I USK 64/22 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I USK 64/22 POSTANOWIENIE Dnia 8 lutego 2023 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Romualda Spyt w sprawie z odwołania Okręgowej Rady Adwokackiej w C.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Częstochowie‎z udziałem zainteresowanych: O. P. i Z. W.‎o objęcie obowiązkiem ubezpieczeń społecznych,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 8 lutego 2023 r.,‎skargi kasacyjnej Okręgowej Rady Adwokackiej w Częstochowie od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach‎z dnia 20 września 2021 r., sygn. akt III AUa 1553/20, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od Okręgowej Rady Adwokackiej w Częstochowie na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Częstochowie kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie decyzjami z dnia 4 kwietnia 2019 r. stwierdził podleganie Z. W. i O. P. obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu osób wykonujących prace na podstawie umów o świadczenie usług u płatnika składek Okręgowej Rady Adwokackiej w C. w okresach wskazanych w tej decyzji oraz ustalił wysokość podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i wypadkowe i na ubezpieczenie zdrowotne.Sąd Okręgowy w Gliwicach Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku, wyrokiem z dnia 16 marca 2020 r., oddalił odwołanie Okręgowej Rady Adwokackiej w C. od powyższych decyzji.Sąd Apelacyjny w Katowicach, wyrokiem z dnia 20 września 2021 r., oddalił apelację Rady Adwokackiej od wyroku Sądu Okręgowego.W sprawie ustalono, że Prezes Naczelnej Rady Adwokackiej i Dyrektor Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury zawarli porozumienia w sprawie odbywania przez aplikantów adwokackich w 2014 r. i 2015 r. szkolenia z zakresu działania sądownictwa powszechnego i prokuratury.

W porozumieniach tych - w § 1 - przewidziano szkolenie aplikantów adwokackich z zakresu działania sądownictwa i prokuratury przez sędziów i prokuratorów wskazanych przez prezesów sądów i prokuratorów okręgowych i rejonowych w formie zajęć teoretycznych i praktycznych. Stosownie do § 3 tych porozumień, zajęcia odbywają się zgodnie z ramowym planem szkolenia stanowiącym załącznik do porozumień. W myśl § 4 pkt 2 porozumień okręgowe rady adwokackie zawierają umowy cywilnoprawne z osobami prowadzącymi zajęcia.Z sędzią Sądu Okręgowego Z.

W. odwołująca się zawarła dwie umowy o dzieło a z sędzią Sądu Rejonowego O.P. jedną umowę o dzieło.Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że doręczenie decyzji z naruszeniem art. 40 § 2 k.p.a. w sytuacji, w której pełnomocnik skarżącego płatnika składek wniósł w terminie odwołanie od zaskarżonych decyzji do sądu odwoławczego, wdając się w spór w sprawie, obligowało sąd ubezpieczeń społecznych do rozpoznania odwołania, a tego rodzaju wadliwość postępowania administracyjnego nie stanowi wady formalnej decyzji, która tą decyzję dyskwalifikuje w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego - zaś jedynie w takich przypadkach sąd ubezpieczeń społecznych ma podstawę dla wzruszenia decyzji wskutek naruszenia przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie sposób uznać, że sprawowany patronat nad aplikantami nosił cechy umowy rezultatu (art. 627 k.c.) w sensie wytworzenia jednostkowego i zindywidualizowanego dzieła, którego cechy zostały precyzyjnie z góry określone w sposób poddający się następczej weryfikacji.

Zawarte umowy były typowymi umowami starannego działania (świadczenie usług), a ich cechą był nadzór w ramach z góry określonego harmonogramu zajęć praktycznych.W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Okręgowa Rada Adwokacka w C. zarzuciła:1) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść wydanego wyroku, tj. art. 47714 § 21 k.p.c., przez jego niezastosowanie przez Sąd Okręgowy w Gliwicach Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku a następnie Sąd Apelacyjny w Katowicach, pomimo że decyzja została wydana z rażącym naruszeniem przepisów o postępowaniu przed organem rentowym - organ rentowy wadliwie oznaczył stronę jako Okręgową Radę Adwokacką w C. a tym samym skierował decyzję do osoby niebędącej stroną w sprawie, ponieważ w obrocie prawnym funkcjonuje wyłącznie C.-P. Izba Adwokacka;2) naruszenie „prawa materialnego”, tj. art. art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. w związku z art. 180 k.p.a. oraz art. 123 ustawy systemowej, przez niezastosowanie i niedostrzeżenie przez organ rentowy a następnie Sąd Okręgowy i Sąd Apelacyjny, że decyzja organu rentowego została skierowana do podmiotu niebędącego stroną, tj.

Okręgowej Rady Adwokackiej w sytuacji, gdy stroną postępowania mogła być jedynie C.-P. Izba Adwokacka.We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca stwierdziła, że skarga jest oczywiście uzasadniona, bowiem w przedmiotowej sprawie zarówno organ rentowy, a w ślad za nim Sąd Okręgowy w Gliwicach Wydział Zamiejscowy w Rybniku oraz Sąd Apelacyjny w Katowicach, przyjęli, iż stroną postępowania jest Okręgowa Rada Adwokacka w C. Tymczasem jest ona organem izby adwokackiej (tu: C.- P. Izby Adwokackiej), jak stanowi art. 39 pkt 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r.

Prawo o adwokaturze (jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 1184 ze zm.). W przedmiotowej sprawie wadliwie została więc określona w decyzji strona przedmiotowego postępowania a w konsekwencji strona postępowania sądowego.Dalej wywiedziono, że skoro dany podmiot nie ma w ogóle podmiotowości (zdolności prawnej ani zdolności do czynności prawnych) w postępowaniu administracyjnym, to nie sposób stwierdzić, że jest „osobą" w rozumieniu przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. W takiej sytuacji decyzję należałoby potraktować jako decyzję, która w ogóle nie określa strony (adresata), a zatem wydaną z rażącym naruszeniem art. 107 § 1 k.p.a, co stanowi kwalifikowaną wadę prawną, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a Ponadto, jak podkreśla się w orzecznictwie, adresatem zawartego w decyzji administracyjnej obowiązku musi być strona postępowania administracyjnego, a nie jej przedstawiciel.

Przedstawiciel działa bowiem w imieniu strony w postępowaniu, natomiast prawa i obowiązki wynikające z decyzji dotyczą strony postępowania.Organ rentowy, w odpowiedzi na skargę, wniósł o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia jej skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie od skarżącej na swoja rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).Na wstępie odnosząc się do przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., należy zauważyć, że w świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika ona zwykle z oczywistego, widocznego prima facie naruszenia przepisów prawa polegającego na sprzeczności wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem lub powszechnie przyjętymi regułami interpretacji.

Nie chodzi zatem o takie naruszenie prawa, które może stanowić podstawę skargi w rozumieniu art. 3984 k.p.c., lecz o naruszenie kwalifikowane (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 lutego 2008 r., II UK 317/07, LEX nr 453107; z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z dnia 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 nr 20 poz. 494; z dnia 17 października 2001 r., I PKN 157/01, OSNP 2003 nr 18, poz. 437; z dnia 8 marca 2002 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 nr 6, poz. 100; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616).

Jeżeli więc przesłanką wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania miałaby być okoliczność, że skarga jest oczywiście uzasadniona (art. 3984 § 1 w związku z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), skarżący powinien w uzasadnieniu wniosku zawrzeć wywód prawny wskazujący, w czym wyraża się ta „oczywistość” i przedstawić argumenty na poparcie tego twierdzenia, koncentrując się na wykazaniu kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego polegającej na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr 82274).

Przy czym podkreślić należy, że w judykaturze podkreśla się, iż przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 7 stycznia 2003 r., I PK 227/02, OSNP 2004 nr 13, poz. 230; z dnia 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07, LEX nr 442743; z dnia 11 kwietnia 2008 r., I UK 46/08, LEX nr 469185 i z dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 37/08, LEX nr 494133).

Ma to szczególne znaczenie w sytuacji, w której oczywista zasadność skargi kasacyjnej miałaby polegać na oczywistym naruszeniu przepisów procesowych, gdyż, stosownie do art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., skargę można oprzeć na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżący więc musi wykazać, że następstwa wytkniętej w skardze wadliwości postępowania i orzekania były tego rodzaju (bądź skali), iż kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 57/96, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 82; z dnia 24 października 2006 r., II PK 38/06, LEX nr 950620 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 marca 2006 r., I CSK 63/05, LEX nr 179971; z dnia 5 grudnia 2007 r., II PK 103/07, LEX nr 863973; z dnia 16 czerwca 2011 r., III UK 213/10, LEX nr 950436).

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lipca 2014 r. w sprawie I PK 316/13 (LEX nr 1511811), wyraził trafny pogląd, że w sytuacji, gdy skarga kasacyjna nie zarzuca obrazy jakiegokolwiek przepisu prawa materialnego stanowiącego podstawę wyrokowania sądu odwoławczego, to w konsekwencji nie jest możliwa ocena, czy naruszenie przepisów prawa procesowego wskazanych przez nią w podstawie kasacyjnej mogło mieć - rzeczywiście - istotny wpływ na wynik sprawy, czego wymaga przepis art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Nie chodzi przy tym o czysto teoretyczną możliwość takiego wpływu, lecz o wykazanie, że w okolicznościach danej sprawy ten wpływ był (mógł być) realny, a można to stwierdzić dopiero wówczas, gdy w skardze zostanie podniesiony adekwatny w konkretnych okolicznościach faktycznych zarzut obrazy prawa materialnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2014 r., I PK 208/13, LEX nr 1646059).

Innymi słowy, możliwość uznania przez Sąd Najwyższy orzeczenia Sądu drugiej instancji za merytorycznie błędne uzależnione jest od oceny materialnoprawnych zarzutów, a skoro ich nie powołano w skardze kasacyjnej, to nie sposób przyjąć, że nawet jeśli w rzeczywistości do naruszenia wskazanych przepisów doszło, to mogło to mieć wpływ na wynik sprawy (por. także wyroki Sądu Najwyższego z 29 listopada 1996 r., III CKN 14/96, OSP 1997, z. 3, poz. 65; z dnia 1 maja 2017 r., II CSK 514/16, LEX nr 2333029; dnia 15 października 2014 r., I UK 48/14, LEX nr 1545139; z dnia 28 listopada 2019 r., I PK 175/18, LEX nr 3226095).W rezultacie, brak oparcia skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia prawa materialnego stanowi jej istotną wadę konstrukcyjną, która a limine powoduje, że nie można uznać jej za oczywiście uzasadnioną, co przesądza o odmowie przyjęcia jej do rozpoznania.Niezależnie od tego należy zauważyć, że przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego nie mogą stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 stycznia 2014 r., II UK 242/13, LEX nr 1415119; z dnia 14 lutego 2008 r., I UK 206/07, OSNP 2009, nr 9-10, poz. 125).

Jest tak dlatego, że przepisy te nie są przepisami prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) oraz dlatego że sąd orzekający w sprawach ubezpieczeń społecznych może stosować jedynie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, więc w sferze zarzutów proceduralnych skarga kasacyjna musi się opierać na podstawie naruszenia przepisów postępowania cywilnego (art. 3983 § 1 pkt 2 w związku z art. 1 k.p.c.).Należy także przypomnieć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliło się przekonanie, że postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych skupia się na wadach wynikających z naruszenia prawa materialnego, a kwestia wad decyzji administracyjnych spowodowanych naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego postępowania.

Sąd ubezpieczeń społecznych jako sąd powszechny może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej, które decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu administracyjnego jako przedmiotu odwołania. Wprowadzenie do porządku prawnego art. 47714 § 21 k.p.c. regułę tę modyfikuje. Jednak, jak zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 maja 2022 r., I USKP 130/21 (LEX nr 3433258), odstępstwo od zasady jest jednak ograniczone podmiotowo i przedmiotowo. Przepis wskazuje bowiem, że chodzi wyłącznie o „decyzję nakładającą na ubezpieczonego zobowiązanie, ustalająca wymiar tego zobowiązania lub obniżająca świadczenie”, a także, że w ujęciu podmiotowym chodzi wyłącznie o „ubezpieczonego”, który jest adresatem decyzji.

W związku z tym Sąd Najwyższy stwierdził, że płatnik składek nie ma w prawie procesowym statusu ubezpieczonego, a więc w sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie wysokości podstawy wymiaru składek art. 47714 § 21 k.p.c. nie znajduje zastosowania (por. także niepublikowane postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2022 r., II UZ 33/22; z dnia 11 października 2022 r., II UZ 28/22; z dnia 19 października 2022 r., II UZ 19/22; z dnia 23 listopada 2022 r., II UZ 55/22).W związku z powyższym poglądem zarzut kasacyjny oparty na art. 47714 § 21 k.p.c. (w powiązaniu ze stosownymi przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego) nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.

Zatem i z tego punktu widzenia skarga kasacyjna nie może być oczywiście uzasadniona.Na koniec wyjaśnić trzeba, że zaskarżona w sprawie decyzja dotyczyła podlegania ubezpieczeniom społecznym przez osoby, z którymi, jak wynika z wiążących Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.) ustaleń faktycznych, Okręgowa Rada Adwokacka w K. zawarła umowy, nazwane „umowami o dzieło”, których przedmiotem było pełnienie funkcji patrona aplikanta oraz sporządzenie opinii z przebiegu szkolenia praktycznego. Stroną tego postępowania powinien być zatem płatnik składek na te ubezpieczenia jako inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja (art. 47711 § 1 k.p.c.).

Jest to osoba, na której sferę prawną zaskarżona decyzja oddziałuje bezpośrednio, przy czym jest to podmiot inny od ubezpieczonego oraz od zainteresowanego; podobnie jak ubezpieczony, ta inna osoba jest adresatem decyzji wydanej przez organ rentowy i uczestnikiem postępowania przed organem rentowym, co oznacza, że została co najmniej wymieniona w treści (sentencji) decyzji organu rentowego, nie jest jednak inicjatorem postępowania przed organem, który wydaje względem niej decyzję, działając bez jej wniosku - z urzędu, w wyniku kontroli (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 kwietnia 2017 r., I UK 279/16, LEX nr 2311192; z dnia 28 czerwca 2016 r., II UZ 18/16, LEX nr 2111410).Płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne jest (także) jednostka organizacyjna pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym (np. umowy o świadczenie usług, o której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia – art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych; jednolity tekst:

Dz.U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm.; dalej: ustawa systemowa) uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi (art. 4 pkt 2 lit. a ustawy systemowej). Przepis ten mówi o jednostce organizacyjnej, nie wymagając od niej osobowości prawnej. Oprócz jednostek wyszczególnionych w art. 65 k.c., zdolność procesowa przysługuje także innym jednostkom organizacyjnym, jeżeli przepisy szczególne przyznają im zdolność sądową. Do nich należy jednostka organizacyjna będąca płatnikiem składek, której art. 47711 § 1 k.p.c. przyznaje zdolność procesową.Ponieważ skarżąca nie twierdzi, że sporne umowy zawierane były w imieniu i na rzecz Naczelnej Rady Adwokackiej (strony porozumienia z Dyrektorem Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury w sprawie odbywania przez aplikantów adwokackich w 2014 r. i 2015 r. szkolenia z zakresu działania sądownictwa powszechnego i prokuratury), to płatnikiem składek i stroną niniejszego postępowania posiadającą zdolność procesową jest Okręgowa Rada Adwokacka w C.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 3989 oraz art. 108 § 1 i art. 98 § 1 k.p.c. w związku art. 39821 k.p.c. w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 w związku z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2018 r. poz. 265).