I UK 209/08 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 6 stycznia 2009 r.

I UK 209/08

Prawomocne orzeczenie w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do

pracy wiąże co do braku niezdolności do pracy za czas do wydania wyroku,

gdy sąd dokonał takiej oceny (art. 366 w związku z art. 365 § 1 k.p.c. i art. 57

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz.

1227).

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Zbigniew Korzeniowski

(sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 stycznia

2009 r. sprawy z odwołania Jana S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń SpołecznychOddziałowi w B.-B. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 12 marca

2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 12 marca 2008 r. oddalił apelację

Jana S. od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z 30 marca 2007 r., którym

oddalono jego odwołanie od decyzji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń SpołecznychOddziału w B.-B. z 10 maja 2005 r., odmawiającej mu prawa do renty z braku niezdolności do pracy.

W sprawie ubezpieczony Jan S., pozostawał w zatrudnieniu do końca sierpnia

2000 r., zasiłek dla bezrobotnych pobierał do 20 marca 2001 r. Sąd Okręgowy na

podstawie opinii biegłego ustalił, że niezdolność do pracy u odwołującego się ubezpieczonego powstała w lutym 2005 r. Nie spełnił zatem trzeciego warunku prawa do

renty, to jest niezdolność do pracy powstała później niż w ciągu 18 miesięcy od usta-

nia okresów ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach z rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dalej ustawa emerytalna).

W apelacji ubezpieczony zarzucił, że jego niezdolność do pracy wynika z

trwałego kalectwa. Potwierdził to biegły w tej sprawie wskazując, że niezdolność do

pracy ma związek z pierwotnym wnioskiem o rentę złożonym w 2001 r. Również opinia okulistyczna z 23 kwietnia 2004 r. stwierdza trwałą niezdolność do pracy istniejącą od czerwca 2000 r.

Sąd Apelacyjny nie badał tych zarzutów, tylko zwrócił uwagę na uprzednie

osądzenie sprawy ubezpieczonego o rentę, w której Sąd Apelacyjny w Katowicach

wyrokiem z 19 sierpnia 2004 r. oddalił apelację ubezpieczonego od wyroku Sądu

Okręgowego w Bielsku-Białej z 17 lipca 2002 r., oddalającego jego odwołanie od

pierwotnej decyzji pozwanego odmawiającej renty. W sprawie toczącej się po złożeniu w trybie art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej ponownego wniosku o rentę z tytułu

niezdolności do pracy, niedopuszczalne jest wykazywanie, że wszystkie wymagane

warunki były spełnione przed wyrokiem, którym odmówiono prawa do renty (wyrok

Sądu Najwyższego z 18 lutego 2003 r., II UK 139/02). Po złożeniu ponownego wniosku o rentę niedopuszczalne jest wykazywanie, jak czynił to w obecnej sprawie

ubezpieczony, że wszystkie warunki były spełnione w dacie zamknięcia rozprawy w

sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem odmawiającym prawa do świadczenia. Zbędne było zatem prowadzenie przez pierwszą instancję w tej sprawie postępowania dowodowego (opinii biegłych), co jednak nie zmienia tego, że wyrok Sądu

pierwszej instancji był zgodny z prawem.

Skargę kasacyjną ubezpieczony oparł na obu podstawach z art. 3983 § 1 pkt 1

i 2 k.p.c. Naruszenie przepisów postępowania odniesiono do art. 366 k.p.c. i art. 114

ustawy emerytalnej oraz do art. 382 k.p.c. w związku z art. 232 k.p.c., art. 233 § 1

k.p.c., art. 286 k.p.c. oraz 385 k.p.c., wskazując na błędne uznanie, że w sprawie

zachodzi powaga rzeczy osądzonej w sytuacji, gdy ubezpieczony złożył na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej ponowny wniosek o przyznanie świadczenia „wobec

istnienia nowych okoliczności i dowodów, który to błąd skutkował oddaleniem apelacji ubezpieczonego bez merytorycznego badania zarzutów apelacji, nieprzeprowadzeniem kontroli ustaleń Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej w zakresie oceny istnienia po stronie ubezpieczonego przesłanek prawa do świadczenia rentowego określonych w art. 57 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych a także nie uzupełnieniem materiału dowodowego poprzez dopuszcze-

nie dowodu z uzupełniających opinii biegłych w celu ustalenia daty rzeczywistego

powstania niezdolności do pracy ubezpieczonego”.

Naruszenie prawa materialnego dotyczyło art. 100 w związku z art. 57 ustawy

emerytalnej, przez przyjęcie, że dniem, w którym powstałoby prawo do renty, byłby

dzień złożenia ponownego wniosku o świadczenie rentowe do pozwanego, podczas

gdy prawidłowym jest przyjęcie dnia rzeczywistego powstania niezdolności do pracy.

Ponadto art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji, gdyż bezpodstawne

przyjęcie powagi rzeczy osądzonej i nierozpoznanie istoty sprawy pozbawiło stronę

prawa do merytorycznej kontroli orzeczenia pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kluczową jest ocena zarzutów procesowych skargi, a wśród nich art. 114

ustawy emerytalnej i art. 366 k.p.c. Zarzut naruszenia pierwszego z tych przepisów

już wstępnie nie jest zasadny, gdyż Sąd Apelacyjny nie wznawiał postępowania w

trybie art. 114 i nie stosował tego przepisu, stąd nie mógł go naruszyć. Zastosował

natomiast art. 366 k.p.c., gdyż nie mógł go pominąć. Zgodnie z nim wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej co do tego, co w związku z podstawą sporu

stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia między tymi samymi stronami. Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz

inne organy państwowe (art. 365 § 1 k.p.c.). Chodzi tu o wyrok Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z 19 sierpnia 2004 r., który oddalił apelację skarżącego od wyroku Sądu

Okręgowego w Bielsku-Białej z 17 lipca 2002 r., oddalającego jego odwołanie od

decyzji pozwanego w poprzedniej (pierwszej) sprawie skarżącego o rentę, z braku

ustalenia niezdolności do pracy (skarżący potwierdza w skardze, że taka była przyczyna negatywnego zakończenia poprzedniej sprawy o rentę). Zasadnie przyjęto w

zaskarżonym wyroku związanie rozstrzygnięciem w poprzedniej sprawie o braku

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy wobec niestwierdzenia niezdolności do

pracy. Kolejna (obecna) sprawa o rentę była dopuszczalna, gdyż negatywna przesłanka z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. ma tu ograniczone znaczenie (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2005 r., II UK 61/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz.

371), to jednak ze względu na osądzenie sprawy i regułę z art. 366 w związku z art.

365 § 1 k.p.c. nie było możliwie rozstrzygnięcie w tej sprawie o tym, o czym rozstrzygnięto już w poprzedniej sprawie, czyli o braku prawa do renty wobec niestwierdze-

nia niezdolności do pracy. W obecnej sprawie niezdolność do pracy jako prawna

przesłanka prawa do renty nie mogła być ustalona za czas przed wyrokiem Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z 19 sierpnia 2004 r. Taką regułę związania uprzednim

osądzeniem sprawy potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego (poza wskazanym

przez Sąd Apelacyjny - II UK 139/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 128 - także wyrok z 3

lipca 2001 r., II UKN 462/00, OSNP 2003 nr 7, poz. 184). W konsekwencji zachodzi

tu swoista prekluzja związana z niedopuszczalnością dokonania innego ustalenia w

obecnej sprawie niż w poprzedniej. Ustalenie to jest wiążące dla Sądu Najwyższego

(art. 39813 § 2 k.p.c.). Ma znaczenie dla prawa materialnego, gdyż nie spełnił się warunek powstania niezdolności do pracy w okresie wskazanym w art. 57 ust. 1 pkt 3

ustawy emerytalnej. Niezasadny był zatem zarzut naruszenia również art. 100 tej

ustawy.

Oceniony już na wstępie zarzut naruszenia art. 114 ustawy emerytalnej, dalej jak się wydaje w zamierzeniu skarżącego - miałby wyłączać skutki wynikające z art.

366 i 365 § 1 k.p.c. i trafnymi czynić zarzuty procesowe o niezasadnym zaniechaniu

dalszego postępowania dowodowego oraz ustaleniu niezdolności do pracy w okresie

wcześniejszym (ochronnym 18 miesięcy od ustania zasiłku dla bezrobotnych). Rzecz

jednak w tym, że zarzut naruszenia art. 114 ustawy emerytalnej nie jest zasadny,

dlatego że obecna sprawa nie wynikła z wniosku skarżącego o wznowienie postępowania w trybie tego przepisu. Skarżący złożył wszak zwykły wniosek o rentę, który

nie zawierał żadnej treści wskazującej na żądanie wznowienia postępowania w

sprawie odwołania od poprzedniej (pierwszej) decyzji pozwanego odmawiającej renty

z braku niezdolności do pracy. Pozwany nie rozpoznawał więc sprawy w trybie

szczególnego wniosku o wznowienie postępowania, lecz po badaniu medycznym

ubezpieczonego rozpoznał sprawę z wniosku o kolejną rentę. Nie inaczej po wniesieniu odwołania sprawę prowadził Sąd Okręgowy. Skarżący nie może twierdzić odmiennie, w szczególności, że obecna sprawa była sprawą o wznowienie postępowania w trybie art. 114. Nawet w skardze kasacyjnej brak jest tego, co stanowi istotę

wznowienia na postawie art. 114, czyli wskazania przedłożonych nowych dowodów

lub ujawnionych okoliczności, które istniały przed wydaniem poprzedniej (pierwotnej)

decyzji rentowej, mających wpływ na prawo do świadczenia. Wszystko to co skarżący w swojej argumentacji podawał w sprawie i do czego odwołuje się w skardze

kasacyjnej, nawiązywało do dowodów z opinii biegłych lekarzy przeprowadzonych na

etapie postępowania sądowego w poprzedniej sprawie albo już w obecnej sprawie.

Nie spełnia to warunków z art. 114 ust. 1, gdyż dowody przeprowadzone w postępowaniu sądowym nie są (i nie mogą być) nowymi dowodami lub okolicznościami istniejącymi przed wydaniem decyzji. Warunek taki wyraźnie wynika z tego przepisu. W

art. 114 ust. 2 (w związku z ust. 1) jednoznacznie też określono, że gdy po odwołaniu

od decyzji pozwanego było prowadzone postępowanie sądowe, to nowe dowody i

okoliczności muszą być „nowe” także dla postępowania sądowego. Skarżącemu

chodzi natomiast o oceny i opinie biegłych wskazujące na to, że niezdolność do

pracy mogła wystąpić już wcześniej, czyli przed prawomocnym zakończeniem poprzedniej sprawy. Nie stanowi to jednak podstawy wznowienia z art. 114. Gdyby nawet wszczęto tryb wznowienia postępowania, to nie mogłaby zostać w nim pominięta

sprawa o rentę uprzednio rozpoznana, jako że decyzja pozwanego nie stanowiła już

samodzielnego (wyłącznego) rozstrzygnięcia w tym przedmiocie (art. 365 § 1 k.p.c. i

art. 366 k.p.c.). Inaczej ujmując, nie mogłoby być dwóch spraw sądowych dotyczących tego samego przedmiotu rozstrzygania, czyli prawa do renty za ten sam okres.

W przypadku negatywnego rozstrzygnięcia o prawie do świadczenia na mocy prawomocnego wyroku sądu (a nie decyzji organu rentowego) nie można ponownie

ustalić prawa do emerytury lub renty. Wzruszenie prawomocnego wyroku mogłoby

nastąpić tylko w drodze skargi o wznowienie postępowania, jeżeli występują ustawowe podstawy wznowienia (wyrok z 18 lutego 2003 r., II UK 139/02).

Niezasadny zarzut naruszenia art. 114 nie wyłączał zatem procesowych skutków poprzedniego prawomocnego wyroku (art. 366 i 365 § 1 k.p.c.). W odniesieniu

do rzeczy osądzonej jako negatywnej przesłanki procesowej należy zauważyć, że

sądy ubezpieczeń społecznych winny co do zasady oceniać zgodność z prawem decyzji na dzień jej wydania, co by oznaczało, że również zakres osądzenia sprawy nie

idzie dalej (art. 316 k.p.c.). Ostatnie zmiany procedury cywilnej potwierdzałyby tę zasadę (art. 4779 § 21, § 31, art. 47714 § 4 k.p.c.), którą już wcześniej orzecznictwo

uważało za właściwą (por. wyrok z 20 maja 2004 r., II UK 395/03, OSNP 2005 nr 3,

poz. 43). W wyjątkowych sytuacjach, choć nierzadko stawało się praktyką, że sądy

badały i rozstrzygały o niezdolności do pracy także za okres do wyrokowania (art.

316 k.p.c.), co oznaczało, że przedmiot takiego rozstrzygnięcia obejmuje niezdolność

do pracy lub jej brak aż do wyrokowania w sprawie (por. wyrok z 12 stycznia 2005 r.,

I UK 93/04, OSNP 2005 nr 16, poz. 254). Takie szersze osądzenie nastąpiło w poprzedniej sprawie skarżącego o rentę. W pierwszej instancji przeprowadzono w niej

szereg dowodów z opinii biegłych, w których oceniali istnienie niezdolności do pracy

również na moment opiniowania. Podobnie było w drugiej instancji, w której uzupełniono postępowanie dowodowe o dalsze opinie biegłych. Pozwala to potwierdzić stanowisko zaskarżonego wyroku, że normy art. 366 i 365 § 1 k.p.c. obejmują uprzednie

osądzenie sprawy skarżącego co do niezdolności do pracy (tu jej braku) na moment

orzeczenia drugiej instancji (art. 316 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.). Natomiast w obecnej

sprawie nie ustalono, iżby chodziło o inne rodzajowo psychofizyczne przyczyny niezdolności do pracy niż w poprzedniej (zakończonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego z

19 sierpnia 2004 r.). Skarga nie wskazuje (choćby nazwą) innych schorzeń skarżącego. Uprawnione stosowanie art. 366 k.p.c. w związku z art. 365 § 1 k.p.c. procesowo eliminowało konieczność dalszego prowadzenia postępowania dowodowego

przez Sąd drugiej instancji, skoro nie było podstaw do ustalenia niezdolności do

pracy przed zakończeniem poprzedniej sprawy sądowej. W konsekwencji nie są zasadne zarzuty naruszenia pozostałych przepisów wskazanych w podstawie procesowej skargi.

Nie doszło do naruszenia art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji.

Przede wszystkim trudno uznać, że przepis te stanowią prawo materialne, gdyż

pierwszy dotyczy gwarancji prawa do sądu a drugi dwuinstancyjnego postępowania

sądowego. Żaden z nich nie został naruszony. Przyjęcie powagi rzeczy osądzonej,

nawet gdyby było błędne, nie stanowi naruszenia konstytucyjnego prawa do sądu,

tak jak i przyjęcie tej powagi dopiero przez sąd drugiej instancji nie stanowi naruszenia zasady dwuinstancyjnego postępowania sądowego.

Zarzuty skargi nie były zasadne i dlatego została oddalona (art. 398 14 k.p.c.).