I PK 358/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 358/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 marca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Andrzej Kijowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Herbert Szurgacz

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie z powództwa K. B.

przeciwko S. Spółce z o. o. w K.

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 marca 2004 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w S.

z dnia 11 kwietnia 2003 r.,

1. zmienia zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu

Rejonowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S., i

oddala powództwo

2. zasądza od powódki na rzecz strony pozwanej kwotę 1350 zł.

tytułem częściowego zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie

Powódka K. B. w pozwie wniesionym przeciwko Sanitec Koło Spółka z o.o. z

siedzibą w K. żądała zasądzenia na jej rzecz 13.375 zł tytułem odszkodowania za

ustanowiony umową zakaz konkurencji po ustaniu zatrudnienia, z ustawowymi

odsetkami od dat wymagalności poszczególnych rat odszkodowania do dnia

zapłaty. Pozwany pracodawca w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie

powództwa w całości i zasądzenia od powódki zwrotu kosztów procesu.

Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z 20 grudnia 2002 r. w zasądził od pozwanej na

rzecz powódki odszkodowanie ze stosownymi odsetkami. Wyszedł przy tym ponad

żądanie powództwa zasądzając kwotę o 2675 zł wyższą. Sąd Rejonowy ustalił, że

powódka była zatrudniona w pozwanej Spółce od 1 lipca 2001 r. do 28 stycznia

2002 r. w oparciu o umowę o pracę na czas nieokreślony. W dniu 1 lipca 2001 r.

strony zawarły umowę o zakazie konkurencji, w której powódka zobowiązała się do

nieprowadzenia działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy, pod rygorem kary

umownej w kwocie 36 wynagrodzeń miesięcznych netto. W umowie tej została

zawarta klauzula konkurencyjna przewidująca zakaz konkurencji po rozwiązaniu

umowy o pracę przez okres jednego roku. Jednocześnie pracodawca zobowiązał

się do zapłaty powódce przez okres trwania tej klauzuli odszkodowania w

wysokości 50% wynagrodzenia miesięcznego powódki otrzymywanego przez nią

przed rozwiązaniem stosunku pracy, płatnego miesięcznie w równych ratach.

Postanowienia

końcowe

umowy

przewidywały

prawo

odstąpienia

przez

pracodawcę od umowy przed rozwiązaniem stosunku pracy. Dnia 28 stycznia 2002

r. pracodawca wypowiedział powódce umowę o pracę ze skutkiem na 28 stycznia

2002 r. W porozumieniu z tej samej daty pracodawca oświadczył, że na podstawie

§ 5 ust. 1 odstępuje od klauzuli konkurencyjnej, zaś powódka oświadczyła, że nie

przyjmuje do wiadomości tego oświadczenia. Pismem z 25 stycznia 2002 r.

doręczonym powódce za pośrednictwem poczty 5 lutego 2002 r. pozwany

powtórzył oświadczenie o odstąpieniu od umowy o zakazie konkurencji.

Sąd Rejonowy uznał, że umowy o zakazie konkurencji określone w art.101 1 k.p. i

art.1012 k.p. są umowami wynikającymi ze stosunku pracy i ściśle z nim

związanymi. Brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do przyjęcia, że mają one

charakter cywilno-prawnych umów wzajemnych, do których poprzez art. 300 k.p.

można

stosować

przepisy

dotyczące

wykonania

i

skutków niewykonania

zobowiązań z umów wzajemnych wymienionych w art. 487 - 497 k.c. Artykuły 1011 i

1012 k.p. w sposób wyczerpujący regulują stosunki stron w umowie o zakazie

konkurencji. Art. 300 k.p. nie daje podstaw do stosowania w tym zakresie

przepisów Kodeksu cywilnego, ponieważ mogłoby to prowadzić do uregulowania

stosunków stron w zakresie zakazu konkurencji sprzecznie z zasadami prawa

pracy. Ponadto art. 18 § 2 k.p. ma w przedmiotowej sprawie pełne zastosowanie.

Wobec tego postanowienia umowy przewidujące możliwość jednostronnego

uchylenia się przez pracodawcę od jej skutków bez zgody na to pracownika są

nieważne a zamiast nich stosuje się przepisy prawa pracy. Art. 1012 § 2 k.p. daje

jedynie możliwość wcześniejszego ustania zakazu konkurencji w przypadkach w

nim wymienionych, nie umożliwiając pracodawcy uwolnienia się od wypłaty

odszkodowania, jeśli pracownik przestrzega warunków zakazu. Umowy o zakazie

konkurencji są uciążliwe dla stron, jednakże podpisujący je powinni liczyć się z ich

konsekwencjami i możliwością uwolnienia od nich w przypadku zgodnych

oświadczeń woli, co w niniejszej sprawie nie zaszło. Z bogatego orzecznictwa Sądu

Najwyższego wynika obowiązek wypłaty pracownikom przez pracodawców

odszkodowań z tytułu zawartych umów o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku

pracy, co potwierdza powyższe rozważania.

W apelacji strona pozwana zaskarżyła powyższy wyrok w całości.

Sąd Okręgowy w wyroku z 11 kwietnia 2003 r. zmienił zaskarżony wyrok

zasądzając na rzecz powódki kwotę zgodną z żądaniem pozwu. Sąd ten uznał, że

apelacja jest częściowo zasadna i zasługuje na częściowe uwzględnienie. Sąd

pierwszej instancji dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych, co nie miało

jednak wpływu na rozstrzygnięcie. Sąd Rejonowy przyjął, że rozwiązanie umowy o

pracę z powódką nastąpiło 28 stycznia 2002 r., podczas gdy termin wypowiedzenia

umowy upłynął 28 lutego 2002 r. W tym też tylko zakresie Sąd Okręgowy zmienił

ustalenia faktyczne przyjęte w pierwszej instancji, w pozostałym zaś je podzielił.

Sąd pierwszej instancji naruszył też przepisy prawa procesowego, tj. art. 321 k.p.c.,

bowiem zasądził od strony pozwanej 6 rat po 2575 zł, gdy tymczasem powódka

żądała zasądzenia na jej rzecz jedynie 5 rat i takie żądanie popierała. Przy tym Sąd

Rejonowy nie uzasadnił, czym się kierował zasądzając na jej rzecz wyższe o jedną

ratę świadczenie. W związku z tym Sąd Okręgowy, uznając zasądzenie raty

odszkodowania za wrzesień 2002 r. za nieuzasadnione, zmienił w tym zakresie

orzeczenie Sądu Rejonowego. Ponadto chybiony, jako nieznajdujący uzasadnienia

prawnego, okazał się zgłoszony w apelacji przez stronę pozwaną zarzut obrazy

przepisów prawa materialnego, w tym art. 1011 k.p. i art. 1012 k.p., art. 300 k.p.,

art.18 § 2 k.p. oraz § 5 ust. 1 łączącej strony umowy o zakazie konkurencji w

związku z art. 3531 k.c., art. 395 § 1 i 2 k.c. oraz art. 51 k.c. jako. Sąd Okręgowy

wskazał również, że rozważania prawne Sądu Rejonowego są trafne i w pełni je

podzielił. W szczególności zdaniem Sądu Okręgowego umowa o zakazie

konkurencji jest klauzulą autonomiczną związaną ze stosunkiem pracy, której

postanowienia wchodzą do stosunku pracy. Wobec tego należy je uznać za

postanowienia umowy o pracę w rozumieniu art.18 § 2 k.p. Zgodnie z tym

przepisem, postanowienia umów mniej korzystne niż przepisy prawa pracy są

nieważne z mocy prawa. W przedmiotowej sprawie za takie należy uznać

postanowienia zawartej przez strony umowy o zakazie konkurencji przewidujące

karę umowną za naruszenie przez pracownika zakazu konkurencji w wysokości

nieznanej prawu pracy oraz przewidziane w niej prawo jednostronnego odstąpienia

od umowy przez pracodawcę przed rozwiązaniem stosunku pracy (§ 5 ust. 1

umowy). Poza tym wskazane postanowienie umowy jest nieważne ze względu na

jego sprzeczność z art. 1012 § 2 k.p. Sąd Okręgowy stwierdził również, że

rozważania prawne stanowiące podstawę zaskarżonego wyroku nie są sprzeczne z

orzecznictwem Sądu Najwyższego, na które powołuje się pozwana Spółka, bowiem

przewiduje ono prawo żądania przez pracownika należnego mu odszkodowania w

razie niezgodnego z prawem rozwiązania z nim umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy. Ponadto w uzasadnieniu wyroku z 16 maja 2001 r. I PKN

402/00, OSNAP 2003,nr 5, poz. 122, Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że po

zawarciu umowy o zakazie konkurencji pracodawcy nie służy uprawnienie do

jednostronnego rozwiązania umowy z uzasadnieniem, że nie obawia się już

konkurencji ze strony pracownika i zwolnienia się w ten sposób z obowiązku

wypłaty odszkodowania. W przedmiotowej zaś sprawie analogiczna sytuacja miała

miejsce skoro pracodawca jednostronnie wypowiedział powódce umowę o zakazie

konkurencji, to nie obawiał się z jej strony konkurencji i w ten sposób chciał uwolnić

się z wypłaty należnego jej odszkodowania.

W kasacji strona pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w całości,

zarzucając mu naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie art. 1011 i art. 1012 k.p., art. 300 k.p., art. 18 § 2 k.p.

oraz § 5 ust. 1 łączącej strony umowy o zakazie konkurencji w związku z art. 353 1

k.c., art. 395 § 1 i 2 k.c., art. 58 i 61 k.c., a w rezultacie dojście do błędnego

wniosku, że pozwanej nie przysługiwało prawo odstąpienia od umowy na podstawie

art. 395 Kodeksu cywilnego, gdyż postanowienie § 5 ust. 1 łączącej strony umowy

o zakazie konkurencji należy uznać za nieważne. Pozwana wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od

powódki kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego w pierwszej i

drugiej instancji oraz w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych,

ewentualnie z ostrożności procesowej o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu kasacji skarżąca wskazała, że Sąd Okręgowy naruszył w

sposób oczywisty wskazane w petitum kasacji przepisy prawa materialnego i

dokonał ich błędnej wykładni. W literaturze przedmiotu powszechnie dopuszcza się

prawną możliwość wprowadzenia do umowy o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy dodatkowych klauzul umownych regulowanych w Kodeksie

cywilnym. Wskazuje się także na dopuszczalność zawarcia postanowień o zadatku

i umownym prawie odstąpienia. Zbieżne z powyższymi poglądami wydaje się być

także

dotychczasowe

orzecznictwo

Sądu

Najwyższego.

Na

przykład

w

uzasadnieniu wyroku z 14 maja 1998 r., I PKN 121/98 Sąd Najwyższy wprost

wskazał na możliwość stosowania do umów o zakazie konkurencji odpowiednich

przepisów Kodeksu cywilnego z mocy art. 300 k.p. Strona pozwana skorzystała z

zastrzeżonego dla siebie prawa. Uczyniła to w zgodzie z obowiązującym prawem,

wypełniając w pełni przesłanki określone art. 395 § 1 i 2 k.c. Od przedmiotowej

umowy odstąpiła na długo przed rozwiązaniem stosunku pracy. Sytuacja powódki w

żadnym razie nie uległa pogorszeniu, gdyż w dacie rozwiązania stosunku pracy nie

wiązał jej zakaz konkurencji i miała pełną swobodę i prawo podjęcia pracy u

dowolnego pracodawcy. Skoro tak, to nie może być również mowy o nieważności §

5 ust. 1 umowy z punktu widzenia art. 18 § 2 k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona. Zaskarżony wyrok Sąd Okręgowego opiera się na

tezie o niedopuszczalności zgodnego zastrzeżenia przez strony umowy o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy prawa pracodawcy do odstąpienia od tej

umowy w okresie poprzedzającym rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem. W

odróżnieniu od tego zapatrywania Sąd Najwyższy wyrażał już wcześniej pogląd, że

jakkolwiek przepisy Kodeksu pracy nie przewidują możliwości wcześniejszego

rozwiązania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (klauzuli

konkurencyjnej) w drodze jednostronnych czynności pracodawcy, to jednak jej

rozwiązanie przed upływem terminu na jaki została zawarta jest możliwe, jeśli

strony

zawierając

tę

umowę

uzgodniły

dopuszczalność

jej

rozwiązania

czynnościami jednostronnymi lub, gdy w czasie trwania zakazu konkurencji

porozumieją się co do jej ustania (np. uchwała z 11 kwietnia 2001 r. III ZP 7/01,

OSNAP 2002, nr 7, poz. 155; wyrok z 5 lutego 2002 r., I PKN 873/00; wyrok z 28

marca 2002 r. I PKN 6/01, Monitor Prawniczy 2002, nr 16, s. 726). W szczególności

Sąd Najwyższy wskazał, że ryzyko pracodawcy związane z możliwością ustania

przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji może być minimalizowane między

innymi przez zastrzeżenia umowne, takie jak umowne prawo odstąpienia,

możliwość

wypowiedzenia

klauzuli

konkurencyjnej

lub

zobowiązanie

się

pracodawcy do wypłaty odszkodowania pod pewnymi warunkami, których

wprowadzenie do treści umowy o zakazie konkurencji po ustaniu zatrudnienia

pozwala na uwolnienie pracodawcy od obowiązku wypłaty odszkodowania, gdy

zawarty w tej umowie zakaz utracił dla niego znaczenie. (uchwała z 11 kwietnia

2001 r. III ZP 7/01, OSNAP 2002, nr 7, poz. 155). W wyroku z 26 lutego 2003 r., I

PK 16/02 (niepubl.) Sąd Najwyższy wprost wskazał, że umowne prawo odstąpienia,

uregulowane w art. 395 k.c., może w sposób ważny zostać wprowadzone do

umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, ponieważ jest to sprawa

nieuregulowana w przepisach Kodeksu pracy o zakazie konkurencji, a zasadniczo

prawo odstąpienia, wynikające z umowy stron, nie jest sprzeczne z zasadami

prawa pracy. Dotyczy to w każdym razie sytuacji, kiedy wykonanie prawa

odstąpienia zostało ograniczone do momentu rozwiązania stosunku pracy.

Zastrzeżenie prawa odstąpienia w terminie późniejszym, zwłaszcza jeśli chodzi o

pracodawcę,

wymagałoby

natomiast

rozważenia

okoliczności

konkretnego

przypadku. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budziła

również wątpliwości teza o dopuszczalności stosowania do klauzuli konkurencyjnej

przepisów Kodeksu cywilnego w zakresie nieuregulowanym w Kodeksie pracy. Co

więcej Sąd Najwyższy możliwość taką, np. w odniesieniu do przepisów Kodeksu

cywilnego o umowach wzajemnych, wyraźnie akcentował (np. uchwała z 11

kwietnia 2001 r. III ZP 7/01, OSNAP 2002, nr 7, poz. 155).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela poglądy wyrażone w wyżej

wymienionych orzeczeniach, uznając tym samym za nietrafne stanowisko Sądu

Okręgowego zajęte w zaskarżonym wyroku. Wobec powyższego Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39315 orzekł jak w sentencji. O częściowym zwolnieniu powoda z

kosztów postępowania Sąd Najwyższy postanowił na podstawie art. 102 k.p.c.