I PK 219/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I PK 219/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z powództwa T. S.

przeciwko Urzędowi Miejskiemu w D.

o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach pracy i płacy oraz

wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 24 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 19 czerwca 2008 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego,

3. zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w K. na

rzecz r. pr. A. Ś. kwotę 2.025 zł (dwa tysiące dwadzieścia pięć)

powiększoną o kwotę podatku od towarów i usług tytułem

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej wykonywanej z urzędu w

postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2008 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w D.

zasądził od Urzędu Miejskiego w D. na rzecz T. S. kwotę 15.660,- zł tytułem

odszkodowania. Jednocześnie Sąd oddalił powództwo w części dotyczącej

przywrócenia do pracy. Z ustaleń Sądu Pracy wynikało, że powód był zatrudniony u

pozwanego na podstawie umowy o pracę na czas określony do 31 grudnia 2011 r.

na stanowisku pełnomocnika Prezydenta ds. rozliczeń inwestycji miejskich. Strony

nie

przewidziały

dopuszczalności

wcześniejszego

rozwiązania

umowy

za

dwutygodniowym wypowiedzeniem. W dniu 5 czerwca 2007 r. pracodawca złożył

powodowi oświadczenie

o rozwiązaniu

umowy o

pracę z zachowaniem

jednomiesięcznego okresu wypowiedzenia, a jako przyczynę podał zmianę

struktury organizacyjnej Urzędu - reorganizacja związana z likwidacją stanowisk.

Sąd ustalił, iż w nowym Regulaminie Organizacyjnym obowiązującym od 15

grudnia 2006 r. nie ma już stanowiska pełnomocnika Prezydenta ds. rozliczeń

inwestycji miejskich i faktycznie stanowisko takie w Urzędzie Miejskim w D. nie

funkcjonuje. Sąd pierwszej instancji zważył, że w dacie wypowiedzenia powód był

objęty szczególną ochroną przewidzianą w art. 39 k.p., gdyż w dniu 5 czerwca 2007

r. miał ukończone 61 lat, a z chwilą ukończenia 65 lat uzyskałby prawo do

emerytury. Likwidacja stanowiska pracy powoda uprawniała pracodawcę jedynie do

wypowiedzenia dotychczasowych warunków pracy i płacy co byłoby zgodne z art. 5

ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 o szczególnych zasadach rozwiązywania

z pracownikami stosunków pracy z przyczyn nie dotyczących pracowników. Z tego

względu Sąd uwzględnił na rzecz powoda odszkodowanie w kwocie miesięcznego

wynagrodzenia zgodnie z art. 50 § 3 i 4 k.p. Natomiast żądanie przywrócenia do

pracy Sąd uznał za pozbawione podstawy prawnej co wynika z treści art. 50 § 3

k.p.

Na skutek apelacji powoda od powyższego wyroku, Sąd Okręgowy – Sąd

Pracy w K. wyrokiem z dnia 19 czerwca 2008 r. apelację oddalił. Sąd mając na

uwadze. iż w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji powód domagał

się przywrócenia do pracy i żądanie to podtrzymywał w dacie zamknięcia rozprawy.

Natomiast w złożonej apelacji nie kontynuował tego żądania, lecz wystąpił z innym,

którego dotychczas nie sformułował. Sąd stwierdził, że nie było to dopuszczalne w

świetle art. 383 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem w postępowaniu apelacyjnym nie

można występować z nowymi roszczeniami. Oznacza to, że jeżeli nawet Sąd

pierwszej instancji orzekł tu o odszkodowaniu to żądanie dalej idącego

odszkodowania nie było dopuszczalne. Powód wywodził je w oparciu o zupełnie

inne przesłanki niż te którymi kierował się Sąd pierwszej instancji zasądzając

odszkodowanie. Z treści apelacji wynikało, że powód

zmierzał do wykazania

podstaw odpowiedzialności w oparciu o przepisy prawa cywilnego, co nie było

dotychczas przedmiotem rozważań. Sąd wskazał ponadto, ze „żądanie" w

rozumieniu art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. jest treścią powództwa i ono określa granice

rozpatrywania sprawy przez sąd. Należy mieć na uwadze, że spór w niniejszej

sprawie nie dotyczył odszkodowania w kwocie wyższej niż limitowane w art. 50 k.p.,

lecz przywrócenia do pracy. Tym samym dalej idące żądania powoda w

przedmiocie odszkodowania nie mogą być objęte rozpoznaniem w postępowaniu

apelacyjnym, w ramach następnego stadium tej samej sprawy z jednoznacznie

określonym już żądaniem pozwu dotyczącym innego roszczenia – tj. przywrócenia

do pracy. Z powyższych powodów Sąd Okręgowy oddalił apelację.

Na powyższe orzeczenie powód wniósł skargę kasacyjna zarzucając w niej

naruszenie przepisów prawa procesowego, a to art. 383 k.p.c. poprzez jego błędne

zastosowanie i oddalenie apelacji ze względu na rzekome wysunięcie nowego

żądania na etapie postępowania apelacyjnego podczas, gdy powód nie rozszerzył

żądania pozwu na etapie postępowania apelacyjnego, skoro pismem procesowym

z dnia 13 lipca 2007 r. wniesionym do Sądu pierwszej instancji, powołując się na

art.

k.p.c.,

rozszerzył

swoje

powództwo

i

obok

żądania

uznania

bezskuteczności rozwiązania umowy o pracę i orzeczenia przywrócenia do pracy,

wniósł także o zasądzenie od pozwanego „(...) wynagrodzenia za cały okres

pozostawania bez pracy w raz z odsetkami naliczanymi od dnia 4 czerwca 2007 r.

do dnia zapłaty.". Zatem już przed Sądem pierwszej instancji powód wysunął

roszczenie o charakterze odszkodowawczym, a następnie wyrok Sądu drugiej

instancji zaskarżył „(...) w części dotyczącej roszczenia odszkodowawczego"

Nadto w skardze został podniesiony zarzut naruszenie przepisów prawa

materialnego, a to art. 300 k.p. w związku z art. 415 k.c. poprzez ich błędną

wykładnię, prowadzącą do wniosku, iż domaganie się zasądzenia wynagrodzenia

za cały okres pozostawania bez pracy pracownika objętego ochroną wynikającą z

art. 39 k.p., a z którym w sposób niegodny z prawem rozwiązano umowę o pracę,

wskazując jako podstawę tego roszczenia art. 415 k.c., wobec braku unormowania

tej kwestii przepisami prawa pracy, jest wysunięciem nowego żądania w sytuacji,

gdy uprzednio domagano się zasądzenia wynagrodzenia za okres pozostawania

bez pracy, lecz bez wskazywania materialnej podstawy takiego żądania.

Uzasadniając przedstawioną wyżej podstawę kasacyjną powód wskazał, iż:

Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z dnia 27 listopada 2007 r. wydanym w

sprawie o sygn. akt SK 18/05, orzekł, iż art. 58 w związku z art. 300 ustawy z dnia

26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94, ze zm.),

rozumiany w ten sposób, że wyłącza dochodzenie innych, niż określone w art. 58

kodeksu

pracy,

roszczeń

odszkodowawczych,

związanych

z

bezprawnym

rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia, jest nie zgodny z art. 64 ust. 1 w

związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art.

45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. W wyżej wymienionym wyroku Trybunał

wskazał, iż na podstawie art. 300 k.p., należy odpowiednio stosować właściwe

przepisy kodeksu cywilnego, w szczególności art. 415 k.c. i następne lub art. 471

k.c. i następne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Na wstępie wskazać należy,

że kwestia następstw prawnych niezgodnego z prawem rozwiązania umów

terminowych, w tym także roszczeń jakie przysługują w takiej sytuacji na podstawie

przepisów kodeksu pracy została

już wyjaśniona

w orzecznictwie

Sądu

Najwyższego. Zgodnie ze stanowiskiem, które skład orzekający w niniejszej

sprawie podziela,

zawartym w wyroku z dnia 4 marca 1999 r., I PKN 607/98,

OSNP 2000/8/308, M.Prawn. 2000/10/654 - wypowiedzenie umowy o pracę na

czas określony niezgodnie z przepisami o wypowiadaniu tych umów nie stwarza po

stronie pracownika roszczenia o uznanie tego wypowiedzenia za nieuzasadnione

ani o przywrócenie do pracy (art. 50 § 3 k.p.). Z kolei w myśl wyroku z dnia 8

stycznia 2008 r., I PK 192/07, OSNP 2009/5-6/57- przyjąć należy, iż po rozwiązaniu

umowy o pracę na czas określony za wypowiedzeniem (poza sytuacją określoną w

art. 50 § 5 k.p.) nie przysługuje roszczenie o przywrócenie do pracy i dlatego, gdy

pracownik ogranicza powództwo tylko do tego roszczenia, to niemożliwe jest

zastosowanie przez sąd pracy art. 4771 k.p.c. i zasądzenie odszkodowania na

podstawie art. 50 § 3 k.p.

Oceniona wyżej w powołanych orzeczeniach Sądu Najwyższego rola

ustawodawcy w limitowaniu roszczeń przysługujących pracownikowi w przypadku

rozwiązania umów o pracę wskazuje, że pracownik po rozwiązaniu umowy o pracę

na czas określony, poza sytuacją z art. 50 § 5 k.p., nie ma roszczeń

alternatywnych, lecz wyłącznie o odszkodowanie na podstawie art. 50 § 3 k.p.

Prowadzi to do wniosku, że wyrażenie z art. 477 1 k.p.c. o „przysługujących"

pracownikowi alternatywnie roszczeniach obejmuje tylko roszczenia wyraźnie

określone przez ustawodawcę w prawie pozytywnym. Odmienna, szersza

interpretacja, rodziłaby wątpliwości procesowe dalej idące niż te, które były

rozważane w uchwale z 25 lutego 1999 r., III ZP 34/98 (OSNAPiUS 2000 nr 2, poz.

44). Zagadnienie dotyczyło alternatywnych roszczeń wyraźnie określonych w

prawie pozytywnym z art. 56 k.p. (podobnie jest w art. 45 § 1 k.p.). Uchwała

potwierdziła, że uzyskanie jednego roszczenia likwiduje spór jednocześnie co do

roszczenia alternatywnego. Jeżeli więc w sprawie pracowniczej miałoby być

rozpoznawane roszczenie alternatywne nieokreślone jako takie w ustawie, to tylko

według ogólnych zasad procesowych. Powództwo musiałoby przede wszystkim

wykazać alternatywny charakter roszczenia i odpowiednie uzasadnienie faktyczne.

Na podstawie art. 4771 k.p.c. sąd pracy może orzekać o roszczeniu alternatywnym,

nawet niezgłoszonym, któremu nadano wyraźnie taką treść i charakter w ustawie.

W takiej sytuacji sąd pracy może orzekać tylko w ramach zakreślonych przez

ustawodawcę, co jedynie potwierdza konkluzję, że przysługujące pracownikowi

roszczenia alternatywne to tylko te, które ustawodawca określił tak w prawie

materialnym.

Powód nie miał roszczenia alternatywnego. Przepis art. 50 § 3 k.p. dla jego

sytuacji

przewidywał

tylko

roszczenie

o

odszkodowanie.

Potwierdza

to

orzecznictwo (wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 1999 r., I PKN 607/98,

OSNAPiUS 2000 nr 8, poz. 308), nawet w sytuacji związanej ze szczególną

ochroną pracownika (wyrok Sądu Najwyższego z 2 grudnia 1997 r., I PKN 407/97,

OSNAPiUS 1998 nr 20, poz. 590). Tym samym nietrafne jest stanowisko

skarżącego, że w jego sytuacji nie było wykluczone również roszczenie o

przywrócenie do pracy wobec szczególnej ochrony zatrudnienia. Ustawodawca

wyraźnie określił, że w następstwie rozwiązania umowy terminowej z naruszeniem

przepisów

o

wypowiadaniu

umów

pracownikowi

przysługuje

wyłącznie

odszkodowanie. A zatem rozszerzenie pozwu o żądanie odszkodowania przed

Sądem pierwszej instancji nie mogło stanowić uzasadnionego zarzutu kasacyjnego

w niniejszej sprawie, bowiem gdyby przedmiotem sporu byłoby jedynie roszczenie

o przywrócenie do pracy - Sąd pierwszej instancji winny byłby stwierdzić, że

roszczenie to podlega oddaleniu jako niedopuszczalne. Przy braku powództwa o

odszkodowanie na podstawie art. 50 § 3 k.p. Sąd pierwszej instancji nie mógłby

zasądzić takiego świadczenia. W takiej sytuacji gdyby powództwo w niniejszej nie

zostałoby rozszerzone o odszkodowanie (pismem procesowym z dnia 13 lipca

2007 r.), to niemożliwe byłoby zastosowanie przez sąd pracy art. 477 1 k.p.c. i

zasądzenie odszkodowania na podstawie art. 50 § 3 k.p. Z tych samych przyczyn

procesowych dochodzenie odszkodowania nie byłoby możliwe dopiero przed drugą

instancją.

Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego

art. 300 k.p. w związku z art. 415 k.c. poprzez ich błędną wykładnię należy

podkreślić, że zawarta w kodeksie pracy regulacja roszczeń pracowniczych z tytułu

wadliwego rozwiązania umowy o pracę ma charakter wyczerpujący, co wyklucza

możliwość zasądzenia odszkodowania na podstawie przepisów kodeksu cywilnego.

Powyższa konstatacja ma uzasadnienie w tym, że przepisy prawa cywilnego

stosuje się z mocy art. 300 k.p. do stosunku pracy tylko wtedy, gdy „sprawa nie jest

unormowana przepisami prawa pracy", a więc gdy w regulacji stosunku pracy

istnieje luka.

Zasady dochodzenia szkód wyrządzonych przez niezgodne z prawem

(nieuzasadnione) rozwiązanie stosunku pracy określone zostały w kodeksie pracy.

Jest to regulacja wyczerpująca i różniąca się w wielu elementach od unormowań

prawa cywilnego. Uwzględnia ona specyfikę stosunków pracy i szczególne

potrzeby wynikające ze swoistego wyważenia interesów pracownika i pracodawcy.

Oparta jest też na pewnym uproszczeniu przesłanek i elementów konstrukcyjnych

poszczególnych świadczeń, przy założeniu, że dochodzenie roszczeń przez

pracowników ma być względnie proste i pewne, oraz przy ograniczeniu roli

kryteriów ocennych, a także przy przyjęciu, że w pewnych wypadkach uzyskiwane

przez pracownika świadczenie będzie wyższe od poniesionej przez niego szkody,

w innych zaś będzie pokrywało ją tylko częściowo. Ograniczenie wysokości

świadczeń majątkowych na rzecz pracownika w związku z pozostawaniem przez

niego bez pracy do wysokości np. trzymiesięcznego wynagrodzenia (art. 47 1 k.p.),

wynagrodzenia za czas, do którego upływu miała trwać umowa zawarta na czas

określony, nie więcej jednak niż za trzy miesiące (art. 50 § 4 k.p.),

trzymiesięcznego

wynagrodzenia

(art.

§

k.p.),

czy odszkodowania

ograniczonego do poziomu wynagrodzenia za okres wypowiedzenia (art. 58 k.p.),

pozwala na sformułowanie ogólnej zasady ograniczonego odszkodowania w

przypadku bezprawnego rozwiązania z pracownikiem umowy o pracę przez

pracodawcę.

Skoro kwestia świadczeń majątkowych z tytułu pozostawania bez pracy w

następstwie wadliwego rozwiązania stosunku pracy przez pracodawcę została w

sposób kompleksowy i wyczerpujący uregulowana w kodeksie pracy, to nie ma

podstaw do sięgania w tym zakresie (odpowiedzialności odszkodowawczej) do

przepisów prawa cywilnego poprzez art. 300 k.p. Oznacza to tym samym, że

wyłączone jest stosowanie także przepisów kodeksu cywilnego o czynach

niedozwolonych,

i

w

tym

sensie

nie

zachodzi

zbieg

odpowiedzialności

przewidzianej w kodeksie pracy za wadliwe rozwiązanie stosunku pracy przez

pracodawcę

z

odpowiedzialnością

cywilnoprawną,

zwłaszcza

zaś

z

odpowiedzialnością z tytułu czynów niedozwolonych. Innymi słowy, mimo że

zachowanie pracodawcy może w sobie nosić cechy zawinienia, to jednak nie może

być ono równocześnie kwalifikowane jako czyn niedozwolony, naruszający

powszechnie obowiązujący porządek prawny. Odwołanie się przez powoda do

konstrukcji czynu niedozwolonego jest więc nieuzasadnione, gdyż nie może ona

uzasadnić odpowiedzialności pozwanego pracodawcy, albowiem regulacja kodeksu

pracy wyłącza w tym wypadku stosowanie zasad odpowiedzialności cywilnej.

Dlatego też nie może uzasadniać jego żądania powoływanie się przez niego na art.

415 k.c. Na marginesie powołany w skardze kasacyjnej wyrok Trybunału

Konstytucyjnego nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie, bowiem jego

przedmiotem była ocena innych przepisów kodeksu pracy pod względem zgodności

z Konstytucją, niż te które miały zastosowanie w niniejszej sprawie (art. 50 k.p.).

Mając powyższe na uwadze Sad najwyższe na podstawie art. 398 14 oddalił

skargę kasacyjną.

/tp/