I CZ 153/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 153/12

POSTANOWIENIE

Dnia 25 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. Ł.

przeciwko Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej "E."

o uchylenie uchwał,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 października 2012 r.,

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 marca 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 20 marca 2012 r. odrzucił na

podstawie art. 373 w związku z art. 370 k.p.c. apelację powódki od wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 4 sierpnia 2011 r., oddalającego powództwo przeciwko

Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „E.” o uchylenie uchwał walnego

zgromadzenia członków tej spółdzielni w sprawie oznaczenia najwyższej sumy, do

której spółdzielnia ta może się zadłużyć, oraz w sprawie rozliczenia kosztów

eksploatacji i utrzymania nieruchomości. W uzasadnieniu postanowienia Sąd

Apelacyjny wskazał, że powódka w zakreślonym terminie nie uzupełniła braku

apelacji polegającego na nieoznaczeniu wartości przedmiotu zaskarżenia. W

terminie

tym

przesłała

jedynie

pismo

z

wyjaśnieniami

wskazującymi

na

niemożliwość określenia w sprawie wartości przedmiotu zaskarżenia. Apelacja

powódki podlegała odrzuceniu w ocenie Sądu Apelacyjnego ponadto ze względu

na wniesienie jej po upływie terminu przewidzianego w 369 § 2 k.p.c. Według

wymienionego przepisu, jeżeli strona nie zażądała uzasadnienia wyroku w terminie

tygodniowym od ogłoszenia sentencji, termin do wniesienia apelacji biegnie od

dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia. Powódka złożyła

wprawdzie wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku, jednakże uczyniła to

przedwcześnie. Wyrok Sądu Okręgowego został ogłoszony w dniu 4 sierpnia 2011

r. o godzinie 15, a powódka, choć wniosek o jego doręczenie z uzasadnieniem

zgłosiła tego samego dnia, to jednak już o godzinie 14.55. Wniosek przedwczesny

jest bezskuteczny. W sprawie początek biegu terminu do wniesienia apelacji

powinien być więc określony nie na podstawie art. 369 § 1, lecz na podstawie art.

369 § 2 k.p.c. Koniec terminu do wniesienia apelacji określonego zgodnie z art. 369

§ 2 k.p.c. przypadał na dzień 25 sierpnia 2011 r. Termin ten w sprawie nie został

dotrzymany, apelacja powódki została bowiem wniesiona dopiero w dniu 7

września 2011 r. - w terminie dwutygodniowym liczonym od doręczenia powódce

wyroku Sądu Okręgowego z uzasadnieniem w następstwie jej bezskutecznego

wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku.

W zażaleniu powódka podniosła, że jej wniosek o doręczenie wyroku Sądu

Okręgowego z uzasadnieniem był zgodny z art. 328 § 1 k.p.c., pozwalającym na

wystąpienie z takim wnioskiem już w dniu ogłoszenia sentencji wyroku. Ponadto

zanegowała kwalifikację rozpoznawanej sprawy jako sprawy o prawa majątkowe

i potrzebę, a nawet możliwość, wskazania w niej wartości przedmiotu zaskarżenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Stosownie do art. 328 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., uzasadnienie wyroku

sądu pierwszej instancji sporządza się na żądanie strony, zgłoszone w terminie

tygodniowym od dnia ogłoszenia sentencji wyroku, a w wypadku, o którym mowa

w art. 327 § 2 (doręczenia z urzędu odpisu sentencji wyroku stronie działającej bez

adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego, nieobecnej, na skutek

pozbawienia wolności, przy ogłoszeniu wyroku) - od dnia doręczenia sentencji

wyroku. Nawiązując do tego przepisu, w art. 369 § 1 k.p.c. postanowiono, że

apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie

dwutygodniowym od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem, a w art.

369 § 2 k.p.c. – że jeżeli strona nie zażądała uzasadnienia wyroku w terminie

tygodniowym od ogłoszenia sentencji, termin do wniesienia apelacji biegnie od

dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia.

Podobnie, stosownie do art. 387 § 3 zdanie pierwsze k.p.c., orzeczenie sądu

drugiej instancji (wyrok oraz postanowienie kończące postępowanie w sprawie)

z uzasadnieniem doręcza się stronie, która w terminie tygodniowym od ogłoszenia

sentencji zażądała doręczenia, zgodnie zaś z art. 3985 § 1 k.p.c. (jego

odpowiednikiem przed dniem 6 lutego 2005 r. był art. 393 4 k.p.c.), skargę kasacyjną

wnosi się do sądu drugiej instancji, który wydał zaskarżone orzeczenie, w terminie

dwóch miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej.

Według utrwalonego poglądu w judykaturze Sądu Najwyższego, będącego

kontynuacją

zapatrywań

reprezentowanych

na

tle

analogicznych

regulacji

obowiązujących w latach 30-80 ubiegłego wieku (por. orzeczenia cytowane przez

J. Gudowskiego, w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. T. Ereciński,

t. II, Warszawa 2012, s. 56), wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem

złożony przed ogłoszeniem sentencji jest przedwczesny i tym samym nie wywołuje

skutków procesowych, w szczególności skutku w postaci otwarcia terminu do

wniesienia - odpowiednio - apelacji (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia:

11 października 2002 r., I CZ 115/02; 14 kwietnia 2008 r., II PZ 3/08; 1 grudnia

2011 r., I CZ 121/11; 18 kwietnia 2012 r., V CZ 170/11; 6 czerwca 2012 r., III CZ

39/12) lub skargi kasacyjnej (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia:

24 stycznia 1997 r., I PKN 1/97; 29 sierpnia 2000 r., I CKN 713/00; 15 września

2000 r., I PKN 406/00; 20 kwietnia 2005 r., I CK 46/05; 16 grudnia 2005 r., II PZ

45/05; 3 grudnia 2009 r., I CSK 339/09).

Wśród orzeczeń Sądu Najwyższego wyrażających ten pogląd znajdują się

nie tylko takie, w których za przedwczesny i tym samym bezskuteczny uznaje się

wniosek

o

doręczenie

orzeczenia

z

uzasadnieniem

złożony

w

dniach

poprzedzających dzień ogłoszenia sentencji, ale i takie, w których za przedwczesny

i tym samym bezskuteczny uznaje się wniosek o doręczenie orzeczenia

z uzasadnieniem złożony – tak jak w niniejszej sprawie - w dniu ogłoszenia

sentencji, jednak o pewien czas, choćby nawet niewielki, przed chwilą ogłoszenia

sentencji (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 2008 r., II PZ

3/08 i 18 kwietnia 2012 r., V CZ 170/11). Uznania za przedwczesne i bezskuteczne

także tych wniosków o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem, które zostały

złożone w dniu ogłoszenia sentencji, ale o pewien czas (godziny lub minuty) przed

chwilą jej ogłoszenia, nie można jednak zaakceptować.

Zgodnie z art. 165 §1 k.p.c., terminy procesowe

oblicza się według

przepisów prawa cywilnego. Artykuł 165 § 1 k.p.c. odsyła do przepisów art. 111-116

k.c. Przepisy te regulują osobno obliczania terminów oznaczonych w dniach (art.

111 k.c.) i osobno obliczanie terminów oznaczonych w tygodniach, miesiącach lub

latach (art. 112 k.c.).

Termin oznaczony w dniach kończy się z upływem ostatniego dnia; gdy

początkiem tak oznaczonego terminu jest pewne zdarzenie, dnia, w którym ono

nastąpiło, nie uwzględnia się przy jego obliczaniu. Jeżeli zatem termin wynosi np.

siedem dni, a jego początkiem jest pewne zdarzenie, które nastąpiło 4 sierpnia

2011 r. – obojętnie, o której godzinie - przy obliczaniu tego terminu nie uwzględnia

się 4 sierpnia 2011 r. i kończy się on z upływem 11 sierpnia 2011 r. Jak łatwo

zauważyć, w świetle tej regulacji najkrótszą jednostką czasu jest doba.

Termin oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach kończy się –

z zastrzeżeniem, nieistotnego w okolicznościach sprawy, wyjątku dotyczącego

obliczania wieku osoby fizycznej - z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada

początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było w ostatnim dniu tego miesiąca. Stosownie do przytoczonego przepisu, przy

obliczaniu terminu oznaczonego w tygodniach, miesiącach lub latach, inaczej niż

w przypadku terminu oznaczonego w dniach, uwzględnia się dzień zdarzenia

będącego początkiem terminu. Również jednak tutaj termin obejmuje pełne doby.

Jeżeli więc termin wynosi np. tydzień, a jego początkiem jest pewne zdarzenie,

które nastąpiło w czwartek, 4 sierpnia 2011 r., termin ten upłynie, zgodnie z art. 112

k.c., z końcem najbliższego czwartku, tj. z końcem 11 sierpnia 2011 r. Nie ma przy

tym znaczenia, o której godzinie i minucie danego dnia wspomniane zdarzenie

nastąpiło – zawsze cały ten dzień podlega uwzględnieniu przy obliczaniu tego

terminu. Poza tym, mimo odmiennego obliczania początku biegu terminu

oznaczonego w dniach i terminu oznaczonego w tygodniach, zarówno termin

siedmiodniowy, jak i termin tygodniowy związany ze zdarzeniem zaistniałym w tym

samym dniu, upłynie w tej samej chwili.

Do terminów przewidzianych w art. 328 § 1 i art. 387 § 3 k.p.c. ma zatem

zastosowanie, zgodnie z art. 165 § 1 k.p.c., jako do terminów oznaczonych

„w tygodniach”, art. 112 k.c. Jak zaś wyżej wyjaśniono, według art. 112 k.c., dzień

ogłoszenia sentencji orzeczenia, wyznaczający początek obu tych terminów, należy

uznać za podlegający uwzględnieniu w całości przy ich obliczaniu. W konsekwencji,

w świetle art. 112 k.c. w związku z art. 165 § 1 i art. 328 § 1 oraz art. 387 § 3 art.

k.p.c., nie można uznać wniosku o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem

złożonego w dniu ogłoszenia sentencji orzeczenia, ale przed chwilą jej ogłoszenia,

za niemieszczący się w terminie określonym w art. 328 § 1 lub art. 387 §3 art.

k.p.c., a tym samym - przedwczesny i bezskuteczny.

Wbrew zapatrywaniu wyrażonemu w postanowieniu Sąd Najwyższego z dnia

14 kwietnia 2008 r., II PZ 3/08, z art. 328 § 1 i art. 387 § 3 k.p.c. nie wynika, że

przy obliczaniu przewidzianych w nich terminów nie uwzględnia się pełnych dób od

godziny 00 do godziny 24, lecz - gdy chodzi o początek tych terminów - ścisłą

chwilę ogłoszenia sentencji. Wprawdzie oba te przepisy niewątpliwie wiążą

początek określonych w nich terminów z ogłoszeniem sentencji orzeczenia, lecz

gdy dojdzie do ogłoszenia sentencji orzeczenia, samo obliczanie tych terminów

musi następować, ze względu na odesłanie zawarte w art. 165 § 1 k.p.c., zgodnie

z art. 112 k.c. - a zatem z uwzględnieniem całego dnia, w którym nastąpiło

ogłoszenie sentencji orzeczenia. Potwierdza to wyraźnie art. 328 § 1 k.p.c., przez

odwołanie się przy określaniu przewidzianego w nim terminu nie do chwili

ogłoszenia sentencji, lecz do dnia ogłoszenia sentencji. Artykuł 387 § 3 k.p.c. nie

jest już tak dobrze jak art. 328 § 1 k.p.c. zharmonizowany z art. 112 k.c., jest w nim

bowiem mowa przy określeniu przewidzianego w nim terminu, nie o dniu ogłoszenia

sentencji, lecz

ogólnie o ogłoszeniu sentencji. Niemniej art. 387 § 3 k.p.c.

z powodu tej różnicy nie może oczywiście być interpretowany inaczej niż art. 328

§ 1 k.p.c.

Uznaniu wniosku o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem złożonego

w dniu ogłoszenia sentencji przed chwilą jej ogłoszenia za niemieszczący się

w terminie określonym w art. 328 § 1 lub art. 387 § 3 art. k.p.c. i tym samym przedwczesny i bezskuteczny, sprzeciwia się także wzgląd na regulację

ustanowioną w art. 165 § 2 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, oddanie pisma

procesowego

w

polskiej

placówce

pocztowej

operatora

publicznego

jest

jednoznaczne z wniesieniem go do sądu. Przepisy dotyczące przyjmowania

przesyłek listowych (ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. – Prawo pocztowe,

Dz.U.2008.189.1159 ze zm., i rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia

9 stycznia 2004 r., w sprawie warunków wykonywania powszechnych usług

pocztowych, Dz. U. 2004.5.34 ze zm.) nie zapewniają jednak sporządzenia

pokwitowania

(potwierdzenia)

nadania

przesyłki

listowej

z

dokładnością

pozwalającą zawsze ustalić, czy zawarty w niej wniosek o doręczenie orzeczenia

z uzasadnieniem wniesiony został w chwili poprzedzającej ogłoszenie sentencji,

czy w chwili następującej po ogłoszeniu sentencji. Stempel odciśnięty na przesyłce

poleconej zawiera tylko oznaczenie dnia i godziny nadania, a nie wskazuje minuty,

w której nastąpiło nadanie. Na wszystkich przesyłkach wysłanych w tym samym

dniu między początkiem a końcem danej godziny widnieje zatem ten sam czas

nadania. W konsekwencji w przypadku ogłoszenia sentencji orzeczenia np.

o godzinie 1330 danego dnia zarówno wniosek o doręczenie orzeczenia

z uzasadnieniem wysłany listem poleconym w samym dniu o godzinie 13.05, jak

i wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem wysłany listem poleconym

w tym dniu o godzinie 13.45, będzie potwierdzony dokumentem wskazującym ten

sam czas nadania. Regulacja przyjęta w art. 165 § 2 k.p.c. wyklucza zatem

przypisanie doniosłości prawnej chwili złożenia wniosku o doręczenie orzeczenia

z uzasadnieniem określonej w godzinach i minutach.

Ustawa wiąże skutki prawne z określoną z uwzględnieniem minut i godzin

chwilą dokonania czynności tylko wyjątkowo, jak np. w art. 6266 § 1 k.p.c.

Podsumowując, wniosek o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem złożony

w dniu ogłoszenia sentencji orzeczenia jest skuteczny także wtedy, gdy chwila jego

złożenia poprzedza chwilę ogłoszenia sentencji orzeczenia.

2. Kwalifikacja sporów o uchylenie, stwierdzenie nieważności lub ustalenie

nieistnienia uchwał organów spółdzielni pod kątem doniosłego w świetle niektórych

przepisów podziału spraw na majątkowe i niemajątkowe jest przedmiotem

kontrowersji i stwarza nieraz duże trudności praktyczne. Dlatego w obowiązującym

obecnie art. 17 pkt 42 k.p.c. właściwość rzeczowa sądów w sprawach o uchylenie,

stwierdzenie nieważności lub ustalenie nieistnienia uchwał organów spółdzielni –

jak i uchwał organów innych osób prawnych – została unormowana w oderwaniu od

kryterium majątkowego lub niemajątkowego charakteru sprawy. Z tych samych

zapewne przyczyn w obecnym stanie prawnym nie zależy od majątkowego lub

niemajątkowego charakteru sprawy także wysokość opłat sądowych w tych

sprawach (art. 27 pkt 8, 8a, 8b w związku z art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. 2010.90.594 ze zm. –

dalej: „u.k.s.c.”), ani wysokość wynagrodzenia pełnomocnika będącego adwokatem

(§ 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa

kosztów

nieopłaconej

pomocy

prawnej

udzielonej

z

urzędu,

Dz.U.2002.163.1348 ze zm.) lub radcą prawnym (§ 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, Dz.U.2002.163.1349

ze zm.).

Nadal natomiast ustalenie majątkowego lub niemajątkowego charakteru

sprawy o uchylenie, stwierdzenie nieważności lub ustalenie nieistnienia uchwał

organów spółdzielni ma istotne znaczenie z punktu widzenia przewidzianej w art.

3982 § 1 k.p.c. w odniesieniu do spraw o prawa majątkowe przesłanki

dopuszczalności skargi kasacyjnej (odpowiednia wartość przedmiotu zaskarżenia).

W uchwale składu siedmiu sędziów – zasadzie prawnej - z dnia 10 maja 2011 r.,

III CZP 126/10, Sąd Najwyższy przyjął, że sprawa

o uchylenie, stwierdzenie

nieważności lub ustalenie nieistnienia uchwały organów spółdzielni jest sprawą

o prawa majątkowe i art. 3982 § 1 k.p.c. ma do niej zastosowanie, jeżeli

przedmiotem zaskarżonej uchwały są prawa lub obowiązki o charakterze

majątkowym.

Przedmiotem uchwał zaskarżonych przez powódkę są niewątpliwie prawa

i obowiązki majątkowe. Dlatego Sąd Apelacyjny trafnie zaliczył wszczętą przez

powódkę sprawę do kategorii spraw o charakterze majątkowym. W rezultacie art.

368 §2 k.p.c., nakazujący w sprawie o prawa majątkowe oznaczenie w apelacji

wartości przedmiotu zaskarżenia, miał w niniejszej sprawie zastosowanie.

Niemniej

uchybienie

wskazanemu

wymaganiu

przez

powódkę

i nieuzupełnienie w zakreślonym terminie braku formalnego apelacji przez podanie

wartości przedmiotu zaskarżenia nie mogło uzasadniać odrzucenia dotkniętej tym

brakiem apelacji na podstawie art. 370 i 373 k.p.c. Należy podzielić pogląd

wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2008 r., III CZP 7/08, że

sankcji tej podlegają tylko braki formalne uniemożliwiające nadanie apelacji

prawidłowego biegu w rozumieniu art. 130 § 1 k.p.c., a niewskazanie w apelacji

przez powódkę wartości przedmiotu zaskarżenia nie jest takim brakiem. Jak wynika

z wcześniejszych wyjaśnień, wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) w tych

sprawach o uchylenie, stwierdzenie nieważności lub ustalenie nieistnienia uchwał

organów spółdzielni, które zgodnie z kryterium wskazanym w zasadzie prawnej

z dnia 10 maja 2011 r., III CZP 126/10, mają – tak jak sprawa niniejsza - charakter

majątkowy, nie ma wpływu na właściwość rzeczową sądu, ani na wysokość opłat

sądowych i wysokość wynagrodzenia należnego w ramach pokrycia kosztów

procesu. Nie zależy też od tej wartości dopuszczalność zaskarżenia apelacją.

Dopiero dopuszczalność skargi kasacyjnej jest uwarunkowana określoną wartością

przedmiotu zaskarżenia. Wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) nie pełni więc

w tych sprawach do etapu rozpoznania apelacji w istocie żadnej funkcji.

Tym należy tłumaczyć fakt nieinteresowania się nią w niniejszej sprawie przez Sąd

Okręgowy

w

postępowaniu

pierwszoinstancyjnym

i

postępowaniu

międzyinstancyjnym. Sąd pierwszej instancji nie zwracał na nią uwagi, ponieważ

w istocie nie miała żadnego znaczenia dla toczącego się postępowania zarówno po

wniesieniu pozwu, jak i apelacji. Postępowanie to mogło się prawidłowo toczyć,

mimo braku jej oznaczenia przez powódkę. W tej sytuacji poddanie nieuzupełnienia

braku oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia w apelacji tak surowej sankcji

jak

odrzucenie

apelacji nie

miałoby żadnego

racjonalnego

uzasadnienia,

stanowiłoby jedynie przejaw przesadnego formalizmu procesowego. Należy zwrócić

uwagę, że gdyby w sprawach o uchylenie, stwierdzenie nieważności lub ustalenie

nieistnienia uchwał organów spółdzielni nie ustanowiono opłaty stałej, uwalniającej

strony od mogącego stwarzać nieraz znaczne trudności oznaczenia wartości

przedmiotu sporu (zaskarżenia) w majątkowych sprawach o uchylenie, stwierdzenie

nieważności lub ustalenie nieistnienia uchwał organów spółdzielni, powódka,

paradoksalnie, mogłaby być mniej zagrożona odrzuceniem apelacji z powodu

trudności w oznaczeniu tej wartości niż w obecnym stanie prawnym przy wykładni

przyjętej przez Sąd Apelacyjny. Byłoby tak dzięki przewidzianej w art. 15 u.k.s.c.

instytucji wpisu tymczasowego, pozwalającej rozwiązać trudności w oznaczeniu

w sprawie

majątkowej

wartości

przedmiotu

sporu

na

etapie

wszczęcia

postępowania, ze skutkami także dla oznaczenia wartości zaskarżenia apelacją

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2007 r., III CZ 12/07).

Podsumowując, nieuzupełnienie przez stronę w majątkowej w sprawie

o uchylenie, stwierdzenie nieważności lub ustalenie nieistnienia uchwał organów

spółdzielni braku formalnego apelacji polegającego na niewskazaniu wartości

przedmiotu zaskarżenia, nie uzasadnia odrzucenia apelacji.

3. Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

db