Supreme Court allows labor relation establishment despite civil contracts when work features match employment law.

Wyrok z dnia 3 czerwca 2008 r.

I PK 311/07

1. Przepisy art. 22 § 1 i 11 k.p. dotyczą także pracy odpowiadającej cechom stosunku pracy, objętej formalnie umową wiążącą jej wykonawcę z innym podmiotem niż pracodawca, na którego rzecz praca ta była faktycznie wykonywana.

2. W świetle art. 22 § 1 i 11 k.p. sąd może ustalić istnienie stosunku pracy

także wtedy, gdy strony w dobrej wierze zawierają umowę cywilnoprawną, lecz

jej treść lub sposób realizacji odpowiada cechom stosunku pracy.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Romualda Spyt, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 czerwca 2008 r.

sprawy z powództwa Ewy J. przeciwko „C.” Spółce z o.o. w Ł. o ustalenie, na skutek

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 23 sierpnia 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Łodzi zmienił wyrok Sądu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych z 30 marca 2007 r. w pkt 2 i ustalił, że od 1 listopada

1996 r. do 31 marca 2002 r. powódka Ewa J. była zatrudniona w pozwanej „C."

Spółce z o.o. w Ł. w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku dziennikarza. W

powołanym wyroku Sąd Rejonowy ustalił, że: 1) od 1 kwietnia 2002 r. do 14 lipca

2003 r. Ewa J. zatrudniona była przez pozwaną na stanowisku dziennikarza; 2) oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

W pozwie skierowanym do Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych dla Łodzi-Śródmieścia powódka domagała się ustalenia, że od 1 listo-

pada 1996 r. była zatrudniona w pozwanej „C.” Spółce z o.o. w Ł. na stanowisku

dziennikarza w pełnym wymiarze czasu pracy oraz zapłaty 48.000 zł. Po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa w zakresie żądania ustalenia powódka wnosiła o

ustalenie istnienia stosunku pracy w okresie od 1 listopada 1996 r. do 14 lipca 2003

r. w pełnym wymiarze czasu pracy ze wskazaniem, że w okresie tym zajmowała stanowisko dziennikarza. Sąd Rejonowy wyłączył do odrębnego rozpoznania roszczenia

powódki dotyczące należności pieniężnych, a następnie sprawę o zapłatę kwoty

48.000 zł przekazał do rozpoznania Sądowi Okręgowemu jako rzeczowo właściwemu. Wyrokiem z 14 stycznia 2005 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo o ustalenie ze

względu na brak interesu prawnego powódki do żądanego ustalenia, a Sąd Okręgowy oddalił apelację powódki od tego wyroku. W następstwie skargi kasacyjnej powódki Sąd Najwyższy wyrokiem z 2 czerwca 2006 r., I PK 250/05 (OSNP 2007 nr 1112, poz. 156) uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy wyrokiem z 14 września 2006 r. uchylił wymieniony wyżej wyrok Sądu Rejonowego z 14 stycznia 2005 r., przekazując sprawę

temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd

Rejonowy wydał przytoczony na wstępie wyrok z 30 marca 2007 r.

Zgodnie z ustaleniami faktycznymi przyjętymi przez Sąd Okręgowy w podstawie zaskarżonego wyroku, powódka pracowała w pozwanej Spółce od 1 listopada

1996 r. do 28 lutego 2002 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w

wymiarze połowy etatu w charakterze dziennikarza. Powódka wiedziała, na jaki wymiar czasu pracy się decyduje i nie próbowała renegocjować tej umowy, bo wiedziała, że inne warunki zatrudnienia nie wchodzą w grę. Stosunek pracy został rozwiązany przez pracodawcę za wypowiedzeniem. W świadectwie pracy stwierdzono jej

zatrudnienie od 1 listopada 1996 r. do 28 lutego 2002 r. na stanowisku dziennikarza,

w wymiarze 1/2 etatu, a powódka nie żądała jego sprostowania. Nie domagała się

również w tym okresie wynagrodzenia za pracę ponad ustalony wymiar czasu pracy.

W związku z brakiem koncesji na rozpowszechnianie programu radiowego na okres

od 1 do 31 marca 2002 r., w marcu 2002 r. powódka pracowała na podstawie umowy

zlecenia zawartej z Mirosławem K. Natomiast od 1 kwietnia 2002 r. została zatrudniona w Spółce na podstawie umowy o pracę na czas określony do 24 stycznia 2009

r. w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku prezenterki programu radiowego z

miesięcznym wynagrodzeniem 760 zł. Zawarcie tej umowy związane było z uzyskaniem przez pozwaną Spółkę koncesji na nadawanie programu radiowego. Umowa ta

została rozwiązana 14 lipca 2003 r. W okresie od 1 kwietnia 2002 r. powódka faktycznie była zatrudniona na stanowisku dziennikarza. Dziennikarze pozwanej Spółki

byli zatrudnieni na podstawie umowy o pracę i świadczyli równolegle usługi na rzecz

Mirosława K. - jedynego udziałowca pozwanej i prezesa jej zarządu - na podstawie

umów cywilnoprawnych. Dziennikarze, w tym powódka, narzekali na to, że honorarium autorskie nie jest częściowo wliczone do wynagrodzenia zasadniczego z umowy

o pracę. Chcieli jednak pozostawić część tego honorarium jako rozliczenie umów

cywilnoprawnych, z uwagi na korzystniejsze opodatkowanie tego przychodu. Powódka zawierała z Mirosławem K. umowy o dzieło, na podstawie których realizowała

programy autorskie w „C.”. Umowy te były odnawiane co miesiąc. Łączny czas pracy

powódki na podstawie obu typów umów w okresie od 1 listopada 1996 r. do 28 lutego 2002 r. nie przekraczał czasu pracy przewidzianego dla pełnego etatu. Powódka w okresie tym co miesiąc podpisywała dwa arkusze płac - jeden z naliczonym wynagrodzeniem za pracę należnym od pozwanej Spółki jako pracodawcy, drugi - w

związku z odbiorem honorarium autorskiego od Mirosława K. jako zleceniodawcy. Co

miesiąc powódka, tak jak i inni świadczący usługi na podstawie umów cywilnoprawnych, otrzymywała rozliczenie PIT. Powódka podpisała z pozwaną Spółką umowę,

na mocy której wynagrodzenie za pracę z tytułu umowy o pracę miało być odejmowane od honorariów autorskich uzyskiwanych z tytułu realizacji programów autorskich. W ramach stosunku pracy powódka prowadziła program radiowy, przy czym

prowadzenie tego programu nie uwzględniało przygotowania programu, które było

objęte wskazanymi wyżej, odrębnymi umowami cywilnoprawnymi.

Sąd Rejonowy uznał, że powódka posiada interes prawny w ustaleniu rzeczywistej treści stosunku prawnego, polegający na konieczności usunięcia niepewności

co do prawa majątkowego ze sfery ubezpieczeń społecznych (w związku z dziewięcioletnim zatrudnieniem w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku dziennikarza), które jeszcze się nie zaktualizowało, jak też prawa o charakterze niemajątkowym, określającego osobiste przymioty powódki jako dziennikarza. Według Sądu

Rejonowego powództwo było zasadne jedynie w części żądania dotyczącej ustalenia, że od 1 kwietnia 2002 r. do końca zatrudnienia powódki w pozwanej Spółce, tj.

do 14 lipca 2003 r. - Ewa J. zatrudniona była na stanowisku dziennikarza. Odnośnie

do okresu od 1 listopada 1996 r. do 28 lutego 2002 r., objętego pierwszą umową o

pracę, Sąd uznał, że skoro przewidywała ona dla powódki stanowisko dziennikarza,

to zbędne było badanie, jak żądała powódka, jej zatrudnienia na tym stanowisku.

Biorąc pod uwagę rzeczywistą wolę stron oraz to, że art. 3531 k.c. daje stronom możliwość decydowania o rodzaju stosunku prawnego, a art. 22 § 11 k.p. nie wprowadza

domniemania zawarcia umowy o pracę, Sąd uznał również, że umowy o dzieło zawierane z Mirosławem K., jako odrębnym od pozwanej podmiotem, stanowiły odrębną od stosunku pracy podstawę jej zatrudnienia, a na podstawie umowy o pracę od 1

listopada 1996 r. do 28 lutego 2002 r. powódka była zatrudniona na 1/2 etatu. Natomiast w marcu 2002 r. stron nie łączył stosunek pracy. Dlatego Sąd oddalił powództwo o ustalenie istnienia oraz rzeczywistej treści stosunku pracy w tym okresie. Oddaleniem powództwa objęto także żądania powódki ustalenia okoliczności już stwierdzonych i niespornych - zatrudnienia na stanowisku dziennikarza w okresie od 1 listopada 1996 r. do 28 lutego 2002 r. oraz pełnego wymiaru czasu pracy w okresie od

1 kwietnia 2002 r. do końca zatrudnienia w pozwanej spółce.

Powyższe orzeczenie Sądu Rejonowego w części oddalającej powództwo zaskarżył apelacją pełnomocnik powódki. Sąd Okręgowy uznał apelację za uzasadnioną. Sąd podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Nie zgodził się jednak

z ich oceną prawną, ponieważ Sąd pierwszej instancji, analizując sprawę w płaszczyźnie art. 22 § 1 k.p. nie uwzględnił specyfiki pracy dziennikarza. Zgodnie z art. 7

ust. 2 pkt 5 i pkt 8 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz.

24 ze zm.), dziennikarzem jest osoba zajmująca się redagowaniem, tworzeniem lub

przygotowywaniem materiałów prasowych, pozostająca w stosunku pracy z redakcją

albo zajmująca się taką działalnością na rzecz i z upoważnienia redakcji, a redakcją

jest jednostka organizująca proces przygotowywania (zbierania, oceniania i opracowywania) materiałów prasowych do publikacji w prasie. Dziennikarz, w ramach stosunku pracy, ma obowiązek realizowania ogólnej linii programowej redakcji (art. 10

ust. 2 i 3). Wynika stąd, że ustawodawca preferuje zatrudnienie dziennikarza w redakcji w ramach stosunku pracy, co wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z

15 września 2006 r., I PK 80/06 (OSNP 2007 nr 23-24, poz. 343), akcentując, że

dziennikarz pracuje albo na etacie, albo na kontrakcie cywilnym. W związku z tym

redakcja nie może jednocześnie proponować mu obu tych umów. Uzasadniony jest

więc zarzut apelacyjny naruszenia art. 22 k.p., ponieważ Sąd Rejonowy błędnie

przyjął, że dopuszczalne było jednoczesne wykonywanie przez powódkę pracy

dziennikarza w redakcji „C.” na podstawie umowy o pracę zawartej na pół etatu z

pozwaną Spółką oraz wykonywanie umowy o dzieło zawartej z Mirosławem K. Niesporne jest, że w ramach stosunku pracy powódka prowadziła określony program

radiowy, przy czym prowadzenie programu nie uwzględniało jego przygotowania,

objętego odrębną umową cywilnoprawną zawartą z Mirosławem K., podczas gdy

czynności te stanowiły to samo zadanie dziennikarskie. W związku z tym rozdzielenie

czynności służących przygotowaniu i poprowadzeniu audycji radiowej, składających

się na to samo zadanie dziennikarskie, pomiędzy umowę o pracę za minimalnym

wynagrodzeniem i umowę prawa cywilnego za wynagrodzeniem, które nie obciążało

pracodawcy dodatkowymi kosztami pracy - świadczy o zamiarze obejścia prawa

ubezpieczeń społecznych i prawa podatkowego. Pogląd ten wzmacnia fakt „sztucznego" rozdzielenia wykonywanej przez powódkę jednorodnej pracy na dwa podmioty

odbierające świadczenie, tj. pozwaną Spółkę „C.", której jedynym udziałowcem i

prezesem zarządu był do 20 grudnia 2002 r. Mirosław K. i Mirosława K. jako osobę

fizyczną. Ścisłe związki personalne i kapitałowe pomiędzy pozwaną i Mirosławem K.

dobitnie potwierdza treść umowy z 1 stycznia 2002 r., zawartej między powódką i

pozwaną Spółką, reprezentowaną przez prezesa zarządu Mirosława K., na mocy

której strony ustaliły odejmowanie od wynagrodzenia za pracę z tytułu umowy o

pracę honorariów autorskich uzyskiwanych z tytułu realizacji autorskich programów

radiowych. Przeczy to stanowisku Sądu Rejonowego, że powódka była zatrudniana

przez dwa różne podmioty, gdyż faktycznie istniała tożsamość podmiotowa pracodawcy i zamawiającego dzieło, a umowa o pracę i umowa o dzieło składały się na

jeden stosunek pracy, zaś rozbicie więzi prawnej łączącej powódkę z faktycznym

pracodawcą na dwa podmioty i dwa różne stosunki prawne (pracy i prawa cywilnego)

służyło obejściu prawa. Należy zatem przyjąć, że powódka wykonywała w jednym

miejscu jednolitą i nierozerwalną pracę dziennikarską w pełnym wymiarze czasu

pracy w ramach tej samej redakcji „C.” FM. Była ona zatrudniona faktycznie przez

ten sam podmiot, a obowiązki realizowane przez nią na podstawie umowy o dzieło

były w rzeczywistości obowiązkami pracowniczymi. Sąd Okręgowy podkreślił także

istnienie, ugruntowanej w judykaturze zasady pozostawania stron w jednym stosunku

pracy. Tylko wyjątkowo, gdy chodzi o rodzaj pracy wyraźnie inny niż uzgodniony w

podstawowym czasie pracy, dopuszczalne jest zawieranie z własnym pracownikiem

drugiej umowy o pracę za dodatkowym wynagrodzeniem. Dlatego przy wykonywaniu

na rzecz tego samego pracodawcy nawet kilku rodzajów pracy podporządkowanej,

domniemanie przemawia za istnieniem jednego stosunku pracy, choćby charakteryzującego się odpowiednio złożoną konstrukcją przedmiotu zobowiązania i struktury

swojej treści. Ponadto, w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, umowa nie może

mieć mieszanego charakteru, łączącego elementy umowy o pracę i umowy zlecenia.

Nie jest zatem możliwe wykonywanie tych samych zadań i obowiązków pracowniczych częściowo na podstawie umowy o pracę, a częściowo na podstawie umowy o

dzieło. Akceptacja przeciwnego poglądu oznaczałaby sankcjonowanie obejścia przepisów o czasie pracy i wynagrodzeniu za godziny nadliczbowe, co w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczy również sytuacji, w których pracodawca zatrudnia

pracowników poza czasem pracy na podstawie umów cywilnoprawnych przy pracach

tego samego rodzaju, co objęte stosunkiem pracy. Z tych względów uzgodnienia

stron - niezależnie od ewentualnej ich woli - są w sferze prawa pracy nieważne z

mocy art. 18 § 2 k.p., na podstawie którego w miejsce postanowień nieważnych

umów cywilnoprawnych stosuje się odpowiednio przepisy prawa pracy (art. 22 § 1 i

11 k.p.). Natomiast w sferze prawa cywilnego umowy prawa cywilnego o wykonywanie przez pracowników poza czasem pracy tych samych rodzajowo czynności, co

objęte stosunkami pracy, są nieważne z mocy art. 58 § 1 k.c. jako sprzeczne z

ustawą. Pozorne umowy cywilnoprawne są bowiem nieważne (art. 83 k.c.), zaś

świadczenie pracy zostaje ex lege objęte kontraktem pracowniczym, gdy praca była

faktycznie wykonywana, jak w niniejszej sprawie. Z tych powodów Sąd Okręgowy

zmienił zaskarżony wyrok i ustalił pracowniczy charakter stosunku pracy powódki w

ramach pełnego wymiaru czasu pracy dziennikarskiej - w okresie zatrudnienia w pozwanej spółce błędnie pominiętym przez Sąd Rejonowy tj. od 1 listopada 1996 r. do

28 lutego 2002 r., gdy powódka miała umowę o pracę tylko na 1/2 etatu oraz w

marcu 2002 r., gdy z powódką zawarto wyłącznie umowę cywilnoprawną.

W skardze kasacyjnej, odniesionej do całego wyroku Sądu Okręgowego, pozwana zarzuciła w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego błędną wykładnię (-) art. 3531 k.c., przez „odmowę decydowania stron stosunku prawnego o ułożeniu stosunku prawnego według swojego uznania, przy obopólnej akceptacji ustalonych zasad i wywodzeniu przez obie strony korzyści materialnych bez kolizji z obowiązującym prawem”; (-) art. 22 § 1 k.p., przez przyjęcie, że czynności wykonywane

w ramach umowy cywilnoprawnej zawartej z innym podmiotem gospodarczym były w

rzeczywistości czynnościami wykonywanymi na rzecz pozwanej, pod jej kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez nią wyznaczonym; (-) art. 7 ust. 2 pkt 5 i pkt 8

ustawy Prawo prasowe, przez przyjęcie, że przepisy te stawiają na pierwszym miejscu zatrudnienie dziennikarza w ramach redakcji na podstawie umowy o pracę, nie

wykluczając jednocześnie umowy cywilnoprawnej, konkludując następnie, że zgod-

nie z poglądem wyrażonym wyrokiem Sądu Najwyższego z 15 września 2006 r., I PK

80/06 dziennikarz pracuje albo na podstawie umowy o pracę, albo na podstawie

umowy cywilnej, a zatem nie jest dopuszczalne zatrudnienie w redakcji na obu wymienionych umowach; (-) art. 431 k.c., przez przyjęcie tożsamości podmiotowej

przedsiębiorcy po stronie pracodawcy - pozwanej Spółki jako osoby prawnej, a zamawiającym dzieło - przedsiębiorcą jako osobą fizyczną. Skarżąca zarzuciła również

naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c., przez przekroczenie swobodnej oceny dowodów i błąd w ustaleniach faktycznych polegający na

uznaniu, że w ramach redakcji zawarte były umowy o pracę i cywilnoprawna oraz że

powódka nie wykonywała czynności na rzecz dwóch różnych podmiotów i art. 321 §

1 k.p.c., przez wyrokowanie co do przedmiotu nieobjętego żądaniem, jakim stało się

uznanie czynności wykonywanych na rzecz podmiotu nieobjętego pozwem, jako wypełniających dyspozycję art. 22 § 1 k.p. i przejęcie ich na grunt niniejszej sprawy.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że z art. 7 ust. 2 pkt 5 i 8 Prawa prasowego

faktycznie wynika, że dziennikarzem jest osoba zajmująca się redagowaniem, tworzeniem lub przygotowaniem materiałów prasowych, pozostająca w stosunku pracy z

redakcją albo zajmująca się taką działalnością na rzecz i z upoważnienia redakcji.

Ustawodawca wskazał więc trzy różne zadania wykonywane przez dziennikarza, oddzielając je funktorem „lub” i tym samym przyjmując różnorodność czynności dziennikarza. Błędne jest przyjęte przez Sąd stwierdzenie o pierwszeństwie zatrudnienia

dziennikarza na podstawie umowy o pracę. Podkreślić należy, że użycie przez ustawodawcę w treści przepisu funktora „albo” oznacza alternatywę rozłączną, wykluczającą jednoczesne zajście obu zdań składowych. Konstrukcja logiczna alternatywy

rozłącznej nie przewiduje jakiegokolwiek stopniowania. Co prawda Sąd Okręgowy

przyjął, że redakcja - Spółka „C”. nie mogła jednocześnie proponować obu tych

umów, ale błędnie wywodzi, że redakcja (pozwana) takie umowy proponowała. Redakcja miała prawo zatrudnić powódkę na podstawie umowy o pracę albo na podstawie umowy cywilnej. Artykuł 7 Prawa prasowego nie został więc naruszony przez

stronę pozwaną, ponieważ z powódką nie łączyły jej jednocześnie umowa o pracę i

umowa cywilnoprawna. Umowa cywilnoprawna została zawarta z innym podmiotem

gospodarczym - osobą fizyczną, a jedyną umową cywilnoprawną z pozwaną Spółką

była umowa zawarta w marcu 2002 r. Dopiero od 1 kwietnia 2002 r. powódka zatrudniona była w Spółce „C.” na podstawie nowej umowy w pełnym wymiarze czasu

pracy, albowiem czynności wykonywane dotychczas na rzecz posiadacza koncesji

mogły zostać przejęte przez Spółkę z uwagi na uzyskanie przez nią jako osobę

prawną nowej koncesji do roku 2009. Następnie skarżąca wskazała, że w okresie

objętym sporem przedsiębiorcą w rozumieniu art. 431 k.c. był zarówno Mirosław K.,

prowadzący działalność na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej,

posiadający odrębny NIP i REGON oraz Spółka z o.o. „C.”, wpisana do KRS jako

osoba prawna. Nie można więc, jak uczynił to Sąd Okręgowy, przyjąć, że powódka

de facto zatrudniona była przez jeden podmiot, gdyż zachodzi pomiędzy nimi „tożsamość podmiotowa”. Nie uzasadnia tego okoliczność, że był on (zależnie od

okresu) jedynym wspólnikiem lub jednym ze wspólników Spółki z o.o. „C.”. Nie mogła

więc nastąpić transformacja czynności wykonywanych w ramach umowy cywilnoprawnej z jednym przedsiębiorcą do drugiej części etatu umowy o pracę z innym

przedsiębiorcą, a w konsekwencji uznanie, że były one wykonywane na rzecz pozwanej pod jej kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez nią wyznaczonym. Nie

nastąpiło też zatrudnienie powódki na podstawie umowy cywilnoprawnej w celu obejścia prawa, ponieważ pozwana nie zatrudniła jej na podstawie takiej umowy. Zaakceptowanie przez strony treści stosunku prawnego zgodnie z dyspozycją art. 353 1

k.c. nie może zostać w dowolny sposób niweczone przez art. 58 § 1 k.c., jako czynności sprzecznej z ustawą. Przyjmując takie rozważania należałoby za pozorne

uznać umowy cywilnoprawne nieobjęte roszczeniem w niniejszej sprawie, co oznacza, że Sąd dokonał oceny materiału nieobjętego pozwem, bo dotyczącego Mirosława K. - osoby niebędącej stroną procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu, ponieważ jej podstawy okazały się nieuzasadnione. Zarzuty skargi kasacyjnej zostały oparte na obydwu podstawach wynikających z art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. W pierwszej kolejności rozważenia wymagała

zatem podstawa naruszenia przepisów postępowania, jako zmierzająca do zakwestionowania prawidłowości dokonania ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę

zaskarżonego wyroku. Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., „przez

wyrokowanie co do przedmiotu nieobjętego żądaniem, jakim stało się uznanie czynności wykonywanych na rzecz podmiotu nieobjętego pozwem, jako wypełniających

dyspozycję art. 22 § 1 k.p. i przejęcie ich na grunt niniejszej sprawy” należy przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem, sąd nie może wyrokować co do przedmiotu,

który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Zarzut ten jest nietrafny.

Powódka od początku, tj. od złożenia pozwu z 8 maja 2003 r. konsekwentnie domagała się uznania przez sąd, że czynności wykonywane na podstawie umów cywilnoprawnych zawieranych z Mirosławem K. składały się na jej obowiązki ze stosunku

pracy ze Spółką „C.” i w związku z tym żądała ustalenia istnienia stosunku pracy od 1

listopada 1996 r. do 14 lipca 2003 r. w pełnym wymiarze czasu pracy, ze wskazaniem, że w okresie tym zajmowała stanowisko dziennikarza. Sąd Okręgowy, na podstawie przyjętych ustaleń faktycznych, uznał, że wykonywane przez powódkę czynności, związane z przygotowaniem programu, były faktycznie objęte jej obowiązkami

pracowniczymi wobec pozwanej Spółki „C.”. Wobec tego Sąd, w zakresie w jakim

ustalił, że powódka w objętym pozwem okresie była zatrudniona (na podstawie

umowy o pracę) w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku dziennikarza, nie

wyszedł poza granice żądania pozwu. Należy też wskazać, że sąd, oceniając sprawę

na podstawie art. 22 § 1 i § 11 k.p. bada, czy faktycznie wykonywana praca (zatrudnienie), co do której powód twierdzi, że była wykonywana na warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy, odpowiada wskazanym w art. 22 § 1 k.p. cechom stosunku pracy. Jeśli stwierdzi, że tak jest, to uznaje istnienie stosunku pracy bez

względu na to, czy strony formalnie zawarły jakąkolwiek umowę, a także bez

względu na to jak ją nazwały. Artykuł 22 k.p. w § 1 i § 11 obejmuje także sytuację, w

której praca odpowiadająca cechom stosunku pracy, została objęta formalnie umową

wiążącą jej wykonawcę z innym podmiotem niż pracodawca, na którego rzecz praca

ta była faktycznie wykonywana. Z punktu widzenia art. 22 § 1 i § 11 k.p. istotne jest

bowiem jedynie to, czy faktycznie była ona świadczona w warunkach określonych w

art. 22 § 1 k.p. Kwestią wtórną i nieobjętą art. 22 § 1 i § 11 k.p. jest natomiast ocena

skutków prawnych określenia umowy, na podstawie której była wykonywana praca,

inną nazwą niż „umowa o pracę” lub formalnego jej ukształtowania jako umowy cywilnoprawnej. W tym ostatnim przypadku art. 22 k.p. stwierdza jedynie w § 1 2, że nie

jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy, określonych w § 1. Ocena skutków naruszenia

tego zakazu następuje jednak na podstawie przepisów określających sankcje wadliwych czynności prawnych (a naruszenia żadnego z tych przepisów skarżąca nie zarzuciła, co wyłącza badanie tej kwestii przez Sąd Najwyższy w niniejszym postępowaniu). Dotyczy to również, jak wyżej wskazano, przypadku, gdy taka wadliwa

umowa została formalnie zawarta z podmiotem innym niż pracodawca. W tej ostat-

niej sytuacji powstaje oczywiście procesowa kwestia uczestnictwa w postępowaniu

tego „innego podmiotu”, którego praw ustalenie istnienia stosunku pracy dotyka lub

może dotykać. Jednakże, w ocenie Sądu Najwyższego, w okolicznościach niniejszej

sprawy nieuczestniczenie w postępowaniu Mirosława K. jako przedsiębiorcy - strony

umów cywilnoprawnych z powódką - nie pozbawiło go możności obrony swych praw

w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c., ponieważ brał on udział w procesie, występując

osobiście po stronie pozwanej jako prezes jej zarządu. Mógł więc podjąć stosowne

działania procesowe zmierzające do dopuszczenia go do udziału w postępowaniu w

swoim drugim podmiotowym wcieleniu - przedsiębiorcy, będącego stroną umów cywilnoprawnych kwestionowanych przez powódkę. Natomiast zarzutu naruszenia art.

233 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy nie mógł rozpoznać, ponieważ, zgodnie z art. 398 3 § 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustaleń faktycznych i oceny dowodów. Wobec powyższego, skoro podstawa naruszenia przepisów

postępowania okazała się nieuzasadniona, rozpoznanie skargi należy ograniczyć do

oceny zasadności podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 3983 § 1

pkt 1 k.p.c.), a przy tej ocenie Sąd Najwyższy jest związany podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku (art. 39813 § 2 k.p.c.).

W zakresie podstawy naruszenia prawa materialnego nietrafny jest, podstawowy w skardze, zarzut naruszenia art. 22 § 1 k.p. Jego uzasadnienie opiera się na

argumentacji pełnomocniczki skarżącej, że nie jest możliwe uznanie, jak uczynił to

Sąd Okręgowy, że czynności formalnie wykonywane na rzecz innego niż pracodawca podmiotu są wykonywaniem pracy na rzecz tego pracodawcy. Argumenty za dopuszczalnością takiej kwalifikacji wykonywanej pracy na gruncie art. 22 § 1 k.p. zostały już wyżej przedstawione w toku rozważań dotyczących kasacyjnego zarzutu

naruszenia art. 321 k.p.c. Natomiast w skardze kasacyjnej nie kwestionuje się dokonanej przez Sąd Okręgowy kwalifikacji tych czynności jako pracy świadczonej w ramach stosunku pracy na rzecz pozwanej, przez poparte merytoryczną argumentacją

i odwołujące się do treści art. 22 § 1 k.p. oraz stanu faktycznego sprawy twierdzenie,

że w zakresie spornych czynności (pracy) nie występowały charakterystyczne cechy

stosunku pracy, jak podporządkowanie Spółce, wykonywanie tych czynności w miejscu i czasie przez nią określonym, na jej rzecz i ryzyko. Argumentacja taka nie została również przedstawiona na rozprawie kasacyjnej, co uniemożliwia dokonanie

kontroli zaskarżonego orzeczenia w tej płaszczyźnie.

Wbrew przekonaniu skarżącej, Sąd Okręgowy nie naruszył również art. 7 ust.

2 pkt 5 i pkt 8 Prawa prasowego (którego prawidłowe wskazanie w podstawach

skargi kasacyjnej wymagało powołania także art. 3 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r.

o radiofonii i telewizji). Sąd jasno stwierdził, że dziennikarz może pracować na podstawie umów cywilnoprawnych. Wskazał jednak, odwołując się do poglądu Sądu

Najwyższego, wyrażonego w wyroku z 15 września 2006 r., I PK 80/06, że wykonywanie czynności dziennikarza służących przygotowaniu i przedstawieniu audycji radiowej na antenie, a zatem czynności składających się na to samo zadanie dziennikarskie, powinno następować na jednej podstawie prawnej, tj. albo na podstawie

umowy o pracę, albo na podstawie umowy cywilnoprawnej. Nie jest też błędne twierdzenie Sądu, że ustawodawca preferuje zatrudnienie dziennikarza w ramach stosunku pracy. Takie założenie ustawowe wynika z powołanych przez Sąd przepisów

Prawa prasowego, podanych zresztą za argumentami Sądu Najwyższego przedstawionymi w uzasadnieniu cytowanego wyżej wyroku z 15 września 2006 r., I PK

80/06.

Trafności zarzutu naruszenia art. 7 ust. 2 pkt 5 i pkt 8 Prawa prasowego nie

uzasadnia także wskazanie w skardze kasacyjnej, że „dopiero od 01.04.2002 powódka zatrudniona była w Spółce „C.” na podstawie nowej umowy w pełnym wymiarze czasu pracy, albowiem czynności wykonywane dotychczas na rzecz posiadacza

koncesji mogły zostać przejęte przez spółkę z uwagi na uzyskanie przez nią jako

osobę prawną nowej koncesji do r. 2009”. Skarżąca nie wyjaśniła, dlaczego jej zdaniem czynności powódki wykonywane formalnie przed 1 kwietnia 2002 r. na podstawie umów cywilnoprawnych z Mirosławem K., nie mogły być wykonywane w ramach

stosunku pracy z pozwaną Spółką. W ocenie Sądu Najwyższego wniosek o prawnej

niemożności wykonywania tych czynności na podstawie stosunku pracy nie wynika z

przepisów prawa. Co prawda, zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o radiofonii i telewizji,

nadawcą (określonym w koncesji - art. 37 ust. 1 pkt 1) jest osoba, która tworzy lub

zestawia programy i rozpowszechnia je lub przekazuje innym osobom w celu rozpowszechnienia w całości i bez zmian, jednakże, zgodnie z art. 19 ust. 1 tej ustawy,

działalność nadawcy polegająca na tworzeniu i zestawianiu programu prowadzona

jest w formie redakcji w rozumieniu przepisów prawa prasowego. Z kolei według art.

10 ust. 2 Prawa prasowego, mającego zgodnie z art. 3 ustawy o radiofonii i telewizji

zastosowanie do radiofonii i telewizji, dziennikarz, w ramach stosunku pracy, ma

obowiązek realizowania ustalonej w statucie lub regulaminie redakcji, w której jest

zatrudniony, ogólnej linii programowej tej redakcji. Z przepisów tych wynika, że

nadawca prowadzi działalność polegającą na tworzeniu programu przy pomocy redakcji, która jest (a co najmniej może być) pracodawcą dziennikarzy. Jest też oczywiste, że przedmiotem stosunku pracy może być praca twórcza. W tej sytuacji, zważywszy, że w świetle ustaleń przyjętych w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku redakcją w rozumieniu powołanych wyżej przepisów prawa była pozwana Spółka,

sugestia skarżącej, że posiadanie koncesji i przymiotu nadawcy przez Mirosława K.,

a nie Spółkę „C.”, stały na przeszkodzie objęciu stosunkiem pracy między powódką a

pozwaną prac związanych z przygotowaniem audycji, nie jest przekonująca i nie

uzasadnia trafności rozważanego zarzutu.

Bezpodstawny jest także zarzut naruszenia art. 431 k.c. przez przyjęcie tożsamości podmiotowej przedsiębiorcy po stronie pracodawcy (pozwanej spółki jako

osoby prawnej), i zamawiającego dzieło (Mirosława K. - przedsiębiorcy, będącego

osobą fizyczną). Z przepisu tego wynika, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna,

osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1 k.c., prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Należy stwierdzić, że Sąd Okręgowy nie przeczy, że Mirosław K. jest przedsiębiorcą w rozumieniu

art. 431 k.c. Sąd przyjął natomiast, uzasadnioną w okolicznościach faktycznych

sprawy tezę, że Mirosław K., łącząc funkcję prezesa zarządu „C.” spółki z o.o. z rolą

jedynego udziałowca tej spółki oraz przez pewien okres nadawcy i posiadacza koncesji, działał de facto w imieniu pozwanej spółki, zawierając z powódką umowy cywilnoprawne i powierzając jej faktycznie wykonywanie pracy w charakterze pracownika na jej rzecz. W tym sensie teza o tożsamości podmiotowej służyła demistyfikacji

pozornego - w zakresie powierzenia pracy powódce - oddzielenia jego podmiotowości, jako przedsiębiorcy, będącego osobą fizyczną i posiadaczem koncesji uprawniającej do rozpowszechniania programu radiowego od podmiotowości kierowanej

przez niego spółki, której, według ustalenia Sądu Okręgowego, był jedynym udziałowcem i prezesem jej zarządu.

Na koniec należy stwierdzić, że zarzut naruszenia art. 3531 k.c., „przez odmowę decydowania stron stosunku prawnego o ułożeniu stosunku prawnego według

swojego uznania, przy obopólnej akceptacji ustalonych zasad i wywodzeniu przez

obie strony korzyści materialnych bez kolizji z obowiązującym prawem” jest bezpodstawny z dwóch względów. Po pierwsze, opiera się na niezgodnym z ustaleniami

faktycznymi założeniu, że powódka akceptowała zastępowanie umowy o pracę

umowami cywilnoprawnymi, podczas gdy z ustaleń przyjętych w podstawie zaskarżonego wyroku wynika, że podpisywała je, ponieważ w przeciwnym razie nie byłaby

zatrudniona. Po drugie, zarzut ten pomija istotę regulacji zawartej w art. 22 § 1 i § 1 1

k.p., w której świetle sąd może ustalić istnienie stosunku pracy nawet wtedy, gdy

strony w dobrej wierze zawierają formalnie umowę cywilnoprawną, lecz jej treść lub

sposób jej realizacji odpowiada cechom stosunku pracy.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie 39814 k.p.c., orzekł jak w sentencji.