I PK 41/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 41/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Jerzy Kwaśniewski

w sprawie z powództwa Syndyka Upadłości I.I.T.S. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w O.

przeciwko W. F.

o zwrot nienależnie pobranej odprawy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w O.

z dnia 28 listopada 2008 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego 900 (dziewięćset)

zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód syndyk Masy Upadłości I.I.T.S.sp. z o.o. w O. wniósł przeciwko W. F., B.

S., R. D. i R. N. powództwo o zasądzenie odpowiednio kwot: 27 258,00 zł, 7 936,69

zł, 3 205,69 zł 3 205,69 zł tytułem nienależnie pobranych kwot odprawy. W

uzasadnieniu pozwu podał, że pracownikom tym w wyniku przedłożenia syndykowi

uzupełniającej listy płac wypłacono wyższe odprawy niż maksymalne przewidziane

w art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących

pracowników, Dz. U. 2003 Nr 90, poz. 844 ze zm., powoływanej dalej, jako „ustawa

o grupowych zwolnieniach”), które wynosiły 14 040 zł. Dochodzone kwoty stanowią

różnicę między kwotami wypłaconymi wynikającymi z porozumienia z 14 sierpnia

2007 r. zawartego na podstawie art. 3 tej ustawy między działającymi w zakładzie

związkami zawodowymi a syndykiem, a limitowaną wysokością odpraw wynikającą

z art. 8 ust. 4 tej ustawy.

Pozwani wnieśli o oddalenie powództw w całości. W uzasadnieniu odpowiedzi

na pozew podnieśli, że strony w porozumieniu z 14 sierpnia 2007 r. w sposób,

korzystniejszy niż wynika to z regulacji ustawowych unormowały wysokość odpraw

w związku ze zwolnieniami grupowymi, a wypłata kwot dochodzonych pozwem

nastąpiła w oparciu o przelew i listę płac zatwierdzoną przez syndyka.

Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w O. wyrokiem z 13

czerwca 2008 r. w sprawie IV Pm …/08 oddalił powództwa i orzekł o zwrocie

kosztów procesu na rzecz każdego z powodów.

Sąd ustalił, że 14 sierpnia 2007 r. w oparciu o art. 3 ustawy o grupowych

zwolnieniach syndyk Masy Upadłości I.I.T.S. sp. z o.o. w O. oraz działający tam

związek zawodowy zawarli porozumienie w sprawie zwolnień grupowych

(powoływanego dalej, jako „porozumienie z 14 sierpnia 2007 r.”. Według punktu 4

tego porozumienia zwalniani pracownicy otrzymają odprawę pieniężną zgodnie z

art. 8 cyt, wyżej ustawy w wysokości: - jednomiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli

pracownik

był

zatrudniony

u

danego

pracodawcy

krócej

niż

lata,

-

dwumiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli pracownik był zatrudniony u danego

pracodawcy od 2 do 8 lat, - trzymiesięcznego wynagrodzenia, jeżeli pracownik był

zatrudniony u danego pracodawcy ponad 8 lat. W myśl punktu 6 „w sprawach

nieobjętych porozumieniem mają zastosowanie przepisy prawa pracy oraz

postanowienia zawarte w ustawie z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych

zasadach

rozwiązywania

niedotyczących

z

pracowników”.

pracownikami

Na

stosunków

podstawie

punktu

pracy

z

przyczyn

przedmiotowego

porozumienia wypłacono pracownikom W. F., B. S., R. D. i R. N. odpowiednio

odprawy w kwotach 52 980 zł, 25 377,69 zł, 17 977,69 zł, 17 977,69 zł.

W

ocenie

Sądu

Rejonowego

roszczenia

powoda

nie

zasługują

na

uwzględnienie. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, że porozumienie

zawarte w oparciu o art. 3 ustawy o grupowych zwolnieniach stanowi źródło prawa

pracy - art. 9 § 1 k.p. (por. wyrok z dnia 26 września 2000 r., I PKN 56/00, OSNAP

2002 nr 9, poz. 207). W tej sytuacji porozumienie to należy interpretować w sposób

właściwy dla przepisów prawa, gdzie pierwszeństwo ma wykładnia językowa,

następnie funkcjonalna i systemowa (uzasadnienie wyroku SN z 10 października

2003 r. I PK 409/02 OSNP 2004 nr 19, poz. 334) a nie dla umów (wykładnia

oświadczeń woli - art. 65 § 1 k.c.). Wykładnia językowa spornego punktu 4 oraz

punktu 6 porozumienia z 14 sierpnia 2007 r. jest w ocenie Sądu pierwszej instancji

jasna. Punkt 4 porozumienia zawiera pełną i kompletną regulację wysokości

odpraw uzależnioną od zakładowego stażu pracy. Z kolei punkt 6 stanowi, że „w

sprawach nieobjętych porozumieniem mają zastosowanie przepisy prawa pracy

oraz postanowienia zawarte w ustawie z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych

zasadach

rozwiązywania

z

pracownikami

stosunków

pracy

z

przyczyn

niedotyczących pracowników ". Skoro właśnie sprawa wysokości odpraw była

regulowana porozumieniem (strony nie ustaliły tam maksymalnej górnej granicy

wysokości odprawy), to nie mogła mieć zastosowania do niej regulacja art. 8 ust. 4

ustawy o tzw. zwolnieniach grupowych, który ingerował w ich wysokość. Przepisy

przedmiotowej

ustawy

miały

zatem

zastosowanie

jedynie

w

sprawach

nieuregulowanych tym porozumieniem, a do takich nie należała kwestia wysokości

odpraw, gdyż była ona regulowana porozumieniem. Sąd Rejonowy podkreślił, że

strony mogły w zawartym porozumieniu zawrzeć korzystniejsze regulacje

dotyczące wysokości odpraw, niż wynikające z art. 8. Porozumienie to w sposób

korzystniejszy niż ustawa regulowało nie tylko wysokość odpraw, ale też termin ich

wypłaty (punkt 4), a także gwarancje naliczania odpraw od

wysokości

wynagrodzenia otrzymywanego do 31.08.2007 r., w stosunku do osób, których

potrzeba zatrudnienia istniałaby w okresie przeprowadzenia upadłości, a zakres

obowiązków po tym okresie nie uzasadniałby kształtowania wynagrodzenia na

dotychczasowym poziomie (punkt 3). Ostatecznie Sąd Rejonowego doszedł do

przekonania, że intencją zawarcia porozumienia było co do zasady ustalenie

korzystniejszych regulacji w przypadku osób zwalnianych w trybie tzw. zwolnień

grupowych w stosunku do postanowień ustawowych, co dotyczy również wysokości

odpraw. W związku z powyższym nie sposób twierdzić, że wypłacone pozwanym

kwoty odpraw ponad limit ustalony w art. 8 ust. 4 ustawy z dnia 13 marca 2003 r.

były świadczeniami nienależnymi.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniósł powód, domagając się jego

zmiany i zasądzenia na rzecz powoda od: W. F. 27.258 zł, R. N. 3.205,69 zł, R. D.

3.205,69 zł, B. S. 7.936,69 zł (wszystkich kwot z ustawowymi odsetkami i kosztami

postępowania). Powód zarzucił naruszenie art. 8 ust. 4 ustawy o grupowych

zwolnieniach w związku z pkt 4 porozumienie z 14 sierpnia 2007 r., a także

naruszenie art. 410 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 206 ust. 1 pkt 7 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze w związku z art. 213 ust.

1 tej ustawy i art. 58 k.c.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Okręgowy oddalił

apelację i rozstrzygnął o kosztach postępowania w instancji odwoławczej;

Sąd Okręgowy stwierdził, że poczynione przez Sąd Rejonowy ustalenia są

prawidłowe, w związku z czym w pełni je podziela i przyjmuje za własne. W

szczególności wyjaśnienia pozwanej B. S. są jednoznaczne i logiczne. Jako

autorka projektu porozumienia w sprawie zwolnień grupowych przekazała ten

projekt

syndykowi

przed

spotkaniem

ze

związkami

zawodowymi.

Miała

świadomość, że porozumienie pozwala na zwiększenie limitu określonego w art. 8

ust. 4, i że może zawierać elementy, które są korzystne dla pracownika. Były

sporządzane symulacje i pokazano syndykowi jaka jest różnica kiedy następuje

wypłata z ograniczeniem a kiedy bez ograniczenia (k. 131). W świetle

zgromadzonego materiału dowodowego próbę wycofania się przez syndyka z

zawartego porozumienia, po podpisaniu list płac, zaakceptowaniu przelewów i

wypłaceniu odpraw pozwanym należy uznać za chybioną. Nie znajduje w sprawie

zastosowania instytucja bezpodstawnego wzbogacenia z art. 405-414 k.c. w

związku z art. 300 k.p. Jak wskazuje sama nazwa tej instytucji, uzyskanie korzyści

majątkowej musi nastąpić bez podstawy prawnej. Tymczasem porozumienie

zawarte ze związkami zawodowymi w niniejszej sprawie zostało oparte na ustawie i

jest źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., które wiąże pracodawcę.

Powołane w apelacji przepisy prawa upadłościowego i naprawczego nie mają w tej

sprawie zastosowania. Nadto odprawy w chwili podpisywania porozumienie z 14

sierpnia 2007 r. nie były roszczeniami spornymi. Reasumując Sąd stwierdził, że

wyżej wymienione porozumienie było zgodne z prawem, także w zakresie

pominięcia limitowanej wysokości odpraw, przewidzianej w art. 8 ust. 4 ustawy o

grupowych

zwolnieniach.

Strona

pracodawcy

reprezentowana

była

przez

profesjonalistów: syndyka, jego syna jako koordynatora do spraw upadłości i radcę

prawnego. Gdyby wolą stron było przyznanie odpraw na poziomie ustawowym, z

ograniczeniem do 15-krotności minimalnego

wynagrodzenia za

pracę, to

zapisywanie tego w porozumieniu byłoby zbędne.

W skardze kasacyjnej, odniesionej do części wyroku Sądu Okręgowego

dotyczącej pozwanego W. F., powód wniósł o jego zmianę w zaskarżonej części i

zasądzenie na rzecz powoda od tego pozwanego 27 258 zł z odsetkami

ustawowymi od 29 września 2007 r. do dnia zapłaty oraz kosztami postępowania

przed Sądami I i II instancji i Sądem Najwyższym, albo o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w O. do ponownego

rozpoznania. Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

a. art. 3 ust. 1 ustawy o grupowych zwolnieniach, przez przyjęcie, że

porozumienie, o którym mowa w tym przepisie może regulować prawa

pracowników objętych grupowym zwolnieniem jedynie w sposób bardziej dla nich

korzystny

niż

wynikający

z

przepisów

powszechnie

obowiązujących,

w

szczególności zaś z przepisów wymienionej ustawy, a nie może zawierać jedynie

przeniesienia jej zapisów;

b. art. 8 ust. 4 ustawy o grupowych zwolnieniach w związku z pkt. 4

porozumienia z 14 sierpnia 2007 r., przez jego nieuzasadnione pominięcie i

niezastosowanie w przedmiotowej sprawie;

c. naruszeniu art. 410 k.c. w związku z art. 300 k.p., przez uznanie, że

dochodzona od pozwanego kwota, stanowiąca nadwyżkę ponad ograniczenie, o

którym mowa w art. 8 ust. 4 ustawy o grupowych zwolnieniach, nie stanowią

świadczeń nienależnych i w związku z tym nie podlegają zwrotowi;

d. art. 206 ust. 1 pkt 7 w związku z art. 213 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003

r. - Prawo upadłościowe i naprawcze i w związku z art. 58 k.c., przez uznanie

ważności czynności syndyka w zakresie, w jakim wykracza ponad minimalne

standardy zastrzeżone w art. 8 ustawy o grupowych zwolnieniach, pomimo

dokonania takiej czynności przy braku zgody sędziego komisarza.

W uzasadnieniu podstaw skargi pełnomocnik powoda podkreślił, że Sąd drugiej

instancji pominął, że Sąd Rejonowy dokonał błędnej wykładni językowej pkt. 4

porozumienia z 14 sierpnia 2007 r., który stanowi, że „zwalniani pracownicy

otrzymają odprawę pieniężną zgodnie z art. 8 cyt. wyżej ustawy...". To

postanowienie porozumienia odwołuje się więc do art. 8 ustawy o grupowych

zwolnieniach jako pewnej całości (w tym do art. 8 ust. 4), określającej przede

wszystkim wysokość odprawy. W związku z tym, przede wszystkim do wysokości

odprawy stosować należy postanowienia art. 8 ustawy o grupowych zwolnieniach.

Punkt 4 porozumienia wymienia wysokości odpraw identyczne, jak w art. 8 ust. 1

ustawy, i w zdaniu ostatnim modyfikuje podstawę odprawy w sposób odmienny niż

przewidziany w art. 8 ust. 3 ustawy. Z językowej wykładni pkt. 4 porozumienia

wynika zatem, że odprawy przysługujące zwalnianym pracownikom winny być

określane w wysokości przewidzianej w art. 8 z ewentualnymi modyfikacjami

przewidzianymi w porozumieniu. Jedyną taką modyfikacją (odbiegającą od zapisów

ustawy) jest podstawa obliczenia odprawy, a nie maksymalna jej wysokość. Z tego

względu winno zostać zastosowane ograniczenie wynikające z art. 8 ust. 4 ustawy

o grupowych zwolnieniach. W związku z tym świadczenia wypłacone przez upadłą

Spółkę pozwanym ponad kwotę ograniczenia, o której mowa w art. 8 ust. 4 tej

ustawy, stanowią świadczenia nienależne i winny zostać przez pozwanych

zwrócone.

Poza tym, nawet gdyby przyjąć argumenty sądów dotyczące niemożliwości

stosowania tego przepisu, to zdaniem skarżącego, porozumienie z 14 sierpnia

2007 r. jest nieważne w zakresie, w jakim wykracza ponad minimum przewidziane

w ustawie o grupowych zwolnieniach. Wynika to stąd, że według art. 206 ust. 1 pkt

7 w związku z art. 213 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze „uznanie,

zrzeczenie się i zawarcie ugody co do roszczeń spornych" wymaga zgody

sędziego-komisarza. Takimi w przedmiotowej sprawie są roszczenia pracowników

przekraczające minimum zagwarantowane przez ustawodawcę w ustawie o

grupowych zwolnieniach. Zawarcie takiego porozumienia stanowiłoby zatem

„uznanie (...) roszczeń spornych" w rozumieniu cytowanych wyżej przepisów,

powodujące, ze względu na brak wskazanej zgody, jego częściową nieważność (a

przynajmniej

bezskuteczność)

w

części

wykraczającej

ponad

minimum

zagwarantowane przez ustawodawcę. W rezultacie postanowienia porozumienia

wyłączające stosowanie art. 8 ust. 4 ustawy należałoby uznać za nieważne na

podstawie art. 58 k.c., który stanowi, że „nieważna jest czynność prawna sprzeczna

z ustawą”.

W odpowiedzi na skargę pozwany wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od

powoda kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona i dlatego podlega oddaleniu. Według art.

8 ust. 4 ustawy o grupowych zwolnieniach, wysokość odprawy pieniężnej nie może

przekraczać kwoty 15-krotnego minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego

na podstawie odrębnych przepisów, obowiązującego w dniu rozwiązania stosunku

pracy. Zgodnie z ukształtowaną w orzecznictwie i doktrynie wykładnią tego przepisu

ogranicza on wysokość odpraw przysługujących na podstawie ustawy, nie stoi on

jednak na przeszkodzie wprowadzeniu w zakładzie pracy, w drodze zawartych

porozumień zbiorowych bądź też w umowach o pracę, odpraw w wysokości

przekraczającej wymienioną granicę (uchwała z 24 listopada 1993 r. (I PZP46/93,

OSNC 1994 nr 6, poz. 131; uchwała Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2002 r., III ZP

31/01, OSNP 2002 nr 12, poz. 284; wyrok z 10 października 2002 r., I PKN 455/01,

niepublikowany; wyrok z 25 listopada 2005 r., I PK 86/05, OSNP 2006 nr 19-20,

poz. 295. A. Woźniak, Wyższe odprawy z tytułu zwolnień grupowych i ich

konsekwencje ubezpieczeniowe, PiZS 2004, nr 8; K.W. Baran, Zbiorowe prawo

pracy. Komentarz, Oficyna, 2007, komentarz do art. 8; K. Jaśkowski, E.

Maniewska, J. Stelina, Grupowe zwolnienia. Komentarz, Oficyna, 2007, wyd. II,

komentarz do art. 7). Wbrew twierdzeniom skarżącego przyjęta przez Sąd

Okręgowy wykładnia punktu 4 porozumienia z 14 sierpnia 2007 r., prowadząca do

wniosku, że strony przyjęły w nim możliwość uzyskania przez pracowników odpraw

w wysokości wyższej od przewidzianej w art. 8 ust. 1 ustawy o grupowych

zwolnieniach, jest przekonująca. Trafnie też Sąd Okręgowy, w odróżnieniu od Sądu

pierwszej instancji, nie ograniczył się do wykładni językowej i systemowej

wskazanego wyżej postanowienia, lecz odwołał się również pomocniczo do woli

stron tego porozumienia, potwierdzając w ten sposób wynik wykładni tekstu

normatywnego. Należy bowiem wskazać, że zaliczenie porozumienia zbiorowego,

jak porozumienie mające podstawę w art. 3 ust. 1 – 3 ustawy o grupowych

zwolnieniach, do przepisów prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., nie wyłącza

dopuszczalności posiłkowego stosowania reguł wykładni umów określonych w art.

65 § 2 k.c., szczególnie w zakresie, w jakim wykładnia językowa i systemowa

porozumienia nie prowadzi do ustalenia normy prawnej zawartej w treści

interpretowanych postanowień takiego aktu (wyrok Sądu Najwyższego z 19 marca

2008 r., I PK 235/07, Monitor Prawa Pracy 2008 nr 9, s. 472 i cytowane tam

wcześniejsze orzecznictwo i piśmiennictwo). Wobec tego zarzut niezastosowania

przez Sąd art. 8 ust. 4 tej ustawy, ograniczającego wysokość odprawy do kwoty 15krotnego minimalnego wynagrodzenia za pracę, okazał się nietrafny.

Zarzut naruszenia art. 3 ust. 1 ustawy o grupowych zwolnieniach nie został

uzasadniony. Pełnomocnik skarżącego nie wskazał nawet, czy zarzuca jego błędną

wykładnię,

czy

niewłaściwe

zastosowanie,

nie

wypełniając

tym

samym

podstawowego warunku wymaganego do oparcia skargi na podstawie naruszenia

prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.). Uniemożliwia to kasacyjną ocenę

tego zarzutu. Wadliwość polegająca na braku wskazania sposobu naruszenia

prawa materialnego (przez błędną wykładnię, czy niewłaściwe zastosowanie)

dotyczy także pozostałych przepisów wskazanych w podstawie skargi, co

dyskwalifikuje związane z nimi zarzuty z punktu widzenia wskazanych powyżej

podstawowych

wymagań

nieuzasadnione

są

też,

ze

stawianych

skardze

kasacyjnej.

Oczywiście

względów

czysto

merytorycznych,

argumenty

wspierające te zarzuty. W szczególności nie można twierdzić, że czynność syndyka

polegająca na zawarciu porozumienia zbiorowego dotyczącego przyznania

pracownikom odpraw wyższych od przewidzianych w art. 8 ust. 1 ustawy o

grupowych zwolnieniach, miała charakter uznania roszczeń spornych bez zgody

sędziego-komisarza w rozumieniu art. 206 ust. 1 pkt 7 w związku z art. 213 ustawy

- Prawo upadłościowe i naprawcze, skoro, jak wynika z niepodważonych w skardze

ustaleń faktycznych przyjętych w sprawie, prawo pracowników do odpraw w dniu

podpisywania porozumienia nie było sporne. W tej sytuacji twierdzenie, że odprawa

wypłacona powodowi była świadczeniem nienależnym (art. 410 k.c. w związku z

art. 300 k.p.) jest bezpodstawne.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego – na podstawie art. 98 § 1

k.p.c.

/tp/