Uchwała nr 63 Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 2026 r. zmieniająca uchwałę w sprawie "Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2023-2026"

§ 1. W uchwale nr 242 Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2023 r. w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków

i opieki nad zabytkami na lata 2023–2026” (M.P. poz. 1470) wprowadza się następujące zmiany

1)

w § 2 ust. 2 otrzymuje brzmienie

„2. Łączna kwota środków na realizację Programu w całym okresie jego realizacji wynosi 4 956 480 zł.”;

2)

§ 3 otrzymuje brzmienie

„§ 3. Program realizuje Narodowy Instytut Dziedzictwa przy współpracy z wojewódzkimi konserwatorami zabytków. W sytuacji gdy realizacja wymienionych w Programie 2023–2026 zadań będzie wymagała zaangażowania

innych podmiotów: organów administracji publicznej, państwowych lub samorządowych instytucji kultury, organizacji pozarządowych (NGO’s), wówczas zostaną one włączone do jego realizacji na zasadzie porozumienia.”;

3)

Załącznik nr 1

Monitor Polski

3)

1)

2)

ZABYTKI NIERUCHOME WPISANE NA LISTĘ ŚWIATOWEGO DZIEDZICTWA UNESCO

ANEKS NR 3 – ZAŁĄCZNIKI

11)

12)

13)

14)

15)

10)

8)

9)

53

Monitor Polski

Opracowanie GUS, aktualne na grudzień 2023 r.

Kopalnia rud ołowiu, srebra i cynku wraz z jej systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach

Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy

a)

Jawor

b)

Świdnica

Królewskie kopalnie soli w Wieliczce i Bochni

a)

Wieliczka

b)

Bochnia

c)

Zamek Żupny w Wieliczce

Krzemionkowski region pradziejowego górnictwa krzemienia pasiastego

Park Mużakowski

Stare miasto w Zamościu

Średniowieczne miasto w Toruniu

Zamek krzyżacki w Malborku

Opracowanie NID, aktualne na grudzień 2023 r.

Bochnia – kopalnia soli

Bohoniki i Kruszyniany – meczety i mizary

Bóbrka – najstarsza kopalnia ropy naftowej

Brzeg – Zamek Piastów Śląskich z renesansową bramą i kaplicą zamkową pod wezwaniem św. Jadwigi – nekropolią Piastów

Chełmno – Stare Miasto

Ciechocinek – zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym

Czerwińsk nad Wisłą – dawne opactwo Kanoników Regularnych

3)

4)

5)

6)

7)

8)

9)

18) Gdańsk-Oliwa – zespół pocystersko-katedralny

17) Gdańsk – Twierdza Wisłoujście

16) Gdańsk – Stocznia Gdańska, miejsce narodzin Solidarności

15) Gdańsk – pole bitwy na Westerplatte

14) Gdańsk – miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku

13) Frombork – zespół katedralny

12) Duszniki Zdrój – młyn papierniczy

11) Dobrzyca – zespół pałacowo-parkowy

55

Biskupin – rezerwat archeologiczny

2)

Monitor Polski

10) Częstochowa - Jasna Góra – zespół klasztoru o.o. Paulinów

Białystok – zespół kościoła pod wezwaniem Chrystusa Króla i św. Rocha

1)

ZABYTKI NIERUCHOME UZNANE ZA POMNIKI HISTORII

§ 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: D. Tusk

Załącznik do uchwały nr 63 Rady Ministrów

z dnia 29 stycznia 2026 r. (M.P. poz. 214)

Warszawa, 2023

KRAJOWY PROGRAM OCHRONY

ZABYTKÓW I OPIEKI NAD

ZABYTKAMI NA LATA 2023–2026

Warszawa 2023

SPIS TREŚCI

1. WPROWADZENIE ......................................................................................................................... 3

2. STRESZCZENIE .............................................................................................................................. 4

3. ZAŁOŻENIA PROGRAMU 2023–2026 ........................................................................................... 5

CEL GŁÓWNY: ZWIĘKSZENIE ODPORNOŚCI ZASOBU ZABYTKOWEGO W POLSCE .............................. 5

CEL SZCZEGÓŁOWY 1: WERYFIKACJA WYBRANEGO ZASOBU ZABYTKÓW I WZMOCNIENIE

NARZĘDZI OCHRONY DZIEDZICTWA O WYJĄTKOWEJ WARTOŚCI .................................................. 6

CEL SZCZEGÓŁOWY 2: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ORGANIZACYJNEGO SYSTEMU OCHRONY

ZABYTKÓW ...................................................................................................................................... 7

CEL SZCZEGÓŁOWY 3: ROLA ZABYTKÓW W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU (EDUKACJA

I PARTYCYPACJA) ............................................................................................................................. 7

SCHEMAT PODZIAŁU ZADAŃ ‒ KIERUNKI ROZWOJU .................................................................... 10

4. KARTY ZADAŃ ‒ OPISY SZCZEGÓŁOWE ..................................................................................... 11

5. PLAN FINANSOWY KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI

2023–2026 ...................................................................................................................................... 19

6. SYSTEM WDRAŻANIA, MONITORINGU I EWALUACJI KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY

ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI 2023–2026 ......................................................................... 20

WDRAŻANIE KRAJOWEGO PROGRAMU ........................................................................................ 20

HARMONOGRAM WDRAŻANIA KRAJOWEGO PROGRAMU 2023–2026 ....................................... 24

WSKAŹNIKI STOPNIA REALIZACJI ZADAŃ KRAJOWEGO PROGRAMU ........................................... 25

MONITOROWANIE KRAJOWEGO PROGRAMU.............................................................................. 27

EWALUACJA................................................................................................................................... 27

7. ZARZĄDZANIE RYZYKIEM ........................................................................................................... 27

8. SPIS RYCIN ................................................................................................................................. 28

9. SPIS TABEL ................................................................................................................................. 28

10. WYKAZ ANEKSÓW ..................................................................................................................... 28

ANEKS NR 1 – DIAGNOZA................................................................................................................ 29

ANEKS NR 2 – RELACJA Z DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI ........................................................ 43

ANEKS NR 3 – ZAŁĄCZNIKI .............................................................................................................. 52

1. WPROWADZENIE

Krajowy Program Ochrony Zabytków i Opieki nad Zabytkami na lata 2023‒2026, zwany dalej

„Krajowym programem 2023–2026”, ma na celu realizację przepisu art. 84 w związku z art. 86

ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U.

z 2024 r. poz. 1292, z późn. zm.), zwanej dalej „u.o.z.”. Krajowy program 2023–2026 jest

głównym dokumentem strategicznym określającym cele administracji rządowej oraz

podległych jej służb i instytucji w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami, a także

środki służące do realizacji wyznaczonych celów.

W ramach podziału kompetencji między ministrami, dokonanego w ustawie z dnia 4 września

1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1275, z późn. zm.), głównym

organem odpowiedzialnym za ochronę zabytków i opieki nad nimi jest minister właściwy do

spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w imieniu którego zadania i kompetencje

w tym zakresie wykonuje Generalny Konserwator Zabytków, zwany dalej „GKZ”. Minister

właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego jest organem odpowiedzialnym

za koordynację, monitorowanie i ewaluację realizacji Krajowego programu 2023–2026 przez

wszystkie zaangażowane podmioty.

Dziedzictwo narodowe należy uznać za jedną z podstawowych wartości konstytucyjnych,

chronionych przez Rzeczpospolitą Polską. Istotną część tego dziedzictwa stanowią zabytki

będące materialnym świadectwem przeszłości, trwale wpisane w krajobraz państwa

i stanowiące substrat dla jego rozwoju kulturalnego.

Ochrona dziedzictwa narodowego stanowi jedno z podstawowych zadań Rzeczypospolitej

Polskiej, zdefiniowanych w art. 5 Konstytucji, oprócz ochrony niepodległości i nienaruszalności

terytorialnej, zapewnienia wolności, praw człowieka i obywatela, bezpieczeństwa obywateli

oraz ochrony środowiska. Ochrona zabytków i opieka nad zabytkami, jako jeden

z najważniejszych elementów tego dziedzictwa, realizowane są przez Rząd Rzeczypospolitej

Polskiej w powiązaniu z kontekstem polityki gospodarczo-społecznej, ale stanowią również

wartość autoteliczną wykraczającą poza kategorie utylitarne: społeczne i ekonomiczne.

Zgodnie z art. 6 Konstytucji drugim podstawowym zadaniem Rzeczypospolitej Polskiej,

odnoszącym się do zabytków, sformułowanym jako zasada polityki państwa, jest stwarzanie

warunków do upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, wśród których istotne

miejsce zajmują materialne świadectwa przeszłości. Zadanie to ściśle wiąże się ze wspomnianą

wyżej ochroną dziedzictwa narodowego i wskazuje na: środki do jego realizacji i kierunki

formułowania kształtu aktów prawnych niższego rzędu, w tym Krajowego programu

2023–2026.

Pierwszy krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2014–2017 został

ustanowiony uchwałą nr 125/2014 Rady Ministrów z dnia 24 czerwca 2014 r. w sprawie

„Krajowego programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami” (M.P. poz. 733).

Kolejny krajowy program ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019–2022 został

ustanowiony uchwałą nr 82 Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2019 r. w sprawie „Krajowego

programu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019–2022” (M.P. z 2022 r.

poz. 998).

Krajowy program 2023–2026 w pierwotnym brzmieniu Rada Ministrów uchwaliła uchwałą

nr 242 z dnia 8 grudnia 2023 r. (M.P. poz. 1470). W związku z opóźnieniem rozpoczęcia

realizacji przedmiotowego programu, spowodowanym połączeniem Narodowego Instytutu

Dziedzictwa, zwanego dalej „NID”, z Narodowym Instytutem Konserwacji Zabytków, zwanym

dalej „NIKZ”, konieczne było dokonanie zmian w celu dostosowania liczby i zakresu zadań do

możliwości ich wykonania w skróconym czasie, czego efektem jest niniejszy, zaktualizowany

Krajowy program 2023–2026.

2. STRESZCZENIE

W Krajowym programie 2023‒2026 dokonano diagnozy stanu ochrony zabytków w Polsce

w trzech podstawowych obszarach: 1) organizacji i zadań organów ochrony zabytków

w Polsce, 2) stanu zachowania zabytków w Polsce, w tym roli i znaczenia form ochrony

zabytków oraz systemów informacji o zabytkach, 3) komunikacji, partycypacji, porozumienia

i współpracy w obszarze ochrony zabytków w Polsce.

Celem głównym Krajowego programu 2023‒2026 jest zwiększenie odporności zasobu

zabytkowego w Polsce. Do realizacji tego celu opracowano trzy cele szczegółowe dotyczące

− weryfikacji wybranego zasobu zabytków i wzmocnienia narzędzi ochrony dziedzictwa

o wyjątkowej wartości;

− wzmocnienia potencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków;

− roli zabytków w zrównoważonym rozwoju (edukacja i partycypacja).

Do realizacji wszystkich celów i zadań wymienionych w Krajowym programie 2023–2026

opracowano szczegółowy harmonogram wraz z planem finansowym programu. Dokument

jest uzupełniony o projekt systemu wdrażania, monitoringu i ewaluacji oraz analizę ryzyka.

Istotnym rozwiązaniem, porządkującym zagadnienia przedstawione w Krajowym programie

2023–2026 i uwzględnionym na każdym etapie prac nad dokumentem, są kierunki działań

wskazujące na konkretne zadania priorytetowe w obszarze ochrony zabytków, przyjęte do

realizacji do 2026 r.

3. ZAŁOŻENIA PROGRAMU 2023–2026

CEL GŁÓWNY: ZWIĘKSZENIE ODPORNOŚCI ZASOBU

ZABYTKOWEGO W POLSCE

Analizy bieżących problemów dotyczących ochrony zabytków i priorytetów państwa

w zakresie dziedzictwa wykazały konieczność podjęcia tematów, które w sposób szczególny

wpływają na stabilność i efektywność systemu ochrony zabytków. Dynamiczne zmiany

w podejściu do celów strategicznych kraju oraz zagrożenia uaktywnione na przestrzeni

ostatnich lat ujawniły występującą na wielu płaszczyznach presję, o niespotykanej wcześniej

skali. Zagrożenia antropogeniczne, wynikające z intensyfikacji procesów budowlanych,

modernizacyjnych i adaptacyjnych, pociągnęły za sobą konieczność przyspieszenia

postępowań administracyjnych. Jednocześnie pandemia COVID-19 trwająca od 2020 r.

do 13 maja 2022 r. wymusiła cyfryzację procesów budowlanych i przeniesienie baz

dokumentacyjnych wielu instytucji do Internetu. Istotnym postulatem wpływającym na ocenę

działalności organów administracji państwowej jest realizacja postulatu otwartego rządu,

działających transparentnie i sprawnie instytucji państwowych, których działalność jest

opisywana za pomocą powszechnie dostępnych danych. Wyzwaniem ogólnoświatowym stało

się także przeciwdziałanie zmianom klimatycznym, będące bezpośrednim zagrożeniem

trwałości zabytków, ale także przekształcającym pośrednio oryginalne struktury zabytkowe

w ramach wprowadzanych systemowo nowoczesnych materiałów i technologii. Zniszczenia

dziedzictwa w wyniku działań wojennych prowadzonych na terenie Ukrainy wskazały również

zagrożenie uznania zabytków za cele działań zbrojnych, które dotychczas wskazywano jako

mało realne.

Kumulacja już występujących lub potencjalnych zagrożeń wskazała za cel główny Krajowego

programu 2023–2026 poszukiwanie nowych lub wzmacnianie istniejących narzędzi i metod

przeciwdziałania degradacji dziedzictwa.

Cel główny został dookreślony w trzech celach, tj. w

− weryfikacji wybranego zasobu zabytków i wzmocnieniu narzędzi ochrony dziedzictwa

o wyjątkowej wartości;

− wzmocnieniu potencjału organizacyjnego systemu ochrony zabytków;

− roli zabytków w zrównoważonym rozwoju (edukacja i partycypacja).

Z całą stanowczością należy podkreślić, że wzmocnienie poprawy bezpieczeństwa zabytków

jest ściśle związane z podnoszeniem jakości wykonywania prac oraz oceną możliwości

wprowadzania nowoczesnych technologii bez negatywnych skutków dla materii zabytków.

CEL SZCZEGÓŁOWY 1: WERYFIKACJA WYBRANEGO ZASOBU ZABYTKÓW I WZMOCNIENIE

NARZĘDZI OCHRONY DZIEDZICTWA O WYJĄTKOWEJ WARTOŚCI

Nowe technologie w budownictwie, termomodernizacja, modernizacja infrastruktury

drogowej i kolejowej czy dekarbonizacja stały się nieodzownymi instrumentami realizacji

w Polsce celów strategicznych Unii Europejskiej. Ekologiczne i pasywne budownictwo oraz

szybki transport tworzą normy, którym tradycyjne, „stare” rozwiązania budowlane nie są

w stanie sprostać. Dlatego konieczna jest weryfikacja zasobu oraz stworzenie narzędzi

kompleksowej

ochrony

i

zarządzania

zwłaszcza

obiektami

najcenniejszymi

i reprezentatywnymi dla wybranej kategorii i cech zasobu zabytkowego. Istotne jest więc

włączenie Polski w najważniejsze programy międzynarodowe we współpracy z gremiami

eksperckimi i wypracowanie spójnych narzędzi przeciwdziałania zagrożeniom. Intensywne

działania adaptacyjne wymuszają także pilną weryfikację zabytkowych zespołów

rozproszonych na terenie lasów państwowych czy obiektów i systemów architektury

obronnej. Wsparcia merytorycznego służb konserwatorskich, projektantów i właścicieli

wymaga przygotowanie dokumentacji konserwatorskich na różnych szczeblach, zwłaszcza

w przypadku obiektów objętych szczególną ochroną i opieką państwa. Doprecyzowanie

przepisów i wzmocnienie ustawowych form ochrony zabytków w postaci pomnika historii

i miejsc UNESCO dadzą podstawy prawne do zarządzania zasobem, który mimo swojej rangi

ochrony systemowej, nie ma przepisów wykonawczych do realizacji koniecznych działań.

Kierunek działań 1.1: Podnoszenie wiedzy o wybranych grupach zasobu zabytkowego kraju

1. Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności

Rolnej Skarbu Państwa

Dotychczasowe analizy zasobu zabytkowego wskazały obszary, które w ostatnich latach

stanowią poważne wyzwanie lub są istotne dla polityki historycznej w Polsce. Ważną grupą

dla polityki ochrony zabytków są zabytki należące do zasobu Skarbu Państwa, wobec

których państwo pełni również funkcję właściciela lub głównego zarządcy przez

odpowiednie jednostki i spółki, które sprawują bezpośrednią opiekę nad zabytkami.

Podwójna rola państwa wymaga udzielania wsparcia merytorycznego dla podmiotów,

które nie zostały powołane bezpośrednio do praktycznego działania konserwatorskiego.

Kompleksowe analizy, wartościowanie i wyłonienie obiektów najcenniejszych

i reprezentatywnych pozwolą służbom konserwatorskim na prowadzenie efektywnej

strategii ochrony i wspierania działań zarządczych.

Kierunek działań 1.2: Ochrona zabytków i zarządzanie zabytkami o wyjątkowej wartości

1. Model i system wartościowania zabytków.

Wieloletnie doświadczenia służb konserwatorskich wynikające ze słabego umocowania

najcenniejszych zabytków w polskim systemie ochrony zabytków przez przepisy ustawowe

wskazały aktualny kierunek działań jako istotny w uzupełnieniu systemu ochrony zabytków.

Aktualne przepisy wskazują jedynie na reprezentacyjny charakter pomnika historii, którego

realna ochrona może odbywać się jedynie na poziomie wojewódzkich lub miejskich służb

konserwatorskich przez wpis do rejestru zabytków parku kulturowego. Konieczne jest

wypracowanie narzędzi kompleksowej, zintegrowanej ochrony i realnego nadzoru nad

polityką konserwatorską względem najcenniejszego zasobu zabytkowego kraju. Niejasne są

również przesłanki uznawania wybranych zabytków za pomniki historii prowadzenia

zrównoważonej strategii zarządzania nimi oraz możliwości uznawania cennego zasobu

rozproszonego – tzw. wpisów seryjnych. Jednocześnie pomniki historii są zabytkami, które są

i powinny być podstawową formą ochrony umożliwiającą aplikowanie do wpisania danego

dobra na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – z tego względu wydaje się zasadne

wypracowanie narzędzi i przepisów analogicznych do zaleceń międzynarodowych.

Kierunek działań ma na celu określenie modelu i systemu wartościowania zabytków,

na którego podstawie zostanie wypracowana metodyka oceny wartości zabytkowych dla

pomników historii, z możliwością wykorzystania wypracowanych zasad dla całego zasobu

zabytkowego – biorąc pod uwagę, że takie wytyczne dla obecnej ustawy nigdy nie powstały.

CEL SZCZEGÓŁOWY 2: WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ORGANIZACYJNEGO SYSTEMU

OCHRONY ZABYTKÓW

Zadanie w zakresie dokumentowania zabytków z wykorzystaniem technologii stanowi szeroko

zakrojone działania mające na celu digitalizację dokumentacji o zabytkach, która w wersji

papierowej może ulec bezpowrotnemu zniszczeniu.

Kierunek działań 2.1: Nowe technologie w ochronie zabytków

NID od 2009 r. pełni funkcję Centrum Kompetencji ds. digitalizacji obiektów architektury

zabytkowej. Funkcja ta nakłada na NID odpowiedzialność za tworzenie dobrych praktyk

i standardów dokumentacji cyfrowej.

1. Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D

Projekt rozwoju zasobu dokumentacyjnego polega na wykonaniu przez zespół terenowy NID,

usługodawców zewnętrznych oraz instytucje partnerskie digitalizacji 10 obiektów architektury

zabytkowej oraz opracowaniu danych do formy ich pełnej inwentaryzacji. Na inwentaryzację

złożą się: skany laserowe fasad, wnętrz poddasza i więźby, modele fotogrametryczne oraz

rysunki inwentaryzacyjne CAD. Do projektu zostaną wybrane obszary i obiekty szczególnie

zagrożone z uwagi na stan zachowania oraz różne rodzaje ryzyka wypływające ze zmian

klimatycznych i sytuacji kryzysowych. Wykonana inwentaryzacja zasili zasób kierowany do

profesjonalistów i amatorów, prezentowany na portalu Zabytek.pl.

CEL SZCZEGÓŁOWY 3: ROLA ZABYTKÓW W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU (EDUKACJA

I PARTYCYPACJA)

Zrównoważony rozwój jest jednym z celów strategicznych Unii Europejskiej. Do realizacji tych

celów zobligowane są wszystkie kraje UE, które powinny intensyfikować działania na poziomie

krajowym w ramach wyznaczonych priorytetów. Działania dotyczące klimatu w związku

z nasilającymi się i trudnymi do opanowania zmianami klimatycznymi stanowią obecnie jedno

z ważniejszych zadań również w zakresie ochrony i opieki nad zabytkami. Dokumenty

strategiczne odnoszące się do ograniczenia zmian klimatycznych wymagają włączenia zasobu

zabytkowego, tradycyjnych materiałów oraz technik budowalnych do zagadnień

wspierających cele zrównoważonego rozwoju.

Dlatego konieczne jest wypracowanie narzędzi strategicznego i lokalnego wpierania

interesariuszy, na zasadach równości i szacunku dla tradycji i ekologii. Zadania mające na celu

wypracowanie narzędzi przeciwdziałania zmianom klimatycznym powinny identyfikować

i promować tradycyjne rozwiązania budowlane, ale także zrównoważone podejście do

eksploatowania zabytków, ich roli w środowisku, stabilizowaniu ekosystemów, budowaniu

bioróżnorodności i wpierania lokalnych samorządów i społeczności.

Ryc. 1. Cele Zrównoważonego Rozwoju – Agenda ONZ na rzecz zrównoważonego

rozwoju 2030.

Kierunek działań 3.1: Wzmacnianie narzędzi ochrony zabytków wobec zmian klimatycznych

Zasadniczym celem projektu jest wzmocnienie oraz usprawnienie ochrony i opieki nad

zabytkami na poziomie lokalnym przez wsparcie samorządów gminnych w zakresie tworzenia

gminnych programów opieki nad zabytkami. W „Krajowym programie ochrony zabytków

i opieki nad zabytkami na lata 2019‒2022” jako jeden z kierunków działań przyjęto

Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym (Cel szczegółowy 1: Optymalizacja

systemu ochrony dziedzictwa kulturowego). Kontynuacja Kierunku działania 1.1.

Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym KPOZ 2019‒2022, m.in. na podstawie

proponowanych zadań, jest zasadna i potrzebna.

1. Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami

W ramach projektu samorządy lokalne otrzymają konkretne merytoryczne wsparcie, które

ułatwi sporządzanie gminnych programów opieki nad zabytkami, czyli wywiązanie się

z ustawowego obowiązku (do tej pory realizacja obowiązku jest niska, w świetle badań GUS

z 2023 r. tylko 40 % gmin ma obowiązujące programy).

Kierunek działań 3.2: Edukacja i podnoszenie świadomości społecznej wartości dziedzictwa

kulturowego

Zadanie przewiduje realizację wysoko wyspecjalizowanych szkoleń dla przedstawicieli sądów

i prokuratury, Policji, Krajowej Administracji Skarbowej i Straży Granicznej w zakresie

charakterystyki zagrożeń dziedzictwa kulturowego oraz zwalczania i zapobiegania

przestępczości przeciwko zabytkom.

1. Wsparcie merytoryczne służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości

w sprawach dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom.

Przygotowanie materiałów szkoleniowych prezentujących podstawy specyfiki zapobiegania

i zwalczania przestępczości przeciwko zabytkom pozwoli na ich wykorzystanie przez

koordynatorów do podniesienia kwalifikacji podległych im funkcjonariuszy w terenie, a także

ustalenie standardu w zakresie minimalnej wiedzy o powyższym zagadnieniu. Regularne

szkolenia pozwolą również na wymianę doświadczeń i budowanie współpracy organów

i instytucji zaangażowanych w walkę z przestępczością przeciwko zabytkom. Elementem

projektu powinny być też szkolenia przeznaczone dla nowo powołanych koordynatorów,

którzy przechodziliby w NID dwudniowy kurs dotyczący podstawowych zagadnień związanych

z ich przyszłymi obowiązkami. W ramach zadania planowane jest przeprowadzenie szkolenia

odpowiadającego na potrzebę zgłoszoną przez Policję, a skierowanego do wojewódzkich

i samorządowych konserwatorów zabytków, dotyczącego procedur we współpracy ze

służbami mundurowymi. Szkolenie będzie zamieszczone na platformie szkoleniowej NID.

1.1 Podnoszenie wiedzy

o wybranych grupach zasobu

zabytkowego kraju

1.1.1 Weryfikacja stanu zasobu

zabytków architektury

wchodzącej w skład zasobu

Własności Rolnej Skarbu

Państwa (NID)

Zadanie 1

2.1.1 Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D (NID)

2.1. Nowe technologie

w ochronie zabytków

2. Wzmocnienie potencjału organizacyjnego

systemu ochrony zabytków

3.1. Wzmacnianie

narzędzi ochrony

zabytków wobec zmian

klimatycznych

3.1.1. Wsparcie procesu

tworzenia gminnych

programów opieki nad

zabytkami (NID)

3.2.1 Wsparcie

merytoryczne służb

mundurowych oraz

organów wymiaru

sprawiedliwości

w sprawach dotyczących

przestępczości przeciwko

zabytkom (NID)

3.2. Edukacja

w zakresie wartości

dziedzictwa kulturowego

3. Rola zabytków w zrównoważonym

rozwoju (edukacja i partycypacja)

Monitor Polski

1.2.1 Model i system

wartościowania zabytków (NID)

1.2. Ochrona zabytków

i zarządzanie zabytkami

o wyjątkowej wartości

1. Weryfikacja wybranego zasobu zabytków

i wzmocnienie narzędzi ochrony dziedzictwa

o wyjątkowej wartości

KPOZ 2023‒2026: Zwiększenie odporności zasobu zabytkowego w Polsce

Kierunek

działań

Cel

szczegółowy

Cel główny

Tabela nr 1. Schemat podziału zadań ‒ kierunki rozwoju Krajowego Programu Ochrony Zabytków na lata 2023‒2026.

SCHEMAT PODZIAŁU ZADAŃ ‒ KIERUNKI ROZWOJU

4. KARTY ZADAŃ ‒ OPISY SZCZEGÓŁOWE

Zadanie 1.1.1.

Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności

Rolnej Skarbu Państwa

Opis projektu

Raport Weryfikacja i klasyfikacja zasobu, stanu zachowania z waloryzacją zabytków architektury wchodzącej w skład

Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa związanych z gospodarką rolną obejmie weryfikację ww. grupy zabytków, której

rozpoznanie, stan zachowania, walory zabytkowe oraz stopień i zakres ochrony prawnej (analiza desk research) wskazuje

na potrzebę jej dokonania.

Do chwili obecnej zasób obiektów reprezentujących ww. grupę zabytków, jego walory zabytkowe oraz stan zachowania

pozostaje w pełni nierozpoznany. Na podstawie danych zgromadzonych w Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa,

zwanego dalej „KOWR”, można stwierdzić, iż prawną ochroną poprzez wpis do rejestru zabytków oraz ujęcie

w wojewódzkiej ewidencji zabytków objęto w skali kraju min. 1280 zespołów obiektów nieruchomych. Są to m.in. zespoły

pałacowo- i dworsko-parkowe, folwarczne oraz pojedyncze obiekty stanowiące części składowe pierwotnych, obecnie

jedynie fragmentarycznie zachowanych założeń, zespoły ruralistyczne, ruiny zamków itd.

Zasoby zarządzane obecnie przez KOWR (w skład których weszły nieruchomości zlikwidowanych Państwowych

Gospodarstw Rolnych, dawnego Państwowego Funduszu Ziemi, a także innego mienia rolnego, np. spichlerze, wozownie,

gorzelnie itp., będącego własnością Skarbu Państwa) zostały od lat 90. XX w. znacznie uszczuplone, a to co z historycznej

zabudowy pozostało, nie zostało poddane wnikliwej ocenie i waloryzacji. Pełne rozpoznanie nie objęło również ich

nierzadko niezwykle cennego ruchomego wyposażenia (meble, bryczki, karoce, obrazy, ceramika czy też elementy małej

architektury parkowej itp.).

W kontekście potrzeb ewidencji i prawnej ochrony tej grupy zabytków obserwuje się również brak opracowanych

i wdrożonych odpowiednich, dostosowanych do specyfiki tej grupy zabytków związanych z gospodarką rolną narzędzi oraz

działań merytorycznych skutkujących w efekcie wprowadzeniem realnej prawnej ochrony tychże zabytków. Do dnia

dzisiejszego nie mamy pełnej wiedzy o zasobach obiektów nieruchomych związanych z tą gałęzią gospodarki – zwłaszcza

ich aktualnym stanie zachowania - które wymagają zachowania dla przyszłych pokoleń przez wpis do rejestru zabytków,

ujęcie w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, wreszcie podstawowego udokumentowania

w ewidencji konserwatorskiej. Dlatego też istotnym działaniem zrealizowanym we współpracy z KOWR w ramach

niniejszego projektu będzie uzupełnienie lub stworzenie ewidencji zabytków znajdujących się w Zasobie Skarbu Państwa,

a zarządzanych przez KOWR, według ściśle zakreślonych reguł opartych na zasadach naukowego rozpoznania, badania,

waloryzacji i opisu obiektów, uwzględniających ich charakter i specyfikę.

Wykonanie niniejszego zadania ma duże znaczenie strategiczne dla rozwoju społeczno-gospodarczego Polski

realizowanego w ramach priorytetów programu Unii Europejskiej: Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat,

Środowisko 2021–2027 (celu szczegółowego: EFRR.CP4.VI – Wzmacnianie roli kultury i zrównoważonej turystyki w rozwoju

gospodarczym, włączeniu społecznym i innowacjach społecznych), Instrumentu „Łącząc Europę” na lata 2021–2027 oraz

europejskiej inicjatywy „Nowy Europejski Bauhaus”, łączącej zrównoważony rozwój z estetyką, stylem i jakością życia,

włączając potrzeby różnych grup społecznych. Wnioski płynące z weryfikacji terenowej wybranych obiektów zabytkowych

KOWR posłużą do wykonania zasadniczej części raportu dotyczącej ewaluacji i rozpoznania zasobów architektury

i budownictwa oraz jej stanu zachowania. Treść raportu wzbogacona zostanie o wieloaspektową prezentację statystyki

ochrony zabytków w oparciu o badania/dane zgromadzone przez Główny Urząd Statystyczny, zwany dalej „GUS”, NID oraz

wojewódzkie urzędy ochrony zabytków, zwane dalej „WUOZ”. Niezbędna będzie współpraca z samorządowymi

konserwatorami zabytków. Nieodłącznym elementem raportu będzie rekomendacja dla prowadzenia polityki państwowej

w zakresie ochrony zabytków nieruchomych w ramach wybranej grupy. Rekomendacje zostaną przygotowane w sposób

umożliwiający ich wdrożenie również przez jednostki samorządu terytorialnego, zwane dalej „JST”. Ponadto nadmienić

należy, iż opracowany dokument i wynikające z niego rekomendacje wykorzystane zostaną w procesie sprawowania

ochrony i opieki nad zabytkami przez KOWR.

Lp.

1

Nazwa celu

Przygotowanie raportu

określającego stan zachowania,

walory zabytkowe oraz stopień

i zakres ochrony prawnej

zabytkowej architektury

wchodzących w skład zasobu

Cele projektu

Opis wskaźników celu projektu

1. Wykonanie założeń raportu. Wskaźnik: jeden egzemplarz założeń raportu.

2. Ewaluacja zasobu obiektów objętych ochroną prawną, ujętych w rejestrze

i ewidencji zabytków nieruchomych oraz ujętych w raportach środków trwałych

KOWR. Wskaźnik: jeden egzemplarz opracowania – min. 1280 zespołów/

obiektów.

Własności Rolnej Skarbu

Państwa

Lp.

1.1.1.1

1.1.1.2

1.1.1.3

1.1.1.4

1.1.1.5

1.1.1.6

1.1.1.7

1.1.1.8

1.1.1.9

Poz. 214

3. Opracowanie wzoru ankiety weryfikacyjnej zasobów zabytkowych

uwzględniającej specyfikę zabytków wchodzących w skład zasobu KOWR.

Wskaźnik: min. jeden egzemplarz dokumentacji.

4. Wykonanie planu realizacji weryfikacji terenowej obiektów zabytkowych.

Wskaźnik: jeden egzemplarz dokumentacji – plan.

5. Przeprowadzenie szkoleń dla wykonawców prac ewidencyjnych/

dokumentacyjnych.

6. Wykonanie terenowych prac dokumentacyjnych wytypowanych obiektów –

aktualizacja dokumentacji już istniejącej wybranych obiektów/wykonanie

dokumentacji dla wybranych – nowych obiektów oraz ankiet weryfikacyjnych

Wskaźnik: łącznie min. 100 kart obiektów / zespołów obiektów oraz ok. 1180

ankiet obiektów / zespołów obiektów.

7. Przygotowanie raportu. Wskaźnik: raport będzie zawierał dane min. 1280

obiektów / zespołów obiektów.

8. Udostępnienie zaktualizowanej, istniejącej w NID bazy danych dotyczącej

zasobu. Baza dostępna dla służb konserwatorskich i KOWR. Wskaźnik

aktualizacja bazy danych dot. min. 1280 obiektów / zespołów obiektów

i wprowadzenie danych dot. min. 100 obiektów / zespołów obiektów.

9. Wykaz obiektów i elementów reprezentatywnych koniecznych do objęcia

dokumentacją z harmonogramem realizacji. Wskaźnik: przygotowanie dwóch

rodzajów dokumentacji.

Harmonogram projektu

Kamień milowy

Wykonanie założeń raportu.

Ewaluacja zasobu obiektów objętych ochroną prawną, ujętych w ewidencji

zabytków nieruchomych oraz ujętych w raportach środków trwałych KOWR.

Opracowanie wzoru ankiety weryfikacyjnej zasobów zabytkowych

uwzględniającej specyfikę zabytków wchodzących w skład zasobu KOWR.

Wykonanie planu realizacji prac terenowych oraz wyłonienie wykonawców prac.

Przeprowadzenie

szkoleń

dla

wykonawców

prac

ewidencyjnych/

dokumentacyjnych.

Wykonanie prac terenowych, dokumentacji obiektów dla wybranych 100

obiektów / zespołów obiektów oraz ankiet dla ok. 1180 obiektów / zespołów

obiektów.

Przygotowanie raportu podsumowującego realizację zadania.

Udostępnienie zaktualizowanej bazy danych dot. zasobu dla służb

konserwatorskich i KOWR.

Wykaz obiektów i elementów reprezentatywnych koniecznych do objęcia

dokumentacją.

Planowana data

osiągnięcia

IV kwartał 2025 r.

IV kwartał 2025 r.

IV kwartał 2025 r.

IV kwartał 2025 r.

I kwartał 2026 r.

II–IV kwartał 2026 r.

IV kwartał 2026 r.

IV kwartał 2026 r.

IV kwartał 2026 r.

Zadanie 1.2.1.

Model i system wartościowania zabytków

Opis projektu

Podstawowym celem projektu jest opracowanie modelu i systemu wartościowania zabytków.

Model wartościowania zabytku jest rozumiany jako metoda określania jego wartości (co najmniej określonych w ustawie

z 2003 r.), która wiąże je z materialnymi i niematerialnymi atrybutami (nośnikami). Powiązanie wartości z ich atrybutami

jest podstawą planowania prac konserwatorskich i ingerencji budowlanych – pozwala określić ich zakres i granice.

System wartościowania zabytków jest rozumiany jako metoda różnicowania określonego zbioru zabytków (nawet całego

zasobu) na podstawie ich wartości. System wartościowania ma określić czytelne różnice między zabytkami objętymi

formami ochrony przewidzianymi w polskim systemie ochrony zabytków. Aktualnie w polskim systemie ochrony zabytków

nie funkcjonuje jednolity model wartościowania zabytków ani też przejrzysty system wartościowania zabytków –

uznaniowość służb konserwatorskich generuje różnice w rozstrzygnięciach administracyjnych i orzecznictwie sądowym,

niezrozumiałość zasad powoduje koszty, zwłaszcza po stronie dużych inwestorów wskazujących niejednolitość zasad

konserwatorskich w różnych częściach Polski. Dlatego istnieje pilna potrzeba opracowania i wdrożenia zarówno modelu,

jak i systemu wartościowania zabytków, który umożliwi również usprawnienie narzędzi zarządzania zabytkami

najcenniejszymi dla Polski i ich monitoringu.

Wartościowanie zabytków jest potrzebne w ochronie i opiece nad zabytkami. Wykorzystanie wartościowania w ochronie

zabytków, czyli działaniach prowadzonych przez służby konserwatorskie, polega na opracowaniu i wykorzystaniu modelu

i systemu wartościowania zabytków w rozstrzygnięciach dotyczących priorytetów działań konserwatorskich, możliwości

ingerencji w poszczególne elementy zabytku oraz wzmocnienia narzędzi monitoringu. Natomiast wykorzystanie

wartościowania w opiece nad zabytkami polega na użyciu czytelnej informacji o zabytkowych wartościach do przekonania

pozostałych interesariuszy (nie konserwatorów) do aktywnego wsparcia procesu zarządzania zabytkami. W praktyce

wartości zabytkowe muszą konkurować z wartościami utylitarnymi, dlatego powinny być odpowiednio pokazywane

i zinterpretowane. Warunkiem skutecznej opieki nad zabytkami jest zatem nadanie zrozumiałego znaczenia i właściwej

rangi wartościom zabytkowym.

W polskim systemie ochrony zabytków nie ma zadawalających wzorców prezentacji wartości zabytkowych jako wsparcia

dla procesu zarządzania i opieki nad zabytkami – dlatego trzeba je opracować i wdrożyć.

Wymienione obszary działań są bezpośrednim rozwinięciem problematyki wartościowania zabytków. Co ważne, każde

z tych działań ma charakter praktyczny, ma zastosowanie w systemie ochrony zabytków, opieki nad nimi i zarządzania nimi

oraz ich monitorowania – a więc wypełnia istotne luki w istniejącym systemie. Jednocześnie poszczególne działania są

spójne, tzn. informacje na temat zabytkowych wartości są wykorzystywane w kolejnych działaniach.

Z perspektywy całego systemu ochrony zabytków szczególnie ważne jest stworzenie systemu wartościowania, który będzie

miał zastosowanie do całego zasobu zabytków. Co bardzo istotne, planowany system wartościowania nie będzie

wprowadzał dodatkowych podziałów/kategorii zabytków, ale dostosuje się do istniejącego systemu, różnicując wartość

zabytków w kontekście ustawowych form ochrony. Taka koncepcja nie narusza spoistości istniejącego systemu, natomiast

znacząco poprawi jego funkcjonalność. Poszczególne formy ochrony zabytków zostaną czytelnie uzasadnione.

Jednocześnie analityczne określenie wartości (opracowane w ramach modelu wartościowania) ułatwi obiektywną ocenę

zakresu prac konserwatorskich oraz ingerencji w poszczególnych zabytkach.

W pierwszej fazie realizacji zadania zostaną przeanalizowane i ocenione systemy wartościowania i różnicowania zabytków

istniejące w wybranych krajach europejskich. Funkcjonowanie tych systemów zostanie krytycznie ocenione, zostaną

opracowane wnioski dotyczące ich wykorzystania w polskich realiach. W zadaniu zostaną również przeanalizowane

i wykorzystane wyniki wstępnych prac zespołu powołanego z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego,

zwanego dalej „MKiDN”, przy NID, który w roku 2021 opracował materiał roboczy do Karty Oceny Wartości.

Zadania będą miały formę instrukcji, wytycznych i publikacji. Formę instrukcji będą miały: model oceny wartości zabytku

i system oceny wartości zabytków. Taka forma ułatwi wdrożenie tych rozwiązań do systemu ochrony. Formę publikacji

będą miały: raport na temat systemów wartościowania i różnicowania zabytków w wybranych krajach europejskich oraz

monografia na temat prezentacji zabytkowych wartości w procesie opieki nad zabytkami.

Na zakończenie projektu przewiduje się warsztaty informacyjne dla służb konserwatorskich oraz zarządców zabytków.

1

Lp.

Nazwa celu

Opracowanie wytycznych do

stworzenia modelu i systemu

wartościowania zabytków

(na podstawie europejskich

doświadczeń)

2

Opracowanie modelu oceny

wartości zabytku oraz instrukcji

jego stosowania

3

Opracowanie systemu

wartościowana zabytków

(rozróżniającego grupy zabytków)

oraz instrukcji jego stosowania

Cele projektu

Opis wskaźników celu projektu

Wytyczne zostaną opracowane jako efekt analiz współczesnych metod

wartościowania i różnicowania zabytków, stosowanych w systemach

ochrony zabytków wybranych krajów europejskich. Analizy i wytyczne

zostaną przedstawione w formie raportu „Wartościowanie

i różnicowanie zabytków w wybranych europejskich systemach ochrony”.

Raport będzie zawierał krytyczną analizę funkcjonowania systemów

wartościowania opracowaną na podstawie wywiadów z pracownikami

zatrudnionymi w tych systemach. Będzie również zawierał ocenę potrzeb

w zakresie wartościowania i różnicowania zabytków dokonaną

na podstawie doświadczeń polskich służb konserwatorskich.

Wskaźniki: jeden raport na podstawie przeanalizowanych systemów

wartościowania w dziesięciu krajach.

Model wartościowania zabytku określi jego zabytkowe wartości oraz

powiąże je z materialnymi i niematerialnymi nośnikami (atrybutami).

Model pozwoli określić wartości zabytków (służące ich różnicowaniu),

natomiast atrybuty wartości pozwolą planować i oceniać prace

konserwatorskie i remontowe w zabytku. Model będzie miał charakter

uniwersalny, natomiast możliwe będzie jego dostosowywanie do

specyfiki poszczególnych grup typologicznych zabytków. Wskaźnik: jedno

opracowanie modelowe (różne grupy typologiczne zabytków

o najcenniejszych wartościach, z wnioskami dla grup typologicznych).

System wartościowania zabytków umożliwi czytelne zróżnicowanie

zabytków na podstawie ich wartości. Będzie wykorzystywał informacje

wynikające z indywidualnej oceny wartości zabytku (modelu

wartościowania) i będzie dostosowany do specyfiki form ochrony

w polskim systemie – klasyfikacja będzie dostosowana do formy ochrony

ewidencja zabytków, rejestr zabytków, pomnik historii, wpis na Listę

Opracowanie materiałów

i wytycznych na temat

wykorzystania wartości

zabytkowych w procesie opieki

i zarządzania zabytkami

5

Przeprowadzenie warsztatów

informacyjnych dla służb

konserwatorskich

Lp.

1.2.1.1

1.2.1.2

1.2.1.3

1.2.1.4

1.2.1.5

1.2.1.6

Poz. 214

UNESCO. Instrukcja do systemu wartościowania umożliwi czytelne

rozgraniczenie zabytków i przypisanie im odpowiednich form ochrony.

Etapem realizacji zadania będzie konsultacja środowiskowa, która może

tez odbywać się w formie seminarium/konferencji na temat systemów

wartościowania zabytków. Wskaźnik: jedno opracowanie.

Publikacja przedstawi formy i możliwości interpretacji i wykorzystania

informacji na temat wartości zabytkowych w procesie zarządzania,

monitoringu i opieki nad zabytkami oraz argumentację, którą będzie

można wykorzystać w promowaniu ochrony zabytków w relacjach

z interesariuszami (właściciele i zarządcy zabytków, lokalne społeczności

i władze, media etc.). W publikacji będzie przedstawiona forma

wykorzystana informacji o zabytkowych wartościach ujawnionych

podczas analizy zabytku (model i system wartościowania zabytków).

Wskaźnik: jedna publikacja.

Pracownicy służb konserwatorskich zostaną zapoznani z tematyką

wykorzystania modelu i systemu wartościowania zabytków.

Przedstawione zostaną zasady stosowania modelu i systemu

wartościowania oraz zastosowanie ich w praktyce (na przykładach) oraz

możliwe narzędzia zarządzania i monitorowania zabytków

najcenniejszych. Wskaźnik: szkolenie dla min. 50 osób.

Harmonogram projektu

Kamień milowy

(produkt)

Raport dotyczący wartościowania i różnicowania zabytków w wybranych

europejskich systemach ochrony. Ocena wartości dobra kultury w systemie

Światowego Dziedzictwa UNESCO. Analiza danych i opracowanie projektów

roboczych modeli i wytycznych.

Opracowanie wytycznych do stworzenia modelu i systemu wartościowania

zabytków (na podstawie europejskich doświadczeń).

Opracowanie modelu oceny wartości zabytku oraz instrukcji jego stosowania.

Opracowanie systemu wartościowana zabytków (rozróżniającego grupy

zabytków) oraz instrukcji jego stosowania.

Opracowanie materiałów i wytycznych na temat wykorzystania wartości

zabytkowych w procesie monitoringu i opieki nad zabytkami.

Przeprowadzenie warsztatów dla służb konserwatorskich.

Planowana data

osiągnięcia

IV kwartał 2025 r.

I‒II kwartał 2026 r.

III kwartał 2026 r.

III kwartał 2026 r.

II‒III kwartał 2026 r.

III‒IV kwartał 2026 r.

Zadanie 2.1.1.

Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D

Opis projektu

NID od 2009 r. pełni funkcję Centrum Kompetencji ds. digitalizacji obiektów architektury zabytkowej. Funkcja ta nakłada

na NID odpowiedzialność za tworzenie dobrych praktyk i standardów dokumentacji cyfrowej. W związku z rozwojem

technologii projekt zakłada stałe uaktualnianie bazy sprzętowo-programowej oraz udział w szkoleniach pracowników.

Projekt rozwoju zasobu dokumentacyjnego polega na wykonaniu przez zespół terenowy NID, usługodawców

zewnętrznych oraz instytucje partnerskie digitalizacji 10 obiektów architektury zabytkowej oraz opracowaniu danych do

formy ich pełnej inwentaryzacji. Na inwentaryzację złożą się: skany laserowe fasad, wnętrz poddasza i więźby, modele

fotogrametryczne oraz rysunki inwentaryzacyjne CAD. Do projektu zostaną wybrane obszary i obiekty szczególnie

zagrożone z uwagi na stan zachowania oraz różne rodzaje ryzyka wypływające ze zmian klimatycznych i sytuacji

kryzysowych. Wykonana inwentaryzacja zasili zasób kierowany do profesjonalistów i amatorów, prezentowany na portalu

Zabytek.pl. Jednocześnie dokumentacja wykonana w pełnej rozdzielczości będzie przechowywana w repozytorium NID

jako wysokorozdzielcza kopia cyfrowa obiektu, do wykorzystania na wypadek katastrofy budowlanej.

Przy wyborze dokumentowanych miejsc zostanie położony nacisk na obiekty budownictwa drewnianego, nieposiadające

aktualnej (bądź żadnej) dokumentacji, położone we wschodniej Polsce. Obiekty te, ze względu na swoje położenie,

charakter oraz nietrwałość budulca, stanowią wartość wymagającą najpilniejszej interwencji dokumentacyjnej. Nie tracąc

z oczu obiektów z list UNESCO oraz pomników historii, zostanie położony nacisk na obiekty dotychczas

niezinwentaryzowane cyfrowo. Warto w tym miejscu przypomnieć, że obiekty z list PH oraz UNESCO rokrocznie są

dokumentowane w ramach programu Kultura Cyfrowa, gdzie traktowane są w regulaminie priorytetowo. Obiekty do

skanowania zostaną wytypowane w porozumieniu z Wojewódzkimi Konserwatorami Zabytków, zwanymi dalej „WKZ”,

i w uzgodnieniu z Departamentem Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zwanym dalej

„DOZ”, aby dokumentacja została wykonana dla obiektów najważniejszych z punktu widzenia ochrony zabytków.

Zadania Centrum Kompetencji łączą się również z działaniem na rzecz promocji i upowszechniania dobrych praktyk

dokumentacyjnych. W ramach tego zobowiązania chcemy wydawać publikację naukową, zbierającą przykłady

dokumentacji wytworzonej w ramach prac NID (zasoby podzielone tematycznie, wybór z dokumentacji wykonywanych od

2021 r.). Publikacja będzie zawierać inwentaryzacje architektoniczne wybranych obiektów, opisy architektoniczne oraz

dokumentację zdjęciową. W tomie albumu znajdzie się wybór obiektów według określonej kategorii (np. zabytki

architektury drewnianej, kościoły barokowe), opublikowane materiały będą prezentować aktualny standard dokumentacji

cyfrowej danej grupy obiektów. Poza tym publikacja będzie miała wartość promocyjno-upowszechniającą.

Lp.

1

Nazwa celu

Ochrona dziedzictwa przez

wykonanie cyfrowej kopii

zabytku

2

Upowszechnienie

standardu i dobrych

praktyk w zakresie

wykonywania dokumentacji

cyfrowej

Rozwój zasobu

dokumentacyjnego 3D

3

Lp.

2.1.1.1

2.1.2.2

Cele projektu

Opis wskaźników celu projektu

Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie poszczególny obiekt

zabytkowy (wskazany numerem Inspire ID lub numerem rejestru czy ewidencji),

dla którego w ramach zadania zostanie wykonana dokumentacja –

inwentaryzacja cyfrowa (cyfrowa kopia obiektu) według określonego przez NID

standardu. Planowane jest wykonanie dokumentacji 10 obiektów

w porozumieniu z WKZ i uzgodnieniu z DOZ w formie papierowej. Wskaźnik

10 obiektów.

Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie publikacja naukowa

z inwentaryzacjami, upowszechniająca standard opracowania. Wskaźnik: jedna

publikacja naukowa.

Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie liczba modeli 3D

obiektów zabytkowych (wskazanych za pomocą numeru Inspire ID lub numerem

rejestru czy ewidencji), które w ramach zadania zostaną opublikowane na

portalu Zabytek.pl. Wskaźnik: 10 modeli 3D.

Harmonogram projektu

Kamień milowy (produkt)

Wykonanie i opublikowanie dokumentacji 10 obiektów w serwisie Zabytek.pl

i przekazanie 1 egz. dokumentacji w wersji papierowej do WKZ

Wydanie publikacji naukowej

Planowana data

osiągnięcia

I‒IV kwartał 2026 r.

IV kwartał 2026 r.

Zadanie 3.1.1

Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami

Opis projektu

Zasadniczym celem projektu jest wzmocnienie oraz usprawnienie ochrony i opieki nad zabytkami na poziomie lokalnym

przez wsparcie samorządów gminnych w zakresie tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami.

W „Krajowym programie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami na lata 2019‒2022” jako jeden z kierunków działań

przyjęto Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym (Cel szczegółowy 1: Optymalizacja systemu ochrony

dziedzictwa kulturowego). Kontynuacja Kierunku działania 1.1. Wzmocnienie systemu ochrony na poziomie lokalnym KPOZ

2019‒2022, m.in. na podstawie proponowanych zadań, jest zasadna i potrzebna.

Nawet pobieżna analiza funkcjonowania systemu ochrony na poziomie lokalnym pokazuje, że jakość systemu ochrony

zabytków i opieki nad zabytkami w samorządach lokalnych jest bardzo zróżnicowana. Są samorządy, które w sposób

wzorcowy realizują obowiązki wynikające z ustawy o ochronie zabytków i z powodzeniem wykorzystują potencjał

dziedzictwa kulturowego do rozwoju lokalnego. Nadal jednak bardzo duża liczba miast i gmin nie realizuje ustawowych

obowiązków w tym zakresie. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele; jedną z nich jest brak odpowiednio wyszkolonych

pracowników. Szczególnie mocno problem ten wybrzmiewa w odniesieniu do gminnych programów opieki nad zabytkami,

które mogą i powinny stanowić podstawowy dokument strategiczny, skorelowany z innymi dokumentami uchwalanymi

przez samorządy lokalne, którego prawidłowe sporządzenie i wdrożenie może poprawić funkcjonowanie systemu. Dotyczy

to wielu aspektów związanych z ochroną zabytków i zarządzaniem dziedzictwem kulturowym, m.in. poprawy stanu

zabytków, ich właściwego użytkowania i współczesnego wykorzystania, harmonijnego kształtowania przestrzeni

historycznych, kwestii finansowych, kreowania rozwoju lokalnego (i regionalnego) na podstawie dziedzictwa kulturowego

(materialnego i niematerialnego).

W ramach projektu samorządy lokalne otrzymają konkretne merytoryczne wsparcie, które ułatwi sporządzanie gminnych

programów opieki nad zabytkami, czyli wywiązanie się z ustawowego obowiązku (do tej pory realizacja obowiązku jest

niska, w świetle badań GUS z 2023 r. tylko 40 % gmin ma obowiązujące programy). Merytoryczne wsparcie będzie miało

formę poradnika oraz trzech modelowych (przykładowych) gminnych programów opieki nad zabytkami. Dotychczasowy

Poradnik wymaga pilnej i poważnej aktualizacji – w świetle doświadczenia NID z przeprowadzonego konkursu „Samorząd

dla Dziedzictwa”. Co istotne, obecny poradnik opracowano w 2008 r. i nie uwzględnia on zmian prawnych oraz tematu

aktualnych zagrożeń wynikających ze zmian klimatycznych oraz ewentualnego konfliktu zbrojnego.

Poradnik oraz modelowe gminne programy wraz z materiałami instruktażowymi/szkoleniowymi będą propagowane

w skali ogólnopolskiej, wraz z niezbędnym wsparciem szkoleniowym. Przyczynimy się w ten sposób do lepszego rozumienia

przez samorządy znaczenia dziedzictwa kulturowego jako istotnego potencjału rozwojowego, a gminnego programu jako

dokumentu strategicznego w zakresie ochrony i zarządzania dziedzictwem. Przygotowane materiały będą uwzględniały

zmiany wynikające z nowelizacji ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

W projekcie przewiduje się następujące zadania i działania

•

powołanie interdyscyplinarnego zespołu;

•

sporządzenie konspektu poradnika dotyczącego opracowania gminnych programów opieki nad zabytkami.

Wykonanie konspektu zostanie poprzedzone oceną aktualności treści zawartych w poradniku metodycznym

z 2008 r. oraz analizami m.in. struktury i zawartości oraz metodyki sporządzania gminnych programów

z ostatnich lat. W pracach nad poradnikiem wykorzystane zostaną doświadczenia, wnioski i rekomendacje

z badań społecznych (m.in. GUS, a także badania NID i UJ) oraz wynikające z przeprowadzonych trzech edycji

konkursu „Samorząd dla Dziedzictwa”. Zostaną również uwzględnione dotychczasowe opracowania gminnych

programów o wysokim poziomie merytorycznym oraz doświadczenia wybranych samorządów. Zostaną

przeprowadzone konsultacje z samorządami dotyczące proponowanych zmian w metodyce sporządzania

gminnych programów ich zawartości oraz sposobów wdrażania;

•

opracowanie modelowych (przykładowych) gminnych programów opieki nad zabytkami

‒ program dla dużej lub średniej gminy miejskiej (liczącej co najmniej 50 tys. mieszkańców),

‒ program dla małej gminy miejskiej (liczącej poniżej 50 tys. mieszkańców),

‒ program dla gminy miejsko-wiejskiej lub wiejskiej;

•

przeprowadzenie cyklu szkoleń dotyczących opracowania i wdrażania gminnych programów opieki nad

zabytkami, skierowanych do przedstawicieli samorządów lokalnych (oraz zainteresowanych autorów i firm

sporządzających tego typu dokumentacje). Szkolenia przeprowadzone zostaną na podstawie wykonanych

wcześniej modelowych opracowań/dokumentacji oraz zgodnie z proponowanymi w poradniku metodami,

standardami, procedurami ‒ szkolenia online, przeprowadzone dla każdego województwa (we współpracy

z urzędami marszałkowskimi), planuje się łączenie mniejszych województw w grupy;

•

ostateczną redakcję i elektroniczną publikację poradnika dotyczącego tworzenia gminnego programu opieki nad

zabytkami jako dokumentu strategicznego w zakresie ochrony i zarządzania dziedzictwem. Poradnik ma mieć

charakter standardu dokumentacji.

Lp.

1

Nazwa celu

Tworzenie modelowych

rozwiązań związanych

z opracowaniem i realizacją

gminnych programów opieki

nad zabytkami

2

Upowszechnianie modelowych

rozwiązań i opracowań do

gminnych programów opieki

nad zabytkami

Cele projektu

Opis wskaźników celu projektu

Opracowanie konspektu poradnika.

Opracowanie modelowych gminnych programów opieki nad zabytkami.

Opracowanie i publikacja poradnika do tworzenia gminnego programu opieki

nad zabytkami. Wskaźnik: jeden konspekt, trzy gminne programy, jeden

poradnik.

Organizacja konferencji upowszechniającej modelowe opracowania

gminnych programów opieki nad zabytkami.

Realizacja cyklu szkoleń (dla 16 województw) dotyczących opracowania

i wdrażania gminnych programów opieki nad zabytkami.

Opublikowanie i upowszechnienie poradnika dotyczącego opracowania

gminnego programu opieki nad zabytkami (forma elektroniczna). Wskaźnik

szkolenia online dla min. 300 osób, publikacja poradnika.

Lp.

3.1.1.1

3.1.1.2

3.1.1.3

3.1.1.4

Harmonogram projektu

Kamień milowy (produkt)

Sporządzenie konspektu poradnika

Modelowe opracowania gminnych programów opieki nad zabytkami

(trzy gminne programy)

Opracowanie poradnika, publikacja w Internecie

Szkolenia online samorządów lokalnych (dla 16 województw)

Poz. 214

Planowana data osiągnięcia

IV kwartał 2025 r.

IV kwartał 2025 r. – III kwartał 2026 r.

III 2026 r.

III–IV kwartał 2026 r.

Zadanie 3.2.1

Wsparcie służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach

dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom

Opis projektu

Celem zadania jest przeprowadzenie serii szkoleń dla przedstawicieli sądów i prokuratur, Policji, Krajowej Administracji

Skarbowej i Straży Granicznej w zakresie charakterystyki zagrożeń dziedzictwa kulturowego oraz zwalczania i zapobiegania

przestępczości przeciwko zabytkom.

Zadanie stanowiłoby formę realizacji i wzmocnienia współpracy przewidzianej w porozumieniu w sprawie współdziałania

w zwalczaniu nielegalnego wywozu za granicę lub przywozu z zagranicy zabytków z 2020 r. oraz porozumieniu

o współpracy między GKZ a Komendantem Głównym Policji z 2018 r.

Program szkoleń będzie kierowany do organów ścigania (m.in. Policja na poziomie wojewódzkich wydziałów kryminalnych

oraz w KGP i CBŚP, Krajowa Administracja Skarbowa, Straż Graniczna i prokuratura na poziomie prokuratur okręgowych

i Prokuratury Krajowej), ze szczególnym uwzględnieniem powołanych przez Policję koordynatorów ds. zwalczania

przestępczości przeciwko dziedzictwu.

W służbach mundurowych jest duża rotacja kadrowa, która powoduje, że część osób nie jest właściwie przygotowana do

realizacji zadań z zakresu ochrony dziedzictwa, z powodu krótkiego stażu na stanowisku koordynatora. Dotychczasowe

szkolenia dla policji skoncentrowane były na koordynatorach służby kryminalnej i nie przygotowywano szkoleń

profilowanych dla służby prewencyjnej ani dochodzeniowo-śledczej, systemowo zaangażowanych w poszczególne sprawy

dotyczące zabytków.

Przygotowanie materiałów szkoleniowych prezentujących podstawy specyfiki zapobiegania i zwalczania przestępczości

przeciwko zabytkom pozwoli na ich wykorzystanie przez koordynatorów do podniesienia kwalifikacji podległych im

funkcjonariuszy w terenie, a także ustalenie standardu w zakresie minimalnej wiedzy o powyższym zagadnieniu. Regularne

szkolenia pozwolą również na wymianę doświadczeń i budowanie współpracy organów i instytucji zaangażowanych

w walkę z przestępczością przeciwko zabytkom. Elementem projektu powinny być też szkolenia przeznaczone dla nowo

powołanych koordynatorów, którzy przechodziliby w NID dwudniowy kurs dotyczący podstawowych zagadnień

związanych z ich przyszłymi obowiązkami.

W ramach zadania planowane jest przeprowadzenie szkolenia odpowiadającego na potrzebę zgłoszoną przez Policję,

a skierowanego do wojewódzkich i samorządowych konserwatorów zabytków, dotyczącego procedur we współpracy ze

służbami mundurowymi. Szkolenie będzie zamieszczone na platformie szkoleniowej NID.

Lp.

1

2

Nazwa celu

Podnoszenie kwalifikacji

pracowników organów ścigania

i wymiaru sprawiedliwości

w zakresie ochrony zabytków

Poprawa komunikacji między

służbami mundurowymi a służbami

konserwatorskimi

Cele projektu

Opis wskaźników celu projektu

Przygotowanie materiałów szkoleniowo-edukacyjnych. Wskaźnik: jeden

egzemplarz materiałów, pięć szkoleń dla służb mundurowych i organów

wymiaru sprawiedliwości (min. 150 osób).

Szkolenia stacjonarne dla służb konserwatorskich. Wskaźnik

przeprowadzenie szkoleń stacjonarnych dla WKZ ‒ min. 100 osób,

opublikowanie i rozpropagowanie szkolenia online.

Lp.

Harmonogram projektu

Kamień milowy (produkt)

3.2.1.1

Przygotowanie materiałów szkoleniowych. Przeprowadzenie jednego szkolenia

stacjonarnego dla służb mundurowych i organów wymiaru sprawiedliwości.

3.2.1.2

Przeprowadzenie dwóch szkoleń stacjonarnych dla służb mundurowych i organów

wymiaru sprawiedliwości.

Przeprowadzenie dwóch szkoleń stacjonarnych dla służb mundurowych i organów

wymiaru sprawiedliwości.

Przygotowanie, przeprowadzenie i publikacja szkoleń stacjonarnych dla WKZ.

3.2.1.3

3.2.1.4

18

Poz. 214

Planowana data

osiągnięcia

IV kwartał 2025 r. –

I kwartał 2026 r.

II kwartał 2026 r.

III kwartał 2026 r.

I‒IV kwartał 2026 r.

5. PLAN FINANSOWY KRAJOWEGO PROGRAMU

OCHRONY ZABYTKÓW I OPIEKI NAD ZABYTKAMI

2023–2026

Tabela 2. Budżet z podziałem na cele i zadania

ZADANIA PROGRAMU

1.1.1. Weryfikacja stanu zasobu

zabytków architektury wchodzącej

w skład zasobu Własności Rolnej

Skarbu Państwa (NID)

1.2.1. Model i system wartościowania

zabytków (NID)

2.1.1. Rozwój zasobu

dokumentacyjnego 3D (NID)

3.1.1. Wsparcie procesu tworzenia

gminnych programów opieki nad

zabytkami (NID)

2023

2024

2025

2026

RAZEM

0 zł

0 zł

352 000 zł

2 084 480 zł

2 436 480 zł

0 zł

0 zł

50 000 zł

440 000 zł

490 000 zł

0 zł

0 zł

500 000 zł

500 000 zł

1 000 000 zł

0 zł

0 zł

80 000 zł

220 000 zł

300 000 zł

3.2.1. Wsparcie merytoryczne służb

mundurowych oraz organów

wymiaru sprawiedliwości w sprawach

dotyczących przestępczości przeciwko

zabytkom (NID)

0 zł

0 zł

330 000 zł

400 000 zł

730 000 zł

Razem

0 zł

0 zł

1 312 000 zł

3 644 480 zł

4 956 480 zł

Opracowanie: DOZ

6. SYSTEM WDRAŻANIA, MONITORINGU I EWALUACJI

KRAJOWEGO PROGRAMU OCHRONY ZABYTKÓW

I OPIEKI NAD ZABYTKAMI 2023–2026

WDRAŻANIE KRAJOWEGO PROGRAMU

Wdrażanie Krajowego programu 2023–2026 zakłada ścisłą współpracę GKZ (działającego

w imieniu ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego) i DOZ

z WKZ oraz NID i innymi podmiotami wdrażającymi Krajowy program 2023–2026. W sytuacji

gdy realizacja wymienionych w Krajowym programie 2023–2026 zadań będzie wymagała

zaangażowania innych podmiotów: organów administracji publicznej, państwowych lub

samorządowych instytucji kultury, organizacji pozarządowych (NGO’s), wówczas zostaną one

włączone do jego realizacji na zasadzie porozumień zawieranych po rozpoczęciu realizacji

programu.

Założeniem przyjętym dla Krajowego programu 2023–2026 jest jego implementacja na

obszarze całego kraju pod kierunkiem i nadzorem GKZ, jednak zadania Krajowego programu

2023–2026 będą realizowane na obszarze właściwym dla ich charakteru. Z tego względu

rozwiązania systemowe wspierające ochronę zabytków i opiekę nad nimi w Polsce zostaną

zaprojektowane przede wszystkim na poziomie centralnym. Weryfikacja bieżąca realizacji

zadań będzie realizowana przez DOZ w kwartalnych okresach sprawozdawczych oraz oceniana

merytorycznie po wykonaniu każdego kamienia milowego w zadaniu i całościowo po

zrealizowaniu zadania.

Wdrażanie Krajowego programu 2023–2026

Realizacja Krajowego programu 2023–2026 będzie prowadzona na kilku wzajemnie

powiązanych i uzupełniających się poziomach

Rada Ministrów ‒ I poziom

Rada Ministrów rozpatruje i przyjmuje sprawozdania z realizacji Krajowego Programu

2023–2026.

Generalny Konserwator Zabytków ‒ II poziom

GKZ, działający z upoważnienia i w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw kultury

i ochrony dziedzictwa narodowego, koordynuje realizację Krajowego programu 2023–20261.

Tym samym GKZ

− wyznacza terminy i tematy spotkań z udziałem ekspertów, instytucji i podmiotów

zaangażowanych w realizację Programu;

− akceptuje proponowane rozwiązania związane z wdrażaniem Krajowego programu;

1

Zarządzenie Ministra Kultury I Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 marca 2022 r. w sprawie podziału czynności

pomiędzy ministra, sekretarzy stanu, podsekretarza stanu i dyrektora generalnego w Ministerstwie Kultury

i Dziedzictwa Narodowego (Dz. Urz. MKiDN.2022.13).

− przyjmuje sprawozdania z realizacji Krajowego programu oraz przedstawia je do

akceptacji Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który następnie przedkłada

je Radzie Ministrów;

− w razie konieczności przygotowuje aktualizację Krajowego programu 2023–2026,

występuje o jej akceptację do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który

następnie przedkłada ją Radzie Ministrów.

Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy Departamencie Ochrony Zabytków ‒ III poziom

W MKiDN, w terminie miesiąca od przyjęcia Krajowego Programu 2023–2026 przez Radę

Ministrów, zostanie wskazany zespół odpowiedzialny za koordynację realizacji Krajowego

Programu 2023–2026. Pracami Zespołu będzie kierował Dyrektor DOZ. Zespół będzie

bezpośrednio podlegał Generalnemu Konserwatorowi Zabytków, zgodnie z podziałem

kompetencji w MKiDN między Ministrem, sekretarzami stanu, podsekretarzem stanu

i dyrektorem generalnym2.

Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ odpowiada za

− bieżące raportowanie GKZ postępu prac związanych z wdrażaniem Krajowego

programu 2023–2026;

− przedstawianie informacji o stanie realizacji Krajowego programu 2023–2026 na

potrzeby Rady ds. Ochrony Zabytków działającej przy ministrze właściwym do spraw

kultury i ochrony dziedzictwa narodowego oraz organów opiniodawczo-doradczych

działających przy GKZ;

− zasięganie opinii Rady ds. Ochrony Zabytków dotyczącej realizacji Krajowego programu

2023-2026 (w tym przede wszystkim odnośnie do sprawozdań z wdrażania oraz

rekomendacji dla kierunków działania Krajowego programu na lata 2027‒2030);

− tworzenie, w razie potrzeby, doraźnych zespołów eksperckich w celu wypracowania

rekomendacji i rozwiązań do realizacji wybranych zadań Krajowego programu

2023–2026;

− współpracę z NID w zakresie wdrażania Krajowego programu 2023–2026;

− nadzór nad działalnością NID w zakresie wdrażania Krajowego programu 2023–2026;

− zapobieganie występowaniu odstępstw w realizacji Krajowego programu 2023–2026

względem założeń przyjętych w programie;

− monitorowanie i ewaluację Krajowego programu 2023–2026 przy współpracy

pozostałych podmiotów odpowiedzialnych za realizację poszczególnych zadań;

− opracowywanie i przedkładanie sprawozdań z realizacji Krajowego programu

2023–2026 do zaopiniowania przez Radę ds. Ochrony Zabytków oraz do akceptacji

GKZ;

− współpracę z NID w zakresie przygotowania rocznych sprawozdań z wdrażania

Krajowego programu 2023–2026, jako element sprawozdawczości MKiDN z wykonania

budżetu za dany rok;

− komunikację z Zespołem MKiDN odpowiedzialnym za wdrażanie SRKS, w tym za

współpracę z NID w zakresie dotyczącym przygotowania rocznych sprawozdań

z wdrażania Krajowego programu, stanowiących element sprawozdawczości

z realizacji SRKS.

2

Ibidem.

NID, instytucja wdrażająca Krajowy program ‒ IV poziom NID3, państwowa instytucja kultury

wpisana do rejestru instytucji kultury prowadzonego przez ministra właściwego do spraw

kultury i ochrony dziedzictwa narodowego4. NID odpowiada za

− przygotowanie, monitoring, realizację i ewaluację zadań w Krajowym programie

2023–2026, przypisanych do realizacji NID;

Instytut działa na podstawie: ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności

kulturalnej (Dz. U. z 2012 r. poz. 406 oraz z 2014 r. poz. 423), u.o.z. oraz zarządzenia nr 28 Ministra Kultury

i Dziedzictwa Narodowego z dnia 3 października 2006 r. w sprawie połączenia instytucji kultury — Krajowego

Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego oraz utworzenia

Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (Dz. Urz. MKiDN Nr 6, poz. 50), zarządzenia nr 32 Ministra

Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 23 grudnia 2010 r. w sprawie zmiany nazwy i zakresu działania

Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (Dz. Urz. MKiDN Nr 6, poz. 58), zarządzenia nr 28 Ministra

Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 24 maja 2011 r. zmieniającego zarządzenie w sprawie zmiany nazwy

i zakresu działania Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (Dz. Urz. MKiDN Nr 4, poz. 34),

zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 13 listopada 2013 r. zmieniającego zarządzenie

w sprawie zmiany nazwy i zakresu działania Narodowego Instytutu Dziedzictwa (Dz. Urz. MKiDN poz. 45),

zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 23 stycznia 2014 r. zmieniającego zarządzenie

w sprawie zmiany nazwy i zakresu działania Narodowego Instytut Dziedzictwa (Dz. Urz. MKiDN, poz. 1) oraz

statutu, stanowiącego załącznik do zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 30 stycznia

2020 r. w sprawie nadania statutu Narodowemu Instytutowi Dziedzictwa (Dz. Urz. MKiDN 2020, poz. 5),

zarządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 17 maja 2024 roku opublikowanego w Dzienniku

Urzędowym Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dniu 20 maja 2024 roku, pod pozycją 58, zmienionym

zarządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 31 maja 2024 roku, opublikowanym w Dzienniku

Urzędowym Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w dniu 31 maja 2024 roku, pod pozycją 67 z dniem

10 czerwca 2024 r. dokonuje się połączenia państwowych instytucji kultury: Narodowego Instytutu Dziedzictwa

i Narodowego Instytutu Konserwacji Zabytków.

4

Załącznik nr 2

40) Koszuty – zespół dworsko-parkowy

39) Kołbacz – założenie dawnego klasztoru cystersów, późniejszej letniej rezydencji książąt pomorskich i domeny państwowej

38) Klępsk – kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny

37) Kielce – dawny pałac biskupów i katedra

36) Kazimierz Dolny

35) Katowice – osiedle robotnicze Nikiszowiec

34) Katowice – Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego oraz zespół katedralny

33) Kanał Elbląski

32) Kanał Augustowski

31) Kamień Pomorski – zespół katedralny

30) Kalwaria Zebrzydowska– krajobrazowy zespół manierystycznego parku pielgrzymkowego

Monitor Polski

29) Jawor – kościół ewangelicko-augsburski pod wezwaniem Ducha Świętego, zwany Kościołem Pokoju

28) Janów Podlaski – stadnina koni

27) Jabłeczna – prawosławny Klasztor Świętego Onufrego

26) Grunwald – Pole Bitwy

25) Grudziądz – zespół zabytkowych spichlerzy wraz z panoramą od strony Wisły

24) Góra Świętej Anny – komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy

23) Gościkowo-Paradyż – pocysterski zespół klasztorny

22) Gostyń-Głogówko – zespół klasztorny Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri

21) Gniezno – katedra pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Wojciecha

20) Gliwice – radiostacja

19) Gdynia – historyczny układ urbanistyczny śródmieścia

62) Łódź – wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego

61) Łowicz – Bazylika Katedralna (dawna Kolegiata Prymasowska) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

60) Łęknica – Park Mużakowski w Łęknicy, park w stylu krajobrazowym

59) Łańcut – zespół zamkowo-parkowy

58) Lubostroń – zespół pałacowo-parkowy

57) Lublin – historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny

56) Lubiń – zespół opactwa benedyktynów

55) Lidzbark Warmiński – zamek biskupów warmińskich

54) Leżajsk – zespół klasztoru o.o. Bernardynów

53) Legnickie Pole – pobenedyktyński zespół klasztorny

52) Ląd – zespół dawnego opactwa cysterskiego w Lądzie nad Wartą

Monitor Polski

51) Kwidzyn – zespół katedralno-zamkowy

50) Krzeszów – opactwo cystersów

49) Krzemionki – kopalnie krzemienia z epoki neolitu

48) Krasiczyn – zespół zamkowo-parkowy

47) Kraków – zespół opactwa cystersów w Mogile

46) Kraków – zespół architektoniczny i urbanistyczny dzielnicy Nowa Huta

45) Kraków – Kopiec Kościuszki z otoczeniem

44) Kraków – historyczny zespół miasta

43) Kórnik – zespół zamkowo-parkowy wraz z kościołem parafialnym – nekropolią właścicieli

42) Kozłówka – zespół pałacowo-parkowy

41) Kotlina Jeleniogórska – pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej

84) Racławice – teren historycznej Bitwy Racławickiej

83) Pułtusk – kolegiata pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Marii Panny

82) Puławy – zespół pałacowo-parkowy

81) Pszczyna – zespół zamkowo-parkowy

80) Przemyśl – zespół staromiejski

79) Przemyśl – Twierdza Przemyśl

78) Poznań – historyczny zespół miasta

77) Płock – Wzgórze Tumskie

76) Pelplin – zespół pocystersko-katedralny

75) Paczków – zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji

74) Ozimek – żelazny łańcuchowy most wiszący na rzece Mała Panew

Monitor Polski

73) Ostrów Lednicki – wyspa

72) Orawka – kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela

71) Opatów – zespół kolegiaty pod wezwaniem św. Marcina Biskupa

70) Olsztyn – zamek kapituły warmińskiej

69) Olesno – kościół odpustowy pod wezwaniem św. Anny

68) Oblęgorek – pałacyk Henryka Sienkiewicza wraz z zabytkowym parkiem i aleją lipową

67) Nysa – zespół kościoła farnego pod wezwaniem św. Jakuba Starszego Apostoła i św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy

66) Nowy Wiśnicz – zespół architektoniczno-krajobrazowy

65) Nieborów i Arkadia – zespół pałacowo-ogrodowy i ogród sentymentalno-romantyczny

64) Małujowice – kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła

63) Malbork – zespół zamku krzyżackiego

106) Tarnowskie Góry – podziemia zabytkowej Kopalni Rud Srebronośnych oraz Sztolni Czarnego Pstrąga

105) Święty Krzyż – pobenedyktyński zespół klasztorny oraz przedchrześcijańskie obwałowania kamienne na Łysej Górze

104) Święta Lipka – sanktuarium pielgrzymkowe

103) Świdnica – zespół kościoła ewangelicko-augsburskiego pod wezwaniem Świętej Trójcy, zwany Kościołem Pokoju

102) Świdnica – katedra pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika i św. Wacława Męczennika

101) Szalowa – kościół parafialny pod wezwaniem św. Michała Archanioła

100) Supraśl – klasztor męski Zwiastowania NMP

99) Sulejówek – Milusin, zespół domu Marszałka Józefa Piłsudskiego

98) Sulejów – zespół opactwa cystersów

97) Strzelno – zespół dawnego klasztoru Norbertanek

96) Strzegom – kościół pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła

Monitor Polski

95) Stoczek Klasztorny – Sanktuarium Matki Pokoju

94) Stary Sącz – zespół staromiejski wraz z klasztorem Sióstr Klarysek

93) Stargard – zespół kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Świata oraz średniowieczne mury obronne miasta

92) Staniątki – opactwo św. Wojciecha Mniszek Benedyktynek

91) Srebrna Góra – Twierdza Srebrnogórska, nowożytna warownia górska z XVIII wieku

90) Sandomierz – historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy

89) Rytwiany – pokamedulski zespół klasztorny Pustelnia Złotego Lasu

88) Rydzyna – założenie rezydencjalno-urbanistyczne

87) Rogalin – zespół pałacowo-parkowy z obszarem dawnego majątku ziemskiego

86) Radruż – zespół cerkiewny

85) Radom – zespół klasztorny Bernardynów

Opracowanie GUS, aktualne na grudzień 2023 r.

126) Żyrardów – XIX-wieczna Osada Fabryczna

125) Żagań – poaugustiański zespół klasztorny

60

124) Zamość – historyczny zespół miasta w zasięgu obwarowań XIX wieku

123) Zabrze – zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego

122) Wrocław – zespół historycznego centrum

121) Wrocław – Hala Stulecia

120) Włocławek – katedra pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

grodzisko

119) Wiślica – zespół kolegiaty pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny wraz z reliktami kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja oraz

118) Wieliczka – kopalnia soli

Monitor Polski

117) Wąchock – zespół opactwa cystersów

116) Warszawa – zespół zabytkowych cmentarzy wyznaniowych na Powązkach

115) Warszawa – Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya

114) Warszawa – historyczny zespół miasta z traktem królewskim i Wilanowem

113) Warszawa – gmach dawnego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego

112) Ujazd – ruiny zamku Krzyżtopór

111) Tyniec – zespół opactwa benedyktynów

110) Tykocin – historyczny zespół miasta

109) Tum – zespół archikolegiaty pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego

108) Trzebnica – zespół dawnego opactwa cysterek

107) Toruń – Stare i Nowe Miasto

ŚLĄSKIE

ŚWIĘTOKRZYSKIE

WARMIŃSKO-MAZURSKIE

Opracowanie GUS, aktualne na grudzień 2023 r.

RAZEM

ZACHODNIOPOMORSKIE

13 331

928

1 171

529

POMORSKIE

WIELKOPOLSKIE

552

1 193

674

PODLASKIE

PODKARPACKIE

OPOLSKIE

1096

573

ŁÓDZKIE

MAZOWIECKIE

573

LUBUSKIE

1 123

883

LUBELSKIE

OBRONNE

2 034

107

73

162

46

110

171

17

197

87

160

166

50

163

104

156

265

UŻYTECZNOŚCI

PUBLICZNEJ

5 225

317

505

323

82

486

314

156

277

161

644

386

187

199

214

271

703

REZYDENCJONALNE

61

4981

268

801

291

113

181

226

76

219

160

549

311

283

222

275

333

673

MIESZKALNE

21162

409

1 744

2 155

221

1 950

977

640

1 372

1 139

2 252

1 621

680

2 089

664

636

2 613

GOSPODARCZE

5 123

222

713

570

72

296

334

126

302

202

361

373

153

259

239

254

647

BUDOWNICTWO

PRZEMYSŁOWE

2 243

116

282

167

47

172

131

69

68

75

279

68

152

112

70

130

305

POZOSTAŁE BUDYNKI

339

13

42

25

11

21

44

8

9

24

30

14

15

9

11

17

46

5 181

348

367

302

141

318

283

141

377

253

485

735

129

192

345

263

502

MAŁA ARCHITEKTURA

465

15

32

16

19

21

17

6

57

10

51

51

23

24

55

6

62

RAZEM

60 084

2 743

5 730

4 919

1 205

4 216

3 026

1 791

4 071

2 785

5 907

4 848

2 245

3 842

2860

2600

7 296

Załącznik nr 3

Monitor Polski

MAŁOPOLSKIE

534

1 480

SAKRALNE

KUJAWSKO-POMORSKIE

DOLNOŚLĄSKIE

WOJEWÓDZTWO

POZOSTAŁE BUDOWLE

ZESTAWIENIE ZABYTKÓW ARCHITEKTURY WPISANYCH DO REJESTRU ZABYTKÓW W 2023 r.

55

64

43

DOLNOŚLĄSKIE

KUJAWSKO-POMORSKIE

LUBELSKIE

LUBUSKIE

ZESPÓŁ SAKRALNY

10

45

113

23

30

4

23

35

29

28

86

59

661

OPOLSKIE

PODKARPACKIE

PODLASKIE

POMORSKIE

ŚLĄSKIE

ŚWIĘTOKRZYSKIE

WARMIŃSKO-MAZURSKIE

WIELKOPOLSKIE

ZACHODNIOPOMORSKIE

RAZEM

Opracowanie GUS, aktualne na grudzień 2023 r.

54

52

MAZOWIECKIE

808

6

91

14

14

46

172

41

7

30

ŁÓDZKIE

ZESPÓŁ PRZEMYSŁOWY

340

23

31

26

15

42

22

9

8

7

43

9

26

20

6

18

35

ZESPÓŁ GOSPODARCZY

435

21

90

38

9

16

19

4

20

23

15

24

4

35

14

27

76

POZOSTAŁE ZABYTKOWE

ZESPOŁY

2 783

155

306

130

112

106

175

78

212

89

326

317

59

78

218

274

148

62

KRAJOBRAZ KULTUROWY

88

2

4

4

11

5

3

3

6

6

3

10

4

3

13

5

6

OTOCZENIE ZABYTKU

1 177

170

59

171

8

88

18

8

66

14

232

149

48

40

48

26

32

SZLAK KOMUNIKACYJNY

99

9

7

8

3

6

4

2

7

6

8

15

3

1

9

7

4

UKŁAD URBANISTYCZNY

1 029

53

133

63

35

67

57

66

52

32

140

62

34

36

43

21

135

341

141

325

68

141

367

384

125

284

313

119

82

189

603

355

365

4 202

ZABYTKOWA ZIELEŃ

831

421

601

210

393

453

943

237

406

111

294

223

227

450

1 051

774

7 625

MIEJSCA PAMIĘCI

26

2

-

1

2

3

2

-

-

-

8

3

-

1

4

-

-

RAZEM

19 273

1 639

2 213

1 536

753

718

750

644

1 263

572

2 208

1 480

729

555

1 438

1 053

1 722

Monitor Polski

MAŁOPOLSKIE

93

58

21

ZESPÓŁ

REZYDENCJONALNY

WOJEWÓDZTWO

CMENTARZ

ZABYTKI PRZESTRZENNE/ZAŁOŻENIA/ZESPOŁY WPISANE DO REJESTRU ZABYTKÓW W 2023 r.

Opracowanie GUS, aktualne na grudzień 2023 r.

Rys. 2. Zabytki nieruchome wpisane do rejestru

w poszczególnych województwach

Opracowanie GUS, aktualne na grudzień 2023 r.

Nieruchome zabytki archeologiczne

wpisane do rejestru w poszczególnych województwach

ZESTAWIENIE ZABYTKÓW ARCHEOLOGICZNYCH

Załącznik nr 4

DOLNOŚLĄSKIE

KUJAWSKO-POMORSKIE

LUBELSKIE

LUBUSKIE

ŁÓDZKIE

MAŁOPOLSKIE

MAZOWIECKIE

OPOLSKIE

PODKARPACKIE

PODLASKIE

POMORSKIE

ŚLĄSKIE

ŚWIĘTOKRZYSKIE

WARMIŃSKO-MAZURSKIE

WIELKOPOLSKIE

ZACHODNIOPOMORSKIE

Razem

17 200

Liczba

decyzji

2 808

489

883

437

813

1 519

2 243

1 128

1 400

692

677

1 171

624

386

1 335

595

65

276 868

Liczba

obiektów

43 114

10 904

19 704

7 549

14 519

27 176

22 701

8 592

54 395

4 755

6 273

8 977

14 332

5 442

26 157

2 278

204 640

Wyposażenie

świątyń

37 318

10 351

17 509

6 745

12 988

22 368

14 453

7 359

16 292

4 144

6 058

6 036

11 727

5 094

24 127

2 071

48 433

392

88

779

602

1 087

3 538

744

36 364

65

65

2 193

1 251

265

996

4

Kolekcje

5 404

465

1 416

804

929

3 721

4 710

489

1 738

546

150

748

1 354

83

1 032

203

23 792

Inne

Monitor Polski

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Nazwa województwa

ZESTAWIENIE ZABYTKÓW RUCHOMYCH

§ 5. 1. Do zadań Instytutu należy w szczególności: 1) tworzenie i upowszechnianie standardów dokumentacji,

badania, konserwacji i digitalizacji zabytków ruchomych, nieruchomych i archeologicznych; 2) włączanie się na

wniosek Ministra lub Generalnego Konserwatora Zabytków w proces ewaluacji i doskonalenia systemu ochrony

i opieki nad zabytkami oraz w proces ochrony dziedzictwa niematerialnego; 3) wydawanie opinii i ekspertyz

dotyczących działań przy zabytkach na rzecz organów administracji publicznej; 4) monitorowanie i analizowanie

zagrożeń dla dziedzictwa kulturowego oraz wypracowywanie metod przeciwdziałania tym zagrożeniom, w tym

w szczególności obiektów z Listy dziedzictwa światowego i uznanych za pomniki historii; 5) publikowanie

i upowszechnianie wydawnictw z zakresu ochrony dziedzictwa kulturowego i opieki nad nim; 6) realizacja

specjalistycznych programów szkoleniowych i informacyjnych na rzecz służb konserwatorskich i środowisk

związanych z opieką nad zabytkami; 7) podejmowanie współpracy z właścicielami i zarządcami zabytków na rzecz

właściwego zarządzania zasobem dziedzictwa kulturowego oraz promowanie zasad opieki nad zabytkami;

8) realizacja programów i kampanii społecznych w zakresie promowania dziedzictwa kulturowego i jego wartości,

a także idei ochrony zabytków i opieki nad zabytkami; 9) realizacja programów edukacyjnych i podejmowanie

współpracy na polu edukacji społecznej na rzecz ochrony i opieki nad dziedzictwem materialnym

i niematerialnym; 10) podejmowanie współpracy na rzecz wzrostu społecznego zaangażowania w system

identyfikacji i ochrony dziedzictwa kulturowego; 11) gromadzenie, opracowywanie, archiwizowanie

i udostępnianie wiedzy o stanie zachowania i wartościach zasobu dziedzictwa kulturowego, w tym także zbiorów

naukowych związanych z ochroną tego dziedzictwa; 12) gromadzenie i zarządzanie zasobem dokumentacji

rejestru zabytków i Krajowej Ewidencji Zabytków, a także ewidencjonowanie badań archeologicznych

prowadzonych na terenie kraju; 13) prowadzenie i rozwój ogólnopolskiego, cyfrowego systemu gromadzenia

i udostępniania danych o dziedzictwie kulturowym, w tym danych geolokalizacyjnych; 14) koordynowanie

realizacji procedury występowania z wnioskiem do Ministra o uznanie przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

zabytku nieruchomego za pomnik historii; 15) realizacja w zakresie powierzonym przez Ministra zadań

wynikających z porozumień, konwencji i innych dokumentów ratyfikowanych przez Polskę, związanych z ochroną

i opieką nad dziedzictwem materialnym i niematerialnym; 16) prowadzenie w porozumieniu z Ministrem

współpracy międzynarodowej w zakresie ochrony i opieki nad dziedzictwem kulturowym; 17) organizowanie

i prowadzenie innych prac związanych z ochroną dziedzictwa kulturowego na zlecenie Ministra lub Generalnego

Konserwatora Zabytków.

− udział w procesach monitoringu i ewaluacji Krajowego programu 2023–2026,

koordynowanych przez Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ;

− podejmowanie współpracy z innymi podmiotami w ramach realizacji zadań Krajowego

programu 2023–2026, w tym: organizacjami pozarządowymi, państwowymi

i samorządowymi instytucjami kultury oraz WKZ;

− podejmowanie współpracy z doraźnymi zespołami eksperckimi powoływanymi

w ramach realizacji Krajowego programu 2023–2026;

− sporządzanie rocznych, lub w innym terminie na wniosek MKiDN, sprawozdań

z realizacji Krajowego programu 2023–2026 wraz z rekomendacjami i niezbędnymi

podsumowaniami, z uwzględnieniem pomiaru i sprawozdawczości wskaźników

wskazanych dla poszczególnych zadań Krajowego programu 2023–2026;

− opracowywanie i przedkładanie Zespołowi MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ

sprawozdań z realizacji zadań przypisanych NID w Krajowym programie 2023–2026;

− uzgadnianie brzmienia sprawozdań opracowywanych przez Zespół MKiDN

ds. Krajowego programu przy DOZ w zakresie dotyczącym zadań przypisanych

w Krajowym programie 2023–2026;

− zapobieganie występowaniu odstępstw w realizacji zadań Krajowego programu

2023–2026 względem założeń przyjętych w Krajowym programie 2023–2026

w odniesieniu do działań przypisanych NID;

− przedstawianie propozycji ewentualnych koniecznych działań naprawczych Zespołowi

MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ, a po ich akceptacji przez GKZ podejmowanie

działań naprawczych, w sytuacji problemów w realizacji Krajowego programu

2023–026;

− przeprowadzanie analiz i opracowanie propozycji korekt do przygotowywanej przez

GKZ aktualizacji Krajowego programu 2023–2026 w zakresie działań realizowanych

przez NID wraz z uzasadnieniem potrzeby wprowadzenia korekty lub aktualizacji.

HARMONOGRAM WDRAŻANIA KRAJOWEGO PROGRAMU 2023–2026

Harmonogram, ze względu na połączenie instytucji NID i NIKZ, został przesunięty na

III–IV kwartał 2025 r. i cały 2026 r.

Tabela nr 3. Harmonogram wdrażania Krajowego Programu 2023–2026.

Założenia

Krajowego

programu

1.1.1.1

1.1.1.2

1.1.1.3

1.1.1.4

1.1.1.5

1.1.1.6

1.1.1.7

1.1.1.8

1.1.1.9

I

2023

II

III

IV

I

2024

II

III

Brak

realizacji

Brak

realizacji

1.2.1.1

1.2.1.2

1.2.1.3

1.2.1.4

1.2.1.5

1.2.1.6

Brak

realizacji

Brak

realizacji

2.1.1.1

2.1.1.2

Brak

realizacji

Brak

realizacji

3.1.1.1

3.1.1.2

3.1.1.3

3.1.1.4

Brak

realizacji

Brak

realizacji

3.2.1.1

3.2.1.2

3.2.1.3

3.2.1.4

Brak

realizacji

Brak

realizacji

Opracowanie: DOZ

24

IV

I

2025

II

III

IV

I

2026

II

III

IV

WSKAŹNIKI STOPNIA REALIZACJI ZADAŃ KRAJOWEGO PROGRAMU

Ocena wykonania poszczególnych zadań dokonywana jest w skali czterostopniowej.

Wykonanie 100 % zadania przyjmuje wartość 1 punktu, wykonanie 75 %‒99 % zadania to

0,75 punktu, wykonanie zadania w mniejszym stopniu, ale nie mniej niż w 50 %, to 0,5 punktu,

wykonanie 49 % i mniej przyjmuje wartość 0. Wskaźnik realizacji programu to suma wykonania

poszczególnych zadań wyrażona w procentach. Ocenie procentowej podlegają wskaźniki

każdego kamienia milowego, które mają przełożenie na parametry ilościowe – np. jedna

publikacja, dwa szkolenia, w których uczestniczy łącznie 100 osób, jedna konferencja

z udziałem 100 osób itp. W przypadku zadania, którego kamieniami milowymi są: wydanie

jednej publikacji, uczestnictwo w dwóch szkoleniach łącznie 100 osób, wykonanie zadania

w sytuacji wydania jednej publikacji oraz przeszkolenia 70 osób wyniesie 85 %, co będzie

oznaczało przyznanie 0,75 punktu w ramach oceny wykonania zadania.

Tabela nr 4. Wskaźniki stopnia realizacji zadań Krajowego Programu 2023–2026.

WSKAŹNIK

2023

2024

2025

2026

STOPIEŃ REALIZACJI ‒ każdy wskaźnik wykonany: w 100 % to jeden punkt; od 75 % do 99 % ‒ 0,75 punktu; od

50 % do 74 % ‒ 0,5 punktu, 49 % i mniej – 0. Stopień realizacji całego programu będzie wyliczony z proporcji.

Każdy wskaźnik to jeden punkt. Jeżeli ten sam wskaźnik będzie rozliczony z wykonania w poszczególnych

latach, to w każdym roku został przyznany jeden punkt.

KPOZ 2023‒2026: Zwiększenie odporności zasobu zabytkowego w Polsce

1. WERYFIKACJA WYBRANEGO ZASOBU ZABYTKÓW I WZMOCNIENIE NARZĘDZI OCHRONY

DZIEDZICTWA O WYJĄTKOWEJ WARTOŚCI

1.1. PODNOSZENIE WIEDZY O WYBRANYCH GRUPACH ZASOBU ZABYTKOWEGO KRAJU

1.1.1 Weryfikacja stanu zasobu zabytków architektury wchodzącej w skład zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (NID)

Wykonanie założeń raportu. Wskaźnik: jeden egzemplarz

1

założeń raportu.

Ewaluacja zasobu obiektów objętych ochroną prawną,

1

ujętych w rejestrze i ewidencji zabytków nieruchomych oraz

ujętych w raportach środków trwałych KOWR. Wskaźnik

jeden egzemplarz opracowania – min. 1280 zespołów/

obiektów.

Opracowanie wzoru ankiety weryfikacyjnej zasobów

1

zabytkowych uwzględniającej specyfikę zabytków

wchodzących w skład zasobu KOWR. Wskaźnik: min. jeden

egzemplarz dokumentacji.

Wykonanie planu realizacji weryfikacji terenowej obiektów

1

zabytkowych. Wskaźnik: jeden egzemplarz dokumentacji –

plan.

Wskaźnik: Przeprowadzenie szkoleń dla wykonawców prac

1

ewidencyjnych/dokumentacyjnych.

Wykonanie terenowych prac dokumentacyjnych

1

wytypowanych obiektów – aktualizacja dokumentacji już

istniejącej wybranych obiektów / wykonanie dokumentacji

dla wybranych – nowych obiektów oraz ankiet weryfikacyjnych

Wskaźnik: łącznie min. 100 kart obiektów / zespołów

obiektów oraz ok. 1180 ankiet obiektów / zespołów

obiektów.

Przygotowanie raportu. Wskaźnik: raport będzie zawierał

1

dane min. 1280 obiektów / zespołów obiektów.

Udostępnienie zaktualizowanej, istniejącej w NID bazy

danych dotyczącej zasobu. Baza dostępna dla służb

konserwatorskich i KOWR. Wskaźnik: aktualizacja bazy

danych dot. min. 1280 obiektów / zespołów obiektów

i wprowadzenie danych dot. min. 100 obiektów / zespołów

obiektów.

Wykaz obiektów i elementów reprezentatywnych

koniecznych do objęcia dokumentacją z harmonogramem

realizacji. Wskaźnik: przygotowanie dwóch rodzajów

dokumentacji.

1

1.2. OCHRONA ZABYTKÓW I ZARZĄDZANIE ZABYTKAMI O WYJĄTKOWEJ WARTOŚCI

1.2.1 Model i system wartościowania zabytków (NID)

Opracowanie wytycznych do stworzenia modelu i systemu

wartościowania zabytków (na podstawie europejskich

doświadczeń). Wskaźnik: jeden raport na podstawie

przeanalizowanych systemów wartościowania.

Opracowanie modelu oceny wartości zabytku oraz instrukcji

jego stosowania. Wskaźnik: jedno opracowanie modelowe

(różne grupy typologiczne zabytków o najcenniejszych

wartościach, z wnioskami dla grup typologicznych).

Opracowanie systemu wartościowana zabytków

(rozróżniającego grupy zabytków) oraz instrukcji jego

stosowania. Wskaźnik: jedno opracowanie.

Opracowanie materiałów i wytycznych na temat

wykorzystania wartości zabytkowych w procesie opieki

i zarządzania zabytkami. Wskaźnik: jedna publikacja.

Przeprowadzenie warsztatów informacyjnych dla służb

konserwatorskich. Wskaźnik: szkolenie min. 50 osób.

1

1

1

1

1

2. WZMOCNIENIE POTENCJAŁU ORGANIZACYJNEGO SYSTEMU OCHRONY ZABYTKÓW

2.1. NOWE TECHNOLOGIE W OCHRONIE ZABYTKÓW

2.1.1 Rozwój zasobu dokumentacyjnego 3D (NID)

Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie

poszczególny obiekt zabytkowy (wskazany numerem Inspire

ID), dla którego w ramach zadania zostanie wykonana

dokumentacja – inwentaryzacja cyfrowa (cyfrowa kopia

obiektu) według określonego przez NID standardu.

Planowane jest wykonanie dokumentacji 10 obiektów

w porozumieniu z WKZ i uzgodnieniu z DOZ MKiDN oraz

przekazanie dokumentacji 3D do WKZ.

Wskaźnik: 10 obiektów.

Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie

publikacja naukowa z inwentaryzacjami, upowszechniająca

standard opracowania. Wskaźnik: jedna publikacja naukowa.

Wskaźnikiem obrazującym poziom realizacji projektu będzie

liczba modeli 3D obiektów zabytkowych (wskazanych

numerem Inspire ID lub numerem rejestru czy ewidencji

zabytków), które w ramach zadania zostaną opublikowane

w portalu Zabytek.pl. Wskaźnik: 10 modeli 3D.

1

1

1

3. ROLA ZABYTKÓW W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU (EDUKACJA I PARTYCYPACJA)

3.1. WZMACNIANIE NARZĘDZI OCHRONY ZABYTKÓW WOBEC ZMIAN KLIMATYCZNYCH

3.1.1. Wsparcie procesu tworzenia gminnych programów opieki nad zabytkami (NID)

Opracowanie konspektu poradnika.

Opracowanie modelowych gminnych programów opieki nad

zabytkami.

Opracowanie poradnika do tworzenia gminnego programu

opieki nad zabytkami. Wskaźnik: jeden konspekt, trzy gminne

programy, jeden poradnik przekazany do akceptacji GKZ.

Realizacja cyklu szkoleń online (16 województw) dotyczących

opracowania i wdrażania gminnych programów opieki nad

zabytkami. Opublikowanie i upowszechnienie poradnika

dotyczącego opracowania gminnego programu opieki nad

zabytkami (forma elektroniczna). Wskaźnik: szkolenia online

min. 300 osób, publikacja poradnika w otwartym dostępie.

26

3.2. EDUKACJA W ZAKRESIE WARTOŚCI DZIEDZICTWA KULTUROWEGO

Zadanie 3.2.1 Wsparcie merytoryczne służb mundurowych oraz organów wymiaru sprawiedliwości w sprawach

dotyczących przestępczości przeciwko zabytkom (NID)

Przygotowanie materiałów szkoleniowo-edukacyjnych.

2

Wskaźnik: jeden egzemplarz materiałów, pięć szkoleń dla

służb mundurowych i organów wymiaru sprawiedliwości

(min. 150 osób).

Szkolenie stacjonarne dla służb konserwatorskich Wskaźnik

1

przeprowadzenie szkoleń stacjonarnych min. 100 osób,

opublikowanie i rozpropagowanie szkolenia dla WKZ.

MONITOROWANIE KRAJOWEGO PROGRAMU

W ramach monitoringu analizowana będzie zgodność realizacji zadań z harmonogramem oraz

skuteczność ich realizacji. Filarami monitoringu Krajowego programu 2023–2026 będą cztery

roczne sprawozdania sporządzone przez Zespół MKiDN ds. Krajowego programu przy DOZ przy

współpracy instytucji realizujących, zawierające m.in. informacje, czy wszystkie zaplanowane

na dany rok zadania zostały zrealizowane oraz czy założone rezultaty tych zadań zostały

w pełni osiągnięte.

W przypadku pojawienia się opóźnień lub niepełnego osiągnięcia rezultatów w ramach

poszczególnych zadań ocenione zostanie ryzyko niepełnej realizacji celów programu oraz

zarekomendowane będą adekwatne działania naprawcze. Podstawą sporządzenia rocznego

sprawozdania będą robocze raporty kwartalne, natomiast rezultaty bieżącego monitoringu

powinny być omawiane na roboczych spotkaniach Zespołu MKiDN ds. Krajowego programu

przy DOZ z udziałem przedstawicieli instytucji realizującej zadania Krajowego programu

2023–2026. Krajowy program 2023–2026 podlega corocznej sprawozdawczości na potrzeby

Rady Ministrów, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach

publicznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1483, z późn. zm.). Dodatkowo, zgodnie z art. 86 pkt 2 u.o.z.

minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego będzie przedstawiał

Radzie Ministrów, co dwa lata, sprawozdanie z realizacji zadań wynikających z Krajowego

programu 2023–2026.

EWALUACJA

Ewaluacja programu zostanie przeprowadzona w ostatnim roku jego realizacji.

Umiejscowienie badania ewaluacyjnego w ¾ okresu realizacji przedsięwzięcia ma umożliwić

uwzględnienie jego wyników w procesie konstruowania oraz wdrażania następnej edycji

Krajowego programu, tj. na lata 2027–2030. Podmiotem odpowiedzialnym za

przeprowadzenie ewaluacji Krajowego programu 2023–2026 będzie MKiDN. Wykonanie

badania może zostać zlecone podmiotowi zewnętrznemu.

7. ZARZĄDZANIE RYZYKIEM

Wykonanie Krajowego Programu 2023–2026 powoduje powstanie możliwości wystąpienia

różnorodnych ryzyk utrudniających lub uniemożliwiających jego realizację. Metodą

przeciwdziałania ich wystąpieniu lub zminimalizowania ich skutków jest podejmowanie

działań z zakresu zarządzania ryzykiem. Podstawowym wymiarem tego procesu jest

stworzenie kompetentnej grupy ekspertów odpowiedzialnej za wykonanie Krajowego

programu.

Konieczne będzie utworzenie zespołu zarządzającego Krajowym programem 2023–2026,

którego członkowie będą mieli doświadczenie w zarządzaniu projektami w środowisku

interdyscyplinarnym, przy wykorzystaniu wielu technik oraz instrumentów z zakresu

zarządzania publicznego.

Właściwy dobór grupy specjalistów realizujących program i utworzenie zespołu

zarządzającego pozwoli na podjęcie w ramach współpracy następujących działań

• określenie celu zarządzania ryzykiem,

• określenie występujących ryzyk,

• ocenę ryzyk,

• wybór właściwej metody zarządzania ryzykiem,

• monitorowanie.

8. SPIS RYCIN

Ryc. 1. Cele Zrównoważonego Rozwoju – Agenda ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030.

9. SPIS TABEL

Tabela nr 1. Schemat podziału zadań ‒ kierunki rozwoju.

Tabela nr 2. Budżet z podziałem na cele i zadania.

Tabela nr 3. Harmonogram wdrażania Krajowego Programu 2023‒2026.

Tabela nr 4. Wskaźniki stopnia realizacji zadań.

10. WYKAZ ANEKSÓW

Aneks nr 1 – Diagnoza

Aneks nr 2 – Relacja z dokumentami strategicznymi

Aneks nr 3 – Załączniki

ANEKS NR 1 – DIAGNOZA

OBSZAR 1. ORGANIZACJA I ZADANIA ORGANÓW OCHRONY ZABYTKÓW

W POLSCE

SYSTEM OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE

System ochrony zabytków w Polsce ma swoje korzenie w wydanym w 1918 r. dekrecie Rady

Regencyjnej Królestwa Polskiego z dnia 31 października o opiece nad zabytkami sztuki i kultury

(Dziennik Praw Państwa Polskiego z 1918 r. Nr 16, poz. 36). Na jego mocy (art. 1) „Wszelkie

zabytki kultury i sztuki, znajdujące się w granicach Państwa Polskiego, wpisane do inwentarza

zabytków sztuki i kultury, podlegają opiece prawa [...]”, wszelkie działania związane ze

sprawowaniem opieki zaś należą do (art. 3) „[...] konserwatorów zabytków sztuki i kultury,

mianowanych przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego”.

System ochrony zabytków w Polsce – funkcjonujący w okresie międzywojennym – został

ostatecznie ukształtowany przepisami rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia

6 marca o opiece nad zabytkami, wydanego w 1928 r. (Dz. U. poz. 265, z późn. zm.5). Na jego

mocy utworzono funkcjonujący do dziś rejestr zabytków (art. 4) „Władze konserwatorskie

pierwszej instancji prowadzą rejestr zabytków. Sposób prowadzenia rejestru określało

rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.”. Dział drugi

wspomnianego rozporządzenia określał strukturę i organizację organów opieki nad

zabytkami6, przyznając obowiązki w tym zakresie administracji państwowej.

W 1962 r. dokonano istotnej zmiany w obowiązującym systemie ochrony zabytków w Polsce,

wprowadzając w życie ustawę z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz. U.

z 1999 r. poz. 1150, z późn. zm.7). Tą ustawą wprowadzono pojęcie „ochrona zabytków”, jako

wyłączną kompetencję państwa8. Ustawa łączyła w sobie przepisy dotyczące ochrony

zabytków z przepisami dotyczącymi organizacji i działalności muzealnej.

Obecnie całokształt problematyki dotyczącej ochrony zabytków w Polsce reguluje ustawa

o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Zasadniczymi zmianami wprowadzonymi tą

ustawą są

‒ rozróżnienie ochrony zabytków (działania administracyjne) od opieki nad zabytkami

(działania właścicielskie),

‒ wprowadzenie definicji zabytku, którym mogą być wszelkie obiekty i przedmioty spełniające

legalną definicję.

Zmiany wymienionego rozporządzenia zostały ogłoszone w Dz. U. z 1933 r. poz. 62 i 599, z 1934 r. poz. 976,

z 1946 r. poz. 99 oraz z 1949 r. poz. 180.

6

Obecna struktura odpowiada zasadniczo ówczesnym założeniom.

7

Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2000 r. poz. 1268, z 2002 r.

poz. 253 i 984 oraz z 2003 r. poz. 717.

8

Wszystkie wcześniejsze akty prawne określały tę sferę mianem „opieki nad zabytkami”.

Obecnie obowiązująca ustawa (wraz z aktami wykonawczymi) reguluje kwestie związane z

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

formami i sposobami ochrony zabytków,

zagospodarowaniem zabytków, prowadzeniem badań, prac i robót oraz

podejmowaniem innych działań przy zabytkach,

nadzorem konserwatorskim,

wywozem zabytków za granicę,

zasadami finansowania opieki nad zabytkami,

Krajowym rejestrem utraconych dóbr kultury,

Krajowym programem ochrony zabytków i opieki nad zabytkami oraz ochroną

zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych,

organizacją organów ochrony zabytków,

społecznymi opiekunami zabytków,

przepisami karnymi.

ROLA I ZNACZENIE UMÓW MIĘDZYNARODOWYCH W ZAKRESIE OCHRONY ZABYTKÓW

Umowy międzynarodowe ratyfikowane i opublikowane w Dzienniku Ustaw RP należą do

źródeł prawa powszechnie obowiązującego, co oznacza, że stają się źródłem praw

i obowiązków konkretnych adresatów w krajowym porządku prawnym. Obowiązek ich

przestrzegania dotyczy zarówno wszystkich organów administracji publicznej, jak i obywateli.

Ratyfikowane umowy międzynarodowe, zwłaszcza Konwencje UNESCO oraz Rady Europy

w dziedzinie kultury, wskazują cele i zadania, do realizacji których zostaliśmy zobowiązani

wobec całej społeczności międzynarodowej. Determinują one kierunki działań

podejmowanych przez administrację w ramach Krajowego programu. Podstawowe znaczenie

dla formułowania celów i kierunków działania w ochronie zabytków mają ratyfikowane przez

Polskę konwencje międzynarodowe dotyczące ochrony zabytków. Wśród konwencji UNESCO

są to

•

•

•

•

Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego wraz

z Regulaminem wykonawczym do tej Konwencji oraz Protokół o ochronie dóbr

kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, podpisane w Hadze dnia 14 maja 1954 r.

(Dz. U. z 1957 r. poz. 212) oraz Drugi Protokół sporządzony w Hadze dnia 26 marca

1999 r. do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego,

podpisanej w Hadze dnia 14 maja 1954 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 248);

Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu

przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, sporządzona w Paryżu

17 listopada 1970 r. (Dz. U. z 1974 r. poz. 106);

Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego,

przyjęta w Paryżu dnia 16 listopada 1972 r. przez Konferencję Generalną Organizacji

Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury na jej siedemnastej sesji

(Dz. U. z 1976 r. poz. 190);

Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego,

sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r. (Dz. U. z 2011 r. poz. 1018),

•

•

– 32 –

Konwencja UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu

kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 20 października 2005 r. (Dz. U. z 2007 r.

poz. 1585);

Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego, przyjęta w Paryżu dnia

2 listopada 2001 r. (Dz. U. z 2021 r. poz. 1302).

Do ratyfikowanych Konwencji Rady Europy należą

Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego (poprawiona),

sporządzona w La Valetta dnia 16 stycznia 1992 r. (Dz. U. z 1996 r. poz. 564);

• Konwencja o ochronie dziedzictwa architektonicznego Europy, sporządzona

w Grenadzie dnia 3 października 1985 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 210);

• Europejska Konwencja Krajobrazowa, sporządzona we Florencji dnia 20 października

2000 r. (Dz. U. z 2006 r. poz. 98);

• Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla

społeczeństwa, sporządzona w Faro dnia 27 października 2005 r. (Dz. U. z 2023 r.

poz. 396).

Aktualnym wyzwaniem administracji jest ocena efektywności wdrożenia poszczególnych

obowiązków wynikających z wyżej wymienionej Konwencji do polskiego porządku prawnego.

Bardzo poważne wątpliwości budzi szczególnie sposób ochrony zabytków ruchomych,

zwłaszcza w świetle Konwencji haskiej (1954), która wymaga podejmowania określonych

działań inwentaryzacyjnych oraz przygotowywania planów ochrony na wypadek konfliktu

zbrojnego, oraz Konwencji w sprawie środków zmierzających do zakazu i zapobiegania

nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury (1970), która

dotyczy ukształtowania systemu kontroli wywozu zabytków za granicę oraz determinuje

funkcję zabytków ruchomych.

•

Oprócz ratyfikowanych umów międzynarodowych, zgodnie z zasadą pierwszeństwa regulacji

zawartych w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych, na określenie celów

i kierunków działań w obszarze ochrony zabytków pośrednio wpływ mają również akty

o charakterze zaleceń. Należy mieć na względzie zwłaszcza bogaty dorobek UNESCO. Ważnymi

źródłami standardów są m.in.

•

•

•

•

•

•

•

Rekomendacja w sprawie ochrony piękna i charakteru krajobrazów oraz miejsc (1962);

Rekomendacja dotycząca ochrony dóbr kultury zagrożonych przez prace publiczne lub

prywatne (1968);

Rekomendacja dotycząca ochrony dziedzictwa kulturowego i naturalnego na poziomie

narodowym (1972);

Rekomendacja w sprawie ochrony i współczesnego znaczenia miejsc historycznych

(1976);

Rekomendacja dotycząca ochrony zespołów zabytkowych i tradycyjnych oraz ich roli

w życiu współczesnym, tzw. „Rekomendacje Warszawskie” (1976);

Rekomendacja w sprawie ochrony kultury tradycyjnej i folkloru (1989);

Rekomendacja w sprawie historycznego krajobrazu miejskiego (2011).

Niezwykle ważnym dokumentem, w którym określone zostały poglądy społeczności

międzynarodowej na temat sposobu ochrony miast historycznych, w tym tzw. podejścia

krajobrazowego w tej ochronie, jest Rekomendacja w sprawie historycznego krajobrazu

miejskiego (20119). Rekomendacja ta wprowadza pojęcie „podejście krajobrazowe”, które jest

stosowane w celu rozpoznania, ochrony i zarządzania w odniesieniu do obszarów

historycznych, przez uwzględnienie współzależności form materialnych, organizacji

przestrzennej i powiązań, cech przyrodniczych i kontekstu, a także wartości społecznych,

kulturowych i ekonomicznych. Istotą nowego sposobu ochrony wskazanej przez UNESCO w tej

rekomendacji powinno być więc wykorzystanie dziedzictwa jako potencjału prorozwojowego,

zakorzenionego w harmonijnej i zrównoważonej relacji między środowiskiem miejskim

a przyrodniczym oraz między potrzebami obecnych i przyszłych pokoleń a spuścizną

przeszłości.

ORGANY OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE – ZADANIA I KOMPETENCJE

Organami ochrony zabytków są, zgodnie z art. 89 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad

zabytkami, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego oraz

wojewodowie.

Organem pierwszej instancji jest WKZ, a organem wyższego stopnia ‒ minister właściwy do

spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego w sprawach określonych w ustawie

o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz w przepisach odrębnych.

MINISTER KULTURY

I DZIEDZICTWA

NARODOWEGO

WOJEWODA

GENERALNY

KONSERWATOR

ZABYTKÓW

WOJEWÓDZKI

KONSERWATOR

ZABYTKÓW

DEPARTAMENT

OCHRONY

ZABYTKÓW

16 WUOZ + DELEGATURY

WYSPECJALIZOWANE

NARODOWE INSTYTUCJE

KULTURY

KONSERWATOR ZABYTKÓW

(gminny/miejski/powiatowy/powiatowo-gminny/metropolitalny)

NARODOWY INSTYTUT

DZIEDZICTWA

Ryc. 1. Organy ochrony zabytków w Polsce ‒ struktura.

https://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/Rekomendacje/Zalecenie_w_sprawie_krajobrazu_miejski

ego.pdf

Organ wyższego stopnia

W imieniu ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego zadania

i kompetencje w zakresie ochrony zabytków wykonuje GKZ, który jest sekretarzem lub

podsekretarzem stanu w urzędzie obsługującym ministra właściwego do spraw kultury

i ochrony dziedzictwa narodowego10. GKZ realizuje przypisane mu zadania za pomocą DOZ.

Wyspecjalizowanym podmiotem wspierającym działania GKZ w tym zakresie jest także NID

oraz państwowe instytucje kultury właściwe w zakresie ochrony zabytków.

Organ pierwszej instancji

Zgodnie z treścią art. 93 u.o.z. organami pierwszej instancji są

WKZ w sprawach określonych w u.o.z. i przepisach odrębnych,

dyrektor właściwego terytorialnie urzędu morskiego w sprawach, o których mowa

w art. 36 ust. 2 i art. 48 u.o.z.,

• Dyrektor Biblioteki Narodowej w sprawach o wydawanie pozwoleń, określonych

w art. 51 ust. 1 i 3 u.o.z., na wywóz zabytków będących materiałami bibliotecznymi za

granicę.

W imieniu wojewodów zadania i kompetencje w zakresie ochrony zabytków11 wykonują WKZ,

powoływani i odwoływani przez wojewodę na wniosek lub za zgodą GKZ, którzy wchodzą

w skład rządowej administracji zespolonej w województwie.

•

•

WKZ kierują 16 WUOZ, z których większość ma siedziby w miastach – stolicach województw.

W trzech przypadkach siedziby znajdują się w innych miastach: w województwie kujawsko-pomorskim (Toruń, a nie Bydgoszcz), województwie lubuskim (Zielona Góra, a nie Gorzów

Wielkopolski) i województwie podkarpackim (Przemyśl, a nie Rzeszów).

W strukturach WUOZ funkcjonują 33 delegatury utworzone w byłych miastach

wojewódzkich12. Dodatkowo utworzono delegatury w Sandomierzu, Ełku i Nowym Targu.

Przekazywanie zadań z zakresu ochrony zabytków organu pierwszej instancji innym

podmiotom

Na podstawie art. 96 ust. 2 u.o.z. wojewoda, na wniosek WKZ, może powierzyć, w drodze

porozumienia, prowadzenie niektórych spraw z zakresu swojej właściwości, w tym wydawanie

decyzji administracyjnych, gminom i powiatom, a także związkom gmin i powiatów,

położonym na terenie województwa związkom powiatowo-gminnym albo związkom

metropolitalnym. Wojewoda na wniosek WKZ może powierzyć, w drodze porozumienia,

prowadzenie niektórych spraw z zakresu swojej właściwości, w tym wydawanie decyzji

administracyjnych, kierownikom instytucji kultury13. Przekazaniu nie mogą podlegać jedynie

Art. 90 ust. 1 u.o.z.

Art. 89 pkt 2 oraz art. 91 u.o.z.

12

Dotyczy miast, które w wyniku reformy administracyjnej przeprowadzonej w 1999 r. przestały być stolicami

województw.

13

Zadania z zakresu ochrony zabytków realizowane przez organ pierwszej instancji przekazywane są na mocy

stosownych porozumień w ogromnej większości jednostkom samorządu terytorialnego. W trzech przypadkach

wybrane zadania przekazane na mocy porozumień realizują: Zamek Królewski na Wawelu, Muzeum Narodowe

we Wrocławiu oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa (art. 96 ust. 3 u.o.z.).

10

kwestie dotyczące prowadzenia rejestru zabytków i wojewódzkiej ewidencji zabytków, a także

wydawania w tym zakresie decyzji administracyjnych14.

O ile zakres kompetencji WKZ jest szczegółowo określony przepisami u.o.z., o tyle zakres

kompetencji samorządowego (miejskiego lub powiatowego, powiatowo-gminnego,

metropolitalnego) konserwatora zabytków jest uzależniony wyłącznie od treści zawartego

porozumienia (z wyłączeniem kompetencji zastrzeżonych przepisami wyżej wymienionej

ustawy dla WKZ). Przekazane kompetencje, którymi aktualnie dysponują samorządowi

konserwatorzy zabytków, charakteryzują się znacznym zróżnicowaniem. Widoczne to jest

także w zróżnicowaniu formalnego umocowania konserwatorów – od faktycznych miejskich

i powiatowych konserwatorów zabytków, przez stanowiska do spraw ochrony zabytków, po

zupełny brak stanowiska (kompetencje pozostają w rękach burmistrza lub prezydenta).

Samorządowi konserwatorzy zabytków w różny sposób mogą się także wypowiadać

w odniesieniu do nieruchomości stanowiących własność komunalną oraz inwestycji

komunalnych. W części przypadków takie działania są wyłączone z ich kompetencji

i pozostawione do decyzji właściwego WKZ, w większości przypadków jednak samorządowi

konserwatorzy zabytków mogą w takich sytuacjach wydawać decyzje bez żadnych ograniczeń.

Dowolność jest widoczna w sposobie powoływania samorządowych konserwatorów zabytków

i stawianych im wymaganiach kompetencyjnych. Zdarzają się przypadki stawiania wymagań

analogicznych do ustawowo przypisanych WKZ, a w części porozumień zawarto obowiązek

uzgodnienia lub opiniowania przez WKZ kandydata na stanowisko samorządowego

konserwatora zabytków. W części przypadków jednak wybór samorządowego konserwatora

zabytków pozostaje wyłączną kompetencją burmistrza, prezydenta lub starosty.

Działania organów pierwszej instancji

Ważnym obszarem działania WKZ jest wydawanie decyzji, postanowień, uzgodnień, zaleceń,

wytycznych itp., co wynika z realizacji przepisów m.in. niżej wymienionych aktów prawnych

•

•

•

•

•

•

•

•

•

14

ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U.

z 2024 r. poz. 1292, z późn. zm.),

ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym

(Dz. U. z 2024 r. poz. 1130, z późn. zm.),

ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz. U. z 2025 r. poz. 418, z późn. zm.),

ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2026 r. poz. 13),

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2024 r.

poz. 1145, z późn. zm.),

ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. z 2024 r.

poz. 82),

ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. z 2025 r. poz. 567, z późn. zm.),

ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. z 2025 r.

poz. 1590),

ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U.

z 2025 r. poz. 132, z późn. zm.),

Art. 96 ust. 4 u.o.z.

•

•

•

•

– 36 –

ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U.

z 2025 r. poz. 1691),

ustawy z dnia 21 marca 1991 r. o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej

i administracji morskiej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1125, z późn. zm.),

ustawy z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski (Dz. U. z 2023 r. poz. 1309),

ustawy z dnia 17 października 2003 r. o wykonywaniu prac podwodnych (Dz. U.

z 2021 r. poz. 612).

ROLA SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W SYSTEMIE OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE

Za realizację zadań związanych z ochroną zabytków odpowiedzialna jest zarówno

administracja rządowa (WKZ oraz GKZ), jak i jednostki samorządu terytorialnego wszystkich

szczebli.

W świetle art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U.

z 2025 r. poz. 1153, z późn. zm.) do zadań własnych gminy należą sprawy kultury, w tym

bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami.

Art. 4 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U.

z 2025 r. poz. 1684) stanowi, że powiat wykonuje zadania publiczne o charakterze publicznym

w zakresie kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Samorząd województwa

wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim, w tym zwłaszcza na podstawie art. 14 ust. 1

pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz. U. z 2025 r. poz. 581,

z późn. zm.) w zakresie „kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami”.

Należy podkreślić, że art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym,

art. 4 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym oraz art. 14

ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa odnoszą się zarówno

do ochrony zabytków, jak i opieki nad zabytkami, jednostki samorządu terytorialnego są

bowiem właścicielem ok. 21 % zabytków nieruchomych i zobowiązane są do opieki nad nimi

(art. 5 i art. 71 u.o.z.). Co więcej, to gminie przysługuje prawo pierwokupu w przypadku

sprzedaży nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków lub prawo użytkowania wieczystego

takiej nieruchomości (art. 109 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami). W związku z tym z dniem 1 stycznia 1999 r. nie tylko zdecentralizowano

zadania związane z ochroną zabytków, lecz także przekazano większość zabytków

nieruchomych do zasobu samorządowego. Tym samym jednostki samorządu terytorialnego,

działając w sferze dominium, na równi z pozostałymi właścicielami, zobowiązane są do

dbałości o powierzone obiekty.

Oprócz zadań własnych, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.

o samorządzie gminnym, art. 4 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie

powiatowym oraz w art. 14 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie

województwa, zgodnie z treścią ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

przekazano jednostkom samorządu terytorialnego znaczące kompetencje w zakresie realizacji

zadań ochronnych. Jednostki te, wdrażając postanowienia programów opieki nad zabytkami,

uzupełniają działania państwa w zakresie prawnej ochrony zabytków (art. 87): gminy

dysponują kompetencjami dotyczącymi ustanowienia parku kulturowego, prowadzenia

gminnych ewidencji zabytków oraz wprowadzania ochrony konserwatorskiej w miejscowych

planach zagospodarowania przestrzennego (art. 16–20).

Szczególną rolę odgrywają tu programy opieki tworzone na wszystkich szczeblach samorządu

terytorialnego, stanowiące bardzo istotny element zarządzania dziedzictwem kulturowym na

danym obszarze. Następuje stopniowy wzrost liczby wykonywanych gminnych programów

opieki nad zabytkami, choć nadal część gmin nie wywiązała się z obowiązku ich przyjęcia.

OBSZAR 2. STAN ZACHOWANIA ZABYTKÓW W POLSCE – ROLA I ZNACZENIE

FORM OCHRONY ZABYTKÓW ORAZ SYSTEMÓW INFORMACJI O ZABYTKACH

POMNIKI HISTORII

Pomnik historii jest objęty jedną z czterech ustawowych form ochrony zabytków (art. 7 u.o.z.,

Aneks nr 3). Zgodnie z intencją ustawodawcy pomnik historii ma stanowić najwyższą –

prestiżową – formę ochrony zabytków. Zgodnie bowiem z treścią art. 15 ust. 1 u.o.z. to

do wyłącznej kompetencji Prezydenta RP należy uznanie – w stosownym rozporządzeniu –

zabytku za pomnik historii. Złożenie wniosku o uznanie za pomnik historii należy z kolei

do wyłącznej kompetencji ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa

narodowego, którego rekomendacja może dotyczyć wyłącznie zabytków wpisanych do

rejestru bądź będących parkiem kulturowym.

Uznanie za pomnik historii jest w związku z tym szczególnym wyróżnieniem obiektów lub

obszarów zabytkowych objętych już ustawowymi formami ochrony przez wpisanie do rejestru

zabytków lub uznanie za park kulturowy, ze względu na ich wybitne znaczenie dla dziedzictwa

kulturowego.

Należy mieć na uwadze również to, że zabytki uznane za pomniki historii mogą być zgłaszane

do wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO (art. 15

ust. 4 u.o.z.). W dniu 1 stycznia 2025 r. za pomniki historii uznane były 124 zabytki nieruchome.

PARKI KULTUROWE

Park kulturowy jest – zgodnie z treścią art. 7 u.o.z. – jedną z czterech form ochrony zabytków.

Jest przy tym jedyną formą jednoznacznie wskazującą na ochronę krajobrazu kulturowego.

Utworzenie parku kulturowego należy do kompetencji rady gminy, po zasięgnięciu opinii

właściwego WKZ.

Utworzenie parku kulturowego wiąże się ze spełnieniem przez jednostkę samorządu

terytorialnego dodatkowych warunków: sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania

przestrzennego dla obszaru parku oraz sporządzenia (w uzgodnieniu z właściwym WKZ) planu

ochrony parku.

Według obowiązującej ustawy każdy utworzony park kulturowy musi mieć jasno określone

nazwę, granice, sposób ochrony, a także zakazy i ograniczenia, które mogą dotyczyć np.

prowadzenia robót budowlanych oraz działalności przemysłowej, rolniczej, hodowlanej,

handlowej lub usługowej; zmiany sposobu korzystania z zabytków nieruchomych;

umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych

z ochroną parku kulturowego, z wyjątkiem znaków drogowych i znaków związanych z ochroną

porządku i bezpieczeństwa publicznego; składowania lub magazynowania odpadów.

Celem ochrony parku kulturowego jest przestrzeń historycznie ukształtowana. Ma to być

przestrzeń nie tylko z krajobrazem, lecz także z krajobrazem kulturowym o wyróżniających się

widokowo terenach, ale o węższym zakresie desygnatów, tj. wyróżniających się krajobrazowo

terenach z zabytkami nieruchomymi.

W związku z dodatkowymi, przywołanymi wyżej, obowiązkami jednostki samorządu

terytorialnego od wejścia w życie u.o.z. ustanowiły około 40 parków kulturowych.

Szczegółowe uwarunkowania prawne ustanawiania parków kulturowych regulują przepisy

art. 16 i art. 17 wyżej wymienionej ustawy.

REJESTR ZABYTKÓW

Rejestr zabytków został sporządzony na mocy przepisów rozporządzenia Prezydenta RP z dnia

6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami15. W ten sposób przyjęto, że administracja państwowa

bierze na siebie obowiązek opieki nad wyodrębnionym zbiorem zabytków przez system

nakazów i zakazów regulujących wszelkie działania, jakie mogą być w tym zabytku

prowadzone. Na mocy decyzji wpisującej zabytek do wspomnianego wyżej rejestru obiekt

uznawano za zabytkowy. Zgodnie z takim podejściem tylko obiekty wpisane do rejestru

zabytków były definiowane jako zabytki16 .

Kolejne akty prawne regulujące zasady ochrony zabytków w Polsce uznawały rejestr jako

podstawowe narzędzie ochrony zabytków w Polsce17, wprowadzając jedynie modyfikacje

odnośnie do zasad jego prowadzenia. O wpisie do rejestru, a tym samym uznaniu obiektu za

zabytek, decydowali WKZ, wydając stosowną decyzję administracyjną.

W art. 3 u.o.z. zdefiniowano pojęcie „zabytek”, rozróżniając kategorie zabytku nieruchomego,

ruchomego i archeologicznego. Zgodnie z przepisami art. 10 u.o.z. jedynym organem ochrony

zabytków mającym kompetencje do dokonywania wpisów zabytków do rejestru jest właściwy

terytorialnie WKZ18. Wpisu zabytku do rejestru zabytków dokonuje się na mocy decyzji

administracyjnej, w księdze rejestru zabytków, określanej w zależności od kategorii zabytku19

właściwym symbolem

– księga A – zabytki nieruchome,

– księga B – zabytki ruchome,

Art. 4 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 6 marca 1928 r. o opiece nad zabytkami.

Art. 1: „Zabytkiem […] jest każdy przedmiot tak nieruchomy, jak ruchomy, charakterystyczny dla pewnej epoki,

posiadający wartość artystyczną, kulturalną, historyczną, archeologiczną lub paleontologiczną, stwierdzoną

orzeczeniem władzy państwowej, i zasługujący wskutek tego na zachowanie” (Ibidem).

17

Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury oraz ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków

i opiece nad zabytkami.

18

Art. 8 u.o.z.

19

Art. 6 u.o.z.

15

– księga C – zabytki archeologiczne20.

4435

1170

5936

1025

12536

3651

2156

5439

6975

22924

787

7809

4928

URBANISTYKA

SAKRALNE

OBRONNE

PUBLICZNE

DWORY I PAŁACE

KOMUNIKACYJNE

ZIELEŃ

GOSPODARCZE

MIESZKALNE

PRZEMYSŁOWE

CMENTARZE

MAŁA ARCHITEKTURA

INNE

Ryc. 2. Zabytki nieruchome wpisane do rejestru zabytków.

Ryc. 3. Zabytki ruchome wpisane do rejestru zabytków.

20

Sposób prowadzenia rejestru zabytków oraz wzory ksiąg rejestru określają przepisy rozporządzenia Ministra

Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej,

wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych

za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2021 r. poz. 56)

Znaczenie rejestru zabytków podkreśla przypisanie kompetencji do skreśleń zabytków

z rejestru wyłącznie ministrowi właściwemu do spraw kultury i ochrony dziedzictwa

narodowego, z zastrzeżeniem spełnienia ustawowych przesłanek21.

Wszelkie prace i badania prowadzone przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków

wymagają pozwoleń, mających charakter decyzji administracyjnej, wydawanych przez

właściwego WKZ na podstawie art. 36 u.o.z.

Rejestr zabytków obejmuje22

– 79 771 zabytków nieruchomych,

– 276 868 zabytków ruchomych,

– 7 814 zabytków archeologicznych.

EWIDENCJA ZABYTKÓW ARCHEOLOGICZNYCH – ARCHEOLOGICZNE ZDJĘCIE POLSKI (AZP23)

Archeologiczne Zdjęcie Polski to ogólnopolski program badawczo-ewidencyjny opracowany

w Ośrodku Dokumentacji Zabytków i wdrożony do realizacji w 1978 r. Jego celem jest

rozpoznanie, metodą badań powierzchniowych i przez kwerendę źródłową, stanowisk

archeologicznych na terenie całego kraju oraz budowa archiwum informacji o stanowiskach

archeologicznych rozpoznanych tą metodą. Na potrzeby realizacji programu podzielono

obszar kraju na tzw. arkusze AZP24 – łącznie 8541 arkuszy.

Ryc. 4. Nieruchome zabytki archeologiczne wpisane do rejestru zabytków w poszczególnych

województwach.

Art. 13 u.o.z.

Dane z dn. 1 stycznia 2023 r.

23

AZP – Archeologiczne Zdjęcie Polski; realizowana od 1978 r. ewidencja stanowisk archeologicznych obejmująca

obszar całego kraju. Ewidencja stanowisk archeologicznych (AZP) jest podstawą do działań organów ochrony

zabytków w sferze ochrony dziedzictwa archeologicznego. Program AZP jest unikalnym (w skali Europy)

programem ewidencjonowania stanowisk archeologicznych.

24

Mapa w skali 1:25 000 i o wymiarach 7,5 × 5 km.

21

INFRASTRUKTURA INFORMACJI PRZESTRZENNEJ O ZABYTKACH

Infrastruktura danych przestrzennych (ang. Spatial Data Infrastructure, SDI) jest rozumiana

jako „komputerowy system informacji służący do wprowadzania, gromadzenia, przetwarzania

oraz przedstawiania danych przestrzennych, którego podstawową funkcją jest wspomaganie

decyzji”. Zasób ten można definiować również jako zbiór danych zapewniający dostęp oraz

możliwość ich wyszukiwania i przetwarzania informacji. Udostępnienie w ramach

infrastruktury informacji przestrzennej danych o położeniu i danych opisowych nieruchomych

oraz archeologicznych zabytków rejestrowych, pomników historii, a także miejsc uznanych za

światowe dziedzictwo dzięki przyjętym standardom INSPIRE25, umożliwi efektywne

porównywanie i wspólne analizowanie danych przestrzennych gromadzonych przez podmioty

podległe wszystkim resortom uwzględnionym w ramach infrastruktury informacji

przestrzennej.

Nowe możliwości wynikające z wdrożenia jednolitego systemu gromadzenia i przekazywania

danych przestrzennych mogą pomóc w efektywnym i skutecznym zarządzaniu przestrzenią

przy uwzględnieniu wartości zabytkowych oraz zwiększyć poziom ochrony zabytków,

realizowanej przez powołane do tego organy. Łatwy i operacyjny dostęp do danych

przestrzennych zabytków znacznie przyspieszy proces projektowania i uzgadniania lokalizacji

inwestycji, pomoże także przeciwdziałać wielu zagrożeniom zabytków, np. zminimalizuje

ryzyko zniszczenia zabytków na skutek powodzi.

W związku z tym, że dane o położeniu zabytków będą publikowane w Internecie, w wolnym

dostępie, infrastruktura informacji przestrzennej w zasadniczy sposób zwiększy społeczną

dostępność do zasobu dziedzictwa kulturowego, jakim są zabytki.

Zgodnie z ustawą z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej (Dz. U.

z 2025 r. poz. 242) najważniejszym organem odpowiedzialnym za wprowadzenie do

infrastruktury informacji przestrzennej danych o zabytkach chronionych prawem jest Minister

Kultury i Dziedzictwa Narodowego. GKZ w imieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

powierzył to zadanie dyrektorowi NID. Powierzeniu zadania towarzyszyło przekazanie

środków finansowych z budżetu MKiDN, niezbędnych do stworzenia infrastruktury informacji

przestrzennej oraz zasilenia jej danymi.

Ustawa z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej oraz dyrektywa

Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2007/2/WE z dnia 14 marca 2007 r. ustanawiająca

infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE) określają

obowiązkowy zakres danych, który musi być uwzględniony dla każdego rekordu w bazie

danych, oraz tryb, w jakim te dane muszą być publikowane w Internecie w formie usług

sieciowych. Informacja o zabytkach nieruchomych, w tym archeologicznych, wpisanych do

rejestru, zostanie opublikowana w związku z obowiązkiem nałożonym przez ustawę z dnia

4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej. Ważnym elementem tworzenia,

25

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2007/2/WE z dnia 14 marca 2007 r. ustanawiająca

infrastrukturę informacji przestrzennej we Wspólnocie Europejskiej (INSPIRE) (Dz. Urz. UE L 108 z 25.04.2007,

s. 1, z późn. zm.).

gromadzenia i udostępniania danych o zabytkach w ramach infrastruktury informacji

przestrzennej jest zapewnienie wysokiego standardu jakości danych.

OBSZAR 3. KOMUNIKACJA, POROZUMIENIE I WSPÓŁPRACA W OBSZARZE

OCHRONY ZABYTKÓW W POLSCE

DZIEDZICTWO KULTUROWE – POTENCJAŁ ROZWOJU SPOŁECZNEGO

W Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2030 wskazano, że dziedzictwo kulturowe stanowi

nie tylko przedmiot ochrony, lecz także zasób, który powinien być wykorzystywany z myślą

o obecnym i przyszłym rozwoju. Obejmuje ono tak materialne dobra kultury, jak

i wartości artystyczne oraz poznawcze, utrwalające naszą pamięć narodową i tworzące

tożsamość.

Świadoma partycypacja społeczna w procesie (re)interpretacji26 dziedzictwa jest elementem

budowy wspólnej tożsamości, a pośrednio ‒ więzi międzyludzkich i zaufania, które ułatwia

interakcję oraz współdziałanie i jest najważniejszym czynnikiem rozwoju kapitału społecznego.

Dziedzictwo kulturowe, jako świadectwo historii Polski, stanowi nie tylko istotny filar naszej

tożsamości narodowej, lecz także, odwołując się do tradycyjnej kultury lokalnej, jest

nośnikiem silnych więzi międzyludzkich i wzorców zachowań, które przetrwały w kulturze

lokalnej.

WIELKOŚĆ ZASOBU ZABYTKÓW UMOŻLIWIAJĄCEGO BUDOWANIE I UTRWALANIE

WSPÓLNEJ TOŻSAMOŚCI

Istotną częścią dziedzictwa kulturowego w kontekście budowania tożsamości narodowej,

regionalnej i lokalnej są zabytki jako materialne nośniki wartości artystycznych oraz

świadectwa historii wspólnej dla narodu i społeczności lokalnych, obecne w naturalnym

otoczeniu człowieka.

Do zasobu stanowiącego podstawę budowania tożsamości narodowej można zaliczyć zabytki

uznane rozporządzeniami Prezydenta RP za pomniki historii. Na dzień 1 stycznia 2025 r. na

mocy decyzji Prezydenta RP za pomniki historii były uznane 123 miejsca i obiekty. Z każdym

rokiem liczba najcenniejszych obiektów sukcesywnie się powiększa.

Drugą kategorią obiektów, ważnych w kontekście budowania tożsamości narodowej, są

obiekty uznane za światowe dziedzictwo. Na dzień 1 stycznia 2025 r. w Polsce znajdowało się

26

Reinterpretacja dziedzictwa kulturowego to proces – stanowiący wypadkową procesów społecznych,

ekonomicznych, politycznych, przestrzennych i kulturowych – wynikający z ciągłej, społecznej waloryzacji

i przekształcania zasobów dziedzictwa kulturowego oraz określania jego współczesnego, akceptowalnego

społecznie znaczenia i wykorzystywania (definicja opracowana na podstawie materiału prof. J. Purchli,

przygotowanego na potrzeby SRKS w 2010 r.).

17 tego typu obiektów: 15 dziedzictw kulturowych oraz dwa dziedzictwa o charakterze

przyrodniczym.

Poza kategoriami zabytków o znaczeniu narodowym Polska ma także zasób obiektów

zabytkowych o znaczeniu regionalnym i lokalnym, na który składają się zabytki wpisane do

rejestru zabytków oraz zabytki objęte ewidencjami. Do rejestru zabytków, według stanu na

1 stycznia 2023 r., wpisanych było 79 771 zabytków nieruchomych. Zabytki nieruchome mogą

być zabytkami archeologicznymi, o ile stanowią powierzchniową, podziemną lub podwodną

pozostałość egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych

i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów. W dniu 1 stycznia 2023 r. do rejestru

zabytków było wpisanych 7814 zabytków archeologicznych.

Zasób ten może stanowić ważny element budowania tożsamości społeczności lokalnych,

ponieważ duża część obywateli dostrzega korzyści płynące z lokalnego dziedzictwa

kulturowego. Stosunkowo duży odsetek osób słabo uświadamiających sobie wartość

lokalnych zabytków wskazuje na potrzebę jak najszybszego podjęcia działań promujących

lokalne dziedzictwo kulturowe i upowszechniających wiedzę na jego temat. Wydaje się,

że najlepszym medium do realizacji tego zadania jest Internet. Aż 40 % Polaków deklaruje,

że właśnie z Internetu czerpie wiedzę o dziedzictwie lokalnym, a odsetek ten z pewnością

będzie sukcesywnie rósł w miarę zwiększania się dostępu i szerokopasmowego dostępu do tej

sieci, na co wskazują dane GUS27. Jest to również jeden z celów Europejskiej Agendy Cyfrowej.

Internet daje możliwość interakcji odbiorcy i nadawcy komunikatu, a także, dzięki stale

rozwijającej się technologii, możliwość dostosowania treści komunikatu do potrzeb odbiorcy

w zależności od jego lokalizacji.

UŁATWIENIE DOSTĘPU DO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO I PARTYCYPACJA SPOŁECZNA

Warunkiem wykorzystania potencjału społeczno-ekonomicznego dziedzictwa kulturowego do

budowania kapitału społecznego Polaków jest rozpowszechnienie wiedzy na jego temat,

zwiększenie świadomości dotyczącej wartości lokalnego dziedzictwa oraz zwiększenie

partycypacji społecznej w procesie interpretacji i zachowania zabytków we właściwym stanie.

Zaangażowanie w proces aktywnego i świadomego poznawania zabytków i z nich korzystania,

jako z istotnego elementu dziedzictwa kulturowego, jest warunkiem korzystania z wartości

materialnych i niematerialnych zawartych w tym zasobie. Z tego względu za szczególnie

istotne należy uznać podjęcie działań, których celem będzie jednoczesne zwiększanie dostępu

do zasobu dziedzictwa i ułatwienie jego odbioru społecznego.

Efektem aktywniejszego udziału obywateli w procesie poznawania dziedzictwa i jego ochrony

będzie odtworzenie relacji między społecznościami lokalnymi a dziedzictwem, rozpoznanie

w zabytkach ważnego świadectwa naszej historii i źródła tożsamości oraz wzmocnienie

społecznej woli zachowania zabytków we właściwym stanie i w poszanowaniu autentyzmu,

jako wartości wyjątkowej.

27

Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2022 r. ‒ analizy statystyczne GUS.

ANEKS NR 2

RELACJA Z DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI

STRATEGIA NA RZECZ ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU DO ROKU 2020 (Z PERSPEKTYWĄ

DO 2030)

Głównym celem Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (dalej: SOR) jest tworzenie

warunków wzrostu dochodów mieszkańców Rzeczypospolitej Polskiej przy jednoczesnym

wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym

i terytorialnym. Jednym z najważniejszych czynników wpływających na realizację tego celu jest

zapewnienie skutecznej działalności państwa i instytucji służących wzrostowi oraz włączeniu

społecznemu i gospodarczemu, m.in. dzięki cyfrowemu rozwojowi kraju. Podstawowe

założenia transformacji cyfrowej państwa zostały wyrażone w ramach celu szczegółowego III

SOR ‒ Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu

i gospodarczemu, w zakresie obszaru „e-państwo” (kierunek interwencji: Budowa i rozwój

e-administracji – orientacja administracji państwa na usługi cyfrowe, jak również w jednym

z obszarów wspomagających proces rozwoju kraju – „Cyfryzacja”.

KRAJOWA STRATEGIA ROZWOJU REGIONALNEGO 2030 (KSRR 2030)

Celem głównym Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030 jest efektywne wykorzystanie

wewnętrznych potencjałów terytoriów i ich specjalizacji dla osiągania zrównoważonego

rozwoju kraju, co tworzyć będzie warunki do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy

jednoczesnym osiąganiu spójności w wymiarze społecznym, gospodarczym, środowiskowym

i przestrzennym. Dookreśla on zatem II cel szczegółowy SOR – Rozwój społecznie wrażliwy

i terytorialnie zrównoważony.

Cel główny polityki regionalnej do roku 2030 będzie realizowany w oparciu o trzy

uzupełniające się cele szczegółowe

• cel szczegółowy I: Zwiększenie spójności rozwoju kraju w wymiarze społecznym,

gospodarczym, środowiskowym i przestrzennym;

• cel szczegółowy II: Wzmacnianie regionalnych przewag konkurencyjnych;

• cel szczegółowy III: Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk

ukierunkowanych terytorialnie.

W treści SKRR uznano, że cyfryzacja jest podstawowym czynnikiem stymulującym dostęp

obywateli do usług wraz z płynącymi z nich korzyściami natury ekonomiczno-społecznej.

Ponadto SKRR zakłada działania ukierunkowane na nowoczesne technologie cyfrowe

w procesach rozwojowych regionów

• rozwój innowacji gospodarczych i technologii informacyjno-komunikacyjnych;

• zwiększanie cyfrowej dostępności, jakości i efektywności usług publicznych;

•

•

– 45 –

wdrażanie koncepcji inteligentnego miasta i wsi przy wykorzystaniu najnowszych

technologii oraz otwartych danych;

kreowanie społeczeństwa informacyjnego przez ograniczenie zjawiska wykluczenia

cyfrowego oraz rozwój umiejętności cyfrowych na każdym poziomie28.

STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO 2030

Celem głównym Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2030 jest wzrost jakości życia

społecznego i kulturalnego Polaków, który odnosi się do zagadnień jednego z obszarów

wpływających na osiągnięcie celów SOR: Kapitał ludzki i społeczny. Jest on powiązany również

z realizacją działań wskazanych w poszczególnych obszarach dla wszystkich trzech celów

szczegółowych Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

Cel główny SRKS2030 doprecyzowują trzy cele szczegółowe

• cel szczegółowy 1: zwiększenie zaangażowania obywateli w życie publiczne;

• cel szczegółowy 2: wzmacnianie roli kultury w budowaniu tożsamości i postaw

obywatelskich;

• cel szczegółowy 3: zwiększenie wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego

dla rozwoju.

STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO 2030

Celem głównym Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest wzrost kapitału ludzkiego i spójności

społecznej w Polsce. Odpowiada to celowi szczegółowemu II SOR: Rozwój społecznie wrażliwy

i terytorialnie zrównoważony, przede wszystkim w obszarze „Spójność społeczna”. Cel

nawiązuje także do zagadnień wymienionych w ramach obszaru horyzontalnego SOR „Kapitał

ludzki i społeczny”.

SRKL2030 wskazuje, że niezbędnym elementem realizacji strategii będzie wdrożenie

najnowszych technologii informacyjnych umożliwiających udostępnianie usług społecznych

drogą elektroniczną, jak również cyfryzacja procesów połączona z podnoszeniem kompetencji

cyfrowych społeczeństwa. Przyczyni się to do ułatwienia dostępu obywateli do wielu

świadczeń z zakresu polityki socjalnej, rodzinnej i zdrowotnej. Jednocześnie podkreślono, że

możliwość szerszego zastosowania nowoczesnych rozwiązań jest uwarunkowana poziomem

świadomości istnienia usług cyfrowych oraz korzyści płynących z ich wykorzystania.

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030 (SZRWRIR

2030)

Celem głównym Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030 jest

wielofunkcyjny rozwój gospodarczy wsi zapewniający bezpieczeństwo żywnościowe kraju

i zwiększenie wartości dodanej z rolnictwa oraz trwały wzrost dochodów jej mieszkańców przy

28

https://www.gov.pl/web/ia/krajowa-strategia-rozwoju-regionalnego-2030-ksrr

minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego, społecznego i terytorialnego oraz poprawie

stanu środowiska naturalnego.

SZRWRiR 2030 realizuje działania w ramach

• celu szczegółowego I: Wzmocnienie bezpieczeństwa żywnościowego i odporności na

kryzysy;

• celu szczegółowego II: Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska;

• celu szczegółowego III: Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy

i aktywnego społeczeństwa.

W strategii zidentyfikowano trzy obszary wpływające na realizację celów strategii: (1) Sprawne

zarządzanie rozwojem, (2) Stabilne finansowanie rozwoju, (3) Trwała zdolność kreacji i uczenia

się.

Wykorzystanie potencjału rozwojowego w sektorze rolno-spożywczym zależy od umiejętności

zastosowania najnowszych technologii, cyfryzacji i innowacji oraz potencjału tworzenia

innowacji.

W zakresie celu szczegółowego II. Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska –

planuje się w ramach strategii

• dalszy rozwój e-usług publicznych (wdrażanych zarówno przez administrację

samorządową, jak i rządową) uwzględniający zachodzące przemiany społeczne,

gospodarcze oraz technologiczne, zapewnienie zarówno szerszej oferty usług, jak

również dostępu do nich;

• wprowadzenie powszechnego ogólnokrajowego systemu monitoringu usług

publicznych, zbierającego dane z poziomu gminy;

• rozwój nowoczesnej i efektywnej e-administracji; przeciwdziałanie wykluczeniu

cyfrowemu na wsi, rozwój e-usług finansowych;

• zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacji o stanie i przeznaczeniu

terenów, w tym planów zagospodarowania przestrzennego, w postaci cyfrowej

powszechnie dostępnych w rejestrze urbanistyczno-budowlanym.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA 2030 (PEP2030)

Celem głównym Polityki Ekologicznej Państwa 2030 jest rozwój potencjału środowiska

na rzecz obywateli i przedsiębiorców, który odpowiada wprost celowi z obszaru „Środowisko”

w SOR. PEP2030 doprecyzowuje zapisy SOR i przedstawia praktyczne rozwiązania dla

poszczególnych kierunków interwencji.

Ujęto je w trzech celach środowiskowych, dodatkowo wspieranych przez dwa cele

horyzontalne

• cel szczegółowy I: Środowisko i zdrowie. Poprawa jakości środowiska i bezpieczeństwa

ekologicznego;

• cel szczegółowy II: Środowisko i gospodarka. Zrównoważone gospodarowanie

zasobami środowiska;

• cel szczegółowy III: Środowisko i klimat. Łagodzenie zmian klimatu i adaptacja do nich

oraz zarządzanie ryzykiem klęsk żywiołowych;

2 cele horyzontalne: (1) Środowisko i edukacja. Rozwijanie kompetencji (wiedzy,

umiejętności i postaw) ekologicznych społeczeństwa; (2) Środowisko i administracja. Poprawa

efektywności funkcjonowania instrumentów ochrony środowiska.

STRATEGIA PRODUKTYWNOŚCI 2030 (SP2030)

Celem głównym Strategii Produktywności 2030 jest wzrost produktywności w warunkach

gospodarki niskoemisyjnej, o obiegu zamkniętym i opartej na danych. Strategia przewiduje

realizację założeń wskazanych w trzech celach szczegółowych SOR, czemu służyć mają

działania zaprojektowane w ramach siedmiu obszarów interwencji, wraz z przypisanymi

do nich celami szczegółowymi

Obszar I. Zasoby naturalne (ziemia i surowce)

Wzrost wydajności surowcowej gospodarki,

Wzrost wykorzystania surowców odnawialnych i biomasy w gospodarce.

Obszar II. Praca i kapitał ludzki

Szybki rozwój praktycznego kształcenia przez całe życie,

Przygotowanie kompetentnych kadr na potrzeby scyfryzowanej gospodarki.

Obszar III. Inwestycje (kapitał trwały i finansowy)

Trwałe zwiększenie stopy inwestycji prywatnych,

Automatyzacja, robotyzacja i cyfryzacja przedsiębiorstw.

Obszar IV. Organizacja i instytucje

Podniesienie jakości zarządzania w przedsiębiorstwach i instytucjach publicznych,

Stymulowanie mechanizmów współpracy pomiędzy podmiotami gospodarczymi.

Obszar V. Wiedza

Wzrost intensywności wykorzystania wiedzy i nowych technologii w gospodarce.

Obszar VI. Dane

Szybki rozwój algorytmicznej gospodarki opartej na danych.

Obszar VII. Umiędzynarodowienie

Zwiększenie liczby eksporterów, zwłaszcza na rynki pozaeuropejskie,

Zwiększenie eksportu towarów w obszarze wysokich technologii i kanałami e-commerce.

Działania zorientowane na nowoczesne technologie cyfrowe w ramach strategii wzrostu

produktywności

− rozwój i wdrażanie technologii sztucznej inteligencji oraz Internetu rzeczy;

− budowa infrastruktury instytucjonalnej w celu transformacji cyfrowej przedsiębiorstw;

− zwiększenie dostępu do danych publicznych i umożliwienie ich automatycznego

przetwarzania;

− cyfryzacja procesu zamówień publicznych;

− wykorzystanie danych satelitarnych w administracji publicznej;

− edukacja cyfrowa na wszystkich etapach kształcenia;

− rozwój platform edukacyjnych typu MOOC.

STRATEGIA NA RZECZ EUROPEJSKIEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO NA XXI WIEK

Dziedzictwo stanowi nieodnawialne dobro wspólne, a odpowiedzialność za jego zachowanie,

ochronę, konserwację i rozwój spoczywa na całym społeczeństwie, z uwzględnieniem

środowisk politycznych, prawnych i administracyjnych. W odpowiedzi na te wyzwania

ministrowie państw będących stronami Europejskiej Konwencji Kulturalnej w Namurze

w 2015 r. zgłosili potrzebę strategii, która zdefiniowałaby na nowo miejsce

i rolę dziedzictwa kulturowego w Europie. Strategia ta opracowana została przez grupę

ekspertów z Komitetu Sterującego ds. Kultury, Dziedzictwa i Krajobrazu, a następnie przyjęta

przez Komitet Ministrów w lutym 2017 r. Konwencja ramowa Rady Europy o wartości

dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa jest dokumentem, który w szczególny sposób

zachęca do podejmowania w ramach „Strategii 21” kolejnych kroków na rzecz spójności, przez

uczynienie ludzi i wartości demokratycznych centralnym elementem międzydyscyplinarnej,

międzysektorowej, poszerzonej koncepcji dziedzictwa. Zalecenia Strategii mają na celu

ponowne przybliżenie społeczności do ich dziedzictwa oraz zachęcenie państw członkowskich

i innych zainteresowanych stron do wykorzystywania mechanizmów uczestnictwa opartych

na „dobrych rządach”.

EUROPEJSKI ZIELONY ŁAD. DOKUMENTY STRATEGICZNE POŚREDNIO INTENSYFIKUJĄCE

PROCESY MODERNIZACYJNE ZABYTKÓW W POLSCE

W grudniu 2019 r. Komisja Europejska zaprezentowała najważniejszy dla Unii Europejskiej

(dalej: UE) dokument strategiczny zwany Europejskim Zielonym Ładem29. Celem samej

strategii Zielonego Ładu jest tzw. zielona transformacja gospodarcza krajów członkowskich UE.

Jej nadrzędną misją jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 r. Jednocześnie rozważa

się zwiększenie, już i tak ambitnych celów, redukcji emisji CO2 do 60 % do 2030 r. Działania te

mają dotyczyć wielu aspektów życia i gospodarki, m.in. poprawy efektywności

i zrównoważonej modernizacji transportu (modernizacje dróg, kolei, mostów),

przeciwdziałanie ubóstwu energetycznemu (promowanie ekologicznych źródeł energii

i termomodernizacji starych budynków), silne wsparcie środkami UE wszelkich działań

mających na celu poprawę klimatu i preferencyjne wspieranie działań ekologicznych, co

pośrednio ma znacząco poprawić komfort życia mieszkańców i pobudzić rynek pracy w branży

budowlanej i infrastrukturalnej30.

Poniżej omówione zostały najnowsze międzynarodowe i krajowe dokumenty strategiczne lub

przygotowywane projekty dokumentów strategicznych, które obligują prowadzenie tych

działań także na poziomie służb konserwatorskich, w ramach których prowadzona jest

intensywna współpraca z organami odpowiedzialnymi za prace przygotowawcze

i wdrożeniowe celów Europejskiego Zielonego Ładu, ale także działania zmierzające do

przygotowania standardów i wytycznych dla organów ochrony zabytków i ich

opiekunów/zarządców, realizowane na poziomie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa

Narodowego.

29

European Green Deal (Bruksela, 11.12.2019 r. COM (2019) 640 final), https://eur-lex.europa.eu/resource.

theme-a-european-green-deal/file-new-eu-strategyon-adaptation-to-climate-change

30

Realizacja Europejskiego Zielonego Ładu, https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/europeangreendeal/delivering-european-green-deal_p

NOWA STRATEGIA UE W ZAKRESIE PRZYSTOSOWANIA SIĘ DO ZMIAN KLIMATU

Dnia 24 lutego 2021 r. Komisja Europejska przyjęła Nową Strategię Unii Europejskiej w zakresie

przystosowania się do zmiany klimatu [COM(2021) 82 final]31, która stanowi podstawę do

zwiększenia ambicji i spójności polityki w tym zakresie. Strategia zobowiązuje Unię Europejską

i państwa członkowskie do czynienia stałych postępów na rzecz zwiększania zdolności

adaptacyjnych, wzmocnienia odporności i zmniejszenia podatności na zmianę klimatu. Przez

Strategię w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu dąży się do urzeczywistnienia wizji

w pełni odpornej na zmiany klimatyczne Unii Europejskiej w 2050 r.32

Nowa i poprzednia strategia zakładają poprawę efektywności energetycznej budynków,

pozyskiwanie ekologicznej energii ze źródeł odnawialnych, obniżenie emisyjności

i konieczność innowacyjnych badań poprawiających warunki klimatyczne i przeciwdziałające

dalszej degradacji klimatu. Na problem ignorowania zagadnień dziedzictwa zwracają uwagę

eksperci ze wszystkich krajów Unii Europejskiej. Powołana w 2020 r. grupa robocza ekspertów

w Komisji Europejskiej ‒ Cultural heritage and adaptation to climate change ‒ wskazała

jednoznacznie na znaczący problem dewastacji dziedzictwa materialnego Europy przez

zastosowanie nowych technologii wspomagających poprawę bilansu energetycznego

budownictwa historycznego (tzw. fala renowacji), który jest dużo poważniejszy niż degradacja

wywołana negatywnymi zmianami klimatycznymi. Wskazuje się, że strategia powinna

uwzględniać konieczność wyprzedzających badań, planowania i wdrażania środków

ochronnych przed niszczącym wpływem zmian klimatu na dziedzictwo kulturowe, ale przede

wszystkim wskazywać innowacyjne rozwiązania i technologie poprawiające jakość klimatu

z jednoczesną strategią łagodzenia skutków mających na celu poprawę efektywności

energetycznej budynków zabytkowych. Konieczne jest opracowanie i zastosowanie narzędzi

oceny ryzyka, które umożliwiłyby optymalizację zdolności adaptacyjnych dziedzictwa,

krajobrazu kulturowego, budynków historycznych i zbiorów muzealnych.

DŁUGOTERMINOWA STRATEGIA RENOWACJI BUDYNKÓW. WSPIERANIE RENOWACJI

KRAJOWEGO ZASOBU BUDOWLANEGO

Długoterminowa strategia renowacji budynków określa działania, które są niezbędne do

zapewnienia w perspektywie 2050 r. wysokiej efektywności energetycznej i niskoemisyjności

budynków prywatnych i publicznych w Polsce. Przedstawiony w strategii rekomendowany

scenariusz renowacji oraz wytyczne w zakresie wsparcia renowacji budynków w Polsce będą

służyć efektywnemu kosztowo przekształceniu krajowego zasobu budowlanego w budynki

o niemal zerowym zużyciu energii. Renowacja zasobów budowlanych jest jednym

z największych wyzwań infrastrukturalnych Polski do 2050 r. Podobnie jak w pozostałych

państwach członkowskich UE, polskie budynki w długim okresie powinny zostać

zmodernizowane w sposób spójny z transformacją w kierunku gospodarki neutralnej

Nowa strategia w zakresie przystosowania do zmiany klimatu, https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/PL/TXT/ PDF/?uri=CELEX:52021DC0082&from=en

32

Nowa Strategia Unii Europejskiej w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu,

https://energia.edu.pl/nowastrategia-unii-europejskiej-w-zakresie-przystosowania-sie-do-zmiany-klimatu/

oraz New EU Strategy On Adaptation To Climate Change; https://www.europarl.europa.eu/legislativetrain/theme-a-european-green-deal/file-new-eu-strategyon-adaptation-to-climate-change

klimatycznie. Jednocześnie krajowa polityka publiczna musi odpowiedzieć na pilną potrzebę

wymiany najbardziej emisyjnych źródeł ciepła, w celu poprawy jakości powietrza, zapewniając

przy tym efektywność ekonomiczną renowacji oraz sprawiedliwe rozłożenie kosztów

inwestycji w modernizację budynków. Długoterminowa strategia renowacji budynków

zostanie zastąpiona Krajowym planem renowacji budynków (KPRB). Wymóg opracowania

KPRB wynika bezpośrednio z art. 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE)

2024/1275 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków.

Pierwszy Krajowy plan renowacji budynków ma zostać przedłożony Komisji do dnia 31 grudnia

2026 r.

PROGRAM FUNDUSZE EUROPEJSKIE NA INFRASTRUKTURĘ, KLIMAT, ŚRODOWISKO

2021‒2027 (FENIKS)

Głównym celem Programu FEnIKS jest poprawa warunków rozwoju kraju przez budowę

infrastruktury technicznej i społecznej zgodnie z założeniami zrównoważonego rozwoju.

Program FEnIKS został przyjęty przez KE 6 października 2022 r.

Program dotyczy rozwoju sześciu obszarów tematycznych, tj.: adaptacji do zmian klimatu,

rozwoju odnawialnych źródeł energii, ochrony środowiska, rozwoju ochrony zdrowia, rozwoju

transportu, kultury i ochrony dziedzictwa kulturowego. Dzięki środkom z nowego funduszu

będzie można realizować inwestycje ważne dla gospodarki i środowiska. Środki te będą

wspierały m.in. wzrost efektywności energetycznej, redukcję gazów cieplarnianych oraz

adaptację do zmian klimatycznych. Inwestycje środowiskowe mają wpłynąć na zwiększenie

odporności na zmiany klimatu (w tym na susze i powodzie) oraz zapewnić ochronę dziedzictwa

przyrodniczego (wzrost zdolności retencyjnych oraz poprawę systemów monitorowania

i zarządzania kryzysowego). Wśród celów programu są również: poprawa gospodarowania

wodą pitną oraz ściekami i odpadami komunalnymi. Interwencja ukierunkowana jest również

na wzmocnienie ochrony bioróżnorodności i naturalnych ekosystemów oraz rozwój systemów

monitorowania zasobów przyrodniczych ‒ w celu ułatwienia ich ochrony33.

16 PROGRAMÓW FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA REGIONÓW 2021–2027

Każde z 16 województw na obszarze Polski będzie posiadać własny program, który sfinansuje

inwestycje na jego terenie

Wśród pięciu podstawowych celów, na które będzie można przeznaczyć środki, wyróżnia się

• rozwój przedsiębiorczości,

• lepszy dostęp do edukacji, ochrony zdrowia i kultury,

• poprawa infrastruktury społecznej,

• troska o środowisko,

• technologie cyfrowe, energetyka i transport.

Szczegółowe opisy priorytetów programów regionalnych zakładają uruchomienie

w programach Unii Europejskiej dla regionów działań, które będą się skupiały m.in. na

ochronie materialnego dziedzictwa kulturowego.

33

Program Fundusze Europejskie na

https://www.gov.pl/web/klimat/FEnIKS

Infrastrukturę,

49

Klimat,

Środowisko

2021‒2027

(FEnIKS),

Zakres wsparcia jest zróżnicowany w odniesieniu do poszczególnych województw, obejmując

m.in.

•

•

•

•

•

zachowanie, zabezpieczenie, a także adaptację na cele kulturalne obiektów

dziedzictwa kulturowego oraz obszarów i obiektów zabytkowych (w tym obiektów

poprzemysłowych i powojskowych o wartościach historycznych) oraz zespołów

pałacowo-ogrodowych czy zespołów folwarcznych ulegających degradacji;

przebudowę, modernizację i adaptację na cele kulturalne obiektów użyteczności

publicznej, m.in. wpisanych do rejestru zabytków lub gminnej ewidencji zabytków;

projekty na terenie zabytkowych parków i ogrodów wpisanych do rejestru zabytków

nieruchomych z wykorzystaniem ich potencjału dla rozwoju turystyki;

zabezpieczenie zabytków przed zniszczeniem lub kradzieżą;

ochronę i rozwój infrastruktury zabytkowej (w tym zabytków ruchomych) w celu

podniesienia jej atrakcyjności turystycznej34.

PLAN STRATEGICZNY DLA WSPÓLNEJ POLITYKI ROLNEJ NA LATA 2023–2027 (PS WPR

2023–2027)

Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej 2023–2027 będzie wspierać zrównoważony

rozwój polskich gospodarstw, sektora przetwórstwa i poprawę warunków życia i pracy

w małych miejscowościach wiejskich. WPR będzie wspierać zrównoważone metody

gospodarowania, przyjazne klimatowi i środowisku; chroniące wodę, glebę i powietrze oraz

bioróżnorodność. Sprzyjać będzie produkcji i wykorzystaniu zrównoważonej energii.

Wzmacniana będzie różnorodność gospodarcza, w tym biogospodarka. Poprawa dynamiki

rozwojowej zwiększy aktywności: zawodową i społeczną mieszkańców terenów wiejskich

i osób wykluczonych. W trakcie realizacji planu uwzględniana jest horyzontalna zasada

równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami, oraz

równości szans kobiet i mężczyzn. Upowszechniane i wdrażane będą rozwiązania naukowe

i innowacyjne, w tym cyfrowe, usuwające bariery rozwojowe wsi i rolnictwa. W ramach PS

WPR 2023–2027 realizowana będzie inicjatywa LEADER/Rozwój Lokalny Kierowany przez

Społeczność (RLKS).

Interwencja ukierunkowana jest na budowanie lokalnej tożsamości bazującej na aktywizacji

społecznej i przy wykorzystaniu miejscowych zasobów w sposób zapewniający najlepsze

zaspokojenie potrzeb społeczności wiejskich, w tym przez wykorzystanie wiedzy, innowacji

i rozwiązań cyfrowych. Wdrożenie interwencji polega na realizacji przez lokalne grupy

działania (LGD) wybranych strategii rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność

(LSR) na obszarach wiejskich.

Cele interwencji będą osiągnięte przez realizację operacji w wielu zakresach wsparcia, w tym

przez ochronę dziedzictwa kulturowego lub przyrodniczego polskiej wsi35.

Fundusze

Europejskie

dla

Regionów,

https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/strony/ofunduszach/fundusze-2021-2027/fundusze-dla-regionow

35

Interwencja

LEADER/Rozwój

Lokalny

Kierowany

przez

Społeczność

(RLKS),

https://www.gov.pl/web/rolnictwo/-leaderrozwoj-lokalny-kierowany-przez-spolecznosc-rlks

INICJATYWA NOWY EUROPEJSKI BAUHAUS (NEB)

Inicjatywa Nowy Europejski Bauhaus to interdyscyplinarny projekt zainicjowany przez Komisję

Europejską w 2020 r., oparty na trzech wartościach: pięknie, zrównoważeniu i wspólnocie.

Jego celem jest wsparcie realizacji Europejskiego Zielonego Ładu przez przyspieszenie

transformacji różnych sektorów gospodarki, w tym budownictwa, dla poprawy jakości życia ‒

w kierunku wysokiej jakości projektowania dla zrównoważonego rozwoju, w tym dla

zmniejszenia emisyjności i wprowadzania gospodarki cyrkularnej. Działania NEB,

upowszechniające zrównoważony styl życia, łączące design, ekologię, dostępność społeczną

i cenową oraz inwestycje, koncentrują się na czterech głównych osiach tematycznych,

w odniesieniu do konkretnych miejsc, środowiska sprzyjającego innowacji oraz perspektyw

i sposobu myślenia: powrót do natury, odzyskanie poczucia przynależności, nadanie priorytetu

miejscom i osobom, które tego najbardziej potrzebują, transformacja w stronę

długoterminowej wizji, opartej na cyklu życia, odejście od myślenia przemysłowego.

Spodziewane rezultaty inicjatywy obejmują trzy sfery: przekształcanie miejsc w praktyce,

transformację otoczenia sprzyjającego innowacjom i upowszechnianie nowych znaczeń przez

edukację i kulturę. Przewidywane jest także wprowadzenie wartości NEB do strategii

społeczno-gospodarczych i terytorialnych państw członkowskich oraz możliwość finansowania

projektów transformacyjnych ze środków zewnętrznych36.

36

Inicjatywa „Nowy Europejski Bauhaus” (NEB), https://www.gov.pl/web/kultura/nowy-europejski-bauhaus

4)

5)

6)

7)

– 53 –

52

Auschwitz Birkenau, niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady /1940–1945/

Drewniane cerkwie w polskim regionie Karpat

a)

Brunary Wyżne

b)

Chotyniec

c)

Kwiatoń

d)

Owczary

e)

Powroźnik

f)

Radruż

g)

Smolnik

h)

Turzańsk

Drewniane kościoły południowej Małopolski

a)

Binarowa

b)

Blizne

c)

Dębno Podhalańskie

d)

Haczów

e)

Lipnica Murowana

f)

Sękowa

Hala Stulecia we Wrocławiu

Historyczne centrum Krakowa

Historyczne centrum Warszawy

Kalwaria Zebrzydowska: manierystyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy

Załącznik nr 5

Opracowanie GUS, aktualne na grudzień 2023 r.

Rys. 1. Zabytki ruchome wpisane do rejestru

WUOZ

Wrocław

ul. Władysława Łokietka 11

50-243 Wrocław

tel. 71 322-02-83

71 395-80-10

e-mail: dwkz@dwkz.pl

ePUAP : /dwkz/skrytka

Toruń

ul. Łazienna 8

87-100 Toruń

tel. 56 655 47 51

621 06 92

e-mail: torun@torun.wkz.gov.pl

ePUAP: /wkztorun/SkrytkaESP

WKZ

Dolnośląski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

Kujawsko-Pomorski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

67

DELEGATURY

Jelenia Góra

ul. 1-go Maja 23

58-500 Jelenia Góra

tel. 75 645-97-50

767-63-85

fax 75 752-68-65

e-mail: dwkz-jg@dwkz.pl

Legnica

ul. Zamkowa 2

59-220 Legnica

tel. 76 721-31-10

fax 76 721-31-21

e-mail: dwkz-lg@dwkz.pl

Wałbrzych

ul. Zamkowa 3

58-300 Wałbrzych

tel. 74 664-48-80

842-64-18

fax 74 842-66-60

e-mail: dwkz-wb@dwkz.pl

Bydgoszcz

ul. Jezuicka 2

85-102 Bydgoszcz

tel. 52 322-44-17

322-49-98

fax 52 322-44-17

e-mail: bydgoszcz@torun.wkz.gov.pl

WYKAZ WOJEWÓDZKICH URZĘDÓW OCHRONY ZABYTKÓW I DELEGATUR

Załącznik nr 6

Lublin

ul. Archidiakońska 4

20-113 Lublin

tel./fax (81) 532 90 35

e-mail: info@wkz.lublin.pl

ePUAP: /WUOZL/SkrytkaESP

Zielona Góra

ul. Kopernika 1

65-063 Zielona Góra

tel. 68 324-73-90

324-74-11

fax 68 325-37-45

e-mail: sekretariat.zgora@lwkz.pl

ePUAP: /WUOZZG/skrytka

Lubuski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

WUOZ

Lubelski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

WKZ

68

DELEGATURY

Włocławek

ul. Łęgska 42

87-800 Włocławek

tel. 54 231-55-22

fax 54 231-55-22

e-mail: wloclawek@torun.wkz.gov.pl

Biała Podlaska

ul. Janowska 27

21-500 Biała Podlaska

tel./fax 83 343-58-24

e-mail: wuoz_bpodlaska@wkz.lublin.pl

Chełm

ul. Plac Niepodległości 1

22-100 Chełm

tel./fax 82 565-59-72

e-mail: wuoz_chelm@wkz.lublin.pl

Zamość

ul. Staszica 29

22-400 Zamość

tel./fax 84 638-59-71

e-mail: wuoz_zamosc@wkz.lublin.pl

Gorzów Wielkopolski

ul. Kosynierów Gdyńskich 75

66-400 Gorzów Wielkopolski

tel./fax 95 720-05-21

720-03-46

e-mail: delegatura.gorzow@lwkz.pl

Kraków

ul. Kanonicza 24

31-002 Kraków

tel. 12 370-83-11

fax 12 370-83-99

e-mail: krakow@wuoz.malopolska.pl

ePUAP: /wuozkrk/SkrytkaESP

Warszawa

ul. Nowy Świat 18/20

00-373 Warszawa

tel. 22 44-30-400

fax 22 44-30-401

e-mail: info@mwkz.pl

Mazowiecki

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

Łódź

ul. Piotrkowska 99

90-425 Łódź

tel. 42 631-78-92

635-80-00

fax 42 630-17-83

e-mail: sekretariat@wuoz-lodz.pl

ePUAP: /WUOZ-Lodz/SkrytkaESP

WUOZ

Małopolski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

WKZ

Łódzki

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

69

Nowy Sącz

ul. Wiśniowieckiego 127

33-300 Nowy Sącz

tel. 18 442-84-84

442-82-52

e-mail: nowysacz@wuoz.malopolska.pl

Nowy Targ

ul. Ludźmierska 34a

34-400 Nowy Targ

tel. 18 448-88-54

e-mail: nowytarg@wuoz.malopolska.pl

Tarnów

ul. Konarskiego 15

33-100 Tarnów

tel. 14 370-83-90

e-mail: tarnow@wuoz.malopolska.pl

Ciechanów

ul. Strażacka 6

06-400 Ciechanów

tel. 23 672-49-52

tel./fax 23 673-29-01

e-mail: ciechanow@mwkz.pl

DELEGATURY

Podkarpacki

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

WUOZ

Opole

ul. Piastowska 14

45-082 Opole

tel. 77 452-44-33

e-mail: biuro@wuozopole.pl

ePUAP: /WUOZOPOLE/skrytka

Przemyśl

ul. Jagiellońska 29

37-700 Przemyśl

tel. 16 678-59-44

678-61-78

640-33-03

ePUAP: /wuoz/SkrytkaESP

70

DELEGATURY

Krosno

ul. Bieszczadzka 1

38-400 Krosno

tel. 13 432-24-01

fax 13 432-03-06

e-mail: uozkrosno@wuozprzemysl.pl

Ostrołęka

ul. Kościuszki 16

07-400 Ostrołęka

tel. 29 746-26-37

tel./fax 29 764-22-38

e-mail: ostroleka@mwkz.pl

Płock

ul. Zduńska 13A

09-400 Płock

tel. 24 262-76-71

tel./fax 24 262-75-58

e-mail: plock@mwkz.pl

Radom

ul. Żeromskiego 53

26-600 Radom

tel. 48 363-92-14

tel./fax 48 363-85-14

e-mail: radom@mwkz.pl

Siedlce

ul. Bema 4a

08-110 Siedlce

tel./fax 25 633-94-58

e-mail: siedlce@mwkz.pl

Monitor Polski

Opolski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

WKZ

Gdańsk

ul. Dyrekcyjna 2/4

80-852 Gdańsk

tel. 58 301-62-67, 305-22-56, 348-40-40, 348-40-48

Pomorski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

DELEGATURY

Rzeszów

ul. Mickiewicza 7

35-064 Rzeszów

tel. 17 853-94-62

fax 17 853-94-61

e-mail: uozrzeszow@wuozprzemysl.pl

Tarnobrzeg

ul. 1 Maja 4

39-400 Tarnobrzeg

tel. 15 822-81-61

fax 15 822-15-95

e-mail: wouztarnobrzeg@wuozprzemysl.pl

Łomża

ul. Nowa 2

18-400 Łomża

tel. 86 216-34-08

fax 85 73-275-62

e-mail: del.lomza@wuoz.bialystok.pl

Suwałki

ul. Kazimierza Pułaskiego 73

16-400 Suwałki

tel./fax 87 566-37-41

tel. kom. 535-176-889

e-mail: del.suwalki@wuoz.bialystok.pl

Słupsk

ul. Jaracza 6

76-200 Słupsk

tel./fax 59 842-64-34

e-mail: slupsk@zabytki.mail.pl

Monitor Polski

fax 58 301-62-68

e-mail: gdansk@zabytki.mail.pl

ePUAP: /wuoz_gd/SkrytkaESP

Białystok

ul. Dojlidy Fabryczne 23

15-554 Białystok

tel. 85 741-23-32

732-65-46

fax 85 732-75-62

e-mail: sekretariat@wuoz.bialystok.pl

ePUAP: /wuozbialystok/SkrytkaESP

WUOZ

e-mail: wkzabytkow@wosozprzemysl.pl

ePUAP: /WUOZPrzemysl/SkrytkaSP

Podlaski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

WKZ

Wielkopolski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

Poznań

ul. Gołębia 2

61-834 Poznań

tel. 61 852-80-03

852-80-04

fax 61 852-80-02

Olsztyn

ul. Podwale 1

10-076 Olsztyn

tel. 89 521-85-30

fax 89 521-85-49

e-mail: wuoz.olsztyn@wuoz.olsztyn.pl

ePUAP: /wuozolsztyn/SkrytkaESP

Kielce

ul. Ignacego Paderewskiego 34A

25-502 Kielce

tel. 41 330-18-00

fax 41 344-56-34

e-mail: sekretariat@wuoz.kielce.pl

ePUAP: /vu9shd9217/SkrytkaESP

Świętokrzyski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

72

Elbląg

ul. Świętego Ducha 19

82-300 Elbląg

tel. 55 611-20-10

fax 55 611-20-15

e-mail: elblag@wuoz.olsztyn.pl

Ełk

ul. Mickiewicza 11

19-300 Ełk

tel./fax 87 621-61-52

e-mail: elk@wuoz.olsztyn.pl

Kalisz

ul. Tuwima 10

62-800 Kalisz

tel. 62 767-23-21

fax 62 757-64-21

e-mail: kalisz.sekretariat@poznan.wuoz.gov.pl

DELEGATURY

Bielsko-Biała

ul. Powstańców Śląskich 6

43-300 Bielsko-Biała

tel./fax 33 812-37-74

e-mail: delegaturabb@wkz.katowice.pl

Częstochowa

ul. Mirowska 8

42-217 Częstochowa

tel./fax 34 365-16-38

e-mail: delegaturaczwa@wkz.katowice.pl

Sandomierz

ul. Słowackiego 17

27-600 Sandomierz

tel./fax 15 832-30-00

e-mail: sandomierz@wuoz.kielce.pl

Monitor Polski

Warmińsko-Mazurski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

WUOZ

Katowice

ul. Francuska 12

40-015 Katowice

tel. 32 253-77-88

253-77-98

fax 32 253-77-98 w. 13

e-mail: sekretariat@wkz.katowice.pl

ePUAP: /swkz/SkrytkaESP

WKZ

Śląski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

Opracowanie DOZ, aktualne kwiecień 2025 r.

Szczecin

ul. Wały Chrobrego 4

70-502 Szczecin

tel. 91 433-70-66

433-70-82

fax 91 433-70-66

e-mail: sekretariat@wkz.szczecin.pl

ePUAP: WUOZSzczecin/SkrytkaESP

WUOZ

e-mail: wuoz@poznan.wuoz.gov.pl

sekretariat@poznan.wuoz.gov.pl

ePUAP: /WUOZPOZ/SkrytkaESP

73

DELEGATURY

Konin

al. 1 Maja 7 pok. 308-314

62-530 Konin

tel. 63 244-71-26

fax 63 244-71-83

e-mail: konin.sekretariat@poznan.wuoz.gov.pl

Leszno

pl. Komeńskiego 6

64-100 Leszno

tel. 65 529-93-83

fax 65 529-92-83

e-mail: leszno.sekretariat@poznan.wuoz.gov.pl

Piła

ul. Śniadeckich 46

64-920 Piła

tel. 67 352-07-15

fax 67 352-07-16

e-mail: pila@poznan.wuoz.gov.pl

Koszalin

ul. Zwycięstwa 125

75-602 Koszalin

tel. 94 340-81-52

fax. 94 341-12-83

tel. kom. 508-546-976

e-mail: koszalin@wkz.szczecin.pl

Monitor Polski

Zachodniopomorski

Wojewódzki

Konserwator

Zabytków

WKZ

MAŁOPOLSKIE

Porozumienie z dnia 11.04.2019 r.

Porozumienie z dnia 03.01.2017 r., aneks nr 1 z dnia 05.09.2019 r., aneks nr 2

z dnia 14.10.2020 r.

Porozumienie z dnia 31.07.2018 r., aneks z dnia 05.11.2018 r.

MKZ Olkusz

MKZ Zakopane

MKZ Nowy Targ

– 75 –

74

Porozumienie z dnia 11.05.2023 r.

Porozumienie z dnia 29.11.2022 r.

Porozumienie z dnia 11.05.2010 r., aneks z dnia 12.11.2013 r.

PKZ Świebodzin

PKZ Żagań

MKZ Kraków

MKZ Zielona Góra

MKZ Żary

MKZ Gorzów Wielkopolski

PKZ Zielona Góra

PKZ Nowa Sól

LUBUSKIE

Porozumienie z dnia 26.01.2012 r.; aneks nr 1 z dn. 28.03.2014 r.; aneks nr 2

z dn. 12.12.2018 r.; aneks nr 3 z dn. 04.06.2020 r.

Porozumienie z dnia 17.11.2003 r., aneks z dnia 25.03.2009 r.

Porozumienie z dnia 05.01.2004 r.; aneks nr 1 z dn. 29.06.2012 r.; aneks nr 2 z dn.

11.12.2018 r.; aneks nr 3 z dn. 05.06.2020 r.

Porozumienie z dnia 24.01.2012 r.; aneks nr 1 z dn. 11.07.2018 r.

Porozumienie z dnia 18.11.2011 r.; aneks nr 1 z dn. 11.07.2018 r.

POROZUMIENIE-DATA

Porozumienie z dnia 30 marca 2012 r., aneks nr 1 z dn. 30.08.2013 r., aneks nr 2

z dn. 26.08.2014 r., aneks nr 3 z dn. 17.12.2015 r., aneks nr 4 z dn. 18.07.2016 r.,

aneks nr 5 z dn. 18.12.2017 r., aneks nr 6 z dn. 16.04.2018 r., aneks nr 7 z dn.

16.10.2019 r., aneks nr 8 z dn. 27.11.2020 r., aneks nr 9 z dn. 13.12.2021 r.

Porozumienie z dnia 2.07.2012 r., aneks nr 1 z dnia 13.02.2019 r., aneks nr 2

z dnia 02.07.2019 r.

Porozumienie z dnia 15.11.2007 r.; aneks nr 1 z dnia 20.01.2015 r., aneks nr 2

z dnia 28.04.2023 r.

Porozumienie z dnia 19.11.2008 r.

Porozumienie z dnia 11.01.2016 r.

Porozumienie z dnia 14 stycznia 2022 r.

MKZ Lublin

MKZ Bydgoszcz

MKZ Chełmno

MKZ Grudziądz

MKZ Legnica

MKZ Toruń

MKZ/PKZ

Monitor Polski

LUBELSKIE

DOLNOŚLĄSKIE

KUJAWSKO-POMORSKIE

Województwo

SPIS POROZUMIEŃ WOJEWODÓW Z SAMORZĄDAMI I INSTYTUCJAMI KULTURY

Załącznik nr 7

MKZ Krosno

Porozumienie z dnia 22.12.2021 r.

Porozumienie z dnia 12.06.2012 r.

Porozumienie z dnia 22.04.2011 r.

MKZ Chojnice

MKZ Pelplin

MKZ Gdynia

PKZ Kartuzy

POMORSKIE

– 76 –

75

Porozumienie z dnia 25.03.2011 r.

MKZ Białystok

Porozumienie z dnia 7.11.2014 r., aneks z dnia 24.09.2015 r.

Porozumienie z dnia 20.02.2012 r.

Muzeum Rzemiosła w Krośnie

PKZ Oleśno

PKZ Kluczbork

PKZ Nysa

MKZ Żyrardów

PKZ Brzeg

MKZ Podkowa Leśna

MKZ Płock

Porozumienie z dnia 16.09.2013 r., aneks nr 1 z dn. 29.12.2014 r., aneks nr 2 z dn.

20.12.2016 r., aneks nr 3 z dn. 22.10.2018 r., aneks nr 4 z dn. 10.04.2019 r., aneks

nr 5 z dn. 11.05.2020 r., aneks nr 6 z dn. 02.11.2021 r.

Porozumienie z dnia 03.04.2007 r., aneks nr 1 z dn. 31.07.2008 r., aneks nr 2 z dn.

26.04.2010 r., aneks nr 3 z dn. 30.06.2011 r., aneks nr 4 z dn. 14.05.2012 r., aneks

nr 5 z dn. 22.05.2013 r., aneks nr 6 z dn. 23.06.2014 r., aneks nr 7 z dn.

05.04.2015 r., aneks nr 8 z dn. 13.07.2016 r., aneks nr 9 z dn. 16.10.2017 r., aneks

nr 10 z dn. 10.08.2018 r., aneks nr 11 z dn. 05.10.2020 r., aneks nr 12 z dn.

05.11.2021 r., aneks nr 13 z dn. 31.05.2022 r.

Porozumienie z dnia 24.03.2016 r., aneks nr 1 z dn. 29.06.2016 r., aneks nr 2 z dn.

11.04.2017 r., aneks nr 3 z dn. 11.09.2017 r.

Porozumienie z dnia 07.01.2008 r.

Porozumienie z dnia 25.05.2011 r., Porozumienie z dnia 18.04.2017 r.,

Porozumienie z dnia 18.06.2020 r.

Porozumienie z dnia 03.07.2021 r., aneks z dnia 23.09.2022 r.

Porozumienie z dnia 05.12.2008 r., Porozumienie z dnia 26.04.2017 r.,

Porozumienie z dnia 10.05.2018 r., Porozumienie z dnia 27.04.2021 r.

Porozumienie z dnia 04.03.2009 r., Porozumienie z dnia 13.04.2017 r.,

Porozumienie z dnia 26.04.2018 r., Porozumienie z dnia 22 lipca 2022 r.

Porozumienie z dnia 26.10.2021 r.

PODLASKIE

PODKARPACKIE

Porozumienie z dnia 30.12.2010 r.

Muzeum Zamek Królewski na Wawelu

MKZ Nowy Dwór Mazowiecki

Porozumienie z dnia 21.06.2017 r.

POROZUMIENIE-DATA

Muzeum Żup Solnych w Wieliczce

MKZ/PKZ

Monitor Polski

OPOLSKIE

MAZOWIECKIE

Województwo

ŚLĄSKIE

Województwo

Porozumienie z dnia 27.07.2011 r., aneks z dnia 05.08.2016 r.

Porozumienie z dnia 15.07.2011 r.

Porozumienie z dnia 10.08.2015 r., aneks z dnia 31.08.2015 r.

Porozumienie z dnia 15.07.2011 r.

Porozumienie z dnia 15.07.2011 r., aneks z dnia 30.06.2020 r.

Porozumienie z dnia 23.05.2011 r.

Porozumienie z dnia 30.09.2005 r.

Porozumienie z dnia 29.06.2011 r.

Porozumienie z dnia 06.06.2005 r.

Porozumienie z dnia 03.06.2004 r.

Porozumienie z dnia 19.02.2009 r., aneks nr 1 z dnia 03.01.2011 r., aneks nr 2

z dnia 19.10.2012 r.

Porozumienie z dnia 31.12.2008 r., aneks nr 1 z dnia 03.01.2011 r., aneks nr 2

z dnia 27.09.2011 r.

Porozumienie z dnia 06.08.2007 r., aneks nr 1 z dnia 29.11.2010 r., aneks nr 2

z dnia 27.09.2011 r.

Porozumienie z dnia 11.04.2006 r., aneks z dnia 29.11.2010 r.

Porozumienie z dnia 07.12.2004 r., aneks z dnia 04.04.2011 r.

Porozumienie z dnia 19.08.2004 r., aneks nr 1 z dnia 08.06.2010 r., aneks nr 2

z dnia 03.01.2011 r.

Porozumienie z dnia 20.06.2023 r.

Porozumienie z dnia 19.08.2004 r., aneks z dnia 27.09.2011 r.

Porozumienie z dnia 10.11.2006 r., aneks nr 1 z dnia 03.01.2011 r., aneks nr 2

z dnia 29.06.2011 r.

Porozumienie z dnia 03.03.2009 r., aneks z dnia 23.02.2012 r.

Porozumienie z dnia 04.10.2013 r.

Porozumienie z dnia 19.08.2004 r., aneks z dnia 05.03.2012 r.

PKZ Puck

MKZ Sopot

PKZ Starogard Gd.

MKZ Tczew

MKZ Wejherowo

MKZ Bytów

Centralne Muzeum Morskie (ob. Narodowe

Muzeum Morskie)

PKZ Będzin

MKZ Będzin

MKZ Bytom

MKZ Chorzów

MKZ Piekary Śląskie

MKZ Racibórz

MKZ Ruda Śląska

MKZ Siemianowice Śląskie

MKZ Świętochłowice

PKZ Tarnowskie Góry

MKZ Tychy

MKZ Zabrze

MKZ Rybnik

MKZ Gliwice

– 77 –

76

Porozumienie z dnia 25.03.2011 r.

PKZ Kwidzyn

Monitor Polski

MKZ Czeladź

Porozumienie z dnia 22.04.2011 r.

POROZUMIENIE-DATA

PKZ Kościerzyna

MKZ/PKZ

Aktualne na kwiecień 2025 r.

Opracowanie DOZ

WIELKOPOLSKIE

Województwo

Porozumienie z dnia 31.07.2012 r.

Porozumienie z dnia 27.09.2013 r.

MKZ Szczecin

MKZ Kołobrzeg

77

Porozumienie z dnia 24.03.2009 r.

Porozumienie z dnia 19.05.2022 r.

Porozumienie z dnia 28.10.2015 r.

PKZ Poznań

MKZ Ostrów Wlkp.

MKZ Leszno

Porozumienie z dnia 30.11.2021 r.

MKZ Pszczyna

Porozumienie z dnia 08.12.2017 r.

Porozumienie z dnia 18.11.2003 r., aneks z dnia 15.02.2016 r.

Porozumienie z dnia 26.10.2015 r.

MKZ Bielsko-Biała

MKZ Gniezno

MKZ Poznań

Porozumienie z dnia 24.02.2012 r., aneks z dnia 08.02.2013 r.

POROZUMIENIE-DATA

MKZ Żory

MKZ/PKZ

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 17 lutego 2026 r.

Poz. 214

UCHWAŁA NR 63

RADY MINISTRÓW

z dnia 29 stycznia 2026 r.

zmieniająca uchwałę w sprawie „Krajowego programu ochrony zabytków

i opieki nad zabytkami na lata 2023–2026”

Na podstawie art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2024 r.

poz. 1292 i 1907 oraz z 2025 r. poz. 1168 i 1673) uchwala się, co następuje

załącznik do uchwały otrzymuje brzmienie określone w załączniku do niniejszej uchwały.