie konstrukcyjne jest

niezależne i odrębne od wymagania dotyczącego przytoczenia podstaw skargi,

powinno zatem być odrębnie przedstawione. Taki brak skargi nie jest sanowany

nawet wówczas gdyby w podstawach, na których skarga została oparta, powołane

zostały przepisy prawa materialnego czy procesowego - czego w tej sprawie nie

uczyniono. Należy bowiem mieć na względzie, że wymagania skargi wskazane w

pkt 2 i 3 art. 4245 § 1 k.p.c. są niezależne od siebie i spełniają, jako istotne

elementy skargi, różne funkcje i cele. Przytoczenie podstaw skargi i ich

uzasadnienie pozostaje w związku z art. 4244 k.p.c. stanowiącym, że skargę można

oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego lub procesowego. Natomiast

konieczność wskazania przepisu prawa, z którym zaskarżone orzeczenie jest

niezgodne wynika z tego, że istotą skargi jest właśnie stwierdzenie niezgodności

zaskarżonego orzeczenia z prawem, a więc konkretnym jego przepisem. Można

więc zarzucać naruszenie wielu przepisów, które doprowadziło do wydania

orzeczenia niezgodnego z prawem, jednak należy spośród nich wskazać ten

przepis, z którym – zdaniem skarżącego – zaskarżone orzeczenie jest niezgodne.

Naruszenia prawa materialnego lub procesowego mogą, ale nie muszą,

spowodować niezgodności z prawem, tym samym przepisy powołane w

podstawach skargi nie muszą być jednocześnie tymi przepisami, z którymi

zaskarżone orzeczenie jest niezgodne. Bez spełnienia tego wymagania nie jest

możliwe

stwierdzenie

przez

Sąd

Najwyższy

bezprawności

zaskarżonego

orzeczenia, skoro nie wiadomo, z jakim przepisem prawa - zdaniem skarżącego zaskarżone orzeczenie jest niezgodne. Podobny pogląd wyrażony został między

innymi w niepublikowanych postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2006 r., I CNP 12/06 oraz z dnia 27 lutego 2007 r., II BU 8/06.

Gdy więc w rozpoznawanej skardze nie wskazano jej podstaw, a także nie

przytoczono przepisu prawa, z którym zaskarżone orzeczenie jest sprzeczne,

należało orzec jak w postanowieniu w oparciu o art. 4248 § 1 k.p.c.