I CSK 2462/22 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 2462/22 POSTANOWIENIE Dnia 22 września 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Władysław Pawlak w sprawie z wniosku J. B.‎z udziałem E. B., K. B.i J. P.‎o stwierdzenie nabycia spadku,‎na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 września 2022 r.,‎na skutek skargi kasacyjnej uczestnika postępowania E. B.od postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku‎z dnia 10 września 2021 r., sygn. akt II Ca 383/21, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. stwierdza, że wnioskodawczyni i uczestnicy ponoszą koszty postępowania kasacyjnego związane ze swoim udziałem w sprawie.

UZASADNIENIE

W związku ze skargą kasacyjną uczestnika E. B. od postanowienia Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 10 września 2021 r., sygn. akt II Ca 383/21 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Tylko na tych przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Zatem nie w każdej sprawie, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie rozpoznaje sprawy, a jedynie skargę, będącą szczególnym środkiem zaskarżenia. W judykaturze Sądu Najwyższego, odwołującej się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, jeszcze w okresie obowiązywania kasacji zostało utrwalone stanowisko, że ograniczenie dostępności i dopuszczalności kasacji nie jest sprzeczne z Konstytucją RP, ani z wiążącymi Polskę postanowieniami konwencji międzynarodowych (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53).Podstawowym celem postępowania kasacyjnego jest ochrona interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój prawa i jurysprudencji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147).Sądy obu instancji stwierdziły, po zakwestionowaniu ważności testamentu ustnego z dnia 18 stycznia 2020 r., nabycie spadku po B.

B. zmarłej dnia […] 2020r. w oparciu o ustawowy porządek dziedziczenia. Sąd pierwszej instancji wskazał, że świadkami tego testamentu były osoby, które nie mogły być nimi (art. 957 § 2 k.c.). Sąd odwoławczy podzielając to stanowisko uzupełnił podstawę prawną rozstrzygnięcia o ocenę okoliczności, które uzasadniały przyjęcie, że bez nieważnego postanowienia o powołaniu do spadku uczestnika E. B., spadkodawczyni nie sporządziłaby testamentu o takiej treści. W sytuacji bowiem, gdy wolą spadkodawczyni było powołanie do spadku jej męża E. B. (świadkiem testamentu ustnego była jedna z córek oraz zięć), to potraktowanie zawartego w tym testamencie wydziedziczenia córek, jako w tym zakresie testamentu negatywnego, skutkowałoby dojściem do spadku dzieci córek, a to nie było zgodne z wolą spadkodawczyni, gdyż mąż spadkodawczyni dziedziczyłby z ustawy z dziećmi córek spadkodawczyni i spadkobiercy ci byliby też obciążeni zapisem na rzecz brata spadkodawczyni (w testamencie spadkodawczyni prawie do całego spadku powołała męża, a na rzecz brata przeznaczyła przysługujący jej spadek po rodzicach w O. przy ul. […] ; w kwestii wartości przysporzeń Sąd odwoławczy powołał się za Sądem Rejonowym na oświadczenia zainteresowanych k. 77/2).

Ponadto Sąd drugiej instancji uznał, że spornego testamentu ustnego nie można uznać za ważny z uwagi na brak spełnienia przesłanek z art. 952 § 1 k.c. i dotyczy to zarówno przesłanki obawy rychłej śmierci, jak i przesłanki wystąpienia szczególnych okoliczności uniemożliwiających lub bardzo utrudniających zachowanie zwykłej formy testamentu.Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł na przesłance uregulowanej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Przesłanka ta nie została jednak spełniona.Przewidziana w art. 3989 § 1 pkt. 4 k.p.c. oczywista zasadność skargi kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań, wynika, że przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają uwzględnienie skargi.

W wypadku, gdy strona skarżąca twierdzi, że jej skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna przedstawić argumentacje prawną, wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną postać naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającą na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49, z dnia 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 75, z dnia 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, nie publ., z dnia 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14, nie publ.).

Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2015 r., IV CSK 189/15 nie publ. i przywołane tam orzecznictwo).Oczywistą zasadność skargi kasacyjnej skarżący wywodzi z zakresu i wagi naruszeń prawa materialnego przez Sąd odwoławczy, a także z naruszenia poczucia sprawiedliwości społecznej. Podkreślił, że ustawodawca w żadnym miejscu nie nakazuje traktować wartości majątku spadkowego jako przesłanki przesądzającej o jego nieważności.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał testament spadkodawczyni za nieważny w oparciu o nieistniejące przesłanki ustawowe. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, że bez postanowień o przysporzeniu na rzecz męża spadkodawczyni nie sporządziłaby wcale testamentu, tj. nie sformułowałaby testamentu negatywnego na rzecz córek, jak również nie uczyniłaby zapisu na rzecz brata. W ocenie skarżącego przy wykładni art. 952 § 1 k.c. (przesłanek testamentu ustnego) Sąd Okręgowy dopuścił się rażącego naruszenia prawa materialnego.Przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej nie może ograniczać się do ich ogólnikowego powołania czy przytoczenia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2000 r., V CKN 1780/00, OSNC 2001, nr 3, poz. 52).

Sąd Najwyższy nie ma obowiązku zastępowania skarżącego i poszukiwania argumentów przemawiających za przyjęciem skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., I UZ 47/06, OSNP 2008, nr 7-8, poz. 118). Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznana stanowi jej element samodzielny - wyodrębniony w oddzielnej jednostce normatywnej i nie może być utożsamiany z innymi wymogami formalnymi skargi kasacyjnej, w tym jej podstawami i ich uzasadnieniem (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 2008 r., II UZ 18/08, nie publ, z dnia 10 marca 2016 r., II CSK 10/16, nie publ., z dnia 8 stycznia 2019 r., IV CSK 243/18, nie publ.).Skarżący w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania poza ogólnym stwierdzeniem nie wykazuje, że stanowisko Sądu odwoławczego w kwestii braku spełnienia przesłanek do sporządzenia testamentu ustnego, jest oczywiście nieprawidłowe w przedstawionym wyżej rozumieniu przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Z kolei lektura uzasadnienia zaskarżonego postanowienia - w zakresie oceny, że spadkodawczyni bez nieważnego postanowienia o ustanowieniu skarżącego spadkobiercą testamentowym nie sporządziłaby testamentu zawierającego tylko wydziedziczenie córek, gdyż wówczas doszłoby do dziedziczenia ustawowego, a w miejsce wydziedziczonych córek jako spadkobiercy ustawowi, w zakresie ich udziałów z ustawy weszłyby ich dzieci - nie jawi się również jako oczywiście nieprawidłowa, w kontekście orzecznictwa Sądu Najwyższego (np. uchwała z dnia 3 grudnia 2015 r., III CZP 85/15) oraz tego, że byłoby to dla skarżącego mniej korzystne, aniżeli w sytuacji, gdyby postanowienie o jego powołaniu było ważne.

Przekonanie Sądów obu instancji, iż wolą spadkodawczyni było ustanowienie męża spadkobiercą a nie zapisobiorcą wynikało z porównania wartości składników majątkowych przeznaczonych jemu i bratu, która to wartość została podana zgodnie przez zainteresowanych (k. 77/2).W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego orzekł na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. [as]