I PK 80/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 80/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z powództwa Grażyny B.

przeciwko Zespołowi Opieki Zdrowotnej

o wydanie świadectwa pracy i odprawę pieniężną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 3 grudnia 2009 r.,

1. Uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej oddalenia

apelacji od pkt 2 poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego

z dnia 25 sierpnia 2009 r.

2. Przekazuje w tym zakresie sprawę Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka Grażyna B. domagała się od pozwanego Zespołu Opieki

Zdrowotnej odprawy pieniężnej wydania świadectwa pracy i druku Rp-7. Sąd

Rejonowy wyrokiem z 25 sierpnia 2009 r. nakazał pozwanemu wydać powódce

świadectwo pracy potwierdzające okres zatrudnienia od 13 października 1986 r. do

30 czerwca 2008 r., zasądził od pozwanego 11.700 zł, w pozostałej części

postępowanie

umorzył, nadał

wyrokowi

w pkt.

rygor

natychmiastowej

wykonalności do kwoty 3.900 zł.

Sąd I instancji ustalił, że powódka była zatrudniona przez pozwanego od 13

października 1986 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Pracę

wykonywała do 30 maja 2008 r. Rada Powiatu 27 czerwca 2007 r. podjęła uchwałę

nr 59/IX/2007 w sprawie przekształcenia ZOZ poprzez likwidację poradni

specjalistycznych i przejęcie świadczenia usług przez indywidualne gabinety

lekarskie lub NZOZ. Ostateczny termin dokonania przekształceń wyznaczono na 30

czerwca 2008 r. 10 września 2007 r. powódka zawarła z pozwanym umowę

dzierżawy lokalu w dawnej przychodni specjalistycznej ZOZ, w której zobowiązała

się do przejęcia pracowników poradni specjalistycznej. 10 lipca 2008 r. powódka

zawarła umowę z NFZ, na mocy której doszło do przekazania na jej rzecz całości

praw i obowiązków z umowy NFZ z pozwanym w części dotyczącej świadczeń z

zakresu

otolaryngologii.

Powódka

na

podstawie

art.

23 1

k.p.

przejęła

dotychczasową pracownicę ZOZ pielęgniarkę Jolantę K. oraz jej akta osobowe.

Pozwany nie wystawił powódce świadectwa pracy ani PIT za okres od 1 stycznia

2008 r. do 30 czerwca 2008 r. Sąd Rejonowy uznał, że z chwilą rozpoczęcia

działalności gospodarczej przez powódkę, uwzględniając przesłanki z art. 22 k.p.,

jej stosunek pracy z pozwanym ustał.

Apelację od wyroku

złożył pozwany.

Zarzucono przede wszystkim

naruszenie: 1) art. 3 k.p. w związku z art. 1 ust. 1, art. 4, art. 8 ust. 1 pkt 7, art. 8

ust. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej oraz art. 5

pkt 41 lit. a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej

finansowanych ze środków publicznych poprzez uznanie, że pracodawcą w

niniejszej sprawie jest powódka, a nie utworzony przez nią NZOZ O.-M. Grażyna

B., 2) art. 231 k.p. poprzez jego błędną wykładnię i jego niezastosowanie, 3) art. 22

§ 1 k.p. w związku z art. 231 k.p. przez uznanie, że przejście części zakładu pracy

pozwanego, tj. Poradni Otolaryngologicznej na utworzony przez powódkę NZOZ

skutkuje rozwiązaniem stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą oraz

nawiązaniem stosunku z nowym pracodawcą – utworzonym przez powódkę NZOZ,

4) art. 30 § 1 k.p. poprzez wskazanie niezgodnych z tym przepisem sposobów

rozwiązania stosunku pracy, 5) art. 97 §.1 i 2 k.p. oraz § 1 ust. 1 pkt 1a

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie

szczegółowej treści świadectwa pracy oraz sposobu i trybu jego wydawania i

prostowania przez przyjęcie, że pozwany jest zobowiązany do wydania powódce

świadectwa pracy ze względu na rozwiązanie stosunku pracy, a jednocześnie

niewskazanie w jakim trybie i na jakiej podstawie prawnej stosunek pracy łączący

powódkę z pozwanym został rozwiązany, 6) art. 50 ust. 17 ustawy z dnia 5 grudnia

1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty poprzez przyjęcie, że indywidualna

praktyka lekarska jest jednocześnie prowadzeniem zakładu opieki zdrowotnej, 7)

art. 8 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn niedotyczących pracowników poprzez przyjęcie, że stosunek pracy

łączący pozwanego z powódką uległ rozwiązaniu z przyczyn niedotyczących

pracowników, w trybie określonym w przepisie art. 10 ust. 1 ustawy, a tym samym,

że powódce przysługuje odprawa pieniężna. Wyrokowi zarzucono również

niezgodność ustaleń faktycznych sądu z materiałem dowodowym zebranym w

sprawie. Wskazano także na naruszenie art. 231 k.p.c., art. 232 k.p.c., art. 328 § 2

k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy wyrokiem z 3 grudnia 2009 r. oddalił apelację, podzielając

ustalenia Sądu I instancji i ich ocenę. Z powołaniem się na wyrok Sądu

Najwyższego z 22 sierpnia 2003 r., I PK 284/02, OSNP 2004/17/297,

przypomniano, że pracodawcą (art. 3 k.p.) jest przedsiębiorca, który jako osoba

fizyczna prowadzi działalność na podstawie wpisu do ewidencji działalności

gospodarczej,

nie

zaś

prowadzone

przez

niego

przedsiębiorstwo

jako

zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych

do prowadzenia działalności gospodarczej (art. 551 k.c.). W sprawie NZOZ O.-M.

Grażyna B. nie mogła być uznana za pracodawcę z uwagi na brak takiego

wyodrębnienia przedsiębiorstwa pod względem organizacyjnym, finansowym i

majątkowym. Powódka będąc właścicielką NZOZ, sama kieruje i zarządza tą

jednostką. Organizuje pracę, zatrudnia pracowników i wykonuje osobiście wszelkie

czynności związane z jej funkcjonowaniem – bez powierzania ich innej osobie,

przez co skupia w sobie przymiot pracodawcy. Stwierdzono, że Sąd Rejonowy

prawidłowo przyjął, iż w stosunku do powódki nie nastąpił skutek z art. 23 1 k.p.

Podkreślono również, że powódka w stosunku do samej siebie nie może posiadać

przymiotu pracodawcy. Taki stosunek prawny nie spełniałby zasadniczej cechy

umowy o pracę jaką jest świadczenie pracy pod kierownictwem. Sąd Okręgowy

uznał, że umowa o pracę uległa rozwiązaniu, w sposób dorozumiany (porozumienie

stron) – zgodnie z art. 30 § 1 k.p. Poradnia otolaryngologiczna została

zlikwidowana, a powódka utraciła stanowisko pracy. Pozwany nie zaproponował jej

nowego zatrudnienia. Strony porozumiały się więc co do rozwiązania umowy (art.

60 k.c. w związku z art. 300 k.p.). W uzasadnieniu stwierdzono też, że rozwiązanie

umowy nastąpiło niewątpliwie z przyczyn niedotyczących pracownika, co

uzasadniało zapłatę odprawy zgodnie z art. 8 ust. 1 w związku z art. 10 ust 1

ustawy z 13 marca 2003 r.

Pozwany wyrok skargą kasacyjną zaskarżył w części. Jako podstawę skargi

wskazano naruszenie prawa materialnego: 1) art. 8 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 1

ustawy z 13 marca 2003 r. poprzez bezzasadne przyjęcie, że stosunek pracy

łączący pozwanego z powódką uległ rozwiązaniu z przyczyn niedotyczących

pracowników w trybie określonym w art. 10 ust. 1 ustawy, a tym samym, że

powódce przysługuje odprawa, 2) art. 3 k.p., poprzez uznanie, że pracodawcą i

świadczeniodawcą w sprawie jest powódka, a nie utworzony przez powódkę NZOZ

O.-M. Grażyna B., 3) art. 231 § 1 k.p. poprzez błędną wykładnię polegającą na

niezastosowaniu

automatyzmu

prawnego

ze

wskazanego

przepisu.

Jako

okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano

na wystąpienie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego – ustalenia czy

automatyzm prawny wynikający z bezwzględnie obowiązującego przepisu prawa

może na podstawie uznaniowości sądu zostać ograniczony poprzez jego

niezastosowanie.

W uzasadnieniu skargi podkreślono, że w sprawie nie doszło do rozwiązania

stosunku pracy, w szczególności w drodze porozumienia. NZOZ założony przez

powódkę jest wyodrębnioną komórką organizacyjną, która posiada: 1) organ

założycielski, pełniący jednocześnie funkcje właścicielskie, 2) statut określający

jego strukturę oraz zasady funkcjonowania, 3) wpis do rejestru zakładów opieki

zdrowotnej, 4) kierownika, którym jest powódka, 5) regulamin porządkowy ustalony

przez kierownika zakładu oraz udziela świadczeń zdrowotnych. Ma to świadczyć,

że NZOZ O.-M. Grażyna B. jest pracodawcą w rozumieniu art. 3 k.p. odrębnym od

swojego właściciela i nie może być z tym właścicielem (organem założycielskim)

utożsamiany.

Wniesiono o zmianę wyroku Sądu Okręgowego, w zaskarżonej części oraz o

zmianę pkt 2. wyroku Sądu Rejonowego i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez

oddalenie powództwa w zaskarżonej części oraz zasądzenie od powoda zwrotu

kosztów postępowania za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący

kwestionował

przyznanie

powódce

odprawy

pieniężnej,

przewidzianej w art. 8 w związku z art. 10 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z

przyczyn niedotyczących pracowników (Dz.U. nr 90, poz. 844, ze zm. – dalej

ustawa).

Podstawą twierdzenia skarżącego miało być naruszenie art. 23 1 § 1 k.p.,

poprzez jego niezastosowanie. Wstępnie należy zauważyć, że wskazane w

uzasadnieniu skargi kasacyjnej orzeczenia Sądu Najwyższego nie mogą stanowić

podstawy rozwiązania problemu, gdyż zostały wydane w całkowicie odmiennych

stanach faktycznych.

Skarżący przyjmuje, że pracodawcą powódki jest utworzony przez nią

niepubliczny zakład opieki zdrowotnej. Jest to stanowisko błędne.

Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że pracodawcą jest powódka, a nie NZOZ „O.

– M.” Grażyna B. Ze względu na analogiczne okoliczności uzasadnione było

powołanie się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 sierpnia 2003 r., I PK 284/02

(OSNP 2004, nr 17, poz. 297). Sąd Najwyższy stwierdził w nim, że pracodawcą

(art. 3 k.p.) jest przedsiębiorca, który jako osoba fizyczna prowadzi działalność na

podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, nie zaś prowadzone przez

niego przedsiębiorstwo jako zorganizowany zespół składników materialnych i

niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej (art.

551 k.c.). Jedyną różnicę stanowi w tym przypadku jedynie to, że rejestr zakładów

opieki zdrowotnej prowadzi wojewoda. W tym stanie rzeczy za pracodawcę

należało uznać osobę fizyczną (powódkę), prowadzącą działalność w formie

niepublicznego zakładu opieki zdrowotnej. Wynika więc z powyższego, że powódka

mogła przejąć innych pracowników pozwanego ale nie samą siebie. Tym samym

zarzut naruszenia art. 231 § 1 i art. 3 k.p. okazał się nieuzasadniony.

Jak bowiem wcześnie stwierdzono nie jest możliwe przyjęcie, że doszło do

przejęcia części zakładu pracy, czego skutkiem było kontynuowanie stosunku pracy

z utworzonym NZOZ. Ponadto należy również stwierdzić, że w każdym przypadku

stosunek pracy musi charakteryzować się określonymi cechami. Zgodnie z art. 22 §

1 k.p. przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do

wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego

kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a

pracodawca

–

do

zdefiniowanie

cech

zatrudniania

stosunku

pracownika

pracy

nie

za

zawsze

wynagrodzeniem.

jest

zadaniem

Ścisłe

prostym.

Niejednokrotnie zdarza się bowiem, że z uwagi na bardzo różnorodne okoliczności

faktyczne

rozstrzygnięcie

przysparzać

może

wiele

różnorodnych

i

niejednoznacznych problemów. W każdym razie w kwestii podstawowych cech

stosunku pracy stanowisko doktryny i judykatury jest zgodne. Do cech stosunku

pracy możemy więc zaliczyć:

1. Osobiste świadczenie pracy,

2. Odpłatność,

3. Dobrowolność,

4. Podporządkowanie,

5. Ryzyko pracodawcy.

Osobnym problemem, który nie występuje w niniejszej sprawie, jest

znaczenie woli stron.

Nie ulega żadnej wątpliwości, że w okolicznościach niniejszej sprawy

świadczona przez powódkę praca nie spełniała, co najmniej dwóch podstawowych

cech stosunku pracy, to jest podporządkowania i ryzyka. Tak więc i w tej kwestii

stanowisko Sądu drugiej instancji jest prawidłowe. Nie można bowiem przyjąć, że

pracownik może być podporządkowany samemu sobie i nie obciąża go ryzyko

prowadzonej działalności.

W tej sytuacji konieczne jest rozstrzygnięcie w kwestii bytu stosunku pracy

łączącego powódkę z pozwanym. Nie ulega wątpliwości, że z chwilą zaprzestania

świadczenia pracy na rzecz pozwanego (rozpoczęcia działalności NZOZ) doszło do

ustania stosunku pracy. Ustanie umownego stosunku pracy może nastąpić

wyłącznie poprzez jego rozwiązanie (art. 30 § 1 i 2 k.p.) lub wskutek wygaśnięcia

(art. 63 k.p.). O kwalifikacji sposobu (rozwiązania lub wygaśnięcia) decydują

okoliczności faktyczne sprawy. Możliwe jest więc przyjęcie, że w pewnych

nietypowych i nieuregulowanych wprost w przepisach okolicznościach doszło do

wygaśnięcia stosunku pracy. Przykładem może tu być wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 7 kwietnia 2010 r., II UK 357/09 (niepublikowany). Przyjęto w nim, że stosunek

pracy wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, będącego prezesem jej

jednoosobowego zarządu, wygasa z chwilą nabycia przez niego wszystkich

udziałów w spółce.

W okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy możliwe było przyjęcie, że

do rozwiązania umowy o pracę doszło wskutek dorozumianego porozumienia stron.

Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że nie doszło w tym przypadku do wygaśnięcia

stosunku pracy z powodu likwidacji jednostki organizacyjnej pracodawcy. Natomiast

ocena zachowania stron doprowadziła Sąd drugiej instancji do dopuszczalnego

wniosku o

rozwiązaniu umowy o pracę na mocy dorozumianego porozumienia

stron, o czym wyraźnie jest mowa w uzasadnieniu. Nie ma więc zasadniczego

znaczenia, co jest podnoszone w skardze, że powódka i pozwany nie składali

oświadczeń woli o rozwiązaniu umowy o pracę w trybie porozumienia stron.

Ustalenie dotyczy bowiem porozumienia stron o charakterze dorozumianym.

Pozostaje zatem rozstrzygnięcie o prawie powódki do odprawy pieniężnej.

Sąd Okręgowy stwierdził jedynie, że „ponieważ rozwiązanie stosunku pracy

niewątpliwie nastąpiło przyczyn nie dotyczących powódki, zgodnie z art. 8 ust. 1 w

związku z art. 10 ust. 1 ustawy przysługuje jej odprawa pieniężna”. Zgodnie z art.

10 ust. 1 ustawy odprawa przysługuje jeżeli przyczyny niedotyczące pracownika

stanowią wyłączny powód uzasadniający wypowiedzenie stosunku pracy lub jego

rozwiązanie na mocy porozumienia stron. Jednak w przypadku zwolnień

indywidualnych konieczne jest również ustalenie, czy pracownik nie współprzyczynił

się do rozwiązania stosunku pracy. Problem ten wyraźnie wystąpił w orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

dotyczącym

odmowy

proponowanych

warunków

w

wypowiedzeniu zmieniającym (zob. wyroki z dnia 9 listopada 1990 r., I PR 335/90,

OSP 1991, z. 9, poz. 212, czy z dnia 12 sierpnia 2009 r., II PK 38/09, LEX nr

56031). Problem ewentualnego współprzyczynienia się występuje także w

przypadku rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron, w tym także

dorozumianego. W skardze kasacyjnej nie podniesiono wprost powyższego

problemu. Jednak zarzucono w niej naruszenia art. 8 ust. 1 w związku z art. 10

ust.1 ustawy. Należało więc uznać, że w zarzucie tym mieści się również

przesłanka (negatywna) nabycia prawa do odprawy w postaci współprzyczynienia

się pracownika do rozwiązania umowy o pracę. W związku z tym konieczne jest

ustalenie w zakresie współprzyczynienia się powódki do rozwiązania umowy o

pracę w drodze dorozumianego porozumienia stron. Okoliczność ta może bowiem

okazać się decydująca o prawie do, przewidzianej w ustawie, odprawy pieniężnej.

Odprawa nie przysługuje bowiem w przypadkach przyczynienia się pracownika do

rozwiązania stosunku pracy, co wynika z art. 10 ust. 1 ustawy.

Z tych względów orzeczono, na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c., jak w

sentencji wyroku.