II BU 10/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II BU 10/10

POSTANOWIENIE

Dnia 12 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku Z. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wydanie zaświadczenia o przebiegu ubezpieczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 maja 2011 r.,

skargi wnioskodawcy o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 grudnia 2008 r.,

I. odrzuca skargę,

II. oddala wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 11 grudnia 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację Z. Z. od

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 17 lipca 2008 r., którym oddalono odwołanie

wnioskodawcy od decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 grudnia 2007

r. odmawiającej wydania zaświadczenia o przebiegu ubezpieczenia w związku z

ubieganiem się o zasiłek dla bezrobotnych.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony skargą z dnia 4 listopada 2010

r., w której wnioskodawca wniósł o stwierdzenie jego niezgodności z prawem i

zarzucił: 1) naruszenie prawa materialnego, a to art. 83b ust. 1 ustawy z 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa systemowa),

poprzez niewydanie zaświadczenia o przebiegu ubezpieczenia w związku z

ubieganiem się o świadczenie z powiatowego urzędu pracy, gdy prawidłowe

rozumienie tego przepisu nakazywało jego wydanie z uwagi na prawo

wnioskodawcy do uzyskania statusu bezrobotnego połączonego z prawem do

zasiłku dla bezrobotnych; 2) obrazę prawa procesowego, a to: a) art. 107 § 1 k.p.a.,

poprzez błędne przyjęcie, że zaświadczenie o które się ubiegał wnioskodawca nie

obejmuje swą treścią rozstrzygnięcia w przedmiocie jego indywidualnych praw, gdy

tymczasem potrzebował go dla powiatowego urzędu pracy i z zaświadczenia tego

miało wynikać, czy ze stosunku pracy bądź prowadzonej działalności gospodarczej

wypływa obowiązek płacenia składek na fundusz pracy; b) art. 77 w związku z art.

76 k.p.a., poprzez nieprawidłowe przyjęcie, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych

zasadnie zarzucił skarżącemu niewypełnienie stosownych druków; c) art. 218 § 1

związku z art. 217 § 2 pkt 2 k.p.a., poprzez nieprawidłowe przyjęcie, że

zaświadczenie o przebiegu ubezpieczenia musi zapaść w formie decyzji w

rozumieniu art. 107 k.p.a., w sytuacji gdy przepisy wymagają jedynie wydania

zaświadczenia stwierdzającego fakty, w terminie 7 dni od złożenia wniosku;

wydanie zaświadczeń dotyczących okresów składkowych może być uwarunkowane

opłaceniem składek ubezpieczeniowych i złożeniem formularzy rozliczeniowych,

skoro skarżący korzystał z przysługującego mu prawa do odwołania się od

ustalonej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wysokości ustalonych wcześniej

wobec niego składek, gdy tymczasem prawidłowa wykładnia tych norm prowadzi do

wniosku, że Zakład był zobowiązany do wydania zaświadczenia dla potrzeb

powiatowego urzędu pracy z uwagi na prawo wnioskodawcy do uzyskania statusu

bezrobotnego połączonego z prawem do zasiłku dla bezrobotnych.

Skarżący wskazał, że: 1. zaskarżony wyrok jest niezgodny z art. 67 ust. 1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 83b ust. 1 ustawy systemowej, art. 77 w

związku z art. 76, art. 107 § 1 oraz art. 218 § 1 w związku z art. 217 § 2 pkt 2 k.p.a.;

2. przez wydanie zaskarżonego wyroku została mu wyrządzona szkoda w postaci

pozbawienia zasiłku dla bezrobotnych w kwocie 12.420 zł; 3. wzruszenie

zaskarżonego wyroku w drodze innych środków prawnych nie było i nie jest

możliwe, a ponadto w sprawie występuje wyjątkowy wypadek, o którym stanowi art.

4241 § 2 k.p.c. W tym ostatnim zakresie skarżący podniósł, że złożenie skargi

kasacyjnej uniemożliwiły mu ciężkie choroby oraz działania pełnomocnika z urzędu,

który - bez porozumienia z wnioskodawcą i wbrew jego woli - cofnął wniesioną

skargę kasacyjną, zaś wymagania formalne nie zostały przez skarżącego

wypełnione z uwagi na jego sytuację zdrowotną i finansową oraz odmienność

poglądów prawnych pomiędzy nim a „ówczesnym” pełnomocnikiem z urzędu. W

ocenie skarżącego, dokonanie przez Sąd drugiej instancji błędnej wykładni

„wskazanych przepisów prawa” jest nie do pogodzenia z podstawowym porządkiem

prawnym, gdyż prowadzi do obejścia ciążącego na organie rentowym obowiązku

wynikającego z art. 83b ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

narusza zawartą w art. 67 Konstytucji RP „zasadę prawa człowieka i obywatela do

zabezpieczenia społecznego, inaczej - prawa do pomocy socjalnej”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 4241 § 1 k.p.c., można żądać stwierdzenia niezgodności z

prawem prawomocnego wyroku sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w

sprawie, jeżeli przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana

lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie

było i nie jest możliwe. Skarga jest więc co do zasady niedopuszczalna, jeżeli w

sprawie strona miała możliwość zaskarżenia wyroku apelacją, skargą kasacyjną,

skargą o wznowienie postępowania lub mogła skorzystać z innego środka, np.

wniosku o przywrócenie terminu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19

stycznia 2006 r., II CNP 2/06, OSNC 2006 nr 6, poz. 112). Od tego unormowania

ustawodawca wprowadził wyjątek przewidziany w art. 424 1 § 2 k.p.c. Na podstawie

tej regulacji, skarga przysługuje także - w wyjątkowych wypadkach - od

prawomocnego

wyroku

sądu

pierwszej

lub

drugiej

instancji

kończącego

postępowanie w sprawie, chociaż strony nie skorzystały z przysługujących im

środków prawnych, jeżeli niezgodność orzeczenia z prawem wynika z naruszenia

podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw

człowieka i obywatela, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie orzeczenia w

drodze innych przysługujących stronie środków prawnych. A zatem wyjątek od

zasady określonej w art. 4241 § 1 k.p.c. uzależnia dopuszczalność skargi od

kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek: po pierwsze - istnienia wyjątkowego

wypadku, który uniemożliwił wniesienie środka odwoławczego lub środka

zaskarżenia i po drugie - występowania niezgodności z prawem o kwalifikowanym

charakterze, wynikającej z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego

lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela.

Przepis art. 4245 § 1 k.p.c. określa w sześciu punktach wymagania, jakim

powinna

odpowiadać

skarga

o

stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

prawomocnego wyroku. Sąd to: oznaczenie wyroku (pkt 1), przytoczenie podstaw

skargi oraz ich uzasadnienia (pkt 2), wskazanie przepisu prawa, z którym

zaskarżony wyrok jest niezgodny (pkt 3), uprawdopodobnienie wyrządzenia szkody

(pkt 4), wykazanie, że wzruszenie wyroku w drodze innych środków prawnych nie

było i nie jest możliwe, a ponadto, gdy skargę wniesiono stosując art. 424 1 § 2 - że

występuje wyjątkowy wypadek uzasadniający wniesienie skargi (pkt 5) oraz

wniosek o stwierdzenie niezgodności wyroku z prawem (pkt 6). Wykazanie

występowania wyjątkowego wypadku uzasadniającego wniesienie skargi w sytuacji

określonej w art. 4241 § 2 k.p.c. stanowi o jej dopuszczalności. Jest to oczywiste,

gdyż zaniechanie przez stronę zaskarżenia wyroku może wynikać ze świadomej

rezygnacji z dalszego prowadzenia procesu. W takiej sytuacji nie można mówić o

występowaniu wyjątkowego wypadku uzasadniającego wniesienie skargi o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że wyjątkowe

wypadki, o których stanowi art. 4241 § 2 k.p.c., odnoszą się także do przyczyn

nieskorzystania przez stronę z przysługujących jej środków zaskarżenia. Przyczyny

te muszą mieć charakter wyjątkowy w znaczeniu obiektywnym, co oznacza, że

chodzi o wyjątkowe okoliczności obiektywnie uniemożliwiające stronie wniesienie

środka zaskarżenia, a nie o okoliczności subiektywne, wynikające z woli lub

zaniedbań strony. Wnosząc skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku strona musi zatem wykazać, że nieskorzystanie przez nią z

przysługującego środka prawnego nastąpiło z wyjątkowych powodów mających

charakter siły wyższej, takich jak ciężka choroba, katastrofa, klęska żywiołowa czy

wyjątkowe okoliczności leżące po stronie osób trzecich, które obiektywnie rzecz

biorąc uniemożliwiły wniesienie środka zaskarżenia (por. postanowienia z dnia 2

lutego 2006 r., I CNP 4/06, OSNC 2006 nr 6, poz. 113; z dnia 29 listopada 2006 r.,

II CNP 85/06, niepublikowane; z dnia 7 lutego 2008 r., IV CNP 217/07, OSNC-ZD

2008 nr 4, poz. 114; z dnia 10 sierpnia 2010 r., II CNP 38/10, LEX nr 603890).

Przyczyny niezaskarżenia przez wnioskodawcę prawomocnego wyroku sądu

drugiej instancji nie mieszczą się przedstawionym wyżej rozumieniu wyjątkowych

wypadków usprawiedliwiających nieskorzystanie przez stronę z przysługujących jej

środków zaskarżenia. Nie mają one charakteru obiektywnego, gdyż niewniesienie

skargi kasacyjnej od zaskarżonego wyroku nastąpiło z powodu okoliczności

obciążających wnioskodawcę. Należy mieć na względzie, ze osoby fizyczne

dokonują czynności prawnych bezpośrednio lub przez swoich przedstawicieli

ustawowych bądź pełnomocników (art. 96 k.c.). Powoływanie się przez skarżącego

na niemożność wniesienia skargi kasacyjnej z uwagi na ciężkie choroby (nowotwór

złośliwy i uraz kręgosłupa) jest niezasadne już tylko dlatego, że do dokonania tej

czynności ustanowiony został pełnomocnik z urzędu. W tym zakresie skarżący

wywodzi, że niezaskarżenie wyroku Sądu drugiej instancji skargą kasacyjną

nastąpiło wskutek, po pierwsze - cofnięcia tego środka zaskarżenia przez

ustanowionego pełnomocnika oraz po drugie - odmienności poglądów prawnych

skarżącego i pełnomocnika z urzędu. Skarżący pomija jednak, że czynność prawna

dokonana przez pełnomocnika, również ustanowionego z urzędu, w granicach

umocowania lub zaniechanie pełnomocnika pociąga za sobą skutki bezpośrednio

dla reprezentowanego (art. 118 § 1 k.p.c. w związku z art. 95 § 2 k.c.). Inaczej

rzecz

ujmując,

działanie

pełnomocnika

-

na

podstawie

udzielonego

mu

pełnomocnictwa lub pełnomocnika ustanowionego z urzędu - jest równoznaczne z

działaniem samego mocodawcy, co oznacza, że cofnięcie skargi kasacyjnej przez

ustanowionego dla dokonania tej czynności procesowej pełnomocnika z urzędu i w

ostateczności zaniechanie jej wniesienia stanowiło wyraz i realizację woli

wnioskodawcy i pociągało za sobą skutki bezpośrednio dla skarżącego. Oznacza to

dalej, że nieskorzystanie przez skarżącego z przysługującego mu środka

zaskarżenia nie wynikało z niemożności jego wniesienia, ale z odstąpienia od

dokonania tej czynności. Nie zachodzi więc przewidziana w art. 424 1 § 2 k.p.c.

niezbędna przesłanka dopuszczalności skargi w postaci wyjątkowego wypadku

usprawiedliwiającego nieskorzystanie z przysługującego środka zaskarżenia

wyroku sądu drugiej instancji.

Również charakter zarzucanego w skardze naruszenia, które - w ocenie

skarżącego - doprowadziło do niezgodności z prawem zaskarżonego wyroku, nie

przemawia za uznaniem go za wyjątkowe. Skarżący wywodzi w tym zakresie, że

obejście wynikającego z art. 83b ust. 1 ustawy systemowej obowiązku organu

rentowego wydania zaświadczenia jest nie do pogodzenia z podstawowymi

zasadami porządku prawnego, a to „z konstytucyjną zasadą prawa człowieka i

obywatela do pomocy socjalnej, inaczej prawa do zabezpieczenia społecznego”,

zawartą w art. 67 Konstytucji RP. Jednocześnie skarżący wskazuje, że zaskarżony

wyrok jest niezgodny z ust. 1 tego artykułu. Z art. 83b ust. 1 ustawy systemowej w

związku z art. 219 k.p.a. wynika tylko tyle, że w przypadku odmowy wydania

zaświadczenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych zobowiązany jest do wydania nie

postanowienia, ale decyzji, co w sprawie nastąpiło (por. także uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 5 grudnia 2007 r., II UZP 4/07, OSNP 2008 nr 5-6, poz. 74 i z

dnia 19 lutego 2008 r., II UZP 8/07, OSNP 2008 nr 13-14, poz. 198 oraz wyrok tego

Sądu z dnia 8 października 2009 r., II UK 52/09, Monitor Prawa Pracy 2010 nr 6, s.

320). Z kolei art. 67 ust. 1 ustawy zasadniczej stanowi o prawie do zabezpieczenia

społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo

oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Prawo do zabezpieczenia społecznego

obywatela pozostającego bez pracy nie z własnej woli i niemającego innych

środków utrzymania ustanowione zostało w art. 67 ust. 2 Konstytucji RP, na który

skarżący nie wskazuje, pomimo że wywodzi swoją szkodę z pozbawienia go

zaskarżonym

wyrokiem

świadczenia

socjalnego

w

postaci

zasiłku

dla

bezrobotnych.

Z powyższych względów skarga podlega odrzuceniu na podstawie art. 424 8

§ 2 k.p.c. Orzeczenie w przedmiocie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu

oparto na § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1348 ze zm.) wobec niezawarcia we wniosku o przyznanie kosztów oświadczenia o

ich nieopłaceniu w całości lub w części.