PL
Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 czerwca 2023 r. w sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2023-2027
Statutory Text (1 Articles)
DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 28 lipca 2023 r.
Poz. 768
OBWIESZCZENIE
MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1)
z dnia 7 czerwca 2023 r.
w sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków
ochrony roślin na lata 2023–2027
Na podstawie art. 47 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2023 r. poz. 340 i 412)
ogłasza się krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na
lata 2023–2027, stanowiący załącznik do obwieszczenia.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi: R. Telus
1)
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi kieruje działem administracji rządowej – rolnictwo, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia
Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2023 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
(Dz. U. poz. 716).
Załącznik
obwieszczenia Ministra
Rolnictwa i Rozwoju
Załącznik
dodoobwieszczenia
Ministra
Wsi z dnia 7 czerwca 2023 r. (M.P. poz. 768)
Rolnictwa i Rozwoju Wsi
z dnia 7 czerwca 2023 r. (M.P. poz. …)
KRAJOWY PLAN DZIAŁANIA NA RZECZ OGRANICZENIA RYZYKA
ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN
NA LATA 2023–2027
SPIS TREŚCI
I. WPROWADZENIE ................................................................................................................................ 4
II. WYBRANE INFORMACJE O POLSKIM ROLNICTWIE .............................................................. 5
III. WKŁAD PLANU STRATEGICZNEGO W REALIZACJĘ CELÓW STRATEGII „OD POLA
DO STOŁU” ............................................................................................................................................ 9
IV. REALIZACJA PIERWSZEGO I DRUGIEGO KRAJOWEGO PLANU DZIAŁANIA ............... 11
V. CELE I DZIAŁANIA NA RZECZ OGRANICZENIA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE
STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN NA LATA 2023–2027 ................................ 23
1. DZIAŁANIE 1. SZKOLENIA W ZAKRESIE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ....................... 24
1.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 25
1.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 25
2. DZIAŁANIE 2. OGRANICZANIE RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE ZBYWANIEM ŚRODKÓW
OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 25
2.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 27
2.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 27
3. DZIAŁANIE 3. UPOWSZECHNIANIE W SPOŁECZEŃSTWIE WIEDZY O ŚRODKACH
OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 27
ZADANIE 1. PROMOWANIE DOBRYCH PRAKTYK BEZPIECZNEGO STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN .................. 28
ZADANIE 2. GROMADZENIE INFORMACJI O ZATRUCIACH LUDZI ŚRODKAMI OCHRONY ROŚLIN ...................................... 28
3.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 28
3.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 29
4. DZIAŁANIE 4. ZAPEWNIENIE SPRAWNOŚCI TECHNICZNEJ SPRZĘTU
PRZEZNACZONEGO DO STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN .......................... 29
4.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 30
4.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 30
5. DZIAŁANIE 5. ZABIEGI AGROLOTNICZE .................................................................................. 31
5.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 32
5.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 32
6. DZIAŁANIE 6. OSTRZEGANIE OSÓB POSTRONNYCH O ZABIEGACH OCHRONY
ROŚLIN ................................................................................................................................................. 32
6.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 32
6.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 33
7. DZIAŁANIE 7. ŚRODKI OCHRONY ŚRODOWISKA WODNEGO I WODY PITNEJ ............. 33
ZADANIE 1. PROWADZENIE MONITORINGU WÓD POWIERZCHNIOWYCH, PODZIEMNYCH I OSADÓW DENNYCH ................ 34
Podzadanie 1. Wody powierzchniowe............................................................................................... 35
Podzadanie 2. Wody podziemne ....................................................................................................... 35
Podzadanie 3. Osady denne ............................................................................................................... 36
ZADANIE 2. PROWADZENIE MONITORINGU WODY PRZEZNACZONEJ DO SPOŻYCIA PRZEZ LUDZI .................................... 36
ZADANIE 3. BADANIE WPŁYWU CHEMICZNEJ OCHRONY ROŚLIN NA STAN WÓD POWIERZCHNIOWYCH ........................... 37
ZADANIE 4. NADZÓR NAD ŚRODKAMI OCHRONY ROŚLIN ZAWIERAJĄCYMI SUBSTANCJE CZYNNE, KTÓRE POWINNY BYĆ
OBJĘTE SZCZEGÓLNYM MONITORINGIEM ..................................................................................................................... 38
7.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 38
7.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 38
8. DZIAŁANIE 8. OGRANICZENIE STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN NA
OBSZARACH SZCZEGÓLNIE WRAŻLIWYCH ........................................................................... 39
8.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 40
8.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 40
9. DZIAŁANIE 9. WYELIMINOWANIE ZAGROŻEŃ NA POSZCZEGÓLNYCH ETAPACH
WYKONYWANIA ZABIEGÓW OCHRONY ROŚLIN .................................................................. 40
9.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 42
9.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 42
10. DZIAŁANIE 10. INTEGROWANA OCHRONA ROŚLIN .............................................................. 42
ZADANIE 1. UPOWSZECHNIANIE WIEDZY Z ZAKRESU INTEGROWANEJ OCHRONY ROŚLIN .............................................. 42
ZADANIE 2. UTRZYMANIE PLATFORMY INTERNETOWEJ POŚWIĘCONEJ INTEGROWANEJ OCHRONIE ROŚLIN .................... 43
ZADANIE 3. OPRACOWANIE, AKTUALIZACJA I UDOSTĘPNIENIE METODYK INTEGROWANEJ OCHRONY POSZCZEGÓLNYCH
UPRAW ....................................................................................................................................................................... 44
ZADANIE 4. PROWADZENIE SYSTEMU SYGNALIZACJI AGROFAGÓW .............................................................................. 44
ZADANIE 5. UDOSTĘPNIENIE SYSTEMÓW WSPOMAGANIA PODEJMOWANIA DECYZJI W OCHRONIE ROŚLIN...................... 45
ZADANIE 6. UDOSTĘPNIENIE PROGRAMÓW INTEGROWANEJ OCHRONY ROŚLIN ............................................................. 45
ZADANIE 7. UPOWSZECHNIANIE WYNIKÓW OCENY PROWADZONEJ W RAMACH POREJESTROWEGO DOŚWIADCZALNICTWA
ODMIANOWEGO ......................................................................................................................................................... 46
ZADANIE 8. UPOWSZECHNIANIE SYSTEMU INTEGROWANEJ PRODUKCJI ROŚLIN ............................................................ 46
ZADANIE 9. PROWADZENIE DORADZTWA W OCHRONIE ROŚLIN .................................................................................... 46
ZADANIE 10. ZAPEWNIENIE BEZPIECZEŃSTWA OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH PODCZAS WYKONYWANIA ZABIEGÓW OCHRONY
ROŚLIN ....................................................................................................................................................................... 47
ZADANIE 11. MONITORING ODPORNOŚCI AGROFAGÓW NA ŚRODKI OCHRONY ROŚLIN ORAZ OGRANICZANIE TEGO
ZJAWISKA................................................................................................................................................................... 48
ZADANIE 12. ZACHĘTY DO STOSOWANIA INTEGROWANEJ OCHRONY ROŚLIN POPRZEZ INTERWENCJE PLANU
STRATEGICZNEGO WSPÓLNEJ POLITYKI ROLNEJ ......................................................................................................... 49
10.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 50
10.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 50
11. DZIAŁANIE 11. ANALIZA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW
OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 51
ZADANIE 1. BADANIA STATYSTYCZNE DOTYCZĄCE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN......................................................... 51
Podzadanie 1. Prowadzenie badań statystycznych sprzedaży środków ochrony roślin..................... 51
Podzadanie 2. Prowadzenie badań statystycznych zużycia środków ochrony roślin ........................ 51
ZADANIE 2. KONTROLE I MONITORINGI DOTYCZĄCE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ....................................................... 52
Podzadanie 1. Kontrola żywności pochodzenia roślinnego na obecność pozostałości środków
ochrony roślin .................................................................................................................................... 52
Podzadanie 2. Kontrola pasz na obecność pozostałości środków ochrony roślin ............................. 53
Podzadanie 3. Kontrola żywności pochodzenia zwierzęcego na obecność pozostałości środków
ochrony roślin .................................................................................................................................... 54
ZADANIE 3. OPRACOWANIE WSKAŹNIKÓW ORAZ ANALIZA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY
ROŚLIN ....................................................................................................................................................................... 54
11.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 54
11.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 54
12. DZIAŁANIE 12. UTRZYMANIE EFEKTYWNEGO NADZORU NAD OBROTEM I
STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ..................................................................... 55
12.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 56
12.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 56
13. DZIAŁANIE 13. OPTYMALIZACJA OCHRONY UPRAW MAŁOOBSZAROWYCH I
EKOLOGICZNYCH ............................................................................................................................ 56
13.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 57
13.2. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 57
VI. ZGODNOŚĆ KRAJOWEGO PLANU DZIAŁANIA Z DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI
DOTYCZĄCYMI ROLNICTWA ....................................................................................................... 58
I.
Poz. 768
Wprowadzenie
Krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony
roślin, zwany dalej „krajowym planem działania”, stanowi wykonanie zobowiązań wynikających
z postanowień dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE z dnia 21 października
2009 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego stosowania
pestycydów (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 71, z późn. zm.), zwanej dalej „dyrektywą
2009/128/WE”.
W Polsce pierwszy krajowy plan działania został przyjęty w dniu 6 maja 2013 r. i ogłoszony w dniu
18 czerwca 2013 r. w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” (M.P. poz. 536),
natomiast drugi krajowy plan działania został przyjęty w dniu 11 lipca 2018 r. i ogłoszony w dniu 25 lipca
2018 r. w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” (M.P. poz. 723 oraz z 2020 r.
poz. 99).
Podstawę prawną do ogłoszenia krajowych planów działania stanowiły przepisy art. 47 ust. 5 ustawy
z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2023 r. poz. 340, z późn. zm.), a czas ich
realizacji został zaplanowany kolejno na lata 2013–2017 i 2018–2022. Stosownie do przepisów art. 47
ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin minister właściwy do spraw
rolnictwa został bowiem zobowiązany do dokonania przeglądu krajowego planu działania w odstępach
czasu nie dłuższych niż 5 lat.
Celem pierwszego i drugiego krajowego planu działania było upowszechnianie ogólnych zasad
integrowanej ochrony roślin oraz zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków
ochrony roślin. Przyjęto, że wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin, w szczególności przez
promowanie niechemicznych metod ochrony roślin, pozwoli na zmniejszenie zależności produkcji
roślinnej od chemicznych środków ochrony roślin, co w efekcie pozwoli ograniczyć ryzyko związane
z ich stosowaniem.
Podczas opracowywania trzeciego już krajowego planu działania określone zostały cele i działania
zmierzające do dalszego zmniejszenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Uwzględniono doświadczenia i rezultaty wynikające z realizacji krajowego planu działania przyjętego
na lata 2013–2017 oraz 2018–2022, a także wprowadzono nowe działania odpowiadające aktualnym
potrzebom.
Kluczowym celem dla Polski w związku z realizacją trzeciego krajowego planu działania zostało,
podobnie jak w latach poprzednich, upowszechnienie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin oraz
zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin. Wdrożenie zasad
integrowanej ochrony roślin, w szczególności przez promowanie niechemicznych metod ochrony,
prowadzi bowiem do zmniejszenia zależności produkcji roślinnej od preparatów chemicznych i w efekcie
ogranicza ryzyko związane z ich użyciem – zarówno dla konsumentów płodów rolnych, osób
wykonujących zabiegi, jak i środowiska.
II. Wybrane informacje o polskim rolnictwie
Rzeczpospolita Polska jest krajem o powierzchni 312 679 km2 i liczbie ludności 38 179 tys. osób
(Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021).
Z danych Głównego Urzędu Statystycznego (Powszechny Spis Rolny 2020. Charakterystyka
gospodarstw w 2020 r.) wynika, że w polskim rolnictwie stopniowo zmniejsza się liczba gospodarstw
rolnych. W 2020 r. ponad 1,3 mln gospodarstw rolnych użytkowało 14,95 mln ha i utrzymywało 10,0 mln
sztuk dużych zwierząt gospodarskich. W strukturze gospodarstw rolnych, podobnie jak w latach
poprzednich, ponad połowę (52,0%) stanowiły gospodarstwa do 5 ha użytków rolnych (UR).
Obserwowany jest stopniowy wzrost liczby gospodarstw największych, o powierzchni 50 ha i więcej
UR, których w 2020 r. było 40,7 tys. (3,1% ogółu gospodarstw rolnych), w porównaniu do 27 tys.
gospodarstw rolnych (1,8%) w 2010 r. W 2020 r. średnia powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwie
wynosiła 11,35 ha.
W 2020 r. wśród ogółu gospodarstw dominowały jednostki prowadzące wyłącznie produkcję roślinną.
Gospodarstwa te stanowiły 55,8% ogółu gospodarstw rolnych, podczas gdy prowadzące tylko produkcję
zwierzęcą – 0,6%. Gospodarstwa z produkcją mieszaną (prowadzące zarówno uprawę roślin, jak i chów
zwierząt) stanowiły 43,6% ogółu gospodarstw rolnych.
Powierzchnia zasiewów w gospodarstwach rolnych w 2020 r. wynosiła 10 962 tys. ha i w porównaniu
do 2010 r. wzrosła o 596 tys. ha (o 5,7%). Zwiększyła się również powierzchnia łąk trwałych do 2 788 tys. ha,
tj. o 210 tys. ha (o 8,1%). Przyczyną tych zmian był spadek powierzchni gruntów ugorowanych,
pozostałych użytków rolnych, pastwisk trwałych, a także upraw trwałych.
Największy udział w strukturze zasiewów miały zboża – 68,1%, w tym pszenica – 21,8% i pszenżyto
– 12,7%.
Z uwagi na wielkość produkcji rolnej w rankingu bezpieczeństwa żywnościowego – Światowym
Indeksie Bezpieczeństwa Żywnościowego w 2020 r. Polska zajęła wysokie 25, a w 2021 r. 22 miejsce.
Ranking obejmował analizę poziomu bezpieczeństwa żywnościowego w 113 krajach.
Na przestrzeni ostatnich lat w Unii Europejskiej sprzedawano rocznie ok. 350 tys. ton substancji
czynnych wykorzystywanych w środkach ochrony roślin. W 2019 r. Polska była piątym krajem w Unii
Europejskiej pod względem wielkości sprzedaży substancji czynnych – 24 281 ton. Jednak według
Instytutu Ochrony Roślin – Państwowego Instytutu Badawczego w Poznaniu (IOR–PIB) Polska zajmuje
dopiero 13 miejsce według wskaźnika sprzedaży środków ochrony roślin, który w 2019 r. wynosił
1,67 kg/ha UAA (Utilised agricultural area – wykorzystywane użytki rolne w tym grunty orne, trwałe
użytki zielone, uprawy stałe, uprawy przydomowe) oraz 2,12 kg/ha UAA bez trwałych użytków zielonych.
Wartości te są niższe niż średnia dla krajów członkowskich (UE27), niższe niż wartości wskaźników dla
krajów, w których zużywa się najwięcej pestycydów (Hiszpania, Francja, Włochy, Niemcy) i niższe niż
dla krajów, w których stosuje się bardzo intensywną ochronę roślin (Holandia, Belgia).
Wykres nr 1, źródło: materiały własne MRiRW
W ostatnich latach zahamowaniu uległ dotychczasowy trend wzrostu sprzedaży w Polsce środków
ochrony roślin. Sprzedaż środków ochrony roślin w przeliczeniu na substancje czynne w 2018 r. była
niższa o 7,57% w porównaniu do 2017 r., w którym to zanotowano do tej pory najwyższą sprzedaż.
Wartość ta wzrosła w 2019 r. o 4,76% w porównaniu do 2018 r., ale nadal była niższa o 3,17%
w porównaniu do 2017 r. W 2020 r. nastąpił dalszy nieznaczny wzrost sprzedaży o 1,43% w porównaniu
do 2019 r. Oznacza to, że obserwowany do 2017 r. wzrost sprzedaży, po korekcie w 2018 r., powoli
odbudowuje się, jednak jej poziom nie przekroczył jeszcze wielkości z 2017 r.
25000
22204
23557
24006
24463
25075
2014
2015
2016
2017
23178
24281
24628
2018
2019
2020
20000
15000
10000
5000
0
2013
Wykres nr 2, źródło: materiały własne MRiRW
Dokładna analiza danych dotyczących sprzedaży środków ochrony roślin w 2018 r. wykazała
znaczny spadek sprzedaży herbicydów fosforoorganicznych o 29% oraz regulatorów wzrostu roślin
o 25%, o 15% wzrosła natomiast sprzedaż fungicydów. W 2019 r. nastąpił wzrost sprzedaży środków
owadobójczych o 55%. W 2020 r. wzrosła sprzedaż fungicydów i herbicydów, a spadła sprzedaż
insektycydów i regulatorów wzrostu roślin.
14000
Fungicydy i bakteriocydy
12000
Herbicydy, związki
ograniczające rozwój łodyg
i związki mchobójcze
Insektycydy i akarycydy
w tonach substancji czynnych.
10000
8000
6000
Moluskocydy
4000
Regulatory wzrostu
2000
0
Inne środki ochrony roślin
2015
2016
2017
2018
2019
2020
Wykres nr 3, źródło: materiały własne MRiRW
Obserwowane
jest
przy
tym
duże
zróżnicowanie
w
zużyciu
środków
w poszczególnych uprawach.
Średni wskaźnik zużycia substancji czynnych [kg/ha]
12
10
8
6
4
2
0
Wykres nr 4, źródło: materiały własne MRiRW
ochrony
roślin
Na tle wysoko rozwiniętych krajów UE w Polsce następuje stały wzrost wydajności i efektywności
produkcji rolniczej, z uwzględnieniem jako priorytetu zasady zrównoważonego rozwoju. Sprzyjają temu
m.in. środki pochodzące z funduszy strukturalnych przeznaczane na instrumenty mające na celu
wsparcie finansowe dotyczące poprawy konkurencyjności gospodarstw rolnych przez modernizację
technicznej infrastruktury produkcyjnej, dostosowanie profilu, skali i jakości produkcji do potrzeb rynku,
poprawę bezpieczeństwa żywności, poprawę warunków utrzymania zwierząt, ochrony środowiska lub
bezpieczeństwa pracy. Ponadto dzięki wdrożeniu m.in. zasad cross-compliance wzrasta także poziom
kultury rolnej.
Rozwój produkcji rolnej i gospodarki żywnościowej w Polsce, począwszy od lat 50. XX wieku,
nieodłącznie jest związany ze stosowaniem środków ochrony roślin. Należy jednak podkreślić,
że w dalszym ciągu ich wykorzystanie kształtuje się na niższym poziomie niż w innych państwach UE
o wysoko rozwiniętym rolnictwie. Przewiduje się, że obecny trend wzrostu ilości sprzedaży środków
ochrony roślin w przeliczeniu na chronioną powierzchnię wykorzystywaną rolniczo może się utrzymać
w kolejnych latach. Istotne są więc wszelkie działania podejmowane w celu minimalizacji ryzyka
związanego z ich wykorzystywaniem.
Cele wyznaczone w krajowym planie działania są ukierunkowane zatem na ograniczenie ryzyka
związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin oraz racjonalne i zrównoważone ich
wykorzystywanie, czego nie należy utożsamiać z ilościową redukcją stosowania tych środków. Cele
związane z ograniczaniem ryzyka wynikającego z ochrony upraw muszą być bowiem osiągnięte przy
zachowaniu konkurencyjności polskiego rolnictwa.
III. Wkład planu strategicznego w realizację celów strategii „Od pola do stołu”
Zgodnie z unijnymi strategiami „Od pola do stołu” i „Na rzecz bioróżnorodności 2030” należy dążyć
do „zmniejszenia ogólnego stosowania i ryzyka dotyczącego pestycydów chemicznych o 50% oraz
stosowania bardziej niebezpiecznych pestycydów o 50% do 2030 r.”. Unijne dążenia i cele zawarte
w strategiach są odpowiedzią na oczekiwania społeczne w zakresie bezpieczeństwa żywności oraz
ochrony środowiska. Do oceny stopnia realizacji tychże celów Komisja Europejska (KE) zaproponowała
następujące wskaźniki
1)
zmodyfikowany zharmonizowany wskaźnik ryzyka HRI-1 – wskaźnik ten bazuje na danych
statystycznych dotyczących sprzedaży środków ochrony roślin, gdzie poszczególnym
kategoriom tych preparatów przypisano różne wagi (dalej „F2F-1”);
2)
wskaźnik ograniczenia stosowania środków ochrony roślin zawierających substancje czynne
kwalifikujące się do zastąpienia (dalej „F2F-2”).
Okresem bazowym dla wyliczania ww. wskaźników są lata 2015–2017.
Realizacja ww. celów będzie osiągana poprzez działania wyszczególnione w krajowym planie
działania, a także w Planie Strategicznym Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 (PS WPR).
Według szacunków Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – Państwowego
Instytutu Badawczego interwencje PS WPR mogą przyczynić się do ograniczenia stosowania środków
ochrony roślin w Polsce od 3 do 7,5%. Ocena ta została oparta na wytypowaniu gmin, w których
uwarunkowania organizacyjne i przyrodnicze w największym stopniu sprzyjają realizacji interwencji
ukierunkowanych na ograniczanie stosowania środków ochrony roślin. Przyjęto założenie, że
gospodarstwa, które będą z dużym prawdopodobieństwem realizowały praktyki korzystne dla
środowiska i klimatu związane z niestosowaniem środków ochrony roślin, to gospodarstwa położone na
obszarach o słabym potencjale rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Ponadto udział trwałych użytków
zielonych (TUZ) w powierzchni tych gospodarstw jest relatywnie wysoki.
Ocenę możliwości redukcji stosowania środków ochrony roślin przy zachowaniu produkcyjności
rolnictwa przeprowadziły z kolei wspólnie Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy
(IOR–PIB) i Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy (IO–PIB). Ocena ta opierała się na
analizie możliwości ograniczenia poszczególnych zabiegów ochronnych poprzez stosowanie
alternatywnych metod ochrony roślin oraz racjonalizowanie stosowania chemicznych środków ochrony
roślin. Według tych szacunków maksymalny poziom redukcji sprzedaży środków ochrony roślin
(wyrażony w kg substancji czynnej) może wynieść od 3,67 do 9,09%. Wymagałoby to jednak
przestrzegania przez wszystkich rolników zasad integrowanej ochrony roślin (co w praktyce oznacza
przystąpienie do ekoschematu dedykowanego integrowanej produkcji roślin).
Powyższe analizy odnoszą się do ilościowego ograniczenia stosowania środków ochrony roślin, nie
zaś zmiany wartości przedstawionych wyżej wskaźników.
Na podstawie podobnych założeń, z uwzględnieniem oceny możliwości wykluczenia ze stosowania
środków ochrony roślin zawierających substancje czynne kwalifikujące się do zastąpienia, IOR–PIB
i IO–PIB podjęły się także dokonania oceny możliwości realizacji wskaźników proponowanych przez
KE.
Możliwość maksymalnej redukcji wartości obu wskaźników uzależniona jest od szeregu czynników,
tak związanych z PS WPR, jak i niezależnych od niego (np. wycofywanie zatwierdzenia poszczególnych
substancji aktywnych).
Maksymalny poziom redukcji wskaźnika F2F-1, wynikający wyłącznie ze zgodnej z oczekiwaniami
zmiany przez rolników praktyki w zakresie ochrony roślin, określono na poziomie 16,46%.
Jednocześnie jednak, pomimo zidentyfikowanych możliwości redukcyjnych dotyczących zużycia
środków ochrony roślin, obserwowany jest obecnie wzrost sprzedaży preparatów zawierających
substancje kwalifikujące się do zastąpienia, co będzie miało wpływ na wartość wskaźników. Wartość
wskaźnika odnoszącego się do ograniczenia stosowania środków ochrony roślin zawierających
substancje czynne kwalifikujące się do zastąpienia według obliczeń KE wyniosła 117 w 2020 r.
Z tego powodu jako cel redukcyjny w ramach PS WPR przyjęto dążenie do obniżenia wartości
wskaźnika HRI-1 o 5% w odniesieniu do 2019 r., tj. ostatniego roku, dla którego zostały przeprowadzone
obliczenia tego wskaźnika w momencie projektowania planu. Ponieważ wartość wskaźnika w 2019 r.
wyniosła 85%, celem będzie dążenie do osiągnięcia wartości wskaźnika w 2030 r. na poziomie 80%
(tj. redukcji o łącznie 20%).
Wartość omawianego wskaźnika uzależniona jest w dużej mierze od wycofywania zatwierdzenia
substancji czynnych, co jest procesem niezależnym od PS WPR. Brak skutecznych alternatywnych
metod ochrony oraz obawy związane z pojawiającą się odpornością agrofagów na takie środki mogą
skłaniać producentów do wykorzystywania preparatów zawierających substancje czynne kwalifikujące
się do zastąpienia.
Osiągnięcie celów redukcyjnych uzależnione będzie od zmian w decyzjach producentów i ich
przystąpienia do ekoschematów, a w szczególności ekoschematu odnoszącego się do integrowanej
produkcji roślin, skierowanego do rolników prowadzących i chcących kontynuować intensywną
produkcję roślin.
Zagrożeniem dla realizacji celów redukcyjnych są zatem niezależne od PS WPR zmiany
w asortymencie dostępnych środków ochrony roślin, pojawiająca się odporność agrofagów na środki
ochrony roślin, zmiany klimatyczne i związane z tym nowe wyzwania dla ochrony roślin, a także
rozprzestrzenianie się nowych agrofagów.
W ramach PS WPR dla realizacji ww. celów zaprojektowano interwencje
1)
Ekoschemat – Obszary z roślinami miododajnymi;
2)
Ekoschemat – Prowadzenie produkcji roślinnej w systemie Integrowanej Produkcji Roślin;
3)
Ekoschemat – Biologiczne środki ochrony roślin;
4)
Ochrona cennych siedlisk i zagrożonych gatunków na obszarach Natura 2000;
5)
Rolnictwo ekologiczne;
6)
Ochrona cennych siedlisk i zagrożonych gatunków poza obszarami Natura 2000;
7)
Ekstensywne użytkowanie łąk i pastwisk na obszarach Natura 2000;
8)
Zachowanie sadów tradycyjnych odmian drzew owocowych;
9)
Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie;
Poz. 768
10) Inwestycje przyczyniające się do ochrony środowiska i klimatu;
11) Interwencja w sektorze owoców i warzyw – Działania na rzecz ochrony środowiska oraz
łagodzenia zmian klimatu;
12) Wymiana wiedzy i upowszechnianie informacji.
Interwencje ukierunkowane są na zachęcanie do stosowania alternatywnych, niechemicznych metod
ochrony roślin, racjonalizowania ochrony roślin, podejmowania działań na rzecz zwiększania
bioróżnorodności biologicznej środowiska rolniczego oraz wykorzystywania gruntów w sposób
niewymagający zabiegów chemicznych.
IV. Realizacja pierwszego i drugiego krajowego planu działania
Do oceny stopnia realizacji celów głównych pierwszego krajowego planu działania zostały przyjęte
mierniki o charakterze ogólnym, natomiast dla poszczególnych działań służących osiągnięciu tych
celów mierniki o charakterze szczegółowym. Jako mierniki ogólne przyjęto
1)
stosowanie przez użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin ogólnych zasad
integrowanej ochrony roślin – w 2017 r. wartość miernika powinna wynosić co najmniej 90%
(według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa);
2)
procentowy udział przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków
ochrony roślin w żywności pochodzenia roślinnego – w trakcie realizacji krajowego planu
działania wartość miernika powinna utrzymywać się na poziomie poniżej 1% (według danych
Państwowej Inspekcji Sanitarnej);
3)
procentowy udział przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków
ochrony roślin w paszach i żywności pochodzenia zwierzęcego – w trakcie realizacji krajowego
planu działania wartość miernika powinna utrzymywać się na poziomie poniżej 0,1% (według
danych Inspekcji Weterynaryjnej).
Założone działania przyjęte na lata 2013–2017 były konsekwentnie realizowane, co znalazło
odzwierciedlenie w wartościach mierników przyjętych do ewaluacji osiągania celów krajowego planu
działania, tj.
1)
według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa w 2017 r. od 68,3% do
96,5% użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin stosowało poszczególne
wymogi integrowanej ochrony roślin;
2)
w latach 2013–2017 Państwowa Inspekcja Sanitarna stwierdziła przekroczenia najwyższych
dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin dla próbek krajowej żywności
pochodzenia roślinnego (po uwzględnieniu niepewności wyniku) średnio na poziomie 1,22%;
3)
Inspekcja Weterynaryjna w latach 2013–2014 i w 2017 r. w żadnej z przebadanych próbek
pasz i żywności pochodzenia zwierzęcego nie stwierdziła przekroczeń najwyższych
dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin. W 2015 r. 4 próbki pasz nie
spełniały wymagań prawa oraz w 1 próbce tkanki tłuszczowej konia i w 1 próbce tkanki
tłuszczowej dzika wykryto niezgodne wyniki zawartości PCB. Niezgodny wynik zawartości
PCB w 1 próbce tkanki tłuszczowej dzika wykryto także w 2016 r.
Tym samym cele krajowego planu działania na lata 2013–2017 były bliskie osiągnięcia.
Celem realizacji drugiego, podobnie jak pierwszego realizowanego w latach 2013–2017 krajowego
planu działania, było upowszechnianie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin oraz zapobieganie
zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Krajowy plan działania dotyczył działań administracji i instytucji państwowych, mających zapewnić
wsparcie przede wszystkim rolnikom w ograniczaniu zagrożeń wynikających z użycia środków ochrony
roślin.
W ramach programu zaplanowano 13 działań
1)
doskonalenie systemu szkoleń w zakresie środków ochrony roślin;
2)
ograniczanie ryzyka związanego ze zbywaniem środków ochrony roślin;
3)
upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy o środkach ochrony roślin;
4)
zapewnienie sprawności technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków
ochrony roślin;
5)
ograniczanie ryzyka związanego z agrolotniczymi zabiegami ochrony roślin;
6)
ostrzeganie osób postronnych o zabiegach ochrony roślin;
7)
środki ochrony środowiska wodnego i wody pitnej;
8)
ograniczenie stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych;
9)
wyeliminowanie zagrożeń na poszczególnych etapach wykonywania zabiegów ochrony roślin;
10) upowszechnianie integrowanej ochrony roślin;
11) analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin;
12) utrzymanie efektywnego nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin;
13) optymalizacja ochrony upraw małoobszarowych i ekologicznych.
Szczegółowe sprawozdania z realizacji krajowego planu działania są corocznie publikowane na
stronie internetowej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Ze względu na systemy sprawozdawcze, przyjęte w jednostkach administracji zaangażowanych
w realizację zadań, na dzień opracowywania niniejszego krajowego planu działania są dostępne dane
sprawozdawcze za lata 2018–2020.
W ramach działania 1 krajowego planu działania udoskonalano system obowiązkowych szkoleń
dla osób stosujących środki ochrony roślin, dystrybutorów tych środków oraz doradców. W latach 2017–
2020 przeprowadzono łącznie 9 967 szkoleń, które ukończyły 233 303 osoby. Należy jednak zaznaczyć,
że w 2020 r. wprowadzone były liczne ograniczenia sanitarne związane z pandemią koronawirusa
SARS-CoV-2. Sytuacja ta wpłynęła na ilość i formę organizacji szkoleń oraz przyczyniła się do
tymczasowego zawieszenia obowiązku posiadania aktualnego zaświadczenia o ukończeniu szkolenia
w zakresie środków ochrony roślin.
Liczbę osób przeszkolonych w latach 2009–2020 przedstawia poniższy wykres. Należy zwrócić
uwagę, że wykres wyraźnie ukazuje cykliczność szkoleń (w szkoleniach należy uczestniczyć bowiem
co 5 lat).
160 000
140 000
140 285
109 715
120 000
100 000
80 000
93905
91 290
73 088
68 083
68 667
59 360
66 300
76 723
59 060
60 000
62675
40 000
20 000
0
2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Wykres nr 5, źródło: materiały własne MRiRW
Cele działania 2 koncentrowały się na eliminowaniu przypadków występowania nieprawidłowości
przy
sprzedaży
środków
ochrony
roślin
oraz
dystrybucji
preparatów
podrobionych
lub
niedopuszczonych do stosowania. Zgodnie z ewidencją prowadzoną przez Państwową Inspekcję
Ochrony Roślin i Nasiennictwa obrót środkami ochrony roślin prowadzony był corocznie w ok. 8 100
punktach sprzedaży. Co roku przeprowadzanych było ok. 6 300 kontroli obrotu środkami ochrony roślin.
Celem działania 3 było zwiększenie wiedzy społeczeństwa o środkach ochrony roślin, w tym przez
prowadzone kampanie informacyjne na temat bezpiecznego stosowania tych środków. Informacje
w tym zakresie były prezentowane na konferencjach, a także publikowane w prasie. Bezpieczne
stosowanie środków ochrony roślin zależy w dużym stopniu od świadomości, wiedzy i umiejętności osób
wykonujących zabiegi, dlatego ważne było promowanie dobrych praktyk bezpiecznego stosowania
środków ochrony roślin. W ramach działania zostały też opracowane i udostępnione poradniki dobrej
praktyki ochrony roślin, obejmujące tematykę samodzielnej kontroli opryskiwaczy polowych
i sadowniczych, zaprawiarek oraz opryskiwaczy szklarniowych.
W ramach działania gromadzono również informacje o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin.
Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia pomoc medyczna w związku z zatruciem pestycydami
została udzielona: w 2018 r. – 492 osobom, w 2019 r. – 393 osobom, natomiast w 2020 r. – 249 osobom.
Liczbę raportowanych zatruć środkami ochrony roślin w latach 2013–2020 przedstawia poniższy
wykres. Z danych wynika, że od 2013 r., z wyjątkiem 2018 r., liczba osób, które zatruły się pestycydami,
jak również liczba osób hospitalizowana z tego powodu stale się zmniejsza.
700
600
liczba osób
500
400
300
200
100
0
zatrucia
2013
konieczność leczenia szpitalnego
2014
2015
rok
2016
2017
2018
2019
2020
Wykres nr 6, źródło: materiały własne MRiRW
W ramach działania 4 udoskonalano system obowiązkowych badań sprawności technicznej sprzętu
przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin. Badaniami został objęty, obok opryskiwaczy
polowych i sadowniczych, także sprzęt agrolotniczy, sprzęt przeznaczony do stosowania środków
ochrony roślin w kolejnictwie, zaprawiarki do nasion, instalacje do stosowania środków ochrony roślin
w szklarniach i tunelach foliowych, a także inny sprzęt przeznaczony do stosowania środków ochrony
roślin o pojemności zbiornika wynoszącej powyżej 30 l. Łącznie w latach 2017–2020 badaniom poddano
199 565 urządzeń do aplikacji środków ochrony roślin. Zaewidencjonowano również 15 678 sztuk
nowego sprzętu, niewymagającego jeszcze badania.
Liczbę przebadanego sprzętu do stosowania środków ochrony roślin w latach 2013–2020
przedstawia poniższy wykres.
Liczba badań w poszczególnych latach
100000
80000
60000
40000
20000
0
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
Wykres nr 7, źródło: materiały własne MRiRW
Celem działania 5 było prowadzenie kontroli przestrzegania przepisów określających zasady
wykonywania zabiegów ochrony roślin z wykorzystaniem sprzętu agrolotniczego. W latach 2018–2020
nie stwierdzano żadnych nieprawidłowości w zakresie wykonywania tych zabiegów. Zabiegi
wykonywane były wyłącznie w lasach, w latach 2018–2020 na powierzchni 218 799,51 ha,
237 876,00 ha i 50 073,93 ha, przy użyciu środków: Mospilan 20 SP, Dimilin 480 SC i Foray 76 B.
W ramach realizacji działania 6 upowszechniana była wiedza o przepisach dotyczących
informowania o planowanych zabiegach ochrony roślin, w szczególności wśród pszczelarzy i rolników
ekologicznych. W latach 2018–2020 inspektorzy Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa
prowadzili kontrole stosowania środków ochrony roślin w zakresie informowania o planowanych
zabiegach ochrony roślin. Nie odnotowano nieprawidłowości w tym obszarze.
W ramach działania 7 – środki ochrony środowiska wodnego i wody pitnej prowadzone były
1)
monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych prowadzony przez
Inspekcję Ochrony Środowiska;
2)
monitoring wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi prowadzony przez Państwową
Inspekcję Sanitarną;
3)
badanie wpływu chemicznej ochrony roślin na stan wód powierzchniowych prowadzone przez
IOR–PIB i IO–PIB we współpracy z wojewódzkimi inspektoratami ochrony środowiska
w Warszawie i Poznaniu.
Efektywność działania oceniana była na podstawie badania jakości wody. W 2020 r. jakość wody
ustalana na podstawie badania wpływu chemicznej ochrony roślin na stan wód powierzchniowych,
prowadzonego przez IOR–PIB, wykazała, że 95,9% przeanalizowanych próbek wód spełniało
wymagania najwyższej kategorii A1 według normy rozporządzenia Ministra Gospodarki Morskiej i
Żeglugi Śródlądowej z dnia 29 sierpnia 2019 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody
powierzchniowe wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia przez
ludzi (Dz. U. poz. 1747). Natomiast w przypadku badania prowadzonego przez IO–PIB 91% prób wód
spełniało wymagania dla kategorii A1. Należy zaznaczyć, że w przypadku IOR–PIB przebadano 492
próbki z terenu 14 województw, a w IO-PIB przebadano 100 próbek z terenu 2 województw, wykonując
analizy Wisły i jej dorzecza z obszaru Wilgi do Warszawy.
W ramach działania 8 kontrolowane było przestrzeganie przepisów wprowadzających ograniczenia
stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych. Inspektorzy Państwowej
Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa w 2018 r. przeprowadzili 1 280 kontroli w tym zakresie, w tym
1 233 bez stwierdzonych nieprawidłowości, natomiast w 2019 r. 1 084 kontrole, w tym 1 074 bez
stwierdzonych nieprawidłowości. W 2020 r. ze względu na sytuację związaną z pandemią SARS-CoV-2
takich kontroli inspektorzy przeprowadzili 245, w tym bez stwierdzonych nieprawidłowości – 211.
Poziom nieprawidłowości w latach 2018–2020 wyniósł odpowiednio 3,67%, 1,46% i 1,83% i był niestety
wyższy od zakładanego wynoszącego poniżej 1%.
Zagrożenia związane ze stosowaniem środków ochrony roślin mogą wystąpić nie tylko podczas
samego stosowania tych środków, ale również na innych etapach przygotowywania i wykonywania
zabiegu. Szczególne znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa ma więc właściwe przechowywanie
środków ochrony roślin oraz sporządzanie cieczy użytkowej, sposób zagospodarowywania jej
pozostałości i mycia sprzętu po przeprowadzeniu zabiegu. W ramach działania 9 w latach 2018–2020
inspektorzy Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa prowadzili kontrole dotyczące
bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin i ich przechowywania. Poziom nieprawidłowości
w zakresie
warunków
bezpiecznego
stosowania
środków
ochrony
roślin
i warunków
ich
przechowywania stwierdzany w ramach kontroli przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony
Roślin i Nasiennictwa był niski i wyniósł: w 2018 r. – 0,95%, w 2019 r. – 1,45%, zaś w 2020 r. – 1,48%.
Podstawowym celem krajowego planu działania jest upowszechnianie zasad integrowanej ochrony
roślin. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 14 dyrektywy 2009/128/WE. Wdrożenie
zasad integrowanej ochrony roślin, której głównym założeniem jest racjonalne stosowanie środków
ochrony roślin, na podstawie faktycznej potrzeby wykonania zabiegu, z uwzględnieniem w pierwszej
kolejności metod niechemicznych, w najbardziej efektywny sposób ogranicza zagrożenia związane ze
stosowaniem środków ochrony roślin. Działanie 10 – integrowana ochrona roślin obejmowało m.in.
zadania
1)
upowszechniane wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin, w szczególności przez
utworzenie i rozwój Platformy Sygnalizacji Agrofagów, prowadzenie specjalistycznych szkoleń
(szkolenia prowadzone przez IOR–PIB i Centrum Doradztwa Rolniczego ukończyły 1 453
osoby), seminariów i konferencji oraz upowszechnianie wyników badań naukowych
i materiałów informacyjnych (łącznie przygotowano 6 500 ulotek i 1 150 plakatów);
2)
udostępnianie producentom rolnym i doradcom narzędzi niezbędnych do realizacji wymagań
integrowanej ochrony roślin, takich jak: metodyki integrowanej ochrony poszczególnych upraw
(łącznie przygotowane zostały 74 metodyki), systemy wspomagania decyzji w ochronie roślin,
poradniki sygnalizatora, programy integrowanej ochrony roślin, wyniki porejestrowego
doświadczalnictwa odmianowego;
3)
promowanie systemu integrowanej produkcji roślin – dobrowolnego systemu jakości
i certyfikacji żywności, bazującego na zasadach integrowanej ochrony roślin;
4)
prowadzenie doradztwa w ochronie roślin;
5)
zapewnienie bezpieczeństwa dla owadów zapylających podczas wykonywania zabiegów
ochrony roślin.
Prawidłowe ukierunkowanie działań regulacyjnych oraz kontrolnych w zakresie obrotu środkami
ochrony roślin i stosowania środków ochrony roślin na obszary ryzyka, a także kreowanie polityki
państwa w odniesieniu do tych środków, wymagało ustanowienia sprawnego systemu gromadzenia
i analizy danych dotyczących ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, a także
analizowania zachowań użytkowników tych środków. Tym samym w ramach działania 11
przeprowadzane były kontrole i monitoring oraz badania statystyczne, w tym
1)
kontrola żywności pochodzenia roślinnego na obecność pozostałości środków ochrony roślin,
prowadzona przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej (ok. 3 000 próbek rocznie);
2)
kontrola pasz na obecność pozostałości środków ochrony roślin, prowadzona przez Inspekcję
Weterynaryjną (ok. 330 próbek rocznie);
3)
kontrola żywności pochodzenia zwierzęcego na obecność pozostałości środków ochrony
roślin, prowadzona przez Inspekcję Weterynaryjną (ok. 1 000 próbek rocznie).
W ramach działania zostały także opracowane wskaźniki oraz przeprowadzona została ocena ryzyka
związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Działanie 12 miało na celu utrzymanie efektywnego nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków
ochrony roślin. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa co roku przeprowadzała ok. 6 000
kontroli obrotu środkami ochrony roślin oraz ok. 23 000 kontroli stosowania tych środków, w ramach
których były wykonywane także badania ich pozostałości w płodach rolnych (ok. 3 100 próbek rocznie).
W ramach zadania IOR–PIB opracował narzędzia matematyczno-statystyczne do prowadzenia analizy
ryzyka przy planowaniu kontroli przez Inspekcję.
Celem działania 13 była optymalizacja ochrony upraw małoobszarowych i ekologicznych – w latach
2018–2020 zostało wydanych 318 decyzji rozszerzających zakres zezwoleń dla środków ochrony roślin
na zastosowania małoobszarowe, o które wnioskowały branżowe organizacje i grupy producentów,
instytuty badawcze oraz producenci środków ochrony roślin. Badania naukowe realizowane na rzecz
rolnictwa ekologicznego stanowiły istotne wsparcie dla tego sektora produkcji. Pozwoliły one na
opracowywanie nowych technologii produkcji ekologicznej, dzięki czemu staje się ona prostsza
i obarczona mniejszym ryzykiem. W ramach działania priorytetowo były realizowane prace na rzecz
zapewnienia odpowiedniego asortymentu i wyboru środków ochrony roślin dopuszczonych do
stosowania w rolnictwie ekologicznym oraz substancji podstawowych. W latach 2018–2020
zarejestrowanych było ok. 100 środków ochrony roślin zakwalifikowanych do stosowania w rolnictwie
ekologicznym.
Do monitorowania stopnia realizacji celów krajowego planu działania zastosowany został wskaźnik
poziomu nieprawidłowości związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin, dla którego w trakcie
realizacji krajowego planu działania wartość miernika nie powinna przekroczyć wartości 1,5.
Wskaźnik ten uwzględnia wyniki kontroli stosowania środków ochrony roślin przez producentów
rolnych, przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Kontrole
w gospodarstwach są wykonywane oddzielnie dla trzech grup uprawowych (uprawy rolne, warzywnicze
i sadownicze) w łącznej liczbie ok. 20 000 kontroli na rok. Kontrole prowadzi się w siedmiu
szczegółowych obszarach kontroli
1)
dokumentacja dotycząca stosowanych środków ochrony roślin;
2)
użycie środka ochrony roślin niedopuszczonego do obrotu;
3)
użycie środka ochrony roślin niezgodnie z zakresem stosowania;
4)
warunki bezpiecznego stosowania środka ochrony roślin;
5)
warunki przechowywania środka ochrony roślin;
6)
posiadanie aktualnego zaświadczenia potwierdzającego ukończenie szkolenia;
7)
badania sprawności technicznej sprzętu do wykonywania zabiegów.
Wskaźnik oparto na liczbie wykrytych nieprawidłowości w odniesieniu do liczby kontroli
przeprowadzonych w poszczególnych szczegółowych obszarach kontroli. Obszarom kontroli
przypisano wagi, uwzględniając potencjalne zagrożenia dla ludzi i środowiska powodowane przez
wykryte nieprawidłowości.
Przyjęto następującą postać wskaźnika
WS.Kontrola = Σj (Wj · Nj / Lkj) · 100 [%]
gdzie
j
–
Wj
–
indeks dotyczący szczegółowego obszaru kontroli (od 1 do 7),
waga uwzględniająca znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi i środowiska
nieprawidłowości wykrytych w poszczególnych obszarach kontroli
(W1 = 0,05; W2 = 0,3; W3 = 0,2; W4 = 0,2; W5 = 0,1; W6 = 0,05; W7 = 0,1),
Nj
–
ogólna liczba nieprawidłowości wykrytych w obszarze kontroli „j”,
Lkj
–
liczba kontroli przeprowadzonych w obszarze kontroli „j”.
Wskaźnik WS.Kontrola obliczono dla okresu od 2014 r. W 2020 r. nastąpił spadek jego wartości do
1,279%. Niemniej jednak jest to wartość wyższa od poziomu z lat 2014–2018. W porównaniu do 2019 r.
zmniejszyła się liczba nieprawidłowości w obszarach „dokumentacji dotyczącej stosowania ś.o.r.”
i „badaniach sprawności technicznej sprzętu do wykonywania zabiegów”, natomiast wzrosła w obszarze
„użycia ś.o.r. niedopuszczonego do obrotu”. Głównym obszarem kontroli mającym wpływ na wartość
wskaźnika jest „użycie ś.o.r. niezgodnie z zakresem stosowania” – 618 nieprawidłowości na 19 508
kontroli (3,17%), co przekłada się na prawie 50% wartości wskaźnika (0,634%). Nieprawidłowości te
należy wiązać z niedostatecznym asortymentem środków ochrony roślin.
Rok
WS.Kontrola
[%]
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
0,925
1,039
1,103
1,101
1,086
1,335
1,279
W okresie realizacji krajowego planu działania wartość wskaźnika utrzymywała się zgodnie
z oczekiwaniami na poziomie <1,5%.
Zgodnie z dyrektywą Komisji (UE) 2019/782 z dnia 15 maja 2019 r. zmieniającą dyrektywę
Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE w odniesieniu do ustanowienia zharmonizowanych
wskaźników ryzyka (Dz. Urz. UE L 127 z 16.05.2019, str. 4) w 2019 r. znowelizowano treść krajowego
planu działania, wprowadzając zapis: „w celu analizy ryzyka związanego ze stosowaniem środków
ochrony roślin wykorzystywane będą także zharmonizowane wskaźniki ryzyka określone w załączniku
IV do dyrektywy 2009/128/WE. Na ich podstawie, zgodnie z art. 15 ust. 2 dyrektywy 2009/128/WE, będą
określane tendencje w zakresie stosowania substancji czynnych mających szczególne znaczenie dla
ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin oraz kwestie priorytetowe w tym obszarze.
Informacje o tych tendencjach oraz kwestiach priorytetowych, a także wartości obliczonych
zharmonizowanych wskaźników ryzyka będą przekazywane do publicznej wiadomości przez ich
udostępnienie na stronie internetowej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.”.
Ponadto realizacja celów krajowego planu działania oceniana była w oparciu o zharmonizowane
wskaźniki ryzyka HRI-1 i HRI-2 zdefiniowane w dyrektywie 2009/128/WE.
Trend dla wskaźnika HRI-1, wraz z jego wartościami liczbowymi w kolejnych latach, przedstawiono
na poniższym wykresie
Wykres nr 8, źródło: materiały własne MRiRW
Z kolei trend dla wskaźnika HRI-2, wraz z jego wartościami liczbowymi w kolejnych latach,
przedstawia się następująco
Wykres nr 9, źródło: materiały własne MRiRW
Obliczenia wartości wskaźnika HRI-1 wskazują, że po trzech latach wyraźnego spadku (lata 2016–
2018) wartość wskaźnika ustabilizowała się na poziomie ok. 20 pkt poniżej wartości obliczonej dla lat
bazowych.
Mając na uwadze, że na przedstawione zmiany wartości wskaźnika ma wpływ szereg czynników,
trudno jednoznacznie wskazać najistotniejszy z nich.
Wśród czynników mających wpływ na dotychczasowy spadek wartości wskaźnika obserwowany
w latach 2016–2018 wymienić należy wzrastającą świadomość producentów rolnych i wdrażanie zasad
integrowanej ochrony roślin. Trend ten był również wynikiem wycofywania niektórych substancji
czynnych ze stosowania w środkach ochrony roślin.
Odrębnej oceny wymaga natomiast zahamowanie trendu spadkowego wartości miernika i jego
ustabilizowanie w latach 2018–2020.
Dokładna analiza zmian powierzchni ważniejszych upraw w ciągu ostatnich pięciu lat nie wykazuje
jednoznacznego związku wartości wskaźnika ze zmianami w powierzchni którejkolwiek z tych upraw lub
sumy tych powierzchni. Struktura upraw nie podlegała bowiem w tym okresie istotnym zmianom. Tym
samym na dynamikę zmian wartości wskaźnika miały wpływ przede wszystkim zmiany w stosowaniu
środków ochrony roślin.
Analiza danych dotyczących sprzedaży środków ochrony roślin wskazała, że w 2018 r. nastąpił
znaczny spadek sprzedaży herbicydów fosforoorganicznych (o 29%) oraz regulatorów wzrostu roślin
(o 25%), o 15% wzrosła natomiast sprzedaż fungicydów. W 2019 r. nastąpił jednocześnie znaczny
(o 55%) wzrost sprzedaży środków owadobójczych. Odnotowano przy tym wzrost sprzedaży środków
ochrony roślin, którym przypisane zostały wysokie wagi w ramach tego wskaźnika – tj. środków ochrony
roślin opartych o niektóre z substancji kwalifikujących się do zastąpienia, wymienione w części E
załącznika do rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 542/2011 z dnia 1 czerwca 2011 r.
zmieniającego rozporządzenie wykonawcze (UE) nr 540/2011 w sprawie wykonania rozporządzenia
Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 w odniesieniu do wykazu zatwierdzonych
substancji czynnych w celu uwzględnienia dyrektywy 2011/58/UE zmieniającej dyrektywę Rady
91/414/EWG w celu odnowienia włączenia karbendazymu jako substancji czynnej (Dz. Urz. UE L 153
z 11.06.2011, str. 189).
Zmiany w strukturze stosowanych substancji czynnych w ochronie przed chwastami wiążą się ze
wzrastającą liczbą biotypów odpornych chwastów jednoliściennych, głównie miotły zbożowej (Apera
spicaventi) i wyczyńca polnego (Alopecurus myosuroides), na herbicydy. Są to chwasty powszechnie
występujące w zasiewach zbóż ozimych. Narastający problem powstawania odporności chwastów
trawiastych na herbicydy przyczynił się do zmian w praktyce ochrony zbóż ozimych przed
zachwaszczeniem. Obecnie w programach ochrony zbóż ozimych wzrasta udział zabiegów
wykonywanych w terminie jesiennym, z zastosowaniem substancji czynnych, mających z racji
przypisanych wag wpływ na wartość wskaźnika.
Na wartość wskaźnika ma także wpływ wycofywanie ze stosowania w środkach ochrony roślin
niektórych substancji czynnych powszechnie stosowanych dotąd w rolnictwie, co skłania producentów
rolnych do sięgania po substancje czynne z wysokimi wagami przypisanymi w ramach wskaźnika.
Dotyczy to ochrony zbóż przed takimi patogenami jak rdze (Puccinia spp.), septoriozy (Zymoseptoria
tritici, Stagonospora nodorum), mączniak prawdziwy zbóż i traw (Blumeria graminis), głownie (Ustilago
spp.), śniecie (Tilletia), głownia źdźbłowa żyta (Urocystis occulata) czy pleśń śniegowa (Microdochium
nivale) oraz rzepaku przed suchą zgnilizną kapustnych (Leptosphaeria spp.) i zgnilizną twardzikową
(Sclerotinia sclerotiorum).
W uprawach roślin warzywnych i sadowniczych wycofywanie niektórych substancji czynnych ze
stosowania w środkach ochrony roślin doprowadziło do pojawiania się sytuacji, gdzie jedyną alternatywą
jest wykorzystywanie substancji o wysokich wagach przypisanych w ramach wskaźnika. Dotyczy to
ochrony przed szeregiem patogenów grzybowych. Do sięgania po środki ochrony roślin zawierające
substancje czynne o wysokich wagach przypisanych w ramach wskaźnika HRI-1 skłania producentów
rolnych także powszechniejsze występowanie patogenów glebowych z rodzajów Phytophthora
i Verticilium.
Zharmonizowany wskaźnik ryzyka HRI-2 oparty jest na liczbie wydanych zezwoleń na wprowadzenie
środków ochrony roślin do obrotu w sytuacjach nadzwyczajnych w ochronie roślin.
Przedstawione wyliczenia pokazują, że sytuacje takie występowały w różnym nasileniu w kolejnych
latach, jednak w analizowanym okresie wskaźnik ten w ostatnich trzech latach (2016–2019) wyraźnie
przekroczył wartość okresu referencyjnego (tj. średnią z lat 2011–2013). Zmieniające się warunki
uprawy, zmiany klimatyczne wpływające na środowisko, pojawiające się nowe zagrożenia fitosanitarne
oraz wycofywanie substancji czynnych środków ochrony roślin mogą wpływać na utrzymywanie się tego
trendu także w przyszłości.
W 2019 r. szczególnie duże zagrożenie związane było z występowaniem szkodników buraka
cukrowego oraz rzepaku, co spowodowało, że na wnioski organizacji rolniczych Minister Rolnictwa
i Rozwoju Wsi zezwolił na wprowadzanie do obrotu środków ochrony roślin w celu ograniczonego
i kontrolowanego stosowania na podstawie art. 53 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady
(WE) nr 1107/2009 z dnia 21 października 2009 r. dotyczącego wprowadzania do obrotu środków
ochrony roślin i uchylającego dyrektywy Rady 79/117/EWG i 91/414/EWG (Dz. Urz. UE L 309
z 24.11.2009, str. 1, z późn. zm.).
W 2020 r. wartość wskaźnika HRI-2 uległa wyraźnemu zmniejszeniu.
Istotnym elementem w analizie zharmonizowanego wskaźnika ryzyka jest poziom wyjściowy ochrony
roślin w Polsce (intensywności), na który składają się: ilość używanych środków, liczba
przeprowadzanych zabiegów i wielkość plonu. Średnie zużycie substancji czynnych w Polsce jest niższe
niż średnia w UE. W Polsce wskaźnik sprzedaży środków ochrony roślin w kg/ha powierzchni upraw za
2019 r. wyniósł 1,67, podczas gdy wartość średnia dla UE wynosiła 2,05.
Jak wynika z przedstawionych danych cele krajowego planu działania przyjętego na lata 2013–2017
oraz 2018–2022 zostały w dużej mierze zrealizowane, a ryzyko związane ze stosowaniem środków
ochrony roślin ograniczone. Produkowana w Polsce żywność jest praktycznie wolna od przekroczeń
najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin, jest więc bezpieczna dla
konsumenta. Producenci rolni dysponują także wiedzą o zasadach integrowanej ochrony roślin i stosują
w praktyce rolnej poszczególne jej elementy.
Ograniczenie zagrożeń związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin zostało osiągnięte
z jednej strony przez przyjęcie szczegółowych przepisów dotyczących zasad obrotu środkami ochrony
roślin i stosowania tych środków, z drugiej zaś przez działania informacyjne i edukacyjne prowadzone
wśród producentów rolnych i innych użytkowników środków ochrony roślin oraz wyposażenie ich
w narzędzia umożliwiające wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin (metodyki integrowanej
ochrony poszczególnych upraw, programy ochrony roślin, programy wspomagania decyzji w ochronie
roślin, poradniki dobrych praktyk w ochronie roślin, system sygnalizacji agrofagów i doradztwo).
W szczególności należy wskazać w tym kontekście na
1)
wprowadzenie i doskonalenie systemu szkoleń w zakresie środków ochrony roślin;
2)
wprowadzenie i doskonalenie systemu badań sprzętu przeznaczonego do stosowania
środków ochrony roślin;
3)
wprowadzenie skutecznych mechanizmów kontroli i nadzoru nad obrotem i stosowaniem
środków ochrony roślin.
W większości obszarów zidentyfikowane ryzyko udało się więc istotnie ograniczyć, a w niektórych
całkowicie wyeliminować (jak w przypadku wykonywania zabiegów ochrony roślin sprzętem lotniczym).
V. Cele i działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem
środków ochrony roślin na lata 2023–2027
Głównymi celami krajowego planu działania są
1)
upowszechnienie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin;
2)
zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Do monitorowania stopnia realizacji powyższych celów zostanie wykorzystany miernik
wypracowany w ramach krajowego planu działania na lata 2013–2017, a mianowicie wskaźnik poziomu
nieprawidłowości związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin. W trakcie realizacji krajowego
planu działania wartość miernika nie powinna przekroczyć wartości 1,5.
Wskaźnik ten uwzględnia wyniki kontroli stosowania środków ochrony roślin przez producentów
rolnych, przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Kontrole
w gospodarstwach są wykonywane oddzielnie dla trzech grup uprawowych (uprawy rolne, warzywnicze
i sadownicze) w łącznej liczbie ok. 20 000 kontroli na rok. Kontrole prowadzi się w siedmiu
szczegółowych obszarach kontroli
1)
dokumentacja dotycząca stosowanych środków ochrony roślin;
2)
użycie środka ochrony roślin niedopuszczonego do obrotu;
3)
użycie środka ochrony roślin niezgodnie z zakresem stosowania;
4)
warunki bezpiecznego stosowania środka ochrony roślin;
5)
warunki przechowywania środka ochrony roślin;
6)
posiadanie aktualnego zaświadczenia potwierdzającego ukończenie szkolenia;
7)
badania sprawności technicznej sprzętu do wykonywania zabiegów.
Wskaźnik oparto na liczbie wykrytych nieprawidłowości odniesionej do liczby kontroli
przeprowadzonych w poszczególnych szczegółowych obszarach kontroli. Obszarom kontroli
przypisano wagi, uwzględniając potencjalne zagrożenia dla ludzi i środowiska powodowane przez
wykryte nieprawidłowości.
Przyjęto następującą postać wskaźnika
WS.Kontrola = Σj (Wj · Nj / Lkj) · 100 [%]
gdzie
j
–
indeks dotyczący szczegółowego obszaru kontroli (od 1 do 7),
Wj
–
waga uwzględniająca znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi i środowiska
nieprawidłowości wykrytych w poszczególnych obszarach kontroli
(W1 = 0,05; W2 = 0,3; W3 = 0,2; W4 = 0,2; W5 = 0,1; W6 = 0,05; W7 = 0,1),
Nj
–
ogólna liczba nieprawidłowości wykrytych w obszarze kontroli „j”,
Lkj
–
liczba kontroli przeprowadzonych w obszarze kontroli „j”.
Ponadto realizacja celów krajowego planu działania oceniana będzie w oparciu o zharmonizowane
wskaźniki ryzyka HRI-1 i HRI-2 zdefiniowane w dyrektywie 2009/128/WE.
Cele krajowego planu działania zostaną osiągnięte przez realizację następujących działań.
1.
Działanie 1. Szkolenia w zakresie środków ochrony roślin
Prowadzenie systemu obowiązkowych szkoleń pod nadzorem Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin
i Nasiennictwa dla osób wykonujących zabiegi środkami ochrony roślin jest kluczowym elementem
ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem tych środków dla zdrowia ludzi, bezpieczeństwa
żywności oraz ochrony środowiska, w szczególności w odniesieniu do ochrony organizmów
niebędących celem zwalczania (np. owadów zapylających) i środowiska wodnego. Działanie to służy
osiągnięciu celów określonych w art. 5 dyrektywy 2009/128/WE.
Zgodnie z art. 41 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin wykonywanie zabiegów
z zastosowaniem środków ochrony roślin przeznaczonych dla użytkowników profesjonalnych jest
możliwe po ukończeniu specjalistycznego szkolenia. Tak więc, wszelkie zabiegi środkami ochrony roślin
przeznaczonymi dla użytkowników profesjonalnych, w tym prowadzone na obszarach zieleni miejskiej,
w kolejnictwie oraz w pomieszczeniach magazynowych, mogą być wykonywane jedynie przez osoby
odpowiednio przeszkolone.
Specjalistyczne szkolenie muszą odbyć również osoby dokonujące sprzedaży środków ochrony
roślin. Zgodnie z art. 25 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin przedsiębiorca
wykonujący działalność gospodarczą w zakresie wprowadzania środków ochrony roślin do obrotu
powinien zapewnić, aby osoby takie ukończyły stosowne szkolenie oraz aby udzielały nabywcy środków
ochrony roślin, na jego żądanie, informacji dotyczących stwarzanych przez nie zagrożeń oraz
prawidłowego i bezpiecznego stosowania tych środków. Osoby te mają bowiem bezpośredni wpływ na
zachowania użytkowników środków ochrony roślin, a przekazywana przez nich wiedza powinna
efektywnie przyczyniać się do ograniczania zagrożeń powstających w trakcie transportu,
przechowywania i stosowania środków ochrony roślin.
Ponadto, zgodnie z art. 42 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, obowiązkowymi
szkoleniami zostali objęci również doradcy profesjonalnie zajmujący się udzielaniem wskazówek
w zakresie ochrony roślin, w tym w ramach prowadzonej działalności marketingowej.
Szczegółowe wymagania dotyczące organizacji oraz programy szkoleń zostały uregulowane
w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 maja 2013 r. w sprawie szkoleń w zakresie
środków ochrony roślin (Dz. U. z 2022 r. poz. 824). Programy szkoleń obejmują ogólne zasady
integrowanej ochrony roślin oraz sposoby ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków
ochrony roślin, w tym ryzyka dla środowiska wodnego. Duży nacisk w programach szkoleń został
położony na zagadnienia związane z ochroną organizmów pożytecznych, w tym zapylaczy. Szkolenia
obejmują także aspekty właściwego przechowywania środków ochrony roślin oraz sposób
postępowania z opakowaniami po zużytych środkach. Dla szkoleń podstawowych i uzupełniających
ustalono odrębne programy. Szkolenia należy powtarzać co 5 lat. Tym samym zrealizowane zostały
obowiązki dotyczące ustanowienia systemu szkoleń, jakie nałożyła na Polskę dyrektywa 2009/128/WE.
W ramach krajowego planu działania jest planowane dalsze doskonalenie i podnoszenie jakości
szkoleń. Szczególny nacisk w ramach szkoleń będzie położony na zagadnienia dotyczące
1)
ochrony gatunków pożytecznych, w tym owadów zapylających podczas stosowania środków
ochrony roślin;
2)
ochrony środowiska wodnego podczas stosowania środków ochrony roślin;
3)
eliminacji zagrożeń związanych z obrotem sfałszowanymi środkami ochrony roślin;
4)
sprawności technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin oraz
korzyści wynikających z regularnej kontroli takiego sprzętu.
1.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1) będą prowadzone
a) obowiązkowe szkolenia dla różnych grup zawodowych objętych obowiązkiem odbycia
szkolenia,
b) działania informacyjne wśród grup zawodowych objętych obowiązkiem odbycia szkolenia,
c) kontrole grup zawodowych objętych obowiązkiem odbycia szkolenia;
2) zostaną opracowane materiały szkoleniowe.
1.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. W szczególności będzie realizowane przez Centrum Doradztwa Rolniczego
i wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego, zgodnie z przepisami regulującymi finansowanie tych
jednostek, w tym dotyczącymi odpłatności za szkolenia, a także przez IO–PIB oraz IOR–PIB w ramach
dotacji celowych przyznawanych instytutom na realizację zadań określonych przez Ministerstwo
Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Zadania związane z nadzorem nad systemem szkoleń w zakresie środków
ochrony roślin będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach
limitów wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów.
Kontynuowana będzie współpraca w tym zakresie z samorządem rolniczym, jednostkami samorządu
terytorialnego, szkołami i uczelniami rolniczymi, a także organizacjami działającymi w obszarze
rolnictwa.
W ramach PS WPR planowane jest powierzenie wojewódzkim ośrodkom doradztwa rolniczego
prowadzenie szkoleń na temat integrowanej ochrony roślin i zrównoważonego stosowania środków
ochrony roślin oraz integrowanej produkcji roślin oraz prowadzenie kompleksowego doradztwa
rolniczego.
2. Działanie 2. Ograniczanie ryzyka związanego ze zbywaniem środków ochrony roślin
Określone zagrożenia wiążą się nie tylko ze stosowaniem środków ochrony roślin, ale i z obrotem
tymi środkami. W związku z powyższym jest konieczne objęcie także tego obszaru zakresem krajowego
planu działania. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 6 dyrektywy 2009/128/WE.
Zgodnie z przepisem art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin podmioty
zajmujące się wprowadzaniem do obrotu oraz konfekcjonowaniem środków ochrony roślin podlegają
obowiązkowi uzyskania wpisu do rejestru działalności regulowanej. Zapewnia to możliwość
sprawowania przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa skutecznego nadzoru nad
tymi podmiotami.
Jednocześnie przepis art. 31 ww. ustawy zabrania
1)
zbywania środka ochrony roślin oraz składania oferty zbycia takiego środka
a) osobie, której zachowanie wskazuje, że znajduje się w stanie nietrzeźwości, lub osobie
niepełnoletniej,
b) w opakowaniu zastępczym,
c) w pomieszczeniu, w którym jest prowadzona sprzedaż żywności lub pasz, chyba że
w przypadku środka ochrony roślin przeznaczonego dla użytkownika nieprofesjonalnego
środek ten jest przechowywany pod zamknięciem w sposób zapewniający brak jego
kontaktu z żywnością lub paszą,
d) przy zastosowaniu automatu, samoobsługi lub sprzedaży dokonywanej poza punktem
stałej lokalizacji (sprzedaż obwoźna i obnośna na targowiskach w rozumieniu przepisów
o podatkach i opłatach lokalnych),
e) po upływie terminu jego ważności;
2)
podawania informacji niezgodnych z wymaganiami zawartymi w etykiecie środka ochrony
roślin, w tym w trakcie ich sprzedaży.
Przepisy ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin nakładają także na dystrybutorów
środków ochrony roślin opisany wcześniej obowiązek ukończenia odpowiedniego szkolenia (dla
doradców) przez osoby, które dokonują zbycia środków ochrony roślin ostatecznemu nabywcy (wymóg
ten
nie
dotyczy
mikroprzedsiębiorców,
dokonujących
sprzedaży
wyłącznie
preparatów
charakteryzujących się niskim ryzykiem, przeznaczonych dla użytkowników nieprofesjonalnych),
a także udzielania nabywcom środków ochrony roślin informacji o stwarzanych przez nie zagrożeniach
oraz sposobach ich unikania (art. 25 ww. ustawy). Osoby dokonujące zbycia środków ochrony roślin są
bowiem często głównym źródłem wiedzy o tych środkach dla osób wykonujących zabiegi.
Przyjęte w Polsce ramy prawne zapewniają zatem pełne bezpieczeństwo obrotu środkami ochrony
roślin. W tym zakresie cele dyrektywy 2009/128/WE zostały osiągnięte.
Działania mające na celu ograniczanie ryzyka związanego ze sprzedażą środków ochrony roślin
realizowane w ramach krajowego planu działania będą się koncentrować na eliminowaniu przypadków
sprzedaży tych środków osobom nieuprawnionym oraz dystrybucji środków podrobionych lub
niedopuszczonych do stosowania. Zadanie to będzie realizowane przez działania szkoleniowe
i edukacyjne wśród dystrybutorów, rolników i innych podmiotów stosujących środki ochrony roślin. Będą
przeprowadzane także kontrole przestrzegania ww. wymagań.
2.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą
1)
upowszechniane
informacje
dotyczące
zagrożeń
związanych
ze
stosowaniem
niedopuszczonych do obrotu oraz sfałszowanych środków ochrony roślin;
2)
przeprowadzane kontrole podmiotów prowadzących działalność w zakresie wprowadzania
środków ochrony roślin do obrotu.
2.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. W szczególności będzie realizowane przez IOR–PIB oraz IO–PIB w ramach
dotacji celowych przyznawanych tym instytutom (na opracowywanie materiałów edukacyjnych
i prowadzenie działalności edukacyjno-informacyjnej) oraz wspierane przez Centrum Doradztwa
Rolniczego i wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego w zakresie upowszechniania informacji.
Zadania związane z nadzorem nad obrotem i konfekcjonowaniem środków ochrony roślin będą
realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków
budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów. Kontynuowana
będzie współpraca w tym zakresie z samorządem rolniczym, jednostkami samorządu terytorialnego,
szkołami i uczelniami rolniczymi, a także organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa.
3. Działanie 3. Upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy o środkach ochrony roślin
Dyrektywa 2009/128/WE podkreśla konieczność podnoszenia wiedzy ogółu społeczeństwa
odnośnie do środków ochrony roślin, w tym osób niezajmujących się zawodowo działalnością związaną
ze stosowaniem tych środków, ich roli w nowoczesnym rolnictwie oraz ryzykiem, jakie może wiązać się
z ich stosowaniem.
W ramach tego działania, które służy osiągnięciu celów określonych w art. 7 dyrektywy
2009/128/WE, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin
i Nasiennictwa, Centrum Doradztwa Rolniczego wraz z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa rolniczego,
jak również instytuty nadzorowane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi będą prowadzić działalność
edukacyjną w zakresie środków ochrony roślin dla rolników i mieszkańców obszarów wiejskich. Będzie
ona obejmować w szczególności informacje o zagrożeniach wynikających z nieprawidłowego
stosowania środków ochrony roślin oraz metodach eliminacji tych zagrożeń. Informacje na ten temat
będą prezentowane na konferencjach, a także publikowane w prasie i Internecie. Wśród użytkowników
środków ochrony roślin będą dystrybuowane materiały informacyjne. Informacje dotyczące ograniczania
ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz dla
środowiska zostaną udostępnione także na stronie internetowej poświęconej integrowanej ochronie
roślin – Platforma Sygnalizacji Agrofagów.
Ponadto w ramach działania będą realizowane następujące zadania szczegółowe
Zadanie 1. Promowanie dobrych praktyk bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin
Bezpieczne stosowanie środków ochrony roślin zależy w dużym stopniu od świadomości, wiedzy
i umiejętności osób wykonujących zabiegi. Dokonując właściwych wyborów oraz wykorzystując
odpowiedni sprzęt i infrastrukturę techniczną, osoby wykonujące zabiegi środkami ochrony roślin
minimalizują ryzyko związane z ich użyciem.
W ramach krajowego planu działania będą opracowane i aktualizowane poradniki dobrej praktyki
ochrony roślin, obejmujące takie zagadnienia jak
1)
bezpieczeństwo i higiena pracy podczas przechowywania i stosowania środków ochrony
roślin;
2)
ochrona środowiska wodnego podczas stosowania środków ochrony roślin;
3)
ochrona gatunków pożytecznych, w tym owadów zapylających podczas stosowania środków
ochrony roślin;
4)
kalibracja sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin;
5)
rozpoznawanie sfałszowanych środków ochrony roślin.
Wszystkie informacje i publikacje poświęcone dobrym praktykom będą zamieszczane na Platformie
Sygnalizacji Agrofagów.
Zadanie 2. Gromadzenie informacji o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin
Obowiązek prowadzenia systemu rejestracji zatruć środkami ochrony roślin wynika z art. 7 ust. 2
dyrektywy 2009/128/WE. Przepis ten stanowi, że „państwa członkowskie ustanawiają systemy
gromadzenia informacji o przypadkach ostrych zatruć pestycydami oraz, w stosownych przypadkach,
o przewlekłych objawach zatruć wśród osób, które mogą być narażone na regularny kontakt
z pestycydami, takich jak: operatorzy stosujący pestycydy, pracownicy rolni lub osoby mieszkające
w pobliżu obszarów, na których są stosowane pestycydy”. Implementując przepisy dyrektywy do
prawodawstwa polskiego w ustawie z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin postanowiono, że
informacje o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin gromadzi urząd obsługujący ministra właściwego
do spraw rolnictwa.
W ramach zadania będzie kontynuowana współpraca Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi
w zakresie pozyskiwania danych o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin z Kasą Rolniczego
Ubezpieczenia Społecznego, Ministerstwem Zdrowia (Narodowym Funduszem Zdrowia) i Państwową
Inspekcją Pracy.
Celem zadania, poza pozyskaniem aktualnej wiedzy o przypadkach zatruć ludzi środkami ochrony
roślin i okolicznościach, w jakich do nich doszło, jest także ocena przyjętych rozwiązań prawnych
i organizacyjnych mających za zadanie przeciwdziałać takim incydentom.
3.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1)
będzie upowszechniana w społeczeństwie wiedza o środkach ochrony roślin;
2)
Poz. 768
zostaną przygotowane materiały informacyjne i szkoleniowe w zakresie dobrych praktyk przy
stosowaniu środków ochrony roślin;
3)
będą prowadzone działania informacyjne wśród użytkowników środków ochrony roślin;
4)
będą gromadzone i analizowane informacje o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin.
3.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Kontynuowana będzie współpraca z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa
rolniczego, samorządem rolniczym, jednostkami samorządu terytorialnego, szkołami i uczelniami
rolniczymi, a także organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa. Zadania dotyczące monitorowania
zatruć ludzi środkami ochrony roślin będą realizowane we współpracy m.in. z Kasą Rolniczego
Ubezpieczenia Społecznego, Narodowym Funduszem Zdrowia i Państwową Inspekcją Pracy.
4. Działanie 4. Zapewnienie sprawności technicznej sprzętu przeznaczonego do
stosowania środków ochrony roślin
Dbałość o zachowywanie sprawności technicznej sprzętu do stosowania środków ochrony roślin jest
niezwykle istotna. Używanie sprzętu niesprawnego może mieć negatywne skutki zarówno dla zdrowia
człowieka i zwierząt, jak i dla stanu środowiska. Ponadto nierównomierne rozprowadzenie środków
ochrony roślin na opryskiwanej powierzchni niesie ze sobą ryzyko, że na obszarze, na którym ilość
użytych środków jest mniejsza od zamierzonej, zostanie ograniczona efektywność zabiegu. Niniejsze
działanie służy osiągnięciu celów określonych w art. 8 dyrektywy 2009/128/WE.
W celu ograniczenia ryzyka związanego z używaniem niesprawnych opryskiwaczy do wykonywania
zabiegów ochrony roślin, a co za tym idzie zmniejszenia ryzyka nieprawidłowej aplikacji środków
ochrony roślin, został utworzony system obligatoryjnych, okresowych badań sprawności technicznej
opryskiwaczy.
Badania sprawności technicznej opryskiwaczy są wykonywane na podstawie ustawy z dnia 8 marca
2013 r. o środkach ochrony roślin oraz przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie wymagań dotyczących sprawności technicznej sprzętu
przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin (Dz. U. z 2016 r. poz. 760) oraz rozporządzenia
Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 grudnia 2013 r. w sprawie potwierdzania sprawności
technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin (Dz. U. z 2021 r. poz. 775).
Przepisy ww. ustawy nakładają na użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin obowiązek
przeprowadzania zarówno okresowej kontroli stanu technicznego, jak i kalibracji sprzętu
przeznaczonego do stosowania tych środków. Zgodnie z tymi przepisami badaniom sprawności
technicznej powinny być poddawane opryskiwacze ciągnikowe i samobieżne polowe lub sadownicze,
sprzęt agrolotniczy oraz wykorzystywany w kolejnictwie, a także sprzęt niestandardowy, tj. zaprawiarki
do nasion, instalacje przeznaczone do stosowania środków ochrony roślin w formie oprysku lub
zamgławiania w szklarniach lub tunelach foliowych, samobieżny lub ciągnikowy sprzęt przeznaczony
do stosowania środków ochrony roślin w formie granulatu oraz sprzęt przeznaczony do stosowania
środków ochrony roślin w formie oprysku, inny niż opryskiwacze ręczne i plecakowe, którego pojemność
zbiornika przekracza 30 litrów.
Mając na uwadze, że dyrektywa 2006/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 maja
2006 r. w sprawie maszyn, zmieniająca dyrektywę 95/16/WE (przekształcenie) (Dz. Urz. UE L 157
z 09.06.2006, str. 24, z późn. zm.) określa wymagania techniczne, jakie powinny spełniać maszyny
przeznaczone do stosowania środków ochrony roślin, wprowadzane do obrotu lub oddawane do użytku
(nowe opryskiwacze), to wymienione wyżej przepisy określają wymagania odnoszące się jedynie do
opryskiwaczy będących już w użytkowaniu. Ich celem jest sprawdzenie, czy w procesie eksploatacji
stan techniczny opryskiwaczy nie uległ pogorszeniu w sposób stwarzający zagrożenie dla zdrowia ludzi
i środowiska.
Wskazane wyżej ramy prawne w pełni implementują postanowienia art. 8 dyrektywy 2009/128/WE,
a także pozwalają na wyeliminowanie ryzyka wiążącego się ze stosowaniem środków ochrony roślin
sprzętem niesprawnym technicznie.
W ramach działania jest planowane dalsze doskonalenie systemu kontroli technicznej sprzętu
przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin oraz opracowywanie wytycznych do badań
i kontroli tego sprzętu zarówno dla ich użytkowników, jak i dla diagnostów.
Ponadto będą prowadzone działania informacyjno-edukacyjne oraz przeprowadzane kontrole w celu
zapewnienia poddawania regularnym badaniom sprawności technicznej sprzętu do stosowania środków
ochrony roślin, wykorzystywanego przez użytkowników profesjonalnych.
4.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1)
będą prowadzone
a) obowiązkowe badania sprzętu do stosowania środków ochrony roślin,
b) działania informacyjno-edukacyjne wśród użytkowników środków ochrony roślin,
c) kontrole podmiotów prowadzących badania oraz stosujących środki ochrony roślin;
2)
zostaną opracowane materiały informacyjno-edukacyjne.
4.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Zadania związane z nadzorem nad badaniami sprawności technicznej
sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin będą realizowane przez Państwową
Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków budżetowych Głównego
Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów. Materiały szkoleniowe, edukacyjne
i metodyczne będą opracowywane przez jednostki naukowo-badawcze, w tym w ramach realizacji
dotacji celowych. Planuje się podjęcie w tym zakresie współpracy z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa
rolniczego, samorządem rolniczym, jednostkami samorządu terytorialnego, szkołami i uczelniami
rolniczymi, a także organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa.
5. Działanie 5. Zabiegi agrolotnicze
W Polsce zostały przyjęte niezbędne rozwiązania prawne i organizacyjne ograniczające do
minimum ryzyko związane z aplikacją środków ochrony roślin przy wykorzystaniu sprzętu
agrolotniczego. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 9 dyrektywy 2009/128/WE.
Wymagania i obowiązki związane z wykonywaniem zabiegów z zastosowaniem środków ochrony roślin
przy użyciu sprzętu agrolotniczego w Polsce, zarówno dla stosujących te środki, jak i dla służb
kontrolnych, określają przepisy ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin oraz przepisy
rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 kwietnia 2013 r. w sprawie rozwiązań
technicznych, jakie powinny być zastosowane podczas wykonywania zabiegów z zastosowaniem
środków ochrony roślin przy użyciu sprzętu agrolotniczego (Dz. U. poz. 504), rozporządzenia Ministra
Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie sposobu postępowania przy stosowaniu
i przechowywaniu środków ochrony roślin (Dz. U. poz. 625) oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa
i Rozwoju Wsi z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków ochrony roślin (Dz. U.
poz. 516).
Powyższe przepisy w sposób precyzyjny określają zasady wykonywania zabiegów ochrony roślin
z wykorzystaniem sprzętu agrolotniczego, w tym
1)
środki ochrony roślin, które nie mogą być stosowane przy użyciu sprzętu agrolotniczego;
2)
zasady zatwierdzania planów takich zabiegów przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin
i Nasiennictwa;
3)
sposoby ostrzegania o wykonywaniu takich zabiegów osób, które mogłyby być narażone na
przypadkowy kontakt ze środkiem ochrony roślin;
4)
warunki, w jakich zabiegi takie mogą się odbywać, w tym w odniesieniu do warunków
atmosferycznych,
5)
wymagania dotyczące wyposażenia statku powietrznego (w urządzenia wykorzystujące
sygnał GPS do naprowadzania statku powietrznego na ścieżkę zabiegu oraz rozpoczęcia
i zakończenia oprysku).
Zabiegi agrolotnicze w Polsce są wykonywane tylko i wyłącznie w lasach, które zajmują 29,6%
terytorium kraju i rosną na obszarze 9,26 mln ha (dane GUS – Leśnictwo w 2020 r.). Zabiegi te są
wykonywane głównie przeciwko brudnicy mniszce (Lymantria monacha), barczatce sosnówce
(Dendrolimus pini), strzygoni choinówce (Panolis flammea), osnui gwiaździstej (Acantholyda posticalis),
borecznikom sosnowym (Diptrion spp.), chrabąszczowatym (Melolontha spp.), zwójkowatym
(Tortricidae) i miernikowcowatym (Geometridae).
Mając na uwadze, że przyjęte obecnie rozwiązania prawne i organizacyjne pozwoliły na
wyeliminowanie zidentyfikowanych zagrożeń związanych z wykonywaniem zabiegów ochrony roślin
przy użyciu sprzętu agrolotniczego, w ramach działania będą prowadzone kontrole przestrzegania tych
przepisów.
5.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą przeprowadzane kontrole.
5.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Zadania związane z nadzorem nad wykonywaniem zabiegów ochrony roślin
przy użyciu sprzętu agrolotniczego będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin
i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin
i Nasiennictwa oraz wojewodów.
6. Działanie 6. Ostrzeganie osób postronnych o zabiegach ochrony roślin
Ryzyko związane ze stosowaniem środków ochrony roślin dotyczy nie tylko operatorów sprzętu do
aplikacji tych środków oraz konsumentów płodów rolnych, ale także osób postronnych, które
przypadkowo mogą być narażone na kontakt ze środkami ochrony roślin, nieświadomie wkraczając na
obszar objęty zabiegiem.
Na przypadkowy kontakt ze środkami ochrony roślin mogą być także narażone zwierzęta
gospodarskie, w tym pszczoły miodne. W związku z powyższym zostały przyjęte rozwiązania prawne,
przewidujące ostrzeganie osób postronnych o wykonywanych zabiegach ochrony roślin. Działanie to
służy osiągnięciu celów określonych w art. 10 dyrektywy 2009/128/WE.
Szczegółowe rozwiązania w tym zakresie zostały przyjęte w odniesieniu do zabiegów agrolotniczych
– są one bowiem wykonywane na dużych obszarach leśnych, na ogół niekojarzonych przez osoby
niezwiązane z ochroną lasu ze stosowaniem środków ochrony roślin. Rozwiązania te zostały zawarte
w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie sposobu
postępowania przy stosowaniu i przechowywaniu środków ochrony roślin.
W ramach realizacji działania planowane jest
1)
upowszechnianie wiedzy o uprawnieniach dotyczących żądania informacji o planowanych
zabiegach ochron roślin, w szczególności wśród pszczelarzy i rolników ekologicznych;
2)
prowadzenie kontroli.
6.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1)
będzie
upowszechniana
wiedza
o
uprawnieniach
dotyczących
żądania
informacji
o planowanych zabiegach ochron roślin, w szczególności wśród pszczelarzy i rolników
ekologicznych;
2)
będą prowadzone kontrole.
6.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Nadzór nad informowaniem o planowanych zabiegach ochrony roślin będzie
realizowany przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków
budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów.
7. Działanie 7. Środki ochrony środowiska wodnego i wody pitnej
Niewłaściwie stosowane środki ochrony roślin, przenikając do naturalnych zbiorników i cieków
wodnych, przyczyniają się do skażenia tego środowiska. Stanowi to zagrożenie zarówno dla
organizmów wodnych, jak i dla człowieka, w różny sposób korzystającego z zasobów wodnych
(do spożycia, w celach rekreacji). Niektóre z tych środków mogą także kumulować się w osadach
dennych i być wykrywane w wodzie po długim czasie od ich zastosowania.
W związku z powyższym, mając na uwadze, że działanie to służy osiągnięciu celów art. 11 dyrektywy
2009/128/WE, zostały przyjęte regulacje mające na celu ochronę środowiska wodnego przed
ewentualnymi negatywnymi skutkami niewłaściwego wykonywania zabiegów z użyciem środków
ochrony roślin. Zagadnienia te zostały uregulowane w ustawie z dnia 8 marca 2013 r. o środkach
ochrony roślin oraz w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie
sposobu postępowania przy stosowaniu i przechowywaniu środków ochrony roślin i rozporządzeniu
Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków
ochrony roślin. Przepisy te regulują warunki samego stosowania środków ochrony roślin (np.
maksymalną prędkość wiatru, przy jakiej można wykonać zabieg, tak aby wyeliminować ryzyko
zniesienia cieczy użytkowej, szerokość stref buforowych wokół zbiorników i cieków wodnych, a także
powierzchni nieprzepuszczalnych, stwarzających ryzyko skażeń punktowych w przypadku spłukania
środków ochrony roślin), jak również określają minimalne odległości od zbiorników i cieków wodnych,
w jakich można wykonywać czynności, z którymi wiąże się największe ryzyko skażenia środowiska
wodnego (jak przechowywanie środków ochrony roślin, napełnianie i mycie sprzętu przeznaczonego do
stosowania środków ochrony roślin).
Regulacje dotyczące ochrony środowiska wodnego zawierają także przepisy ustawy z dnia 20 lipca
2017 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2022 r. poz. 2625, z późn. zm.). Tym samym zostały wykonane
zobowiązania regulacyjne wynikające z postanowień dyrektywy 2009/128/WE.
Niezależnie od powyższego, w ramach krajowego planu działania będą prowadzone działania
edukacyjno-informacyjne dotyczące wskazanych wyżej regulacji prawnych (w powiązaniu z działaniami
1 i 3), jak i przeprowadzane kontrole w zakresie przestrzegania regulacji dotyczących ochrony
środowiska wodnego. Będą prowadzone także działania mające na celu bieżące monitorowanie stanu
środowiska wodnego, w odniesieniu do zagrożeń stwarzanych przez środki ochrony roślin.
W ramach działania będą prowadzone następujące zadania.
Zadanie 1. Prowadzenie monitoringu wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych
Państwowy monitoring środowiska (PMŚ) to system utworzony na podstawie ustawy z dnia 20 lipca
1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2023 r. poz. 824, z późn. zm.) w celu zapewnienia
wiarygodnych informacji o stanie środowiska. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ww. ustawy jest systemem
pomiarów, ocen i prognoz stanu środowiska oraz gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania
informacji o środowisku. Gromadzone informacje służą wspomaganiu działań na rzecz ochrony
środowiska przez systematyczne informowanie organów administracji i społeczeństwa o
1)
jakości elementów
przyrodniczych, dotrzymywaniu
standardów
jakości określonych
przepisami oraz obszarach występowania przekroczeń tych standardów;
2)
występujących zmianach jakości elementów przyrodniczych, przyczynach tych zmian, w tym
powiązaniach przyczynowo-skutkowych występujących pomiędzy emisjami i stanem
elementów przyrodniczych.
PMŚ, zgodnie z ustawą z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska, jest prowadzony
przez Inspekcję Ochrony Środowiska.
W ramach tego systemu jest prowadzony monitoring wód powierzchniowych i podziemnych.
Regulacje dotyczące badań monitoringowych są zawarte w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury
z dnia 13 lipca 2021 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód
powierzchniowych i jednolitych części wód podziemnych (Dz. U. poz. 1576). Szczegółowe regulacje
dotyczące oceny stanu wód podziemnych są zawarte w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Morskiej
i Żeglugi Śródlądowej z dnia 11 października 2019 r. w sprawie kryteriów i sposobu oceny stanu
jednolitych części wód podziemnych (Dz. U. poz. 2148), natomiast szczegółowe regulacje dotyczące
oceny stanu wód powierzchniowych są zawarte w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia
25 czerwca 2021 r. w sprawie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencjału ekologicznego i stanu
chemicznego oraz sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych, a także
środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. poz. 1475).
Monitoring jakości wód jest prowadzony z uwzględnieniem wymagań określonych w dyrektywie
2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiającej ramy
wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1, z późn.
zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 5, str. 275), tzw. Ramowej Dyrektywie Wodnej
oraz w przypadku wód podziemnych – w dyrektywie 2006/118/WE Parlamentu Europejskiego i Rady
z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem
i pogorszeniem ich stanu (Dz. Urz. UE L 372 z 27.12.2006, str. 19, z późn. zm.).
Program monitoringu jakości wód powierzchniowych jest realizowany w ramach
1)
monitoringu diagnostycznego,
2)
monitoringu operacyjnego,
3)
monitoringu badawczego,
4)
monitoringu obszarów chronionych
−
zgodnie z wymaganiami zawartymi w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 13 lipca
2021 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód
powierzchniowych i jednolitych części wód podziemnych,
natomiast program monitoringu jakości wód podziemnych jest realizowany w ramach
1)
monitoringu diagnostycznego,
2)
monitoringu operacyjnego
−
zgodnie z wymaganiami zawartymi w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 13 lipca
2021 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód
powierzchniowych i jednolitych części wód podziemnych lub jego aktualizacji.
W ramach poszczególnych rodzajów monitoringu jakości wód powierzchniowych prowadzone są
badania wskaźników biologicznych, fizykochemicznych i chemicznych, wykonywane przez oddziały
Centralnego Laboratorium Badawczego Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, oraz badania
wskaźników
hydromorfologicznych
W ramach
monitoringu
jakości
prowadzone
wód
przez
podziemnych
służbę
hydrologiczno-meteorologiczną.
prowadzone
są
badania
wskaźników
fizykochemicznych ogólnych, nieorganicznych i organicznych (w tym pestycydów).
Badania osadów dennych rzek i jezior są wykonywane w ramach monitoringu wód
powierzchniowych. Bezpośredni nadzór nad realizacją programu badań sprawuje Główny Inspektor
Ochrony Środowiska.
W ramach PMŚ są prowadzone badania substancji priorytetowych, wśród których są substancje lub
grupy substancji, które występują bądź występowały w środkach ochrony roślin lub służą lub służyły do
ich produkcji.
Podzadanie 1. Wody powierzchniowe
W ramach monitoringu diagnostycznego, operacyjnego, badawczego oraz monitoringu obszarów
chronionych w jednolitych częściach wód rzek i jezior, wód przejściowych i przybrzeżnych Inspekcja
Ochrony Środowiska będzie realizowała badania określone w programach PMŚ. Będą kontynuowane
badania elementów biologicznych stanowiących podstawę oceny stanu ekologicznego – kluczowego
elementu decydującego o stanie ekologicznym jednolitych części wód. W ramach monitoringu
chemicznego będą prowadzone badania substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego
(substancje priorytetowe). Pestycydy z listy substancji priorytetowych, badane w wodach i biocie to
alachlor, atrazyna, chlorfenwinfos, chloropiryfos (chloropiryfos etylowy), diuron, endosulfan,
heksachlorocykloheksan, izoproturon, pentachlorofenol, symazyna, związki tributylocyny, trifluralina,
dikofol, chinoksyfen, aklonifen, bifenoks, cybutryna, cypermetryna, dichlorfos, heptachlor i epoksyd
heptachloru, terbutryna.
Podzadanie 2. Wody podziemne
W ramach krajowego monitoringu jakości wód podziemnych będą kontynuowane badania zawartości
pestycydów w poszerzonym zakresie, który może ulegać modyfikacji.
Od 2021 r. poza wykonywaniem oznaczeń związków z grupy pestycydów chloroorganicznych
i pestycydów fosforoorganicznych oraz pestycydów triazynowych oznaczane są także pestycydy
z następujących grup: pyretroidy, tiokarbaminiany, pirazole, karbaminiany oraz pochodne kwasu
fenoksyoctowego oraz pestycydy niezgrupowane.
Podzadanie 3. Osady denne
Monitoring osadów dennych rzek i jezior będzie prowadzony w reprezentatywnych punktach
pomiarowo-kontrolnych monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych. Monitoring osadów
dennych będzie prowadzony zgodnie z założeniami Ramowej Dyrektywy Wodnej i dyrektywy
Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/39/UE z dnia 12 sierpnia 2013 r. zmieniającej dyrektywy
2000/60/WE i 2008/105/WE w zakresie substancji priorytetowych w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz.
UE L 226 z 24.08.2013, str. 1) oraz nastawiony m.in. na analizę długoterminową trendów zmian stężeń
substancji ulegających akumulacji w osadach. W ramach monitoringu osadów dennych rzek i jezior
badane są trwałe zanieczyszczenia organiczne (w tym pestycydy), takie jak
1)
endosulfan, heksachlorobenzen, α-HCH, β-HCH, γ-HCH, δ-HCH, pentachlorobenzen,
heptachlor i epoksyd heptachloru, aldryna, dieldryna, endryna, izodryna, DDT (w tym izomer
para-para DDT), p,p′-DDE, p,p′-DDD, polichlorowane bifenyle (kongenery o nr 28, 52, 101,
118, 138, 153 i 180) – we wszystkich punktach pomiarowych w roku;
2)
alachlor, bromowane difenyloetery (kongenery nr 28, 47, 99, 100, 153 i 154), chloroalkany
C10-13, chlorfenwinfos, chloropiryfos, ftalan di(2-etyloheksylu), heksachlorobutadien,
nonylofenole
(4-nonylofenol),
oktylofenole
(4-(1,1′,3,3′-tetrametylobutylo)-fenol),
pentachlorofenol, związki tributylocyny (kation tributylocyny), trichlorobenzeny, trifluralina,
dikofol, kwas perfluorooktanosulfonowy i jego pochodne (PFOS), chinoksyfen, dioksyny
i związki
dioksynopodobne,
aklonifen,
bifenoks,
cybutryna,
cypermetryna,
heksabromocyklododekan, chlordekon, heksabromodifenol, toksafen – w wybranych
punktach pomiarowych w roku.
Zadanie 2. Prowadzenie monitoringu wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi
Nadzór nad jakością wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi sprawuje Państwowa Inspekcja
Sanitarna na podstawie ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U.
z 2023 r. poz. 338) oraz ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym
odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2023 r. poz. 537).
Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym
odprowadzaniu ścieków przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne jest obowiązane do zapewnienia
m.in. należytej jakości dostarczanej wody oraz prowadzenia regularnej kontroli wewnętrznej w ramach
zbiorowego zaopatrzenia w wodę. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie
jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. poz. 2294) wprowadza ponadto obowiązek
zapewnienia wody odpowiedniej jakości przez prowadzenie wewnętrznej kontroli jakości wody przez
podmioty dostarczające lub wykorzystujące wodę pochodzącą z indywidualnego ujęcia w ramach
działalności gospodarczej lub w budynkach użyteczności publicznej, budynkach zamieszkania
zbiorowego lub w podmiotach działających na rynku spożywczym, wykorzystujących wodę. Zasady
prowadzenia monitoringu, który służy sprawowaniu bieżącego nadzoru nad jakością wody
przeznaczonej do spożycia przez ludzi przez regularne badanie wody i dostarczanie informacji
niezbędnych do jej oceny, są określone przepisami rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia
2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Badania jakości wody do
spożycia
wykonują
laboratoria
Państwowej
Inspekcji
Sanitarnej
lub
inne
laboratoria
o udokumentowanym systemie jakości badań, zatwierdzonym przez organy Państwowej Inspekcji
Sanitarnej, stosownie do ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę
i zbiorowym odprowadzaniu ścieków.
Badania jakości wody w zakresie m.in. pestycydów i sumy pestycydów są wykonywane w ramach
prowadzenia programu monitoringu jakości wody, który obejmuje wyniki badań jakości wody uzyskane
w ramach wewnętrznej kontroli jakości wody przeprowadzanej przez przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne oraz podmioty dostarczające lub wykorzystujące wodę pochodzącą z indywidualnego
ujęcia w ramach działalności gospodarczej lub w budynkach użyteczności publicznej, budynkach
zamieszkania zbiorowego lub w podmiotach działających na rynku spożywczym, wykorzystujących
wodę, jak również w ramach prowadzonego przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej nadzoru nad
jakością wody. Prowadzony monitoring służy przekazywaniu informacji niezbędnych do oceny
zgodności z wymaganiami określonymi w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r.
w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi w aspekcie zagrożeń zdrowotnych, jakie
mogą powodować zanieczyszczenia pojawiające się w wodzie. Próbki do badań jakości wody są
pobierane zgodnie z harmonogramem na dany rok z określoną częstotliwością. Minimalna częstotliwość
pobierania próbek do badań jakości wody zależy od objętości dostarczanej lub produkowanej wody
w danej strefie zaopatrzenia.
Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz podmioty zbiorowego zaopatrzenia w wodę
przeznaczoną do spożycia przez ludzi wykonują, zgodnie z załącznikiem nr 1 część B do
rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do
spożycia przez ludzi, badania pestycydów i sumy pestycydów w wodzie przeznaczonej do spożycia
przez ludzi w zakresie, w jakim na danych obszarach ich występowanie jest wysoce prawdopodobne.
Oznaczana jest obecność pestycydów, których występowania w wodzie można oczekiwać. Zakres
prowadzenia badań jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi ustala właściwy państwowy
powiatowy inspektor sanitarny lub państwowy graniczny inspektor sanitarny po uwzględnieniu różnych
czynników, jak np. jakość i rodzaj ujmowanej wody, stosowane metody uzdatniania wody, materiały
użyte do budowy sieci wodociągowej oraz zanieczyszczenia występujące w środowisku.
Zadanie 3. Badanie wpływu chemicznej ochrony roślin na stan wód powierzchniowych
Państwowy monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych koncentruje się na
zbieraniu danych o stanie jednolitych części wód powierzchniowych w celu wydawania
wieloaspektowych i kompleksowych ocen, między innymi na potrzeby wypełnienia celów planistycznych
w gospodarowaniu wodami. Monitoring ten, ze względu na ograniczone spektrum badanych substancji
wynikające z uwarunkowań prawnych, nie obejmuje badań stosowanych środków ochrony roślin.
Z tego powodu monitoring ten powinien być uzupełniany przez monitoring obejmujący jak największą
liczbę substancji czynnych, występujących obecnie w środkach ochrony roślin.
W tym celu będzie prowadzony w ramach dotacji celowych monitoring pozostałości środków ochrony
roślin w wodach powierzchniowych przez IOR–PIB oraz IO–PIB we współpracy z wojewódzkimi
inspektoratami ochrony środowiska na podstawie porozumień lub ustaleń pomiędzy ww. instytutami
i wojewódzkimi inspektoratami ochrony środowiska
Zadanie 4. Nadzór nad środkami ochrony roślin zawierającymi substancje czynne, które powinny
być objęte szczególnym monitoringiem
Zgodnie z art. 1 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 540/2011 z dnia 25 maja 2011 r.
w sprawie wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009
w odniesieniu do wykazu zatwierdzonych substancji czynnych (Dz. Urz. UE L 153 z 11.06.2011, str. 1,
z późn. zm.) substancje czynne wymienione w załączniku do tego rozporządzenia zostają zatwierdzone
do stosowania w środkach ochrony roślin. W załączniku do rozporządzenia zostały również
przedstawione szczególne wymagania dotyczące danej substancji czynnej oraz informacje, czy dana
substancja czynna powinna zostać objęta szczególnym programem monitorowania w związku
z większym ryzykiem związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Na podstawie krajowego planu działania będzie prowadzony nadzór nad stosowaniem środków
ochrony roślin zawierających substancje czynne, które powinny zostać objęte szczególnym programem
monitorowania.
7.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1)
będą prowadzone działania edukacyjno-informacyjne;
2)
będą przeprowadzane kontrole;
3)
będzie prowadzony monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych;
4)
będzie prowadzony monitoring wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi;
5)
będzie prowadzona analiza wyników działań kontrolnych i monitoringowych;
6)
będzie sprawowany nadzór nad środkami ochrony roślin zawierającymi substancje czynne,
które powinny być objęte szczególnym monitoringiem.
7.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Zdrowia,
Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz przez jednostki nadzorowane i podległe w ramach przyznanych
limitów
wydatków
budżetowych
poszczególnych
jednostek
sektora
finansów
publicznych
uczestniczących w realizacji tego działania. Zadania związane z nadzorem nad przestrzeganiem
środków ochrony środowiska wodnego podczas wykonywania zabiegów ochrony roślin będą
realizowane przez właściwe Inspekcje w ramach limitów wydatków budżetowych ich głównych
inspektorów oraz wojewodów. Badanie wpływu chemicznej ochrony roślin na stan wód
powierzchniowych prowadzone będzie przez IOR–PIB oraz IO–PIB w ramach dotacji celowej we
współpracy z wojewódzkimi inspektoratami ochrony środowiska
8. Działanie 8. Ograniczenie stosowania środków ochrony roślin na obszarach
szczególnie wrażliwych
W Polsce zostały przyjęte szczegółowe przepisy ograniczające stosowanie środków ochrony roślin
na obszarach szczególnie wrażliwych – przede wszystkim na obszarach, na których mogą przebywać
osoby szczególnie narażone na zagrożenia stwarzane przez te środki (dzieci, osoby starsze, osoby
chore). Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 12 dyrektywy 2009/128/WE.
Stosownie do przepisów art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin jest
zabronione stosowanie środków ochrony roślin, które zostały zgodnie z przepisami rozporządzenia
Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji,
oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniającego i uchylającego dyrektywy 67/548/EWG
i 1999/45/WE oraz zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (Dz. Urz. UE L 353 z 31.12.2008,
str. 1, z późn. zm.) zaklasyfikowane jako stwarzające zagrożenie dla zdrowia człowieka, na terenach
placów zabaw, żłobków, przedszkoli, szkół podstawowych, szpitali, stref ochronnych „A” wydzielonych
na obszarach uzdrowisk lub obszarach ochrony uzdrowiskowej w rozumieniu przepisów o lecznictwie
uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony uzdrowiskowej oraz w gminach uzdrowiskowych.
Odstępstwa od tej zasady mogą być stosowane jedynie w ściśle określonych przypadkach
1)
wystąpienia agrofagów kwarantannowych;
2)
zagrożenia przez agrofagi pomników przyrody lub zespołów przyrodniczo-krajobrazowych
w rozumieniu przepisów o ochronie przyrody;
3)
wystąpienia roślin stwarzających zagrożenie dla zdrowia ludzi;
4)
wystąpienia organizmów szkodliwych dla roślin lub produktów roślinnych, których zwalczenie
metodami niechemicznymi jest nieuzasadnione ekonomicznie lub nieskuteczne.
Decyzję w sprawie odstępstwa wydaje wojewódzki inspektor ochrony roślin i nasiennictwa.
Ponadto, zgodnie z art. 35 ust. 1 ww. ustawy, środki ochrony roślin należy stosować w taki sposób,
aby nie stwarzać zagrożenia dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz dla środowiska, w tym przeciwdziałać
zniesieniu środków ochrony roślin na obszary i obiekty niebędące celem zabiegu z zastosowaniem tych
środków oraz planować stosowanie środków ochrony roślin z uwzględnieniem okresu, w którym ludzie
będą przebywać na obszarze objętym zabiegiem.
Tym samym zostały przyjęte w Polsce wszystkie niezbędne środki prawne do ograniczenia
stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych i wyeliminowania ryzyka z tym
związanego w odniesieniu do szczególnie narażonych grup ludności.
W ramach działania będą realizowane działania edukacyjne oraz przeprowadzane kontrole
w zakresie przestrzegania powyższych przepisów.
8.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą
1)
prowadzone działania informacyjno-edukacyjne;
2)
przeprowadzane kontrole.
8.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Kontrole dotyczące przestrzegania przepisów w zakresie ograniczenia
stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych będą przeprowadzane przez
Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków budżetowych
Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów.
9. Działanie 9. Wyeliminowanie zagrożeń na poszczególnych etapach wykonywania
zabiegów ochrony roślin
Zagrożenia związane ze stosowaniem środków ochrony roślin mogą wystąpić nie tylko podczas
samego stosowania tych środków, ale również na innych etapach przygotowywania i wykonywania
zabiegu. Szczególne znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa ma właściwe przechowywanie
środków ochrony roślin (w celu uniemożliwienia ich przeniknięcia do wód lub środowiska glebowego
w razie przypadkowego wylania lub rozsypania środka, przypadkowego kontaktu ze środkiem osób
nieuprawnionych lub zwierząt), sporządzanie cieczy użytkowej (ryzyko rozlania środka i powstania
skażeń punktowych), a także zagospodarowywania pozostałości cieczy użytkowej i mycia sprzętu
przeznaczonego do wykonywania zabiegu po jego przeprowadzeniu. Działanie to służy osiągnięciu
celów określonych w art. 13 dyrektywy 2009/128/WE.
Ponieważ użytkownicy nieprofesjonalni środków ochrony roślin na ogół nie są w stanie spełnić
wymogów dotyczących właściwego przechowywania środków ochrony roślin, mycia użytego sprzętu lub
zagospodarowywania resztek po zabiegu (środki ochrony roślin są przechowywane i wykorzystywane
przez amatorów m.in. w pomieszczeniach mieszkalnych), osoby takie nie powinny mieć swobodnego
dostępu do środków szczególnie niebezpiecznych.
W związku z powyższym zostały przyjęte przepisy określające szczegółowo sposób wykonywania
poszczególnych czynności związanych z ochroną roślin, w tym sposób
1)
przechowywania środków ochrony roślin (obejmujący wymogi bezpieczeństwa i higieny pracy,
wymagania dla obiektów, w jakich środki te są przechowywane);
2)
sporządzania cieczy użytkowej (minimalna odległość wykonywania takich czynności od
zbiorników i cieków wodnych);
3)
stosowania środków ochrony roślin (w tym wymogi dotyczące zachowania stref buforowych,
warunków atmosferycznych, w jakich mogą być wykonywane zabiegi);
4)
czyszczenia sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin (określający
minimalną odległość, w jakiej te czynności mogą być wykonywane od zbiorników i cieków
wodnych);
5)
postępowania z pozostałościami cieczy użytkowej po zakończonych zabiegach;
6)
postępowania z pustymi opakowaniami po środkach ochrony roślin.
Sposób postępowania eliminujący ryzyko związane z wykonywaniem każdej z powyższych czynności
został określony w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 czerwca 2002 r.
w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy stosowaniu i magazynowaniu środków ochrony roślin
oraz nawozów mineralnych i organiczno-mineralnych (Dz. U. poz. 896, z późn. zm.), rozporządzeniu
Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie sposobu postępowania przy
stosowaniu i przechowywaniu środków ochrony roślin, ustawie z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce
opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 160, z późn. zm.) oraz
rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie warunków
stosowania środków ochrony roślin.
Zostały przyjęte także rozwiązania ograniczające dostęp użytkowników nieprofesjonalnych do
preparatów stwarzających największe zagrożenie. Osoby takie na ogół nie mają bowiem szczegółowej
wiedzy dotyczącej bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin, jak również wykorzystują te środki
w
miejscach,
w
których
trudno
jest
zachować
warunki
bezpiecznego
ich
stosowania
(w pomieszczeniach mieszkalnych, na balkonach i w ogrodach przydomowych).
Zgodnie z art. 36 ust. 4 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin zostało zabronione
stosowanie przez użytkowników nieprofesjonalnych, w formie oprysku lub fumigacji, a także
wykorzystywanie do zaprawiania nasion, środków ochrony roślin zaklasyfikowanych, zgodnie
z przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia
2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniającego
i uchylającego dyrektywy 67/548/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniającego rozporządzenie (WE)
nr 1907/2006, do co najmniej jednej z poniższych klas i kategorii zagrożenia
1)
toksyczność ostra kategoria 1, 2 i 3;
2)
działanie rakotwórcze;
3)
działanie mutagenne;
4)
działanie szkodliwe na rozrodczość;
5)
działanie toksyczne na narządy docelowe po narażeniu jednorazowym (STOT SE) kategoria 1;
6)
działanie toksyczne na narządy docelowe po narażeniu powtarzanym (STOT RE) kategoria 1.
Wyeliminowanie zagrożeń na poszczególnych etapach wykonywania zabiegów ochrony roślin to
także dbałość, aby środki ochrony były stosowane w sposób niestwarzający zagrożenia dla zdrowia
ludzi i zwierząt oraz dla środowiska (promowanie dobrych praktyk dotyczyć musi nie tylko wykonywania
oprysków, ale i innych metod stosowania środków ochrony roślin, jak np. zaprawianie nasion), a także
przeciwdziałanie zniesieniu środków ochrony roślin na obszary i obiekty niebędące celem zabiegu.
Szczególną uwagę należy zwrócić przy tym na ochronę owadów zapylających.
W ramach działania będą realizowane zadania edukacyjne oraz przeprowadzane kontrole
w zakresie przestrzegania powyższych przepisów.
9.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą prowadzone
1)
działania informacyjno-edukacyjne;
2)
kontrole.
9.2. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Zadania związane z nadzorem nad wykonywaniem zabiegów ochrony roślin
będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów
wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów.
Materiały informacyjne i edukacyjne będą opracowywane przez instytuty nadzorowane przez Ministra
Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w tym w ramach realizowanych przez nie dotacji celowych.
10. Działanie 10. Integrowana ochrona roślin
Podstawowym celem krajowego planu działania jest upowszechnianie zasad integrowanej ochrony
roślin. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 14 dyrektywy 2009/128/WE.
Wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin, której głównym założeniem jest racjonalne
stosowanie środków ochrony roślin, na podstawie faktycznej potrzeby wykonania zabiegu,
z uwzględnieniem w pierwszej kolejności metod niechemicznych, w najbardziej efektywny sposób
ogranicza zagrożenia związane ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Zadanie to stanowi kontynuację działań realizowanych w ramach krajowego planu działania na lata
2013–2017 oraz krajowego planu działania na lata 2018–2022, dzięki którym upowszechniono głównie
wśród użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin zasady integrowanej ochrony roślin,
ograniczając tym samym zagrożenia związane z wykorzystywaniem tych środków.
Promowanie zasad integrowanej ochrony roślin będzie realizowane w ramach następujących zadań
szczegółowych.
Zadanie 1. Upowszechnianie wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin
Zadaniem priorytetowym krajowego planu działania będzie dalsze upowszechnianie wiedzy na temat
integrowanej ochrony roślin.
Zadanie to będzie realizowane przez
1)
Poz. 768
prowadzenie specjalistycznych szkoleń, seminariów i konferencji, pokazów najlepszych
praktyk i doświadczeń polowych oraz innych przedsięwzięć w zakresie ochrony roślin;
2)
przygotowywanie i upowszechnianie wyników badań naukowych, materiałów informacyjnych,
szkoleniowych oraz publikację informacji z zakresu ochrony roślin w prasie branżowej;
3)
utrzymanie i rozwój Platformy Sygnalizacji Agrofagów, na której będą udostępniane metodyki
integrowanej ochrony roślin, systemy wspomagania decyzji, poradniki sygnalizatora,
programy ochrony roślin oraz opracowania naukowe dotyczące ochrony roślin.
Podstawowym sposobem promowania idei integrowanej ochrony roślin, a tym samym podnoszenia
wiedzy o zrównoważonych metodach ochrony upraw będzie właściwa edukacja producentów rolnych
oraz doradców, a także dostarczenie im niezbędnych narzędzi do stosowania zasad integrowanej
ochrony roślin. Rozwój elektronicznej formy przekazu informacji będzie stanowić płaszczyznę
i narzędzie wymiany doświadczeń oraz transferu wiedzy pomiędzy nauką a praktyką przy wdrażaniu
integrowanej ochrony roślin.
Zadanie 2. Utrzymanie platformy internetowej poświęconej integrowanej ochronie roślin
Utworzona w ramach krajowego planu działania realizowanego w latach 2013–2017 Platforma
Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl) stanowi płaszczyznę i narzędzie wymiany doświadczeń
oraz transferu wiedzy pomiędzy nauką a praktyką przy realizacji wymagań integrowanej ochrony roślin.
Platforma jest prowadzona przez IOR–PIB w ścisłej współpracy z IO–PIB oraz Instytutem Uprawy
Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowym Instytutem Badawczym w Puławach.
Biorąc pod uwagę możliwość dostępu do Internetu w Polsce, a w szczególności jego rozwój na
obszarach wiejskich, platforma umożliwia mieszkańcom tych obszarów dostęp do nowoczesnych
narzędzi informatycznych. Za pośrednictwem platformy internetowej poświęconej integrowanej ochronie
roślin jest możliwe także informowanie ogółu społeczeństwa o środkach ochrony roślin i zasadach ich
stosowania. Na stronie internetowej będą udostępniane informacje dotyczące sygnalizacji agrofagów,
systemy wspomagania podejmowania decyzji w ochronie roślin, informacje na temat zwalczania
agrofagów, a także metodyki integrowanej ochrony roślin, programy ochrony roślin oraz poradniki
sygnalizatora i inne opracowania.
W ramach działania planowana jest dalsza rozbudowa i modernizacja Platformy Sygnalizacji
Agrofagów w celu dostosowania jej do bieżących potrzeb użytkowników, obejmująca w szczególności
1)
regularne zamieszczanie, w formie biuletynu, informacji istotnych w kontekście integrowanej
ochrony upraw (o wynikach badań naukowych, obserwacjach polowych, zmianach prawnych,
identyfikowanych zagrożeniach);
2)
wydawanie komunikatów o wynikach sygnalizacji oraz nagłych zagrożeniach dla upraw;
3)
zapewnienie jej interaktywności przez możliwość zadawania pytań ekspertowi.
Informacje na platformie zostaną poszerzone o znaczenie racjonalnego nawożenia w integrowanej
ochronie roślin. Zostaną zamieszczone materiały z zakresu doradztwa nawozowego opartego na
podstawie badań gleby i materiału roślinnego, które są wykonywane przez stacje chemiczno-rolnicze.
Ponadto będzie rozwijana współpraca z innymi jednostkami w zakresie sygnalizacji agrofagów
w celu pozyskiwania jak największej liczby danych (w szczególności z wojewódzkimi ośrodkami
doradztwa rolniczego, Centralnym Ośrodkiem Badania Odmian Roślin Uprawnych oraz jednostkami
naukowo-badawczymi).
Zadanie 3. Opracowanie, aktualizacja i udostępnienie metodyk integrowanej ochrony
poszczególnych upraw
Jednym z działań pozalegislacyjnych, służących wdrożeniu ogólnych zasad integrowanej ochrony
roślin, będzie aktualizacja oraz udostępnienie użytkownikom profesjonalnym środków ochrony roślin
metodyk integrowanej ochrony roślin. Metodyki zawierają zalecenia dotyczące metod ochrony roślin dla
poszczególnych upraw, obejmujące metody agrotechniczne, biologiczne i chemiczne, ze szczególnym
uwzględnieniem wspomagania naturalnych procesów samoregulacji zachodzących w agrocenozach.
Jednym z elementów wykorzystywanych w integrowanej ochronie roślin jest stosowanie prawidłowego
płodozmianu. Istotna jest też uprawa odmian odpornych i tolerancyjnych oraz wprowadzanie do praktyki
rolniczej alternatywnych form uprawy, takich jak: siew mieszanek odmian i gatunków, pozwalających na
lepsze wykorzystanie zasobów środowiska rolniczego bez zakłócania jego równowagi biologicznej.
Metodyki integrowanej ochrony roślin zawierają wskazówki dotyczące doboru i stosowania środków
ochrony roślin w taki sposób, aby minimalizować ryzyko powstawania zagrożeń dla zdrowia ludzi oraz
dla środowiska naturalnego, w tym środowiska wodnego i owadów zapylających.
W ramach zadania będą aktualizowane dotychczas wykonane metodyki (w celu uwzględnienia
postępu technologicznego w ochronie roślin, wyników nowych badań naukowych, identyfikowanych
zagrożeń), jak i będą opracowywane metodyki dla nowych gatunków. Opracowywane i aktualizowane
metodyki będą udostępniane za pośrednictwem Platformy Sygnalizacji Agrofagów.
Zadanie 4. Prowadzenie systemu sygnalizacji agrofagów
Jednym z istotnych elementów integrowanej ochrony roślin jest ograniczenie wykonywania
chemicznych zabiegów ochrony roślin do przypadków, których jest to uzasadnione występowaniem
organizmów szkodliwych w natężeniu stwarzającym zagrożenie dla upraw, oraz wybór optymalnego
terminu wykonania zabiegu ochrony roślin. Pozwala to, przez podniesienie efektywności zabiegów
ochrony roślin, na ograniczenie ilości stosowanych środków ochrony roślin oraz dobór najbardziej
skutecznych preparatów.
Planuje się, aby zadania w tym zakresie były wykonywane przez instytuty badawcze, jednostki
doradcze – zarówno jednostki doradztwa rolniczego, jak i jednostki komercyjne oraz organizacje
działającymi w obszarze rolnictwa lub grupy producentów.
Realizacji zadania będzie służyć głównie Platforma Sygnalizacji Agrofagów, na której będą
zamieszczane komunikaty i zalecenia dotyczące wykonania zabiegów w związku z wystąpieniem
zagrożenia powodowanego przez organizmy szkodliwe.
Ponadto w ramach zadania będą opracowywane oraz udostępniane producentom i doradcom
poradniki sygnalizatora dla kolejnych upraw, zawierające praktyczne wytyczne dotyczące identyfikacji
i sygnalizacji poszczególnych agrofagów. Poradniki te, udostępniane na Platformie Sygnalizacji
Agrofagów, będą miały formę zarówno pełnych kompendiów dla poszczególnych upraw, jak i syntetycznych
kart informacyjnych dla poszczególnych agrofagów.
Zadanie 5. Udostępnienie systemów wspomagania podejmowania decyzji w ochronie roślin
Istotnym elementem monitorowania występowania organizmów szkodliwych i sygnalizacji ich
występowania jest wykorzystanie zaawansowanych systemów wspomagania decyzji w ochronie roślin.
Systemy takie umożliwiają ograniczenie liczby zabiegów przy jednoczesnym zabezpieczeniu skutecznej
ochrony roślin uprawnych, co przyczynia się do zwiększenia bezpieczeństwa konsumentów płodów
rolnych oraz środowiska naturalnego, a także ograniczenia kosztów produkcji.
Wsparciem dla wdrożenia zasad integrowanej ochrony roślin poza systemem sygnalizacji agrofagów
jest zatem udostępnienie wybranych systemów wspomagania podejmowania decyzji w ochronie roślin
użytkownikom profesjonalnym środków ochrony roślin. Jednym z takich systemów jest również system
eDWIN – „Internetowej Platformy Doradzania i Wspomagania Decyzji w Integrowanej Ochronie Roślin”,
zrealizowany ze środków publicznych w ramach działania 2.1 „Wysoka dostępność i jakość e-usług
publicznych” II Osi priorytetowej „E-administracja i otwarty rząd” Programu Operacyjnego Polska
Cyfrowa na lata 2014–2020.
W ramach dotacji celowych realizowanych przez instytuty nadzorowane przez Ministra Rolnictwa
i Rozwoju Wsi będą opracowywane i testowane nowe systemy oraz aktualizowane systemy już
dostępne. Wszystkie będą udostępniane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów.
Zadanie 6. Udostępnienie programów integrowanej ochrony roślin
Narzędziem niezbędnym dla prawidłowego planowania i wykonywania zabiegów ochrony roślin są
programy integrowanej ochrony opracowywane dla poszczególnych upraw. Programy te są także
uzupełnieniem wiedzy przekazywanej za pośrednictwem metodyk integrowanej ochrony roślin,
ponieważ zawierają informacje o aktualnie dostępnych środkach ochrony roślin.
Programy ochrony roślin, aby pomagały we wdrażaniu zasad integrowanej ochrony roślin, obok
informacji o chemicznych metodach ochrony roślin muszą zawierać wytyczne dotyczące działań
prewencyjnych i zapobiegających wystąpieniu agrofagów oraz informacje o niechemicznych metodach
ich zwalczania. Programy wskazują także preparaty zawierające substancje czynne niskiego ryzyka,
preparaty biologiczne oraz substancje podstawowe, którym należy przyznać pierwszeństwo przed
zastosowaniem chemicznych środków ochrony roślin.
Programy ochrony roślin będą uwzględniać także specyficzne wymagania systemów jakości
żywności, nakierowanych na ograniczanie zagrożeń dla środowiska naturalnego oraz dla zdrowia ludzi,
czyli rolnictwa ekologicznego oraz integrowanej produkcji roślin.
Programy ochrony roślin będą także wskazywać, jakie zagrożenia mogą wiązać się ze stosowaniem
poszczególnych preparatów i zawierać zalecenia, w jaki sposób zagrożenia te można eliminować.
W szczególności dotyczy to ochrony wód, fauny pożytecznej i owadów zapylających. Będą zawierać
także inne niezbędne informacje dla prawidłowego planowania zabiegów ochrony roślin, jak np.
wskazówki dotyczące łącznego stosowania agrochemikaliów czy zapobiegania powstawaniu
odporności u organizmów szkodliwych, czy też minimalizowania obecności pozostałości substancji
czynnych.
W ramach krajowego planu działania będą opracowywane oraz regularnie aktualizowane programy
ochrony dla poszczególnych upraw, spełniające powyższe warunki. Programy te będą upowszechniane
za pośrednictwem Platformy Sygnalizacji Agrofagów.
Zadanie 7. Upowszechnianie wyników oceny prowadzonej w ramach Porejestrowego
Doświadczalnictwa Odmianowego
Wykorzystywanie odmian roślin uprawnych wykazujących odporność lub tolerancję na organizmy
szkodliwe jest jednym z czynników sprzyjających ograniczeniu stosowania środków ochrony roślin.
Zadanie będzie realizowane przez Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych,
z wykorzystaniem oceny odporności odmian roślin uprawnych na agrofagi w ramach Porejestrowego
Doświadczalnictwa Odmianowego, na podstawie którego będą tworzone listy odmian zalecanych do
uprawy na obszarze poszczególnych województw. Listy te stanowią jeden z elementów udostępnianych
na Platformie Sygnalizacji Agrofagów w ramach doradztwa rolniczego.
Zadanie 8. Upowszechnianie systemu integrowanej produkcji roślin
Integrowana produkcja roślin jest krajowym systemem jakości żywności, wykorzystującym w sposób
zrównoważony postęp techniczny i biologiczny w uprawie, ochronie roślin i nawożeniu, której
zasadniczym celem jest dbałość o zdrowie ludzi i o środowisko. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia
8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin nadzór nad gospodarstwami uczestniczącymi w systemie
i wydawanie certyfikatów poświadczających jej stosowanie należą do podmiotów certyfikujących,
upoważnianych przez wojewódzkich inspektorów ochrony roślin i nasiennictwa.
Uczestnictwo w systemie pozwala na uzyskanie wysokiej jakości płodów rolnych, które można
wprowadzać do obrotu ze znakiem integrowanej produkcji roślin.
W ramach zadania będą prowadzone działania informacyjne i upowszechniające ten system oraz
szkolenia i usługi doradcze, w tym w ramach PS WPR. Będzie rozszerzany zakres upraw, których
producenci będą mogli uczestniczyć w systemie (przez opracowywanie nowych lub aktualizację
istniejących metodyk integrowanej produkcji roślin). Doskonalone będą także metody kontroli w ramach
systemu dla zapewnienie jego wiarygodności, tak na rynku krajowym, jak na rynkach państw, do których
będą eksportowane polskie płody rolne.
Zadanie 9. Prowadzenie doradztwa w ochronie roślin
Zadaniem Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie i wojewódzkich ośrodków doradztwa
rolniczego jest prowadzenie doradztwa w zakresie rolnictwa. Wojewódzkie ośrodki doradztwa
rolniczego w ramach zadań z zakresu doradztwa rolniczego prowadzą szkolenia dla rolników i innych
mieszkańców obszarów wiejskich, w szczególności w zakresie stosowania nowoczesnych metod
agrotechnicznych i rolnictwa ekologicznego. Ponadto wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego
prowadzą działalność informacyjną wspierającą rozwój produkcji rolniczej, działalność w zakresie
podnoszenia kwalifikacji zawodowych rolników i innych mieszkańców obszarów wiejskich oraz
upowszechniają metody produkcji rolniczej. Zadania te obejmują także upowszechnianie wiedzy
i przekazywanie użytkownikom środków ochrony roślin najnowszych informacji związanych z ochroną
roślin. Właściwy sposób postępowania producentów rolnych stosujących środki ochrony roślin
w największym stopniu ogranicza ryzyko związane z ich użyciem. Dlatego jest konieczne wykorzystanie
profesjonalnego doradztwa w tym zakresie.
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie oraz wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego
współpracują z instytucjami administracji rządowej i samorządowej działającymi m.in. na rzecz ochrony
roślin, a także z instytutami badawczymi, uczelniami rolniczymi, Państwową Inspekcją Ochrony Roślin
i Nasiennictwa oraz izbami rolniczymi, branżowymi organizacjami rolników i innymi podmiotami
gospodarczymi dostarczającymi środki do produkcji rolnej.
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie wraz z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa rolniczego
są jednostkami, które zajmują się kształceniem ustawicznym rolników i mieszkańców obszarów
wiejskich. Doskonalenie kadry doradczej z ośrodków wojewódzkich jest realizowane przez system
specjalistycznych szkoleń oraz organizowanie seminariów, konferencji i pokazów najlepszych praktyk
rolniczych, stanowiąc ważny element gwarancji świadczenia wysokiej jakości usług doradczych.
Zadanie 10. Zapewnienie bezpieczeństwa owadów zapylających podczas wykonywania
zabiegów ochrony roślin
Jednym z podstawowych celów integrowanej ochrony roślin jest ograniczenie wpływu zabiegów
ochrony roślin na organizmy niebędące celem ich działania, w szczególności zaś na faunę pożyteczną,
w tym na owady zapylające.
Owady zapylające, a przede wszystkim pszczoły miodne, spełniają niezwykle istotną rolę
w rolnictwie, a także w naturalnych ekosystemach. Według danych Organizacji Narodów
Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa FAO spośród 100 głównych gatunków roślin
uprawnych, stanowiących 90% produkowanej na świecie żywności, aż 71 jest zapylanych przez
pszczoły. Owady te pełnią szczególnie istotną rolę w produkcji owoców (np. jabłek, wiśni), warzyw (np.
ogórków, dyni, cukinii) oraz roślin przemysłowych (np. rzepaku).
Jednocześnie środki ochrony roślin są wskazywane jako jedna z przyczyn upadków owadów
zapylających obok chorób wirusowych, pasożytniczych oraz zmian środowiskowych.
Środki ochrony roślin przy niewłaściwym ich stosowaniu mogą bowiem powodować ostre zatrucia
pszczół, powodując ich nagłe upadki, oraz zatrucia chroniczne, osłabiające organizm owadów
i zwiększające narażenie ich na inne czynniki szkodliwe.
W związku z powyższym przyjęto rozwiązania mające na celu ograniczenie ryzyka, jakie dla
owadów zapylających mogą stwarzać środki ochrony roślin. Zagadnienia ochrony zapylaczy są jednym
z wymagań integrowanej ochrony roślin, określonych w przepisach rozporządzenia Ministra Rolnictwa
i Rozwoju Wsi z dnia 18 kwietnia 2013 r. w sprawie wymagań integrowanej ochrony roślin (Dz. U. poz.
505), a także obligatoryjnych szkoleń dla osób stosujących środki ochrony roślin, których programy
określa rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 maja 2013 r. w sprawie szkoleń
w zakresie środków ochrony roślin. Przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia
z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków ochrony roślin określają także
minimalne odległości od pasiek, w jakich można stosować te środki.
W ramach zadania będą prowadzone działania na rzecz ograniczenia liczby przypadków zatruć
pszczół środkami ochrony roślin, w tym
1)
działania informacyjno-edukacyjne wśród użytkowników tych środków;
2)
działania monitoringowe w celu określenia stanu zdrowotności rodzin pszczelich w Polsce;
3)
kontrole prawidłowości stosowania środków ochrony roślin;
4)
badania naukowe dotyczące wrażliwości pszczoły miodnej i innych zapylaczy na środki
ochrony roślin.
Ponadto, aby prawidłowo oceniać ryzyko stwarzane przez środki ochrony roślin dla pszczół, na
podstawie przepisów ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, ustanowiono, że urząd
obsługujący ministra właściwego do spraw rolnictwa gromadzi informacje o zatruciach pszczół środkami
ochrony roślin. System zbierania informacji o zatruciach pszczół pozwala na pełne poznanie skali tego
zjawiska oraz, w razie konieczności, podjęcie dodatkowych działań zmierzających do jego ograniczenia.
W ramach krajowego planu działania będą kontynuowane dotychczasowe działania mające na celu
określenie skali zagrożeń stwarzanych dla pszczół przez środki ochrony roślin.
Zadanie 11. Monitoring odporności agrofagów na środki ochrony roślin oraz ograniczanie tego
zjawiska
Podstawową zasadą integrowanej ochrony roślin jest ograniczenie stosowania chemicznych
środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Zjawisko odporności agrofagów na środki ochrony
roślin to obecnie bardzo często występująca przyczyna nieskuteczności zabiegu chemicznego.
Zjawisko to wymusza intensyfikację zabiegów chemicznych, co jest sprzeczne z założeniami
integrowanej ochrony roślin. W rezultacie do środowiska przyrodniczego dostaje się znacznie więcej
substancji chemicznych. Również straty ekonomiczne w rolnictwie powstałe na skutek uodparniania się
agrofagów są często bardzo duże (spadek plonowania roślin, wyższe koszty związane z częstszym
wykonywaniem zabiegów chemicznych).
Odporność agrofagów jest zjawiskiem dynamicznym, które stale ulega różnym zmianom i w związku
z tym wymaga stałego monitorowania. Obecnie zjawisko to występuje w Polsce powszechnie i dotyczy
środków ochrony roślin z grupy insektycydów, fungicydów, herbicydów oraz z innych grup środków
chemicznych i biologicznych. Wśród gatunków agrofagów o szczególnym znaczeniu z gospodarczego
punktu widzenia, których odporność na środki chemiczne powoduje znaczne straty w rolnictwie,
wymienić należy: słodyszka rzepakowego, chowacza podobnika, mszycę brzoskwiniową w rzepaku,
chwościka buraka czy miotłę zbożową.
Na podstawie zmian w poziomach wrażliwości ważnych gospodarczo gatunków agrofagów będą
opracowywane i wdrażane do praktyki rolniczej odpowiednie strategie przeciwdziałające wzrostowi
odporności. Strategie te mogą być również opracowane i rozpatrywane pod kątem utrzymania
skuteczności substancji czynnych szczególnie istotnych dla rolnictwa. Dodatkowo będą tworzone
i przekazywane do praktyki rolniczej bieżące, innowacyjne zalecenia i informacje na temat poziomu
wrażliwości agrofagów, co pozwoli producentom roślin na skuteczniejszą ochronę upraw rolnych
i ochronę środowiska.
Realizacja zadania przyczyni się nie tylko do rozwiązywania bieżących problemów związanych
z odpornością agrofagów i skutecznością środków ochrony roślin. Pozwoli na utrzymanie stałej kontroli
zjawiska, szybką reakcję na pojawiające się problemy (często w trakcie okresu, w którym środek jest
dopuszczony do obrotu, ale pojawia się i narasta odporność), zwiększenie ilości skutecznych środków
ochrony roślin.
Badane będą również mechanizmy odporności, dzięki czemu w wielu przypadkach będzie możliwe
opracowanie metod, które umożliwią powrót populacji odpornej do wystarczającego poziomu
wrażliwości na daną substancję czynną, np. przez zastosowanie odpowiednich synergetyków
blokujących mechanizmy odporności.
W ramach zadania
1)
będzie prowadzony monitoring w celu określenia poziomu odporności lub wrażliwości
wybranych gatunków agrofagów na środki ochrony roślin;
2)
będą prowadzone badania naukowe w celu określenia mechanizmów zaistniałej odporności;
3)
będą opracowane strategie redukcji ryzyka odporności;
4)
będą opracowywane zalecenia dla producentów rolnych oraz doradztwa, z uwzględnieniem
bieżącej sytuacji związanej z odpornością agrofagów;
5)
będą prowadzone działania informacyjno-edukacyjne wśród użytkowników środków ochrony
roślin.
Zadanie 12. Zachęty do stosowania integrowanej ochrony roślin poprzez interwencje Planu
Strategicznego Wspólnej Polityki Rolnej
Jednym z istotnych elementów integrowanej ochrony roślin są niechemiczne metody ochrony roślin,
w tym metody agrotechniczne, biologiczne czy hodowlane (stosowanie odmian odpornych
i tolerancyjnych na agrofagi).
Aby
zachęcić
rolników
do
przechodzenia
na
zrównoważone
metody
gospodarowania
zaprojektowane zostały interwencje PS WPR, ukierunkowane na promowanie niechemicznych metod
ochrony roślin oraz zrównoważonego stosowania środków ochrony roślin.
Najważniejszą z takich interwencji, obok wsparcia rolnictwa ekologicznego, będzie ekoschemat
dedykowany uczestnictwu w systemie integrowanej produkcji roślin.
W ramach tego ekoschematu wymagane będzie prowadzenie upraw zgodnie z metodykami
integrowanej produkcji roślin pod nadzorem podmiotów certyfikujących. Należy podkreślić, że w ramach
integrowanej produkcji roślin stawiane są takie wymagania, jak m.in.
1)
przestrzeganie właściwego płodozmianu;
2)
stosowanie właściwej agrotechniki, ograniczającej występowanie agrofagów;
3)
stosowanie ochrony biologicznej;
4)
stwarzanie warunków korzystnych dla występowania organizmów pożytecznych;
5)
wykorzystywanie odmian tolerancyjnych lub odpornych na agrofagi, zgodnie z zaleceniami
Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego;
6)
stosowanie zrównoważonego nawożenia, opartego na faktycznych potrzebach roślin.
Wsparciem objęta będzie powierzchnia upraw, na której realizowane będą zobowiązania ekoschematu
oraz powierzchnia trwałych użytków zielonych odpowiadająca równowartości powierzchni tych upraw
w wysokości ok. 292,13 euro/ha. Stawki płatności określane w EUR przeliczane będą na zł według kursu
PLN/EUR ustalonego na ostatni dzień roboczy września danego roku.
10.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1)
będzie upowszechniana wiedza z zakresu integrowanej ochrony roślin;
2)
będzie utrzymana i rozwijana platforma internetowa poświęcona integrowanej ochronie roślin;
3)
będą
opracowane,
aktualizowane
i
udostępniane
metodyki
integrowanej
ochrony
poszczególnych upraw;
4)
będzie prowadzony system sygnalizacji agrofagów;
5)
będą udostępniane systemy wspomagania podejmowania decyzji w ochronie roślin;
6)
będą udostępniane programy integrowanej ochrony roślin;
7)
będą
upowszechniane
wyniki
oceny
prowadzonej
w
ramach
Porejestrowego
Doświadczalnictwa Odmianowego;
8)
będzie upowszechniany system integrowanej produkcji roślin;
9)
będzie prowadzone doradztwo w ochronie roślin;
10) będą prowadzone działania informacyjno-edukacyjne i przeprowadzane kontrole, mające na
celu ograniczenie ryzyka stwarzanego przez środki ochrony roślin dla owadów zapylających;
11) będą monitorowane zatrucia pszczół środkami ochrony roślin;
12) będzie monitorowany poziom wrażliwości agrofagów na środki ochrony roślin, na podstawie
którego będą tworzone i upowszechniane strategie ograniczające zjawisko odporności;
13) realizowane będą interwencje PS WPR.
10.2.
Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane, w tym Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie i wojewódzkie ośrodki
doradztwa rolniczego w ramach środków, o których mowa w art. 11 ustawy z dnia 22 października
2004 r. o jednostkach doradztwa rolniczego (Dz. U. z 2020 r. poz. 721, z późn. zm.). Zadanie będzie
także realizowane przez IOR–PIB, IO–PIB, Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy
Instytut Badawczy w Puławach, Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy w
Puławach, Instytut Włókien Naturalnych i Roślin Zielarskich – Państwowy Instytut Badawczy w
Puławach, w ramach zadań finansowanych z dotacji celowych, a realizowanych przez te instytuty.
Nadzór nad systemem integrowanej produkcji roślin będzie sprawowany przez Państwową Inspekcję
Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków budżetowych Głównego Inspektora
Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów. Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
odpowiedzialna będzie za realizację zadań wynikających z PS WPR.
11. Działanie 11. Analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin
Prawidłowe ukierunkowanie działań regulacyjnych oraz kontrolnych w zakresie obrotu środkami
ochrony roślin i stosowania środków ochrony roślin na obszary ryzyka, a także kreowanie polityki
państwa w odniesieniu do tych środków wymaga ustanowienia sprawnego systemu gromadzenia
i analizy danych dotyczących ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, a także
kształtowania poziomu wiedzy o zachowaniach użytkowników tych środków. Działanie to służy
osiągnięciu celów określonych w art. 15 dyrektywy 2009/128/WE.
W związku z powyższym w ramach krajowego planu działania będą przeprowadzane kontrole
i prowadzony monitoring oraz badania statystyczne, których celem będzie uzyskanie informacji
o wpływie środków ochrony roślin na środowisko. Na podstawie uzyskanych danych będą obliczane
wskaźniki ryzyka pestycydowego.
W tym celu będą realizowane następujące zadania szczegółowe.
Zadanie 1. Badania statystyczne dotyczące środków ochrony roślin
Na potrzeby realizacji krajowego planu działania będą wykorzystywane dane pochodzące z badań
statystycznych prowadzonych przez Główny Urząd Statystyczny na podstawie przepisów wydanych na
podstawie art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2023 r.
poz. 773).
W ramach zadania będą wykonywane następujące podzadania.
Podzadanie 1. Prowadzenie badań statystycznych sprzedaży środków ochrony roślin
Badania statystyczne dotyczące sprzedaży środków ochrony roślin będą prowadzone przez Główny
Urząd Statystyczny we współpracy z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz IOR–PIB.
Podzadanie 2. Prowadzenie badań statystycznych zużycia środków ochrony roślin
Zadanie będzie realizowane w ramach badań statystycznych zgodnie z metodologią określoną
w przepisach rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1185/2009 z dnia 25 listopada
2009 r. w sprawie statystyk dotyczących pestycydów (Dz. Urz. UE L 324 z 10.12.2009, str. 1, z późn.
zm.) przez Główny Urząd Statystyczny we współpracy z Państwową Inspekcją Ochrony Roślin
i Nasiennictwa, Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz IOR–PIB.
Celem badania będzie określenie przeciętnego zużycia substancji czynnej, wyrażonego w kg/ha
powierzchni, dla poszczególnych gatunków roślin uprawnych. Badanie będzie prowadzone
z uwzględnieniem struktury upraw i wielkości produkcji oraz danych dotyczących sprzedaży środków
ochrony roślin w losowo wytypowanych gospodarstwach.
Zadanie 2. Kontrole i monitoringi dotyczące środków ochrony roślin
W Polsce kontrole są przeprowadzane przez organy określone w obowiązujących ustawach.
Prowadzone są także badania monitoringowe, które odnoszą się do prawidłowości stosowania środków
ochrony roślin. Można tu wyróżnić obszary bezpieczeństwa ludzi (w tym bezpieczeństwa żywności),
zwierząt i środowiska. Najczęściej są to badania poziomu pozostałości środków ochrony roślin lub ich
metabolitów.
Wyniki analiz będą stanowiły podstawę do oceny stopnia realizacji celów krajowego planu działania,
a także do ewentualnej zmiany przepisów dotyczących zarządzania ryzykiem związanym z obrotem
środkami ochrony roślin i stosowaniem środków ochrony roślin.
W ramach zadania będą wykonywane następujące podzadania.
Podzadanie 1. Kontrola żywności pochodzenia roślinnego na obecność pozostałości
środków ochrony roślin
Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej prowadzą urzędowe kontrole żywności pochodzenia
roślinnego produkowanej i wprowadzanej do obrotu oraz żywności pochodzenia zwierzęcego
wprowadzonej do obrotu – zgodnie z kompetencjami określonymi w ustawie z dnia 25 sierpnia 2006 r.
o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz. U. z 2022 r. poz. 2132, z późn. zm.) oraz w ustawie z dnia
14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Państwowa Inspekcja Sanitarna w ramach opracowywanego corocznie planu pobierania próbek,
w części dotyczącej badania pozostałości pestycydów, realizuje
1)
skoordynowany monitoring UE (zgodnie z rozporządzeniami KE dotyczącymi wieloletnich
skoordynowanych unijnych programów kontroli na kolejne lata);
2)
monitoring i urzędową kontrolę pozostałości pestycydów w żywności;
3)
kontrolę graniczną (zgodnie z przepisami UE oraz przepisami krajowymi dotyczącymi kontroli
granicznej).
Realizacja ww. planu w części dotyczącej pozostałości pestycydów obejmuje
1)
kontrolę żywności na rynku krajowym w kierunku obecności pozostałości pestycydów
i weryfikację zgodności z wartościami NDP określonymi w rozporządzeniu (WE) nr 396/2005
Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 lutego 2005 r. w sprawie najwyższych
dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów w żywności i paszy pochodzenia
roślinnego i zwierzęcego oraz na ich powierzchni, zmieniającym dyrektywę Rady 91/414/EWG
(Dz. Urz. UE L 70 z 16.03.2005, str. 1, z późn. zm.);
2)
ocenę narażenia konsumenta oraz działania w ramach systemu wczesnego ostrzegania
o niebezpiecznej żywności i paszach – RASFF lub inne działania – w przypadku stwierdzenia
przekroczeń wartości NDP.
W realizacji kontroli pozostałości pestycydów w żywności bierze udział 16 wojewódzkich stacji
sanitarno-epidemiologicznych. Próbki do badań są pobierane przez pracowników stacji sanitarno-epidemiologicznych szczebla powiatowego oraz tam, gdzie to właściwe – przez pracowników stacji
granicznych, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 17 października 2007 r. w sprawie
pobierania próbek żywności w celu oznaczania pozostałości pestycydów (Dz. U. poz. 1502). Badania
pozostałości pestycydów w żywności są prowadzone w akredytowanych laboratoriach 6 wojewódzkich
stacji sanitarno-epidemiologicznych: w Warszawie, Bydgoszczy, Łodzi, Opolu, Rzeszowie i Wrocławiu.
W przypadku stwierdzenia niezgodności z wartością najwyższego dopuszczalnego poziomu
pozostałości pestycydów w żywności pochodzącej z obrotu eksperci Narodowego Instytutu Zdrowia
Publicznego Państwowego Zakładu Higieny – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie, na
wniosek Głównego Inspektora Sanitarnego, dokonują oceny ryzyka dla konsumentów.
Podzadanie 2. Kontrola pasz na obecność pozostałości środków ochrony roślin
Inspekcja Weterynaryjna w ramach realizacji Planu Urzędowej Kontroli Pasz prowadzi monitoring
pasz w zakresie obecności pozostałości pestycydów chloroorganicznych i fosforoorganicznych. System
nadzoru nad paszami, kompetencje i odpowiedzialność właściwych organów określa ustawa z dnia
22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1149). Organem kontrolnym sprawującym nadzór nad
całym sektorem paszowym jest powiatowy lekarz weterynarii, z wyłączeniem wytwarzania pasz
leczniczych i obrotu paszami leczniczymi, nad którym nadzór sprawuje wojewódzki lekarz weterynarii.
Nadzór Inspekcji Weterynaryjnej opiera się m.in. na pobieraniu próbek z materiału paszowego
pochodzenia roślinnego oraz mieszanek paszowych.
Kontrola urzędowa pasz i pasz leczniczych wprowadzanych na obszar celny Unii Europejskiej
przeprowadzana jest przez granicznego lekarza weterynarii zgodnie z zasadami określonymi
w rozdziale V rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017
r. w sprawie kontroli urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia
stosowania prawa żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt,
zdrowia roślin i środków ochrony roślin, zmieniającego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i
Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr 396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012,
(UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i (UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE)
nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE, 1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE,
oraz uchylającego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE)
nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG, 90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE,
96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG (rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)
(Dz. Urz. UE L 95 z 07.04.2017, str. 1, z późn. zm.) oraz ww. ustawą o paszach.
Podzadanie 3. Kontrola żywności pochodzenia zwierzęcego na obecność pozostałości
środków ochrony roślin
Zadanie z zakresu kontroli pozostałości środków ochrony roślin w żywności pochodzenia
zwierzęcego, w tym pestycydów chloroorganicznych i polichlorowanych bifenyli oraz pestycydów
fosforoorganicznych, należy do kompetencji Inspekcji Weterynaryjnej, natomiast w żywności
pochodzenia zwierzęcego znajdującej się w handlu detalicznym, z wyłączeniem rolniczego handlu
detalicznego, należy do kompetencji Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Kontrole urzędowe żywności
pochodzenia zwierzęcego pod kątem ww. substancji odbywają się zgodnie z przepisami ww.
rozporządzenia (UE) 2017/625 i z przepisami wydanymi w trybie lub na podstawie tego rozporządzenia.
Założenia programu badań pozostałości, jego plan, jak i wyniki tych badań, są opracowywane
przez Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach, zatwierdzane
do realizacji przez Głównego Lekarza Weterynarii, a następnie przedkładane do KE do oceny.
Zadanie 3. Opracowanie wskaźników oraz analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków
ochrony roślin
Na podstawie danych uzyskanych w trakcie działań kontrolnych, badań statystycznych dotyczących
obrotu środkami ochrony roślin i stosowania środków ochrony roślin oraz systemów monitorowania
zjawisk związanych ze środkami ochrony roślin, w ramach dotacji celowej realizowanej przez IOR–PIB,
będą doskonalone krajowe wskaźniki ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin,
a także będą wykonywane stosowne obliczenia wartości tych wskaźników. Wskaźniki w kolejnych latach
pozwolą na analizę zagrożeń związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin, stanowiąc podstawę
do zarządzania ryzykiem i kształtowania polityki w odniesieniu do środków ochrony roślin.
W oparciu o wskaźniki krajowe i unijne, a także inne dane pozyskane w ramach realizacji krajowego
planu działania co roku na podstawie trendów przeprowadzana będzie analiza ryzyka, wraz z wnioskami
na kolejne lata.
11.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą
1)
zbierane i analizowane dane uzyskane w trakcie działań kontrolnych, monitoringowych oraz
badań statystycznych – dotyczących obrotu i stosowania środków ochrony roślin;
2)
aktualizowane i obliczanie wskaźniki ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony
roślin.
11.2.
Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Zdrowia,
Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi,
Ministrowi Zdrowia lub Ministrowi Klimatu i Środowiska lub przez nich nadzorowane, Główny Urząd
Statystyczny w ramach limitów wydatków budżetowych przyznanych poszczególnym jednostkom
sektora finansów publicznych uczestniczącym w realizacji tego działania. Działanie będzie także
realizowane w ramach limitów wydatków budżetowych wojewodów oraz przez IOR–PIB oraz IO–PIB
w ramach dotacji celowych realizowanych przez te instytuty.
12. Działanie 12. Utrzymanie efektywnego nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków
ochrony roślin
Ograniczaniu ryzyka pojawienia się nieprawidłowości związanych z prowadzeniem obrotu
i konfekcjonowania oraz stosowaniem środków ochrony roślin służy nie tylko działalność polegająca na
wyposażeniu użytkowników profesjonalnych tych środków w odpowiednią wiedzę i narzędzia
pozwalające na ograniczenie stosowania tych środków do niezbędnego minimum. Konieczne w tym
zakresie są także działania kontrolne służb państwowych, mające na celu eliminowanie stwierdzanych
nieprawidłowości. Działania te, w celu zapewnienia odpowiedniej efektywności, bazują na analizie
ryzyka pozwalającej na ukierunkowanie kontroli na obszary o największym prawdopodobieństwie
występowania nieprawidłowości.
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 lutego 2020 r. o Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin
i Nasiennictwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 288, z późn. zm.) zadania związane z zapobieganiem zagrożeniom
związanym z produkcją środków ochrony roślin, obrotem tymi środkami i stosowaniem tych środków
należą do obowiązków Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Eliminowanie przypadków
naruszania norm prawnych w zakresie obrotu i konfekcjonowania środków ochrony roślin w zasadniczy
sposób wpływa na ograniczenie ryzyka związanego z ich obrotem, a w dalszej kolejności z ich
stosowaniem.
Zakres ww. zadań realizowanych przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa
obejmuje
1)
kontrolę obrotu środkami ochrony roślin (zapobieganie wprowadzaniu i eliminowanie z obrotu
środków niedopuszczonych do obrotu lub podrobionych, stanowiących nieznane zagrożenie
dla ludzi, zwierząt i środowiska);
2)
badanie jakości środków ochrony roślin znajdujących się w obrocie;
3)
kontrolę stosowania środków ochrony roślin w gospodarstwach z produkcją roślinną,
w miejscach zaprawiania materiału siewnego, wykonywania zabiegów metodą fumigacji,
w magazynach płodów rolnych, w miejscach, gdzie stosowanie środków ochrony roślin może
podlegać ograniczeniom lub być zabronione, a także w innych miejscach stosowania tych
środków, w tym stosowania zasad integrowanej ochrony roślin;
4)
nadzór nad stosowaniem środków ochrony roślin sprzętem montowanym na statkach
powietrznych;
5)
badanie pozostałości środków ochrony roślin w płodach rolnych w ramach kontroli
prawidłowości stosowania środków ochrony roślin.
W ramach działania jest planowane prowadzenie efektywnego nadzoru nad obrotem środkami
ochrony roślin i stosowaniem środków ochrony roślin.
Dla zapewnienia efektywności działania jest konieczne także zapewnienie odpowiedniej współpracy
krajowych organów administracji odpowiedzialnych za nadzór nad obrotem i stosowaniem środków
ochrony roślin z organami pozostałych państw członkowskich UE.
Działania Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa będą ukierunkowane przede
wszystkim na
1)
ochronę owadów zapylających podczas wykonywania zabiegów ochrony roślin;
2)
ochronę środowiska wodnego podczas wykonywania zabiegów ochrony roślin (przestrzeganie
wymogów dotyczących stref buforowych);
3)
spełnienie wymogów dotyczących stanu technicznego sprzętu przeznaczonego do
stosowania środków ochrony roślin;
4)
eliminację z rynku podrobionych środków ochrony roślin;
5)
eliminowaniu zagrożeń związanych z obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin
w kontekście bezpieczeństwa dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz dla środowiska.
W celu zapewnienia jak najwyższej efektywności kontroli przeprowadzanych przez Państwową
Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, w ramach krajowego planu działania realizowanego w latach
2013–2017, IOR–PIB opracował narzędzia matematyczno-statystyczne służące analizie ryzyka
i planowaniu kontroli. Narzędzia te będą doskonalone w ramach krajowego planu działania.
12.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1)
będzie przeprowadzana kontrola prawidłowości obrotu środkami ochrony roślin i stosowania
środków ochrony roślin;
2)
12.2.
będą doskonalone narzędzia służące analizie ryzyka oraz planowaniu kontroli.
Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach limitów
wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub przez
niego nadzorowane. Zadania związane z nadzorem nad obrotem, konfekcjonowaniem i stosowaniem
środków ochrony roślin będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa
w ramach wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz
wojewodów. Zadanie będzie także realizowane przez IOR–PIB oraz IO–PIB w ramach dotacji celowych
realizowanych przez te instytuty.
13. Działanie 13. Optymalizacja ochrony upraw małoobszarowych i ekologicznych
Ochrona roślin o niskim zużyciu preparatów chemicznych obejmuje integrowaną ochronę roślin oraz
rolnictwo ekologiczne.
Wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin wymaga zapewnienia producentom rolnym
odpowiednich narzędzi, w tym także środków zawierających substancje czynne zakwalifikowane do
grupy niskiego ryzyka, a także substancje dopuszczone do stosowania w uprawach ekologicznych,
które minimalizują ryzyko negatywnego wpływu na środowisko.
Dobór środków ochrony roślin powinien nie tylko zapewniać możliwość ochrony poszczególnych
upraw, ale także przemienne stosowanie środków ochrony roślin zawierających różne substancje
czynne. Obok chemicznych środków ochrony roślin producenci rolni powinni mieć możliwość sięgnięcia
po preparaty biologiczne zawierające mikroorganizmy lub makroorganizmy lub substancje podstawowe.
Brak optymalnej dostępności środków ochrony roślin jest szczególnie widoczny w przypadku
rolnictwa ekologicznego, gdzie stosowane mogą być wyłącznie preparaty zawierające określone
substancje czynne, a także upraw małoobszarowych. IOR-PIB ocenia zgodność środków ochrony roślin
z wymaganiami rolnictwa ekologicznego i prowadzi ich wykaz.
Brak środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w uprawach małoobszarowych jest przy
tym jednym z czynników zwiększających ryzyko naruszeń przepisów dotyczących stosowania tych
środków, w tym ich stosowania niezgodnie z etykietą.
Przepisy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 z dnia
21 października 2009 r. dotyczącego wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin i uchylającego
dyrektywy Rady 79/117/EWG i 91/414/EWG (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 1, z późn. zm.),
przewidują w procedurach dopuszczania środków ochrony roślin do obrotu możliwość wykorzystania
takich mechanizmów jak rejestracja strefowa, wzajemne uznawanie zezwoleń (w tym także na
zastosowania małoobszarowe) czy też rozszerzenie zakresu zezwoleń na zastosowania małoobszarowe.
W związku z powyższym w ramach działania priorytetowo będą realizowane prace na rzecz
zapewnienia odpowiedniego asortymentu i wyboru środków ochrony roślin dopuszczonych do
stosowania w rolnictwie ekologicznym oraz substancji podstawowych.
13.1.
Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą prowadzone
1)
badania i analizy w zakresie zapewnienia odpowiedniego asortymentu i wyboru środków
ochrony roślin, z uwzględnieniem upraw małoobszarowych i ekologicznych;
2)
konsultacje z przedstawicielami organizacji działających w obszarze rolnictwa, grup
producentów, nauki, doradztwa oraz producentów środków ochrony roślin.
13.2.
Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Przy realizacji zadania planuje się podjęcie współpracy z organizacjami
działającymi w obszarze rolnictwa oraz producentami środków ochrony roślin.
VI. Zgodność krajowego planu działania z dokumentami strategicznymi
dotyczącymi rolnictwa
Zrównoważone stosowanie środków ochrony roślin stało się jednym z priorytetów polityki
ekologicznej w Polsce. Procesy restrukturyzacji i unowocześniania gospodarki przyczyniają się do
obniżenia poziomu presji na środowisko. Krajowy plan działania wychodzi naprzeciw polityce
ekologicznej w obszarze produkcji roślinnej. Zachowanie organizmów pożytecznych w obszarze upraw
polowych jest jednym z ważniejszych elementów ochrony biologicznej, która stanowi priorytet
w poszukiwaniu metod niechemicznych w ochronie roślin.
Krajowy plan działania jest zgodny z Planem na rzecz odpowiedzialnego rozwoju przyjętym uchwałą
Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2016 r. oraz będącą jego uszczegółowieniem nową średniookresową
strategią rozwoju kraju, tj. Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą
do 2030 r.), przyjętą przez Radę Ministrów uchwałą z dnia 14 lutego 2017 r. Głównym celem działań
rozwojowych ww. strategii jest „stworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy
jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym
i terytorialnym”.
W
dokumencie
podkreślone
zostało,
że
kluczowe
dla
zrównoważonego
i odpowiedzialnego rozwoju kraju będzie zwiększanie konkurencyjności gospodarstw rolnych oraz
producentów rolno-spożywczych przez poprawę ich dochodowości, integrację łańcucha żywnościowego
i bardziej sprawiedliwy podział wartości dodanej w tym łańcuchu, oparty na zasadzie partnerstwa.
Jednocześnie w celu szczegółowym I strategii – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej
o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną zaprojektowanych zostało siedem kierunków interwencji,
w tym trzy poświęcone rozwojowi sektora rolno-spożywczego: 2. Instytucje publiczne wspierające
rozwój podmiotów sektora, 4. Konkurencyjne gospodarstwa rolne i producenci rolno-spożywczy oraz
7. Wsparcie lokalnych motorów przedsiębiorczości. Kierunki te mają za zadanie zwiększenie
efektywności funkcjonowania i dostępności doradztwa rolniczego, wspieranie wytwarzania i dystrybucji
produktów o wysokiej jakości i poziomie innowacyjności, w tym m.in. tradycyjnych, regionalnych
i ekologicznych. Należy także podkreślić, że jednym z projektów strategicznych wpisujących się w ww.
kierunki interwencji jest wzmacnianie i zwiększanie efektywności systemu doradztwa rolniczego,
poprzez m.in.: ulepszenie systemu szkoleń doradców rolniczych, wzmocnienie kompetencji w zakresie
transferu wiedzy z nauki do praktyki, unowocześnienie warsztatu prowadzenia działalności rolniczej
i zarządzania gospodarstwem. Prowadzenie doradztwa to także jedno z najważniejszych zadań
krajowego planu działania. Celem doradztwa rolniczego jest przede wszystkim upowszechnianie wiedzy
i najnowszych informacji związanych z ochroną roślin, co przyczynia się do wytworzenia katalogu
pożądanych zachowań i wpływa na postępowanie użytkowników środków ochrony roślin. Właściwy
sposób postępowania producentów rolnych stosujących środki ochrony roślin skutecznie minimalizuje
możliwość wystąpienia nieprawidłowości związanych z ich użyciem.
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie oraz pozostałe jednostki doradztwa rolniczego ściśle
współpracują z instytucjami administracji rządowej i samorządowej działającymi na rzecz ochrony roślin,
w szczególności: z instytutami badawczymi, uczelniami rolniczymi, Państwową Inspekcją Ochrony
Roślin i Nasiennictwa, izbami rolniczymi oraz organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa i innymi
podmiotami gospodarczymi dostarczającymi środki do produkcji rolnej. Centrum Doradztwa Rolniczego
w Brwinowie wraz z jednostkami doradztwa rolniczego są podstawowymi instytucjami, które zajmują się
kształceniem ustawicznym rolników i mieszkańców obszarów wiejskich. Ponadto jednostki te organizują
szkolenia, konferencje, warsztaty i spotkania informacyjne ww. tematyce.
Krajowy Plan działania jest zgodny z uchwałą nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r.
w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030” (M.P. poz.
1150), w szczególności realizując działania
1.2.4.
dbałość o wysoką jakość oferowanych produktów żywnościowych i dostosowanie produktów
do indywidualnych potrzeb żywieniowych konsumentów;
1.2.6.
kontrola i nadzór nad krajowym obrotem produktami rolno-spożywczymi;
1.2.9.
uproszczenia w przystępowaniu do systemów jakości żywności oraz szkolenia i doradztwo
w tym zakresie;
1.2.13.
uspójnienie działań w zakresie zarządzania systemami promocji żywności i efektywnego
systemu nadzoru nad bezpieczeństwem żywności;
1.4.16.
wdrażanie obowiązków wynikających ze zwalczania i zapobiegania chorobom roślin, a także
wdrażanie mechanizmów łagodzących skutki rynkowe zjawisk z tym związanych;
2.4.16.
ochrona jakości wód, w tym m.in. przez racjonalną gospodarkę nawozami i środkami ochrony
roślin, oraz promowanie korzystnych dla ochrony jakości wód zabiegów agrotechnicznych
i równoczesnego prowadzenia produkcji roślinnej przy produkcji zwierzęcej;
2.4.18.
rozwój rolnictwa ekologicznego, upowszechnianie prośrodowiskowych metod produkcji rolnej
i rybackiej oraz gospodarowania produktami ubocznymi pochodzącymi z rolnictwa, rybactwa
i przetwórstwa rolno-spożywczego;
2.4.22. upowszechnianie wiedzy na temat metod ochrony środowiska w rolnictwie i na obszarach
wiejskich i rybackich, np. przez doskonalenie i rozwijanie systemu doradztwa i promocję
dobrych praktyk rolniczych.
Krajowy plan działania jest także zgodny z Europejskim zielonym ładem oraz strategią „Od pola do
stołu”, zgodnie z którą „Komisja podejmie dodatkowe działania w celu zmniejszenia ogólnego
stosowania i ryzyka dotyczącego pestycydów chemicznych o 50% oraz stosowania bardziej
niebezpiecznych pestycydów o 50% do 2030 r.”.