I UK 307/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I UK 307/11

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej M. Spółki z o. o.

o wyłączenie z ubezpieczeń społecznych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 kwietnia 2011 r.,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. zasądza od M. K. rzecz strony pozwanej 120 (sto

dwadzieścia)

zł

tytułem

zwrotu

kosztów

zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Sąd

Apelacyjny

wyrokiem

z

kwietnia

2011

r.

oddalił

apelację

ubezpieczonego M. K. od wyroku Sądu pierwszej instancji z 9 czerwca 2010 r.,

oddalającego jego odwołanie od decyzji pozwanego z 18 marca 2009 r.,

stwierdzającej, że ubezpieczony w okresie od 1 października 2005 r. do 12 marca

2008 r. nie podlegał ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia na

podstawie umowy o pracę nakładczą zawartej ze spółką z o.o. M. Ubezpieczony

prowadził działalność gospodarczą od 1998 r. – zakład opieki zdrowotnej - i

pozwany uznał, że celem umowy o pracę nakładczą było obejście przepisów

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tak aby nie płacić składek z

działalności gospodarczej. W postępowaniu sądowym ustalono, że umowa o pracę

nakładczą, zawarta na czas nieokreślony, dotyczyła przygotowania, kopertowania,

adresowania i wysyłania materiałów reklamowych dostarczonych przez nakładcę,

za

wynagrodzeniem obliczonym

według

stawki

jednostkowej 3,50

zł

za

skompletowanie i wysłanie jednej przesyłki reklamowej. W umowie strony ustaliły

minimalną miesięczną ilość pracy 145 kompletów reklamowych. Ubezpieczony

miesięcznie wykonywał i wysyłał kilka sztuk pakietów reklamowych, za które

otrzymywał kwotę w wysokości od 4,43 zł do 40,30 zł, a jedyną formą rozliczania

wykonanej pracy był comiesięczny raport. Sąd pierwszej instancji decyzję

pozwanego uznał za prawidłową. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu oddalenia

apelacji ubezpieczonego podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji. Umowa o

pracę nakładczą została zawarta dla pozoru, a co za tym idzie była nieważna i nie

mogła rodzić skutków w sferze ubezpieczeń społecznych. Ubezpieczony może

korzystać z wyboru formy zatrudnienia i tytułu do ubezpieczenia społecznego,

jednak zamierzonego efektu nie może osiągnąć poprzez działanie sprzeczne z

prawem, w tym wypadku poprzez złożenie pozornego oświadczenia woli co do

zawarcia umowy o pracę nakładczą (wyrok Sądu Najwyższego z 9 stycznia 2008 r.,

III UK 73/07, LEX nr 356045).

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano, co

następuje:

„- w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne i związana z tym

potrzeba wykładni przepisu art. 83 § 1 kodeksu cywilnego budzącego poważne

wątpliwości, w szczególności wyjaśnienia wymaga: czy umowa (o pracę nakładczą)

jest nieważną z uwagi na jej pozorność stosownie do art. 83 § 1 k.c. w sytuacji gdy

umowa ta była faktycznie wykonywana, choć ubezpieczony osiągał wynagrodzenie

niższe niż wymagane przez przepisy regulujące pracę nakładczą?,

- ponadto w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne i związana z tym

potrzeba wykładni przepisu § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę

nakładczą w związku z art. 58 § 1 budzących poważne wątpliwości, w

szczególności

wyjaśnienia

wymaga:

czy

uzyskanie

przez

nakładcę

50%

najniższego wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej

jest elementem konstrukcyjnym umowy o pracę nakładczą, a jeśli tak, to czy w

sytuacji, w której ubezpieczony osiągał wynagrodzenie niższe niż 50% najniższego

wynagrodzenia, ale otrzymywał jednak wynagrodzenie z tego tytułu, to umowę o

pracę nakładczą można uznać za nieważną, a idąc dalej wyłączyć ubezpieczonego

z ubezpieczeń społecznych z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę

nakładczą”.

Pozwany wniósł o nie przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i

zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazane we wniosku podstawy (wyżej in extenso) nie spełniają się jako

przesłanki przedsądu.

1. W zakresie oceny pierwszej podstawy należy zauważyć, iż istotne

zagadnienie prawne jest czym innym niż potrzeba wykładni przepisu prawa

(art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). Wniosek nie przedstawia istotnego zagadnienia

prawnego, natomiast co do potrzeby wykładni przepisu, to nie wykazuje przesłanek

tej podstawy przedsądu, a więc w czym wyraża się trudność w wykładni art. 83 § 1

k.c. Przedmiotem zainteresowania tej podstawy przedsądu jest tylko sam przepis

ze względu na zachodzące wątpliwości jurydyczne w jego wykładni. Przepis art. 83

§ 1 k.c. dotyczy wady oświadczenia woli i jako podstawowy przepis prawa

cywilnego (z uwzględnieniem doktryny i orzecznictwa) nie sprawia kłopotów w

wykładni. Czym innym jest jego zastosowanie w sprawie (tu wniosek nie odwołuje

się do podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Nie zachodzi bezwzględna

sprzeczność pozorności umowy i faktycznego wykonywania pracy. Umowa może

być pozorna już na etapie jej zawierania lub ukrywać inną umowę i zostać nawet

wykorzystana instrumentalnie dla osiągnięcia celu sprzecznego z ustawą.

Spektrum sytuacji jest tu niemałe (por. wyroki Sądu Najwyższego w podobnych

sprawach: z 9 stycznia 2008 r. w sprawach III UK 73/07, LEX nr 356045, III UK

74/07, LEX nr 376437, III UK 75/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 53; III UK 77/07, LEX

nr 465895; z 8 maja 2008 r., I UK 354/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz. 237; z 10

czerwca 2008 r., I UK 377/07, LEX nr 494100; z 17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08,

OSNP 2010 nr 21-22, poz. 272; z 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09, LEX 577825).

W tej sprawie pozwany uznał umowę o pracę nakładczą za nieważną, gdyż

zmierzającą do obejścia przepisów o ubezpieczeniu społecznym. Sądy brak tytułu

podlegania ubezpieczeniom społecznym łączyły z jej pozornością, gdyż umowa

została zawarta w celu nieuprawnionego – ze względu na niewielką ilość pracy

nakładczej – wyłączenia ubezpieczenia i składki z tytułu działalności gospodarczej.

Oczywiście, że pozorność umowy na podstawie art. 83 § k.c. wyklucza się z

nieważnością umowy na podstawie art. 58 § 1 k.c., jednak nie występuje

bezwzględnie

alternatywa

rozłączna,

albowiem

uprawnione

jest

również

stanowisko, które dopuszcza niejako równolegle pozorność umowy zawartej w celu

obejścia ustawy. Umowa formalnie może nie sprzeciwiać ustawie, jednak może być

zawarta w celu obejścia ustawy i z tej przyczyny jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.).

Nawet formalnie poprawna realizacja umowy w efekcie może zmierzać do obejścia

prawa. Zastosowanie klauzuli nieważności z art. 58 § 1 k.c. jest szczególne

(wyjątkowe), a zarazem szerokie, gdyż ocenie poddaje się skutki różnych zdarzeń i

czynności prawnych. Działanie pozorne strony często składa się na obejście prawa

(art. 58 § 1 k.c.). Zwłaszcza, gdy postanowienia umowy o pracę nakładczą

wyraźnie rozmijają się z jej realizacją, nie zachodziła realna potrzeba zawarcia

takiej umowy, która nie była konieczna jako źródło utrzymania, gdy ubezpieczony

prowadził działalność gospodarczą a dochód z umowy nakładczej był niewielki; z

drugiej strony, sam nakładca nie wymagał większej ilości pracy. Także wtedy, gdy

rzeczywista przyczyna zawarcia umowy o pracę nakładczą, wynika z tego, że

ubezpieczony nie zawarłby umowy o pracę nakładczą i nie realizowałby jej w

znikomym zakresie, gdyby nie prowadził działalności gospodarczej. Wówczas

chodzi więc tylko o przedmiotowe wykorzystanie przepisów o ubezpieczeniu

społecznym i stworzenie formalnej podstawy ubezpieczenia, która nie była

realizowana w sposób typowy dla umowy o pracę nakładczą, a za jedyny cel miała

unikanie płacenia składek na ubezpieczenia społeczne z prowadzonej działalności

gospodarczej (wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2009 r., I UK 314/08, OSNP

2010 nr 21-22, poz. 272). Ocena ta wychodzi poza potrzebę argumentacji, gdyż we

wniosku o przyjęcie skargi brak jest adekwatnej argumentacji prawnej, gdyż

odwołanie się do uzasadnienia podstaw kasacyjnych „W związku z powyższym

wnoszę o przyjęcie skargi do rozpoznania” nie było prawidłowe, jako że

uzasadnienie podstaw przedsądu jest odrębne od uzasadnienia podstaw

kasacyjnych, i dlatego to drugie uzasadnienie nie zastępuje pierwszego (art. 398 4 §

1 pkt 2 i § 2 k.p.c.).

2. Druga podstawa przedsądu, z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., nie zachodzi, gdyż

postawiona kwestia nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego, lecz sprowadza

się tylko do zwykłej wykładni prawa. Nie wymaga wykładni przepis § 3 ust. 1

rozporządzenia z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą. Wszak zgodnie z jego treścią – „W umowie strony

określają minimalną miesięczną ilość pracy, której wykonanie należy do

obowiązków wykonawcy. Minimalna ilość pracy powinna być tak ustalona, aby jej

wykonanie zapewniało uzyskanie co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia

określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej na podstawie art. 77 4 pkt 1

Kodeksu pracy, zwanego dalej „najniższym wynagrodzeniem". To, czy uzyskanie

przez nakładcę 50% najniższego wynagrodzenia było „elementem konstrukcyjnym

umowy o pracę nakładczą” nie miało znaczenia decydującego, gdyż przedmiotem

sprawy nie był spór pomiędzy stronami umowy o pracę nakładczą. W sprawie

chodziło o tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym. Błędne jest założenie

skarżącego, iż umowa o pracę nakładczą nie mogła zostać zakwestionowana jako

podstawa (tytuł) ubezpieczenia społecznego, ze względu na niewielką ilość pracy

wykonywanej w ramach tej umowy. U podstaw rozstrzygnięcia leży stwierdzenie, iż

została zawarta (instrumentalnie) tylko po to, aby uchylić się od zapłaty składek z

prowadzonej działalności gospodarczej. Kwestie prawne nie wykraczają tu jednak

poza zwykłą wykładnię prawa i nie stanowią istotnego zagadnienia prawnego.

Zwłaszcza, że Sąd Najwyższy wielokrotnie zajmował się nimi na tle podobnych

stanów faktycznych (zob. wyroki wskazane wyżej w pkt. 1).

Z powyższych motywów wniosek o przyjęcie skargi nie został oparty na

zasadnych podstawach (przesłankach) przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. i

dlatego orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 398 9 § 2 k.p.c.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 3 k.p.c. w związku z art. 99 i

art. 39821 k.p.c. oraz § 11 ust. 2 i § 12 ust. 4 pkt 2 (stosowanego odpowiednio do

odpowiedzi na skargę kasacyjną) rozporządzenia z 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.