I CZ 27/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 27/13

POSTANOWIENIE

Dnia 8 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku Prokuratora Apelacyjnego

przy uczestnictwie E. T. i M. T.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 maja 2013 r.,

zażalenia uczestniczki E. T.

na postanowienie Sądu Okręgowego w W.

z dnia 18 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 18 stycznia 2013 r. odrzucił

skargę kasacyjną E. T. na postanowienie Sądu Okręgowego w W. z dnia 31 lipca

2012 r. w przedmiocie oddalenia apelacji skarżącej od wpisu zakazu zbywania i

obciążania nieruchomości gruntowej, stanowiącej przedmiot wspólności ustawowej

M. T. i E. T., w dziale III księdze wieczystej nr 445324/7 prowadzonej przez Sąd

Rejonowy w W. Sąd Okręgowy wskazał, że orzeczenie dotyczące wpisu

ostrzeżenia jako kwestii incydentalnej nie jest postanowieniem kończącym

postępowanie w sprawie, zatem skarga kasacyjna jest niedopuszczalna. Jako

wsparcie powyższego poglądu Sąd powołał postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 22 czerwca 2001 r., V CZ 91/01, niepubl.

E. T. wniosła zażalenie na powyższe postanowienie w całości. Zarzucając

naruszenie art. 3986 § 2 in fine k.p.c. w zw. z art. 5191 § 1 k.p.c. wskazała na inny

charakter wpisu o zakazie zbywania i obciążania nieruchomości jak wpis

ostrzeżenia o niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, o którym mowa w art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.)

oraz uchylonym art. 57 ust. 1 tej ustawy. Skarżąca wywodziła, że ustanowienie

zakazu zbywania i obciążania nieruchomości na podstawie art. 292 § 2 k.p.k.

nie wiąże się z wpisem ostrzeżenia tylko z pełnoprawnym wpisem zakazu zbywania

i

obciążania

nieruchomości,

kształtującym

materialnoprawne

uprawnienia

właściciela do dysponowania jego własnością, zatem stanowi rozstrzygnięcie

co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył:

Dopuszczalność

złożenia

skargi

kasacyjnej

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym określa art. 5191 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem od

wydanego przez sąd drugiej instancji postanowienia co do istoty sprawy oraz

od postanowienia w przedmiocie odrzucenia wniosku i umorzenia postępowania

kończących postępowanie w sprawie - w sprawach z zakresu prawa osobowego,

rzeczowego i spadkowego - przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego,

chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W zasadzie przyjęto, że w postępowaniu wieczystoksięgowym skarga

kasacyjna służy od postanowień sądu drugiej instancji kończących postępowanie

w przedmiocie określonej wnioskiem istoty sprawy oraz od postanowień tego sądu

kończących postępowanie w inny sposób (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 4 lutego1997 r., III CKN 41/69, OSNC 1997, nr 5, poz. 67). Jednolite jest

stanowisko judykatury co do tego, że

postępowanie w sprawach kończą te

postanowienia, które kładą kres określonym czynnościom w zakresie uprawnień

podmiotowych związanych z ustrojem ksiąg wieczystych, a nie postanowienia

które, nie spełniając cech definitywności, prowadzą jedynie do rozstrzygnięcia

zagadnienia wpadkowego, bez zmiany ujawnionych w księdze wieczystej praw

podmiotowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2002 r.,

V CZ 91/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 25). Nie ma wątpliwości, że cech takich nie ma

orzeczenie o wpisie ostrzeżenia w księdze wieczystej, gdyż jego istotą jest jedynie

urzędowa informacja o zakwestionowaniu zasadności wpisu, stąd skarga kasacyjna

jest niedopuszczalna (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

23 sierpnia 2012 r., II CZ 94/12, niepubl., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

19 czerwca 2012 r., I CSK 653/11, niepubl., postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 22 września 2006 r., II CSK 269/06, niepubl., postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 21 stycznia 2003 r., III CZ 128/02, niepubl., postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2001 r., V CZ

91/01, niepubl.,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 września 1999 r., III CZ

81/99,

niepubl.). W wymienionych wyżej sprawach przedmiotem wpisu były ostrzeżenia,

których podstawę stanowił art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, uchylony art. 57 ust. 1 wymienionej ustawy, art. 626 13 § 1

k.p.c. Niedopuszczalność skargi przyjęto również co do rozstrzygnięcia o wpisie

(odmowie

wpisu)

w

dziale

trzecim

wzmianki

o

wszczęciu

egzekucji

z nieruchomości, jako mającej charakter zabezpieczający (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 17 września 1997 r., II CKN 305/97, niepubl.). Odnośnie

do roszczenia o przeniesienie własności początkowy pogląd, że nie stanowi ono

orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie (por. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 10 maja 2002 r., III CKN 1289/00, niepubl.) uległ zmianie

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK 541/03,

OSNC 2005, nr 6, poz. 112). Jako postanowienie co do istoty sprawy w rozumieniu

art. 5191 § 1 k.p.c. zakwalifikowano natomiast postanowienie rozstrzygające

w przedmiocie wniosku o wpis zakazu zbywania i obciążania nieruchomości

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 76/12,

niepubl., uzasadnienie cyt. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca

2004 r., II CK 541/03). Odmienny pogląd, przyjmując niedopuszczalność skargi

kasacyjnej w sprawie o dokonanie w księdze wieczystej wpisu zakazu dokonywania

i nanoszenia zmian, przeprowadzania transakcji lub zbywania i obciążania

nieruchomości

przez

jej

ujawnionego

właściciela

Sąd

Najwyższy

zajął

w postanowieniu z dnia 20 lipca 2012 r., II CZ 76/12, niepubl.

Wniosek

o

wpis

został

złożony

przez

Prokuratora

Apelacyjnego

przedstawiającego jako jego podstawę postanowienie Prokuratora z dnia 28

grudnia 2011 r., …8/09/Sp, którym m.in. zabezpieczono na mieniu podejrzanego M.

T. środek karny w postaci przepadku korzyści osiągniętej z przestępstwa poprzez

ustanowienie zakazu zbywania i obciążania nieruchomości gruntowej, stanowiącej

przedmiot wspólności ustawowej M. T. i E. T., dla której Sąd Rejonowy w W.

prowadzi księgę wieczystą nr 445324/7. Na wskazanym orzeczeniu Prokurator

zamieścił wzmiankę, że postanowienie powyższe jest natychmiast wykonalne (art.

462 k.p.k.). Powołany przepis stanowi, że jeżeli ustawa nie stanowi inaczej,

zażalenie nie wstrzymuje wykonania zaskarżonego postanowienia. Podstawą

wydania postanowienia o zabezpieczeniu były: art. 291 § 1 k.p.k. stanowiący, że w

razie popełnienia przestępstwa, za które można orzec grzywnę, przepadek,

nawiązkę lub świadczenie pieniężne albo nałożyć obowiązek naprawienia szkody

lub

zadośćuczynienia

za

doznaną

krzywdę,

może

z

urzędu

nastąpić

zabezpieczenie wykonania orzeczenia na mieniu oskarżonego, art. 292 k.p.k.

stanowiący, że zabezpieczenie następuje w sposób wskazany w kodeksie

postępowania

cywilnego.

W

myśl

art.

§2

k.p.k.

zabezpieczenie

grożącego przepadku następuje przez zajęcie ruchomości, wierzytelności i innych

praw majątkowych oraz przez ustanowienie zakazu zbywania i obciążania

nieruchomości. Zakaz ten podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, a w jej braku,

w

zbiorze

złożonych

kwestionowana

jest

dokumentów.

formalna

W

postępowaniu

prawidłowość

wieczystoksięgowym

postanowienia

Prokuratora

Apelacyjnego z dnia 28 grudnia 2011r., oparta na twierdzeniu, że organem

właściwym do nadania postanowieniu prokuratora wzmianki o wykonalności jest

sąd ogólnej właściwości dłużnika (art. 781 § 2 k.p.c. w zw. z art. 743 § 2 k.p.c.).

Zakaz zbywania i obciążania nieruchomości, wynikający z art. 292 § 2 k.p.k.,

nie jest sankcją orzekaną wobec oskarżonego (podejrzanego), tylko stanowi

publicznoprawny instrument gwarancji realnego wykonania sankcji prawomocnie

orzeczonej przez sąd (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 września

2004 r., SK 10/04, OTK-A 2004, nr 8, poz. 80, wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7 maja 2009 r., IV CSK 567/08, OSNC 2010, nr 3, poz. 42). Taki prawnie określony

środek przymusu różni się zatem znacząco od zabezpieczeń roszczeń cywilnych,

których celem jest umożliwienie zrealizowania w przyszłości cywilnoprawnego

obowiązku (świadczenia lub ukształtowania prawa) w relacji między oznaczonymi

podmiotami i które z istoty swojej mają charakter względny. Przepadek przedmiotu

przestępstwa

nie

jest

również

tożsamy

z

obowiązkiem

uiszczenia

jego

równowartości w postaci kwoty pieniężnej, o którą wzbogacił się sprawca.

Celem wpisu zakazu zbywania i obciążania nieruchomości jest ujawnienie

uprawnienia Skarbu Państwa, które ma zagwarantować mu w przyszłości realizację

publiczno-prawnego obowiązku przeprowadzenia egzekucji z tego indywidualnie

oznaczonego prawa majątkowego. Bezpośrednio na temat wpisu w księdze

wieczystej zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, dokonanym w wyniku

zabezpieczenia na podstawie art. 292 § 2 k.p.k., Sąd Najwyższy, jak dotąd,

wypowiedział się jedynie w uchwale z dnia 27 maja 2010 r., III CZP 33/10 (OSNC

2010, nr 12, poz. 162) oraz cyt. wyroku z dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 567/08,

wskazując, że postanowienie prokuratora o ustanowieniu zakazu zbywania

i obciążania nieruchomości nie może być zrównane z prawem bądź roszczeniem

osobistym w rozumieniu art. 1000 § 1 k.p.c. w zw. z art. 16 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, które mają skuteczność względem praw nabytych po ich

ujawnieniu przez czynność prawną, gdyż stanowi obciążenie nieruchomości

dokonane w postępowaniu karnym, które jedynie powstaje (jest realizowane)

w sposób określony w kodeksie postępowania cywilnego. Z tych względów w cyt.

wyroku z dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 567/08 przyjął, że w razie przysądzenia

w postępowaniu egzekucyjnym własności nieruchomości (art. 1000 § 1 i art. 1003

§ 1 k.p.c.) przewidziany w art. 292 § 2 k.p.k. zakaz zbywania i obciążania

nieruchomości nie wygasa. Judykatura i doktryna zgodnie wskazują również na

dalej idące skutki prawne wskazanego zakazu polegające na tym, że uniemożliwia

on wszelkie rozporządzenia nieruchomością, a czynności zbycia lub obciążenia

dotknięte są rygorem nieważności na podstawie art. 58 § 1 k.c.

Mając na względzie powyższe odmienności, wskazujące na autonomiczny

charakter wpisu zakazu zbywania i obciążania nieruchomości ustanowionego na

podstawie art. 292 § 2 k.p.k. zgodzić się należy ze stanowiskiem skarżącej, że już

w tym postępowaniu kształtuje on materialnoprawne uprawnienia właściciela do

dysponowania jego własnością, zatem stanowi rozstrzygnięcie co do istoty sprawy.

Wprawdzie występują cechy wspólne z konstrukcjami podstaw, mającymi źródła

w prawie cywilnym i częściowo celami (funkcja zabezpieczająca), lecz nie są one

na tyle istotne, aby wpisy dokonywane na ich podstawie mogły być utożsamiane.

Tym samym brak uzasadnienia aby dokonany wpis zakwalifikować jako dotyczący

kwestii wpadkowej bądź zawierający jedynie urzędową informację. Konsekwentnie

postanowienie dotyczące wpisu zakazu zbywania i obciążania nieruchomości

gruntowej, ustanowionego postanowieniem prokuratora wydanym w oparciu o art.

291 i art. 292 § 2 k.p.k., uznać należy za orzeczenie co do istoty sprawy kończące

postępowanie w sprawie w sprawach z zakresu prawa rzeczowego w rozumieniu

art. 5191 § 1 k.p.c.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 3941 § 3 w zw. z art. 39815 § 1 i art. 13

§ 2 k.p.c. orzeczono jak wyżej.