Uchwała nr 173 Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 2025 r. w sprawie "Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych, polityki publicznej do roku 2030"

§ 1. Przyjmuje się politykę publiczną pod nazwą ,,Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych, polityka publiczna do roku 2030”, stanowiącą załącznik do uchwały.

§ 2. Monitorowanie realizacji polityki publicznej pod nazwą ,,Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych,

polityka publiczna do roku 2030” powierza się ministrowi właściwemu do spraw zdrowia.

§ 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: D. Tusk

bytu

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 17 grudnia 2025 r.

Poz. 1276

UCHWAŁA NR 173

RADY MINISTRÓW

z dnia 11 grudnia 2025 r.

w sprawie ,,Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych, polityki publicznej do roku 2030”

Na podstawie art. 21f ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2025 r.

poz. 198) Rada Ministrów uchwala, co następuje

Załącznik

do uchwały nr 173

Rady Ministrów

Poz. 1276

z dnia 11 grudnia 2025 r.

do uchwały nr 173 Rady Ministrów

M.P. (poz. Załącznik

)

z dnia 11 grudnia 2025 r. (M.P. poz. 1276)

KRAJOWY PROGRAM DZIAŁAŃ

WOBEC CHORÓB OTĘPIENNYCH

POLITYKA PUBLICZNA DO ROKU 2030

SPIS TREŚCI

SŁOWNIK SKRÓTÓW ........................................................................................................................................................3

WPROWADZENIE ...............................................................................................................................................................4

DIAGNOZA ...............................................................................................................................................................................8

I. Charakterystyka chorób otępiennych .........................................................................................................................8

II. Osoby z chorobami otępiennymi – demografia i epidemiologia .................................................................10

III. Opiekunowie nieformalni osób z chorobami otępiennymi ...........................................................................18

CEL GŁÓWNY ......................................................................................................................................................................20

OBSZARY KRAJOWEGO PROGRAMU DZIAŁAŃ WOBEC CHORÓB OTĘPIENNYCH ...............21

I. Podnoszenie świadomości społecznej .....................................................................................................................22

II. Zmniejszanie ryzyka zachorowania ..........................................................................................................................29

III. Wsparcie wczesnej diagnostyki ................................................................................................................................36

IV. Leczenie, opieka i wsparcie dla osób chorych ....................................................................................................42

V. Wsparcie dla opiekunów .............................................................................................................................................52

VI. Budowanie systemów gromadzenia danych .....................................................................................................59

VII. Badania naukowe ………………...................................................................................................................................62

MONITOROWANIE REALIZACJI PROGRAMU .................................................................................................67

RAMY FINANSOWE PROGRAMU ...........................................................................................................................69

SPIS TABEL .............................................................................................................................................................................71

SPIS WYKRESÓW ..............................................................................................................................................................71

SPIS RYSUNKÓW ..............................................................................................................................................................71

SŁOWNIK SKRÓTÓW

ABM

Agencja Badań Medycznych

AOTMiT

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji

CeZ

Centrum e-Zdrowia

CMKP

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego

FERS

Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego

GIS

Główny Inspektorat Sanitarny

GUS

Główny Urząd Statystyczny

IPiN

Instytut Psychiatrii i Neurologii

JSFP

jednostka sektora finansów publicznych

JST

jednostki samorządu terytorialnego

KPRM

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

MEN

Ministerstwo Edukacji Narodowej

MI

Ministerstwo Infrastruktury

MRiRW

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

MRPiPS

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

MSiT

Ministerstwo Sportu i Turystyki

MSWiA

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

MZ

Ministerstwo Zdrowia

NFZ

Narodowy Fundusz Zdrowia

NIGRiR

Narodowy Instytut Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. dr. hab. med.

Eleonory Reicher

NIK

Najwyższa Izba Kontroli

NIZP PZH-PIB

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy

NPZ

Narodowy Program Zdrowia

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju

(ang. Organisation for Economic Cooperation and Development)

POZ

podstawowa opieka zdrowotna

RPO

Rzecznik Praw Obywatelskich

RPP

Rzecznik Praw Pacjenta

UE

Unia Europejska

WHO

Światowa Organizacja Zdrowia

WPROWADZENIE

Zjawisko dynamicznego starzenia się społeczeństw jest obserwowane w całej Europie.

Sytuacja ta dotyczy także Rzeczypospolitej Polskiej. Zachodzące procesy demograficzne

prowadzą do wzrostu częstości występowania chorób otępiennych, które zazwyczaj

dotykają osób starszych, co stwarza poważne wyzwanie dla systemu zdrowia publicznego.

Choroby otępienne – to szeroka grupa schorzeń, których konsekwencją są m.in. zaburzenia

funkcji poznawczych jak pamięć, osąd, myślenie, planowanie, ogólne przetwarzanie

informacji. Najczęstszą przyczyną otępienia jest choroba Alzheimera. Choroby otępienne

są jedną z głównych przyczyn zgonu i niepełnosprawności osób starszych na całym

świecie1.

Poza niewielką grupą tak zwanych odwracalnych otępień, spowodowanych najczęściej

niedoborami

żywieniowymi,

zaburzeniami

hormonalnymi

czy

chorobami

autoimmunologicznymi, większość przyczyn otępienia to dotychczas nieuleczalne choroby

neurozwyrodnieniowe, z których najczęstszą jest choroba Alzheimera. Na całym świecie

nie ustają wysiłki zmierzające do poprawy sytuacji osób chorych i ich bliskich, a także do

zwiększenia świadomości o zasadach profilaktyki, znaczeniu wczesnej diagnostyki chorób

otępiennych i możliwościach łagodzenia skutków zachorowań, z którymi musi mierzyć się

coraz więcej społeczeństw, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i instytucjonalnym.

Szybko rosnąca liczba chorych implikuje istotne konsekwencje dla systemów ochrony

zdrowia, ale także społeczne i ekonomiczne. Wystąpienie choroby otępiennej wiąże się z

szeregiem problemów: dla chorego oznacza konieczność przygotowania się na

zwiększające się trudności w niezależnym funkcjonowaniu, a dla osób bliskich

wspierających chorego - zaangażowanie w opiekę oznacza częstokroć konieczność

rezygnacji z wielu form aktywności zawodowej oraz społecznej i powoduje dla nich samych

negatywne konsekwencje zdrowotne.

W rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 19 stycznia 2011 r. w sprawie europejskiej

inicjatywy dotyczącej choroby Alzheimera i pozostałych demencji (2010/2084 (INI)),

wezwano państwa członkowskie UE m.in. do opracowania szczegółowych krajowych

planów i strategii w celu łagodzenia społecznych i zdrowotnych skutków otępienia oraz

zapewnienia usług i wsparcia osobom cierpiącym na te choroby oraz ich rodzinom.

Parlament Europejski apeluje do państw członkowskich o wdrażanie programów

edukacyjnych zwiększających świadomość społeczną na temat chorób otępiennych,

propagujących wiedzę na temat możliwości zapobiegania im i opóźniania wieku

zachorowania, w tym upowszechniających koncepcję „zdrowego stylu życia dla

zapewnienia zdrowia psychicznego”.

Na gruncie krajowym, odpowiadając na wcześniejsze inicjatywy międzynarodowe, Koalicja

Alzheimerowska (Ogólnopolskie Porozumienie Organizacji Alzheimerowskich i Polskie

Towarzystwo Alzheimerowskie) opracowała w 2011 r. założenia Planu Alzheimerowskiego

dla Rzeczypospolitej Polskiej. Zarysowano w nich obszary interwencji, które – z punktu

widzenia Koalicji – powinny zostać potraktowane priorytetowo.

Najwyższa Izba Kontroli w 2017 r. w wystąpieniu pokontrolnym zatytułowanym „Opieka

nad osobami chorymi na chorobę Alzheimera oraz wsparcie dla ich rodzin", zwracała uwagę

1

"Dementia", Światowa Organizacja Zdrowia, 15 marca 2023, https://www.who.int/news-room/fact-

sheets/detail/dementia

na zasadność podjęcia działań mających na celu wypracowanie i wdrożenie rozwiązań

pozwalających na skuteczne rozwiązywanie problemów zdrowotnych i opiekuńczych osób

z chorobą Alzheimera, w tym w szczególności

1)

zabezpieczenie dostępu do wiarygodnych danych w celu poznania skali zjawiska oraz

problemów osób chorych i ich opiekunów;

2)

opracowanie i wdrożenie standardów dotyczących wczesnego wykrywania

symptomów choroby Alzheimera oraz standardów postępowania leczniczego i

opiekuńczego wobec osób chorych2.

W dniu 29 maja 2017 r. 70. Światowe Zgromadzenie Zdrowia w Genewie zatwierdziło

„Globalny plan działania dotyczący reakcji zdrowia publicznego na demencję na lata 20172025” (Global action plan on the public health response to dementia 2017–2025), zwany

dalej „Globalnym Planem”. Został on jednogłośnie przyjęty przez 194 kraje WHO.

Pierwszy cel „Globalnego Planu”, zatytułowany „choroby otępienne jako priorytet zdrowia

publicznego”, zakłada, iż 75% państw członkowskich WHO opracuje do 2025 r. stosowne

polityki, strategie, plany czy ramy działania dotyczące chorób otępiennych, albo jako

odrębne dokumenty albo jako składowe zintegrowanych strategii lub planów.

Podczas 78. Światowego Zgromadzenia Zdrowia w Genewie w dniu 27 maja 2025 r.

podjęto decyzję o przedłużeniu Globalnego Planu do 2031 r., aby umożliwić realizację jego

celów w kontekście rosnącej liczby osób dotkniętych chorobami otępiennymi, zwłaszcza

w krajach o niskim i średnim dochodzie.

Zgodnie z danymi Alzheimer's Disease International, takie strategie przyjęło kilkadziesiąt

państw członkowskich WHO3.

Rzeczpospolita Polska postanowiła dołączyć do grupy krajów posiadających oficjalny

dokument publiczny zawierający kierunki działań w obszarze chorób otępiennych.

Cele Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych na lata 2025–2030,

zwanego dalej „Programem”, są zbieżne z celami społeczno-gospodarczymi, określonymi w

innych dokumentach rozwojowych o charakterze strategicznym dla państwa

1)

w dokumencie „Zdrowa Przyszłość. Ramy Strategiczne Rozwoju Systemu Ochrony

Zdrowia na lata 2021–2027, z perspektywą do 2030 r.”, przyjętym przez Radę

Ministrów uchwałą nr 196/2021 z dnia 27 grudnia 2021 r. w sprawie ustanowienia

polityki publicznej, wskazano, iż „Ważnym elementem opieki na styku systemu ochrony

zdrowia i pomocy społecznej jest organizacja wsparcia dla osób z chorobami

otępiennymi, niepełnosprawnych i starszych oraz opiekunów osób wymagających

pomocy w codziennym funkcjonowaniu”. W „Strategii deinstytucjonalizacji: Opieka

zdrowotna nad osobami starszymi”, stanowiącej załącznik nr 1 do powyższych ram

strategicznych, podkreślono, iż „Mając na uwadze potrzebę stworzenia

kompleksowego systemu opieki nad osobami

z demencją, podjęto decyzję dotyczącą opracowania i wdrożenia krajowego planu

działań wobec demencji”;

2)

w

„Polityce

społecznej

wobec

osób

starszych

2030.

BEZPIECZEŃSTWO-

Informacja o wynikach kontroli NIK pn. Opieka nad osobami chorymi na chorobę Alzheimera oraz

wsparcie dla ich rodzin https://www.nik.gov.pl/plik/id,13694,vp,16130.pdf

2

https://www.alzheimer-europe.org/policy/national-dementia-strategies

UCZESTNICTWO- SOLIDARNOŚĆ”, przyjętej uchwałą Nr 161 Rady Ministrów z dnia

26 października 2018 r. (M. P. poz. 1169), stanowiącej projekt strategiczny wskazany

w „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do

2030 r.) ”, wskazano zadanie obejmujące opracowanie programu działań skierowanych

do osób starszych chorych na choroby otępienne. Zadanie to zostało przypisane do

koordynacji Ministerstwu Zdrowia. Dodatkowo, jeden z kierunków interwencji

wspomnianej Strategii zakłada m.in. wsparcie deinstytucjonalizacji opieki nad osobami

niesamodzielnymi, możliwie szeroki rozwój usług środowiskowych (opiekuńczych oraz

asystenckich), a także wsparcie rodziny i opiekunów faktycznych w pełnieniu ich roli

opiekuńczo–wychowawczej, np. w postaci tworzenia regionalnych centrów wsparcia

opiekunów nieformalnych lub faktycznych osób niesamodzielnych - starszych,

niepełnosprawnych;

3)

działania poprawiające dostępność przestrzeni, dóbr i usług, które zwiększają udział

osób starszych w życiu społecznym, to także kluczowe wyzwania wskazane w

„Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030”4;

4)

przedmiotem Programu rządowego „Dostępność Plus”5 jest prowadzenie

skoordynowanych, wieloaspektowych i systemowych działań w celu podniesienia

jakości i zapewnienia niezależności życia osób o szczególnych potrzebach, w tym osób

starszych i osób z trwałymi lub czasowymi trudnościami w zakresie mobilności lub

percepcji;

5)

„Strategia na rzecz Rozwoju Kapitału Ludzkiego”6 jako jeden z bloków niezbędnych

działań wskazuje ten ukierunkowany na poprawę stanu zdrowia obywateli oraz

efektywności systemu opieki zdrowotnej – a wśród działań kierunkowych m.in. na

poprawę efektywności funkcjonowania systemu ochrony zdrowia i dostępności do

usług, poprawę jakości świadczeń medycznych, promocję zdrowia, profilaktykę,

rehabilitację;

6)

„Strategia rozwoju usług społecznych – polityka publiczna na lata 2021–2030

(z perspektywą do 2035 r.)”7 jako jeden z celów strategicznych wyznacza natomiast

zbudowanie skutecznego i trwałego systemu świadczącego usługi społeczne dla osób

potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu;

7)

zakresy interwencji zaplanowane w Programie są komplementarne z zadaniami

ujmowanymi w NPZ, który stanowi podstawę działań w zakresie zdrowia publicznego

i którego głównym celem jest wydłużenie życia w zdrowiu i poprawa jakości życia

związanej ze zdrowiem oraz ograniczenie społecznych nierówności w zdrowiu.

Program Działań na rzecz Chorób Otępiennych na lata 2025–2030 odwołuje się zatem

do celu NPZ w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki, gdyż zasady profilaktyki

zdrowotnej są w wielu aspektach uniwersalne i dotyczą także chorób otępiennych.

4 Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030, przyjęta uchwałą nr 102 Rady Ministrów z dnia 17 września 2019 r.

w sprawie przyjęcia "Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030” (M. P. poz. 1060).

5

Rządowy Program Dostępność Plus, przyjęty uchwałą nr 102/2018 Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2018 r.

w sprawie ustanowienia Rządowego Programu Dostępność Plus.

6

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2030 (SRKL 2030), przyjęta uchwałą nr 184 Rady Ministrów z dnia

14 grudnia 2020 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego.

7 Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.), przyjęta uchwałą

nr 135 Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2022 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą Strategia

rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.) (M. P. poz. 767).

Należy podkreślić, iż wsparcie dla osób z chorobami otępiennymi nie było dotychczas

w Rzeczypospolitej Polskiej przedmiotem zintegrowanych i usystematyzowanych działań.

Z tego względu pierwszy Program nie będzie w stanie odpowiedzieć na wszystkie

zidentyfikowane potrzeby oraz uwzględnić pełnego zestawu postulatów zgłaszanych

przez pacjentów i ich otoczenie. Konieczne było określenie głównych obszarów działania,

w ramach których możliwe będzie podjęcie konkretnych interwencji w okresie 5 lat

realizacji Programu.

Pierwszy w Rzeczypospolitej Polskiej dokument planistyczny, odnoszący się szeroko do

tematyki chorób otępiennych, w tym wsparcia dla osób z chorobami mózgu prowadzącymi

do otępienia, powinien obejmować działania ukierunkowane na upowszechnienie wiedzy

o chorobach otępiennych i zwiększenie zaangażowania interesariuszy w wypracowanie

skoordynowanych rozwiązań zapewniających stałe i możliwie kompleksowe mechanizmy

wsparcia dla chorych i ich bliskich.

Wdrożenie założeń Programu powinno wpłynąć pozytywnie także na sytuację innych osób

z otoczenia chorych, np. tworzenie społeczności wrażliwych na potrzeby osób z chorobami

otępiennymi przyczyni się do uwrażliwienia wspólnot lokalnych na potrzeby swoich

członków, będzie sprzyjało integracji i umacnianiu więzi społecznych.

DIAGNOZA

I. CHARAKTERYSTYKA CHORÓB OTĘPIENNYCH

Choroby otępienne stanowią polietiologiczną grupę schorzeń, w większości o podłożu

neurozwyrodnieniowym. Otępienie może być spowodowane także chorobami

neurologicznymi o podłożu naczyniowym, infekcyjnym, niedoborowym czy

neurotoksycznym.

Otępienie jest pojęciem odnoszącym się do zespołu objawów, a nie do konkretnej

jednostki chorobowej. Według Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób

i Problemów Zdrowotnych, wersja 10 (ang. International Statistical Classification of

Diseases and Health Related Problems 10th Revision ases and Related Health Problems,

ICD-10), otępienie jest zespołem spowodowanym chorobą mózgu, zwykle o charakterze

przewlekłym lub postępującym. Charakteryzuje się licznymi zaburzeniami takich funkcji

poznawczych, jak pamięć, myślenie, orientacja, rozumienie, liczenie, zdolność do uczenia

się, język i ocena. Wskazanym zaburzeniom funkcji poznawczych często towarzyszy, a

niekiedy je poprzedza, pogorszenie kontroli emocji, zachowań społecznych lub motywacji.

Otępienie ma bardzo często destrukcyjny wpływ na zdolność do wykonywania

podstawowych aktywności życiowych chorego, takich jak ubieranie się, dbanie o higienę,

jedzenie. Zespół ten rozpoznawany jest przede wszystkim u osób w podeszłym wieku,

jednak objawy chorób otępiennych mogą pojawić się także u znacznie młodszych osób.

W tym kontekście, otępienia podzielić można na te o późnym początku, czyli zaczynające

się po 65. roku życia, oraz otępienia o wczesnym początku, które swój początek mają przed

65. rokiem życia8.

Za najczęstszą przyczynę otępienia uznaje się choroby neurodegeneracyjne mózgu.

Choroba Alzheimera odpowiada za 50-70% przypadków, otępienie czołowo-skroniowe

(ang. frontotemporal dementia, FTD) — za 20-25%, a otępienie z ciałami Lewy'ego (ang.

dementia with Lewy bodies, DLB) — za 10-30%. Drugą co do częstości występowania

grupą etiologiczną wywołującą otępienia są choroby naczyń mózgowych, które

odpowiadają za 10-15% wszystkich zachorowań. Pozostałe kilka procent przyczyn stanowi

kilkadziesiąt innych schorzeń, zarówno o podłożu neurozwyrodnieniowym, genetycznym,

jak i potencjalnie odwracalnych – neuroinfekcyjnych i toksycznych, takich jak na przykład

zatrucia alkoholowe, zaburzenia metaboliczne czy infekcje wirusowe

i bakteryjne9.

Dane publikowane na stronie Alzheimer’s Research UK Dementia Statistics Hub wskazują,

iż choroba Alzheimera odpowiada za 60% przypadków ogółu otępień, otępienie

naczyniopochodne – za 15%, otępienie mieszane – za 10%, otępienie z ciałami Lew’ego –

za 10%, otępienie czołowo-skroniowe – za 2%, otępienie w chorobie Parkinsona – za 2%,

inne otępienia – za 1%10.

Otępienia, a zwłaszcza choroba Alzheimera należą do najkosztowniejszych chorób

współczesnej Europy. Na koszty generowane przez ten problem zdrowotny składają się

8

Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10, X Rewizja, Tom I, 2008

9

Seth A. Gale, Diler Acar, Kirk R. Daffner, Dementia, The American Journal of Medicine (2018),

https://doi.org/10.1016/j.amjmed.2018.01.02.

10

https://dementiastatistics.org/about-dementia/subtypes/, Dementia Statistics Hub 2025, dostęp

01.09.2025 r.

koszty bezpośrednie (leczenie i opieka medyczna, codzienna opieka sprawowana przez

bliskich w domu), jak i te, które można określić jako pośrednie (utrata produktywności

zawodowej oraz społecznej pacjenta i opiekuna). Szacuje się, że w 2019 r. całkowite roczne

koszty związane z występowaniem chorób otępiennych wyniosły w skali globalnej 1,3

biliona dolarów. Do 2030 r. koszty te mogą osiągnąć 2,8 biliona dolarów11.

Global status report on the public health response to dementia. Geneva: World Health Organization; 2021.

Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.

II.

Poz. 1276

OSOBY Z CHOROBAMI OTĘPIENNYMI – DEMOGRAFIA

I EPIDEMIOLOGIA

W ostatnich latach w Rzeczypospolitej Polskiej obserwowany jest nasilający się proces

starzenia się społeczeństwa. W 2023 r.12 liczba ludności Rzeczypospolitej Polskiej wynosiła

37,6 mln, w tym 9,9 mln osób (czyli ponad 26%) stanowiły osoby w wieku 60 lat i więcej13.

Jeżeli dotychczasowe niekorzystne zmiany w strukturze demograficznej nie zostaną

powstrzymane, jak prognozuje GUS, do 2050 r. udział osób w wieku 60 lat i więcej w

populacji mieszkańców naszego kraju zwiększy się do ponad 40% (czyli 13,7 mln osób)14.

Jednocześnie w ostatnich trzech dekadach obserwowano w Rzeczypospolitej Polskiej

wydłużanie się przeciętnego trwania życia.

Dużym wyzwaniem jest narastający proces tzw. „podwójnego starzenia się" ludności

Rzeczypospolitej Polskiej, czyli szybszego wzrostu odsetka osób w wieku 80 lat i więcej,

niż wzrostu udziału ogółu osób starszych w społeczeństwie.

Sytuacja demograficzna ma wpływ na rosnącą liczbę osób z chorobami otępiennymi,

gdyż choroby te w dużej mierze, choć nie tylko, dotyczą osób starszych. Zachorowalność

wzrasta z wiekiem, który stanowi najlepiej udokumentowany czynnik ryzyka rozwoju wielu

chorób otępiennych, w tym tej najczęściej występującej — choroby Alzheimera. W 2022 r.

największa liczba osób chorych na chorobę Alzheimera i choroby pokrewne

w Rzeczypospolitej Polskiej należała do grupy wiekowej powyżej 85 lat, z istotną przewagą

kobiet (ponad 115 tys. kobiet i ponad 26 tys. mężczyzn). Wśród chorych w przedziałach

wiekowych 75-84 lata i 65-74 lata także dominowały kobiety)15.

W 2019 r. choroby otępienne odpowiadały za blisko 5% zgonów w Rzeczypospolitej

Polskiej. Prognozowany jest wzrost odsetka zgonów spowodowanych chorobami układu

nerwowego (spodziewane jest o 22,2% więcej zgonów z powodu chorób neurologicznych

pomiędzy 2019 r. i 2028 r.), w tym zwłaszcza chorobą Alzheimera (wzrost o 24,5%)16.

Na wykresie 1 zilustrowano wiek pacjentów, w którym najczęściej stawiana jest diagnoza

chorób otępiennych.

12

13

Według stanu na dzień 31.12.2023 r.

Zgodnie z danymi GUS, zawartymi w publikacji Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju

terytorialnym (stan w dniu 31.12.2023), w 2023 r. w Rzeczypospolitej Polskiej żyło 37 636 508 osób, w tym

9 893 721 osób w wieku 60 lat i więcej.

14 Sytuacja osób starszych w Polsce w 2020 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2021.

15 NFZ o zdrowiu. Choroba Alzheimera i choroby pokrewne, Warszawa 2022, s. 7.

Mapa potrzeb zdrowotnych na okres od 1 stycznia 2022 r. do 31 grudnia 2026 r., przyjęta

obwieszczeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 sierpnia 2021 r. w sprawie mapy potrzeb zdrowotnych.

Wykres 1. Wiek pacjenta, w którym najczęściej stawiana jest diagnoza chorób otępiennych

Źródło: opracowanie własne MZ na podstawie danych NFZ

Według raportu OECD pt. „Care Needed, Improving the lives of people with dementia”,

szacuje się, że w 2018 r. w Rzeczypospolitej Polskiej choroby otępienne dotknęły ok. 4%

osób w wieku 60 lat i więcej, tj. ponad 375 tys.17, a w 2040 r. wskaźnik ten może osiągnąć

6%, tj. ponad 772 tys. osób18 (średnia dla 28 krajów OECD to odpowiednio – 7% i 8%).

Według informacji zawartych w raporcie NIZP-PZH PIB pt. „Sytuacja zdrowotna Polski i jej

uwarunkowania” z 2025 r., w 2023 r. demencja i choroba Alzheimera znalazły się na 10.

pozycji dla osób w wieku 75 lat, w rankingu najważniejszych przyczyn zgonów ludności

Rzeczypospolitej Polskiej według wieku.

Analizując wskaźnik chorobowości rejestrowanej choroby Alzheimera i chorób

pokrewnych w Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2014–2023, dla populacji osób 55+,

dostrzega się wzrost liczby chorych w tym okresie o około 7,9% – z 338,7 tys. do 365,5

tys. W przypadku kobiet był to wzrost o 8,7%, a w przypadku mężczyzn wzrost o 6,0%.

Zgodnie z szacunkami OECD, ujętymi w raporcie pt. „Health at a Glance 2023”, w 2021 r.

w Rzeczypospolitej Polskiej choroby otępienne występowały u 16. na 1000 osób w

populacji (średnia dla krajów OECD to ponad 15 na 1000 osób). OECD szacuje, że do 2040

r. liczba ta wzrośnie w Rzeczypospolitej Polskiej do niemal 29. przypadków na 1000 osób

w populacji (średnia dla krajów OECD wyniesie ponad 22. na 1000 osób)19.

W 2021 r. opublikowano raport pt. „PolSenior2. Badanie poszczególnych obszarów stanu

zdrowia osób starszych, w tym jakości życia związanej ze zdrowiem”20, w którym oceniono

m.in. częstość występowania zaburzeń funkcji poznawczych oraz sytuację zdrowotną

17 Zob. Care Needed: Improving the Lives of People with Dementia, OECD, 2018.

18 Zgodnie z prognozą demograficzną, w 2040 r. w Rzeczypospolitej Polskiej będzie żyło 35 668 200 osób. Według

prognozy GUS osoby w wieku 65 lat i więcej będą stanowiły 36,1% całej populacji, tj. 12 876 220 osób, czyli na

demencję może chorować ponad 770 tys. osób.

19

Zob. Health at a Glance 2023, OECD.

20

Badanie realizowane w latach 2017–2021, finansowane ze środków Ministra Zdrowia w ramach Narodowego

Programu Zdrowia na lata 2016-2020.

i społeczną osób chorych. Wyniki te wskazują, że średnio co szósta osoba po 60. roku życia

w Rzeczypospolitej Polskiej prezentuje deficyt poznawczy w stopniu nasuwającym

podejrzenie otępienia. Wykazano wyraźne narastanie częstości podejrzenia otępienia od

12,2% w najmłodszej grupie wiekowej (60–64 lata), aż do ponad połowy populacji osób

w wieku 90 i więcej lat. Wyniki badania „PolSenior2”, w porównaniu do wyników projektu

„PolSenior1”, wskazują, że na przestrzeni dekady wzrosła w starszej populacji nie tylko

częstość podejrzenia otępienia ogółem, ale wzrost ten dotyczył również bardziej

zaawansowanych etapów choroby (umiarkowanego i znacznego) – z 3,6% do 4,2%.

Wzrost ten obserwowano zwłaszcza wśród kobiet. Wzrost rozpowszechnienia chorób

otępiennych stanowi coraz większe wyzwanie dla systemu opieki zdrowotnej oraz polityki

społecznej, bowiem koszty leczenia i opieki nad chorym z otępieniem wzrastają bardzo

wyraźnie wraz z postępem choroby, a wydatki te należą obecnie do największych, po

wydatkach na leczenie i opiekę nad chorymi z nowotworami, chorobami sercowonaczyniowymi oraz udarami mózgu.

Według danych NFZ (wykres 2), zawartych w opracowaniu „NFZ o zdrowiu. Choroba

Alzheimera i choroby pokrewne”, opracowanym w 2022 r. i zaktualizowanym w kwietniu

2023 r., odsetek chorych na chorobę Alzheimera i choroby pokrewne w Rzeczypospolitej

Polskiej w 2019 r. wynosił 1,5% populacji i nie różnił się znacząco od odsetka chorych w

UE (1,7%).

W przywołanym wyżej raporcie NFZ wskazano, że według danych Institute for Health

Metrics and Evaluation, w 2019 r. w Rzeczypospolitej Polskiej na chorobę Alzheimera lub

choroby pokrewne chorowało 585 tys. osób (1,5% populacji, o 0,2 p.p. więcej niż w 2014

r.). Wśród chorych było 415 tys. kobiet i 170 tys. mężczyzn. Standaryzowany wiekiem

odsetek chorych na chorobę Alzheimera lub choroby pokrewne był w 2019 r. na zbliżonym

poziomie do odnotowanego w 2014 r. i nie różnił się znacząco od standaryzowanego

wiekiem odsetka dla UE.

Zgodnie z danymi NFZ, chorobowość rejestrowana choroby Alzheimera i chorób

pokrewnych wynosiła w 2022 r. 357 tys. i była o prawie 10% wyższa niż w 2014 r. (Tabela

1). W przypadku mężczyzn wzrost liczby chorych osób wynikał głównie ze zmian

w strukturze demograficznej populacji Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku kobiet

wzrost liczby chorych osób wynikał również z innych czynników niż zmiany demograficzne.

W 2022 r. największa liczba osób chorych na chorobę Alzheimera i choroby pokrewne

należała do grupy wiekowej 85 lat i więcej (Wykres 3). W tej grupie było 115,2 tys. kobiet

i 26,5 tys. mężczyzn. Wśród chorych w przedziałach wiekowych 75–84 i 65–74 także

dominowały kobiety.

Odnosząc liczbę chorych do populacji, najwyższy odsetek chorych w Rzeczypospolitej

Polskiej występuje w przypadku kobiet w grupie wiekowej 85 lat i więcej — w tej grupie

wiekowej odsetek kobiet chorych na chorobę Alzheimera i choroby pokrewne w 2022 r.

wyniósł 20% (Wykres 4).

W Rzeczypospolitej Polskiej rośnie również liczba nowych zachorowań na chorobę

Alzheimera i choroby pokrewne.

W 2019 r. było 111, 8 tys. nowo rozpoznanych przypadków choroby Alzheimera i chorób

pokrewnych (Tabela 2). Wartość ta była wyższa o 9% niż w 2014 r. Współczynnik

zachorowalności w przeliczeniu na 1000 osób nieznacznie wzrósł w 2019 r. w porównaniu

z 2014 r., natomiast standaryzowany względem wieku i płci z 2013 r. współczynnik

zachorowalności nieznacznie spadł21.

Przedstawione w Tabeli 2 dane sugerują, iż wzrost liczby zachorowań wynika głównie ze

struktury demograficznej ludności.

Z danych przekazanych przez świadczeniodawców wynika, że w 2023 r. w POZ

z rozpoznaniem chorób otępiennych (według ICD-10 od F00-F09) jako rozpoznanie

główne lub rozpoznanie współistniejące było wykazanych 412 144 pacjentów

1) 30 732 osób do 60. roku życia;

2) 381 412 osób powyżej 60. roku życia.

NFZ o zdrowiu. Choroba Alzheimera i choroby pokrewne, NFZ, Warszawa 2023.

W 2023 r. liczba osób z rozpoznaniem chorób otępiennych, tj. według ICD-10 od F00-F09

jako rozpoznanie główne lub rozpoznanie współistniejące, które skorzystały z leczenia

w ramach opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień oraz centrów zdrowia psychicznego

(CZP) wyniosła 257 792, w tym

1) 69 746 pacjentów w grupie wiekowej do 60. roku życia;

2) 188 046 pacjentów w grupie wiekowej powyżej 60. roku życia.

Średnio ok. 4,59% pacjentów korzysta z więcej niż jednej formy opieki, tj. leczenia w ramach

różnych rodzajów świadczeń zdrowotnych (ambulatoryjne, dzienne i stacjonarne). Ze

świadczeń w trybie stacjonarnym korzysta 10,38% badanej grupy pacjentów.

W 2022 r. najwyższa wartość refundacji występowała w przypadku świadczeń

pielęgnacyjnych i opiekuńczych w ramach opieki długoterminowej (86,1 mln zł) i stanowiła

ponad 45% łącznej wartości refundacji wszystkich świadczeń udzielonych z powodu

choroby Alzheimera i chorób pokrewnych.

Koszty różnią się w zależności od zaawansowania postępu choroby. Koszty opieki znacząco

obciążają budżet rodzin i opiekunów nieformalnych. Czynnikami, które mają zatem

największy wpływ na koszty wynikające z chorób otępiennych są

1) nasilenie choroby;

2) poziom zależności w codziennym życiu;

3) obecność chorób towarzyszących, zaburzeń neuropsychiatrycznych i objawów

pozapiramidowych22.

W 2023 r. refundowane były leki zawierające następujące substancje czynne stosowane

w chorobach otępiennych

1) Donepezyl;

2) Rywastygmina.

22

Dodel, M., Belger, C., Reed, A., Wimo, R.W., Jones, M., Happich, M. Determinants of societal costs in

Alzheimer’s disease: GERAS study baseline results. Alzheimer’s & Dementia, 2015, nr 11, s. 933-945.

Wartość refundacji tychże leków wyniosła 47,2 mln zł23.

Porównanie prognozowanych danych dotyczących śmiertelności dla 143 chorób

sklasyfikowanych jako poziom 3 w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD) wskazuje,

że choroby otępienne mogą stać się trzecią najczęstszą przyczyną zgonów na świecie do

2040 r., ustępując jedynie chorobie niedokrwiennej serca i udarowi mózgu24.

23 Według raportu NFZ dokładna kwota refundacji dla rywastygminy i donepezilu w 2023 r. wyniosła 47 168

458,96 zł: https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/raport-refundacyjny,8623.html.

24

Arthurton, L., Barbarino, P., Anderson, R. et al. Dementia is a neglected noncommunicable disease and leading

cause of death. Nat Rev Neurol 21, 63–64 (2025). https://doi.org/10.1038/s41582-024-01051-w.

III. OPIEKUNOWIE NIEFORMALNI OSÓB Z CHOROBAMI

OTĘPIENNYMI

Opiekunami osób chorych są najczęściej ich bliscy, co wpływa na duże zaangażowanie

emocjonalne w udzielaną opiekę oraz duże obciążenie psychiczne w trakcie jej

sprawowania, w szczególności w sytuacjach trudnych i kryzysowych.

Diagnoza związana z chorobą Alzheimera zmienia całkowicie życie chorego i osób z jego

otoczenia. Każdy przypadek jest inny i inaczej może przebiegać postęp choroby, jednak

szacuje się, że opieka nad osobą z chorobą otępienną to wyzwanie, z którym trzeba się

mierzyć przez statystycznie od 8. do 14. lat. Po okresie względnie samodzielnego

funkcjonowania, chory zwykle wymaga stałego wsparcia opiekuna. Sprawowanie opieki

stanowi ogromne obciążenie psychiczne, w tym w dłuższej perspektywie prowadzić może

do wypalenia. Badania amerykańskie potwierdzają nadumieralność opiekunów osób

chorych na chorobę Alzheimera - 70% z nich cierpi z powodu permanentnego stresu, a 50%

z powodu depresji. Opiekunowie chorych nazywani są „ukrytymi ofiarami choroby

Alzheimera”25.

Opieka nad chorym z otępieniem jest źródłem stresu dla opiekuna ze względu na

ograniczone możliwości terapii oraz mniejszą wiedzę niż w przypadku chorób

somatycznych. Stan ten pogłębiają brak informacji o chorobie i zasadach efektywnej opieki,

a także brak zrozumienia ze strony rodziny i szerszego otoczenia społecznego.

Większość opiekunów zmaga się z opieką samotnie, podlega licznym obciążeniom

finansowym, logistycznym, wykluczeniu społecznemu i potrzebuje pomocy.

Problemy opiekuna różnią się w zależności od jego sytuacji osobistej, a także od etapu

choroby i objawów.

Wielu opiekunów osób z chorobami otępiennymi zmaga się z kliniczną depresją, a jeszcze

więcej doświadcza permanentnego stresu. Opiekunowie narażeni są na występowanie

zaburzeń lękowych, zaburzeń snu, libido, itp.

Osobiste zaangażowanie się członka rodziny w opiekę nad osobą w starszym wieku

wymagającą wsparcia w codziennym funkcjonowaniu wymusza czasem konieczność

czasowej lub całkowitej rezygnacji z aktywności zawodowej, co może stanowić zarówno

problem indywidualny, jak i społeczno-ekonomiczny.

25Opieka nad chorym na alzheimera - poradnik dla opiekuna, NFZ we współpracy z Polskim Stowarzyszeniem Pomocy

Osobom

z

Chorobą

Alzheimera

w

ramach

Forum

Organizacji

Pacjentów,

https://www.nfz.gov.pl/gfx/nfz/userfiles/_public/dla_pacjenta/fop/opieka_nad_chorym_na_alzheime

ra.pdf, str. 24.

Rysunek 1. Główne problemy opiekunów osób z zaburzeniami otępiennymi

• pojawia się u opiekuna często

jeszcze przed diagnozą, kiedy

chory zaczyna się zmieniać

• narasta w ciągu wielu lat opieki

• może prowadzić do syndromu

wypalenia psychicznego

wypalenia zawodowego

• wyraża się przez różne formy

izolacji społecznej chorego i

opiekuna

• powszechne jest zjawisko

ukrywania choroby przed

otoczeniem

• znacznie ograniczone

uczestnictwo w życiu

społecznym

Obciążenie

psychiczne

Obciążenie

społeczne

Obciążenie

fizyczne

Obciążenie

ekonomiczne

• stanowi efekt przejmowania przez

opiekuna wszystkich obowiązków

(związanych z prowadzeniem

gospodarstwa domowego i opieką nad

chorym)

• w miarę postępu choroby i stopniowej

utraty przez chorego samodzielności,

obciążenie fizyczne opiekuna potęguje się

• związane z ponoszeniem, poza

standardowymi kosztami utrzymania,

dodatkowych kosztów leczenia, opieki i

pielęgnacji chorego

• narasta wraz z postępem choroby, gdy

wzrasta zapotrzebowanie chorego na

środki pielęgnacji i higieny, a także gdy

pojawia się np. konieczność zatrudnienia

osoby sprawującej płatną opiekę

• wynika z rezygnacji z aktywności

zawodowej

Opiekunowie niejednokrotnie zatem potrzebują wsparcia zarówno w zakresie zaspokojenia

potrzeb opiekuńczych, społecznych, leczniczych czy rehabilitacyjnych osoby zależnej, jak

również potrzeb zdrowotnych i związanych z jakością życia ich samych.

Należy przyjąć, że nawet najlepiej sprawowana opieka nieformalna wymaga pewnego

wsparcia ze strony opieki formalnej.

Pewne formy wsparcia dla osób z chorobami otępiennymi oraz ich opiekunów dostępne są

w ramach systemów opieki zdrowotnej i pomocy społecznej. Nie są to jednak, co do zasady,

rozwiązania przeznaczone dla osób z chorobami otępiennymi i dostosowane do potrzeb

tych osób i ich bliskich. Zakres oferowanego wsparcia formalnego uzupełniają różnorodne

projekty realizowane przez władze samorządowe lub na ich zlecenie oraz działalność

organizacji pozarządowych. Do takich form wsparcia należą przede wszystkim

środowiskowe domy samopomocy typu C, dzienne domy pobytu oraz całodobowe domy

pomocy społecznej. Część z tych placówek powstała z inicjatywy i prowadzona jest przez

alzheimerowskie organizacje pozarządowe.

CEL GŁÓWNY

Wzrost liczby osób, u których

przeprowadzono testy oceniające funkcje

poznawcze w podstawowej opiece

zdrowotnej, a także zwiększenie dostępu do

wsparcia dla opiekunów osób z chorobami

otępiennymi

OBSZARY KRAJOWEGO PROGRAMU DZIAŁAŃ

WOBEC CHORÓB OTĘPIENNYCH, POLITYKI

PUBLICZNEJ DO ROKU 2030

I. PODNOSZENIE

ŚWIADOMOŚCI

SPOŁECZNEJ

I. PODNOSZENIE ŚWIADOMOŚCI SPOŁECZNEJ

CEL SZCZEGÓŁOWY

Zwiększenie świadomości i wiedzy społeczeństwa na temat

chorób otępiennych, w tym ich przyczyn, objawów, znaczenia wczesnej

diagnozy, a także kształtowanie wspierających postaw

wobec chorych i ich bliskich

DIAGNOZA

Otępienia, pomimo rosnącej zachorowalności, wciąż traktowane są jako temat tabu,

a osoby chore często spotykają się z odrzuceniem, a nawet dyskryminacją. Dzieje się

tak za sprawą braku edukacji i niedostatecznego społecznego zrozumienia dla – często

kłopotliwych dla otoczenia - symptomów choroby. Brak akceptacji dla chorych powoduje

izolację społeczną nie tylko ich samych, ale także ich opiekunów.

Jednym ze sposobów przeciwdziałania dyskryminowaniu osób z chorobami otępiennymi,

izolacji chorych i ich bliskich, a także sposobem na uświadamianie znaczenia działań

profilaktycznych i wczesnej diagnozy dla przebiegu choroby są działania edukacyjnoinformacyjne, w tym te prowadzone z wykorzystaniem środków masowego przekazu.

Organizacje pozarządowe prowadzą działania edukacyjne i informacyjne związane

z potrzebami osób żyjących z otępieniem oraz koniecznością wspierania ich opiekunów

rodzinnych.

Brak odpowiedniej wiedzy i świadomości objawów choroby jest także przyczyną

bagatelizowania wczesnych symptomów zaburzeń funkcji poznawczych, co prowadzi do

opóźnienia diagnostyki i możliwego leczenia a tym samym ma wpływ na przebieg choroby.

Zmniejsza również szanse na przygotowanie chorego i jego rodziny na przebieg choroby.

Stygmatyzacja, brak informacji lub błędne informacje dotyczące otępienia są ogromnym

problemem społecznym. Dzięki kampaniom informacyjnym i edukacyjnym możliwe jest

podniesienie świadomości społecznej na temat choroby i jej konsekwencji, a także na temat

zasad udzielania adekwatnego do potrzeb wsparcia przez dalsze otoczenie.

Niezbędne informacje powinny być kierowane do różnych grup wiekowych, w tym do

dzieci i młodzieży, które często nie rozumieją zmian w zachowaniu chorych, np. babci czy

dziadka. Istotne jest wskazywanie uczniom wzorców postępowania i podstaw budowania

relacji społecznych, sprzyjających integracji międzypokoleniowej. Niezwykle ważne

w kształceniu i wychowaniu dzieci i młodzieży jest formowanie u nich poszanowania

godności i szacunku do innych osób, a w szczególności osób starszych.

Osoby z chorobami otępiennymi stopniowo tracą zdolność rozpoznawania miejsc i twarzy.

Otępienie może prowadzić do zaginięć, a także powodować irracjonalne zachowania, które

zwiększają ryzyko, że chory stanie się ofiarą przestępstwa lub wykroczenia, czy też jego

sprawcą.

Z tego względu zasadne jest nabycie przez przedstawicieli zawodów i służb, w szczególności

służb mundurowych takich jak policja, Państwowa Straż Pożarna i ochotnicze straże

pożarne, straż miejska (gminna), mających częsty kontakt z osobami starszymi, umiejętności

identyfikowania potencjalnych objawów choroby otępiennej i właściwej komunikacji z

osobą chorą.

REZULTAT 1

Zwiększenie świadomości społeczeństwa na temat chorób otępiennych oraz

kształtowanie właściwych postaw wobec chorych i ich bliskich przez działania

prowadzone w ramach kampanii informacyjno-edukacyjnych i świadomościowych

na temat chorób otępiennych

Działanie 1.1.1

Przygotowywanie i przeprowadzanie kampanii edukacyjno-informacyjnych na temat

chorób otępiennych, w tym choroby Alzheimera

Termin realizacji działania: 2026–2030

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

1) raport z ewaluacji kampanii edukacyjno-informacyjnych na temat chorób

otępiennych, w tym choroby Alzheimera, oceniający skuteczność i efektywność

prowadzonych działań;

2) liczba osób, które zetknęły się z przekazem kampanii społecznej.

Koordynacja: MZ, RPO, RPP

Współpraca: KPRM, MRPiPS, NFZ, organizacje pozarządowe działające na rzecz osób

z chorobami otępiennymi i ich bliskich

REZULTAT 2

Upowszechnienie informacji na temat kierunków działań oraz inicjatyw

zaplanowanych do realizacji w ramach Krajowego Programu Działań wobec

Chorób Otępiennych, polityki publicznej do roku 2030

Działanie 1.2.1

Organizacja konferencji inaugurującej przyjęcie Krajowego Programu Działań wobec

Chorób Otępiennych, polityki publicznej do roku 2030

Termin realizacji działania: 2026 r.

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

konferencja inaugurująca Krajowy Program Działań wobec Chorób Otępiennych, politykę

publiczną do roku 2030, podczas której przedstawione zostaną główne kierunki działań

i inicjatywy zaplanowane do realizacji w ramach Programu

Koordynacja: MZ

Współpraca: KPRM, RPP

REZULTAT 3

Zwiększenie poziomu wiedzy na temat chorób otępiennych wśród uczniów

i studentów

Działanie 1.3.1

Uwzględnienie w programie wprowadzanego do szkół podstawowych i ponadpodstawowych przedmiotu „edukacja zdrowotna” zagadnień odnoszących się do profilaktyki

chorób otępiennych, ich przyczyn, objawów, znaczenia wczesnej diagnostyki

i zasad komunikacji z chorymi

Termin realizacji: 2026 r.

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

podstawa programowa przedmiotu edukacja zdrowotna

Koordynacja: MEN

Współpraca: MZ, KPRM

Działanie 1.3.2

Konkurs dla studentów uczelni i doktorantów dotyczący tematyki chorób otępiennych

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

1) wytypowanie zwycięzców konkursu i przeprowadzenie działań upowszechniających

jego wyniki;

2) liczba prac złożonych na konkurs.

Koordynacja: MZ

Współpraca: KPRM

REZULTAT 4

Zwiększenie poziomu wiedzy na temat chorób otępiennych, a także kompetencji w

tym zakresie wśród przedstawicieli zawodów niemedycznych

Działanie 1.4.1

Przygotowanie i upowszechnienie praktycznych materiałów informacyjnych dla

przedstawicieli zawodów niemedycznych zatrudnionych w podmiotach leczniczych,

przedstawicieli służb mundurowych (policji, straży miejskiej, Państwowej Straży Pożarnej

i ochotniczych straży pożarnych), pracowników administracji publicznej oraz transportu

publicznego na temat objawów chorób otępiennych i zasad komunikacji z osobami

chorymi

Termin realizacji: 2027–2030

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

liczba materiałów informacyjnych dotyczących chorób otępiennych dla przedstawicieli

zawodów niemedycznych (w podziale na grupy docelowe) przygotowanych do

upowszechnienia podczas prowadzonych działań edukacyjnych i za pośrednictwem

wybranych kanałów komunikacji (strony internetowe, social media)

Koordynacja: MSWiA, MZ

Współpraca: JST, organizacje pozarządowe

Działanie 1.4.2

Przygotowanie i przeprowadzenie szkoleń dla przedstawicieli zawodów niemedycznych

na temat chorób otępiennych

Termin realizacji: 2027–2030

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

1) liczba materiałów szkoleniowych udostępnionych on-line przedstawicielom zawodów

niemedycznych objętych działaniami edukacyjnymi dotyczącymi chorób otępiennych

w podziale na grupy docelowe;

2) liczba przedstawicieli zawodów niemedycznych objętych działaniami edukacyjnymi

dotyczącymi chorób otępiennych, u których stwierdzono podniesienie poziomu wiedzy

i świadomości z tego zakresu.

Koordynacja: MSWiA, MZ

Współpraca: organizacje pozarządowe, podmioty lecznicze

REZULTAT 5

Upowszechnienie informacji na temat dostępnego wsparcia publicznego dla osób

chorych, w szczególności w ramach systemów opieki zdrowotnej i pomocy społecznej

Działanie 1.5.1

Opracowanie, udostępnienie, upowszechnienie oraz systematyczna aktualizacja

informatora na temat form wsparcia dla osób z chorobami otępiennymi i ich opiekunów,

dostępnych w szczególności w ramach systemów opieki zdrowotnej i pomocy społecznej

(z uwzględnieniem różnych rodzajów chorób otępiennych)

Termin realizacji: 2027 r.

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

opracowany i opublikowany, a także systematycznie aktualizowany informator na temat

wsparcia dla osób z chorobami otępiennymi i ich opiekunów, dostępnego w szczególności

w ramach systemów opieki zdrowotnej i pomocy społecznej, upowszechniony do

szerokiego stosowania, m.in. przez publikację materiałów na dedykowanej stronie

internetowej

Koordynacja: KPRM

Współpraca: MZ, MRPiPS, NFZ, JST, RPP, organizacje pozarządowe

Działanie 1.5.2

Publikacja na portalach prowadzonych przez instytucje publiczne informacji istotnych dla

pacjentów z chorobami otępiennymi i ich bliskich, w szczególności dotyczących ścieżek

diagnostyki chorób otępiennych, leczenia osób z chorobami otępiennymi oraz praw

przysługujących osobom chorym i ich bliskim

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: budżet państwa, budżet RPP, budżet RPO, budżet NFZ

Sposób monitorowania

1) pakiet pytań i odpowiedzi w zakładce „prawa pacjenta” na portalu Nawigator Pacjenta

(nawigatorpacjenta.rpp.gov.pl/) odnoszących się do kwestii istotnych dla pacjentów

z chorobami otępiennymi i ich bliskich, opracowany we współpracy z organizacjami

pozarządowymi lub środowiskiem pacjentów;

2) liczba publikacji na temat chorób otępiennych oraz wsparcia dla osób chorych i ich

bliskich publikowanych na portalu pacjent.gov.pl;

3) średnia liczba wyświetleń treści na temat chorób otępiennych oraz wsparcia dla

osób chorych i ich bliskich publikowanych na portalu pacjent.gov.pl w ciągu miesiąca.

Koordynacja: instytucje publiczne, w tym przede wszystkim RPP, NFZ, RPO

REZULTAT 6

Tworzenie założeń funkcjonowania środowiska przyjaznego osobom z chorobami

otępiennymi oraz ich opiekunom

Działanie 1.6.1

Przygotowanie i upowszechnienie rekomendacji dotyczących tworzenia przestrzeni

i środowisk przyjaznych dla osób z chorobami otępiennymi

Termin realizacji działania: 2026–2030

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

1) opracowane i udostępnione podmiotom administracji publicznej rekomendacje

w zakresie tworzenia przestrzeni publicznych przyjaznych dla osób z chorobami

otępiennymi;

2) opracowane i udostępnione rekomendacje w zakresie projektowania i organizacji lokali

usługowych przyjaznych dla osób z chorobami otępiennymi.

Koordynacja: KPRM

Współpraca: MZ, MRiT, MRPiPS, NIZP-PZH PIB, JST, organizacje pozarządowe,

środowiska naukowe

Działanie 1.6.2

Opracowanie i upowszechnienie wytycznych dotyczących projektowania przestrzeni

wewnętrznych dla osób z chorobami otępiennymi, w tym m.in. w zakresie projektowania

pokoi jednoosobowych w różnego typu placówkach udzielających wsparcia

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

liczba opracowanych i opublikowanych wytycznych dotyczących projektowania przestrzeni

dla osób z chorobami otępiennymi

Koordynacja: MZ oraz podmioty wybrane w drodze konkursu ogłoszonego przez MZ

Współpraca: organizacje pozarządowe

II. ZMNIEJSZANIE

RYZYKA

ZACHOROWANIA

II. ZMNIEJSZANIE RYZYKA ZACHOROWANIA

CEL SZCZEGÓŁOWY

Prowadzenie działań wspierających profilaktykę chorób otępiennych

DIAGNOZA

Głównym czynnikiem ryzyka większości chorób otępiennych jest wiek (szczególnie po

65. roku życia). Znaczenie mogą mieć także czynniki genetyczne oraz wcześniejsze

występowanie choroby w rodzinie.

Ostatecznie o zachorowaniu decyduje skomplikowana interakcja genów, przebieg procesu

ich ekspresji, a także styl i środowisko życia.

Należy jednak szczególnie podkreślić, iż - zgodnie z wynikami najnowszych badań –

około 45% ryzyka chorób otępiennych jest związanych z 14. modyfikowalnymi czynnikami,

których kontrola może spowodować znaczne zmniejszenie zapadalności na choroby

otępienne lub opóźnić wiek wystąpienia objawów.

Zgodnie z aktualną wiedzą medyczną wskazuje się na 14 głównych modyfikowalnych

czynników ryzyka chorób otępiennych, do których należą

Ze względu na fakt niezidentyfikowania dotychczas skutecznego sposobu leczenia chorób

otępiennych, w tym przede wszystkim choroby Alzheimera, niezmiernie istotne znaczenie

mają działania profilaktyczne, które mogą ograniczyć ryzyko wystąpienia choroby

otępiennej lub oddalić w czasie jej początki.

Niestety, w większości publikacji zwraca się uwagę na skuteczność działań na poziomie

populacji, a nie grup ryzyka. Działania mające na celu zmniejszenie ryzyka wystąpienia

chorób otępiennych, zarówno w wymiarze populacyjnym, jak i jednostkowym, powinny

rozpocząć się jak najwcześniej i być kontynuowane przez całe życie.

W odniesieniu do powyższych 14. czynników ryzyka zaleca się konkretny zestaw działań

obejmujących

1) zapewnienie powszechnego dostępu do edukacji oraz zachęcanie do podejmowania

przez osoby w średnim wieku aktywności stymulujących poznawczo w celu

zachowania rezerwy poznawczej;

2) zapewnienie dostępu do aparatów słuchowych osobom z ubytkiem słuchu oraz

zmniejszenie szkodliwego narażenia na hałas w celu zmniejszenia utraty słuchu;

3) skuteczne leczenie depresji;

4) zachęcanie do korzystania z kasków i ochraniaczy głowy podczas uprawiania sportów

kontaktowych i jazdy na rowerze;

5) zachęcanie do ćwiczeń, gdyż osoby uprawiające sport i podejmujące ćwiczenia fizyczne

są mniej narażone na rozwój otępienia;

6) ograniczenie palenia papierosów przez edukację, kontrolę cen i zapobieganie paleniu w

miejscach publicznych oraz zapewnienie dostępu do porad w zakresie rzucania palenia;

7) zapobieganie nadciśnieniu tętniczemu lub obniżanie jego poziomu oraz utrzymywanie

ciśnienia skurczowego krwi na poziomie 130 mm Hg lub niższym od 40. roku życia;

8) wykrywanie i leczenie wysokiego poziomu cholesterolu LDL od średniego wieku;

9) utrzymywanie prawidłowej masy ciała i leczenie otyłości jak najwcześniej, co również

pomaga zapobiegać cukrzycy;

10) ograniczenie spożycia alkoholu przez kontrolę cen oraz zwiększenie świadomości na

temat poziomu i ryzyka związanego z nadmierną jego konsumpcją;

11) priorytetowe zapewnienie przyjaznego dla osób starszych i wspierającego środowiska

społecznego oraz mieszkalnictwa oraz ograniczenie izolacji społecznej przez

umożliwienie im uczestnictwa w zajęciach i życia wspólnie z innymi osobami;

12) zapewnienie wszystkim dostępu do badań przesiewowych i leczenia wad wzroku;

13) zmniejszenie narażenia na zanieczyszczenie powietrza.

Zauważa się również istotny wpływ czynników psychicznych i społecznych na ryzyko

wystąpienia otępień. Ich rozwojowi sprzyja samotność, brak kontaktów towarzyskich

i rodzinnych. Wczesna depresja jest czynnikiem ryzyka dla rozwoju otępień (w tym choroby

Alzheimera) w późniejszym wieku26. Analizy wyników badań wskazują, iż pacjenci z

depresją na początku badania mieli 1,82 razy wyższe ryzyko wystąpienia demencji w

porównaniu

NFZ o zdrowiu. Choroba Alzheimera i choroby pokrewne, NFZ, Warszawa, 2023.

z osobami, które nie zgłaszały depresji (ani nie miały depresji w wywiadzie)27.

Działania profilaktyczne ograniczające wpływ czynników ryzyka na pojawienie się choroby

otępiennej nie powinny być podejmowane tylko przez interwencje publiczne. Świadomość

tychże czynników powinna prowadzić do indywidualnych reakcji u każdej osoby

odpowiedzialnej za swój stan zdrowia. Działania mające na celu zmniejszenie ryzyka

wystąpienia choroby otępiennej powinny rozpocząć się wcześnie i trwać przez całe życie.

Za kluczowe należy zatem uznać zapobieganie zaburzeniom słuchu i wzroku i ich leczenie,

zapobieganie i leczenie depresji, ograniczenie i zaprzestanie palenia wyrobów tytoniowych,

ograniczenie spożycia alkoholu, zmniejszanie ryzyka urazów głowy, zmniejszanie i leczenie

czynników ryzyka naczyniowego (tj. wynikającego m.in. z wysokiego poziomu cholesterolu,

cukrzycy, otyłości i wysokiego ciśnienia krwi), oraz utrzymywanie aktywności fizycznej.

Korzystne są jak najdłuższa aktywność edukacyjna, a także stymulacja poznawcza przez

całe życie. Integralnym elementem interwencji kognitywnych powinny być strategie

ukierunkowane na zwalczanie najważniejszych przyczyn zanieczyszczenia powietrza.

Istotne jest także zwrócenie uwagi na wpływ zanieczyszczenia światłem na zwiększenie

ryzyka wystąpienia chorób otępiennych28. Trzeba pamiętać o odpowiedniej diecie

i ograniczać zawartość soli i cukru w spożywanej żywności. Należy pamiętać, że wskazane

interwencje lub zmiany stylu życia mogą zmniejszyć ryzyko demencji na każdym etapie

życia.

W działania profilaktyczne mogą i powinny zaangażować się różne instytucje,

w szczególności ze sfery edukacji formalnej i nieformalnej. Ze względu na

rozpowszechnienie chorób otępiennych wśród osób w starszym wieku szczególną

rolę mogą mieć w tym zakresie Uniwersytety Trzeciego Wieku.

Analiza wybranych programów kształcenia w ramach Uniwersytetów Trzeciego Wieku

wskazuje na niewielki udział tematyki związanej z profilaktyką i rozpoznawaniem chorób

otępiennych, czy możliwości treningu funkcji poznawczych. Wskazuje to jednocześnie

na możliwe działania na poziomie krajowym, zwiększające udział tematyki związanej

z chorobami otępiennymi w ofercie wykładowej Uniwersytetów Trzeciego Wieku.

Ponadto, należy wzmocnić współpracę Uniwersytetów Trzeciego Wieku z instytucjami

i organizacjami działającymi na rzecz osób z chorobami otępiennymi w celu wymiany

informacji na temat możliwych działań interwencyjnych i pomocowych29.

27 Fernández Fernández, R., Martín, J. I. and Antón, M. A. M. (2024) ‘Depression as a Risk Factor for Dementia: A

Meta-Analysis’, The Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences. 2023/12/19, American Psychiatric

Publishing (JNP), 36(2), pp. 101-109.

28

https://www.frontiersin.org/journals/neuroscience/articles/10.3389/fnins.2024.1378498/full.

29 Model „Kujawsko-Pomorskie Środowiskowe Centrum Opieki Psychogeriatrycznej w Otępieniach”, opracowany w

ramach PO WER 2014-2020, Oś priorytetowa IV. Innowacje społeczne i współpraca ponadnarodowa, Działanie

4.1 Innowacje społeczne, Bydgoszcz 2020.

REZULTAT 1

Zwiększenie świadomości społecznej na temat działań zmniejszających ryzyko

wystąpienia chorób otępiennych

Działanie 2.1.1

Działania informacyjno-edukacyjne na temat modyfikowalnych czynników ryzyka

wystąpienia chorób otępiennych oraz możliwych do podjęcia działań profilaktycznych

ukierunkowanych na zdrowie mózgu

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030, budżet

NFZ, budżet GIS

Sposób monitorowania

1) pakiet postów tematycznych na serwisach Narodowego Funduszu Zdrowia, w tym na

stronie pacjent.gov.pl, wskazujących na działania profilaktyczne sprzyjające zdrowiu

mózgu, w tym wagę aktywności fizycznej i odpowiedniego żywienia, a także

utrzymywania kontaktów i aktywności społecznych – 2026–2030;

2) lista dostępnych opracowań zawierających praktyczne przykłady ćwiczeń stymulujących

procesy poznawcze, upowszechniona na stronie pacjent.gov.pl – 2027–2028;

3) liczba opracowanych i upowszechnionych materiałów oraz liczba zorganizowanych

spotkań, dotyczących profilaktyki chorób otępiennych, w ramach projektu „Senior w roli

głównej”, realizowanego przez Główny Inspektorat Sanitarny;

4) liczba pacjentów, którzy uczestniczyli w działaniach edukacyjnych podnoszących wiedzę

na temat modyfikowalnych czynników ryzyka wystąpienia chorób otępiennych

w podmiotach leczniczych.

Koordynacja: NFZ, GIS, podmioty wybrane w drodze konkursu ogłoszonego przez MZ,

NIGRiR w ramach umowy z MZ zawartej na wniosek NIGRiR, IPiN w ramach umowy z MZ

zawartej na wniosek IPiN

Działanie 2.1.2

Przetłumaczenie i udostępnienie zaktualizowanych wytycznych WHO dotyczących

ograniczania ryzyka pogorszenia funkcji poznawczych

Termin realizacji: 2027 r.

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

przetłumaczone i udostępnione wytyczne WHO dotyczące ograniczania ryzyka

pogorszenia funkcji poznawczych

Koordynacja: MZ

Działanie 2.1.3

Działania informacyjne dotyczące konieczności używania kasków i ochraniaczy głowy

podczas aktywności sportowych

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

1) liczba działań informacyjnych wskazujących, że noszenie kasku i ochraniaczy głowy

jest najskuteczniejszym sposobem zmniejszenia ryzyka urazów podczas uprawiania

sportów takich jak jazda na rowerze, rolkach, deskorolce czy nartach, a także

uprawiania sportów kontaktowych lub ekstremalnych;

2) szacowana liczba odbiorców działań informacyjnych wskazujących, że noszenie

kasku i ochraniaczy głowy jest najskuteczniejszym sposobem zmniejszenia ryzyka

urazów podczas uprawiania sportów takich jak jazda na rowerze, rolkach, deskorolce

czy nartach, a także uprawiania sportów kontaktowych lub ekstremalnych.

Koordynacja: MI, MSiT

REZULTAT 2

Podniesienie poziomu wiedzy osób odpowiedzialnych za organizację wsparcia dla

osób z chorobami otępiennymi i ich bliskich, w tym przedstawicieli JST z zakresu

działań wspierających prewencję chorób otępiennych

Działanie 2.2.1

Przygotowywanie rekomendacji na temat działań wspierających prewencję chorób

otępiennych dla JST i organizacji aktywności lokalnej (Koła Gospodyń Wiejskich, Lokalne

Grupy Działania) oraz organizacji pozarządowych

Termin realizacji: 2027 r.

Źródła finansowania: budżet państwa, Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres

2026–2030

Sposób monitorowania

upowszechnione rekomendacje w zakresie działań aktywizujących wspierających

prewencję chorób otępiennych

Koordynacja: KPRM

Współpraca: MZ, MRiRW, środowiska naukowe i organizacje pozarządowe

Działanie 2.2.2

Opracowanie i upowszechnienie wytycznych dla placówek pobytu dziennego

i całodobowego dla osób starszych, w tym klubów seniora i domów dziennego pobytu

(niezależnie od formy prawnej) dotyczących różnorodnych form zajęć aktywizujących,

zmniejszających ryzyko wystąpienia chorób otępiennych oraz ograniczających skutki już

istniejącej choroby

Termin realizacji: 2027–2030

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

upowszechnione wytyczne w zakresie organizacji działań profilaktycznych

Koordynacja: KPRM

Współpraca: MRPiPS, MZ

Działanie 2.2.3

Przygotowywanie materiałów metodycznych w zakresie profilaktyki chorób otępiennych

(konspekty, scenariusze zajęć, plany ćwiczeń, materiały pomocnicze itp.) oraz ich

upowszechnienie do szerokiego stosowania przez wszystkich zainteresowanych, m.in.

przez publikację materiałów na dedykowanej stronie internetowej

Termin realizacji: 2026–2027

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

upowszechnione materiały metodyczne w zakresie profilaktyki chorób otępiennych

Koordynacja: KPRM

Współpraca: MZ

III. WSPARCIE

WCZESNEJ

DIAGNOSTYKI

III.

Poz. 1276

WSPARCIE WCZESNEJ DIAGNOSTYKI

CEL SZCZEGÓŁOWY

Zwiększenie dostępu do diagnostyki,

w szczególności na wczesnym etapie choroby otępiennej

DIAGNOZA

Stan osoby z chorobą otępienną oraz wpływ zastosowanej terapii na tempo rozwoju

choroby w dużej mierze zależą od czasu, w którym została postawiona diagnoza oraz

rozpoczęto leczenie. Zbyt późne rozpoznanie, a tym samym późne rozpoczęcie procesu

leczniczego, może zmniejszyć szanse chorego i jego opiekunów na uzyskanie optymalnych

możliwych efektów terapii. Wczesna diagnostyka różnicowa wraz z odpowiednio wcześnie

włączonym leczeniem, jest warunkiem przedłużenia okresu względnej samodzielności

i niezależności chorych. W raporcie Alzheimer's Association (2023)30 podkreślono

negatywny wpływ braku wczesnej diagnozy na skuteczne spowalnianie postępu choroby,

co z kolei przekładało się na gorszą jakość życia pacjentów.

We wczesnych stadiach objawy chorób otępiennych często mylone są przez chorego i jego

otoczenie z objawami naturalnego, fizjologicznego starzenia się lub innych stanów

emocjonalnych. Psychologiczne mechanizmy obronne powodują u chorych tendencję do

racjonalizowania pojawiających się trudności i niepokojących objawów. Jednocześnie

rozpoczęcie leczenia na zaawansowanym etapie choroby znacznie ogranicza możliwości

terapeutyczne i zwiększa dyskomfort chorego i jego rodziny. „Pacjenci bardzo często

trafiają do specjalisty na zaawansowanym etapie choroby, a diagnoza stawiana jest, gdy

pacjent trafia do szpitala z powodu innych schorzeń lub dołączają się jakościowe

zaburzenia świadomości”31.

Zmiany w organizmie wynikające z procesu chorobowego mogą bowiem zachodzić na

wiele lat przed pierwszymi objawami klinicznymi. W świetle pojawiających się terapii

choroby Alzheimera nowego znaczenia nabiera wczesne rozpoznawanie procesu

alzheimerowskiego stwarzające nadzieję na przedłużenie sprawności poznawczej wskutek

działania na jeden z mechanizmów patogenetycznych choroby.

W diagnostyce chorób otępiennych zalecane jest wykorzystanie standaryzowanych

narzędzi oceniających funkcje poznawcze i skal oceny funkcjonowania. Należy jednak

podkreślić, że wyniki takich testów nie mogą być podstawą rozpoznania lub wykluczenia

otępienia, ale jedynie jego podejrzenia. Diagnoza otępienia powinna zostać postawiona

tylko po wszechstronnej ocenie, składającej się z: obiektywnego wywiadu chorobowego,

badania fizykalnego i neurologicznego, oceny funkcji poznawczych, analizy badań

30 Alzheimer's Association. 2024 Alzheimer's Disease Facts and Figures. Alzheimer's & Dementia, 2024; 20(5).

https://www.alz.org/media/Documents/alzheimers-facts-and-figures.pdf.

31 Wywiad z dr n. med. Izabelą Winkel - dyrektor ds. medycznych Ośrodka Badawczo-Naukowo-Dydaktycznego

Chorób Otępiennych im. Księdza Henryka Kardynała Gulbinowicza - Ośrodka Alzheimerowskiego Sp. z o.o.

w Ścinawie: https://www.euroimmun.pl/dlaczego-wczesna-diagnostyka-choroby-alzheimera-jest-tak-wazna/ (dostęp

06.09.2024 r.).

dodatkowych, w tym zwłaszcza badań neuroobrazowych32.

Jest bardzo ważne, aby zaburzenia funkcji poznawczych, o podłożu neurozwyrodnieniowym,

różnicować z procesami potencjalnie odwracalnymi, takimi jak np. choroby infekcyjne,

niedobory pokarmowe, procesy ekspansywne czy autoimmunologiczne zapalenia mózgu.

Szczególnym wyzwaniem diagnostycznym są wczesne objawy zaburzeń funkcji

poznawczych w procesach neurodegeneracyjnych lub o podłożu naczyniowym u osób

z niepełnosprawnością intelektualną. U tych chorych objawy pojawiają się co najmniej

dekadę wcześniej niż w populacji ogólnej a standardowe narzędzia diagnostyczne nie

znajdują zastosowania33.

Diagnostyka różnicowa otępień o podłożu neurozwyrodnieniowym na podstawie

zebranych danych klinicznych jest najbardziej istotna w stadium łagodnym i

umiarkowanym choroby.

„Aby zapewnić szybkie i zoptymalizowane postępowanie terapeutyczne, diagnoza musi

być skoncentrowana na wczesnym badaniu objawów klinicznych, jak najdokładniejszej

identyfikacji zaburzenia i jego stadium, a także na opisaniu, jeśli to możliwe, podstawowych

zmian obrazowych.

Diagnoza, niezależnie od tego, czy pojawia się w łagodnym stadium choroby, czy w bardziej

zaawansowanych (tj. umiarkowanych do ciężkich) stadiach, jest kluczowym punktem wyjścia

do wykorzystania dostępnych praktyk klinicznych i organizacji życia codziennego pacjenta.

Jedną z głównych korzyści związanych z postawieniem diagnozy we wcześniejszym

okresie choroby jest maksymalne zwiększenie upodmiotowienia pacjenta na etapie,

w którym nadal zachowana jest większa część jego autonomii, nawet jeśli pewne zmiany

pojawiły się już w codziennym życiu. Rozpoznanie choroby w łagodnym stadium daje także

dużo większe szanse na zapewnienie odpowiedniej jakości opieki.

Wczesna wiedza o wystąpieniu choroby pozwala również pacjentowi zdobyć informacje

o aktualnie dostępnych opcjach terapeutycznych i skorzystać np. z dostępu do

ewentualnych badań klinicznych.

Wraz z utratą możliwości podejmowania osobistych decyzji, opóźniony może być również

psychospołeczny proces przystosowania się do sytuacji po ujawnieniu diagnozy.

Późniejsza diagnoza demencji wiąże się z utratą zdolności do komunikacji i współpracy

po stronie pacjenta, zagrażając tym samym procesowi adaptacji jego najbliższego

otoczenia społecznego, a także uniemożliwiając skorzystanie z niektórych interwencji

psychospołecznych, usług i leczenia, które mogłyby stanowić wsparcie przy wcześniejszym

rozpoznaniu choroby”34.

Wczesna diagnostyka otępień umożliwia wdrożenie aktualnie dostępnych terapii, które mimo że nie wpływają przyczynowo na patologiczne procesy neurodegeneracyjne

zachodzące w mózgu – mogą korzystnie modyfikować przebieg choroby, spowalniając

postęp objawów klinicznych. Na świecie trwają intensywne badania kliniczne mające na

celu identyfikację mechanizmów prowadzących do odkładania się patologicznych białek

32

CONTINUUM(MINNEAPMINN) 2024;30(6,DEMENTIA):1584-1613.

33 Evans, E., Trollor, J. (2018) Dementia in people with Intellectual Disability: Guidelines for Australian GPs,

Department of Developmental Disability Neuropsychiatry UNSW

34 Report on the Benefits & the Risks of Dementia Diagnosis. Work Package 4 – Diagnosis & Post-diagnosis

Supports for Dementia. Wersja z 29 września 2017.

w ośrodkowym układzie nerwowym. W dużej mierze koncentrują się one na pacjentach we

wczesnych stadiach choroby, zwłaszcza z łagodnymi zaburzeniami funkcji poznawczych

(MCI) lub z łagodną postacią choroby Alzheimera.

Zatem kluczowe jest

1) wczesne rozpoznawanie zaburzeń funkcji poznawczych, wymagających dalszego

monitorowania i wdrożenia działań mających na celu zapobieżenie obniżeniu

sprawności;

2) wczesne diagnozowanie chorób otępiennych (niezależnie od etiologii), aby na jak

najwcześniejszym etapie włączyć terapię (farmakologiczną i niefarmakologiczną),

w celu wydłużenia okresu sprawności, samodzielności i niezależności pacjenta.

Rekomendowane jest, aby badania przesiewowe przeprowadzane były u

1) osób z postępującymi objawami zaburzeń poznawczych, deficytami pamięci oraz

zachowaniem sugerującym otępienie;

2) pacjentów, których funkcjonowanie poznawcze niepokoi ich bliskich pomimo

niezgłaszanych dolegliwości przez nich samych35.

Szczególnie w przypadku osób w starszym wieku lekarze powinni zwracać uwagę na

niepokojące objawy z zakresu funkcji poznawczych.

„Dodatkowo należy wskazać, iż przesiewowa ocena funkcji poznawczych umożliwia

również monitorowanie skuteczności leczenia, pozwala na śledzenie szybkości progresji

choroby i daje możliwości przewidywania możliwego wystąpienia objawów

pozapoznawczych związanych ze stanem zaawansowania choroby”36.

35 Gabryelewicz T., Barczak A., Barcikowska M. (red.) Rozpoznawanie i leczenie otępień. Rekomendacje zespołu

ekspertów Polskiego Towarzystwa Alzheimerowskiego. Termedia Wydawnictwa Medyczne, Poznań 2021.

36 Gabryelewicz T., Barczak A., Barcikowska M. (red.) Rozpoznawanie i leczenie otępień. Rekomendacje zespołu

ekspertów Polskiego Towarzystwa Alzheimerowskiego. Termedia Wydawnictwa Medyczne, Poznań 2021.

REZULTAT 1

Wdrożenie procedur usprawniających wykrywalność chorób otępiennych na

wczesnym etapie oraz wdrożenie rekomendowanych przez towarzystwa naukowe

standardów diagnostycznych

Działanie 3.1.1

Ustalenie narzędzi wstępnej diagnostyki chorób otępiennych, w tym w szczególności

w podstawowej opiece zdrowotnej

Termin realizacji: 2025–2027

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

1) opracowany katalog narzędzi wspierających proces diagnostyki chorób otępiennych

ukierunkowany na jak najwcześniejsze wykrycie choroby;

2) analiza wskazująca niezbędne zmiany w systemie świadczeń opieki zdrowotnej

finansowanych ze środków publicznych w celu zapewnienia jak największej

dostępności do narzędzi wspierających proces diagnostyki chorób otępiennych.

Koordynacja: MZ

Współpraca: NFZ, eksperci zewnętrzni

Działanie 3.1.2

Wdrożenie rozwiązań wspierających wczesną diagnostykę chorób otępiennych

Termin realizacji: 2028–2030

Źródła finansowania: budżet NFZ

Sposób monitorowania

1) zmiany w katalogu świadczeń gwarantowanych umożliwiające stosowanie

rekomendowanej ścieżki postępowania wspierającej wczesną diagnostykę chorób

otępiennych;

2) liczba pacjentów, u których przeprowadzono wstępną diagnostykę chorób

otępiennych na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej.

Koordynacja: MZ, NFZ

Współpraca: AOTMiT, podmioty lecznicze

Działanie 3.1.3

Działania edukacyjne kierowane do lekarzy i pielęgniarek podstawowej opieki zdrowotnej

dotyczące wczesnej diagnostyki chorób otępiennych

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027

Sposób monitorowania

1) opracowane materiały edukacyjne i przeprowadzone szkolenia dla lekarzy

i pielęgniarek podstawowej opieki zdrowotnej dotyczące prowadzenia i interpretacji

wyników testów sprawności funkcji poznawczych, przygotowane np. z udziałem

psychiatrów i neuropsychologów;

2) liczba lekarzy i pielęgniarek podstawowej opieki zdrowotnej objętych działaniami

edukacyjnymi z zakresu wczesnej diagnostyki chorób otępiennych.

Koordynacja: MZ, CMKP

Współpraca: IPiN, NIGRiR

IV.

LECZENIE, OPIEKA

I WSPARCIE DLA

OSÓB CHORYCH

IV.

Poz. 1276

LECZENIE, OPIEKA I WSPARCIE DLA OSÓB CHORYCH

CEL SZCZEGÓŁOWY

Zwiększenie dostępu do leczenia,

opieki na każdym z etapów chorób otępiennych dla osób chorych

DIAGNOZA

Choroby otępienne budzą lęk, gdyż - mimo znacznych postępów w rozumieniu

etiopatogenezy otępień, zwłaszcza choroby Alzheimera, dotąd dostępne były jedynie

metody leczenia oferujące jedynie ograniczone działanie objawowe. W 2025 r. do obrotu

w Unii Europejskiej dopuszczony został pierwszy lek Leqembi (lecanemab), spowalniający

postęp wczesnej postaci choroby Alzheimera. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu

opiera się na pozytywnej ocenie naukowej Europejskiej Agencji Leków, która stwierdziła,

że korzyści ze stosowania tego leku przewyższają ryzyko w określonej grupie pacjentów z

tą chorobą, pod warunkiem stosowania środków minimalizujących ryzyko37.

„Celem terapii jest poprawa jakości życia pacjenta i jego bliskich, przez zmniejszenie

nasilenia zaburzeń zachowania i spowolnienie postępu choroby, czyli utrzymanie chorego

jak najdłużej na jak najlepszym poziomie funkcjonowania. Należy mieć na względzie, iż nie

ma jednego, skutecznego algorytmu leczenia chorób otępiennych, w tym choroby

Alzheimera”38.

Zapewnienie pacjentowi z chorobą otępienną kompleksowego oraz skoordynowanego

wsparcia, w tym przede wszystkim dostępu do leczenia i opieki dostosowanych do jego

potrzeb, stanowi ogromne wyzwanie, zarówno dla systemu opieki zdrowotnej, jak i pomocy

społecznej.

Opiekę medyczną nad pacjentami z chorobami neurologicznymi, w tym neurodegeneracyjnymi

w miejscu ich zamieszkania, po postawieniu diagnozy przez specjalistę neurologa,

psychiatrę lub geriatrę, sprawują lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, natomiast

w sytuacji, gdy zaistnieje konieczność dalszych badań i konsultacji specjalistycznych,

diagnostyka i leczenie prowadzone są w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej oraz

leczenia szpitalnego. Zalecenia dotyczące zasad postępowania terapeutycznego wobec

pacjenta z diagnozą konkretnej choroby otępiennej powinny zostać opracowane

z uwzględnieniem dotychczasowych wyników badań naukowych i doświadczeń

międzynarodowych. Należy wziąć pod uwagę, iż pobyt na oddziale szpitalnym dla chorego

z otępieniem jest trudnym doświadczeniem, które może pogłębić dezorientację, zmniejszyć

poczucie bezpieczeństwa, a w rezultacie prowadzić do nasilenia objawów chorobowych.

Dlatego też rekomendacje ekspertów Polskiego Towarzystwa Alzheimerowskiego z 2021

r. wskazują, iż hospitalizacje chorych z otępieniem powinny być ograniczone do minimum,

a chory powinien być jak najdłużej leczony we własnym środowisku. Zatem szczególny

nacisk w planowanych działaniach położono na wsparcie opieki w formach

zdeinsytucjonalizowanych, np. przez pilotaż form opieki dziennej, odpowiednią edukację

37

https://ec.europa.eu/newsroom/sante/items/879055/cs, dostęp 1.09.2025 r.

38 Kabir, MT., Uddin, MS., Mamun, AA., i in., Combination Drug Therapy for the Management of Alzheimer's Disease.

International Journal of Molecular Sciences, 2020; 21(9): 3272. publikacja z dnia 5 maja 2020 r. DOI

10.3390/ijms21093272.

opiekunów formalnych i nieformalnych.

System pomocy społecznej oferuje szereg różnorodnych form wsparcia, skierowanych

do osób, które z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności wymagają opieki

w codziennym życiu. Do grona tych osób zaliczają się też osoby z chorobami otępiennymi.

Wsparcie dla osób starszych jest skierowane szczególnie do osób samotnych, ale również

do tych, którzy z różnych przyczyn nie mogą liczyć na wsparcie najbliższych. Pomoc ta może

być udzielana w miejscu zamieszkania, podczas dziennego pobytu w ośrodkach wsparcia

albo pobytu w placówce całodobowej.

W Polsce nie ma obecnie wiarygodnych danych statystycznych odzwierciedlających

faktyczną liczbę osób z chorobami otępiennymi przebywających w ośrodkach pomocy

społecznej. Wynika to z niskiej świadomości społecznej na temat demencji i braku

kompetencji diagnostycznych wśród lekarzy.39 Potrzeby osób z chorobami otępiennymi

mogą pozostawać niezauważone wśród wielu innych grup potrzebujących. Wielu

pracowników socjalnych zgłasza także brak wiedzy i kompetencji do pracy z osobami

chorymi i ich rodzinami. Stosują do nich te same standardy, jak dla osób sprawnych

poznawczo. Pomijanie specyfiki problemów osób chorujących na choroby otępienne i ich

rodzin może prowadzić do trudności w udzielaniu pomocy i rozwiązaniu problemów40.

Raport NIK z 2017 r.41 wskazał, iż „działania realizowane (...) przez Ministra właściwego do

spraw zdrowia i ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w ramach

programów rządowych ukierunkowanych na wsparcie osób starszych nie zawierały

propozycji adresowanych w sposób szczególny do osób z chorobą Alzheimera, a ich skala

była ponadto niewielka. (...) Jednostki ochrony zdrowia i pomocy społecznej świadczyły

usługi na rzecz osób w wieku senioralnym zgodnie z wymogami wynikającymi

z obowiązujących przepisów. Regulacje te nie przewidywały jednak mechanizmów

uwzględniających w sposób szczególny swoistych uwarunkowań oraz problemów

zdrowotnych i opiekuńczych osób z chorobą Alzheimera i ich rodzin”.

W tym samym raporcie NIK znalazło się stwierdzenie, iż „Zarządy Województw nie

inicjowały współpracy z organizacjami pozarządowymi lub z samorządami lokalnymi

w zakresie diagnozy sytuacji i programowania działań skierowanych do środowiska osób

z chorobą Alzheimera. Nie wykorzystano tym samym w pełni potencjału wspólnego

działania ani też danych gromadzonych przez te jednostki”.

Niezwykle istotną kwestią w przebiegu chorób otępiennych są aspekty prawne. Wraz

z postępem choroby, osoba nią dotknięta traci możliwość samodzielnego podejmowania

decyzji, a także zdolność do pełnego korzystania ze swoich praw pacjenta. Rozwój choroby

otępiennej zwiększa także ryzyko stania się osobą pokrzywdzoną w wyniku przestępstwa,

ale także popełnienia przez chorego czynów zabronionych.

Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi prace legislacyjne nad projektem ustawy o

instrumentach wspieranego podejmowania decyzji (UD80), który ma na celu zastąpienie

instytucji ubezwłasnowolnienia modelem wspieranego podejmowania decyzji.

Projektowana regulacja przewiduje wprowadzenie m.in. instytucji pełnomocnictwa

rejestrowanego, udzielanego na wypadek, gdyby w przyszłości ze względu na stan zdrowia

mocodawca nie był w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem, obejmującego

umocowanie do wszystkich czynności związanych z osobą i majątkiem mocodawcy, w tym

39 Religa, D., Derejczyk, J., (2021) Drogowskazy w geriatrii, PZWL

Model „Kujawsko-Pomorskie Środowiskowe Centrum Opieki Psychogeriatrycznej w Otępieniach"

Informacja o wynikach kontroli „Opieka nad osobami chorymi na chorobę Alzheimera oraz wsparcie dla ich rodzin", NIK,

2017

do wyrażania w imieniu mocodawcy zgody albo odmowy zgody na udzielanie świadczeń

zdrowotnych, a także do reprezentowania mocodawcy we wszystkich postępowaniach

przed sądami, innymi organami władzy publicznej oraz sądami polubownymi.

W Ministerstwie Zdrowia trwają natomiast prace nad opracowaniem propozycji przepisów

w zakresie pełnomocnictwa medycznego.

Większość działań dotyczących wsparcia procesu leczenia i opieki nad osobami

z chorobami otępiennymi jest pośrednio wsparciem dla opiekunów nieformalnych

tychże osób. Zarówno jedna jak i druga grupa poszukuje informacji o przebiegu choroby, o

możliwościach organizacji opieki i zabezpieczenia kwestii prawnych na kolejnych jej

etapach. . Dlatego istnieje potrzeba systemowego uwzględnienia opiekunów faktycznych

jako odbiorców dostępnych działań wspierających w ochronie zdrowia i pomocy

społecznej.

Zarówno chorzy jak i ich opiekunowie mogą potrzebować wsparcia psychologicznego.

Dlatego też przyporządkowanie niektórych z działań do Obszarów IV i V niniejszego

dokumentu jest umowne. Znajdują się one bowiem na pograniczu obu tych priorytetów.

REZULTAT 1

Wsparcie personelu medycznego, pacjentów i opiekunów w podejmowaniu decyzji

dotyczących opieki zdrowotnej w zakresie chorób otępiennych

Działanie 4.1.1

Ustalenie oraz rewizja zaleceń postępowania diagnostycznego i terapeutycznego na

różnych poziomach opieki – rekomendowane ścieżki pacjenta

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

1) ogłoszenie obwieszczenia Ministra Zdrowia zawierającego zalecenia postępowania

dotyczące diagnostyki i leczenia chorób otępiennych, opracowane przez

odpowiednie stowarzyszenia będące zgodnie z postanowieniami ich statutów

towarzystwami naukowymi o zasięgu krajowym, zrzeszające specjalistów w danej

dziedzinie medycyny, na podstawie art. 11 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004

r. o świadczeniach opieki zdrowotnej ze środków publicznych (Dz.U. z 2025 r. poz.

1461, z późn. zm.);

2) rewizja zaleceń postępowania dotyczących diagnostyki i leczenia chorób otępiennych,

o których mowa w pkt 1, po dwóch latach od przyjęcia wersji pierwotnej.

Koordynacja: MZ, IPiN, NIGRiR

REZULTAT 2

Zwiększenie poziomu wiedzy na temat chorób otępiennych, a także kompetencji w

tym zakresie wśród przedstawicieli zawodów medycznych

Działanie 4.2.1

Przygotowanie i przeprowadzenie szkoleń dla przedstawicieli zawodów medycznych na

temat chorób otępiennych

Termin realizacji: 2027–2030

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

1) liczba udostępnionych on-line materiałów informacyjnych przedstawicielom zawodów

medycznych objętych działaniami edukacyjnymi dotyczącymi chorób otępiennych;

2) liczba przedstawicieli zawodów medycznych objętych działaniami edukacyjnymi

dotyczącymi chorób otępiennych, u których stwierdzono podniesienie poziomu wiedzy

i świadomości z tego zakresu.

Koordynacja: MZ

REZULTAT 3

Podniesienie poziomu wiedzy pracowników pomocy i integracji społecznej (w tym

pracowników organizacji pozarządowych) z zakresu specyfiki wyzwań z jakimi mierzą

się osoby z chorobami otępiennymi i ich opiekunowie, zasad opieki nad osobami

chorymi oraz wsparcia dla ich bliskich

Działanie 4.3.1

Przygotowanie i organizacja szkoleń dla pracowników pomocy i integracji społecznej (w

tym pracowników organizacji pozarządowych) na temat udzielania wsparcia osobom

chorym

i ich opiekunom nieformalnym, z uwzględnieniem ich szczególnych potrzeb, a także zasad

komunikacji z chorymi.

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: fundusze europejskie na lata 2021–2027, przy założeniu

dopuszczalności finansowania działań danego typu ze środków polityki spójności, budżety

JST

Sposób monitorowania

liczba pracowników pomocy i integracji społecznej (w tym pracowników organizacji

pozarządowych) objętych działaniami edukacyjnymi z zakresu udzielania wsparcia osobom

z chorobami otępiennymi oraz ich opiekunom nieformalnym

Koordynacja: Regionalne Ośrodki Polityki Społecznej

Współpraca: MRPiPS, KPRM, JST, organizacje pozarządowe

REZULTAT 4

Rozwój wsparcia środowiskowego dla osób z chorobami otępiennymi

Działanie 4.4.1

Analiza pożądanych zmian w zakresie opieki zdrowotnej nad osobami z chorobami

otępiennymi w warunkach domowych

Termin realizacji: 2026–2027

Źródła finansowania: budżet NFZ

Sposób monitorowania

rekomendacje w zakresie pożądanych zmian przyczyniających się do zwiększenia

dostępności wsparcia zdrowotnego i opiekuńczego osób z chorobami otępiennymi

w warunkach domowych

Koordynacja: MZ, NFZ

Działanie 4.4.2

Pilotaż świadczeń w postaci dziennych centrów wsparcia pamięci

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027

Sposób monitorowania

1) opracowane założenia świadczenia wspierającego pacjenta w pierwszym okresie po

otrzymaniu diagnozy choroby otępiennej;

2) liczba podmiotów uczestniczących w pilotażu dziennych centrów wsparcia pamięci.

Koordynacja: MZ

REZULTAT 5

Zapewnienie dostępu do terapii stymulacji poznawczej dla chorych z chorobami

otępiennymi

Działanie 4.5.1

Przygotowanie do udostępnienia świadczeń gwarantowanych obejmujących terapię

stymulacji poznawczej dla osób z chorobami otępiennymi

Termin realizacji: 2029–2030

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

wejście w życie zmian prawnych lub organizacyjnych umożliwiających wdrożenie rozwiązań

z zakresu terapii stymulacji poznawczej dla chorych z chorobami otępiennymi

Koordynacja: MZ, NFZ

Współpraca: AOTMiT

REZULTAT 6

Zwiększenie ochrony prawnej osób z chorobami otępiennymi

Działanie 4.6.1

Wprowadzenie przepisów pozwalających na zabezpieczenie praw osób z chorobami

otępiennymi

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

1) wejście w życie rozwiązań prawnych zwiększających ochronę praw osób z chorobami

otępiennymi, w szczególności instytucji pełnomocnictwa medycznego, które ma być

zabezpieczeniem na wypadek utraty zdolności wyrażania woli, np. na skutek choroby;

2) wprowadzony model wspieranego podejmowania decyzji w miejsce instytucji

ubezwłasnowolnienia.

Koordynacja: MS, MZ

Współpraca: KPRM, MRPiPS, RPP

Działanie 4.6.2

Zwiększenie dostępu do praktycznych informacji dotyczących w sposób pośredni

usprawnienia funkcjonowania chorych i sprawowania opieki nad osobą z chorobą

otępienną odnoszących się w szczególności do otoczenia prawnego osoby chorej

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

opracowany i udostępniony praktyczny poradnik dla osób z chorobami otępiennymi i ich

opiekunów odnoszący się do kwestii prawnych, które mogą mieć szczególne znaczenie

podczas postępu choroby i rozwiązań zabezpieczających prawa osoby chorej i jej bliskich

Koordynacja: MS

Współpraca: MZ, KPRM, RPP, RPO, organizacje pozarządowe, przedstawiciele podmiotów

sprawujących opiekę nad osobami z chorobami otępiennymi

REZULTAT 7

Prowadzenie przez samorządy województw współpracy z organizacjami

pozarządowymi lub z samorządami lokalnymi analiz w zakresie działań, które powinny

być skierowane do środowiska osób z chorobami otępiennymi.

Działanie 4.7.1

Uwzględnienie potrzeb osób z chorobami otępiennymi w procesie projektowania

dokumentów strategicznych, w tym regionalnych planów działania, uchwalanych przez

samorząd województwa we współpracy z organizacjami pozarządowymi i samorządami

lokalnymi

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

liczba dokumentów strategicznych, w tym regionalnych planów działania, opracowanych

przez samorząd województwa w okresie trwania Programu, uwzględniających diagnozę

potrzeb osób z chorobami otępiennymi (sporządzoną we współpracy z organizacjami

pozarządowymi i samorządami lokalnymi)

Koordynacja: Urzędy Marszałkowskie

Współpraca: Regionalne Ośrodki Polityki Społecznej

REZULTAT 8

Identyfikacja osób z chorobami otępiennymi i ich bliskich jako odbiorców działań

projektowanych w dokumentach strategicznych i programach wieloletnich,

szczególnie w zakresie działań profilaktycznych i aktywizujących

Działanie 4.8.1

Realizacja inicjatyw ukierunkowanych na wsparcie osób z chorobami otępiennymi

i ich bliskich finansowanych ze środków Regionalnych Programów Operacyjnych,

w szczególności działań wspierających profilaktykę i zwiększających świadomość na

temat czynników ryzyka chorób otępiennych

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: Regionalne Programy Operacyjne 2021–2027

Sposób monitorowania

liczba postępowań konkursowych i naborów wniosków, w których finansowano projekty

przewidujące wsparcie dla opiekunów osób z chorobami otępiennymi, w szczególności

funkcjonowanie grup wsparcia w środowisku lokalnym, organizację usług opiekuńczych lub

wsparcia wytchnieniowego

Koordynacja: JST

Współpraca: organizacje pozarządowe

Działanie 4.8.2

Wsparcie osób z chorobami otępiennymi i ich bliskich w projektach finansowanych

w ramach programów mających na celu zwiększenie społecznej aktywności osób

starszych, realizowanych na poziomie krajowym

Termin realizacji: 2027–2030

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

uwzględnienie w regulaminach programów mających na celu zwiększenie społecznej

aktywności osób starszych inicjatyw wspierających osoby z chorobami otępiennymi i ich

opiekunów

Koordynacja: KPRM

Działanie 4.8.3

Jednoznaczne specyfikowanie osób z chorobami otępiennymi i ich bliskich jako grup

docelowych w działaniach prowadzonych przez instytucje publiczne, w sytuacji gdy grupy

te należą do odbiorców planowanych działań

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

liczba postępowań konkursowych ukierunkowanych na wsparcie osób starszych, osób

z zaburzeniami psychicznymi, osób potrzebujących wsparcia w codziennym

funkcjonowaniu, deinstytucjonalizację usług zdrowotnych, w których wyszczególniono

grupę osób z chorobami otępiennymi i ich bliskich, jeśli osoby z chorobami otępiennymi

mieściły się w grupie odbiorców planowanych działań

Koordynacja: ministerstwa i urzędy centralne, JST

V. WSPARCIE DLA

OPIEKUNÓW

V. WSPARCIE DLA OPIEKUNÓW

CEL SZCZEGÓŁOWY

Prowadzenie działań wspierających opiekunów nieformalnych

osób z chorobami otępiennymi

DIAGNOZA

Problemy związane z udzielaniem opieki osobom z chorobami otępiennymi nabierają coraz

większego znaczenia w kontekście skali rozpowszechnienia tych chorób i perspektywie

dalszego zwiększania liczby chorych.

Większość opiekunów nieformalnych nie posiada wystarczającej wiedzy i umiejętności

pomocnych w udzielaniu w sposób właściwy opieki domowej swoim starszym,

niesamodzielnym bliskim. Może to niejednokrotnie prowadzić nie tylko do wystąpienia

dodatkowych problemów zdrowotnych u osoby chorej, ale również do pogorszenia stanu

zdrowia opiekuna (np. na skutek nieumiejętnego podnoszenia osoby leżącej). Opiekunom

osób z chorobami otępiennymi niejednokrotnie brakuje wiedzy na temat dostępnych form

pomocy i opieki oraz specyfiki samej choroby, a także możliwości uzyskania porady

i wsparcia emocjonalnego, podczas gdy wiedza ta może w znaczący sposób wpływać na

jakość życia zarówno opiekuna, jak i samego chorego. Może m.in. zmniejszać poczucie

bezradności towarzyszące chorobie oraz wspierać aktywne radzenie sobie z codziennymi

problemami z nią związanymi.

Jak wynika z prowadzonych analiz, edukacja opiekunów na temat adekwatnej opieki

i aktywizacji chorego nie jest powszechnie dostępna. „Biorąc pod uwagę fakt, iż choroba

otępienna jest schorzeniem przewlekłym, trwającym wiele lat, brak wiedzy opiekuna może

prowadzić do licznych, nieświadomie popełnianych błędów, które negatywnie oddziałują

na zdrowie i funkcjonowanie zarówno chorego, jak i opiekuna. Stan taki potwierdzają

wyniki przeprowadzanych badań w ramach projektu Alzheimer Europe w 2006 roku

(obejmującym także Rzeczpospolitą Polską). Ponad 35% badanych opiekunów skarżyło się

na brak informacji o chorobie, 49% nie uzyskało danych o tym, jak będzie przebiegała

choroba otępienna, 26% nie otrzymało informacji o sposobie leczenia choroby. Jedynie

10% opiekunów oceniło swój stan wiedzy na temat choroby i możliwości uzyskania

pomocy

i wsparcia jako zadowalający. W opisywanym badaniu opiekunowie podkreślali dużą

potrzebę uzyskania pełniejszych informacji o wszystkich aspektach choroby

i możliwościach uzyskania pomocy. 80% z nich zgłaszała chęć zdobycia informacji

praktycznych dotyczących opieki a 41% – bardziej szczegółowych danych medycznych”.42

Opiekunowie często nie mają łatwego dostępu do informacji o dostępnych rozwiązaniach

mogących ułatwić im sprawowanie opieki, takich jak usługi i świadczenia z obszaru opieki

długoterminowej, domowe zabiegi rehabilitacyjne, dostęp do sprzętu ortopedycznego

i pomocniczego, system dofinansowań takiego sprzętu oraz warunki jego uzyskania43.

Model „Kujawsko-Pomorskie Środowiskowe Centrum Opieki Psychogeriatrycznej w Otępieniach".

Racław M. Opiekunowie nieformalni. Krótkookresowa funkcjonalność nieopłacanej pracy. W: Hrynkiewicz

J. (red.) O sytuacji ludzi starszych. Warszawa: Rządowa Rada Ludnościowa, 2012, s. 76.

Dla utrzymania dobrej jakości życia opiekuna w czasie opieki nad chorym duże znaczenie

ma wsparcie ze strony rodziny, przyjaciół i najbliższego otoczenia (sąsiadów, lokalnych

władz i instytucji). Natomiast do czynników obniżających jakość życia opiekuna zalicza się

najczęściej zmiany dotyczące jakości relacji między pacjentem a opiekunem, poczucie

braku kontroli nad sytuacją, konflikty rodzinne, problemy w relacjach międzyludzkich, brak

pomocy ze strony rodziny, zmiany sposobu spędzania czasu wolnego, brak doświadczenia

i umiejętności w adekwatnym postępowaniu z chorym.44

Dlatego też bardzo istotne jest prowadzenie działań – szczególnie w środowisku lokalnym

– ukierunkowanych na rozszerzanie możliwości nawiązywania i podtrzymywania

kontaktów społecznych przez np. zorganizowanie pomocy w opiece nad chorym oraz

rozwój takich form aktywności społecznej, w której mógłby uczestniczyć zarówno opiekun,

jak i chory. Obecnie oferta kulturowa adresowana do tej grupy społecznej jest bardzo

ograniczona.

Łączenie pracy zawodowej i aktywności społecznej z opieką nad osobą z chorobą

otępienną jest często bardzo trudne, co prowadzi do znacznego zubożenia gospodarstw

domowych, pogorszenia stanu zdrowia zarówno opiekuna jak i osoby zależnej, a także do

ich izolacji społecznej.

Wraz z intensywnością i długością trwania opieki pogarsza się stan psychosomatyczny

opiekunów, co czyni ich bardziej podatnymi na negatywne skutki stresu. Dłuższy czas i

większa częstotliwość obowiązków opiekuńczych związane są ze zwiększonym

obciążeniem, występowaniem objawów depresyjnych i lękowych, a tym samym z

pogorszeniem samooceny stanu zdrowia i obniżeniem jakości życia. Pogorszenie się jakości

życia opiekuna może być z kolei następczo powodem niewystarczającej pomocy udzielanej

podopiecznemu. Przedłużające się napięcie związane z wykonywaniem zadań

opiekuńczych, w połączeniu z poczuciem uwięzienia w roli opiekuna, należą do jednych z

głównych powodów, dla których opiekunowie decydują się na instytucjonalizację opieki

dla swoich bliskich.

Jedną z konsekwencji nadmiaru obowiązków opiekuńczych może być tzw. zespół stresu

opiekuna (caregiver stress syndrome, CSS) i wypalenie, a w rezultacie zaniechanie udzielania

jakichkolwiek czynności opiekuńczych45.

Jednocześnie w przypadku osób z chorobami otępiennymi, ze względu na postępujący

charakter objawów, objęcie pacjenta całodobową opieką instytucjonalną poza znajomym

dla niego otoczeniem niejednokrotnie może wzmagać objawy chorobowe i wywoływać

kolejne, przyspieszając tym samym rozwój choroby oraz związaną z tym niesprawność

i potrzebę wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.

Dlatego też niezbędne jest zapewnienie opiekunom nieformalnym także wsparcia

psychologicznego, dającego szansę na zapobieganie i leczenie zaburzeń, które mogą się

pojawić w sytuacji długotrwałego wykonywania zadań opiekuńczych wobec osób bliskich

z chorobami otępiennymi.

Reasumując, skuteczna opieka ze strony opiekunów nieformalnych wymaga wiedzy,

umiejętności i wsparcia umożliwiającego jej sprawowanie. Jest to szczególnie ważne

44

Kachaniuk H., Bartoszek A., Ślusarska B., Nowicki G., Kocka K., Deluga A., Piasecka K. Jakość życia starszych

opiekunów nieformalnych osób przewlekle chorych w opiece domowej. W: Geriatria, 2018, nr 12, s. 75.

45

Polsinelli AJ. Care Partner Burden and Support Services in Dementia. Continuum (Minneap Minn). 2024 Dec

1;30(6):1845-1862. doi: 10.1212/CON.0000000000001502. PMID: 39620847.

zarówno w kontekście poprawy poziomu funkcjonowania psychicznego opiekunów

i radzenia sobie z osobistymi wyzwaniami związanymi z opieką, jak też utrzymania jak

najlepszego poziomu zdrowia fizycznego. Dopiero współdziałanie tych dwóch

komponentów jest w stanie w sposób znaczący w dłuższej perspektywie poprawić poziom

funkcjonowania opiekuna oraz jakość jego życia związaną ze zdrowiem. Natomiast

poprawa jakości życia opiekuna może być istotnym elementem sprzyjającym zapewnieniu

optymalnej opieki nad chorym w warunkach domowych.

Wymienione powyżej obszary wsparcia (obejmujące dostęp do świadczeń opiekuńczych

w warunkach domowych lub środowiskowych, informację, edukację i pomoc psychologiczną)

mają szczególne znaczenie ze względu na fakt, że opiekunowie nieformalni niejednokrotnie

już należą, bądź niebawem będą należeć, do grupy osób starszych, a tym samym odpowiednio

szybkie wdrożenie działań zapobiegawczych i wspierających ich codzienne funkcjonowanie

w kontekście sprawowania opieki wydaje się kluczowe dla wydłużenia ich lat w zdrowiu,

sprawności i samodzielności, a tym samym również opóźnienia konieczności umieszczenia

osoby bliskiej w opiece instytucjonalnej.

W zakresie edukacji opiekunów osób z chorobami otępiennymi są dostępne pewne

rozwiązania, jak np. narzędzie edukacyjne „iSupport for Dementia”, opracowane przy

współpracy ekspertów przez Światową Organizację Zdrowia i dostępne on-line.

Wiele krajów dokonało już tłumaczenia i adaptacji tego programu lub jest w trakcie

tego procesu. „iSupport for Dementia” to program edukacyjny stanowiący narzędzie

samopomocy dla opiekunów osób z chorobami otępiennymi (w tym członków rodziny,

krewnych i przyjaciół), który ma na celu zapobieganie lub łagodzenie problemów zdrowia

psychicznego i fizycznego związanych z opieką oraz poprawę jakości życia opiekunów.

Narzędzie to można dostosować do potrzeb krajowych lub lokalnych. Opiekunowie mogą

zdecydować się na zapoznanie się ze wszystkimi modułami i lekcjami po kolei lub wybrać

te, które najbardziej odpowiadają ich codziennym potrzebom.

REZULTAT 1

Podniesienie poziomu wiedzy opiekunów nieformalnych z zakresu sprawowania

opieki nad osobami z chorobami otępiennymi

Działanie 5.1.1

Szkolenia dla opiekunów osób z chorobami otępiennymi dotyczące specyfiki tychże

chorób oraz zasad właściwej opieki nad osobą chorą

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–

2027 lub Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

1)

2)

raport z procesu adaptacji szkolenia obejmującego m.in. badanie użyteczności szkolenia

oraz potrzeb edukacyjnych odbiorców;

przetłumaczone, zaadaptowane do polskich warunków i udostępnione narzędzie

edukacyjne „iSupport for Dementia”, opracowane przez Światową Organizację

Zdrowia;

3) liczba opiekunów objętych działaniami szkoleniowymi.

Koordynacja: MZ

Współpraca: NFZ, NIGRiR, RPP, organizacje pozarządowe, Regionalne Ośrodki Polityki

Społecznej

Działanie 5.1.2

Funkcjonowanie telefonicznej infolinii na temat chorób otępiennych, oferującej także

wsparcie psychologiczne dla chorych i opiekunów

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027

(pilotaż infolinii)

Sposób monitorowania

1)

uruchomiona infolinia, zgodnie z założeniami projektu planowanego do realizacji

w ramach FERS 2021–2027;

2)

średnia liczba przeprowadzonych konsultacji w ramach funkcjonowania infolinii

w ciągu 3 miesięcy;

łączna liczba przeprowadzonych konsultacji w ramach funkcjonowania infolinii w ciągu

3 miesięcy.

3)

Koordynacja: RPP

Współpraca: Alzheimer Polska

REZULTAT 2

Poprawa dostępu do wielokierunkowego, skoordynowanego dostosowanego do

indywidualnych potrzeb wsparcia psychologicznego i profilaktyki zdrowia

psychofizycznego opiekunów nieformalnych osób z chorobami otępiennymi

Działanie 5.2.1

Zapewnienie wsparcia psychologicznego i edukacji prozdrowotnej opiekunom

nieformalnym osób starszych potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu,

w tym opiekunom osób z chorobami otępiennymi

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: Program Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027

Sposób monitorowania

1) liczba województw, w których zorganizowano pilotażowe wsparcie psychospołeczne

dla opiekunów osób z chorobami otępiennymi w formie sesji wsparcia grupowego;

2) liczba opiekunów osób z chorobami otępiennymi objętych wsparciem w ramach pilotażu

wsparcia psychospołecznego organizowanego w formie sesji wsparcia grupowego;

3) odsetek uczestników pilotażu wsparcia psychospołecznego organizowanego w formie

sesji wsparcia grupowego, którzy podnieśli swój poziom wiedzy na temat znaczenia

zdrowia i dobrostanu psychicznego w opiece nad osobą z chorobami otępiennymi oraz

podstawowych zasad higieny zdrowia psychicznego.

Koordynacja: MZ

Współpraca: NFZ, organizacje pozarządowe

Działanie 5.2.2

Profilaktyka depresji i zapobieganie samobójstwom wśród opiekunów osób z chorobami

otępiennymi – realizacja programu oraz opracowanie i wdrożenie krótkiej interwencji

przeciwdziałającej kryzysom psychicznym

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: Narodowy Program Zdrowia obejmujący okres 2026–2030

Sposób monitorowania

1) liczba placówek, które wdrożyły Program profilaktyki depresji i samobójstw

skierowany do osób po 60. roku życia zajmujących się osobami z chorobami

otępiennymi;

2) liczba opiekunów osób z chorobami otępiennymi, które wzięły udział w krótkiej

interwencji dotyczącej ryzyka depresji i samobójstw.

Koordynacja: MZ

Współpraca: IPiN

REZULTAT 3

Zapewnienie opiekunom nieformalnym osób z chorobami otępiennymi dostępu do

opieki wytchnieniowej

Działanie 5.3.1

Opracowanie rozwiązań sprzyjających zwiększeniu dostępu do opieki wytchnieniowej dla

opiekunów osób z chorobami otępiennymi

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

raport z analizy możliwości zwiększenia dostępu do opieki wytchnieniowej dla opiekunów

osób z chorobami otępiennymi

Koordynacja: MRPiPS

Współpraca: MZ, organizacje pozarządowe

REZULTAT 4

Zapewnienie dostępu do rozwiązań cyfrowych poprawiających autonomię osób

z chorobami otępiennymi oraz usprawniających sprawowanie opieki nad tymi

osobami przez ich bliskich

Działanie 5.4.1

Przeprowadzenie analizy potrzeb i możliwości wdrożenia rozwiązań cyfrowych, w tym

narzędzi sztucznej inteligencji, poprawiających autonomię osoby chorej i wspierających

sprawowanie opieki, np. przez aplikacje dla opiekunów i osób z chorobami otępiennymi

oraz urządzenia do monitorowania miejsca pobytu

Termin realizacji: 2027–2030

Źródła finansowania: budżet państwa

Sposób monitorowania

raport z analizy potrzeb i możliwości wdrożenia rozwiązań cyfrowych poprawiających

autonomię osoby chorej i wspierających sprawowanie opieki

Koordynacja: MZ

Współpraca: CeZ, MRPiPS, MSWiA, NFZ, JST, organizacje pozarządowe

VI. BUDOWANIE

SYSTEMÓW

GROMADZENIA

DANYCH

VI.

Poz. 1276

BUDOWANIE SYSTEMÓW GROMADZENIA DANYCH

CEL SZCZEGÓŁOWY

Gromadzenie oraz monitorowanie danych na temat chorób otępiennych

DIAGNOZA

Najwyższa Izba Kontroli w wystąpieniu pokontrolnym z kontroli pn. „Opieka nad osobami

chorymi na chorobę Alzheimera oraz wsparcie dla ich rodzin” zwracała uwagę na zasadność

podjęcia działań mających na celu wypracowanie i wdrożenie rozwiązań pozwalających na

skuteczne rozwiązywanie problemów zdrowotnych i opiekuńczych osób z chorobą

Alzheimera, w tym w szczególności zabezpieczenie dostępu do wiarygodnych danych w

celu poznania skali zjawiska oraz problemów osób chorych i ich opiekunów.

REZULTAT 1

Monitorowanie danych na temat chorób otępiennych

Działanie 6.1.1

Cykliczna analiza i publikacja danych na temat chorób otępiennych

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

raport pokazujący obciążenie polskiego systemu opieki zdrowotnej przez chorobę

Alzheimera i choroby pokrewne publikowany cyklicznie w 2025 r., 2027 r. i 2029 r.

Koordynacja: NFZ

Współpraca: MZ, eksperci zewnętrzni

Działanie 6.1.2

Poprawa jakości danych sprawozdawczych w zakresie chorób otępiennych przez

ustalenie zasad ich kodowania na poszczególnych poziomach opieki zdrowotnej

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: działanie bezkosztowe

Sposób monitorowania

wdrożone rekomendacje odnośnie do zasad kodowania chorób otępiennych stwierdzonych

u pacjenta na poszczególnych poziomach opieki zdrowotnej

Koordynacja: MZ, NFZ

Współpraca: CeZ

VII. BADANIA

NAUKOWE

VII. BADANIA NAUKOWE

CEL SZCZEGÓŁOWY

Inicjowanie i wspieranie badań naukowych w zakresie chorób

otępiennych

DIAGNOZA

Choroby otępienne stanowią jedno z najpoważniejszych wyzwań zdrowotnych

współczesnego społeczeństwa. Dla prowadzenia efektywnych działań ukierunkowanych

na zarządzanie tymi chorobami niezbędne są systemowe analizy, które stanowiłyby

podstawę np. dla wdrożenia odpowiednich zmian w politykach zdrowotnych.

Analizy populacji dotkniętej chorobą Alzheimera, przeprowadzone przez Ministerstwo

Zdrowia46 wskazują, że w tej grupie pacjentów znamienny jest problem wielochorobowości.

Wśród osób z potwierdzoną chorobą Alzheimera najczęściej diagnozowane jest dodatkowo

samoistne (pierwotne) nadciśnienie, miażdżyca, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, ostre

zakażenia górnych dróg oddechowych o umiejscowieniu mnogim lub nieokreślonym czy

zwyrodnienia wielostawowe.

Do tej pory nie oszacowano rzeczywistych kosztów stosowanej terapii z uwzględnieniem

wielolekowości oraz wpływu tak rozległego leczenia na efekty zdrowotne pacjentów

dotkniętych chorobą Alzheimera.

Regularne zgodnie z dowodami aktualizacje istniejących wytycznych dotyczących choroby

Alzheimera są konieczne, aby integrować szybko rozwijające się osiągnięcia technologiczne

i medyczne oraz wprowadzać nowe podejścia do zarządzania wczesnymi stadiami choroby

do praktyki klinicznej. Aby otworzyć drogę do wczesnej prognozy choroby i leczenia

przyczynowego oraz włączania nowoczesnych technik, jakimi są np. biomarkery w

medycynie precyzyjnej, niezbędna jest analiza sytuacji w polskiej populacji osób

dotkniętych chorobami otępiennymi. Analiza tej grupy pacjentów, uwzględniająca

zjawisko wielochorobowości i wielolekowości, pozwoli przede wszystkim na ocenę

zapotrzebowania na realizację procedur medycznych oraz poszczególnych specjalistów

medycznych.

Obszary wymagające wsparcia

1)

badania nad nowymi biomarkerami47 i nowoczesnymi metodami ich oznaczania –

wprowadzenie tych badań do rutynowej praktyki klinicznej jest kluczowe dla poprawy

wyników leczenia;

2)

rozwój i implementacja nowoczesnych technologii diagnostycznych, takich jak

zaawansowane obrazowanie mózgu - mogą znacząco poprawić dokładność diagnozy

i monitorowania choroby;

46

Analiza problemu zdrowotnego Choroba Alzheimera i inne choroby otępienne. Ministerstwo Zdrowia,

https://basiw.mz.gov.pl/%20analizy/problemy-zdrowotne/choroba-alzheimera/ (dostęp: 16.09.2024 r.).

47

Mattke, S., Jun, H., Chen, E., i in., Expected and diagnosed rates of mild cognitive impairment and dementia in the U.S.

Medicarepopulation: observational analysis.,Alzheimer'sResearch&Therapy,2023,15,128.DOI:10.1186/s13195-02301272-z.

3)

wprowadzenie standardów opieki i protokołów diagnostycznych na poziomie

krajowym może poprawić spójność i jakość opieki nad pacjentami z demencją;

4)

badania kliniczne dotyczące terapii chorób otępiennych.

W ramach realizowanych przez Agencję Badań Medycznych konkursów dofinansowano

już projekty poświęcone chorobom otępiennym, w tym powstanie Centralnego Ośrodka

Diagnostyki i Leczenia Chorób Otępiennych oraz Zapalnych Chorób Mediowanych

Immunologicznie w ramach konkursu na Tworzenie i Rozwój Regionalnych Centrów

Medycyny Cyfrowej48.

Wykonanie analiz na poziomie ogólnopolskim pozwoli na lepsze profilowanie finansowania

pod kątem rozwoju diagnostyki i terapii w tym obszarze.

Tworzenie i rozwój Regionalnych Centrów Medycyny Cyfrowej – 2023 - Agencja Badań Medycznych

REZULTAT 1

Lepsze zrozumienie profilu osób chorych dotkniętych chorobami otępiennymi pod

kątem wpływu stosowanej terapii, wielolekowości i wielochorobowości na efekty

zdrowotne i koszty leczenia

Działanie 7.1.1

Analiza systemowa populacji polskiej dotkniętej chorobami otępiennymi

Termin realizacji: 2025–2026

Źródła finansowania: budżet ABM

Sposób monitorowania

1) raport z analizy szczegółowej populacji, u której stwierdzono chorobę otępienną, ze

szczególnym uwzględnieniem choroby Alzheimera, wraz z oceną wielolekowości

na tle wielochorobowości oraz wpływu tych parametrów na koszty leczenia

i zapotrzebowanie na opiekę szpitalną i długoterminową;

2) opisane potrzeby populacji pod kątem rozwoju sektora niekomercyjnych badań

klinicznych.

Koordynacja: ABM

Współpraca: MZ, organizacje pozarządowe

REZULTAT 2

Zwiększenie liczby badań klinicznych dotyczących chorób otępiennych

ukierunkowanych na faktyczne zapotrzebowanie populacji w zakresie diagnostyki

i terapii, wynikające z analizy systemowej.

Działanie 7.2.1

Premiowanie badań wspomagających proces diagnostyczno-terapeutyczny w chorobach

otępiennych w konkursach na badania kliniczne, z uwzględnieniem problemów

pokrywających się z zapotrzebowaniem populacji polskiej, zgodnie z wynikami wykonanej

analizy systemowej

Termin realizacji: 2026–2030

Źródła finansowania: odpis z NFZ, dotacja celowa

Sposób monitorowania

1) liczba badań dotyczących chorób otępiennych zgłoszonych w ramach konkursów na

niekomercyjne i komercyjne badania kliniczne;

2) wysokość dofinansowania projektów poświęconych chorobom otępiennym w

ramach konkursów na badania kliniczne.

Koordynacja: ABM

REZULTAT 3

Opracowanie modelu wczesnego rozpoznawania ryzyka rozwoju chorób otępiennych

oraz progresji choroby na podstawie danych o populacji polskiej oraz wybranych

biomarkerów

Działanie 7.3.1

Wykonanie badań własnych pod kątem wczesnego rozpoznawania chorób otępiennych

z wykorzystaniem m.in. biomarkerów i narzędzi sztucznej inteligencji, a także sposobów

profilowania dynamiki rozwoju choroby i zapotrzebowania chorego np. na wybrane

procedury medyczne – z wykorzystaniem infrastruktury naukowo-badawczej Sieci

Centrów Medycyny Cyfrowej

Termin realizacji: 2025–2030

Źródła finansowania: odpis z NFZ

Sposób monitorowania

1) założenia badania własnego i uzyskanie niezbędnych zgód;

2) podpisanie umów z ośrodkami realizującymi badania;

3) model predykcyjny wytworzony z wykorzystaniem zaawansowanych technik

statystycznych, uczenia maszynowego lub sztucznej inteligencji;

4) raporty z badań własnych pod kątem wczesnego rozpoznawania chorób otępiennych

z wykorzystaniem m.in. biomarkerów i narzędzi sztucznej inteligencji, a także

sposobów profilowania dynamiki rozwoju choroby i zapotrzebowania chorego np. na

wybrane procedury medyczne.

Koordynacja: ABM

MONITOROWANIE

REALIZACJI

PROGRAMU

Realizacja Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych, polityki publicznej

do roku 2030, wymaga różnorodnych działań o charakterze analitycznym, legislacyjnym,

organizacyjnym, informacyjnym i badawczym, koordynowanych w szczególności przez

instytucje administracji publicznej.

W celu usprawnienia weryfikacji zaplanowanego postępu poszczególnych działań

wskazanych w Programie przy każdym z nich określono sposób monitorowania ich

realizacji. Osiąganie rezultatów i postęp wdrożenia działań ujętych w Programie będą

podlegały monitoringowi prowadzonemu przez Ministra Zdrowia, z wykorzystaniem

rocznej sprawozdawczości z realizacji Programu, obejmującej opis realizowanych działań,

zgodność ich realizacji z harmonogramem, sposób i poziom finansowania oraz wnioski

i rekomendacje.

Określono następujące wskaźniki monitorowania realizacji Programu

1) liczba osób, u których przeprowadzono testy oceniające funkcje poznawcze w

podstawowej opiece zdrowotnej;

2) liczba lekarzy i pielęgniarek POZ przeszkolonych w zakresie przeprowadzania i

interpretacji testów oceniających funkcje poznawcze;

3) liczba opiekunów osób z chorobami otępiennymi objętych pilotażowym wsparciem

psychologicznym w formie grupowej;

4) liczba opiekunów osób z chorobami otępiennymi, które skorzystały ze wsparcia za

pośrednictwem dedykowanej ogólnopolskiej infolinii.

W przypadku działań międzyresortowych sprawozdania będą sporządzane w konsultacji ze

wszystkimi podmiotami współpracującymi w realizacji danego zadania. Wszystkie

instytucje koordynujące realizację poszczególnych działań będą odpowiedzialne za

przekazywanie danych sprawozdawczych do MZ.

Po 3 latach realizacji Programu przeprowadzony zostanie przegląd śródokresowy działań

w poszczególnych obszarach, który umożliwi ich aktualizację oraz dodanie nowych

propozycji.

Mając na celu prowadzenie jak najefektywniejszych działań ewaluacyjnomonitoringowych, planuje się powołanie Zespołu do spraw monitorowania realizacji

Programu, w pracach którego uczestniczyć będą w szczególności przedstawiciele

Ministerstwa Zdrowia, Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Instytutu Psychiatrii i

Neurologii, Narodowego Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji oraz strony

społecznej. Zespół będzie mógł zgłaszać rekomendacje ewentualnych zmian w Programie,

w tym w zakresie przyjętych wskaźników oraz będzie odpowiedzialny za ewaluację

Programu.

RAMY FINANSOWE PROGRAMU

Prowadzenie efektywnych działań na rzecz poprawy jakości życia osób z chorobami

otępiennymi i ich bliskich wymaga poniesienia wymiernych nakładów finansowych.

Środki przeznaczone na realizację działań zawartych w Programie wpłyną na zwiększenie

dostępu do diagnostyki oraz różnorodnych form wsparcia dla osób z chorobami

otępiennymi, co powinno przyczynić się do poprawy jakości życia osób chorych oraz ich

bliskich.

Finansowanie działań ujętych w Programie zaplanowano ze środków krajowych (w ramach

części budżetowych poszczególnych dysponentów, NPZ, planie finansowym NFZ, planie

finansowym ABM) i środków europejskich (program FERS i regionalne programy w zakresie

polityki spójności finansowane w perspektywie finansowej 2021–2027).

Sumarycznie realizacja Programu będzie wymagała zaangażowania kwoty ponad 756,1 mln

zł w całym okresie jego realizacji, w tym ponad 67,7 mln zł ze środków Unii Europejskiej.

Środki Unii Europejskiej wskazano jako potencjalne źródła finansowania planowanych

działań przy założeniu dopuszczalności finansowania interwencji danego typu ze środków

polityki spójności i będą one mogły zostać uruchomione zgodnie z obowiązującymi

procedurami wyłaniania projektów do dofinansowania.

Środki krajowe przeznaczone na realizację zaplanowanych działań będą pochodziły z

budżetu NFZ, a także m.in. NPZ.

Rozszerzenie listy świadczeń gwarantowanych będzie wiązało się z odpowiednimi

nowelizacjami rozporządzeń Ministra Zdrowia, a środki na ten cel będą wykazywane w OSR

przedmiotowych regulacji. Wszelkie skutki finansowe wynikające z projektowanej uchwały

w zakresie wydatków z katalogu określonego w art. 131c ust. 3 ustawy z dnia 27 sierpnia

2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych będą

pokrywane corocznie w ramach wysokości środków finansowych przeznaczanych na

finansowanie ochrony zdrowia, ustalonej zgodnie z art. 131c ust. 1 pkt 1 wspomnianej

ustawy bez konieczności ich zwiększania, w tym w ramach niezwiększonego funduszu

wynagrodzeń.

W przypadku prowadzenia działań w ramach NPZ planuje się ich realizację w trybie

konkursowym lub wnioskowym przez wybranych realizatorów, którzy będą odpowiadać za

proces wdrożenia danych rozwiązań (w tym za harmonogram działań, dobór narzędzi

realizacji, zapewnienie zasobów kadrowych, ewaluację realizacji projektu). Działania

wskazane do finansowania z NPZ od 2026 r. będą realizowane, jeżeli w NPZ zostaną

zapewnione odpowiednie środki na dany rok.

Jako znaczące źródło finansowania działań o charakterze badawczym wskazano środki

na konkursy na badania kliniczne, prowadzone przez Agencję Badań Medycznych.

Realizacja działań w tym trybie nie spowoduje zwiększenia kwoty alokacji na ich realizację.

Ostateczna wysokość środków przewidzianych na realizację poszczególnych projektów

będzie ustalana corocznie przez Radę Ministrów w trakcie prac nad ustawą budżetową.

Rozwiązania w obszarze polityki społeczno-gospodarczej będą wdrażane w sposób, który

nie naruszy stabilności finansów publicznych. Nie występuje ryzyko podwójnego

finansowania działań wykazanych w Programie.

SPIS TABEL

Tabela 1. Chorobowość rejestrowana choroby Alzheimera i chorób pokrewnych

w Rzeczypospolitej Polskiej ........................................................................................................13

Tabela 2. Zachorowalność rejestrowana choroby Alzheimera i chorób pokrewnych

w Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2014–2022 ................................................................15

Tabela 3. Liczba pacjentów z rozpoznaniem chorób otępiennych, którzy w 2023 r.

skorzystali z leczenia w ramach opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień oraz CZP

z podziałem na warunki udzielania świadczeń, tj. świadczenia ambulatoryjne, dzienne

i stacjonarne ............................................................................................................ .......................16

SPIS WYKRESÓW

Wykres 1. Wiek pacjenta, w którym najczęściej stawiana jest diagnoza chorób

otępiennych ...................................................................................................................................11

Wykres 2. Szacowany odsetek chorych na chorobę Alzheimera i choroby pokrewne

w Rzeczypospolitej Polskiej na tle UE w latach 2014 i 2019 ...............................................12

Wykres 3. Liczba osób chorych na chorobę Alzheimera lub choroby pokrewne według

płci i grup wiekowych w 2022 r. .......................................................................................... ......14

Wykres 4. Liczba i odsetek ludności chorej na chorobę Alzheimera lub choroby

pokrewne według płci i grup wiekowych w 2022 r. ................................................ ..............14

SPIS RYSUNKÓW

Rysunek 1. Główne problemy opiekunów osób z chorobami otępiennymi .....................19