Uchwała nr 238 Rady Ministrów z dnia 7 grudnia 2023 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego "Ochrona zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego"

§ 1. 1. Ustanawia się program wieloletni „Ochrona zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały.

2. Okres realizacji Programu ustala się na lata 2024–2028.

§ 2. 1. Wykonawcą Programu ustanawia się Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy

w Puławach.

2. Nadzór nad realizacją Programu sprawuje minister właściwy do spraw rolnictwa.

załączniki do rozporządzenia wykonawczego (UE) 2021/620 w odniesieniu do zatwierdzenia lub cofnięcia

statusu obszaru wolnego od choroby dla niektórych państw członkowskich lub ich stref lub kompartmentów

w odniesieniu do niektórych chorób umieszczonych w wykazie i zatwierdzenia programów likwidacji

niektórych chorób umieszczonych w wykazie (Dz. Urz. UE L 143 z 02.06.2023, str. 105)

Zadanie: Ocena występowania

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

zarazy płucnej bydła (CBPP)

oraz zakaźnej bezmleczności • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 14 września 2007 r. w sprawie zwalczania zarazy

płucnej bydła (Dz. U. poz. 1261)

owiec i kóz (CA) w Polsce

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 czerwca 2013 r. zmieniające rozporządzenie w

sprawie wykazu chorób zakaźnych zwierząt podlegających notyfikacji w Unii Europejskiej oraz zakresu,

sposobu i terminów przekazywania informacji o tych chorobach

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

47.

Monitor Polski

– 311 –

ϯϭϬ

Zadanie: Ocena występowania • Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestial Animals, Eighth edition, OIE 2018

zakażeń lentiwirusami małych • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

przeżuwaczy

(SRLV)

oraz

herpeswirusem owiec typu 2

(OvHV-2) w Polsce

46.

zakaźnych zwierząt podlegających notyfikacji w Unii Europejskiej oraz zakresu, sposobu i terminów

przekazywania informacji o tych chorobach

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

ϯϭϭ

49. Zadanie: Ocena występowania • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

zakażeń Taylorella equigenitalis, • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

czynnika

etiologicznego

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

zakaźnego zapalenia macicy

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

klaczy (CEM), u ogierów w • Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2018/1629 z dnia 25 lipca 2018 r. zmieniające wykaz chorób

Polsce

zamieszczonych w załączniku II do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w

sprawie przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia

zwierząt („Prawo o zdrowiu zwierząt”)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie stosowania

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzenienia się chorób umieszczonych w tym wykazie

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/686 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zatwierdzania zakładów zajmujących się

materiałem biologicznym oraz wymagań w zakresie identyfikowalności i zdrowia zwierząt dotyczących

przemieszczania w obrębie terytorium Unii materiału biologicznego niektórych utrzymywanych zwierząt

lądowych

48. Zadanie: Ocena występowania • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 10 marca 2011 r. w sprawie szczegółowych

zakażeń wirusem zapalenia tętnic

wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do nasienia owiec, kóz i koniowatych oraz komórek

koni (EAV) i herpeswirusem

jajowych i zarodków owiec, kóz, koniowatych i świń (Dz. U. z 2016 r. poz. 844)

koni typu 1 (EHV-1) u ogierów w • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

Polsce

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt („Prawo o

zdrowiu zwierząt”)

Ocena • Podręcznik OIE Testów Diagnostycznych i Szczepionek dla Zwierząt Lądowych z 2021 r. Rozdział 3.3.5.

zakażeń

Mykoplazmozy ptaków

ϯϭϮ

Monitor Polski

51. Zadanie

rozprzestrzenienia

50. Zadanie: Ocena występowania i • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

charakterystyka

wybranych • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 listopada 2012 r. w sprawie określenia wykazu

patogenów drobiu oraz ocena

chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi rejestracji

występowania zakażeń wirusem • OIE Terrestrial Manual 2016: Chapter 2.3.2. Avian infectious bronchitis (Version adopted in May 2013);

Zachodniego Nilu

Chapter 2.3.3. Avian infectious laryngotracheitis (Version adopted in May 2014); Chapter 2.3.12. Infectious

bursal disease (Gumboro disease) (Version adopted in May 2016); Chapter 2.3.13. Marek’s disease (Version

adopted in May 2010); Chapter 2.3.15. Turkey rhinotracheitis (avian metapneumovirus) (Version adopted in

May 2009)

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Dyrektywa 2002/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 stycznia 2003 r. ustanawiająca normy

jakości i bezpiecznego pobierania, badania, preparatyki, przechowywania, wydawania kwi ludzkiej i

składników krwi oraz zmieniająca dyrektywę 2001/83/WE (Dz. Urz. WE L 33 z 08.02.2003, str. 30, z późn.

zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 7, str. 346)

• Dyrektywa Komisji 2004/33/WE z dnia 22 marca 2004 r. wykonująca dyrektywę 2002/98/WE Parlamentu

Europejskiego i Rady w zakresie niektórych wymagań technicznych dotyczących krwi i składników krwi (Dz.

Urz. UE L 91 z 30.03.2004, str. 25, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 8, str.

272)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie stosowania

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w tym wykazie

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

Zadanie

Analiza

sytuacji

epizootycznej na terytorium

Polski

w

odniesieniu

do

najgroźniejszych chorób ryb

zakaźnej

martwicy

trzustki

(IPN), zakaźnej anemii łososi

(ISA), zakażenia herpeswirusem

koi (KHV), choroby śpiących koi

(KSD) i jersiniozy

Zadanie: Monitorowanie stanu

• Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 1 marca 2018 r. w sprawie perspektyw i wyzwań dla unijnego

zdrowotnego i strat rodzin

sektora pszczelarskiego (2017/2115(INI)) (Dz. Urz. UE C 129 z 05.04.2019, str. 25)

w

krajowych

pszczelich

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

pasiekach

53.

54.

– 314 –

ϯϭϯ

Monitor Polski

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 6 lutego 2009 r. w sprawie zwalczania chorób

zakaźnych zwierząt akwakultury (Dz. U. z 2015 r. poz. 781)

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 listopada 2012 r. w sprawie określenia wykazu

chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi rejestracji

Zadanie

Monitorowanie • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

występowania siewstwa bakterii • Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie stosowania

z rodzaju Chlamydia u drobiu i

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

papugowych

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w tym wykazie

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

52.

Mycoplasma gallisepticum i • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

Mycoplasma meleagridis w • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 września 2013 r. w sprawie szczegółowych

stadach reprodukcyjnych kur i

wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1301, z

indyków w kraju

późn. zm.)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

•

•

•

•

•

– 315 –

ϯϭϰ

Monitor Polski

•

•

•

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

Rozporządzenie Komisji (UE) nr 415/2013 z dnia 6 maja 2013 r. określające dodatkowe obowiązki i zadania

laboratoriów referencyjnych UE ds. wścieklizny, gruźlicy bydła i zdrowia pszczół, zmieniające

rozporządzenie (WE) nr 737/2008 i uchylające rozporządzenie (UE) nr 87/2011 (Dz. Urz. UE L 125 z

07.05.2013 , str. 7)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE z dnia 21 października 2009 r. ustanawiająca

ramy wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego stosowania pestycydów (Dz. Urz. UE L 309 z

24.11.2009, str 71, z późn. zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 z dnia 21 października 2009 r.

dotyczące wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin i uchylające dyrektywy Rady 79/117/EWG i

91/414/EWG (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 1, z późn. zm.)

Ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2023 r. poz. 340, z późn, zm.)

Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie krajowego planu działania

na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2018–2022 (M.P.

poz. 723, z późn. zm.)

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 lipca 2016 r. w sprawie zwalczania zgnilca

amerykańskiego pszczół (Dz. U. poz. 1123)

ϯϭϱ

• Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 12 maja 2011 r. w sprawie oporności na antybiotyki

• Rozporządzenie (WE) nr 726/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. ustanawiające

wspólnotowe procedury wydawania pozwoleń dla produktów leczniczych stosowanych u ludzi i do celów

weterynaryjnych i nadzoru nad nimi oraz ustanawiające Europejską Agencję Leków (Dz. Urz. UE L 136 z

30.04.2004, str. 1, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 34, str. 229)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie

weterynaryjnych produktów leczniczych i uchylające dyrektywę 2001/82/WE

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2021/578 z dnia 29 stycznia 2021 r. uzupełniające rozporządzenie

Zadanie: Oznaczanie oporności

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

na

środki

przeciwdrobnoustrojowe bakterii • Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

izolowanych od świń

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 12 maja 2011 r. w sprawie oporności na antybiotyki (Dz. Urz. UE

C 377E z 07.12.2012, str. 131)

56.

Monitor Polski

57. Zadanie

Analiza

danych

dotyczących

stosowania

przeciwdrobnoustrojowych

produktów

leczniczych

u

wybranych gatunków zwierząt w

Polsce oraz gromadzenie danych

dotyczących wielkości sprzedaży

weterynaryjnych

produktów

Zadanie: Ocena występowania

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

„patogenów alarmowych” oraz

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

monitoring zjawiska narastania

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

oporności

na

antybiotyki

wybranych

szczepów • Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

bakteryjnych izolowanych z

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych

mleka krów, owiec i kóz

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie

weterynaryjnych produktów leczniczych i uchylające dyrektywę 2001/82/WE (Dz. Urz. UE L 4 z 07.01.2019,

str. 43, z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 23 grudnia 2011 r. w sprawie listy czynników alarmowych, rejestrów

zakażeń szpitalnych i czynników alarmowych oraz raportów o bieżącej sytuacji epidemiologicznej szpitala

(Dz. U. z 2021 r. poz. 240, z późn. zm.)

55.

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6 w odniesieniu do wymogów dotyczących gromadzenia danych

na temat wielkości sprzedaży przeciwdrobnoustrojowych produktów leczniczych oraz ich stosowania u

zwierząt

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/209 z dnia 16 lutego 2022 r. ustanawiające format danych,

które mają być gromadzone i przekazywane w celu określenia wielkości sprzedaży

przeciwdrobnoustrojowych produktów leczniczych oraz ich stosowania u zwierząt zgodnie z rozporządzeniem

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6 (Dz. Urz. UE L 35 z 17.02.2022, str. 7)

Monitor Polski

– 317 –

ϯϭϲ

58. Zadanie:

Analiza

danych • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie

weterynaryjnych produktów leczniczych i uchylające dyrektywę 2001/82/WE

dotyczących wielkości sprzedaży

oraz

danych

z

badań • Ustawa z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne

jakościowych

wybranych • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie przekazywania

danych w kwartalnych raportach dotyczących wielkości obrotu weterynaryjnymi produktami leczniczymi

immunologicznych

(Dz. U. poz. 2160)

weterynaryjnych

produktów

leczniczych w Polsce

leczniczych

§ 3. 1. Łączne wydatki z budżetu państwa na realizację Programu wyniosą 114 116 000 zł.

2. Wydatki z budżetu państwa, o których mowa w ust. 1, zostaną określone zgodnie z harmonogramem ich wydatkowania

w ustawach budżetowych na poszczególne lata w części 32 – Rolnictwo.

§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2024 r.

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki

1)

Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2023 r. poz. 1273, 1407, 1429, 1641, 1693 i 1872.



Poz. 1476

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 29 grudnia 2023 r.

Poz. 1476

UCHWAŁA NR 238

RADY MINISTRÓW

z dnia 7 grudnia 2023 r.

w sprawie ustanowienia programu wieloletniego „Ochrona zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego”

Na podstawie art. 136 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1270,

z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje

Załącznik do uchwały nr 238 Rady Ministrów

z dnia 7 grudnia 2023 r. (M.P. poz. 1476)

Załącznik

do uchwały nr 238

Rady Ministrów

z dnia 7 grudnia 2023 r.

(M.P. poz. )

PROGRAM WIELOLETNI

NA LATA 2024–2028

Ochrona zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego



ϭ

Spis treści

Spis treści͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯ

I.

Założenia ogólne i cele Programu͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳ

II. Kompetencje Państwowego Instytutu Weterynaryjnego – Państwowego Instytutu

Badawczego do realizacji zadania zleconego „Ochrona zdrowia zwierząt i zdrowia

publicznego” na lata 2024–2028͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϬ

III. Obszary tematyczne i zadania w Programie͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϮ

IV. Opis zadań i szkoleń objętych Programem͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϲ

1.

ZADANIA

Z

ZAKRESU

„KONTROLI

WYSTĘPOWANIA

SUBSTANCJI NIEDOZWOLONYCH W ŻYWNOŚCI POCHODZENIA

ZWIERZĘCEGO I SUBSTANCJI NIEPOŻĄDANYCH W PASZACH”

(ZADANIA NR 1–15)͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϲ

ZADANIE NR 1

Ocena zawartości promieniotwórczych izotopów cezu w żywności pochodzenia

zwierzęcego͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϲ

ZADANIE NR 2

Ocena zagrożenia wynikającego z obecności dioksyn i związków

dioksynopodobnych oraz polibromowanych difenyloeterów w żywności i

paszach͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϵ

ZADANIE NR 3

Ocena zagrożenia wynikającego z obecności związków perfluorowanych

(PFAS) w żywności͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϯϱ

ZADANIE NR 4

Badania nad występowaniem enterotoksyn gronkowcowych w żywności

pochodzenia zwierzęcego͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϯϴ

ZADANIE NR 5

Ocena zagrożenia wynikającego z występowania histaminy w wybranych

gatunkach ryb i produktach rybnych dostępnych na rynku͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϰϯ

ZADANIE NR 6

Ocena wyników badań kontrolnych pasz w kierunku obecności i identyfikacji

gatunkowej przetworzonego białka zwierzęcego i jego markerów͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϰϲ

ZADANIE NR 7

Ocena wyników badań kontrolnych pasz w kierunku obecności organizmów

genetycznie zmodyfikowanych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϭ

ZADANIE NR 8

Ocena zagrożeń wynikających z występowania alkaloidów sporyszu w paszach

͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϰ

ZADANIE NR 9

Ocena zagrożeń wynikających z występowania alkaloidów tropanowych w

mieszankach oraz materiałach paszowych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϱϴ

ZADANIE NR 10

Ocena

zagrożenia

wynikającego

z

występowania

substancji

przeciwbakteryjnych w paszach stosowanych w żywieniu zwierząt

gospodarskich͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϭ

ZADANIE NR 11

Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych

substancji

farmakologicznie

czynnych

oraz

weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – oparty na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji

͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϲϰ

Ϯ

ZADANIE NR 12

Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych

substancji

farmakologicznie

czynnych

oraz

weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – oparty na randomizowanym nadzorze w odniesieniu do krajowej

produkcji͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϮ

ZADANIE NR 13

Krajowy program badań kontrolnych obecności zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϳϵ

ZADANIE NR 14

Krajowy program kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϴϱ

ZADANIE NR 15

Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych

substancji

farmakologicznie

czynnych

oraz

weterynaryjnych produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u

zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparty na analizie ryzyka w

odniesieniu do przywozu z państw trzecich͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϭ

2.

ZADANIA Z ZAKRESU: „ZDROWIE PUBLICZNE: OCENA

WYSTĘPOWANIA CHORÓB ODZWIERZĘCYCH” (ZADANIA NR

16–37)͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϴ

ZADANIE NR 16

Rejestracja występowania wścieklizny (gatunek 1), wykrywanie zakażeń

lyssawirusami EBLV u zwierząt domowych i wolno żyjących oraz badanie

stabilności miana wirusa w szczepionkach do doustnej immunizacji lisów

przeciwko wściekliźnie pobranych z terenów, na których została ona

zastosowana͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϵϴ

ZADANIE NR 17

Nadzór uzupełniający nad grypą ptaków u drobiu i ptaków dzikich͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬϮ

ZADANIE NR 18

Ocena występowania chorób wywołanych przez prątki z grupy MTBC i MOTT

u zwierząt dzikich w różnych regionach Polski͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϬϰ

ZADANIE NR 19

Ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie leptospirozy u świń i koni͘͘͘͘ϭϬϳ

ZADANIE NR 20

Ocena aktualnego występowania paratuberkulozy u bydła w Polsce oraz

określenie siewstwa i rozprzestrzeniania się choroby͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϭϬ

ZADANIE NR 21

Ocena częstości występowania gorączki Q w stadach bydła mlecznego͘͘͘͘͘ϭϭϯ

ZADANIE NR 22

Określenie możliwości występowania Bacillus anthracis na obszarach

zalewowych i narażonych na powodzie w Polsce oraz opracowanie mapy

terenów potencjalnie zagrożonych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϭϱ

ZADANIE NR 23

Ocena występowania Listeria monocytogenes u zwierząt wolno żyjących na

terytorium Polski͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϭϵ

ZADANIE NR 24

Ocena występowania zakażeń Francisella tularensis u zwierząt wolno żyjących

͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϮϭ

ZADANIE NR 25

Ocena sytuacji epidemiologicznej zakażeń Salmonella u zwierząt͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϮϰ

ZADANIE NR 26

Ocena sytuacji epidemiologicznej dotyczącej występowania oporności na

substancje przeciwbakteryjne Escherichia coli izolowanych od zwierząt͘͘͘ϭϯϬ

ZADANIE NR 27

Ocena występowania i charakterystyka werotoksycznych Escherichia coli

ϯ

(VTEC) pochodzących z tusz wołowych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϯϰ

ZADANIE NR 28

Występowanie, identyfikacja oraz charakterystyka Campylobacter

izolowanych z tusz drobiu i świń͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϯϳ

ZADANIE NR 29

Ocena zagrożenia występowania Salmonella spp., Listeria monocytogenes,

Campylobacter spp., Yersinia spp. i werotoksycznych Escherichia coli w mleku

surowym i produktach mlecznych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϰϬ

ZADANIE NR 30

Ocena występowania Listeria monocytogenes w rybach wędzonych w Polsce

͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϰϱ

ZADANIE NR 31

Monitoring występowania włośni u typowych wektorów na obszarach

zwiększonego ryzyka wystąpienia włośnicy͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϰϴ

ZADANIE NR 32

Określenie dynamiki inwazji tasiemców z rodzaju Echinococcus w wybranych

populacjach lisów w Polsce oraz ocena możliwości transmisji tych pasożytów

na zwierzęta domowe – w aspekcie zagrożenia zdrowia ludzi͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϱϯ

ZADANIE NR 33

Występowanie pasożytniczych pierwotniaków Toxoplasma gondii w

produktach pochodzenia zwierzęcego͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϱϳ

ZADANIE NR 34

Ocena

występowania

pasożytniczych

pierwotniaków

z

rodzaju

Cryptosporidium i Giardia w stadach owiec w Polsce͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϲϬ

ZADANIE NR 35

Ocena parazytologicznych zagrożeń dla zdrowia ludzi i zwierząt związanych

z nawozowym wykorzystaniem odpadów i ubocznych produktów pochodzenia

zwierzęcego͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϲϯ

ZADANIE NR 36

Określenie potencjału zoonotycznego związanego z występowaniem

pasożytów w rybach morskich͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϲϳ

ZADANIE NR 37

Ocena występowania zakażeń wirusem zapalenia wątroby typu E u świń

rzeźnych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϲϵ

3.

ZADANIA Z ZAKRESU: „OCHRONY ZDROWIA ZWIERZĄT

OCENA STANU WYSTĘPOWANIA CHORÓB ZAKAŹNYCH

ZWIERZĄT GOSPODARSKICH I WOLNO ŻYJĄCYCH” (ZADANIA

NR 38–58)͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϳϭ

ZADANIE NR 38

Ocena występowania seroreagentów dla wirusa pryszczycy w populacji

zwierząt z gatunków wrażliwych w Polsce oraz różnicowanie zwierząt

szczepionych od zakażonych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϳϭ

ZADANIE NR 39

Ocena występowania wirusa choroby guzowatej skóry bydła (LSD) w owadach

będących wektorem͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϳϰ

ZADANIE NR 40

Ocena występowania zakażeń wirusem krwotocznej choroby zwierzyny płowej

(EHDV) i wirusem Schmallenberg (SBV) w Polsce͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϳϲ

ZADANIE NR 41

Ocena występowania zakażeń herpeswirusem bydła typ 1 (BHV1), wirusem

biegunki bydła i choroby błon śluzowych (BVD-MD) i wirusem enzootycznej

białaczki bydła (BLV) w populacji buhajów w centrach pozyskiwania nasienia

͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϴϬ

ZADANIE NR 42

Ocena rozprzestrzenienia zakażeń oraz zmienności wirusa zespołu rozrodczoϰ

oddechowego świń (PRRSV)͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϴϰ

ZADANIE NR 43

Świnie jako rezerwuar wirusów grypy typu A (IAV)͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϴϴ

ZADANIE NR 44

Monitorowanie występowania choroby Aujeszkyego u dzików͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϵϮ

ZADANIE NR 45

Ocena występowania seroreagentów dla wirusa pomoru małych przeżuwaczy

(PPRV) u owiec i kóz͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϵϱ

ZADANIE NR 46

Ocena występowania zakażeń lentiwirusami małych przeżuwaczy (SRLV) oraz

herpeswirusem owiec typu 2 (OvHV-2) w Polsce͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϭϵϴ

ZADANIE NR 47

Ocena występowania zarazy płucnej bydła (CBPP) oraz zakaźnej

bezmleczności owiec i kóz (CA) w Polsce͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϬϭ

ZADANIE NR 48

Ocena występowania zakażeń wirusem zapalenia tętnic koni (EAV) i

herpeswirusem koni typu 1 (EHV-1) u ogierów w Polsce͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϬϱ

ZADANIE NR 49

Ocena występowania zakażeń Taylorella equigenitalis, czynnika

etiologicznego zakaźnego zapalenia macicy klaczy (CEM), u ogierów w Polsce

͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϬϴ

ZADANIE NR 50

Ocena występowania i charakterystyka wybranych patogenów drobiu oraz

ocena występowania zakażeń wirusem Zachodniego Nilu͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϭϬ

ZADANIE NR 51

Ocena rozprzestrzenienia zakażeń Mycoplasma gallisepticum i Mycoplasma

meleagridis w stadach reprodukcyjnych kur i indyków w kraju͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϭϯ

ZADANIE NR 52

Monitorowanie występowania siewstwa bakterii z rodzaju Chlamydia u drobiu

i papugowych͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϭϳ

ZADANIE NR 53

Analiza sytuacji epizootycznej na terytorium Polski w odniesieniu do

najgroźniejszych chorób ryb: zakaźnej martwicy trzustki (IPN), zakaźnej

anemii łososi (ISA), zakażenia herpeswirusem koi (KHV), choroby śpiących

koi (KSD) i jersiniozy͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϭϵ

ZADANIE NR 54

Monitorowanie stanu zdrowotnego i strat rodzin pszczelich w krajowych

pasiekach͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϮϲ

ZADANIE NR 55

Ocena występowania „patogenów alarmowych” oraz monitoring zjawiska

narastania oporności na antybiotyki wybranych szczepów bakteryjnych

izolowanych z mleka krów, owiec i kóz͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϯϯ

ZADANIE NR 56

Oznaczanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe bakterii izolowanych

od świń͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϯϴ

ZADANIE NR 57

Analiza danych dotyczących stosowania przeciwdrobnoustrojowych

produktów leczniczych u wybranych gatunków zwierząt w Polsce oraz

gromadzenie danych dotyczących wielkości sprzedaży weterynaryjnych

produktów leczniczych.͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϰϭ

ZADANIE NR 58

Analiza danych dotyczących wielkości sprzedaży oraz danych z badań

jakościowych wybranych immunologicznych weterynaryjnych produktów

leczniczych w Polsce͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϰϰ

PLAN COROCZNYCH SZKOLEŃ REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϰϳ

ϱ

KOSZTORYS REALIZACJI PROGRAMU͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϱϬ

KOSZTORYS

ZBIORCZY

REALIZACJI

PANELU

SZKOLENIOWEGO

REALIZOWANEGO W RAMACH PROGRAMU͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϱϭ

KOSZT REALIZACJI POSZCZEGÓLNYCH ZADAŃ PROGRAMU͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϱϮ

KOSZTORYS REALIZACJI POSZCZEGÓLNYCH TEMATÓW SZKOLENIOWYCH

REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘ϮϲϮ

PODSTAWY PRAWNE I WYTYCZNE KOMISJI EUROPEJSKIEJ DOTYCZĄCE

REALIZACJI POSZCZEGÓLNYCH ZADAŃ͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘͘Ϯϳϲ

ϲ

I.

Poz. 1476

Założenia ogólne i cele Programu



1. Wnioski z diagnozy przygotowanej na potrzeby Programu

Produkcja zwierzęca w Polsce zajmuje obok produkcji roślinnej kluczową pozycję w strukturze

rolnictwa. W 2019 r. wielkość globalnej produkcji rolniczej w Polsce wyniosła 119,7 mld zł.

Złożyły się na nią produkcja roślinna (56,8 mld zł) i produkcja zwierzęca (62,9 mld zł). W

produkcji zwierzęcej dominowała produkcja żywca rzeźnego, produkcja mleka krowiego oraz

jaj. Należy podkreślić, że w wybranych elementach, np. produkcji jaj kurzych na eksport,

Polska znajduje się w czołówce krajów Unii Europejskiej. Polska jest także liderem w Unii

Europejskiej, produkując 15% całkowitej masy drobiu rzeźnego. Przystąpienie Polski do Unii

Europejskiej wymusiło konieczność spełniania standardów odnoszących się m.in. do ochrony

zdrowia zwierząt i produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego i pasz. Pociąga to za sobą

wzrost znaczenia zadań instytucji działających na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywności

i ochrony zdrowia zwierząt, m.in. w związku z regulacjami europejskimi odnoszącymi się do

ochrony zdrowia konsumentów, jak i z samym wzrostem oczekiwań konsumentów w stosunku

do żywności. Z drugiej strony zapewnienie wysokiej jakości i bezpieczeństwa żywności, jak

również dobrostanu i zdrowia zwierząt, warunkuje opłacalność produkcji zwierzęcej i

utrzymanie przez Polskę pozycji wiodącego producenta żywności w Europie.

Właściwa realizacja zadań w zakresie przestrzegania powyższych wymagań narzuca

konieczność zwiększenia efektywności procesów monitorowania zagrożeń w sektorze rolnospożywczym, w tym m.in. zagrożeń związanych z bezpieczeństwem żywności pochodzenia

zwierzęcego oraz występowaniem chorób zakaźnych u zwierząt gospodarskich, w tym

niebezpiecznych dla ludzi chorób odzwierzęcych (zoonoz).

Diagnoza przygotowana na potrzeby Programu prowadzi do następujących wniosków

•

zadania Programu wynikają wprost z prawodawstwa krajowego i prawodawstwa

Unii Europejskiej, a ich realizacja jest spełnieniem międzynarodowych wymagań

Monitoring zagrożeń w sektorze rolno-spożywczym jest podstawą kompleksowych strategii

mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa żywności i ochronę zdrowia publicznego w

krajach należących do Unii Europejskiej. Mając to na uwadze, Unia Europejska wprowadziła

obowiązek wdrażania programów monitorujących występowanie potencjalnych zagrożeń dla

zdrowia publicznego. Podstawą tych programów jest wykonanie badań urzędowo pobranych

próbek, których wyniki pozwalają na udokumentowanie sytuacji epidemicznej w zakresie

występowania chorób zakaźnych zwierząt, w tym zoonoz, oraz występowania substancji

niedozwolonych w żywności pochodzenia zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach.

Takie wyniki stanowią szczególnie cenne narzędzie do analizy ryzyka w obszarach objętych

badaniami. Wyniki urzędowych badań monitoringowych są także istotne dla eksportu żywności

ϳ

pochodzenia zwierzęcego, bowiem Polska, posiadając status kraju wolnego od danych chorób

czy produkującego bezpieczną żywność, może bez przeszkód eksportować tę żywność.

•

zadania Programu odpowiadają na zmieniającą się sytuację w zakresie zagrożeń

epidemicznych w utrzymywaniu zwierząt gospodarskich i w produkcji żywności

Przy opracowywaniu Programu uwzględniono zmieniającą się sytuację epidemiczną w zakresie

chorób zwierząt i chorób odzwierzęcych w Europie, przepisy krajowe i przepisy Unii

Europejskiej odnoszące się do monitorowania zagrożeń, a także nowo pojawiające się zagrożenia,

jak np. choroba guzowata skóry bydła czy zakażenia herpeswirusem owiec typu 2. Uwzględniono

również nowe zadanie, którego celem jest opracowanie i zastosowanie nowego systemu badań

kontrolnych obecności pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych bazującego na

oznaczaniu wszystkich analitów w jednej próbce pobranej od zwierząt lub z żywności

pochodzenia zwierzęcego. System taki jest zbieżny z nowym system monitoringu bazującym

na wytycznych Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA).

Ze względu na fakt, że występowanie określonych jednostek chorobowych w populacji zwierząt

gospodarskich oraz pojawianie się skażeń żywności i pasz są procesami dynamicznymi o dużej

zmienności, do opracowania wiarygodnych analiz jest niezbędne posługiwanie się

aktualizowanymi regularnie (co roku) danymi. Koncepcja programu wieloletniego „Ochrona

zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego”, zwanego dalej ,,programem wieloletnim”, opiera się

na ciągłym wykonywaniu badań monitorujących występowanie potencjalnych zagrożeń i

dlatego jest cennym narzędziem do oceny ryzyka w obszarach objętych badaniami.

W Polsce zadania te były realizowane w ramach poprzednich edycji programu wieloletniego w

latach 2004–2008, 2009–2013, 2014–2018 i 2019–2023. Również program wieloletni na lata

2024–2028, zwany dalej „Programem”, wychodzi naprzeciw tym potrzebom.

Program jest piątą edycją programu wieloletniego, w której zaplanowano realizację 58 zadań

badawczych ujętych w trzech grupach tematycznych:

1) kontrola występowania substancji niedozwolonych w żywności pochodzenia

zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach,

2) zdrowie publiczne – ocena występowania chorób odzwierzęcych,

3) ochrona zdrowia zwierząt – ocena stanu występowania chorób zakaźnych zwierząt

gospodarskich i wolno żyjących

– oraz panel szkoleniowy realizowany w ramach Programu uwzględniający bieżące informacje

w zakresie: ochrony zdrowia zwierząt, bezpieczeństwa żywności pochodzenia zwierzęcego,

zapewnienia konkurencyjności produkcji zwierzęcej w Polsce oraz zasad bioasekuracji.

Zapewnienie ochrony zdrowia zwierząt oraz zdrowia publicznego wymaga monitorowania

występowania chorób zakaźnych u zwierząt gospodarskich i wolno żyjących, w tym

niebezpiecznych dla ludzi chorób odzwierzęcych, zagrożeń związanych z bezpieczeństwem pasz

i żywności pochodzenia zwierzęcego oraz proponowania różnych możliwych rozwiązań

ϴ

zdiagnozowanych problemów, które będą podstawą do wdrażania przez administrację publiczną

adekwatnych działań.

2. Cel główny i cele szczegółowe w nawiązaniu do średniookresowej

strategii rozwoju kraju lub strategii rozwoju

•

Cel główny Programu

Zasadniczym celem Programu jest stworzenie aktualnego profilu występowania zagrożeń dla

zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego wynikających z występowania istotnych chorób

zakaźnych zwierząt, zoonoz i skażeń żywności pochodzenia zwierzęcego i pasz. Pozwoli to na

1) aktualizowanie profilu występowania zagrożeń dla zdrowia zwierząt i zdrowia

publicznego w celu proponowania właściwym organom w Polsce adekwatnych

rozwiązań, aby minimalizować zidentyfikowane zagrożenia;

2) dokumentowanie statusu występowania chorób zakaźnych zwierząt, w tym

zoonoz, oraz monitorowanie występowania substancji niedozwolonych w

żywności pochodzenia zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach, co

jest obowiązkiem Polski jako państwa członkowskiego Unii Europejskiej;

3) upowszechnianie wiedzy w formie szkoleń, publikacji naukowych i doniesień

na konferencje naukowe.

•

Cele szczegółowe Programu

W Programie wyodrębniono cztery cele szczegółowe

1) opracowanie metod i zasad prowadzenia kontroli występowania substancji

niedozwolonych w żywności pochodzenia zwierzęcego i substancji

niepożądanych w paszach oraz przygotowanie rekomendacji dla organów

Inspekcji Weterynaryjnej i Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW)

do podjęcia adekwatnych działań w przypadku stwierdzenia zagrożeń;

2) opracowanie metod i zasad prowadzenia oceny występowania odzwierzęcych

czynników chorobotwórczych oraz przygotowanie rekomendacji dla organów

Inspekcji Weterynaryjnej i MRiRW do podjęcia adekwatnych działań w

przypadku stwierdzenia zagrożeń;

3) opracowanie metod i zasad prowadzenia oceny występowania chorób

zakaźnych zwierząt gospodarskich i wolno żyjących oraz przygotowanie

rekomendacji dla organów Inspekcji Weterynaryjnej i MRiRW do podjęcia

adekwatnych działań w przypadku stwierdzenia zagrożeń;

4) przeprowadzenie szkoleń dla Inspekcji Weterynaryjnej oraz pracowników

ośrodków doradztwa rolniczego (ODR) i pracowników Centrum Doradztwa

Rolniczego w Brwinowie (CDR).

ϵ

Cele szczegółowe 1, 2 i 3 zawierają opisy realizacji poszczególnych zadań badawczych.

Ogółem w Programie zaplanowano realizację 58 zadań badawczych oraz powiązany z nimi

panel szkoleniowy.

Cel główny i cele szczegółowe Programu wpisują się w realizację celów, obszarów oraz

kierunków interwencji wyrażonych w dokumencie „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” (SOR). SOR, określając kierunki rozwoju

kraju, wskazuje, że „kluczowe dla rozwoju kraju będzie zwiększenie konkurencyjności

gospodarstw rolnych oraz producentów rolno-spożywczych przez poprawę ich dochodowości

i integrację łańcucha żywnościowego”. Dlatego, biorąc pod uwagę te wskazania oraz fakt, że

produkcja żywności w Polsce opiera się głównie na małych i średnich przedsiębiorstwach,

Program wpisuje się w realizację zadań opisanych w celu szczegółowym I SOR – „Trwały

wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną” w

obszarach „Małe i średnie przedsiębiorstwa” oraz „Ekspansja zagraniczna”. Ponadto, jak

wskazano w celu szczegółowym I SOR, sektor produkcji żywności wysokiej jakości jest

jednym z sektorów strategicznych, które będą motorami polskiej gospodarki. Tym samym

działania zaplanowane do realizacji w ramach Programu przez monitorowanie zagrożeń w

produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego oraz zagrożeń dla zdrowia ludzi są w pełni

zbieżne z celami SOR.

W szczególności realizacja zadań Programu nawiązuje do celów SOR przez wzrost jakości i

bezpieczeństwa żywności pochodzenia zwierzęcego oraz obniżenie kosztów jej produkcji, a

także promowanie efektu konkurencyjności jako konsekwencji prowadzonych systematycznie

kontroli substancji szkodliwych i patogenów, które mogą występować w tej żywności. Jest to

zgodne z punktem II obszaru „Małe i średnie przedsiębiorstwa”: „kluczową interwencją

państwa będzie wsparcie przekształceń sektora rolno-spożywczego, w szczególności działań

stymulujących wzrost jego konkurencyjności, przy zapewnieniu bezpieczeństwa żywności oraz

uwzględnieniu wymogów środowiskowych”. Nie bez znaczenia jest fakt, że wyniki Programu

będą pomocne w działaniach długofalowych, jak np. wsparcie dla planowanych i

realizowanych projektów strategicznych dotyczących polskiej platformy żywnościowej czy

projektów rozwoju branż takich jak „polska wieprzowina” czy „polska wołowina”.

Biorąc pod uwagę fakt, że sektor produkcji żywności, w tym żywności pochodzenia

zwierzęcego, ma największy potencjał eksportowy, należy przyjąć, że zadania Programu będą

miały wpływ na realizację celu I obszaru „Ekspansja zagraniczna”. Przyjmując, że zdolność do

konkurowania polskiej żywności na zagranicznych rynkach będzie zależała w dużej mierze od

jej jakości, wyniki badań Programu potwierdzające jakość żywności niewątpliwie wpisują się

w ten cel.

Kolejnym punktem, w którym Program nawiązuje do celów SOR, jest dbałość o środowisko

naturalne. W obszarze „Środowisko” w punkcie I. „Diagnoza” SOR określa, że „Jednym z

istotnych elementów systemu zarządzania i zmniejszania ryzyka negatywnych oddziaływań

prowadzonych inwestycji na trwałość ekosystemów jest system ocen oddziaływania na

środowisko. Wymaga on stałego rozbudowywania o nowe analizy i wiarygodne dane w wielu

zakresach dziedzinowych.”. Postulaty te będą realizowane w oparciu o zadania związane z

ϭϬ

oceną występowania skażeń, np. dioksynami i związkami dioksynopodobnymi, metalami

ciężkimi, pestycydami, oraz z oceną występowania w paszach organizmów genetycznie

zmodyfikowanych, a także oceną zanieczyszczeń parazytologicznych w nawożeniu

organicznym. Aspekt środowiskowy jest również istotny w przypadku czynników chorób

odzwierzęcych takich jak Salmonella, Mycobacterium TBC czy oporność na środki

przeciwdrobnoustrojowe, których występowanie jest rozpatrywane w podejściu „Jedno

Zdrowie”.

Istotne jest także, że Program nawiązuje do celów SOR w zakresie, jakim jest bezpieczeństwo

narodowe w aspekcie bezpieczeństwa ekonomicznego uwzględniającego bezpieczeństwo

żywnościowe. Jak wskazano w SOR istotnym elementem jego zapewnienia jest zarządzanie

ryzykiem. Program opisuje możliwe zagrożenia, a wyniki badań jasno definiują skalę tych

zagrożeń w odniesieniu do produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego.

3. Priorytety i kierunki interwencji

W Programie wyszczególniono trzy podstawowe priorytety i związane z nimi kierunki

interwencji. Przy wyborze tych priorytetów wzięto pod uwagę fakt, że zdecydowana większość

tych zagrożeń reprezentujących zagrożenia chemiczne, mikrobiologiczne i biologiczne obecne

w żywności pochodzenia zwierzęcego i paszach jest uwzględniona w programach

monitoringowych regulowanych przepisami krajowymi i przepisami prawa Unii Europejskiej.

W ten sposób zadania ujęte w Programie wpisują się w zharmonizowaną strategię programów

monitoringowych, do prowadzenia których są zobowiązane kraje Unii Europejskiej.

Wyszczególnić należy tu

1. Ochronę zdrowia konsumentów rozumianą jako identyfikacja i eliminowanie zagrożeń

związanych z występowaniem

1) substancji niedozwolonych w żywności pochodzenia zwierzęcego i substancji

niepożądanych w paszach

Zadania z tego zakresu (zadania nr 1–15) będą dotyczyć monitorowania występowania

substancji niedozwolonych oraz pozostałości chemicznych, biologicznych i produktów

leczniczych w żywności pochodzenia zwierzęcego, a także obecności przetworzonego białka

zwierzęcego i GMO w paszach.

Realizacja tych zadań jest związana ze spełnieniem wymagań w zakresie zapewnienia

właściwej jakości higienicznej produktów pochodzenia zwierzęcego oraz ochrony zdrowia

publicznego, co jest uregulowane w aktach prawnych krajowych i Unii Europejskiej.

Z przeprowadzonych badań zostaną przygotowane raporty, które będą przekazane do MRiRW

i Głównego Lekarza Weterynarii (GLW). Te raporty będą następnie wykorzystywane do

opracowania raportów przekazywanych do Dyrekcji Generalnej ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa

Żywności (DG SANTE) i do EFSA. W odniesieniu do realizacji zadań związanych z

monitoringiem żywności i pasz, które są częścią krajowych programów monitoringowych, w

ϭϭ

przypadku uzyskania wyników niezgodnych zostaną one niezwłocznie przekazane Inspekcji

Weterynaryjnej w celu wszczęcia postępowania administracyjnego skutkującego wyłączeniem

danej partii żywności lub pasz z obrotu.

2) chorób odzwierzęcych oraz z obecnością czynników zoonotycznych w żywności

pochodzenia zwierzęcego

Zadania z tego zakresu (zadania nr 16–37) będą dotyczyć monitorowania występowania chorób

odzwierzęcych oraz obecności czynników zoonotycznych w żywności pochodzenia

zwierzęcego. Ten priorytet i kierunek interwencji jest istotny, ponieważ przyjmuje się, że 75%

nowo pojawiających się chorób zakaźnych człowieka pochodzi od zwierząt, uwzględniając w

tym czynniki zoonotyczne obecne w żywności zwierzęcego pochodzenia. W zadaniach

dotyczących chorób odzwierzęcych uwzględniono m.in. wściekliznę, grypę ptaków, gorączkę

Q, wąglik, paratuberkulozę, echinokokozę, zakażenia prątkami gruźlicy, tj. jednostki

chorobowe wyszczególnione w załączniku II do rozporządzenia delegowanego Komisji (UE)

2018/1629 z dnia 25 lipca 2018 r. zmieniającego wykaz chorób zamieszczony w załączniku II

do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w sprawie przenośnych

chorób zwierząt oraz zmieniającego i uchylającego niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”) (Dz. Urz. UE L 272 z 31.10.2018, str. 11), zwanego dalej

„rozporządzeniem 2018/1629”. Podobnie jak w pkt 1 z badań zostaną przygotowane raporty,

które będą przekazywane do MRiRW i GLW. Opracowane wyniki będą następnie

wykorzystywane do sporządzania raportów zoonotycznych przekazywanych do EFSA. W

przypadku uzyskania wyników dodatnich, w szczególności w odniesieniu do takich chorób jak

wścieklizna, wąglik, gorączka Q, gruźlica, włośnica czy echinokokoza, niezwłocznie będzie

informowana Inspekcja Weterynaryjna w celu podjęcia postępowania administracyjnego. W

zadaniach dotyczących obecności czynników zoonotycznych w żywności pochodzenia

zwierzęcego i środowisku bytowania zwierząt uwaga zostanie skupiona na takich patogenach

jak Salmonella, werotoksyczne E. coli, Campylobacter, Yersinia, Listeria, a także Toxoplazma,

Cryptosporidium i wirus zapalenia wątroby typu E. Zostaną przygotowane raporty, które będą

przekazywane do MRiRW i GLW, oraz raport zoonotyczny, który zostanie przekazany do

EFSA. Kierunek interwencji określi charakter danego patogenu – w przypadku Salmonelli

wyniki będą wykorzystane w prowadzonych przez Inspekcję Weterynaryjną dochodzeniach w

ogniskach epidemicznych, w tym również na potrzeby prowadzonych przez Europejskie

Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) i EFSA analiz międzynarodowych zatruć

pokarmowych. W przypadku pozostałych patogenów wyniki badań będą podstawą

przygotowania wytycznych dla MRiRW i GLW.

W ramach zadań z ww. zakresu zaplanowano również badania dotyczące monitoringu

oporności bakterii izolowanych od zwierząt. Spadek skuteczności środków

przeciwdrobnoustrojowych – głównie antybiotyków – jest obecnie jednym z najistotniejszych

zagrożeń zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego. Narastające zjawisko antybiotykooporności

jest realnym zagrożeniem dla ludzi, zwierząt i środowiska. Racjonalne stosowanie środków

przeciwdrobnoustrojowych w medycynie, jak i w medycynie weterynaryjnej, stanowi jeden z

głównych obszarów polityki Unii Europejskiej mający znaczenie w odniesieniu do

przeciwdziałania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe. Kwestie antybiotykooporności,

które znajdują się w obszarze zainteresowania Europejskiego Zielonego Ładu oraz Strategii

ϭϮ

„Od pola do stołu”, gdzie celem jest zmniejszenie o 50% całkowitego zużycia środków

przeciwdrobnoustrojowych u zwierząt utrzymywanych w warunkach fermowych i w dziedzinie

akwakultury. Cel ten znajduje również swoje odzwierciedlenie w Planie Strategicznym dla

Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) na lata 2023–2027. Program, z uwagi na badania prowadzone

m.in. w zakresie antybiotykooporności, sprzyja realizacji powyższych celów. Uzyskane wyniki

badań będą wykorzystywane do oceny skuteczności działań podejmowanych w zakresie

zdrowia zwierząt, które to działania będą stanowić podstawę do tworzenia kompleksowej

strategii kraju w zakresie zwalczania zjawiska antybiotykooporności. Dodatkowo Program

przewiduje monitorowanie oporności u zwierząt, które nie są objęte urzędowym monitoringiem

oporności opartym o przepisy prawa Unii Europejskiej, co pozwoli szerzej ocenić skalę

zjawiska oporności w poszczególnych sektorach produkcji zwierzęcej (kaczki, gęsi, bydło

dorosłe i cielęta, kury nioski po okresie nieśności).

Objęcie badaniami wielu gatunków zwierząt pozwoli na wskazanie priorytetowych obszarów

działań. Kierunek interwencji będzie związany z przekazywaniem powiatowym lekarzom

weterynarii sprawozdań z badań, które będą podstawą działań na poziomie lokalnym.

2. Ochronę zdrowia zwierząt rozumianą w kontekście identyfikacji czynników zakaźnych

u zwierząt gospodarskich

Zadania z tego zakresu (zadania nr 38–58) będą dotyczyć monitorowania czynników zakaźnych

u zwierząt gospodarskich i zwierząt wolno żyjących, między innymi takich jak wirus

pryszczycy, wirus choroby guzowatej skóry, wirus białaczki bydła, herpeswirus bydła typu 1,

wirus biegunki bydła i choroby błon śluzowych, wirus pomoru małych przeżuwaczy czy

bakterie wywołujące zarazę płucną bydła.

O uzyskanych dodatnich wynikach przeprowadzonych badań, w szczególności w odniesieniu

do chorób takich jak pryszczyca, zaraza płucna bydła, białaczka bydła, wirusowe zapalenie

tętnic koni, niezwłocznie będzie informowana Inspekcja Weterynaryjna w celu podjęcia

postępowania administracyjnego. W stosunku do pozostałych patogenów wiedza uzyskana w

trakcie badań monitoringowych co do zakresu występowania, typu zarazka i charakteru

rezerwuaru będzie wykorzystana do opracowania wytycznych lub wskazań dla Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi w celu wprowadzenia ewentualnych zmian legislacyjnych lub dla

GLW w celu podjęcia działań administracyjnych.

Ponadto przewiduje się prowadzenie badań na patogenach świń takich jak Streptococcus suis,

Actinobacillus pleuropneumoniae, Pasteurella multocida, Haemophilus parasuis, Bordetella

bronchiseptica, które pozwolą na ocenę oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Analogiczny aspekt mają też badania dotyczące patogenów odpowiedzialnych za zapalenie

gruczołu mlekowego krów i owiec. Zbiorcze wyniki tych badań wraz z uwzględnieniem badań

wskazanych w obszarze pkt 2 pozwolą określić tzw. mierniki oporności, tj. wartości liczbowe

opisujące skalę problemu oporności w poszczególnych sektorach produkcji oraz skuteczność

ϭϯ

działań podejmowanych na rzecz ograniczenia oporności. Mierniki te są kluczowe dla realizacji

krajowego planu walki z antybiotykoopornością.

Z wyników badań zostaną przygotowane raporty, które będą przekazane do MRiRW i GLW.

Dodatkowo opracowane wyniki będą wykorzystywane do sporządzenia raportów

zoonotycznych przekazywanych przez GLW do EFSA. Kierunek interwencji będzie związany

z charakterem danej choroby lub patogenu.

3. Realizację zadań w ramach panelu szkoleniowego dla pracowników Inspekcji

Weterynaryjnej i doradców ODR/CDR

Rozwiązaniem sprawdzonym w poprzednich edycjach programu wieloletniego jest panel

szkoleniowy dla pracowników Inspekcji Weterynaryjnej. W ostatniej edycji programu

wieloletniego na lata 2019–2023 uwzględniono w szkoleniach udział przedstawicieli doradztwa

rolniczego jako istotnego ogniwa w przekazywaniu wiedzy specjalistycznej w zakresie

zapobiegania chorobom zwierząt, dobrostanu i bioasekuracji. Przepisy Unii Europejskiej

zobowiązują państwa członkowskie do zorganizowania systemu szkoleń ustawicznych dla osób

uprawnionych do przeprowadzania kontroli urzędowych. Zadania te są regulowane w

przepisach Unii Europejskiej (rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625

z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli urzędowych i innych czynności urzędowych

przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa żywnościowego i paszowego oraz

zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków ochrony roślin,

zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014,

(UE) 2016/429 i (UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009

oraz dyrektywy Rady 98/58/WE, 1999/ 74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE,

oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr

882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/ EWG, 90/425/EWG, 91/496/EWG,

96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG (rozporządzenie w sprawie

kontroli urzędowych) (Dz. Urz. UE L 95 z 07.04.2017, str. 1, z późn. zm.), zwane dalej

„rozporządzeniem 2017/625”). Celem szkoleń jest uaktualnianie wiedzy na temat znanych i

nowych zagrożeń w obszarze bezpieczeństwa żywności pochodzenia zwierzęcego i pasz,

zapobiegania chorobom zakaźnym zwierząt i zwalczania chorób zakaźnych zwierząt z

elementami dobrostanu zwierząt i bioasekuracji.

4. Oczekiwane rezultaty planowanej interwencji wraz ze wskaźnikami

Program jest oparty na wykonywaniu badań laboratoryjnych o charakterze monitoringowym,

odnoszących się do występowania substancji niedozwolonych w żywności pochodzenia

ϭϰ

zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach, występowania odzwierzęcych czynników

chorobotwórczych oraz chorób zakaźnych zwierząt gospodarskich i wolno żyjących.

Wyniki tych badań będą podstawą do opracowania raportów dla MRiRW i GLW. Będą także

podstawą podjęcia działań (interwencji) stanowiących wymierny efekt przeprowadzonych

badań.

W zależności od rodzaju zagrożenia będą podjęte adekwatne kierunki interwencji w zakresie

− przekazywania Inspekcji Weterynaryjnej informacji w celu wszczęcia postępowania

administracyjnego,

− przekazywania powiatowym lekarzom weterynarii danych z badań, które będą

podstawą działań na poziomie lokalnym,

− opracowania wytycznych lub wskazań dla MRiRW – w celu wprowadzenia

ewentualnych zmian legislacyjnych lub dla GLW – w celu podjęcia działań o

charakterze administracyjnym,

− opracowania raportów przekazywanych do DG SANTE, EFSA czy Europejskiej

Agencji Leków (EMA).

5. System realizacji Programu, w tym plan finansowy

System realizacji Programu jest oparty o wykonywanie badań laboratoryjnych zgodnie z

metodykami opracowanymi w Państwowym Instytucie Weterynaryjnym – Państwowym

Instytucie Badawczym w Puławach (PIWet – PIB) przy wykorzystaniu specjalistycznej

aparatury będącej w posiadaniu PIWet – PIB. W trakcie realizacji Programu nie przewiduje się

wydatków o charakterze majątkowym przeznaczonych na zakup nowej aparatury.

Istotnym elementem realizacji Programu jest wdrożenie systemu pobierania różnego rodzaju

próbek. Zakłada się udział różnych podmiotów odpowiedzialnych za gromadzenie i przesyłanie

próbek do badań. Część próbek będzie pobierana i dostarczana do PIWet – PIB przez Inspekcję

Weterynaryjną. Dotyczy to w szczególności zadań badawczych z zakresu kontroli

występowania substancji niedozwolonych w żywności pochodzenia zwierzęcego i substancji

niepożądanych w paszach, które to próbki będą pobierane w ramach urzędowych kontroli

żywności i pasz. Istotnym elementem będzie udostępnianie przez laboratoria zakładów higieny

weterynaryjnej (ZHW) próbek, głównie surowicy krwi, laboratoriom PIWet – PIB w celu

przeprowadzenia badań. Postępowanie takie zostało poprzedzone uzyskaniem zgody GLW na

taki sposób wykorzystania próbek badanych uprzednio przez laboratoria ZHW. Ponadto należy

wskazać, że część próbek będzie pobierana przez lekarzy wolnej praktyki, którzy odpłatnie w

ramach zaplanowanych środków będą pobierać i przekazywać próbki do PIWet – PIB. Dotyczy

to przede wszystkim próbek do badań parazytologicznych oraz próbek pobranych od pszczół.

Lekarze wolnej praktyki będą również dostarczać do PIWet – PIB dane dotyczące zużycia

środków przeciwdrobnoustrojowych stosowanych w hodowli takich gatunków zwierząt jak

drób i świnie. Dane do analizy wielkości sprzedaży weterynaryjnych produktów leczniczych

będą dostarczane przez hurtownie farmaceutyczne prowadzące sprzedaż produktów

leczniczych weterynaryjnych. Ponadto w zakresie pozyskiwania próbek przewidziano również

ϭϱ

udział wytwórni pasz leczniczych, kół łowieckich, ogrodów zoologicznych i ośrodków

rehabilitacji ptaków dzikich czy schronisk dla zwierząt.

W ramach realizacji Programu przyjęto zasadę przygotowywania raportów z realizacji

wszystkich zadań, które będą przekazywane do MRiRW i GLW. Ponadto w zakresie realizacji

zadań związanych z monitoringiem żywności i pasz oraz niektórych chorób zakaźnych, np.

pryszczyca czy gorączki Q u bydła, w przypadku uzyskania wyników niezgodnych lub

dodatnich będą one niezwłocznie przekazywane Inspekcji Weterynaryjnej w celu wszczęcia

postępowania administracyjnego.

Ponadto PIWet – PIB jest obowiązany do opracowania końcowego raportu z 5-letniego okresu

obejmującego uzyskane wyniki badań w ramach poszczególnych zadań Programu i przekazania

go do MRiRW i GIW. Raport powinien uwzględniać w szczególności analizę porównawczą

uzyskanych wyników, ocenę zagrożeń, tendencję ich występowania oraz przedstawiać

rekomendacje w zależności od skali zagrożenia. Raport zostanie zaprezentowany na spotkaniu

podsumowującym realizację Programu.

Do kalkulacji kosztów Programu przyjęto następujące założenia – podana kwota wynagrodzeń

wraz z pochodnymi została ustalona w oparciu o średnie stawki płac poszczególnych grup

zaszeregowania pracowników obowiązujące w PIWet – PIB, z uwzględnieniem czasu pracy

niezbędnego do wykonania określonych celów w ramach poszczególnych zadań Programu.

Stawki wynagrodzeń wykładowców panelu szkoleniowego zostały ustalone na poziomie

średnich stawek wypłacanych za wykłady na szkoleniach specjalizacyjnych prowadzonych w

Weterynaryjnym Centrum Kształcenia Podyplomowego (WCKP) PIWet – PIB. Przyjęta kwota

dotycząca zakupu materiałów i wyposażenia oraz usług obcych została ustalona na podstawie

danych wynikających z ksiąg rachunkowych dotyczących kosztów zakupu materiałów i usług

obcych, cen obowiązujących w 2022 r. uzyskanych w wyniku przeprowadzonych postępowań

przetargowych oraz dodatkowych informacji otrzymanych od kierowników zadań badawczych.

W ramach Programu nie planuje się zakupu środków trwałych oraz wartości niematerialnych i

prawnych, których jednostkowa cena zakupu przekraczałaby 10 000 zł. Koszty ogólne

dotyczące finansowania Programu będą naliczane stałym ryczałtem od faktycznie poniesionych

na ten cel wydatków i nie przekroczą 45% kosztów bezpośrednich z wyłączeniem kosztów

usług obcych, innych kosztów bezpośrednich i bezosobowego funduszu płac. Bazą do założeń

planowanego narzutu kosztów ogólnych na lata 2024–2028 był udział kosztów ogólnych w

kosztach ogółem w PIWet – PIB w 2022 r.

Ponadto, kalkulując koszty panelu szkoleniowego, uwzględniono całodzienne wyżywienie

uczestników szkoleń wraz z serwisem kawowym, których koszty oszacowano w oparciu o

średnie ceny obowiązujące w regionie Puław, a także zakwaterowanie uczestników oraz

wynajem sali wykładowej, których wartość ustalono w oparciu o cennik usług WCKP PIWet –

PIB zatwierdzony przez Dyrektora PIWet – PIB. Wzorem lat ubiegłych zaplanowano 2%

wzrost z roku na rok kwot na zakwaterowanie i wyżywienie uczestników szkoleń począwszy

od 2025 r., co ma stanowić zabezpieczenie finansowe realizacji szkoleń w ramach Programu.

Program będzie realizowany przez PIWet – PIB, który jest instytutem badawczym

nadzorowanym przez MRiRW.

ϭϲ

6. Zakres planowanej interwencji, który będzie realizowany w ujęciu

terytorialnym, możliwy do objęcia kontraktem sektorowym

Zakres badań monitoringowych uwzględnia próbki zbierane z terytorium całego kraju. Ma to

szczególne odniesienie do badań w ramach krajowego programu badania substancji

niedozwolonych oraz pozostałości chemicznych, biologicznych i produktów leczniczych w

żywności pochodzenia zwierzęcego, który uwzględnia wszystkie sektory produkcji zwierzęcej

z terytorium całego kraju. Badania pozostałych zagrożeń zostały tak zaplanowane, aby

uwzględnić wszystkie regiony (województwa) kraju, chociaż ze względu na specyficzny

charakter niektórych z tych zagrożeń (np. poszukiwanie laseczek wąglika na terenie dawnych

grzebowisk zwłok zwierząt czy terenach zalewowych) mogą być terytorialnie ograniczone.

7. Sposób monitorowania i oceny stopnia osiągania celu głównego i

celów szczegółowych

Podstawą do monitorowania i oceny stopnia osiągania celów poszczególnych zadań Programu

będą raporty z realizacji zadań Programu. Każde z zadań będzie rozliczane odrębnie.

Przyjętym miernikiem realizacji całego Programu jest „liczba zbadanych próbek w ramach

poszczególnych zadań Programu”. Liczba ta stanowi sumę próbek zbadanych w danym roku w

ramach poszczególnych zadań. Jeżeli planowany cel zadania nie zostanie w pełni zrealizowany,

to dotacja udzielona na to zadanie nie będzie rozliczona w stopniu wyższym niż osiągnięty

stopień realizacji celu tego zadania. W Programie przyjęto następującą liczbę próbek do

zbadania w poszczególnych latach: 2024 r. – 46 400, 2025 r. – 46 520, 2026 r. – 46 480, 2027

r. – 46 520 i 2028 r. – 46 775. Razem w okresie realizacji Programu zostanie zbadanych 232 695

próbek.

8. Ogólne wnioski z wdrażania programu wieloletniego na lata 2019–

2023

W ramach czwartej edycji programu wieloletniego w latach 2019–2023 realizowano 45 zadań

badawczych z zakresu ochrony zdrowia publicznego i ochrony zdrowia zwierząt, które zostały

ujęte w trzy grupy tematyczne

1) kontrola występowania substancji niedozwolonych w żywności pochodzenia

zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach;

2) ocena występowania chorób odzwierzęcych;

3) ocena stanu występowania chorób zakaźnych zwierząt hodowlanych i wolno żyjących.

Dodatkowym elementem była realizacja szkoleń specjalistycznych dla Inspekcji

Weterynaryjnej i doradców ODR w ramach panelu szkoleniowego.

Generalnie, biorąc pod uwagę wdrażanie wyników zadań ww. programu wieloletniego,

przyjęto zasadę przygotowywania raportów rocznych przedstawianych MRiRW i GLW. Po

ϭϳ

zakończeniu ww. programu wieloletniego analizie zostaną poddane wyniki 5-letnich

obserwacji i zostanie przygotowany raport zbiorczy, który zostanie przedstawiony MRiRW i

GLW. Ponadto wzorem poprzednich edycji programu wieloletniego na początku 2024 r.

zostanie zorganizowane spotkanie adresowane do wszystkich interesariuszy ww. programu

wieloletniego, w tym przedstawicieli MRiRW i Inspekcji Weterynaryjnej, podsumowujące

uzyskane wyniki.

Analizując wnioski z wdrażania wyników badań ww. programu wieloletniego, trzeba mieć na

uwadze zróżnicowany charakter jego zadań badawczych. Istotną grupę stanowiły zadania

będące elementem krajowych programów jak np. Krajowego programu badań kontrolnych

obecności substancji niedozwolonych oraz pozostałości chemicznych, biologicznych i

produktów leczniczych w żywności. Wyniki tej bardzo rozbudowanej, wielokierunkowej

analizy żywności wskazują na bardzo niski odsetek próbek niezgodnych (0,2–0,3% próbek).

Ogólna pozytywna ocena wyników pozwoliła na stwierdzenie, że żywność pochodzenia

zwierzęcego produkowana w Polsce jest bezpieczna dla konsumenta. Taka deklaracja jest

istotna w kontekście wymogów prawa międzynarodowego, ponieważ dokumentowanie sytuacji

odnoszącej się do bardzo niskiego poziomu skażeń w żywności produkowanej w Polsce

umożliwia swobodny obrót tą żywnością na rynku krajowym i rynkach Unii Europejskiej i

krajów trzecich. Opracowania w formie raportów były przekazywane do MRiRW i GLW, a

następnie były wykorzystywane do opracowania raportów przekazywanych do Komisji

Europejskiej (KE) i do EFSA. Drugim istotnym elementem wdrażania ww. programu

wieloletniego był fakt, że w przypadku zadań będących elementem krajowych programów

uzyskanie wyników niezgodnych z przyjętymi normami powodowało, że były one natychmiast

przekazywane Inspekcji Weterynaryjnej w celu wszczęcia postępowania administracyjnego

skutkującego eliminowaniem partii skażonej żywności lub pasz.

Podobne wnioski można sformułować w odniesieniu do zadań odnoszących do oceny stanu

występowania chorób zakaźnych zwierząt gospodarskich i wolno żyjących oraz chorób

odzwierzęcych. Większość zadań z tego zakresu dotyczy chorób lub patogenów

wyszczególnionych w rozporządzeniu 2018/1629, które kategoryzuje się, biorąc pod uwagę

konieczne środki, jaki dany kraj członkowski musi zastosować. Dlatego różny był też sposób

wdrażania wyników badań. W przypadku takich chorób jak wścieklizna, zakażenia wirusami

grypy ptaków w krajowej populacji drobiu i ptaków dzikich, gruźlica bydła i mykobakteriozy

u zwierząt wolno żyjących czy gorączka Q u bydła wyniki badań poza raportami

przekazywanymi do MRiRW i GLW w przypadku uzyskania wyników dodatnich były

niezwłocznie przekazywane do Inspekcji Weterynaryjnej w celu podjęcia postępowania

skutkującego izolacją i eliminacją zakażonych zwierząt.

Dodatkowo wyniki badań umożliwiały Inspekcji Weterynaryjnej podejmowanie działań

administracyjnych, np. w przypadku wścieklizny na podstawie uzyskanych danych o

przypadkach i ich dokładnej lokalizacji geograficznej opracowano wytyczne

do interwencyjnego wyłożenia szczepionki doustnej na obszarze występowania wścieklizny,

co ograniczyło liczbę zachorowań w kolejnych miesiącach, oraz dokonano modyfikacji założeń

do wykładania szczepionki doustnej przeciwko wściekliźnie.

W odniesieniu do grypy ptaków uzupełnienie już istniejącego programu monitorowania grypy

ptaków o badania z użyciem różnych antygenów H5 i H7 oraz antygeny wirusów o potencjale

ϭϴ

zoonotycznym, np. H9 i H10, istotnie usprawniło monitoring grypy ptaków, dostarczając

Inspekcji Weterynaryjnej dodatkowych informacji ważnych przy podejmowaniu działań

administracyjnych.

Podobne odziaływanie miały badania dotyczące stopnia rozprzestrzenienia gruźlicy bydlęcej u

zwierząt wolno żyjących na obszarach z jednoczesnym występowaniem choroby u bydła

domowego. Umożliwiły one ustalenie stopni zakażenia zwierząt wolno żyjących oraz

określenie metod eliminacji osobników określonych gatunków ze środowiska (np. odstrzał

selekcyjny, wyłapywanie i eliminacja) w celu zastosowania rozwiązań minimalizujących

możliwość transmisji zarazka.

Podobne znaczenie miały wyniki badań odnoszące się do badania potencjalnych nosicieli

włośnicy w ogniskach ze stwierdzoną obecnością tej choroby, dając powiatowym lekarzom

weterynarii dodatkowe narzędzie interwencji. Zadanie związane z identyfikacją krów z

obecnością w mleku bakterii wywołujących gorączkę Q miało wybitnie wdrożeniowy aspekt

związany z rozpoznaniem sytuacji epidemicznej, ale też z przekazywaniem wyników badań do

Inspekcji Weterynaryjnej i podjęciem postępowania administracyjnego związanego z

eliminowaniem zakażonych osobników.

Część zadań (badanie pryszczycy czy białaczki bydła u buhajów) miała na celu potwierdzenie

statusu kraju jako państwa wolnego od określonych chorób zakaźnych zwierząt, co skutkuje

brakiem ograniczeń w międzynarodowym obrocie zwierzętami i żywnością pochodzenia

zwierzęcego. W odniesieniu do pozostałych zadań ukierunkowanych na choroby lub patogeny

wyszczególnione w rozporządzeniu 2018/1629, lecz nie będących elementem programów

GLW, ich realizacja umożliwiła otrzymanie wyników obrazujących zakres występowania

zarazka, jego typ i charakter jego rezerwuaru i te wyniki będą wykorzystane do opracowania

wytycznych lub wskazań dla MRiRW (podjęcie działań legislacyjnych) lub GLW (podjęcie

działań administracyjnych). Wyniki takie będą też podstawą do przyjęcia nowych rozwiązań

przy opracowywaniu programów sektorowych.

Istotnym osiągnięciem ww. programu wieloletniego była też realizacja szkoleń

specjalistycznych dla Inspekcji Weterynaryjnej i doradców ODR w ramach panelu

szkoleniowego. Pozwoliło to z jednej strony uaktualnić wiedzę na temat obecnych zagrożeń

epidemicznych w produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego i pasz oraz wiedzę dotyczącą

głównie dobrostanu i biasekuracji w zakresie kontroli występowania chorób zakaźnych

zwierząt. Praktycznym wnioskiem, który był postulowany na tych szkoleniach, była decyzja o

wydawaniu przez PIWet – PIB specjalistycznego periodyku „Biuletyn dla doradców ODR i

CDR”.

W podsumowaniu należy stwierdzić, że realizacja zadań ww. programu wieloletniego

dostarczyła wartościowych wyników badań, które były podstawą opracowania raportów dla

MRiRW i GLW o zagrożeniach związanych z żywnością pochodzenia zwierzęcego i

występowaniem chorób zakaźnych zwierząt gospodarskich, w tym chorób odzwierzęcych.

Wyniki te były też podstawą dla opracowania danych o monitorowanych zagrożeniach

przekazywanych do KE, EFSA, EMA. Był to element wypełniania przez Polskę zobowiązań

jako kraju członkowskiego Unii Europejskiej, które warunkują nieograniczony obrót

ϭϵ

żywnością pochodzenia zwierzęcego i zwierzętami. Trzeba też podkreślić, że otrzymane

wyniki po przekazaniu Inspekcji Weterynaryjnej były też podstawą interwencji związanej z

bezpośrednim eliminowaniem określonych zagrożeń.

II.



Kompetencje

Państwowego

Instytutu

Weterynaryjnego

–

Państwowego Instytutu Badawczego do realizacji zadania zleconego

„Ochrona zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego” na lata 2024–2028

PIWet – PIB jest instytutem badawczym nadzorowanym przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju

Wsi, realizującym zadania badawcze w zakresie ochrony zdrowia zwierząt i profilaktyki chorób

odzwierzęcych, higieny i toksykologii żywności pochodzenia zwierzęcego oraz pasz.

PIWet – PIB działa na podstawie

1) dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o Państwowym Instytucie Weterynaryjnym

w Puławach (Dz. U. poz. 154);

2) ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 498,

z późn. zm.);

3) rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 lipca 2022 r. w sprawie

krajowych laboratoriów referencyjnych (Dz. U. poz. 1667);

4) statutu zatwierdzonego w dniu 02.02.2021 r. przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

zmienionego aneksem nr 1 z dnia 30.06.2021 r.

PIWet – PIB posiada osobowość prawną i jest wpisany do Rejestru Przedsiębiorców,

Krajowego Rejestru Sądowego w Sądzie Rejonowym Lublin-Wschód w Lublinie z siedzibą w

Świdniku pod numerem KRS 0000118357.

Działalność badawcza PIWet – PIB jest realizowana w pięciu niezależnych obszarach

1) działalność statutowa;

2) projekty badawcze Narodowego Centrum Nauki oraz Narodowego Centrum Badań

i Rozwoju;

3) programy ramowe Unii Europejskiej oraz projekty w ramach umów

międzynarodowych;

4) program wieloletni „Ochrona zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego”;

5) zadania z zakresu działalności krajowych laboratoriów referencyjnych.

Dotychczasowa analiza wyników realizowanych w PIWet – PIB tematów badawczych

wskazuje, że mają one charakter poznawczy z silnie zaznaczonym wymiarem aplikacyjnym

opartym na analizie ryzyka zagrożeń związanych z występowaniem chorób zakaźnych

u zwierząt, w tym zoonoz oraz skażeń żywności i pasz. PIWet – PIB realizuje zadania mające

bezpośrednie powiązanie z gospodarką. Aktualnie spośród prawie 100 tematów realizowanych

przez PIWet – PIB 80% dotyczy ochrony zdrowia publicznego. Obejmują one badania

nad bezpieczeństwem zdrowotnym żywności pochodzenia zwierzęcego i pasz oraz badania nad

występowaniem chorób zakaźnych i inwazyjnych zwierząt łańcucha żywnościowego, a także

odzwierzęcych czynników chorobotwórczych. Trend taki będzie utrzymywał się przez

następne lata, co będzie służyło zapewnieniu bezpiecznej żywności i ochronie konsumenta

ϮϬ

oraz ochronie zdrowia zwierząt. Skupienie działalności naukowej PIWet – PIB na tematach

bezpośrednio wiążących się z realizowanymi przez służby weterynaryjne zadaniami pokrywa

się z tendencjami występującymi w Unii Europejskiej oraz określonymi w polskim prawie

zadaniami dla Inspekcji Weterynaryjnej.

PIWet – PIB w ten sposób wpisuje się jako jedno z zasadniczych ogniw systemu ochrony

zdrowia publicznego w zakresie realizowanych przez Inspekcję Weterynaryjną ustawowych

zadań dotyczących ochrony zdrowia zwierząt oraz nadzoru nad bezpieczeństwem żywności

pochodzenia zwierzęcego i pasz.

PIWet – PIB zatrudnia 550 osób, w tym 108 pracowników naukowych.

W ostatnich kilkunastu latach PIWet – PIB, korzystając z funduszy unijnych, znacząco

poszerzył i unowocześnił swoją infrastrukturę badawczą. W ramach programu Phare –

PL2002/000-605.04.01 realizowanego w latach 2001–2007 m.in. wybudowano nowoczesne

laboratoria i zwierzętarnię o łącznej powierzchni 19 000 m2. Obiekty te pozwalają na

bezpieczną pracę z wysoce groźnymi patogenami, takimi jak np. laseczka wąglika, czynnik

BSE, wirus wścieklizny, pryszczycy czy grypy ptaków. Utrzymanie rygoru bezpiecznej pracy

w takich warunkach, które są unikalne w skali kraju, wymaga sprawnego działania

infrastruktury technicznej (izolatory, filtry powietrza, piec do spalań), ciągłego jej nadzoru

i serwisowania. Jest to proces ciągły, dlatego znaczącą pozycję w kosztach realizacji niektórych

tematów Programu stanowią koszty utrzymania tego systemu.

W ostatnich latach PIWet – PIB unowocześnił również zaplecze aparaturowe, skupiając się na

zakupie unikalnej aparatury, takiej jak stacje do ekstrakcji DNA i RNA, chromatografy

cieczowe sprzężone ze spektrometrem mas, aparaty do PCR w czasie rzeczywistym czy aparaty

do sekwencjonowania DNA.

Współpraca z ośrodkami zagranicznymi jest bardzo ważnym elementem wsparcia działalności

naukowej PIWet – PIB. Aktualnie PIWet – PIB ma podpisane umowy o współpracy z

kilkunastoma instytutami, w tym z tak liczącymi się na świecie jak French Agency for Food,

Environmental and Occupational Health & Safety (ANSES) czy Wageningen

University&Research (WUR). Podstawowym celem tych działań jest transfer i implementacja

do PIWet – PIB nowoczesnych technik badawczych oraz stworzenie pracownikom możliwości

realizacji wspólnych prac, zwłaszcza w programach ramowych Unii Europejskiej.

PIWet – PIB niezależnie od działalności naukowo-badawczej sprawuje funkcje krajowych

laboratoriów referencyjnych w rozumieniu przepisów Unii Europejskiej (rozporządzenie

2017/625) dla 136 kierunków badań określonych w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i

Rozwoju Wsi z dnia 27 lipca 2022 r. w sprawie krajowych laboratoriów referencyjnych (Dz.

U. poz. 1667). Ważnym elementem funkcjonowania krajowych laboratoriów referencyjnych są

ciągłe kontakty i współpraca z laboratoriami referencyjnymi Unii Europejskiej (EURL)

i laboratoriami referencyjnymi Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt (WOAH)1).

W ramach WCKP PIWet – PIB są organizowane szkolenia specjalistyczne dla pracowników

Inspekcji Weterynaryjnej, w tym pracowników laboratoriów ZHW. Celem tych szkoleń jest

uaktualnianie wiedzy na temat znanych i nowych zagrożeń w obszarze bezpieczeństwa



Od 2022 r. Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt opowiada się za używaniem jej pełnej nazwy z akronimem

WOAH, wcześniej powszechnie był używany skrót OIE.

1)

Ϯϭ

żywności pochodzenia zwierzęcego i pasz oraz zwalczania chorób zakaźnych zwierząt i

zoonoz. Ponadto pracownicy PIWet – PIB prowadzą szkolenia specjalizacyjne dla lekarzy

weterynarii ubiegających się o tytuł specjalisty w poszczególnych dziedzinach weterynarii, a

także szkolenia tematyczne dla pracowników ODR i CDR.

III.

Obszary tematyczne i zadania w Programie



W zakresie tematycznym 1. „Kontrola występowania substancji niedozwolonych

w żywności pochodzenia zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach” będzie

realizowanych 15 zadań

Zadanie nr 1. Ocena zawartości promieniotwórczych izotopów cezu w żywności pochodzenia

zwierzęcego

Zadanie nr 2. Ocena zagrożenia wynikającego z obecności dioksyn i związków

dioksynopodobnych oraz polibromowanych difenyloeterów w żywności i paszach

Zadanie nr 3. Ocena zagrożenia wynikającego z obecności związków perfluorowanych

(PFAS) w żywności

Zadanie nr 4. Badania nad występowaniem enterotoksyn gronkowcowych w żywności

pochodzenia zwierzęcego

Zadanie nr 5. Ocena zagrożenia wynikającego z występowania histaminy w wybranych

gatunkach ryb i produktach rybnych dostępnych na rynku

Zadanie nr 6. Ocena wyników badań kontrolnych pasz w kierunku obecności i identyfikacji

gatunkowej przetworzonego białka zwierzęcego i jego markerów

Zadanie nr 7. Ocena wyników badań kontrolnych pasz w kierunku obecności organizmów

genetycznie zmodyfikowanych

Zadanie nr 8. Ocena zagrożeń wynikających z występowania alkaloidów sporyszu w paszach

Zadanie nr 9. Ocena zagrożeń wynikających z występowania alkaloidów tropanowych

w mieszankach oraz materiałach paszowych

Zadanie nr 10. Ocena zagrożenia wynikającego z występowania

przeciwbakteryjnych w paszach stosowanych w żywieniu zwierząt gospodarskich

substancji

Zadanie nr 11. Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów

leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparty na analizie ryzyka w

odniesieniu do krajowej produkcji

Zadanie nr 12. Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

ϮϮ

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów

leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparty na randomizowanym

nadzorze w odniesieniu do krajowej produkcji

Zadanie nr 13. Krajowy program badań kontrolnych obecności zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego.

Zadanie nr 14. Krajowy program kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego

Zadanie nr 15. Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów

leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – oparty na analizie ryzyka w odniesieniu do przywozu z państw trzecich

W zakresie tematycznym 2. „Zdrowie publiczne: Ocena występowania chorób

odzwierzęcych” zaplanowano 22 zadania

Zadanie nr 16. Rejestracja występowania wścieklizny (gatunek 1), wykrywanie zakażeń

lyssawirusami EBLV u zwierząt domowych i wolno żyjących oraz badanie stabilności miana

wirusa w szczepionkach do doustnej immunizacji lisów przeciwko wściekliźnie, pobranych

z terenów, na których została ona zastosowana

Zadanie nr 17. Nadzór uzupełniający nad grypą ptaków u drobiu i ptaków dzikich

Zadanie nr 18. Ocena występowania chorób wywołanych przez prątki z grupy MTBC i MOTT

u zwierząt dzikich w różnych regionach Polski

Zadanie nr 19. Ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie leptospirozy u świń i koni

Zadanie nr 20. Ocena aktualnego występowania paratuberkulozy u bydła w Polsce

oraz określenie siewstwa i rozprzestrzeniania się choroby

Zadanie nr 21. Ocena częstości występowania gorączki Q w stadach bydła mlecznego

Zadanie nr 22. Określenie możliwości występowania Bacillus anthracis na obszarach

zalewowych i narażonych na powodzie w Polsce oraz opracowanie mapy terenów potencjalnie

zagrożonych

Zadanie nr 23. Ocena występowania Listeria monocytogenes u zwierząt wolno żyjących na

terytorium Polski

Zadanie nr 24. Ocena występowania zakażeń Francisella tularensis u zwierząt wolno

żyjących

Zadanie nr 25. Ocena sytuacji epidemiologicznej zakażeń Salmonella u zwierząt

Ϯϯ

Zadanie nr 26 Ocena sytuacji epidemiologicznej dotyczącej występowania oporności

na substancje przeciwbakteryjne Escherichia coli izolowanych od zwierząt

Zadanie nr 27. Ocena występowania i charakterystyka werotoksycznych Escherichia coli

(VTEC) pochodzących z tusz wołowych

Zadanie nr 28. Występowanie, identyfikacja oraz charakterystyka Campylobacter

izolowanych z tusz drobiu i świń

Zadanie nr 29. Ocena zagrożenia występowania Salmonella spp., Listeria monocytogenes,

Campylobacter spp., Yersinia spp. i werotoksycznych Escherichia coli w mleku surowym

i produktach mlecznych

Zadanie nr 30. Ocena występowania Listeria monocytogenes w rybach wędzonych w Polsce

Zadanie nr 31. Monitoring występowania włośni u typowych wektorów na obszarach

zwiększonego ryzyka wystąpienia włośnicy

Zadanie nr 32. Określenie dynamiki inwazji tasiemców z rodzaju Echinococcus w wybranych

populacjach lisów w Polsce oraz ocena możliwości transmisji tych pasożytów na zwierzęta

domowe – w aspekcie zagrożenia zdrowia ludzi

Zadanie nr 33. Występowanie pasożytniczych pierwotniaków Toxoplasma gondii

w produktach pochodzenia zwierzęcego

Zadanie nr 34. Ocena występowania pasożytniczych

Cryptosporidium i Giardia w stadach owiec w Polsce

pierwotniaków

z

rodzaju

Zadanie nr 35. Ocena parazytologicznych zagrożeń dla zdrowia ludzi i zwierząt związanych

z nawozowym wykorzystaniem odpadów i ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego

Zadanie nr 36. Określenie potencjału zoonotycznego związanego z występowaniem

pasożytów w rybach morskich

Zadanie nr 37. Ocena występowania zakażeń wirusem zapalenia wątroby typu E u świń

rzeźnych

W zakresie tematycznym 3. „Ochrona zdrowia zwierząt: Ocena stanu występowania

chorób zakaźnych zwierząt gospodarskich i wolno żyjących” będzie realizowanych

21 zadań

Zadanie nr 38. Ocena występowania seroreagentów dla wirusa pryszczycy w populacji

zwierząt z gatunków wrażliwych w Polsce oraz różnicowanie zwierząt szczepionych od

zakażonych

Zadanie nr 39. Ocena występowania wirusa choroby guzowatej skóry bydła (LSD) w owadach

będących wektorem

Ϯϰ

Zadanie nr 40. Ocena występowania zakażeń wirusem krwotocznej choroby zwierzyny płowej

(EHDV) i wirusem Schmallenberg (SBV) w Polsce

Zadanie nr 41. Ocena występowania zakażeń herpeswirusem bydła typ 1 (BHV1), wirusem

biegunki bydła i choroby błon śluzowych (BVD-MD) i wirusem enzootycznej białaczki bydła

(BLV) w populacji buhajów w centrach pozyskiwania nasienia

Zadanie nr 42. Ocena rozprzestrzenienia zakażeń oraz zmienności wirusa zespołu rozrodczooddechowego świń (PRRSV)

Zadanie nr 43. Świnie jako rezerwuar wirusów grypy typu A (IAV)

Zadanie nr 44. Monitorowanie występowania choroby Aujeszkyego u dzików

Zadanie nr 45. Ocena występowania seroreagentów dla wirusa pomoru małych przeżuwaczy

(PPRV) u owiec i kóz

Zadanie nr 46. Ocena występowania zakażeń lentiwirusami małych przeżuwaczy (SRLV)

oraz herpeswirusem owiec typu 2 (OvHV-2) w Polsce

Zadanie nr 47. Ocena występowania zarazy płucnej bydła (CBPP) oraz zakaźnej

bezmleczności owiec i kóz (CA) w Polsce

Zadanie nr 48. Ocena występowania zakażeń wirusem zapalenia tętnic koni (EAV) i

herpeswirusem koni typu 1 (EHV-1) u ogierów w Polsce

Zadanie nr 49. Ocena występowania zakażeń Taylorella equigenitalis, czynnika

etiologicznego zakaźnego zapalenia macicy klaczy (CEM), u ogierów w Polsce

Zadanie nr 50. Ocena występowania i charakterystyka wybranych patogenów drobiu

oraz ocena występowania zakażeń wirusem Zachodniego Nilu

Zadanie nr 51. Ocena rozprzestrzenienia zakażeń Mycoplasma gallisepticum i Mycoplasma

meleagridis w stadach reprodukcyjnych kur i indyków w kraju

Zadanie nr 52. Monitorowanie występowania siewstwa bakterii z rodzaju Chlamydia u drobiu

i papugowych

Zadanie nr 53. Analiza sytuacji epizootycznej na terytorium Polski w odniesieniu

do najgroźniejszych chorób ryb: zakaźnej martwicy trzustki (IPN), zakaźnej anemii łososi

(ISA), zakażenia herpeswirusem koi (KHV), choroby śpiących koi (KSD) i jersiniozy

Zadanie nr 54. Monitorowanie stanu zdrowotnego i strat rodzin pszczelich w krajowych

pasiekach

Zadanie nr 55. Ocena występowania „patogenów alarmowych” oraz monitoring zjawiska

narastania oporności na antybiotyki wybranych szczepów bakteryjnych izolowanych z mleka

krów, owiec i kóz

Ϯϱ

Zadanie nr 56. Oznaczanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe bakterii izolowanych

od świń

Zadanie nr 57. Analiza danych dotyczących stosowania przeciwdrobnoustrojowych

produktów leczniczych u wybranych gatunków zwierząt w Polsce oraz gromadzenie danych

dotyczących wielkości sprzedaży weterynaryjnych produktów leczniczych

Zadanie nr 58. Analiza danych dotyczących wielkości sprzedaży oraz danych z badań

jakościowych wybranych immunologicznych weterynaryjnych produktów leczniczych w

Polsce

IV.

Opis zadań i szkoleń objętych Programem

1. ZADANIA Z ZAKRESU: „KONTROLI WYSTĘPOWANIA SUBSTANCJI

NIEDOZWOLONYCH W ŻYWNOŚCI POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO

I SUBSTANCJI NIEPOŻĄDANYCH W PASZACH” (ZADANIA NR 1–15)



ZADANIE NR 1

Ocena zawartości promieniotwórczych izotopów cezu w żywności pochodzenia zwierzęcego



1. Jednostka wykonująca

Zakład Radiobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena stanu bezpieczeństwa radiologicznego żywności pochodzenia

zwierzęcego wyprodukowanej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie

z obowiązującymi przepisami prowadzenie tych badań jest obowiązkowe. Pozyskane dane

posłużą do wydania corocznych raportów o stanie bezpieczeństwa radiologicznego żywności

pochodzenia zwierzęcego.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Jednym z elementów zapewnienia bezpieczeństwa żywności jest jej kontrola pod względem

skażeń promieniotwórczych. Powszechnie uznanym ich wskaźnikiem jest obecność

promieniotwórczych izotopów cezu (137Cs i 134Cs).

Katastrofa elektrowni jądrowej w Czarnobylu wykazała konieczność systematycznych

badań skażeń promieniotwórczych środowiska. Mając powyższe na uwadze, krajowe i unijne

regulacje prawne wprowadziły obowiązek urzędowego badania skażeń promieniotwórczych

zwierząt oraz żywności pochodzenia zwierzęcego, które pozostają w gestii krajowych służb

weterynaryjnych. Badania takie będą również stanowiły ważny element w dobie rozwoju

energetyki jądrowej w naszym kraju.

Ocena stanu skażeń promieniotwórczych żywności pochodzenia zwierzęcego wiąże się

z wymogami higieniczno-toksykologicznymi stawianymi przy eksporcie polskiej żywności

na rynki światowe i wymaga prowadzenia regularnych badań kontrolnych w tym zakresie.

Ϯϲ

Działania takie dostarczają wielu danych, które umożliwiają uznanie polskiej żywności

za w pełni bezpieczną w aspekcie ochrony radiologicznej konsumentów.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W Zakładzie Radiobiologii PIWet – PIB oraz dziewięciu laboratoriach zakładów higieny

weterynaryjnej biorących udział w badaniach kontrolnych skażeń promieniotwórczych w

żywności pochodzenia zwierzęcego w latach 2014–2021 prowadzono badania około

1200 próbek rocznie w kierunku zawartości promieniotwórczych izotopów cezu.

Wyniki badań pozwoliły na określenie aktualnych poziomów stężeń promieniotwórczych

radioizotopów cezu w żywności pochodzenia zwierzęcego. Stwierdzane stężenia były niskie,

wielokrotnie niższe niż dopuszczalne limity (1250 Bq/kg). W kilku próbkach mięśni dzików

stężenie promieniotwórcze 137Cs przekraczało poziom 600 Bq/kg. Wyższe stężenia

promieniotwórcze radiocezu notowane w próbkach mięśni zwierząt łownych, a zwłaszcza

dzików, wskazują, że w ekosystemach leśnych ten radionuklid jest wciąż obecny w większych

ilościach niż na terenach rolnych, dlatego też zwłaszcza zwierzęta łowne powinny być nadal

objęte badaniami kontrolnymi skażeń promieniotwórczych.

Wymiernym wynikiem realizowanego zadania było stwierdzenie, że po upływie ponad

30 lat od awarii w Czarnobylu nadal w tkankach zwierząt łownych występują wysokie stężenia

promieniotwórcze radiocezu. Zgromadzoną wiedzę należy przekazać służbom państwowym

odpowiedzialnym za bezpieczeństwo zdrowia publicznego oraz narażonym subpopulacjom

Polaków (myśliwi i ich rodziny, konsumenci dziczyzny).

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Przedmiotem badań będą próbki żywności pochodzenia zwierzęcego pobierane przez

Inspekcję Weterynaryjną na terenie całego kraju. Liczbę próbek, które będą badane, regulują

rozporządzenie 2017/625 oraz zalecenia Komisji (2000/473/Euratom) (Dz. Urz. WE L 191 z

27.07.2000, str. 37) i rozporządzenie Rady (Euratom) 2016/52 z dnia 15 stycznia 2016 r.

określające maksymalne dozwolone poziomy skażenia promieniotwórczego żywności i pasz po

awarii jądrowej lub w innym przypadku zdarzenia radiacyjnego oraz uchylające rozporządzenie

(Euratom) nr 3954/87 oraz rozporządzenia Komisji (Euratom) nr 944/89 i (Euratom) nr 770/90

(Dz. Urz. UE L 13 z 20.01.2016, str. 2). Badania zawartości radionuklidów będą prowadzone

zgodnie z planem pobierania próbek obejmującym cały obszar kraju. Przedmiotem oceny będą

wyniki uzyskane w badaniach kontrolnych. Badania te zostaną wykonane w latach 2024–2028

przez laboratoria wyznaczone przez Głównego Lekarza Weterynarii, zgodnie z przepisami

ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 2629, z

późn. zm.).

Zadanie będzie realizowane z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Aktualizacja planu pobierania próbek w uzgodnieniu z Głównym Inspektoratem

Weterynarii (GIW).

2. Badania skażeń promieniotwórczych w 100 próbkach żywności pochodzenia

zwierzęcego z obszaru 1 województwa metodą spektrometrii promieniowania gamma.

3. Analiza zgromadzonych wyników pomiarów radiometrycznych uwzględniająca

badania wykonane w PIWet – PIB, jak i badania przeprowadzone w ZHW.

4. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami z poprzedniego okresu (2014–

Ϯϳ

2023).

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badania skażeń promieniotwórczych w 100 próbkach żywności pochodzenia

zwierzęcego z obszaru 1 województwa metodą spektrometrii promieniowania gamma.

3. Analiza zgromadzonych wyników pomiarów radiometrycznych uwzględniająca

badania wykonane w PIWet – PIB, jak i badania przeprowadzone w ZHW.

4. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami uzyskanymi w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badania skażeń promieniotwórczych w 100 próbkach żywności pochodzenia

zwierzęcego z obszaru 1 województwa metodą spektrometrii promieniowania gamma.

3. Analiza zgromadzonych wyników pomiarów radiometrycznych.

4. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badania skażeń promieniotwórczych w 100 próbkach żywności pochodzenia

zwierzęcego z obszaru 1 województwa metodą spektrometrii promieniowania gamma.

3. Analiza zgromadzonych wyników pomiarów radiometrycznych uwzględniająca

badania wykonane w PIWet – PIB, jak i badania przeprowadzone w ZHW.

4. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badania skażeń promieniotwórczych w 100 próbkach żywności pochodzenia

zwierzęcego z obszaru 1 województwa metodą spektrometrii promieniowania gamma.

3. Analiza zgromadzonych wyników pomiarów radiometrycznych uwzględniająca

badania wykonane w PIWet – PIB, jak i badania przeprowadzone w ZHW.

4. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2027.

5. Opracowanie całościowego raportu z badań i przekazanie go – wraz z analizą

porównawczą uwzględniającą wyniki uzyskane w poprzednim temacie wieloletnim do

MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania wyników

Uzyskane dane zostaną przekazane do GIW i wykorzystane do sporządzenia sprawozdań

wymaganych odnośnymi przepisami krajowymi i międzynarodowymi. Wymiernym efektem

będzie ocena występujących poziomów skażeń promieniotwórczych żywności pochodzenia

zwierzęcego na terenie kraju, co pozwoli na dokonanie oszacowania potencjalnego zagrożenia

zdrowotnego dla konsumentów, a także będzie stanowić niezbędną dokumentację dla celów

i wymagań międzynarodowej wymiany handlowej produktów żywnościowych pochodzenia

zwierzęcego.

Ϯϴ

Realizacja zadania pozwoli na bieżącą ocenę zagrożeń wynikających z potencjalnych

zdarzeń radiacyjnych (podobnych do Czarnobyla czy Fukushimy), których skutkiem może być

skażenie żywności. Umożliwi również właściwym organom zarządzanie ryzykiem

w ewentualnych sytuacjach kryzysowych.

Uzyskane wyniki badań będą rozpowszechniane w formie publikacji naukowych, publikacji

popularnonaukowych, a także prezentowane podczas konferencji naukowych w kraju

i za granicą.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną w zakresie pobierania i przesyłania

próbek do badań oraz z laboratoriami wyznaczonymi przez Głównego Lekarza Weterynarii,

zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej, w

krajowych badaniach kontrolnych skażeń promieniotwórczych żywności pochodzenia

zwierzęcego.

ZADANIE NR 2

Ocena zagrożenia wynikającego z obecności dioksyn i związków dioksynopodobnych

oraz polibromowanych difenyloeterów w żywności i paszach



1. Jednostka wykonująca

Zakład Radiobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena zagrożenia wynikającego z obecności toksycznych dioksyn

i związków pokrewnych oraz polibromowanych difenyloeterów w łańcuchu żywnościowym.

Realizacja zadania umożliwia wyodrębnianie przypadków wymagających identyfikacji źródła

zanieczyszczeń i podjęcia stosownych działań umożliwiających ich likwidację lub redukcję.

Prowadzenie kontroli zanieczyszczeń i stałego rejestrowania poziomów tych związków

w żywności i w paszach wynika z potrzeby ograniczenia ekspozycji populacji ludności Europy

na te toksyny oraz dążenia do spełnienia wymagań w tym zakresie zgodnie z prawem

żywnościowym. Rezultaty zadania stanowią wkład Polski do realizacji długofalowego celu

strategicznego Unii Europejskiej, jakim jest ograniczenie ekspozycji Europejczyków na

persystentne związki chemiczne.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Polichlorowane dibenzo-p-dioksyny (PCDD), polichlorowane dibenzofurany (PCDF),

polichlorowane bifenyle (PCB) oraz polibromowane difenyloetery (PBDE) to powszechnie

występujące w środowisku trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO, ang. persistent organic

pollutants – POPs) uwalniane do środowiska w wyniku działalności człowieka. W przeszłości

głównym źródłem dioksyn i związków pokrewnych były procesy przemysłowe, ale obecnie

pochodzą one głównie z procesów pozaprzemysłowych, takich jak spalanie węgla i drewna

w gospodarstwach domowych, spalanie odpadów czy paliw. Natomiast polibromowane

difenyloetery to grupa antropogennych substancji, które przez ponad 30 lat były powszechnie

dodawane do tworzyw sztucznych w celu zwiększenia ich odporności na spalanie. Cząsteczki

PBDE niezwiązane chemicznie z tworzywem sztucznym są systematycznie uwalniane

Ϯϵ

do środowiska, w którym utrzymują się przez wiele lat. Ulegają bioakumulacji w tkankach

zwierząt, a także biomagnifikacji w łańcuchach troficznych, przez co są obecne w żywności

pochodzenia zwierzęcego. Związki te stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia konsumentów

żywności pochodzenia zwierzęcego. Szczególnie niepokojące są odległe skutki ich działania,

wynikające z zaburzenia równowagi hormonalnej. Skutki te mogą ujawnić się dopiero

u przyszłych pokoleń i powodować zaburzenia zdrowia reprodukcyjnego i rozwoju układu

nerwowego, a także wpływać na wzrost rozwoju niektórych rodzajów nowotworów. Związki

te pozostają w sferze zainteresowań Unii Europejskiej, organizacji międzynarodowych, opinii

publicznej oraz władz odpowiedzialnych za bezpieczeństwo żywności.

Skażenie dioksynami żywności i pasz jest problemem powracającym, o czym świadczą

incydenty związane z pojawianiem się na rynku paszowym i spożywczym produktów

zanieczyszczonych tymi toksynami. W związku z wysoką ekspozycją mieszkańców Europy

na ich toksyczne działanie, wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej są zobowiązane

do wdrażania strategii dotyczącej kontroli poziomu dioksyn i PCB oraz spełnienia wymagań

zgodnie z prawem żywnościowym. Badania poziomów 35 kongenerów dioksyn

(PCDD, PCDF) i PCB (dl- i ndl-PCB) w żywności i paszach są obligatoryjnym zadaniem

każdego z państw członkowskich. Komisja Europejska oraz Europejski Urząd

ds. Bezpieczeństwa Żywności od 2006 r. rekomendują oznaczanie poziomów PBDE w

żywności (EFSA Journal (2006) 328, 1–4). W 2009 r. EFSA zwróciła się do państw

członkowskich o przesyłanie danych dotyczących obecności PBDE w środkach spożywczych

pochodzenia zwierzęcego. KE zaleciła zastosowanie kryteriów i metodyk analitycznych

obowiązujących dla dioksyn i związków dioksynopodobnych. Ponadto w 2014 r. KE na

podstawie opinii EFSA wydała zalecenie 2014/118/UE z dnia 3 marca 2014 r. w sprawie

monitorowania śladów bromowanych opóźniaczy spalania żywności (dot. stężeń 10

kongenerów PBDE oznaczonych numerami BDE-28, -47, -49, 99, -100, -138, -153, -154, -183

i -209 w żywności pochodzenia zwierzęcego przez państwa członkowskie) (Dz. Urz. UE L 65

z 05.03.2014, str. 39). Główną drogą narażenia ludzi na związki dioksynopodobne jest

żywność, ponieważ tą drogą pobiera się ponad 90% dioksyn i związków pokrewnych. W

wyniku procesów bioakumulacji szczególnie jest zanieczyszczona żywność pochodzenia

zwierzęcego (mięso, mleko, jaja, ryby). Pasze dla zwierząt najczęściej ulegają zanieczyszczeniu

w wyniku nieprawidłowego postępowania podczas ich produkcji. Aby zapewnić

bezpieczeństwo konsumentów, należy monitorować wszystkie ogniwa łańcucha

żywnościowego.

Działania podjęte przez KE w celu zabezpieczenia Europejczyków przed przekroczeniem

dawek tolerowanych dla dioksyn (TDI, TWI) zostały zawarte w zintegrowanych przepisach

prawnych uwzgledniających dopuszczalne limity dla różnych kategorii żywności i pasz, a także

uwzględniających oddzielne dla PCDD/PCDF, dl- i ndl-PCB poziomy ostrzegawcze. Poziomy

te wkrótce mogą zostać wprowadzone również dla PBDE. Ustalone dopuszczalne limity TZO

stanowią narzędzie dla właściwych władz administracyjnych podczas rozpoznawania

przypadków zanieczyszczeń żywności i pasz, identyfikacji ich źródeł oraz podejmowania

działań w celu ich redukcji i likwidacji.

Celem prowadzonych w ramach zadania badań jest ustalenie głównych źródeł

zanieczyszczeń żywności i pasz dioksynami oraz związkami pokrewnymi, a także naukowe

ϯϬ

określenie zagrożenia wynikającego z obecności TZO w żywności oraz wymiana informacji

między zainteresowanymi stronami, tj. decydentami, producentami żywności, prowadzącymi

nadzór i konsumentami.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Dzięki zastosowaniu nowoczesnej techniki badawczej HRGC-HRMS, dotychczasowe

badania żywności pochodzenia zwierzęcego pozwoliły na wskazanie rodzajów żywności (ryby,

mięso, mleko, jaja), które mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia Polaków. Na podstawie badań

ryb bałtyckich ustalono, że niektóre gatunki ryb (łosoś, troć, dorsz) i ich przetwory np. wątróbki

dorszowe, stanowią stały problem toksykologiczny wynikający ze skażenia wód Morza

Bałtyckiego. W związku z tym ryby bałtyckie muszą podlegać stałej kontroli przed włączeniem

do łańcucha żywnościowego.

Kontrola urzędowa jaj spożywczych obejmująca jaja pochodzące z chowu klatkowego,

chowu wolnego czy ekologicznego, wytypowała kolejne źródło zanieczyszczenia dioksynami

w Polsce. Gleba na terenach, gdzie są zlokalizowane gospodarstwa z kurami chowu wolnego,

może wykazywać zanieczyszczenia dioksynami i PCB, prowadząc do bezpośredniego transferu

ww. kontaminantów z gleby do jaj i tkanek drobiu. Określenie zależności między

występowaniem dioksyn w jajach i ich zawartością w glebie pozwoli na odpowiednie

zarządzanie ryzykiem przez Inspekcję Weterynaryjną.

W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono obecność dioksyn także w mleku krów

i kóz oraz w mięśniach owiec, co jest konsekwencją podawania zwierzętom zanieczyszczonej

karmy lub wypasania na skażonych terenach. Stwierdzono niepokojąco wysokie stężenia

dioksyn i związków pokrewnych w mięśniach i w wątrobie zwierząt wolno żyjących (dziki,

sarny, jelenie). Są to pierwsze nieliczne wyniki badań dotyczących żywności pochodzącej

od zwierząt wolno żyjących. To nierozpoznane dotychczas źródło dioksyn w żywności dla

ludzi wymaga dalszych badań i oszacowania ryzyka, w celu zmniejszenia narażenia niektórych

subpopulacji spożywających dziczyznę.

Równie ważnym problemem, co bezpieczeństwo żywności, jest bezpieczeństwo i jakość

pasz przeznaczonych dla zwierząt gospodarskich. Procesy bioakumulacji dioksyn w tkankach

zwierząt, w wyniku podawania pasz skażonych tymi związkami, prowadzą do zanieczyszczenia

żywności pochodzącej od tych zwierząt (mięso, mleko, jaja). Wykonane w latach 2019–2023

badania komponentów paszowych przemysłowych oraz mieszanek przemysłowych pozwoliły

określić, które z nich stanowią źródło dioksyn. Stwierdzono, że mączki rybne i oleje z ryb

bałtyckich są głównym źródłem dioksyn w paszach produkowanych w Polsce, pośrednio

zagrażając zdrowiu ludzi. Efektem prowadzonych badań było również ustalenie kolejnego

źródła dioksyn w paszach. Jest nim niewłaściwe przygotowanie materiałów paszowych,

m.in. przez suszenie nad otwartym płomieniem z użyciem olejów technicznych. Na podstawie

wykonanych badań i analiz wyodrębniono rodzaje żywności i składników paszowych, które

wymagają w Polsce szczególnego nadzoru służb weterynaryjnych, aby nie dopuścić do

wprowadzania na rynek skażonych dioksynami oraz PBDE produktów spożywczych.

Wstępne informacje na temat stężeń PBDE w żywności pochodzenia zwierzęcego uzyskane

w ramach realizowanych w PIWet – PIB badań wskazują, że istotnymi źródłami PBDE są ryby,

jaja oraz mięso. Wysokie poziomy tych związków mogą występować w wieprzowinie, koninie,

baraninie i mięsie indyczym. W przypadku pasz najwyższe stężenia oznaczono w olejach

ϯϭ

rybnych, mączkach rybnych, a także w olejach i tłuszczach roślinnych oraz zwierzęcych.

Dotychczasowe wyniki prac prowadzonych w ramach tego zadania wskazują na słuszność

podjęcia tematu oraz konieczność jego rozszerzenia o nowe anality, tj. PBDE. Badania

nad zanieczyszczeniem dioksynami żywności i pasz oraz celowość w poszukiwaniu źródeł tych

zanieczyszczeń powinny być kontynuowane. Ponadto ich prowadzenie jest obligatoryjne

we wszystkich państwach Unii Europejskiej.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Przedmiotem badań będą próbki żywności i pasz pobierane przez Inspekcję Weterynaryjną

w ramach kontroli urzędowych na terenie całego kraju. Corocznie przygotowywany wykaz

kategorii żywności i pasz będzie powstawał w oparciu o informacje pozyskiwane z Rapid Alert

System for Food and Feed (RASFF), wytycznych EFSA, zaistniałych zdarzeń oraz własnych

obserwacji i wyników badań. W analizie zanieczyszczeń zostaną zastosowane dwie metody

badawcze. W badaniach skażeń tzw. „tła” dioksyn, zastosowana zostanie metoda

HRGC- HRMS (zgodnie z wymaganiami przepisów unijnych), która pozwala na identyfikację

i ilościowe oznaczenie zawartości poszczególnych 35 kongenerów PCDD, PCDF, dl-PCB

i ndl-PCB oraz 10 kongenerów PBDE. W paszach zostanie zastosowana wstępnie metoda

przesiewowa z użyciem genetycznie zmodyfikowanych komórek do wykrywania

podwyższonych stężeń oraz potwierdzająca metoda HRGC-HRMS do określenia

występowania poszczególnych kongenerów. Sukcesywnie opracowywane wyniki badań będą

poddawane ocenie na zgodność z dopuszczalnymi limitami w danych kategoriach żywności

i pasz. O przekroczeniach dopuszczalnych stężeń niezwłocznie będą informowane organy

Inspekcji Weterynaryjnej oraz wyniki będą publikowane w czasopismach naukowych. Ponadto

wyniki indywidualnych oznaczeń dotyczące „tła” dioksyn będą przesyłane bezpośrednio drogą

elektroniczną do centralnej bazy danych EFSA zgodnie z wymaganiami i w wyznaczonych

terminach. Wyniki zbiorcze badań krajowych z kolejnych lat pozwolą na naukowe określenie

istniejących zagrożeń i trendów. Pozwolą również na kompleksową ocenę ryzyka

wynikającego z obecności tych związków w łańcuchu żywnościowym.

Badania planowane na lata 2024–2028 zostaną podzielone na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

2. Kontrolne krajowe badanie „tła” dioksyn, PCB oraz PBDE w żywności pochodzenia

zwierzęcego (mięśnie, mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą HRGC-HRMS

(80 próbek). Rodzaj matrycy i liczba próbek zostanie pobrana zgodnie rozporządzeniem

Komisji (UE) 2017/644 z dnia 5 kwietnia 2017 r. ustanawiającym metody pobierania

i analizy próbek do celów kontroli poziomów dioksyn, dioksynopodobnych

polichlorowanych bifenyli i niedioksynopodobnych polichlorowanych bifenyli

w niektórych środkach spożywczych oraz uchylającym rozporządzenie (UE)

nr 589/2014 (Dz. Urz. UE L 92 z 06.04.2017, str. 9), zwanym dalej „rozporządzeniem

2017/644”, po konsultacji z GIW.

3. Badania kontrolne krajowych pasz i składników paszowych. Uzgodnienie z GIW

dotyczące rodzaju i harmonogramu pobierania próbek pasz (przewidywana liczba

próbek potwierdzonych metodą HRGC-HRMS – 80).

ϯϮ

4. Żywność – prowadzenie analiz chemicznych próbek żywności w kierunku dioksyn,

PCB i PBDE (metoda HRGC-HRMS).

5. Pasze – badania in vitro zawartości dioksyn z zastosowaniem genetycznie

zmodyfikowanych komórek wraz z potwierdzeniem techniką HRGC-HRMS składu

jakościowego i ilościowego 35 kongenerów PCDD/PCDF, dl- i ndl-PCB

oraz oznaczenie zawartości PBDE techniką HRGC-HRMS.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

3. Krajowe badanie „tła” dioksyn, PCB i PBDE w żywności pochodzenia zwierzęcego

(mięśnie, mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą HRGC-HRMS (80 próbek). Rodzaj

matrycy i liczba próbek zostanie pobrana zgodnie z rozporządzeniem 2017/644 i po

uzgodnieniu z GIW.

4. Krajowe badanie kontrolne pasz i składników paszowych. Uzgodnienie z GIW

dotyczące rodzaju i harmonogramu pobierania próbek pasz (przewidywana liczba

próbek potwierdzonych metodą HRGC-HRMS – 80).

5. Żywność – prowadzenie analiz chemicznych próbek żywności w kierunku dioksyn,

PCB i PBDE (metoda HRGC-HRMS).

6. Pasze – badania in vitro zawartości dioksyn z zastosowaniem genetycznie

zmodyfikowanych komórek wraz z potwierdzeniem techniką HRGC-HRMS składu

jakościowego i ilościowego 35 kongenerów PCDD/PCDF, dl- i ndl-PCB

oraz oznaczenie zawartości PBDE techniką HRGC-HRMS.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

3. Krajowe badanie „tła” dioksyn, PCB i PBDE w żywności pochodzenia zwierzęcego

(mięśnie, mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą HRGC-HRMS (80 próbek). Rodzaj

matrycy i liczba próbek zostanie pobrana zgodnie z rozporządzeniem 2017/644 i po

uzgodnieniu z GIW.

4. Krajowe badanie kontrolne pasz i składników paszowych. Uzgodnienie z GIW

dotyczące rodzaju i harmonogramu pobierania próbek pasz (przewidywana liczba

próbek potwierdzonych metodą HRGC-HRMS – 80).

5. Żywność – prowadzenie analiz chemicznych próbek żywności w kierunku dioksyn,

PCB i PBDE (metoda HRGC-HRMS).

6. Pasze – badania in vitro zawartości dioksyn z zastosowaniem genetycznie

zmodyfikowanych komórek wraz z potwierdzeniem techniką HRGC-HRMS składu

jakościowego i ilościowego 35 kongenerów PCDD/PCDF, dl- i ndl-PCB

oraz oznaczenie zawartości PBDE techniką HRGC-HRMS.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

ϯϯ

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

3. Krajowe badanie „tła” dioksyn, PCB i PBDE w żywności pochodzenia zwierzęcego

(mięśnie, mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą HRGC-HRMS (80 próbek). Rodzaj

matrycy i liczba próbek zostanie pobrana zgodnie z rozporządzeniem 2017/644 i po

uzgodnieniu z GIW.

4. Krajowe badanie kontrolne pasz i składników paszowych. Uzgodnienie z GIW

dotyczące rodzaju i harmonogramu pobierania próbek pasz (przewidywana liczba

próbek potwierdzonych metodą HRGC-HRMS – 80).

5. Żywność – prowadzenie analiz chemicznych próbek żywności w kierunku dioksyn,

PCB i PBDE (metoda HRGC-HRMS).

6. Pasze – badania in vitro zawartości dioksyn z zastosowaniem genetycznie

zmodyfikowanych komórek wraz z potwierdzeniem techniką HRGC-HRMS składu

jakościowego i ilościowego 35 kongenerów PCDD/PCDF, dl- i ndl-PCB

oraz oznaczenie zawartości PBDE techniką HRGC-HRMS.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przygotowanie projektu wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych

oraz harmonogramu pobierania próbek w roku kalendarzowym.

3. Krajowe badanie „tła” dioksyn, PCB i PBDE w żywności pochodzenia zwierzęcego

(mięśnie, mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą HRGC-HRMS (80 próbek). Rodzaj

matrycy i liczba próbek zostanie pobrana zgodnie z rozporządzeniem 2017/644 i po

uzgodnieniu z GIW.

4. Krajowe badanie kontrolne pasz i składników paszowych. Uzgodnienie z GIW

dotyczące rodzaju i harmonogramu pobierania próbek pasz (przewidywana liczba

próbek potwierdzonych metodą HRMS – 80).

5. Żywność – prowadzenie analiz chemicznych próbek żywności w kierunku dioksyn,

PCB i PBDE (HRGC-HRMS).

6. Pasze – prowadzenie wstępnych badań przesiewowych w próbkach pasz wyznaczonych

przez GIW (zastosowanie genetycznie zmodyfikowanych komórek – badania in vitro)

oraz z potwierdzeniem techniką HRGC-HRMS składu jakościowego i ilościowego

35 kongenerów PCDD/PCDF, dl- i ndl-PCB oraz oznaczenie zawartości

PBDE techniką HRGC-HRMS.

7. Opracowanie wyników, analiza porównawcza z poprzednimi latami, przygotowanie

raportu rocznego i przekazanie do MRiRW i GIW.

8. Przygotowanie raportu zbiorczego z wykonania zadania w latach 2024–2028

wraz z oceną ryzyka oraz porównanie z badaniami żywności i pasz w innych krajach i

przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania wyników

Wyniki badań poziomów zanieczyszczeń dioksynami i związkami dioksynopodobnymi

ϯϰ

oraz PBDE żywności i pasz oraz poszukiwania źródeł zanieczyszczenia będą przekazywane

do EFSA. Dane te będą stanowić wkład do oceny narażenia populacji europejskiej na dioksyny,

związki pokrewne i PBDE. Raporty o stanie zanieczyszczeń są podawane do publicznej

wiadomości przez raporty EFSA. Poza ściśle naukowymi efektami wynikającymi z realizacji

tematu, takimi jak publikacje naukowe, referaty i doniesienia konferencyjne, otrzymane wyniki

badań pozwolą scharakteryzować problem dioksyn w żywności i potwierdzić bądź odrzucić

obawy związane z ich powszechną obecnością w środowisku, a w razie potrzeby podjąć

działania przez administrację odpowiedzialną za zarządzanie ryzykiem. Ważnym czynnikiem

jest urzędowy charakter pobierania próbek do badań przez Inspekcję Weterynaryjną

gwarantujący reprezentatywność próbek. Biorąc pod uwagę wysokie koszty analiz

chemicznych, proponowany model prowadzenia zadania zagwarantuje uzyskanie najlepszych

efektów przy ograniczonych kosztach realizacji i będzie stanowić główne oficjalne źródło

informacji na temat poziomów zanieczyszczeń żywności oraz pasz dioksynami i związkami

podobnymi w Polsce.

7. Kooperanci

Bezpośrednimi odbiorcami wyników badań żywności i pasz w kierunku obecności dioksyn

i związków pokrewnych będą: MRiRW, GLW wraz z Inspekcją Weterynaryjną oraz

Państwową Inspekcją Sanitarną. Ponadto wyniki indywidualnych próbek żywności będą

przesyłane do EFSA zgodnie z wymaganiami urzędu i w wyznaczonych terminach. Próbki do

badań będą pobierane we współpracy z pracownikami Inspekcji Weterynaryjnej.

ZADANIE NR 3

Ocena zagrożenia wynikającego z obecności związków perfluorowanych (PFAS) w żywności

1. Jednostka wykonująca

Zakład Radiobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena zagrożenia wynikającego z obecności toksycznych związków

perfluorowanych w żywności pochodzenia zwierzęcego.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

PFAS stanowią grupę ponad 4700 substancji wytwarzanych przez człowieka i są

wykorzystywane w przemyśle odzieżowym, motoryzacyjnym, budowlanym, komputerowym,

a także spożywczym. Charakteryzują się różnymi długościami łańcuchów atomów węgla, w

których atomy wodoru zostały podstawione atomami fluoru. PFAS są wodoodporne i

olejoodporne, stabilne termicznie, wyjątkowo odporne na degradację, szczególnie na rozkład

w środowisku. Znalazły szereg zastosowań przemysłowych i konsumenckich, między innymi,

jako: opakowania do żywności odporne na tłuszcz, impregnaty do tkanin, butów i odzieży

nieprzemakalnej, powierzchnie ochronne zapobiegające przywieraniu, piany gaśnicze, woski

do parkietu i impregnaty do mebli.

PFAS należą do związków z grupy trwałych zanieczyszczeń organicznych TZO, co oznacza,

że są wszechobecne w środowisku, odporne na degradację, ulegają biokumulacji

worganizmach żywych wywołując toksyczne efekty. Badania epidemiologiczne wskazują,

ϯϱ

że zaburzają one działanie układu immunologicznego, powodują wzrost cholesterolu

oraz nadpobudliwość psychoruchową. Badania na zwierzętach wykazały ich negatywny wpływ

na układ hormonalny i rozrodczy, teratogenność i hepatotoksyczność. Według najnowszej

opinii EFSA z 2020 r. spośród całej grupy PFOS cztery związki: perfluorooktanosulfonian

(PFOS), kwas perfluorooktanowy (PFOA), kwas perfluoroononanowy (PFNA) i sulfonian

perfluoroheksanowy (PFHxS) stanowią połowę wszystkich PFAS, na które jest narażony

człowiek (EFSA Journal 2020;18(9):6223). Dlatego EFSA w 2020 r. ustaliła tolerowane

tygodniowe pobranie (tolerable weekly intake – TWI) dla tych czterech związków wynoszące

4,4 ng/kg masy ciała. Aktualnie na poziomie KE trwają prace legislacyjne zmierzające do

wprowadzenia dopuszczalnych limitów PFAS w żywności dla czterech ww. związków oraz

ustalenia konieczności monitorowania zawartości tych związków (zalecenie Komisji (UE)

2022/1431 z dnia 24 sierpnia 2022 r. w sprawie monitorowania substancji perfluoroalkilowych

w żywności (Dz. Urz. UE L 221 z 26.08.2022, str. 105)).

Zostały również wprowadzone regulacje dotyczące metod pobierania i analizy próbek do

celów urzędowej kontroli – rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/1428 z dnia 24

sierpnia 2022 r. ustanawiające metody pobierania próbek i analizy do celów kontroli substancji

perfluoroalkilowych w niektórych środkach spożywczych (Dz. Urz. UE L 221 z 26.08.2022,

str. 66).

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Przedmiotem badań będą próbki żywności pobierane przez Inspekcję Weterynaryjną

w ramach kontroli urzędowych na terenie całego kraju. Corocznie przygotowywany wykaz

kategorii żywności będzie powstawał zgodnie z wymaganiami legislacyjnymi, wytycznymi

EFSA oraz obserwacjami własnymi i wynikami badań. W analizie zanieczyszczeń zostanie

zastosowana metoda oparta na technice rozcieńczeń izotopowych z detekcją tandemową

spektrometrią mas połączoną z chromatografią cieczową (LC-MS/MS). Wyniki badań będą

przekazywane organom Inspekcji Weterynaryjnej oraz przesyłane bezpośrednio drogą

elektroniczną do centralnej bazy danych EFSA zgodnie z wymaganiami i w wyznaczonych

terminach. Ponadto wyniki będą publikowane w czasopismach naukowych.

Wyniki zbiorcze badań krajowych z kolejnych lat pozwolą na naukowe określenie

istniejących zagrożeń i trendów. Pozwolą również na kompleksową ocenę ryzyka

wynikającego z obecności PFAS w łańcuchu żywnościowym.

Badania planowane na lata 2024–2028 zostaną podzielone na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

2. Kontrolne krajowe badanie PFAS w żywności pochodzenia zwierzęcego (mięśnie,

mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą LCMS/MS (80 próbek).

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

3. Kontrolne krajowe badanie PFAS w żywności pochodzenia zwierzęcego (mięśnie,

ϯϲ

mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą LCMS/MS (80 próbek). Rodzaj matrycy

i liczba próbek zostanie pobrana zgodnie z wymaganiami legislacyjnymi.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

3. Kontrolne krajowe badanie PFAS w żywności pochodzenia zwierzęcego (mięśnie,

mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą LCMS/MS (80 próbek). Rodzaj matrycy

i liczba próbek zostanie pobrana zgodnie z wymaganiami legislacyjnymi.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

3. Kontrolne krajowe badanie PFAS w żywności pochodzenia zwierzęcego (mięśnie,

mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą LC-MS/MS (80 próbek). Rodzaj matrycy

i liczba próbek zostanie pobrana zgodnie z wymaganiami legislacyjnymi.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie wykazu rodzajów materiału do badań kontrolnych oraz harmonogramu

pobierania próbek w roku kalendarzowym.

3. Kontrolne krajowe badanie PFAS w żywności pochodzenia zwierzęcego (mięśnie,

mleko, jaja, ryby, inne) wykonane metodą LC-MS/MS (80 próbek). Rodzaj matrycy i

liczba próbek zostanie pobrana zgodnie z wymaganiami legislacyjnymi.

4. Opracowanie wyników badań, analiza porównawcza z latami poprzednimi,

przygotowanie raportu i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wyniki badań poziomów PFAS w żywności będą przekazywane do EFSA, stanowiąc wkład

do oceny narażenia populacji europejskiej. Poza ściśle naukowymi efektami wynikającymi

z realizacji tematu, takimi jak publikacje naukowe, referaty i doniesienia konferencyjne,

uzyskane wyniki badań pozwolą scharakteryzować problem zanieczyszczenia krajowej

żywności związkami PFAS oraz będą narzędziem w procesie zarządzania ryzykiem. Urzędowy

charakter pobierania próbek do badań przez Inspekcję Weterynaryjną gwarantuje

reprezentatywność próbek, a proponowany model prowadzenia zadania gwarantuje uzyskanie

najlepszych efektów przy ograniczonych kosztach realizacji zadania, stanowiąc główne

oficjalne źródło informacji na temat poziomów zanieczyszczeń żywności związkami

perfluorowanymi w Polsce.

6. Kooperanci

Bezpośrednimi odbiorcami wyników badań żywności w kierunku obecności związków

perfluorowanych będą: MRiRW, GLW wraz z Inspekcją Weterynaryjną. Ponadto wyniki

ϯϳ

indywidualnych próbek żywności będą przesyłane do EFSA zgodnie z wymaganiami urzędu i

w wyznaczonych terminach. Próbki do badań będą pobierane we współpracy z Inspekcją

Weterynaryjną.

ZADANIE NR 4

Badania nad występowaniem enterotoksyn gronkowcowych w żywności pochodzenia

zwierzęcego



1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Żywności Pochodzenia Zwierzęcego PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem badań jest określenie występowania enterotoksyn gronkowcowych w żywności

pochodzenia zwierzęcego oraz monitorowanie higieny wytwarzania tych produktów

na podstawie liczby Staphylococcus aureus, a przez to ocena zagrożenia w łańcuchu

żywnościowym.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Enterotoksyczne szczepy gronkowców są jedną z najczęstszych przyczyn zatruć

pokarmowych u ludzi. Według raportu EFSA w 2018 r. toksyny bakteryjne były przyczyną 950

spośród 5146 zgłoszonych epidemii zatruć pokarmowych, co stawia je na czwartym miejscu po

epidemiach, których przyczyną były czynniki nieznane, wirusy oraz Salmonella spp. W

porównaniu do 2017 r. nastąpił 100% wzrost tego typu epidemii. Wśród toksyn bakteryjnych

enterotoksyny gronkowcowe były odpowiedzialne za 114 spośród 950 zgłoszonych epidemii

zatruć pokarmowych (12,0%). Masowe zatrucia na tym tle stanowiły 2,2% wszystkich tego

typu zgłoszonych epidemii. Epidemie wywołane przez enterotoksyny gronkowcowe w 2018 r.

wystąpiły w 15 krajach Unii Europejskiej. Podobnie jak w poprzednich latach największy

odsetek tego typu zatruć pokarmowych stwierdzono we Francji. Najwięcej masowych zatruć

pokarmowych o udowodnionej etiologii gronkowcowej związanych z konsumpcją produktów

pochodzenia zwierzęcego dotyczyło mleka i produktów mlecznych (głównie serów), mięsa i

przetworów mięsnych, a także dań gotowych. W Polsce, według Biuletynu „Choroby zakaźne

i zatrucia w Polsce”, liczba przypadków zachorowań określanych jako zatrucia gronkowcowe

wyniosła cztery zarówno w 2020 jak i w 2021 r. (zapadalność na 100 tys. mieszkańców – 0,01,

liczba hospitalizacji odpowiednio 2 i 4). Rzeczywista liczba przypadków gronkowcowych

zatruć pokarmowych (Staphylococcal Food Poisoning, SFP) zarówno w Polsce, jak i w innych

krajach może być dużo większa, ponieważ gronkowcowe zatrucia pokarmowe często nie są

właściwie diagnozowane i ewidencjonowane.

Według opublikowanego w 2021 r. corocznego raportu EFSA dotyczącego

występowania chorób odzwierzęcych u ludzi oraz ich czynników etiologicznych u zwierząt

oraz w żywności w 2019 r. stwierdzono 3101 epidemii pochodzenia żywnościowego (3290

osób hospitalizowano, a 54 osoby zmarły). Stwierdzono, że w dalszym ciągu najczęstszą

przyczyną tych epidemii są bakterie (26,4%), a następnie toksyny bakteryjne (19,3%), dalej

wirusy i inne nie zawsze zidentyfikowane czynniki. W krajach Unii Europejskiej w 2019 r.

odnotowano 74 epidemie wywołane enterotoksynami gronkowcowymi. Zatrucia zgłosiło 13

ϯϴ

krajów, w tym Polska. Duże ogniska zatruć odnotowano na Węgrzech (380 przypadków) i we

Francji (300 przypadków, 1 osoba hospitalizowana). Do najpoważniejszej epidemii doszło we

Włoszech, gdzie 44 osoby z 70, które zachorowały, wymagały hospitalizacji (62%). W ramach

badań urzędowych mleka i produktów mlecznych stwierdzono trzy wyniki dodatnie w twardym

serze z mleka krowiego pochodzącego z Rumunii.

Występowanie gronkowców koagulazo-dodatnich w surowcach, półproduktach i produkcie

gotowym do spożycia jest jednym z kryteriów oceny higieny procesu produkcji

oraz wskaźnikiem ryzyka skażenia enterotoksyną gronkowcową, zgodnie z wymaganiami

rozporządzenia Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych (Dz. Urz. UE L 338 z 22.12.2005,

str. 1, z późn. zm.). Obecność gronkowców chorobotwórczych stanowi znaczne ryzyko

wystąpienia wysoko termoopornych enterotoksyn gronkowcowych, niemożliwych

do wyeliminowania nawet po zastosowaniu obróbki cieplnej i będących przyczyną częstych

zatruć pokarmowych u ludzi. Dlatego też ze względu na bezpieczeństwo zdrowia konsumentów

jest istotne prowadzenie badań kontrolnych higieny procesu produkcji przez ocenę liczby

gronkowców chorobotwórczych, a także bezpieczeństwa żywności na podstawie obecności

enterotoksyn gronkowcowych, zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 178/2002 Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiającym ogólne zasady i wymagania

prawa żywnościowego, powołującym Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz

ustanawiającym procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz. Urz. WE L 31 z

01.02.2002, str. 1, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 6, str.

463). Jednocześnie będzie prowadzona pełna fenotypowa i genotypowa charakterystyka

wyizolowanych szczepów Staphylococcus, obejmująca także toksygeniczność i

antybiotykooporność, a także ocena występowania enterotoksyn gronkowcowych i ich

szczegółowa identyfikacja. Badania będą prowadzone zarówno na próbkach środowiska, w

którym odbywa się produkcja i przetwarzanie, próbkach pochodzących od personelu, jak i na

próbkach żywności. Próbki będą pobierane na terenie całej Polski w wybranych zakładach i w

gospodarstwach produkujących różnego rodzaju środki spożywcze. Badania te umożliwią

analizę i ocenę zagrożenia zdrowia konsumentów ze strony różnego rodzaju produktów, tj.

różnego rodzaju mleka, mięsa, drobiu i ryb oraz ich przetworów, a także coraz popularniejszych

w Polsce owoców morza.

Uzyskane dotychczas wyniki potwierdzają celowość kontynuowania prowadzonych badań,

gdyż umożliwiają monitorowanie higieny procesu produkcji nie tylko mleka i produktów

mlecznych, ale również innych produktów pochodzenia zwierzęcego oraz kontrolę zagrożenia

bezpieczeństwa żywności, jakim jest enterotoksyna gronkowcowa.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W latach 2019–2021 zbadano łącznie 372 próbki, a około 53% z nich było

zanieczyszczonych koagulazo-dodatnimi gronkowcami (Coagulase-Positive Staphylococci –

CPS). Próbki pochodziły z różnych etapów produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego, z

czego 314 pobrano z linii produkcyjnych w zakładach mleczarskich i w gospodarstwach

mlecznych oraz w 58 w zakładach przetwórstwa mięsa. Najwięcej próbek zanieczyszczonych

CPS (52,6%) wykryto w materiale pozyskanym z linii produkcyjnych w gospodarstwach

(wymazy, surowe mleko, półprodukty i produkty finalne; poziom zanieczyszczenia do ~ 106

ϯϵ

jtk). Wśród wyizolowanych szczepów 27,2% posiadało geny enterotoksyn gronkowcowych,

a 26,0% było opornych na co najmniej jedną badaną substancję przeciwbakteryjną.

W zakładach mięsnych odpowiednio ok. 4% (poziom zanieczyszczenia do ~ 103 jtk) i 32%

(poziom zanieczyszczenia do ~ 102 jtk) próbek zawierało koagulazo-dodatnie gronkowce.

Wśród szczepów pochodzących z zakładów przetwórstwa mięsa 50% zawierało geny

enterotoksyn gronkowcowych, a 56% było opornych na antybiotyki. CPS występowały

w próbkach pobranych z półproduktów i wymazów z wyposażenia i sprzętu oraz rąk personelu

biorącego udział w produkcji, a w zakładach przetwórstwa mięsa również w surowcach

i produktach finalnych.

W próbkach zanieczyszczonych CPS nie wykryto obecności enterotoksyn gronkowcowych

jednak część szczepów CPS wyizolowanych z tych próbek posiadała geny enterotoksyn

gronkowcowych i możliwość produkcji klasycznych enterotoksyn gronkowcowych (A, B, C,

D), najczęściej enterotoksyny C.

Jakość mikrobiologiczna badanych próbek w większości była zadowalająca CPS

na poziomie >105 jtk/g wykrywano w próbkach serów pochodzących z gospodarstw

mlecznych. W związku ze zwiększonym ze strony konsumentów zainteresowaniem produktami

regionalnymi, w tym serami wytwarzanymi z mleka surowego, i biorąc pod uwagę dotychczas

uzyskane wyniki w odniesieniu do występowania w nich CPS, jest wskazane ich dalsze

monitorowanie. W odniesieniu do badań próbek pochodzących z linii produkcyjnych w

zakładach przetwarzających mięso liczba zbadanych próbek jest niewystarczająca, aby

właściwie ocenić zagrożenie dla zdrowia konsumentów i potrzebna jest szersza analiza z

uwzględnieniem większej liczby próbek poszczególnych rodzajów produktów. Jednocześnie

należy zwrócić uwagę na żywność regionalną czy udostępnianą przez sprzedaż bezpośrednią

oraz prowadzoną w ramach innych „małych produkcji”, tj. działalności marginalnej, lokalnej i

ograniczonej (MLO) lub działalności prowadzonej w ramach rolniczego handlu detalicznego

(RHD).

Uzyskane dotychczas wyniki potwierdzają celowość kontynuowania prowadzonych badań,

gdyż umożliwiają monitorowanie higieny procesu produkcji nie tylko mleka i produktów

mlecznych, ale również innych produktów pochodzenia zwierzęcego oraz kontrolę zagrożenia

bezpieczeństwa żywności, jakim jest enterotoksyna gronkowcowa.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Wybór gospodarstw, zakładów mleczarskich i linii produkcyjnych do badań

kontrolnych higieny produkcji i pobierania próbek z obszaru produkcji żywności

oraz oceny jakości zdrowotnej produktów.

2. Oznaczanie i identyfikacja gronkowców oraz wykrywanie i identyfikacja enterotoksyn

gronkowcowych w procesie produkcji wybranych produktów pochodzenia

zwierzęcego.

3. Analiza, opracowanie wyników i porównanie uzyskanych wyników z wynikami

uzyskanymi w latach 2019–2023.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

ϰϬ

Poza działaniami opisanymi w pkt 1 i 2 etapu I planuje się pobranie 110 próbek. Będą to

próbki mleka surowego, półproduktów i produktów mlecznych, próbki z obszaru produkcji

i rąk personelu uczestniczącego w produkcji. Próbki te będą pobierane w gospodarstwach

mlecznych lub zakładach mleczarskich (próbki z poszczególnych etapów produkcji).

Ponadto zostaną pobrane próbki wybranych produktów pochodzenia zwierzęcego innych

niż produkty mleczne. Próbki pobiorą pracownicy Inspekcji Weterynaryjnej po

przeszkoleniu przez pracowników PIWet – PIB.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Oznaczanie i identyfikacja gronkowców oraz wykrywanie i identyfikacja enterotoksyn

gronkowcowych w procesie produkcji wybranych produktów pochodzenia

zwierzęcego.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów gronkowców (w tym toksygeniczność

i antybiotykooporność) i identyfikacja enterotoksyn gronkowcowych.

4. Analiza, opracowanie wyników i porównanie uzyskanych wyników z wynikami

uzyskanymi w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Planuje się pobranie 110 próbek. Będą to próbki mleka surowego, półproduktów i

produktów mlecznych; próbki z obszaru produkcji i rąk personelu uczestniczącego w produkcji.

Próbki te będą pobierane w gospodarstwach mlecznych lub zakładach mleczarskich (próbki

z poszczególnych etapów produkcji). Ponadto zostaną pobrane próbki wybranych produktów

pochodzenia zwierzęcego innych niż produkty mleczne. Próbki pobiorą pracownicy Inspekcji

Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez pracowników PIWet – PIB.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Oznaczanie i identyfikacja gronkowców oraz wykrywanie i identyfikacja enterotoksyn

gronkowcowych w procesie produkcji wybranych produktów pochodzenia

zwierzęcego.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów gronkowców (w tym toksygeniczność

i antybiotykooporność) i identyfikacja enterotoksyn gronkowcowych.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Planuje się pobranie 110 próbek. Będą to próbki mleka surowego, półproduktów i

produktów mlecznych; próbki z obszaru produkcji i rąk personelu uczestniczącego w produkcji.

Próbki te będą pobierane w gospodarstwach mlecznych lub zakładach mleczarskich (próbki

z poszczególnych etapów produkcji). Ponadto zostaną pobrane próbki wybranych produktów

pochodzenia zwierzęcego innych niż produkty mleczne. Próbki pobiorą pracownicy Inspekcji

Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez pracowników PIWet – PIB.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Oznaczanie i identyfikacja gronkowców oraz wykrywanie i identyfikacja enterotoksyn

gronkowcowych w procesie produkcji wybranych produktów pochodzenia

ϰϭ

zwierzęcego.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów gronkowców (w tym toksygeniczność

i antybiotykooporność) i identyfikacja enterotoksyn gronkowcowych.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w latach 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Planuje się pobranie 110 próbek. Będą to próbki mleka surowego, półproduktów i

produktów mlecznych; próbki z obszaru produkcji i rąk personelu uczestniczącego w produkcji.

Próbki te będą pobierane w gospodarstwach mlecznych lub zakładach mleczarskich (próbki

z poszczególnych etapów produkcji). Ponadto zostaną pobrane próbki wybranych produktów

pochodzenia zwierzęcego innych niż produkty mleczne. Próbki pobiorą pracownicy Inspekcji

Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez pracowników PIWet – PIB.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ocena ryzyka występowania i namnażania gronkowców w procesie produkcji

wybranych produktów mlecznych oraz produktów zwierzęcego pochodzenia innych

niżprodukty mleczne.

3. Ocena zagrożenia występowania enterotoksyn gronkowcowych w wybranych

produktach pochodzenia zwierzęcego.

4. Opracowanie i analiza uzyskanych wyników badań.

5. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2027.

6. Opracowanie raportu z badań za lata 2024–2028 i przekazanie go do MRiRW i GIW.

Planuje się pobranie 110 próbek. Będą to próbki mleka surowego, półproduktów

i produktów mlecznych; próbki z obszaru produkcji i rąk personelu uczestniczącego

w produkcji. Próbki te będą pobierane w gospodarstwach mlecznych lub zakładach

mleczarskich (próbki z poszczególnych etapów produkcji). Ponadto zostaną pobrane próbki

wybranych produktów zwierzęcego pochodzenia innych niż produkty mleczne. Próbki pobiorą

pracownicy Inspekcji Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez pracowników PIWet – PIB.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Przekazanie danych GLW i MRiRW.

Upowszechnianie wyników badań przez publikacje oraz doniesienia na sympozja

i konferencje naukowe.

Uzyskane wyniki badań pozwolą na określenie stopnia zagrożenia występowaniem

enterotoksyn gronkowcowych w żywności pochodzenia zwierzęcego w celu zapewnienia

bezpieczeństwa i ochrony zdrowia ludzi. Wyniki badań pozwolą na weryfikację procedur

higieny produkcji i personelu. Upowszechnienie wyników przyczyni się do podniesienia

świadomości konsumentów produktów pochodzenia zwierzęcego w zakresie zatruć

pokarmowych.

7. Kooperanci

Inspekcja Weterynaryjna

ϰϮ

ZADANIE NR 5

Ocena zagrożenia wynikającego z występowania histaminy w wybranych gatunkach ryb

i produktach rybnych dostępnych na rynku

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Żywności Pochodzenia Zwierzęcego PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest określenie zawartości toksycznej histaminy w rybach i produktach

rybnych oferowanych do sprzedaży w Polsce. Zgodnie z wymaganiami Unii Europejskiej

w Polsce jest konieczne przeprowadzenie analizy zagrożeń z punktu widzenia bezpieczeństwa

zdrowotnego oraz opracowanie i wdrożenie programu monitorowania czynników

mikrobiologicznych wyrażanych skażeniem (zawartością) histaminą.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Histamina jest związkiem chemicznym, który tworzy się w mięśniach ryb, takich jak

np. tuńczyk, makrela czy też śledziowatych, przez działanie bakterii, które znajdują się

w rybach. Bakterie mają zdolność do tworzenia histaminy w wyniku enzymatycznej

dekarboksylacji histydyny, aminokwasu występującego w rybach. Poziom histaminy w rybach

jest miarą określającą stopień ich rozkładu, a co za tym idzie ich jakości zdrowotnej. Histamina

jest termostabilna, a więc nie jest rozkładana podczas obróbki cieplnej. Również mrożenie

lub długotrwałe przechowywanie nie obniża jej zawartości w surowym mięsie ryb czy też

w przetworach rybnych. Szybkość tworzenia się histaminy zależy od gatunku ryby,

zanieczyszczenia

mikrobiologicznego,

temperatury

i

czasu

przechowywania.

Zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady

z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiającym szczególne przepisy dotyczące higieny

w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego (Dz. Urz. UE L 139 z 30.04.2004, str. 55,

z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 45, str. 14), przedsiębiorstwa

sektora spożywczego są obowiązane przede wszystkim upewnić się, czy nie zostały

przekroczone limity w odniesieniu do histaminy w celu ustanowienia kryteriów świeżości

w odniesieniu do całej partii. W rozporządzeniu Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada

2005 r. w sprawie kryteriów mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych w

załączniku I w rozdziale 1 „Kryteria bezpieczeństwa żywności”, dla produktów rybołówstwa z

gatunków ryb o podwyższonym poziomie histydyny wprowadzanych do obrotu w ciągu okresu

przydatności do spożycia limit wynosi m = 100 mg/kg, M = 200 mg/kg, n = 9 i c = 2. Dla

produktów rybołówstwa, które poddano zabiegowi enzymatycznego dojrzewania w solance,

limity są dwukrotnie wyższe. Wymagania dotyczą w szczególności produktów

wyprodukowanych z gatunków ryb z rodzin makrelowate (Scombridae), makreloszowate

(Scombresosidae), sardelowate (Engraulidae), koryfenowate (Coryfenidae) i tasergalowate

(Pomatomidae).

W 2019 r. połowy ryb i innych organizmów morskich wyniosły prawie 255 tysięcy ton.

Większość poławianych ryb jest przeznaczonych na cele spożywcze. Ponadto znaczna część

ryb dostępnych w handlu jest importowana. W 2019 r. Polska sprowadziła ryby i przetwory

rybne w ilości 607 tysięcy ton. Jest to konsekwencja zwiększającego się spożycia ryb z

11,8 kg/mieszkańca (w tym owoce morza) w 2012 r. do 13,11 kg w 2019 r. Dla porównania

ϰϯ

średnie spożycie w Unii Europejskiej to 24,3 kg ryb na osobę. Zwiększone spożycie ryb

i produktów rybnych, w większości importowanych, wiąże się ze zwiększonym ryzykiem

zatruć pokarmowych po ich konsumpcji, w tym związanych z obecnością histaminy

w określonych w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r.

gatunkach ryb. Oprócz gatunków ryb, w których należy badać zawartość histaminy,

dotychczasowe badania wykonywane w PIWet – PIB wskazują na obecność toksycznej

histaminy także w pozostałych gatunkach ryb dostępnych na naszym rynku. Według EFSA i

ECDC w Unii Europejskiej w latach 2010–2017 odnotowano 599 przypadków zatruć histaminą

z najwyższym poziomem w 2017 r., kiedy wykryto 117 ognisk obejmujących 572 pacjentów.

Jako przyczynę wystąpienia dużej ilości histaminy w rybach i produktach rybnych podano

niewłaściwe schłodzenie po produkcji, zbyt długi okres przechowywania przed spożyciem oraz

nieprzestrzeganie reżimu temperaturowego w czasie procesów produkcyjnych. Dane

literaturowe, w tym z Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu

Higieny (NIZP – PZH) (Roczn. NIZP – PZH 2003, 54, 87–95, Roczn. NIZP – PZH 2011, 62,

365–369, Food Chem. 2006, 99, 574–578, Med. Weter. 2015, 71, 706–708, Foodborne Pathog

Dis. 2013, 12, 1059–66), wskazują na bardzo częste występowanie histaminy w rybach i

przetworach rybnych na poziomie przekraczającym limity prawne. Wyniki badań prowadzone

w ramach programu wieloletniego na lata 2014–2018 oraz w latach 2019 i 2020 wskazują na

obecność histaminy w gatunkach ryb nieobjętych obowiązkiem badania.

Realizacja zadania pozwoli na ocenę stopnia zagrożenia zdrowia konsumentów w Polsce

związanego ze zwiększonym spożyciem ryb i produktów rybnych. Publikacje oraz materiały

szkoleniowe pozwolą na podjęcie działań w zakresie racjonalnego i zharmonizowanego

z krajami Unii Europejskiej nadzoru nad żywnością pochodzenia zwierzęcego.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W ramach programu wieloletniego prowadzonego w latach 2014–2018 łącznie przebadano

421 próbek, w tym 248 próbek ryb surowych, 107 próbek ryb wędzonych, 50 konserw oraz 16

próbek ryb marynowanych. Ogółem obecność histaminy wykryto w 92 próbkach na 421

poddanych badaniu, co stanowi 21,9%. Dane dotyczą gatunków ryb i produktów rybołówstwa

objętych jak i nieobjętych obowiązkiem badania. Najczęściej histaminę stwierdzano w rybach

marynowanych (93,8%), rzadziej w rybach wędzonych (29,0%), konserwach rybnych (22,0%)

oraz w rybach surowych (14,1%). Największe stężenie histaminy oznaczono w surowym

łososiu (156,4 mg/kg) oraz wędzonym szprocie (125,8 mg/kg). W zakresie oceny

występowania histaminy na poszczególnych etapach przetwarzania ryb stwierdzono, że

niektóre procesy produkcyjne powodują zwiększenie zawartości histaminy w produktach

oferowanych do sprzedaży. Największy wzrost zawartości histaminy odnotowano w procesach

produkcyjnych szprotek wędzonych (11-krotny) oraz śledziach solonych i marynowanych.

W latach 2019–2021 przebadano 250 próbek ryb surowych, stwierdzając 15,6% wyników

dodatnich na obecność histaminy. Dodatkowo w latach 2019 i 2020 badaniom poddano

zawartość histaminy na poszczególnych etapach wytwarzania konserw rybnych (łącznie

60 próbek). Mimo że badane konserwy zawierały histaminę w zakresie <LOQ (poniżej granicy

oznaczalności, 3,33 mg/kg) – 34,8 mg/kg, to jej wysokie stężenie stwierdzano w surowej

wątróbce z dorsza (177,9 mg/kg i 77,0 mg/kg) oraz w surowych szprotkach (58,6 mg/kg).

Podobnie w badaniach dotyczących oznaczania zawartości histaminy na poszczególnych

ϰϰ

etapach wytwarzania ryb wędzonych (realizowane w latach 2021 i 2022, łącznie 80 próbek)

wysokie zawartości histaminy stwierdzano w rybach surowych, zwłaszcza w surowym łososiu

(256,1 mg/kg) oraz makreli (188,2 mg/kg), podczas gdy ryby wędzone zawierały histaminę

w zakresie < LOQ – 12,9 mg/kg.

Dotychczas uzyskane wyniki badań wskazują, że istnieje konieczność dalszego

monitorowania zawartości histaminy w rybach i produktach rybnych oraz oceny zagrożenia

zdrowia konsumentów związanych ze spożyciem tej aminy.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Łącznie planuje się zbadanie 1000 próbek ryb i produktów rybnych. Badania zostaną

wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu pobierania próbek ryb i produktów rybnych dla poszczególnych

województw oraz ustalenie zasad współpracy z Inspekcją Weterynaryjną.

2. Określenie stopnia skażenia histaminą ryb i produktów rybnych wprowadzanych

na rynek w 150 próbkach.

3. Występowanie histaminy w konserwach rybnych (50 próbek).

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Określenie stopnia skażenia histaminą ryb i produktów rybnych wprowadzanych

na rynek w 150 próbkach.

3. Występowanie histaminy w konserwach rybnych (50 próbek).

4. Porównanie i analiza uzyskanych wyników badań z lat 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Określenie stopnia skażenia histaminą ryb i produktów rybnych wprowadzanych

na rynek w 150 próbkach.

3. Występowanie histaminy w konserwach rybnych (50 próbek).

4. Porównanie i analiza uzyskanych wyników badań z lat 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Określenie stopnia skażenia histaminą ryb i produktów rybnych wprowadzanych

na rynek w 150 próbkach.

3. Występowanie histaminy w wybranych gatunkach ryb wędzonych na poszczególnych

etapach ich przetwarzania (50 próbek).

4. Porównanie i analiza uzyskanych wyników badań z lat 2024–2027.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Określenie stopnia skażenia histaminą ryb i produktów rybnych wprowadzanych

na rynek w 150 próbkach.

ϰϱ

3. Występowanie histaminy w wybranych gatunkach ryb wędzonych na poszczególnych

etapach ich przetwarzania (50 próbek).

4. Porównanie i analiza uzyskanych wyników badań z lat 2024–2028.

5. Ocena zagrożenia dla zdrowia konsumentów związanych z obecnością histaminy

w rybach i produktach rybnych.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wytyczne dla GIW w zakresie nadzoru nad rybami i produktami rybnymi oraz ewentualnie

propozycje systemu monitoringu importu z krajów trzecich. Wyniki będą upowszechniane

przez publikacje oraz doniesienia na kongresach i konferencjach. W przypadku konieczności

wdrożenia badań w laboratoriach ZHW – przeszkolenie osób mających wykonywać analizy ryb

i produktów rybnych. Uzyskane dane zostaną przekazane do GIW i wykorzystane

do sporządzenia sprawozdań wymaganych przez Unię Europejską.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z organami Inspekcji Weterynaryjnej, GIW i granicznymi

inspektorami weterynarii dotycząca pobierania próbek i ich przesyłania do badań.

ZADANIE NR 6

Ocena wyników badań kontrolnych pasz w kierunku obecności i identyfikacji gatunkowej

przetworzonego białka zwierzęcego i jego markerów

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Pasz PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania będzie ocena wyników prowadzonych badań kontrolnych w kierunku

wykrywania i identyfikacji przetworzonego białka zwierzęcego (ang. processed animal proteins

– PAP), które opierają się na wykorzystaniu metody mikroskopowej oraz real-time PCR.

W żywieniu zwierząt gospodarskich jest możliwe zastosowanie bardzo zróżnicowanych

materiałów pochodzenia zwierzęcego. Ponadto na wiarygodność i precyzję wyniku badania

laboratoryjnego duży wpływ ma doświadczenie badającego, kwalifikacje osób badających

oraz precyzja metody. Z tego względu jest konieczne prowadzenie oceny wyników badań

kontrolnych w kontekście zmieniających się kryteriów oceny bezpieczeństwa oraz obecności

PAP, co ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia wiarygodności prowadzonych analiz.

Zagadnienie to ma szczególne znaczenie w związku z koniecznością wdrożenia w badaniach

urzędowych techniki real-time PCR do identyfikacji gatunkowej przetworzonego białka

zwierzęcego w paszach (przeżuwaczy, świńskiego i drobiowego).

Zadanie jest kontynuacją i rozszerzeniem badania pasz w kierunku PAP przeprowadzonych

w latach 2019–2023, co jest związane z rozwojem prawa Unii Europejskiej w zakresie

uchylania zakazu paszowego w zakresie żywienia zwierząt PAP.

Cel badań będzie stanowić również ocena wdrożenia systemu dodawania i monitorowania

zawartości markera GTH w ubocznych produktach pochodzenia zwierzęcego (UPPZ) kategorii

ϰϲ

1 i 2 oraz wykrywanie ewentualnie innych znaczników stosowanych w przetworzonych

ubocznych i niejadalnych produktach pochodzenia zwierzęcego. Potrzeba realizacji tego

zadania wynika z przepisów prawa określających wymagania sanitarne dotyczące produktów

ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

W przeszłości różnego rodzaju produkty uzyskiwane z przetwarzania zwłok zwierzęcych

i ubocznych niejadalnych surowców pochodzenia zwierzęcego, np. mięsno-kostne, mięsne,

kostne, z krwi i ze skór, stanowiły ważne źródło łatwo przyswajalnego i pełnowartościowego

białka w żywieniu zwierząt gospodarskich. Stosowanie w żywieniu mączek mięsnych i mięsnokostnych otrzymanych z bydła chorego na BSE lub owiec padłych na trzęsawkę uważa się

za główną przyczynę wystąpienia BSE u bydła. Z tego względu w wyniku wybuchu epidemii

BSE wprowadzono stopniowo ograniczenia prawne stosowania przetworzonego białka

zwierzęcego w paszach. W myśl aktualnych przepisów pasze przeznaczone dla zwierząt

gospodarskich ponownie mogą zawierać PAP, ale z zachowaniem zakazu powtórnego

przetwarzania wewnątrzgatunkowego w przypadku świń i drobiu. W żywieniu zwierząt

akwakultury jest także dozwolone stosowanie przetworzonych białek pochodzących

ze zwierząt lądowych, z wyłączeniem przeżuwaczy. Ponadto w żywieniu zwierząt

gospodarskich, z wyłączeniem przeżuwaczy, można stosować mączkę rybną czy PAP z

owadów. Jedynie wyjątkowo w przypadku nieodsadzonych osesków przeżuwaczy jest możliwe

zastosowanie mączek rybnych w preparatach mlekozastępczych.

Badania pasz w kierunku występowania przetworzonego białka zwierzęcego objęte

są krajowym programem urzędowej kontroli, zgodnie z ustawą z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach

(Dz. U. z 2023 r. poz. 1149) oraz wydanymi na jej podstawie aktami wykonawczymi. Krajowe

programy urzędowej kontroli pasz są opracowywane oraz zatwierdzane przez odpowiednie

organy, a następnie przekazywane do realizacji we wszystkich krajach Unii Europejskiej. W

Polsce zgodnie z obowiązującymi przepisami pierwszy program urzędowej kontroli został

opracowany w 2004 r. Realizowany corocznie w naszym kraju Plan urzędowej kontroli pasz

obejmuje ocenę bezpieczeństwa i jakości pasz oraz kontrolę czynników zagrożeń, w tym

wykrywanie i identyfikację PAP. Jednakże w zakresie identyfikacji gatunkowej uwzględnia

jedynie badania w zakresie białek przeżuwaczy w paszach dla zwierząt akwakultury i

produktach z krwi. Ponadto zgodnie z rozporządzeniem Komisji (UE) 2016/27 z dnia 13

stycznia 2016 r. zmieniającym załączniki III i IV do rozporządzenia (WE) nr 999/2001

Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego zasady dotyczące zapobiegania, kontroli i

zwalczania niektórych pasażowalnych encefalopatii gąbczastych (Dz. Urz. UE L 9 z

14.01.2016, str. 4) jest konieczna kontrola zanieczyszczeń surowych ubocznych produktów

pochodzenia zwierzęcego materiałem pochodzącym z przeżuwaczy. Z tego względu w

Laboratorium Zakładu Higieny Pasz PIWet – PIB opracowano i wdrożono metodę real-time

PCR pozwalającą na kontrolę tego rodzaju matrycy. Ponadto obecnie jest wdrażana metoda

real-time PCR umożliwiająca identyfikację DNA drobiowego i wieprzowego w surowych

ubocznych produktach pochodzenia zwierzęcego. Dodatkowo jest wdrażana zmodyfikowana

metoda mikroskopowa do wykrywania PAP z owadów.

W Laboratorium Zakładu Higieny Pasz PIWet – PIB opracowano metodę wykorzystującą

technikę real-time PCR do identyfikacji gatunkowej przetworzonych białek pochodzenia

ϰϳ

zwierzęcego w paszach. Na podstawie wyników dotychczas wykonywanych badań można

stwierdzić, że wciąż występują próbki zawierające niedozwolone produkty pochodzenia

zwierzęcego.

W odniesieniu do badań z wykorzystaniem markera GTH – obowiązek znakowania

produktów ubocznych wszedł w życie z dniem 1 lipca 2008 r. Ograniczenia stosowania

produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego i produktów pochodnych oraz system

ich znakowania określają odpowiednie akty prawne. Analiza prowadzonych dotychczas

wyników badań wykazała, że corocznie pojawiają się próbki, w których poziom dodanego

markera jest za niski lub próbki nieoznakowane. Konieczne jest więc monitorowanie

minimalnego poziomu dodawanego markera GTH.

Istotnym elementem proponowanego zadania jest również przeprowadzanie konsultacji i

szkoleń dla pracowników urzędowych organów kontrolujących pasze, w tym z omówieniem

wyników badań pasz w kierunku wykrywania i identyfikacji gatunkowej PAP. Potrzeba

prowadzenia tego rodzaju konsultacji i szkoleń jest często sygnalizowana podczas spotkań i

konferencji paszowych przez przedstawicieli powiatowych inspektoratów weterynarii.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W Zakładzie Higieny Pasz PIWet – PIB w ramach realizacji zadania w okresie 1 stycznia

2019 r do dnia 31 grudnia 2020 r. zbadano metodą real-time PCR 150 próbek materiałów

paszowych pochodzenia zwierzęcego, głównie produktów z krwi, w kierunku wykrywania

obecności i identyfikacji DNA przeżuwaczy. W 3 próbkach (0,02%) stwierdzono obecność

amplikonów charakterystycznych dla DNA białka przeżuwaczy – w 1 próbce materiału

paszowego nieznanego pochodzenia, w 2 próbkach przetworzonego białka zwierzęcego.

Ponadto zbadano metodą real-time PCR 150 próbek pasz otrzymanych z ZHW w kierunku

obecności trzech rodzajów DNA, a mianowicie: przeżuwaczy, drobiowego i wieprzowego.

Obecność DNA przeżuwaczy stwierdzono w 11 próbkach (7,3%), z których 4 stanowiły próbki

mieszanki paszowej dla świń (w jednej próbce deklarowano zawartość produktów

piekarniczych z dodatkiem serwatki), w 3 próbkach zanęty wędkarskiej (stwierdzono dodatek

barwnika, zawierającego kazeinian), w 1 próbce paszy TMR2, a pozostałe 3 to były próbki

mieszanki paszowej dla pstrągów. Dodatkowo w 6 próbkach (4%) (mieszanka paszowa dla

trzody chlewnej i pstrągów) stwierdzono obecność DNA wieprzowego. Ponadto w 7 próbkach

pasz (4,67%) zidentyfikowano obecność DNA drobiowego – w 4 próbkach pasz dla pstrągów

i 3 próbkach paszy dla świń.

Ponadto w obrębie realizowanego zadania zbierano corocznie wyniki badań

monitoringowych pasz wykonywanych w laboratoriach ZHW. Na podstawie zebranych danych

można stwierdzić, że utrzymuje się niski odsetek zanieczyszczenia pasz przetworzonym

białkiem pochodzenia zwierzęcego (ok. 1%). W latach 2018–2020 odsetek próbek, w których

stwierdzono obecność elementów pochodzących ze zwierząt lądowych wynosił odpowiednio

0,68%, 0,73% i 1,0%. Natomiast w tym samym okresie wzrósł odsetek próbek zawierających

mączkę z ryb z 0,34% w 2018 r. do 2,52% w 2020 r. Przyczyną wzrostu odsetka próbek

zawierających elementy z ryb może być brak informacji, czy taki materiał zwierzęcy

jest deklarowany przez producenta paszy.

W ramach realizowanego tematu w okresie od dnia 1 stycznia 2019 r. do dnia 31 grudnia

2021 r. przebadano również 125 próbek w kierunku oznaczania zawartości markera

ϰϴ

triheptanianu glicerolu (GTH). Materiał do badań stanowiły mączki mięsno-kostne oraz tłuszcz

kategorii 1 i 2, jak również przetworzone białko zwierzęce. W około 10% przebadanych próbek

stwierdzono zawartość GTH poniżej wymaganych 250 mg/kg masy tłuszczu.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Badanie 100 próbek pasz w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej

DNA przeżuwaczy, wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki real-time

PCR, 100 próbek surowych ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego

w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej DNA przeżuwaczy,

wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki PCR/real-time PCR

oraz 50 próbek w kierunku zawartości markera GTH.

2. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie wykrywania i identyfikacji

gatunkowej przetworzonego białka zwierzęcego oraz zawartości GTH, ich opracowanie

i analiza.

3. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami otrzymanymi w 2023 r. – wnioski.

4. Opracowanie rocznego raportu dotyczącego stosowania PAP w żywieniu zwierząt

na terytorium Polski, z uwzględnieniem danych dotyczących badania w kierunku GTH.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badanie 100 próbek pasz w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej

DNA przeżuwaczy, wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki real-time

PCR, 100 próbek surowych ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego

w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej DNA przeżuwaczy,

wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki PCR/real-time PCR

oraz 50 próbek w kierunku zawartości markera GTH.

3. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie wykrywania i identyfikacji

gatunkowej przetworzonego białka zwierzęcego oraz zawartości GTH, ich opracowanie

i analiza.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami otrzymanymi w 2024 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu dotyczącego stosowania PAP w żywieniu zwierząt na

terytorium Polski, z uwzględnieniem danych dotyczących badania w kierunku GTH.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badanie 100 próbek pasz w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej

DNA przeżuwaczy, wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki real-time

PCR, 100 próbek surowych ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego

w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej DNA przeżuwaczy,

wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki PCR/real-time PCR

oraz 50 próbek w kierunku zawartości markera GTH.

3. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie wykrywania i identyfikacji

gatunkowej przetworzonego białka zwierzęcego oraz zawartości GTH, ich opracowanie

i analiza.

ϰϵ

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami otrzymanymi w 2025 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu dotyczącego stosowania PAP w żywieniu zwierząt na

terytorium Polski, z uwzględnieniem danych dotyczących badania w kierunku GTH.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badanie 100 próbek pasz w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej

DNA przeżuwaczy, wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki real-time

PCR, 100 próbek surowych ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego

w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej DNA przeżuwaczy,

wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki PCR/real-time PCR

oraz 50 próbek w kierunku zawartości markera GTH.

3. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie wykrywania i identyfikacji

gatunkowej przetworzonego białka zwierzęcego oraz zawartości GTH, ich opracowanie

i analiza.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami otrzymanymi w 2026 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu dotyczącego stosowania PAP w żywieniu zwierząt na

terytorium Polski, z uwzględnieniem danych dotyczących badania w kierunku GTH.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badanie 100 próbek pasz w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej

DNA przeżuwaczy, wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki real-time

PCR, 100 próbek surowych ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego

w kierunku wykrywania obecności i identyfikacji gatunkowej DNA przeżuwaczy,

wieprzowego i drobiowego z zastosowaniem techniki PCR/real-time PCR

oraz 50 próbek w kierunku zawartości markera GTH.

3. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie wykrywania i identyfikacji

gatunkowej przetworzonego białka zwierzęcego oraz zawartości GTH, ich opracowanie

i analiza.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami otrzymanymi w 2027 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu dotyczącego stosowania PAP w żywieniu zwierząt

na terytorium Polski i przekazanie go do MRiRW i GIW, z uwzględnieniem danych

dotyczących badania w kierunku GTH.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane dane zostaną przekazane do GIW i wykorzystane do sporządzenia sprawozdań

wymaganych przepisami krajowymi i przepisami prawa Unii Europejskiej. Planowane zadanie

powinno zapewnić wdrożenie postanowień zawartych w obowiązujących przepisach

sanitarnych dotyczących produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych

do spożycia przez ludzi oraz w aktach prawnych ustanawiających zasady dotyczące

zapobiegania niektórym przenośnym gąbczastym encefalopatiom oraz kontroli i zwalczania

niektórych przenośnych gąbczastych encefalopatii.

Na podstawie uzyskanych wyników badań będzie możliwe określenie stopnia

zanieczyszczenia pasz przetworzonym białkiem zwierzęcym z jednoczesną identyfikacją

ϱϬ

gatunkową stosowanych produktów. Zgromadzone dane przekazane władzom krajowym

umożliwią ich wykorzystanie do zestawienia w odpowiednim raporcie przekazywanym przez

GLW do Komisji Europejskiej. Wykorzystanie technik molekularnych usprawni przebieg

badania, będzie przydatnym narzędziem w przypadku wyników wątpliwych oraz pozwoli na

uzupełnienie badań wykonywanych metodą mikroskopową. Praktyczne znaczenie tych

wyników zwiększa się w związku z relaksacją zakazu paszowego i dopuszczeniem krzyżowego

stosowania PAP w żywieniu zwierząt.

Wykonane badania w kierunku zawartości markera GTH w produktach uzyskanych z

przetworzenia ubocznych, niejadalnych produktów pochodzenia zwierzęcego pozwolą na

ocenę znakowania markerem GTH przedmiotowych produktów uzyskanych z materiałów

UPPZ kategorii 1 i 2 oraz określenie stopnia wdrożenia obowiązujących przepisów prawa Unii

Europejskiej w zakresie relaksacji zakazu paszowego.

Uzyskane wyniki badań będą rozpowszechniane w formie publikacji naukowych

oraz doniesień na konferencje naukowe w kraju i za granicą, a także w ramach szkoleń dla

pracowników ośrodków doradztwa rolniczego (ODR).

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną w zakresie pobierania i przesyłania

próbek do badań.

ZADANIE NR 7

Ocena wyników badań kontrolnych pasz w kierunku obecności organizmów genetycznie

zmodyfikowanych

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Pasz PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest opracowanie danych odnoszących się do zakresu stosowania

organizmów genetycznie zmodyfikowanych (GMO) w paszach w Polsce, ze wskazaniem

na potencjalne i rzeczywiste kierunki włączania GMO do łańcucha paszowego.

Pozwoli to na określenie rodzaju surowców użytych do produkcji żywności pochodzenia

zwierzęcego w Polsce, co może decydować o postrzeganiu jej jakości przez konsumenta.

Staje to się szczególnie istotne obecnie, gdy producenci żywności coraz częściej deklarują

produkcję surowców żywnościowych, np. mleka, bez karmienia paszami GMO.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Stosowanie GMO, obecnie głównie w postaci roślin transgenicznych, jest tematem

budzącym szerokie zainteresowanie w związku z obawami, co do ich bezpieczeństwa dla życia

i zdrowia ludzi oraz zwierząt. Problem ten jest mocno zaakcentowany w prawie

Unii Europejskiej i Polski, dotyczącym produkcji żywności i pasz. Zasady wprowadzania GMO

na rynek Unii Europejskiej i obowiązek kontroli stosowania GMO w żywności i paszach są

zawarte w rozporządzeniu (WE) nr 1829/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22

września 2003 r. w sprawie genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy (Dz. Urz. UE L 268

z 18.10.2003, str. 1, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 32,

ϱϭ

str. 432) oraz w rozporządzeniu (WE) nr 1830/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia

22 września 2003 r. dotyczącym możliwości śledzenia i etykietowania organizmów

zmodyfikowanych genetycznie oraz możliwości śledzenia żywności i produktów paszowych

wyprodukowanych z organizmów genetycznie zmodyfikowanych i zmieniającym dyrektywę

2001/18/WE (Dz. Urz. UE L 268 z 18.10.2003, str. 24, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie

wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 32, str. 455). Prawo polskie opisuje zagadnienia stosowania

GMO w ustawie z dnia 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie

zmodyfikowanych (Dz. U. z 2022 r. poz. 546), a w stosunku do pasz GMO w ustawie z dnia

22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1149). Od dnia 1 stycznia 2020 r. obowiązuje

ustawa z dnia 13 czerwca 2019 r. o oznakowaniu produktów wytworzonych bez wykorzystania

organizmów genetycznie zmodyfikowanych jako wolnych od tych organizmów (Dz. U. z 2021

r. poz. 763), która umożliwia producentom dobrowolne znakowanie żywności i pasz

ujednoliconymi na terenie Rzeczypospolitej Polskiej znakami graficznymi.

W związku z przywołanym powyżej istniejącym stanem prawnym w odniesieniu do GMO

istnieje obowiązek kontroli stosowania GMO, m.in. przez monitorowanie pasz GMO. Badania

takie muszą obejmować metody pozwalające na stwierdzenie obecności roślin genetycznie

zmodyfikowanych dopuszczonych, jak i niedopuszczonych do obrotu na terytorium

Unii Europejskiej. Stosowanie monitoringu pasz w kierunku modyfikacji genetycznych wydaje

się być konieczne ze względu na uwarunkowania, które prawodawcy ustanowili w przepisach.

Monitoring taki powinien natomiast opierać się na danych naukowych i stanie faktycznym,

co do zakresu, w jakim GMO są stosowane w produkcji pasz i żywieniu zwierząt w Polsce.

Realizacja omawianego tematu badawczego umożliwi rzetelne opracowanie danych,

co do zakresu stosowania GMO w paszach w Polsce, ze wskazaniem na potencjalne

i rzeczywiste kierunki włączania GMO do łańcucha paszowego ze szczególnym

uwzględnieniem materiałów paszowych z rzepaku, bawełny i tych produkowanych

przez mikroorganizmy. Dane takie pozwolą na wzrost zaufania konsumentów

codo bezpieczeństwa żywności pochodzenia zwierzęcego i pasz na terytorium Polski

i Unii Europejskiej. Opracowana na ich podstawie ocena sytuacji pozwoli ponadto na rzetelne

i racjonalne sporządzanie planów kontroli urzędowej pasz.

Ważnym elementem proponowanego tematu badawczego jest również przeprowadzanie

konsultacji i szkoleń dla pracowników urzędowych organów kontrolnych ds. pasz, w tym z

omówieniem wyników badań pasz w kierunku GMO. Konieczność takich konsultacji i szkoleń

jest często sygnalizowana podczas spotkań i konferencji paszowych przez przedstawicieli

powiatowych inspektoratów weterynarii.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W ramach zadania badawczego od 2009 r. zbadano łącznie 1150 próbek pasz na obecność

rzepaku GMO oraz poddano ocenie wyniki urzędowej kontroli pasz. Wynik dodatni

na obecność rzepaku GMO stwierdzono w 73 przypadkach. W próbkach z wynikiem

dodatnim był obecny wyłącznie rzepak GMO linii GT 73, który jest dopuszczony do

stosowania w Unii Europejskiej jako składnik żywności i paszy, nie jest natomiast

dopuszczony do uprawy. Odsetek próbek z dodatnim wynikiem badań wzrósł począwszy od

2014 r. i ustabilizował się obecnie na poziomie kilkunastu procent (w 2014 r. było aż 41%

próbek z wynikiem dodatnim). Źródeł rzepaku GT 73 należy poszukiwać wśród śrut

ϱϮ

importowanych do Polski z krajów spoza Unii Europejskiej, co potwierdzają dokumenty

przewozowe dołączone do próbek z wynikiem dodatnim z lat 2014–2016. Wyniki badań

wskazują na coraz częstszą obecność roślin GMO w partiach surowców paszowych

importowanych do Polski, co może mieć zasadnicze znaczenie przy obserwowanym obecnie

wzroście wymiany handlowej materiałami paszowymi, w tym zbożem i śrutami roślin

oleistych. Analiza rynku pasz w Polsce na podstawie wyników badań prowadzonych

w laboratoriach GMO Inspekcji Weterynaryjnej wykazuje, że śruta sojowa jest najczęściej

stosowanym GMO w żywieniu zwierząt w Polsce. Uzyskane w badaniach pasz dane

wskazują, że około 95% śrut sojowych w Polsce pochodzi z linii GMO. Są stosowane

głównie dwie linie soi GMO GTS 40-3-2 i MON 89788. Pozostałe linie soi GMO zawarte

są w partiach surowców paszowych na poziomach niskich, blisko granic wykrywalności

metod analitycznych. W przypadku kukurydzy stosowanej na cele paszowe w Polsce wyniki

badań wskazują na brak stosowania linii genetycznie zmodyfikowanych po wprowadzeniu

zakazu uprawy kukurydzy GMO linii MON 810 w 2012 r. Wcześniej był obserwowany

około 5% udział kukurydzy MON 810 w liczbie próbek z wynikiem dodatnim, a kukurydza

taka pochodziła z upraw krajowych. Obecność innych linii kukurydzy GMO jest

sporadyczna i wynika z zanieczyszczenia surowców w wyniku międzynarodowego obrotu

płodami rolnymi. Z wyników badań przeprowadzonych przez PIWet – PIB wynika, że udział

pasz genetycznie zmodyfikowanych na rynku pasz w Polsce jest bardzo podobny do innych

krajów Unii Europejskiej. Źródłem GMO w paszach na rynku polskim są materiały paszowe

importowane do Unii Europejskiej i Polski jako źródło białka paszowego i są to śruta sojowa

oraz – w mniejszym stopniu – śruta rzepakowa.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu i zakresu badań na 2024 r. w kierunku GMO w paszach,

z uwzględnieniem danych zawartych w rejestrze Komisji Europejskiej, aktualnych

sytuacji alarmowych oraz potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce.

2. Badania 100 próbek pasz pod kątem obecności i zawartości wybranych w planie badań

linii GMO z rzepaku, bawełny i mikroorganizmów.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2025 r. w kierunku GMO w paszach,

z uwzględnieniem danych zawartych w rejestrze Komisji Europejskiej, aktualnych

sytuacji alarmowych oraz potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce.

3. Badania 100 próbek pasz pod kątem obecności i zawartości wybranych w planie badań

linii GMO z rzepaku, bawełny i mikroorganizmów.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2026 r. w kierunku GMO w paszach,

z uwzględnieniem danych zawartych w rejestrze Komisji Europejskiej, aktualnych

sytuacji alarmowych oraz potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce.

ϱϯ

3. Badania 100 próbek pasz pod kątem obecności i zawartości wybranych w planie badań

linii GMO z rzepaku, bawełny i mikroorganizmów.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2027 r. w kierunku GMO w paszach,

z uwzględnieniem danych zawartych w rejestrze Komisji Europejskiej, aktualnych

sytuacji alarmowych oraz potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce.

3. Badania 100 próbek pasz pod kątem obecności i zawartości wybranych w planie badań

linii GMO z rzepaku, bawełny i mikroorganizmów.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2028 r. w kierunku GMO w paszach,

z uwzględnieniem danych zawartych w rejestrze Komisji Europejskiej, aktualnych

sytuacji alarmowych oraz potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce.

3. Badania 100 próbek pasz pod kątem obecności i zawartości wybranych w planie badań

linii GMO z rzepaku, bawełny i mikroorganizmów.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wymiernym efektem będzie ocena występowania GMO w paszach w Polsce oraz pośrednia

ocena jakości żywności pochodzenia zwierzęcego na terenie kraju postrzegana

przez konsumentów, a wynikająca z zakresu stosowania GMO w jej produkcji. Uzyskane dane

będą przekazywane do GIW i mogą być wykorzystywane do opracowania urzędowych planów

kontroli pasz GMO i zarządzania ryzykiem związanym z GMO, jak również do opracowywania

sprawozdań wymaganych odpowiednimi przepisami krajowymi i międzynarodowymi.

Uzyskane wyniki badań będą rozpowszechniane w formie publikacji naukowych

oraz doniesień na konferencje naukowe w kraju i za granicą oraz w ramach szkoleń dla

pracowników ODR i rolników.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną w zakresie pobierania i przesyłania

próbek do badań.

ZADANIE NR 8

Ocena zagrożeń wynikających z występowania alkaloidów sporyszu w paszach



1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Pasz PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania będzie ocena występowania alkaloidów sporyszu w paszach oraz ocena

zagrożenia związanego z ich obecnością w paszach na terenie Polski.

ϱϰ

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Bezpieczeństwo pasz staje się coraz istotniejszym elementem zapewniającym

bezpieczeństwo w całym łańcuchu żywnościowym. Dlatego też z roku na rok rozszerza się

monitoring czynników mogących negatywnie wpływać na jakość pasz i żywności.

Jednym z potencjalnych źródeł intoksykacji zwierząt, które zostało ujęte w rozporządzeniach

zarówno unijnych, jak i w przepisach krajowych jest sporysz.

Sporysz jest przetrwalnikiem grzyba buławinki czerwonej (Claviceps purpurea).

Grzyby Claviceps pasożytują na ponad 600 gatunkach roślin jednoliściennych należących do 3

rodzin: sitowatych (Juncaceae), turzycowatych (Cyperaceae) i traw właściwych (Poaceae).

Grzyb atakuje w pierwszym rzędzie gatunki obcopylne traw i zbóż, w tym żyto i kukurydzę,

ale również gatunki samopylne takie jak pszenżyto, pszenicę, jęczmień, owies, proso, ryż i

sorgo. Sporysz oprócz obniżenia plonów powoduje również skażenie ziarna, a następnie

produktów powstałych na jego bazie, toksycznymi alkaloidami. Alkaloidy te, zwane

alkaloidami sporyszu, działają szkodliwie zarówno na ludzi jak i zwierzęta, powodując szereg

chorób określonych mianem ergotyzmu.

U zwierząt zatrucia alkaloidami sporyszu przebiegają z objawami postaci konwulsyjnej

(nerwowej) i zgorzelinowej (gangrenowej). Dodatkowo u samic zwierząt można zaobserwować

występowanie bezmleczności na skutek wpływu alkaloidów sporyszu na zahamowanie

wydzielania prolaktyny. Objawy zatrucia alkaloidami sporyszu mogą dotyczyć również układu

rozrodczego przez niekorzystne oddziaływanie na zagnieżdżanie się zarodka oraz wywieranie

toksycznego wpływu na rozwijający się płód.

Zatrucia alkaloidami mogą być źródłem poważnych strat ekonomicznych, dlatego zawartość

sporyszu w paszach została uregulowana w dyrektywie 2002/32/WE Parlamentu Europejskiego

i Rady z dnia 7 maja 2002 r. w sprawie niepożądanych substancji w paszach zwierzęcych (Dz.

Urz. WE L 140 z 30.05.2002, str. 10 – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 36,

str. 3). Według ww. dyrektywy jest zalecany pomiar makroskopowy. Jednakże stwierdzono, że

fizyczny pomiar stopnia zanieczyszczenia zbóż sporyszem żyta jest często niedokładny,

ponieważ rozmiar i masa przetrwalników mogą być bardzo różne. Ponadto taki fizyczny pomiar

jest niemożliwy w przypadku przetworzonej paszy i żywności. Obecność alkaloidów sporyszu

w ziarnach zbóż jest w pewnym stopniu związana z obecnością przetrwalników buławinki

czerwonej w ziarnach zbóż. Związek ten nie ma charakteru bezwzględnego, ponieważ alkaloidy

sporyszu mogą być również obecne w pyle z przetrwalników buławinki czerwonej

adsorbowanym przez ziarna zbóż.

W 2012 r. Komisja Europejska wydała zalecenie w sprawie monitorowania obecności

alkaloidów sporyszu w paszach i żywności (2012/154/UE). Według tego zalecenia państwa

członkowskie powinny prowadzić, przy aktywnym udziale podmiotów działających na rynku

pasz i podmiotów prowadzących przedsiębiorstwo spożywcze, monitorowanie występowania

alkaloidów sporyszu w zbożach i produktach zbożowych przeznaczonych do spożycia

przez ludzi lub do żywienia zwierząt, w paszy zielonej i trawach pastewnych przeznaczonych

do żywienia zwierząt oraz w mieszankach paszowych i wieloskładnikowych środkach

spożywczych. Do monitoringu wybrano 6 najczęściej występujących alkaloidów

oraz ich epimery. Również w nieobowiązującym już rozporządzeniu Komisji (UE) 2015/1940

z dnia 28 października 2015 r. zmieniającym rozporządzenie (WE) nr 1881/2006 w odniesieniu

ϱϱ

do najwyższych dopuszczalnych poziomów przetrwalników buławinki czerwonej w niektórych

nieprzetworzonych zbożach oraz w odniesieniu do przepisów dotyczących monitorowania

i sprawozdawczości (Dz. Urz. UE L 283 z 29.10.2015, str. 3) stwierdzono, że ważnym

zadaniem jest gromadzenie dalszych danych na temat obecności alkaloidów sporyszu w

zbożach i produktach zbożowych.

Alkaloidy sporyszu oraz inne grupy alkaloidów są tematem rosnącego zainteresowania Unii

Europejskiej oraz organizacji związanych z bezpieczeństwem żywności i pasz. W ostatnim

czasie Europejskie Laboratorium Referencyjne ds. mykotoksyn i toksyn roślinnych rozszerzyło

swoją działalność o monitoring alkaloidów sporyszu, wskazując tym samym na istotną wagę

tego zagadnienia w kontekście bezpieczeństwa pasz i żywności.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Przedmiotem badań będą próbki pasz pobierane przez Inspekcję Weterynaryjną w ramach

kontroli urzędowych na terenie całego kraju. Analizą będą objęte najczęściej występujące

alkaloidy, które są również rekomendowane do monitoringu przez zalecenie Komisji

Europejskiej

2012/154/UE,

mianowicie

ergokrystyna/ergokrystynina,

ergotamina/ergotaminina,

ergokryptyna/ergokryptynina,

ergometryna/ergometrynina,

ergozyna/ergozynina, ergokornina/ergokorninina. Alkaloidy będą oznaczane za pomocą

chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową spektrometrią mas.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu i zakresu badań na 2024 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

sporyszu w paszach z uwzględnieniem potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji

w Polsce oraz wymogów unijnych.

2. Badanie 50 próbek mieszanek pasz w kierunku wykrywania i oznaczania wybranych

alkaloidów sporyszu.

3. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów sporyszu,

ich opracowanie i analiza.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2025 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

sporyszu w paszach z uwzględnieniem potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji

w Polsce oraz wymogów unijnych.

3. Badanie 50 próbek pasz w kierunku wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów

sporyszu.

4. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów sporyszu,

ich opracowanie i analiza. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi

w 2024 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2026 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

sporyszu w paszach z uwzględnieniem potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji

w Polsce oraz wymogów unijnych.

ϱϲ

3. Badanie 50 próbek pasz w kierunku wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów

sporyszu.

4. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów sporyszu,

ich opracowanie i analiza. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi

w 2025 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2027 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

sporyszu w paszach z uwzględnieniem potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji

w Polsce oraz wymogów unijnych.

3. Badanie 50 próbek pasz w kierunku wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów

sporyszu.

4. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów sporyszu,

ich opracowanie i analiza. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi

w 2026 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2028 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

sporyszu w paszach z uwzględnieniem potrzeb wynikających z aktualnej sytuacji

w Polsce oraz wymogów unijnych.

3. Badanie 50 próbek pasz w kierunku wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów

sporyszu.

4. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów sporyszu,

ich opracowanie i analiza. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi

w 2027 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wymiernym efektem będzie ocena występowania alkaloidów sporyszu w paszach w Polsce

oraz ocena zagrożenia związana z tymi toksycznymi związkami. Uzyskane dane będą

przekazywane do GIW i mogą być wykorzystywane do opracowania urzędowych planów

kontroli pasz i zarządzania ryzykiem związanym z alkaloidami sporyszu, jak również do

opracowywania sprawozdań wymaganych odpowiednimi przepisami krajowymi i

międzynarodowymi.

Uzyskane wyniki badań będą rozpowszechniane w formie publikacji naukowych

oraz doniesień na konferencje naukowe w kraju i za granicą.

6. Kooperanci

W trakcie realizacji zadania przewiduje się współpracę ze wszystkimi organami Inspekcji

Weterynaryjnej oraz MRiRW.

ϱϳ

ZADANIE NR 9

Ocena zagrożeń wynikających z występowania alkaloidów tropanowych w mieszankach

oraz materiałach paszowych

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Pasz PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania będzie ocena występowania alkaloidów tropanowych w mieszankach

paszowych i materiałach paszowych oraz ocena zagrożenia związanego z ich obecnością na

terenie Polski.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Zapewnianie bezpieczeństwa łańcucha żywnościowego jest jednym z ważniejszych

elementów zapewniania bezpieczeństwa konsumentów. Istotnym elementem wchodzącym

w skład łańcucha żywnościowego są pasze, dlatego też bezpieczeństwo pasz będzie się

przekładało bezpośrednio na minimalizowanie ryzyka w całym łańcuchu żywnościowym.

W związku z tym z roku na rok rozszerza się monitoring czynników mogących negatywnie

wpływać na jakość pasz, a przez to na jakość żywności.

W ostatnim czasie wśród państw członkowskich można zaobserwować rosnące

zainteresowanie wokół różnych grup alkaloidów. Jedną z grup, która budzi szczególne obawy

w kontekście bezpieczeństwa żywności i pasz, jest grupa alkaloidów tropanowych.

Alkaloidy tropanowe są metabolitami wtórnymi występującymi naturalnie w roślinach kilku

rodzin, w tym Brassicaceae, Solanaceae oraz Erythroxylaceae. Dotychczas zidentyfikowano

ponad 200 alkaloidów tropanowych. Najlepiej zbadanymi alkaloidami tropanowymi są (-)hioscyjamina i (-)-skopolamina. Atropina jest mieszaniną racemiczną (-)-hioscyjaminy i (+)hioscyjaminy, z których tylko enancjomer (-)-hioscyjaminy wykazuje aktywność

antycholinergiczną. Obecność alkaloidów tropanowych w rodzaju Datura jest dobrze znana.

Datura stramonium jest szeroko rozpowszechniony w regionach o klimacie umiarkowanym i

tropikalnym, w związku z czym zanieczyszczenie nasionami Datura stramonium stwierdzono

w siemieniu lnianym, nasionach soi, sorgo, prosie, słoneczniku i gryce oraz w ich produktach

pochodnych, a także nasionach roślin strączkowych, nasionach oleistych i produktach

pochodnych. Ze względu na rozmiar nasion Datura stramonium nie można ich łatwo usunąć

z sorgo, prosa i gryki w drodze sortowania i czyszczenia. Dlatego też tego typu ziarna stanowią

szczególne zagrożenie dla bezpieczeństwa pasz i żywności.

Ze względu na nieprzyjemny smak zwierzęta z reguły unikają spożycia roślin zawierających

alkaloidy tropanowe. Jednakże w przypadku zanieczyszczenia mieszanek paszowych

lub materiałów paszowych takie rozróżnienie jest w zasadzie niemożliwe.

Dlatego też do zatruć zwierząt gospodarskich dochodzi głównie przez spożycie

zanieczyszczonych pasz. Do gatunków szczególnie wrażliwych na działanie alkaloidów

tropanowych należą świnie, konie oraz bydło.

Alkaloidy tropanowe różnią się od siebie pod względem farmakologicznym jedynie siłą

działania np. hioscyjamina działa dwa razy silniej od atropiny. U ssaków alkaloidy tropanowe

mogą działać jako antagoniści ośrodkowych i obwodowych receptorów muskarynowych

acetylocholiny, co może prowadzić do wywołania zespołu toksycznego. Główne objawy

ϱϴ

zatrucia hioscyjaminą u zwierząt gospodarskich obejmują zmniejszenie wydzielania śliny,

tachykardię, hiperwentylację, rozszerzenie źrenic, niepokój, nerwowość, drżenie mięśni,

hipotermię, drgawki, a nawet śmierć. U małych przeżuwaczy, takich jak kozy i owce, typowe

objawy obejmują również senność i zmniejszoną zdolność do wstawania.

W przypadku wszystkich zatruć poważną konsekwencją są straty ekonomiczne. Dodatkowo

stwierdzono, że w przypadku spożycia pasz zanieczyszczonych alkaloidami tropanowymi

może dojść do ich transferu do mleka.

Zawartość Datura stramonium w paszach została uregulowana w dyrektywie 2002/32/WE

Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 maja 2002 r. w sprawie niepożądanych substancji w

paszach zwierzęcych. Według ww. dyrektywy jest zalecany pomiar makroskopowy obecności

nasion. Pomiar taki nie jest jednak możliwy w przypadku przetworzonych materiałów

paszowych oraz gotowych mieszanek paszowych. Dodatkowo ta dyrektywa nie uwzględnia

faktu, że inne części roślin również zawierają w wielu przypadkach stosunkowo wysokie

stężenia alkaloidów tropanowych. Często stężenia te są porównywalne lub nawet wyższe w

porównaniu z zawartością tych związków w nasionach. Dlatego też istotnym zadaniem jest

monitorowanie obecności tych alkaloidów w materiałach paszowych oraz mieszankach

paszowych.

Z badań wstępnych przeprowadzonych w Zakładzie Higieny Pasz PIWet – PIB wynika, że

soja oraz produkty powstałe na bazie soi w dużej części są zanieczyszczone alkaloidami

tropanowymi (90% badanych próbek). Stężenia stwierdzane w soi były również znacznie

wyższe w porównaniu z innymi materiałami paszowymi. Skopolamina i atropina były również

stwierdzone w ponad 50% mieszanek paszowych objętych badaniami wstępnymi.

Wyniki badań wstępnych w znaczący sposób ukazują problem zanieczyszczenia alkaloidami

tropanowymi.

Dodatkowym powodem wdrożenia monitoringu jest fakt, że duża część materiałów

paszowych, zwłaszcza soja, są importowane z krajów o znacznym rozpowszechnieniu roślin

z gatunku Datura, co znacznie zwiększa ryzyko wprowadzenia na rynek pasz

zanieczyszczonych alkaloidami tropanowymi.

Atropina i skopolamina są związkami, które mają największe znaczenie w przypadku

zanieczyszczeń oraz zatruć ze względu na wyższe stężenia tych związków w roślinach

wytwarzających alkaloidy tropanowe. Jednakże obecność innych alkaloidów takich jak tropina,

anisodamina, homatropina, littorina, pseudotropina także została stwierdzona w badanych

paszach. Dlatego do monitoringu oprócz atropiny i skopolaminy zostaną wyselekcjonowane

dodatkowe alkaloidy tropanowe.

Europejskie Laboratorium Referencyjne ds. mykotoksyn i toksyn roślinnych rozszerzyło

swoją działalność o również o monitoring alkaloidów tropanowych, wskazując tym samym

na istotną wagę tego zagadnienia w kontekście bezpieczeństwa pasz i żywności.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Przedmiotem badań będą próbki mieszanek paszowych oraz materiałów paszowych

(np. soja, kukurydza, gryka, proso) pobierane przez Inspekcję Weterynaryjną na terenie całego

kraju. Analizą będą objęte najczęściej występujące alkaloidy skopolamina oraz atropina,

a także tropina, anisodamina, homatropina, littorina, pseudotropina, tropan i tropinon

oraz dodatkowe związki, dla których będą dostępne wzorce analityczne.

ϱϵ

Alkaloidy będą oznaczane za pomocą chromatografii cieczowej sprzężonej z tandemową

spektrometrią mas.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu i zakresu badań na 2024 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

tropanowych w mieszankach oraz materiałach paszowych, z uwzględnieniem potrzeb

wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce oraz wymogów unijnych.

2. Badanie 50 próbek mieszanek paszowych oraz materiałów paszowych w kierunku

wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów tropanowych.

3. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów

tropanowych, ich opracowanie i analiza.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2025 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

tropanowych w mieszankach oraz materiałach paszowych, z uwzględnieniem potrzeb

wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce oraz wymogów unijnych.

3. Badanie 50 próbek mieszanek paszowych oraz materiałów paszowych w kierunku

wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów tropanowych.

4. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów

tropanowych, ich opracowanie i analiza. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami

otrzymanymi w 2024 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2026 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

tropanowych w mieszankach oraz materiałach paszowych, z uwzględnieniem potrzeb

wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce oraz wymogów unijnych.

3. Badanie 50 próbek mieszanek paszowych oraz materiałów paszowych w kierunku

wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów tropanowych.

4. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów

tropanowych, ich opracowanie i analiza. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami

otrzymanymi w 2025 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2027 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

tropanowych w mieszankach oraz materiałach paszowych, z uwzględnieniem potrzeb

wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce oraz wymogów unijnych.

3. Badanie 50 próbek mieszanek paszowych oraz materiałów paszowych w kierunku

wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów tropanowych.

4. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów

tropanowych, ich opracowanie i analiza. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami

otrzymanymi w 2026 r. – wnioski.

ϲϬ

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu i zakresu badań na 2028 r. w kierunku oznaczania alkaloidów

tropanowych w mieszankach oraz materiałach paszach, z uwzględnieniem potrzeb

wynikających z aktualnej sytuacji w Polsce oraz wymogów unijnych.

3. Badanie 50 próbek mieszanek paszowych oraz materiałów paszowych w kierunku

wykrywania i oznaczania wybranych alkaloidów tropanowych.

4. Zbieranie wyników monitoringowych pasz w zakresie oznaczania alkaloidów

tropanowych, ich opracowanie i analiza. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami

otrzymanymi w 2027 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wymiernym efektem będzie ocena występowania alkaloidów tropanowych w mieszankach

paszowych oraz materiałach paszowych w Polsce oraz ocena zagrożenia związana z tymi

toksycznymi związkami. Uzyskane dane będą przekazywane do GIW i mogą być

wykorzystywane do opracowania urzędowych planów kontroli pasz i zarządzania ryzykiem

związanym z alkaloidami tropanowymi, jak również do opracowywania sprawozdań

wymaganych odpowiednimi przepisami krajowymi i międzynarodowymi.

Uzyskane wyniki badań będą rozpowszechniane w formie publikacji naukowych

oraz doniesień na konferencje naukowe w kraju i za granicą.

6. Kooperanci

W trakcie realizacji tematu przewiduje się ścisłą współpracę ze wszystkimi organami

Inspekcji Weterynaryjnej oraz MRiRW.

ZADANIE NR 10

Ocena zagrożenia wynikającego z występowania substancji przeciwbakteryjnych w paszach

stosowanych w żywieniu zwierząt gospodarskich

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Pasz PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena potencjalnego zanieczyszczenia pasz substancjami

przeciwbakteryjnymi (antybiotyki, sulfonamidy, chinolony), co może być wynikiem produkcji

w jednej wytwórni pasz leczniczych i bytowych oraz możliwość krzyżowego zanieczyszczenia

tych ostatnich substancjami przeciwbakteryjnymi. Realizowane w ramach zadania badania

mogą mieć kluczowe znaczenie w aspekcie bezpieczeństwa łańcucha żywnościowego,

ponieważ mogą pozwolić na ocenę zagrożenia wynikającego z obecności substancjami

przeciwbakteryjnymi w paszach niedocelowych, to jest takich, które nie zawierają w

zamierzeniu substancji przeciwbakteryjnej i są przeznaczone dla zwierząt, od których lub z

których pozyskuje się żywność. Jest to również niezwykle istotne w kontekście walki z

ϲϭ

antybiotykoopornością, która jest zagrożeniem o wymiarze globalnym.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Coraz częściej występująca oporność drobnoustrojów na antybiotyki wiąże się

z zagrożeniami dla zdrowia publicznego i jest poważnym problemem w skali globalnej.

Biorąc pod uwagę poważne zagrożenia dla zdrowia publicznego związane z narastającą

antybiotykoopornością, należy zapewnić rozważne stosowanie weterynaryjnych produktów

leczniczych, przez które rozumie się odpowiednie stosowanie substancji przeciwbakteryjnych

u zwierząt wykorzystywanych do produkcji żywności, a tym samym stworzyć podstawę

do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony zdrowia zwierząt. W 2003 r. Unia Europejska

przyjęła rozporządzenie (WE) nr 1831/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22

sierpnia 2003 r. w sprawie dodatków stosowanych w żywieniu zwierząt (Dz. Urz. UE L 268 z

18.10.2003, str. 29, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 40, str.

238), które wprowadziło zakaz stosowania antybiotyków jako dodatków paszowych.

W związku z tym od dnia 1 stycznia 2006 r. we wszystkich krajach Unii Europejskiej

obowiązuje zakaz stosowania antybiotyków jako dodatków paszowych. Antybiotyki i inne

substancje przeciwbakteryjne mogą być podawane z paszą tylko jako pasza lecznicza, która

została wytworzona w wytwórni pasz leczniczych posiadającej zezwolenie właściwego

wojewódzkiego lekarza weterynarii. W grudniu 2018 r. nastąpiła w Unii Europejskiej zmiana

przepisów dotyczących pasz leczniczych. Celem nowego rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (UE) 2019/4 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie wytwarzania,

wprowadzania na rynek i stosowania paszy leczniczej, zmieniającego rozporządzenie (WE) nr

183/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającego dyrektywę Rady 90/167/EWG

(Dz. Urz. UE L 4 z 07.01.2019, str. 1, z późn. zm.) jest aktualizacja i harmonizacja

przestarzałych przepisów dotyczących pasz leczniczych, ujęcie ich w formie rozporządzenia, a

nie dyrektywy oraz uwzględnienie postępu techniczno-naukowego w tej dziedzinie.

Rozporządzenie wprowadza również ograniczenia związane z bezpiecznym stosowaniem pasz

leczniczych w kontekście antybiotykooporności, m.in. wprowadza środki dotyczące

zanieczyszczeń krzyżowych w paszach niedocelowych (art. 7). Podmioty działające na rynku

pasz mogą wytwarzać w jednym zakładzie dla różnych zwierząt docelowych szeroki

asortyment pasz zawierających różne typy składników, takich jak dodatki paszowe lub

produkty lecznicze weterynaryjne. Sukcesywne wytwarzanie różnych typów pasz na tej samej

linii produkcyjnej może doprowadzić do obecności na tej linii śladowych ilości substancji

czynnej, która trafia następnie do pierwszych partii produkcyjnych następnej paszy. Takie

przedostawanie się śladowych ilości substancji czynnej z jednej partii produkcyjnej

do następnej jest nazywane zanieczyszczeniem krzyżowym (ang. cross-contamination). Termin

zanieczyszczenie krzyżowe jest używany specjalnie do wskazania możliwości przenoszenia

pozostałości substancji czynnej użytej w paszy leczniczej do paszy niedocelowej rozumianej

jako pasza, która w zamierzeniu nie ma zawierać konkretnej substancji czynnej.

Zanieczyszczenie pasz substancjami przeciwbakteryjnymi może powodować określone

zagrożenia związane ze zdrowiem publicznym, np. występowanie w żywności pochodzenia

zwierzęcego pozostałości substancji przeciwbakteryjnych, które mogą być przyczyną

niekorzystnych skutków u konsumentów, takich jak: reakcje alergiczne, sprzyjanie

wykształcaniu się oporności szczepów bakterii czy zakłócanie naturalnej mikroflory przewodu

ϲϮ

pokarmowego. Ponadto zanieczyszczone antybiotykami pasze stwarzają ryzyko związane z

selekcją i rozprzestrzenianiem się oporności wśród patogennych bakterii odzwierzęcych

(Salmonella

spp.,

Campylobacter

spp.),

jak również

bakterii

komensalnych

(Enterobacteriaceae, Enterococcus spp.). Nowe przepisy o paszach leczniczych ustanawiają

wymogi, co do zanieczyszczeń krzyżowych pasz substancjami przeciwbakteryjnymi.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/4 z dnia 11 grudnia 2018 r. w

sprawie wytwarzania, wprowadzania na rynek i stosowania paszy leczniczej, zmieniające

rozporządzenie (WE) nr 183/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylające dyrektywę

Rady 90/167/EWG zostanie uzupełnione przez określenie konkretnych najwyższych

dopuszczalnych poziomów (ang. maximum levels – ML) zanieczyszczenia krzyżowego paszy

niedocelowej substancjami czynnymi. Załącznik II do ww. rozporządzenia wskazuje 24

substancje o działaniu przeciwbakteryjnym, które mogą wystąpić w paszach niedocelowych i

dla których zostaną wyznaczone najwyższe dopuszczalne poziomy, co w przyszłości wiąże się

z koniecznością prowadzenia badań kontrolnych w kierunku ich wykrywania i oznaczania.

Podjęte w ramach zadania badania pozwolą na ocenę stopnia występowania zanieczyszczeń

krzyżowych w paszach w kontekście spełnienia wymagań prawnych oraz nadzoru nad

bezpieczeństwem pasz. Ponadto ich prowadzenie będzie obligatoryjne we wszystkich

państwach Unii Europejskiej zgodnie z nowymi przepisami dotyczącymi pasz leczniczych.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu dotyczącego rodzaju próbek i zakresu badań na 2024 r. w kierunku

wykrywania substancji przeciwbakteryjnych w paszach.

2. Wybór wytwórni pasz wytwarzających pasze lecznicze, pasze niedocelowe i pasze

bytowe, opracowanie harmonogramu pobierania próbek w uzgodnieniu z GIW.

3. Badania kontrolne pasz. Przewidywana liczba próbek – 50.

4. Zbieranie wyników i ich opracowanie, wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu dotyczącego rodzaju próbek i zakresu badań na 2025 r. w kierunku

wykrywania substancji przeciwbakteryjnych w paszach.

3. Wybór wytwórni pasz wytwarzających pasze lecznicze, pasze niedocelowe i pasze

bytowe, opracowanie harmonogramu pobierania próbek w uzgodnieniu z GIW.

4. Badania kontrolne pasz. Przewidywana liczba próbek – 50.

5. Zbieranie wyników i ich opracowanie, wnioski.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu dotyczącego rodzaju próbek i zakresu badań na 2026 r. w kierunku

wykrywania substancji przeciwbakteryjnych w paszach.

3. Wybór wytwórni pasz wytwarzających pasze lecznicze, pasze niedocelowe i pasze

bytowe, opracowanie harmonogramu pobierania próbek w uzgodnieniu z GIW.

4. Badania kontrolne pasz. Przewidywana liczba próbek – 50.

ϲϯ

5. Zbieranie wyników i ich opracowanie, wnioski.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu dotyczącego rodzaju próbek i zakresu badań na 2027 r. w kierunku

wykrywania substancji przeciwbakteryjnych w paszach.

3. Wybór wytwórni pasz wytwarzających pasze lecznicze, pasze niedocelowe i pasze

bytowe, opracowanie harmonogramu pobierania próbek w uzgodnieniu z GIW.

4. Badania kontrolne pasz. Przewidywana liczba próbek – 50.

5. Zbieranie wyników i ich opracowanie, wnioski.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu dotyczącego rodzaju próbek i zakresu badań na 2028 r. w kierunku

wykrywania substancji przeciwbakteryjnych w paszach.

3. Wybór wytwórni pasz wytwarzających pasze lecznicze, pasze niedocelowe i pasze

bytowe, opracowanie harmonogramu pobierania próbek w uzgodnieniu z GIW.

4. Badania kontrolne pasz. Przewidywana liczba próbek – 50.

5. Zbieranie wyników i ich opracowanie, wnioski.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Otrzymane dane zostaną przekazane Inspekcji Weterynaryjnej i MRiRW. Wymiernym

efektem podjętego zadania będzie upowszechnianie wyników badań przez publikacje

oraz doniesienia na konferencje naukowe i sympozja.

Uzyskane wyniki badań pozwolą na określenie stopnia zagrożenia związanego

z występowaniem substancji przeciwbakteryjnych w paszach niedocelowych stosowanych

w żywieniu zwierząt gospodarskich w celu zapewnienia bezpieczeństwa łańcucha

żywnościowego i ochrony zdrowia ludzi. Wyniki badań pozwolą na weryfikację procedur

i środków podejmowanych przez wytwórnie pasz w celu minimalizowania zanieczyszczeń

krzyżowych.

6. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną w zakresie pobierania i przesyłania

próbek do badań oraz z wytwórniami pasz produkującymi pasze lecznicze w Polsce.

ZADANIE NR 11

Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych

substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt

i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparty na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej

produkcji

1. Jednostka wykonująca

ϲϰ

Zakład Farmakologii i Toksykologii PIWet – PIB

Zakład Higieny Żywności Pochodzenia Zwierzęcego PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem planowanego zadania jest zapewnienie bezpieczeństwa żywności przez stałą kontrolę

pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz

weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt, od których lub z których pozyskuje się

żywność i w żywności pochodzenia zwierzęcego, opartą na analizie ryzyka w odniesieniu do

krajowej produkcji. Badania będą ukierunkowane na wykrycie określonej substancji lub grupy

substancji w różnych próbkach pobranych od zwierząt, od których lub z których pozyskuje się

żywność, z tkanek zwierzęcych oraz w żywności pochodzenia zwierzęcego, w wodzie i w

paszach.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Badania kontrolne pozostałości chemicznych w żywności to nie tylko zabezpieczenie

zdrowia konsumentów, ale także spełnienie wymagań obowiązujących w międzynarodowym

handlu żywnością. Zarówno w Polsce, jak i innych państwach członkowskich Unii Europejskiej

obowiązują jednolite, zgodne z obowiązującymi przepisami, zasady organizowania i

prowadzenia badań kontrolnych pozostałości chemicznych u zwierząt,od których lub z których

pozyskuje się żywność, w ich tkankach, w żywności pochodzenia zwierzęcego, w wodzie i w

paszach. Program kontroli pozostałości jest ukierunkowany na ujawnienie istniejących

zagrożeń występowania pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u ww. zwierząt lub

w produktach, a próbki do badań będą pobierane w gospodarstwach, rzeźniach, mleczarniach

oraz w innych zakładach przetwarzających i wytwarzających żywność. Założeniem tego

programu jest wykrycie występowania określonej substancji lub grupy substancji w pobranej

do badań próbce.

W 2004 r. weterynaryjny krajowy program badań kontrolnych pozostałości w tkankach

zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego został uznany za zgodny z dyrektywą

Rady 96/23/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. w sprawie środków monitorowania niektórych

substancji i ich pozostałości u żywych zwierząt i w produktach pochodzenia zwierzęcego

oraz uchylającą dyrektywy 85/358/EWG i 86/469/EWG oraz decyzje 89/187/EWG

i 91/664/EWG (Dz. Urz. WE L 125 z 23.05.1996, str. 10, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie

wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 19, str. 71) i zatwierdzony przez Unię Europejską zgodnie

z decyzją Komisji z dnia 29 kwietnia 2004 r. zatwierdzającą plany monitorowania pozostałości

przedłożone przez Republikę Czeską, Estonię, Cypr, Łotwę, Litwę, Węgry, Maltę, Polskę,

Słowenię i Słowację zgodnie z dyrektywą Rady 96/23/WE (Dz. Urz. UE L 155 z 30.04.2004,

str. 90 – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 46, str. 191). W 2010 r. krajowy

program badań kontrolnych uzyskał pozytywną ocenę inspektorów z Urzędu ds. Żywności i

Weterynarii (ang. The Food and Veterinary Office – FVO) i został uznany za prawidłowo

funkcjonujący i spełniający wymogi Unii Europejskiej. Program realizuje Inspekcja

Weterynaryjna.

Obecnie kwestię badań kontrolnych pozostałości różnych substancji reguluje

rozporządzenie 2017/625.

Do rozporządzenia 2017/625 zostały wydane akty prawne uzupełniające

ϲϱ

1) rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/1644 z dnia 7 lipca 2022 r.

uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 o

szczególne wymogi dotyczące przeprowadzania kontroli urzędowych stosowania

substancji farmakologicznie czynnych dopuszczonych jako weterynaryjne produkty

lecznicze lub jako dodatki paszowe oraz zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych i ich pozostałości (Dz. Urz. UE L 248 z 26.09.2022, str. 3),

2) rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/1646 z dnia 23 września 2022 r. w

sprawie jednolitych praktycznych rozwiązań dotyczących przeprowadzania kontroli

urzędowych w odniesieniu do stosowania substancji farmakologicznie czynnych

dopuszczonych jako weterynaryjne produkty lecznicze lub jako dodatki paszowe oraz

zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych i ich

pozostałości, w sprawie treści wieloletnich krajowych planów kontroli oraz w sprawie

szczególnych ustaleń dotyczących ich opracowywania (Dz. Urz. UE L 248 z

26.09.2022, str. 32)

– mające na celu ustalenie jednolitego prawodawstwa Unii Europejskiej w zakresie

monitorowania pozostałości, wymaganego w odniesieniu do zwierząt i produktów

pochodzenia zwierzęcego, celem zapewnienia zharmonizowanej kontroli we wszystkich

państwach członkowskich Unii Europejskiej. Według tych przepisów każde państwo

członkowskie Unii Europejskiej ma obowiązek realizować 3 oficjalne programy badań

kontrolnych pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego

a) krajowy program kontroli oparty na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej

produkcji,

b) krajowy program kontroli oparty na analizie ryzyka dla przywozu z państw trzecich oraz

c) krajowy program kontroli oparty na randomizowanym nadzorze w odniesieniu do

krajowej produkcji.

Badania w ramach „Krajowego programu badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów

leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego opartego na analizie ryzyka w

odniesieniu do krajowej produkcji” będą prowadzone zgodnie ze szczegółowym schematem

zamieszczonym w przepisach UE (ww. rozporządzenia 2022/1646 i 2022/1644). Na potrzeby

zmian planowanych do wdrożenia w zakresie struktury i realizacji wszystkich oficjalnych

programów kontroli został dokonany nowy podział substancji na grupę A (zakazane lub

niedozwolone substancje farmakologicznie czynne stosowane u zwierząt, od których lub z

których pozyskuje się żywność) oraz grupę B (substancje farmakologicznie czynne, dozwolone

do stosowania u zwierząt, od których lub z których pozyskuje się żywność zgodnie z przepisami

unijnymi), biorąc pod uwagę ich działanie farmakologiczne.

Założeniem tego programu jest wykrycie występowania określonej substancji lub grupy

substancji w pobranej do badań próbce.

PIWet – PIB pełni rolę koordynatora badań, a po wejściu do Unii Europejskiej również

krajowego laboratorium referencyjnego. W PIWet – PIB będą opracowywane wstępne

założenia programu badań pozostałości oraz plan ostateczny tych badań, który będzie

ϲϲ

zatwierdzany przez GLW, a następnie przekazywany do EFSA oraz oceniany i akceptowany

przez KE. W PIWet – PIB będą opracowywane również wyniki badań, które będą

przekazywane do GLW, EFSA oraz KE.

Zgodnie z zaleceniem EFSA każde z państw członkowskich Unii Europejskiej jest

zobligowane do prowadzenia szczegółowego raportowania danych dotyczących wyników

badań kontrolnych w formacie zgodnym z systemem tzw. standardowego opisu próbki

(ang. Standard Sample Descritption 2 – SSD2), który umożliwia ich wykorzystanie

przy sporządzaniu oceny narażenia konsumentów na pozostałości różnych substancji

w żywności pochodzenia zwierzęcego.

Badania kontrolne pozostałości są realizowane w laboratoriach wyznaczonych przez GLW,

zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej. Stosowane

w badaniach kontrolnych procedury badawcze (chromatograficzne, spektrofotometryczne

i mikrobiologiczne) spełniają aktualnie wymagane kryteria analityczne, są zwalidowane

i akredytowane. Krajowe laboratoria referencyjne w PIWet – PIB współpracują z laboratoriami

referencyjnymi Unii Europejskiej w zakresie substancji chemicznych objętych kontrolą,

jak również wymagań stawianych procedurom analitycznym, które są stosowane w badaniach

pozostałości chemicznych. Zgodnie z obowiązującymi unormowaniami pobrane próbki będą

poddawane badaniom ukierunkowanym na wykrycie określonych zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych u zwierząt, od których lub z których

pozyskuje się żywność (substancje z grupy A), w innych próbkach substancji farmakologicznie

czynnych dopuszczonych do stosowania u zwierząt, od których lub z których pozyskuje się

żywność (substancje z grupy B).

Zgodnie z zatwierdzonym planem Inspekcja Weterynaryjna pobiera ponad 30 tysięcy

próbek m.in. od bydła, świń, koni, owiec, drobiu (kury, kurczęta, indyki, kaczki, gęsi), ryb,

królików, zwierząt łownych oraz próbek mleka krowiego, jaj i miodu. Minimalne liczby próbek

pobieranych od zwierząt oraz minimalne liczby próbek produktów pochodzenia zwierzęcego

ustala się na podstawie danych o ubojach i produkcji żywności z poprzedniego roku. Znaczna

część próbek kierowanych do PIWet – PIB jest analizowana zgodnie z zaleceniami KE pod

kątem możliwości występowania substancji, których we wcześniejszych latach nie

analizowano, oraz na obecność substancji, których oznaczanie jest niemożliwe w pozostałych

laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Kontynuacja tego zadania w latach 2024–2028 ma pełne uzasadnienie merytoryczne

i praktyczne. Niemożność realizacji tego zadania będzie wiązała się przede wszystkim z

ograniczeniem wiedzy o bezpieczeństwie konsumentów żywności, zamknięciem rynków

unijnych i krajów trzecich dla polskiej żywności oraz utratą wiarygodności Polski jako państwa

członkowskiego Unii Europejskiej wypełniającego obowiązujące standardy.

W związku z wejściem w życie z dniem 1 stycznia 2017 r. przepisów dotyczących prowadzenia

rolniczego handlu detalicznego, monitorowaniem zostały objęte również znajdujące się w

rolniczym handlu detalicznym produkty pochodzenia zwierzęcego i żywność zawierająca

jednocześnie środki spożywcze pochodzenia niezwierzęcego i produkty pochodzenia

zwierzęcego.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Zadanie było realizowane w ramach edycji programu wieloletniego na lata 2009–2013,

ϲϳ

2014–2018 oraz 2019–2023. Wyniki prowadzonego programu wieloletniego wskazują na

porównywalny z innymi krajami Unii Europejskiej niski odsetek próbek niezgodnych (0,2–

0,3%), które w szczególności dotyczą antybiotyków i substancji hormonalnych. Wyniki

programu wieloletniego potwierdzają wysoką jakość polskiej żywności pochodzenia

zwierzęcego, jak również właściwy nad nią nadzór spełniający wymagania Unii Europejskiej.

Wysoka ocena prowadzonego programu wieloletniego znajduje również potwierdzenie w

okresowych kontrolach prowadzonych zarówno przez agencje Unii Europejskiej, jak i państwa

trzecie.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

Kontrola badań pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji

1. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2023 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, mocz, krew,

woda) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe (mikrobiologiczne i chemiczne) i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS,

GC-MS, HPLC), oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek w

poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym

terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2024 r.).

2. Opracowanie projektu wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości

za 2023 r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena

wyników badań wykonanych w PIWet – PIB i laboratoriach wyznaczonych przez

GLW. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i wskazanie kierunków

działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały

bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości

w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2024 r.).

3. Wykonanie badań kontrolnych pozostałości w części krajowego planu badań

pozostałości realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania

jest podana w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego–opartym na

analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji”. Program jest przygotowywany

corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od produkcji zwierzęcej w

roku poprzedzającym planowane wykonanie badań.

4. Opracowanie końcowego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2023

r. i przekazanie go do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2024 r.).

ϲϴ

5. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2024 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, mocz, krew,

woda) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe (mikrobiologiczne i chemiczne) i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS,

GC-MS, HPLC), oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek w

poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym

terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2024

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB i laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości w kolejnych

latach (termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

4. Wykonanie badań kontrolnych pozostałości w części krajowego planu badań

pozostałości realizowanego w PIWet – PIB w Puławach. Liczba próbek zaplanowanych

do badania jest podana w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości

zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz

weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – opartym na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji”.

Program jest przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest

uzależniona od produkcji zwierzęcej w roku poprzedzającym planowane wykonanie

badań.

5. Opracowanie końcowego raportu z wykonanych badań za 2024 r. i przekazanie go

do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2025 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

ϲϵ

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2025 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, mocz, krew,

woda) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe (mikrobiologiczne i chemiczne) i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS,

GC-MS, HPLC), oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek dla

poszczególnych województw proporcjonalnego do produkcji zwierzęcej na danym

terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2025

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości w kolejnych

latach (termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

4. Wykonanie badań kontrolnych pozostałości w części krajowego planu badań

pozostałości realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania

jest podana w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – opartym

na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji”. Program jest przygotowywany

corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od produkcji zwierzęcej w

roku poprzedzającym planowane wykonanie badań.

5. Opracowanie końcowego raportu z wykonanych badań za 2025 r. i przekazanie go

do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2026 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2026 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, mocz, krew,

woda) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe (mikrobiologiczne i chemiczne) i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS,

GC-MS, HPLC), oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

ϳϬ

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek w

poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym

terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2026

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości w kolejnych

latach (termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

4. Wykonanie badań kontrolnych pozostałości w części krajowego planu badań

pozostałości realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania

jest podana w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – opartym

na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji”. Program jest przygotowywany

corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od produkcji zwierzęcej w

roku poprzedzającym planowane wykonanie badań.

5. Opracowanie końcowego raportu rocznego z wykonanych badań za 2026 r. i

przekazanie go do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2027 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2027 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, mocz, krew,

woda) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe (mikrobiologiczne i chemiczne) i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS,

GC-MS, HPLC), oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek w

poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym

terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2027

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

ϳϭ

wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości w kolejnych

latach (termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.

4. Wykonanie badań kontrolnych pozostałości w części krajowego planu badań

pozostałości realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania

jest podana w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – opartym

na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej produkcji”. Program jest przygotowywany

corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od produkcji zwierzęcej w

roku poprzedzającym planowane wykonanie badań.

5. Opracowanie końcowego raportu rocznego z wykonanych badań za 2027 r. i

przekazanie go do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2028 r.).

6. Opracowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Opracowywane w PIWet – PIB coroczne plany krajowych badań kontrolnych pozostałości

oraz raporty z tych badań będą przekazywane do zatwierdzenia GLW, a następnie do EFSA i

KE.

„Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych

substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt

i w żywności pochodzenia zwierzęcego–oparty na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej

produkcji” stanowi podstawę oceny jakości zdrowotnej polskiej żywności, zapewnienia

bezpieczeństwa konsumenta oraz spełnienia urzędowych wymagań dotyczących handlu w

obrębie Unii Europejskiej, przywozu z państw trzecich, a także eksportu z Polski do państw

trzecich.

7. Kooperanci

W trakcie realizacji zadania przewiduje się ścisłą współpracę ze wszystkimi organami

Inspekcji Weterynaryjnej przy planowaniu programu kontroli, organizacji pobierania próbek

do badań i koordynacji wykonywania badań przez laboratoria Inspekcji Weterynaryjnej

oraz MRiRW, a także z Ministerstwem Zdrowia w zakresie informowania o ryzyku

wynikającym z występowania ewentualnych zagrożeń dla zdrowia lub życia konsumentów

wynikających z wykrywania w żywności pochodzenia zwierzęcego niezgodnych z

obowiązującymi przepisami zawartości kontrolowanych substancji.

ZADANIE NR 12

Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych

substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt

i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparty na randomizowanym nadzorze w odniesieniu

do krajowej produkcji

1. Jednostka wykonująca

Zakład Farmakologii i Toksykologii PIWet – PIB

ϳϮ

2. Cel zadania

Celem planowanego zadania jest opracowanie i zastosowanie nowego systemu badań

kontrolnych obecności pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych bazującego na

oznaczaniu wszystkich analitów w jednej próbce pobranej od zwierząt lub z żywności

pochodzenia zwierzęcego. Dodatkowo system taki uwzględni analizę ryzyka oraz narażenia

konsumentów na obecność substancji szkodliwych (badania w ramach nadzoru). Szacunkowo

przepisy Unii Europejskiej przewidują, że w Polsce zostanie pobranych 650 próbek, zakładają

badanie 75% tych próbek w kierunku substancji autoryzowanych z grupy B, natomiast 25% –

w kierunku substancji zakazanych z grupy A.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Prawodawstwo Unii Europejskiej oraz dostosowane do niego prawodawstwo krajowe

zakłada jednolite zasady organizowania i prowadzenia badań kontrolnych pozostałości

zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz

weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego, w

wodzie i w paszach. Badania kontrolne zapewniają spełnienie wymagań w międzynarodowym

handlu żywnością, ale przede wszystkim służą zabezpieczeniu zdrowia konsumentów

żywności. Próbki do badań będą pobierane w gospodarstwach, rzeźniach, mleczarniach oraz w

innych zakładach przetwarzających i wytwarzających żywność.

Obecnie kwestię badań kontrolnych pozostałości różnych substancji reguluje rozporządzenie

2017/625.

Do rozporządzenia 2017/625 zostały wydane akty prawne uzupełniające

1) rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/1644 z dnia 7 lipca 2022 r.

uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 o

szczególne wymogi dotyczące przeprowadzania kontroli urzędowych stosowania

substancji farmakologicznie czynnych dopuszczonych jako weterynaryjne produkty

lecznicze lub jako dodatki paszowe oraz zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych i ich pozostałości,

2) rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/1646 z dnia 23 września 2022 r. w

sprawie jednolitych praktycznych rozwiązań dotyczących przeprowadzania kontroli

urzędowych w odniesieniu do stosowania substancji farmakologicznie czynnych

dopuszczonych jako weterynaryjne produkty lecznicze lub jako dodatki paszowe oraz

zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych i ich

pozostałości, w sprawie treści wieloletnich krajowych planów kontroli oraz w sprawie

szczególnych ustaleń dotyczących ich opracowywania

– mające na celu ustalenie jednolitego prawodawstwa Unii Europejskiej w zakresie

monitorowania pozostałości, wymaganego w odniesieniu do zwierząt i produktów

pochodzenia zwierzęcego, celem zapewnienia zharmonizowanej kontroli we wszystkich

państwach członkowskich Unii Europejskiej. Według ww. przepisów każde państwo

członkowskie Unii Europejskiej ma obowiązek realizować 3 oficjalne programy badań

kontrolnych pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego

ϳϯ

a) krajowy program kontroli oparty na analizie ryzyka w odniesieniu do krajowej

produkcji,

b) krajowy program kontroli oparty na analizie ryzyka dla przywozu z państw trzecich oraz

c) krajowy program kontroli oparty na randomizowanym nadzorze w odniesieniu do

krajowej produkcji.

Badania w ramach „Krajowego program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów

leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – opartego na randomizowanym

nadzorze w odniesieniu do krajowej produkcji” będą prowadzone zgodnie ze szczegółowym

schematem zamieszczonym w przepisach Unii Europejskiej (ww. rozporządzenia 2022/1646 i

2022/1644). Na potrzeby zmian planowanych do wdrożenia w zakresie struktury i realizacji

wszystkich oficjalnych programów kontroli został dokonany nowy podział substancji na grupę

A (zakazane lub niedozwolone substancje farmakologicznie czynne stosowane u zwierząt, od

których lub z których pozyskuje się żywność) oraz grupę B (substancje farmakologicznie

czynne, dozwolone do stosowania u zwierząt, od których lub z których pozyskuje się żywność

zgodnie z przepisami unijnymi), biorąc pod uwagę ich działanie farmakologiczne.

Przedstawiony w tytule zadania program badań kontrolnych pozostałości oparty na

randomizowanym nadzorze w odniesieniu do krajowej produkcji jest dedykowany substancjom

z grupy B, czyli autoryzowanym substancjom farmakologicznie czynnym, dla których zostały

ustalone najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości – MRL, jak zamieszczono w tabeli nr

1 w załączniku do rozporządzenia Komisji (EU) nr 37/2010 z dnia 22 grudnia 2009 r. w sprawie

substancji farmakologicznie czynnych i ich klasyfikacji w odniesieniu do maksymalnych

limitów pozostałości w środkach spożywczych pochodzenia zwierzęcego (Dz. Urz. UE L 15 z

20.01.2010, str. 1, z późn. zm.). Zgodnie z założeniami ww. program powinien obejmować

badaniami jak największą liczbę substancji i być przeznaczony do analizowania w matrycach

przeznaczonych do konsumpcji: mięsie, jajach, mleku i miodzie. Ponadto powinien być tak

skonstruowany, aby zapewnić analizę tych substancji według ściśle określonego schematu

gatunków zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego oraz strategii i częstotliwości

pobierania próbek, jak określono w odpowiednich przepisach Unii Europejskiej. Istnieje także

możliwość włączenia do programu badań w ramach nadzoru niedozwolonych substancji

farmakologicznie czynnych (w odpowiednich gatunkach, matrycach i produktach), które nie są

objęte „Krajowym programem badań kontrolnych opartym na ryzyku”, ale które mogą być

niewłaściwie wykorzystywane do leczenia zwierząt, od których lub z których pozyskuje się

żywność. Każdego roku w każdym państwie członkowskim będzie badana ściśle określona

liczba próbek narzucona przez KE, wyznaczona z algorytmu uwzględniającego produkcję oraz

liczbę wyników niezgodnych. Szacunkowo przepisy Unii Europejskiej przewidują pobranie w

Polsce około 650 próbek, zakładają badanie 75% tych próbek w kierunku substancji

autoryzowanych z grupy B, natomiast 25% – w kierunku substancji zakazanych z grupy A.

Ponadto zaleca się, aby państwa członkowskie na zasadzie dobrowolności stosowały

również niekierunkowane metody analityczne oparte o m.in. wysokorozdzielczą spektrometrię

mas wspomaganą przez analizę danych, tak aby zidentyfikować nieoczekiwane nielegalne

zastosowania zarówno w odniesieniu do dozwolonych, jak i niedozwolonych substancji

farmakologicznie czynnych, których włączenie do programu badań w ramach nadzoru byłoby

ϳϰ

zasadne z uwagi na zapewnienie bezpieczeństwa zdrowia konsumentów żywności pochodzenia

zwierzęcego.

Należy podkreślić, że najważniejszym założeniem programu badań w ramach nadzoru

prowadzącym do osiągnięcia planowanego celu jest analizowanie każdej pobranej próbki

w kierunku wszystkich ściśle określonych grup substancji. Dodatkowe kategorie substancji

można analizować na zasadzie dobrowolności w każdym państwie członkowskim Unii

Europejskiej.

Zalecane jest stosowanie w badaniach prowadzonych w ramach nadzoru czułych metod

analitycznych ilościowych (również metod wieloskładnikowych) opartych na technikach

instrumentalnych (chromatograficzne w połączeniu ze spektrometrią mas) umożliwiających

dokładną identyfikację substancji. Odpowiednia zdolność analityczna laboratorium jest

nadrzędnym wymaganiem do przeprowadzenia tych analiz, która w przypadku niespełnienia

może skutkować koniecznością zlecenia badań podwykonawcy w oficjalnym laboratorium

w innym państwie członkowskim.

Koordynatorem urzędowych badań kontrolnych w Polsce jest PIWet – PIB, który jako

wyznaczone krajowe laboratorium referencyjne pełni także funkcję wykonawcy badań.

Corocznie założenia programu badań w ramach nadzoru będą opracowywane w PIWet – PIB,

zatwierdzane do realizacji przez GLW, a następnie przekazywane do EFSA oraz oceniane i

akceptowane przez KE. Roczne raporty z wyników badań w ramach nadzoru również będą

opracowywane w PIWet – PIB i zatwierdzane przez GLW, a następnie przekazywane do EFSA

i KE.

Badania kontrolne w ramach nadzoru będą realizowane w Zakładzie Farmakologii i

Toksykologii PIWet – PIB. Procedury badawcze przewidziane do stosowania w badaniach

spełniają aktualnie wymagane kryteria analityczne, są zwalidowane i akredytowane. Swoim

zakresem obejmują metody chromatograficzne i spektrometryczne.

Realizacja tego zadania jest obowiązkowa zgodnie z wymaganiami Unii Europejskiej.

Jest również istotna z uwagi na zapewnienie bezpieczeństwa konsumentów żywności

pochodzenia zwierzęcego i zachowanie przez Polskę wiarygodnego wizerunku jako państwa

członkowskiego w Unii Europejskiej.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Ten program badań w takiej formie nie był wcześniej realizowany.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – oparta na randomizowanym nadzorze odniesieniu do krajowej produkcji

1. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2023 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

ϳϱ

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód) i ich liczby,

z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane wieloskładnikowe metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, GC-MS/MS), oraz limitu decyzyjnego

(CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy granic oznaczalności tych metod, limitów

pozostałości, wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków

oraz planu pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do

produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2024 r.).

2. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2023

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń

i wskazanie kierunków działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki

badań będą miały bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań

kontrolnych pozostałości w kolejnych latach (termin sprawozdawania: 31 marca 2024

r.).

3. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest ściśle

określona i narzucona przez KE, wyznaczona z algorytmu uwzględniającego produkcję

oraz liczbę wyników niezgodnych. Przepisy Unii Europejskiej przewidują pobranie w

Polsce około 650 próbek.

4. Opracowanie końcowego raportu z wykonanych badań za 2023 r. i przekazanie go

do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2024 r.).

5. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – oparta na randomizowanym nadzorze w odniesieniu do krajowej produkcji

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2024 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód) i ich liczby,

z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane wieloskładnikowe metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, GC-MS/MS), oraz limitu decyzyjnego

(CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy granic oznaczalności tych metod, limitów

pozostałości, wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków

oraz planu pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do

produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2024

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń

i zostaną wskazane kierunki działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej.

ϳϲ

Wyniki badań będą miały bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań

kontrolnych pozostałości w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

4. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest ściśle

określona i narzucona przez KE, wyznaczona z algorytmu uwzględniającego produkcję

oraz liczbę wyników niezgodnych. Przepisy Unii Europejskiej przewidują pobranie w

Polsce około 650 próbek.

5. Opracowanie końcowego raportu z wykonanych badań za 2024 r. i przekazanie go

do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2025 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – oparta na randomizowanym nadzorze w odniesieniu do krajowej produkcji.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2025 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód) i ich liczby,

z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane wieloskładnikowe metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, GC-MS/MS), oraz limitu decyzyjnego

(CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy granic oznaczalności tych metod, limitów

pozostałości, wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków

oraz planu pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do

produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2025

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń

i zostaną wskazane kierunki działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej.

Wyniki badań będą miały bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań

kontrolnych pozostałości w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

4. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest ściśle

określona i narzucona przez KE, wyznaczona z algorytmu uwzględniającego produkcję

oraz liczbę wyników niezgodnych. Przepisy Unii Europejskiej przewidują pobranie w

Polsce około 650 próbek.

5. Opracowanie końcowego raportu z wykonanych badań za 2025 r. i przekazanie go

do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2026 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

ϳϳ

zwierzęcego – oparta na randomizowanym nadzorze w odniesieniu do krajowej produkcji

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2026 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód) i ich liczby,

z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane wieloskładnikowe metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, GC-MS/MS), oraz limitu decyzyjnego

(CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy granic oznaczalności tych metod, limitów

pozostałości, wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków

oraz planu pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do

produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2026

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń

i zostaną wskazane kierunki działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej.

Wyniki badań będą miały bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań

kontrolnych pozostałości w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

4. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest ściśle

określona i narzucona przez KE, wyznaczona z algorytmu uwzględniającego produkcję

oraz liczbę wyników niezgodnych. Przepisy Unii Europejskiej przewidują pobranie w

Polsce około 650 próbek.

5. Opracowanie końcowego raportu z wykonanych badań za 2026 r. i przekazanie go

do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2027 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – oparta na randomizowanym nadzorze w odniesieniu do krajowej produkcji

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

produkcję zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2027 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód) i ich liczby,

z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane wieloskładnikowe metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, GC-MS/MS), oraz limitu decyzyjnego

(CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy granic oznaczalności tych metod, limitów

pozostałości, wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków

oraz planu pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do

produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.).

ϳϴ

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2027

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń

i wskazanie kierunków działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki

badań będą miały bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań

kontrolnych pozostałości w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.).

4. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest ściśle

określona i narzucona przez KE, wyznaczona z algorytmu uwzględniającego produkcję

oraz liczbę wyników niezgodnych. Przepisy Unii Europejskiej przewidują pobranie w

Polsce około 650 próbek.

5. Opracowanie końcowego raportu z wykonanych badań za 2027 r. i przekazanie go

do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2028 r.).

6. Opracowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Krajowy program badań kontrolnych zawierający program do badań w ramach

randomizowanego nadzoru, realizowany zgodnie z wytycznymi obowiązującego

prawodawstwa, stanowi podstawę oceny polskiej żywności w świetle deklaracji jej

bezpieczeństwa dla konsumenta oraz świadczy o spełnieniu wymagań dotyczących obrotu

handlowego w obrębie Unii Europejskiej, przywozu z państw trzecich, a także eksportu z Polski

do państw trzecich.

7. Kooperanci

W trakcie realizacji zadania przewiduje się ścisłą współpracę ze wszystkimi organami

Inspekcji Weterynaryjnej oraz MRiRW, a także Ministerstwem Zdrowia przy planowaniu

programu kontroli, organizacji pobierania próbek do badań, w zakresie informowania o ryzyku

wynikającym z występowania ewentualnych zagrożeń dla zdrowia lub życia konsumentów

wynikających z wykrywania w żywności pochodzenia zwierzęcego niezgodnych z

obowiązującymi przepisami zawartości kontrolowanych substancji.

ZADANIE NR 13

Krajowy program badań kontrolnych obecności zanieczyszczeń środowiskowych w żywności

pochodzenia zwierzęcego

1. Jednostka wykonująca

Zakład Farmakologii i Toksykologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem planowanego zadania jest kontrola obecności zanieczyszczeń środowiskowych

w żywności pochodzenia zwierzęcego (m.in. metali toksycznych, mykotoksyn,

wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych), o których mowa w przepisach

rozporządzenia Komisji (UE) 2023/915 z dnia 25 kwietnia 2023 r. w sprawie najwyższych

dopuszczalnych poziomów niektórych zanieczyszczeń w żywności oraz uchylającego

ϳϵ

rozporządzenie (WE) nr 1881/2006 (Dz. Urz. UE L 119 z 05.05.2023, str. 103, z późn. zm.).

Taki system zapewni spełnienie wymagań KE nakładających na państwa członkowskie

obowiązek kontroli zanieczyszczeń w żywności wraz z przyjęciem strategii pobierania próbek

zgodnie z narzuconymi kryteriami.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Kontrola zanieczyszczeń środowiskowych (m.in. metali toksycznych, mykotoksyn,

wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych) w żywności to zarówno spełnienie

wymagań obowiązujących w międzynarodowym handlu żywnością, jak i zabezpieczenie

zdrowia konsumentów. We wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej obowiązują

jednolite, zgodne z obowiązującymi przepisami, zasady organizowania i prowadzenia badań

kontrolnych zanieczyszczeń w żywności pochodzenia zwierzęcego. Program kontroli

zanieczyszczeń środowiskowych jest ukierunkowany na wykrycie obecności zanieczyszczeń w

żywności, w odniesieniu do których w prawodawstwie Unii Europejskiej ustanowiono

najwyższe dopuszczalne poziomy lub inne poziomy regulacyjne wymagające podjęcia działań

przez właściwe organy lub powodujące takie działania.

Do tej pory krajowy program badań kontrolnych pozostałości w tkankach zwierząt i w

żywności pochodzenia zwierzęcego, który został uznany za zgodny z dyrektywą Rady

96/23/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. w sprawie środków monitorowania niektórych substancji

i ich pozostałości u żywych zwierząt i w produktach pochodzenia zwierzęcego oraz uchylającą

dyrektywy 85/358/EWG i 86/469/EWG oraz decyzje 89/187/EWG i 91/664/EWG (Dz. Urz.

WE L 125 z 23.05.1996, str. 10, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz.

3, t. 19, str. 71) obejmował swoim zakresem również monitorowanie niektórych zanieczyszczeń

środowiskowych. Zmiany prawne na poziomie Unii Europejskiej, w tym uchylenie ww

dyrektywy Rady 96/23/WE i wydzielenie tej grupy związków z monitoringu pozostałości

chemicznych, spowodowały rozpoczęcie prac nad nowym ustawodawstwem i w konsekwencji

koniecznością wydzielenia monitorowania ww. związków w ramach innego programu.

Rozporządzenie 2017/625 odnosi się m.in. do kwestii wieloletnich planów urzędowej

kontroli (MANCP). Szczegółowe zasady prowadzenia monitoringu zanieczyszczeń zostały

określone w rozporządzeniu delegowanym Komisji (UE) 2022/931 z dnia 23 marca 2022 r.

uzupełniającym rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 przez

ustanowienie przepisów w zakresie przeprowadzania kontroli urzędowych dotyczących

zanieczyszczeń w żywności (Dz. Urz. UE L 162 z 17.06.2022, str. 7) oraz rozporządzeniu

wykonawczym Komisji (UE) 2022/932 z dnia 9 czerwca 2022 r. w sprawie jednolitych

praktycznych rozwiązań dotyczących przeprowadzania kontroli urzędowych w odniesieniu do

zanieczyszczeń w żywności, w sprawie szczególnych treści dodatkowych w wieloletnich

krajowych planach kontroli oraz szczególnych dodatkowych rozwiązań dotyczących

przygotowania tych planów (Dz. Urz. UE L 162 z 17.06.2022, str. 13). Wskazano w nich zasady

wyboru konkretnej kombinacji zanieczyszczeń lub grup zanieczyszczeń i grup towarów, jak

również kryteria strategii pobierania próbek.

Od początku prowadzenia tego rodzaju badań w Polsce PIWet – PIB pełni rolę koordynatora

badań, a po wejściu do Unii Europejskiej również krajowego laboratorium referencyjnego. W

PIWet – PIB są opracowywane wstępne założenia oraz ostateczny plan tych badań, który jest

zatwierdzany przez GLW, a następnie oceniany i akceptowany przez KE. W PIWet – PIB są

ϴϬ

również opracowywane wyniki badań, które są przekazywane do GLW, KE oraz EFSA.

Zgodnie z zaleceniem EFSA każde z państw członkowskich Unii Europejskiej

jest zobligowane do prowadzenia szczegółowego raportowania danych dotyczących wyników

badań kontrolnych w formacie zgodnym z systemem tzw. standardowego opisu próbki

(ang. Standard Sample Descritption 2 – SSD2), który umożliwia ich wykorzystanie

przy sporządzaniu oceny narażenia konsumentów na obecność zanieczyszczeń w żywności

pochodzenia zwierzęcego.

Badania kontrolne zanieczyszczeń środowiskowych są realizowane w laboratoriach

wyznaczonych przez GLW zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji

Weterynaryjnej.

Stosowane w badaniach kontrolnych procedury badawcze spełniają aktualnie wymagane

kryteria analityczne, są zwalidowane i akredytowane. Krajowe laboratorium referencyjne

w PIWet – PIB w zakresie zanieczyszczeń żywności pochodzenia zwierzęcego współpracuje z

laboratoriami referencyjnymi Unii Europejskiej w zakresie zanieczyszczeń objętych kontrolą,

jak również wymagań stawianych procedurom analitycznym.

Każdego roku zgodnie z zatwierdzonym planem Inspekcja Weterynaryjna pobiera próbki

m.in. od bydła, świń, koni, owiec, drobiu (kury, kurczęta, indyki, kaczki, gęsi), ryb, królików,

zwierząt łownych oraz próbki mleka krowiego, jaj, miodu oraz przetworzonych produktów

pochodzenia zwierzęcego. Minimalne liczby próbek pobieranych od zwierząt oraz minimalne

liczby próbek produktów pochodzenia zwierzęcego ustala się na podstawie danych o ubojach i

produkcji żywności z poprzedniego roku. Kontynuacja tego zadania w latach 2024–2028 ma

pełne uzasadnienie merytoryczne i praktyczne. Niemożność kontynuacji tego zadania będzie

wiązała się przede wszystkim z ograniczeniem wiedzy o bezpieczeństwie konsumentów

żywności, zamknięciem rynków unijnych i państw trzecich dla polskiej żywności oraz utratą

wiarygodności Polski jako państwa członkowskiego Unii Europejskiej wypełniającego

obowiązujące standardy.

W związku z wejściem w życie z dniem 1 stycznia 2017 r. przepisów dotyczących

prowadzenia rolniczego handlu detalicznego, monitorowaniem zostały objęte również

znajdujące się w rolniczym handlu detalicznym produkty pochodzenia zwierzęcego i żywność

zawierająca jednocześnie środki spożywcze pochodzenia niezwierzęcego i produkty

pochodzenia zwierzęcego.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Ten program badań w takiej formie nie był dotąd realizowany. Niemniej jednak badania

kontrolne pozostałości niektórych zanieczyszczeń środowiskowych były prowadzone

wcześniej w ramach krajowego programu badań kontrolnych pozostałości w tkankach zwierząt

i w żywności pochodzenia zwierzęcego.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

Kontrola zanieczyszczeń środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego w oparciu o produkcję

zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych zanieczyszczeń środowiskowych w 2023 r.

ϴϭ

Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup

związków, rodzaju badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja,

miód, produkty mięsne wędzone) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane

metody analityczne (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC, ICP-MS,

AAS), granic oznaczalności tych metod, najwyższych dopuszczalnych poziomów,

wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu

pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji

zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2024 r.).

2. Opracowanie końcowego raportu z krajowych badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego za 2023 r. i przekazanie go

do GLW (wersja angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena

wyników badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez

GLW. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki

działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały

bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych

zanieczyszczeń w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2024 r.).

3. Wykonanie badań zanieczyszczeń środowiskowych w części krajowego planu

zanieczyszczeń środowiskowych realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek

zaplanowanych do badania jest podana w „Krajowym programie zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego”. Program jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona

od produkcji zwierzęcej w roku poprzedzającym planowanie badań.

4. Opracowanie rocznego raportu z wykonanych badań.

Etap II: 2025 r.

Kontrola zanieczyszczeń środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego w oparciu o produkcję

zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych zanieczyszczeń środowiskowych w 2024 r.

Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup

związków, rodzaju badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja,

miód, produkty mięsne wędzone) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane

metody analityczne (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC, ICP-MS,

AAS), granic oznaczalności tych metod, najwyższych dopuszczalnych poziomów,

wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu

pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji

zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

3. Opracowanie końcowego raportu z krajowych badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego za 2024 r. i przekazanie go

do GLW (wersja angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena

wyników badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez

GLW. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki

działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały

ϴϮ

bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych

zanieczyszczeń w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

4. Wykonanie badań zanieczyszczeń środowiskowych w części krajowego planu

zanieczyszczeń środowiskowych realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek

zaplanowanych do badania jest podana w „Krajowym programie zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego”. Program jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona

od produkcji zwierzęcej w roku poprzedzającym wykonanie planowanych badań.

5. Opracowanie rocznego raportu z wykonanych badań.

Etap III: 2026 r.

Kontrola zanieczyszczeń środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego w oparciu o produkcję

zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych zanieczyszczeń środowiskowych w 2025 r.

Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup

związków, rodzaju badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja,

miód, produkty mięsne wędzone) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane

metody analityczne (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC, ICP-MS,

AAS), granic oznaczalności tych metod, najwyższych dopuszczalnych poziomów,

wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu

pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji

zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

3. Opracowanie końcowego raportu z krajowych badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego za 2025 r. i przekazanie go

do GLW (wersja angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena

wyników badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez

GLW. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki

działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały

bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych

zanieczyszczeń w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

4. Wykonanie badań zanieczyszczeń środowiskowych w części krajowego planu

zanieczyszczeń chemicznych realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek

zaplanowanych do badania jest podana w „Krajowym programie zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego”. Program jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona

od produkcji zwierzęcej w roku poprzedzającym wykonanie planowanych badań.

5. Opracowanie raportu rocznego z wykonanych badań.

Etap IV: 2027 r.

Kontrola zanieczyszczeń środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego w oparciu o produkcję

ϴϯ

zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych zanieczyszczeń środowiskowych w 2026 r.

Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup

związków, rodzaju badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja,

miód, produkty mięsne wędzone) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane

metody analityczne (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC, ICP-MS,

AAS), granic oznaczalności tych metod, najwyższych dopuszczalnych poziomów,

wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu

pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji

zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

3. Opracowanie końcowego raportu z krajowych badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego za 2026 r. i przekazanie go

do GLW (wersja angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena

wyników badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez

GLW. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki

działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały

bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych

zanieczyszczeń w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

4. Wykonanie badań zanieczyszczeń środowiskowych w części krajowego planu

zanieczyszczeń środowiskowych realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek

zaplanowanych do badania jest podana w „Krajowym programie zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego”. Program jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona

od produkcji zwierzęcej w roku poprzedzającym wykonanie planowanych badań.

5. Opracowanie raportu rocznego z wykonanych badań.

Etap V: 2028 r.

Kontrola zanieczyszczeń środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego w oparciu o produkcję

zwierzęcą oraz wyniki badań kontrolnych zanieczyszczeń środowiskowych w 2027 r.

Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup

związków, rodzaju badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja,

miód, produkty mięsne wędzone) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane

metody analityczne (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC, ICP-MS,

AAS), granic oznaczalności tych metod, najwyższych dopuszczalnych poziomów,

wykazu laboratoriów uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu

pobierania próbek w poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji

zwierzęcej na danym terenie (termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.).

3. Opracowanie końcowego raportu z krajowych badań kontrolnych zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego za 2027 r. i przekazanie go

do G LW (wersja angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena

wyników badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez

GLW. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki

ϴϰ

działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały

bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych

zanieczyszczeń w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.).

4. Wykonanie badań zanieczyszczeń środowiskowych w części krajowego planu

zanieczyszczeń środowiskowych realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek

zaplanowanych do badania jest podana w „Krajowym programie zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego”. Program jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona

od produkcji zwierzęcej w roku poprzedzającym wykonanie planowanych badań.

5. Opracowanie rocznego raportu z wykonanych badań i przekazanie go do MRiRW i

GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Opracowywane w PIWet – PIB coroczne plany krajowych badań kontrolnych

zanieczyszczeń środowiskowych w żywności pochodzenia zwierzęcego oraz raporty z tych

badań będą przekazywane do zatwierdzenia GLW, a następnie KE.

„Krajowy program badań kontrolnych zanieczyszczeń środowiskowych w żywności

pochodzenia zwierzęcego” stanowi podstawę oceny jakości zdrowotnej polskiej żywności,

zapewnienia bezpieczeństwa konsumenta oraz spełnienia urzędowych wymagań dotyczących

handlu w obrębie Unii Europejskiej, przywozu z państw trzecich, a także eksportu z Polski do

państw trzecich.

7. Kooperanci

W trakcie realizacji zadania przewiduje się ścisłą współpracę ze wszystkimi organami

Inspekcji Weterynaryjnej przy planowaniu programu kontroli i organizacji pobierania próbek

do badań oraz z MRiRW, a także Ministerstwem Zdrowia w zakresie informowania o ryzyku

wynikającym z występowania ewentualnych zagrożeń dla zdrowia lub życia konsumentów

wynikających z wykrywania w żywności pochodzenia zwierzęcego niezgodnych

z obowiązującymi przepisami zawartości kontrolowanych substancji.

ZADANIE NR 14

Krajowy program kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Jednostka wykonująca

Zakład Farmakologii i Toksykologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem planowanego zadania jest kontrola pozostałości pestycydów w żywności

pochodzenia zwierzęcego w ramach krajowych wieloletnich programów kontroli pestycydów,

opierających się na ocenie ryzyka i mających podwójny cel – ocenę narażenia konsumentów i

ocenę zgodności z obowiązującym prawem. Realizacja ww. programu badań zapewni

spełnienie wymagań KE nakładającej na państwa członkowskie obowiązek kontroli

pozostałości pestycydów w żywności w ramach wieloletnich krajowych planów kontroli.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

ϴϱ

Kontrola pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego to zarówno

spełnienie wymagań obowiązujących w międzynarodowym handlu żywnością, jak i

zabezpieczenie zdrowia konsumentów. We wszystkich krajach członkowskich Unii

Europejskiej obowiązują jednolite, zgodne z obowiązującymi przepisami, zasady

organizowania i prowadzenia krajowych wieloletnich programów kontroli pozostałości

pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego. Program kontroli pozostałości pestycydów

ma podwójny cel – ocenę narażenia konsumentów i zapewnienie zgodności z najwyższymi

dopuszczalnymi poziomami pozostałości pestycydów ustanowionymi w rozporządzeniu (WE)

nr 396/2005.

Do tej pory krajowy program badań kontrolnych pozostałości w tkankach zwierząt i w

żywności pochodzenia zwierzęcego, który został uznany za zgodny z dyrektywą Rady

96/23/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. w sprawie środków monitorowania niektórych substancji

i ich pozostałości u żywych zwierząt i w produktach pochodzenia zwierzęcego oraz uchylającą

dyrektywy 85/358/EWG i 86/469/EWG oraz decyzje 89/187/EWG i 91/664/EWG obejmował

swoim zakresem również monitorowanie wybranych grup pestycydów. Zmiany prawne na

poziomie Unii Europejskiej, w tym uchylenie ww. dyrektywy Rady 96/23/WE i wydzielenie

tej grupy związków z monitoringu pozostałości chemicznych, spowodowały rozpoczęcie prac

nad nowym ustawodawstwem i w konsekwencji koniecznością wydzielenia kontroli

pozostałości pestycydów w ramach odrębnego dedykowanego programu. Rozporządzenie

2017/625 odnosi się m.in. do kwestii wieloletnich planów urzędowej kontroli (MANCP).

Szczegółowe zasady prowadzenia kontroli pozostałości pestycydów zostały określone

w rozporządzeniu delegowanym Komisji (UE) 2021/2244 z dnia 7 października 2021 r.

uzupełniającym rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625

szczegółowymi przepisami dotyczącymi kontroli urzędowych w odniesieniu do procedur

pobierania próbek pod kątem pozostałości pestycydów w żywności i paszy (Dz. Urz. UE L 453

z 17.12.2021, str. 1) oraz w rozporządzeniu wykonawczym Komisji (UE) 2021/1355 z dnia 12

sierpnia 2021 r. w sprawie krajowych wieloletnich programów kontroli pozostałości

pestycydów ustanawianych przez państwa członkowskie (Dz. Urz. UE L 291 z 13.08.2021, str.

120). Wskazano w nich konieczność pobierania przez państwo członkowskie próbek żywności

w rodzaju i liczbie wystarczających do zapewnienia wyników reprezentatywnych dla rynku, z

uwzględnieniem wyników poprzednich wieloletnich krajowych programów kontroli i

corocznego ich uaktualniania.

Od początku prowadzenia tego rodzaju badań w zakresie żywności pochodzenia

zwierzęcego w Polsce, PIWet – PIB pełni rolę koordynatora badań, a po wejściu do Unii

Europejskiej również krajowego laboratorium referencyjnego w zakresie pozostałości

pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego. W PIWet – PIB są opracowywane wstępne

założenia oraz ostateczny plan tych badań, który jest zatwierdzany przez GLW, a następnie

oceniany i akceptowany przez KE. W PIWet – PIB są również opracowywane wyniki badań,

które są przekazywane do GLW, KE oraz EFSA.

Zgodnie z zaleceniem EFSA każde z państw członkowskich Unii Europejskiej

jest zobligowane do prowadzenia szczegółowego raportowania danych dotyczących wyników

badań kontrolnych w formacie, który umożliwia ich wykorzystanie przy sporządzaniu oceny

narażenia konsumentów na pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego.

ϴϲ

Badania w ramach programu kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego są realizowane w laboratoriach wyznaczonych przez GLW zgodnie z przepisami

ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej.

Stosowane w badaniach monitoringowych procedury badawcze spełniają aktualnie

wymagane kryteria analityczne, są zwalidowane i akredytowane. Krajowe laboratorium

referencyjne w PIWet – PIB w zakresie pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego współpracuje z laboratoriami referencyjnymi Unii Europejskiej w zakresie

pozostałości pestycydów objętych kontrolą, jak również wymagań stawianych procedurom

analitycznym.

Każdego roku, zgodnie z zatwierdzonym planem, Inspekcja Weterynaryjna pobiera

wskazane w programie kontroli próbki produktów pochodzenia zwierzęcego

reprezentatywnych dla kategorii produktów m.in. mięso (mięśnie), mleko i produkty mleczne,

jaja, tłuszcz pochodzenia zwierzęcego oraz miód. Produkty, których próbki należy pobrać,

liczbę próbek i analiz, które należy przeprowadzić, oraz pestycydy podlegające analizie ustala

się w oparciu o szczegółową ocenę ryzyka i kryteria wskazane w prawie unijnym. Wykonanie

tego zadania w latach 2024–2028 ma pełne uzasadnienie merytoryczne i praktyczne.

Niewykonanie tego zadania będzie wiązało się przede wszystkim z ograniczeniem wiedzy o

bezpieczeństwie konsumentów żywności, zamknięciem rynków unijnych i państw trzecich dla

polskiej żywności oraz utratą wiarygodności Polski jako państwa członkowskiego Unii

Europejskiej wypełniającego obowiązujące standardy.

W związku z wejściem w życie z dniem 1 stycznia 2017 r. przepisów dotyczących

prowadzenia rolniczego handlu detalicznego, monitorowaniem zostały objęte również

znajdujące się w rolniczym handlu detalicznym produkty pochodzenia zwierzęcego i żywność

zawierająca jednocześnie środki spożywcze pochodzenia niezwierzęcego i produkty

pochodzenia zwierzęcego.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Ten program kontroli w takiej formie nie był dotąd realizowany. Niemniej jednak badania

kontrolne pozostałości wybranych grup pestycydów były prowadzone wcześniej w ramach

krajowego programu badań kontrolnych pozostałości w tkankach zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024 –2028 z podziałem na następujące etapy.

Etap I: 2024 r.

Kontrola pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Opracowanie projektu krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów w żywności

pochodzenia zwierzęcego w oparciu o ocenę ryzyka oraz wyniki poprzednich krajowych

programów kontroli. Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem listy pestycydów

podlegających analizie, rodzaju próbek reprezentatywnych dla kategorii produktów m.in.

mięso (mięśnie), mleko i produkty mleczne, jaja, tłuszcz pochodzenia zwierzęcego oraz

miód, kombinacji pestycydów badanych w danej kategorii produktów, liczby próbek, z

podziałem na gatunki zwierząt, zalecanych metod analitycznych (LC-MS/MS, GCMS/MS), granic oznaczalności tych metod, najwyższych dopuszczalnych poziomów

pozostałości, wykazu laboratoriów uprawnionych do badań oraz planu pobierania próbek

ϴϳ

w poszczególnych województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym

terenie (termin sprawozdawania: 31 marca 2024 r.).

2. Opracowanie końcowego raportu z programu kontroli pozostałości pestycydów w

żywności pochodzenia zwierzęcego za 2023 r. i przekazanie go do GLW (wersja angielska

do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników badań wykonanych

w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW. Przeprowadzona zostanie

również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań zapobiegawczych dla

Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni wpływ na konstrukcję

krajowego programu kontroli pozostałości pestycydów w kolejnych latach (termin

sprawozdania: 31 marca 2024 r.).

3. Wykonanie badań w części krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana w

„Krajowym programie kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego”.

4. Opracowanie raportu rocznego z wykonanych badań.

Etap II: 2025 r.

Kontrola pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów w żywności

pochodzenia zwierzęcego w oparciu o ocenę ryzyka oraz wyniki poprzednich

krajowych programów kontroli. Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem

listy pestycydów podlegających analizie, rodzaju próbek reprezentatywnych dla

kategorii produktów m.in. mięso (mięśnie), mleko i produkty mleczne, jaja, tłuszcz

pochodzenia zwierzęcego oraz miód, kombinacji pestycydów badanych w danej

kategorii produktów, liczby próbek, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecanych metod

analitycznych (LC-MS/MS, GC-MS/MS), granic oznaczalności tych metod,

najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań oraz planu pobierania próbek w poszczególnych

województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin

sprawozdawania: 31 marca 2025 r.).

3. Opracowanie końcowego raportu z programu kontroli pozostałości pestycydów w

żywności pochodzenia zwierzęcego za 2024 r. i przekazanie go do GLW (wersja

angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników badań

wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowego programu kontroli pozostałości pestycydów w

kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

4. Wykonanie badań w części krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego”.

5. Opracowanie raportu rocznego z wykonanych badań.

ϴϴ

Etap III: 2026 r.

Kontrola pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów w żywności

pochodzenia zwierzęcego w oparciu o ocenę ryzyka oraz wyniki poprzednich

krajowych programów kontroli. Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem

listy pestycydów podlegających analizie, rodzaju próbek reprezentatywnych dla

kategorii produktów m.in. mięso (mięśnie), mleko i produkty mleczne, jaja, tłuszcz

pochodzenia zwierzęcego oraz miód, kombinacji pestycydów badanych w danej

kategorii produktów, liczby próbek, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecanych metod

analitycznych (LC-MS/MS, GC-MS/MS), granic oznaczalności tych metod,

najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań oraz planu pobierania próbek w poszczególnych

województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin

sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

3. Opracowanie końcowego raportu z programu kontroli pozostałości pestycydów w

żywności pochodzenia zwierzęcego za 2025 r. i przekazanie go do GLW (wersja

angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników badań

wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowego programu kontroli pozostałości pestycydów w

kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

4. Wykonanie badań w części krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego”.

5. Opracowanie raportu rocznego z wykonanych badań.

Etap IV: 2027 r.

Kontrola pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów w żywności

pochodzenia zwierzęcego w oparciu o ocenę ryzyka oraz wyniki poprzednich

krajowych programów kontroli. Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem

listy pestycydów podlegających analizie, rodzaju próbek reprezentatywnych dla

kategorii produktów m.in. mięso (mięśnie), mleko i produkty mleczne, jaja, tłuszcz

pochodzenia zwierzęcego oraz miód, kombinacji pestycydów badanych w danej

kategorii produktów, liczby próbek, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecanych metod

analitycznych (LC-MS/MS, GC-MS/MS), granic oznaczalności tych metod,

najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań oraz planu pobierania próbek w poszczególnych

województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin

ϴϵ

sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

3. Opracowanie końcowego raportu z programu kontroli pozostałości pestycydów w

żywności pochodzenia zwierzęcego za 2026 r. i przekazanie go do GLW (wersja

angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników badań

wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazanie kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowego programu kontroli pozostałości pestycydów w

kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

4. Wykonanie badań w części krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego”.

5. Opracowanie raportu rocznego z wykonanych badań.

Etap V: 2028 r.

Kontrola pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia zwierzęcego

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów w żywności

pochodzenia zwierzęcego w oparciu o ocenę ryzyka oraz wyniki poprzednich

krajowych programów kontroli. Plan badań będzie uaktualniany co roku z podaniem

listy pestycydów podlegających analizie, rodzaju próbek reprezentatywnych dla

kategorii produktów m.in. mięso (mięśnie), mleko i produkty mleczne, jaja, tłuszcz

pochodzenia zwierzęcego oraz miód, kombinacji pestycydów badanych w danej

kategorii produktów, liczby próbek, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecanych metod

analitycznych (LC-MS/MS, GC-MS/MS), granic oznaczalności tych metod,

najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań oraz planu pobierania próbek w poszczególnych

województwach proporcjonalnie do produkcji zwierzęcej na danym terenie (termin

sprawozdania: 31 marca 2028 r.).

3. Opracowanie końcowego raportu z programu kontroli pozostałości pestycydów w

żywności pochodzenia zwierzęcego za 2027 r. i przekazanie go do GLW (wersja

angielska do KE i EFSA). W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników badań

wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowego programu kontroli pozostałości pestycydów w

kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.).

4. Wykonanie badań w części krajowego planu kontroli pozostałości pestycydów

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego”.

5. Opracowanie rocznego raportu z wykonanych badań i przekazanie go do MRiRW oraz

GIW.

ϵϬ

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Opracowywany w PIWet – PIB „Krajowy program kontroli pozostałości pestycydów w

żywności pochodzenia zwierzęcego” oraz wyniki tych badań będą przekazywane do

zatwierdzenia GLW, a następnie KE.

„Krajowy program kontroli pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

zwierzęcego” stanowi podstawę oceny narażenia konsumentów i zapewnienia zgodności z

najwyższymi dopuszczalnymi poziomami pozostałości pestycydów ustanowionymi w

rozporządzeniu 396/2005 oraz spełnienia urzędowych wymagań dotyczących handlu w obrębie

Unii Europejskiej, a także eksportu z Polski do państw trzecich.

7. Kooperanci

W trakcie realizacji zadania przewiduje się ścisłą współpracę ze wszystkimi organami

Inspekcji Weterynaryjnej przy planowaniu programu kontroli, organizacji pobierania próbek

do badań oraz MRiRW, a także z Ministerstwem Zdrowia i Głównym Inspektoratem

Sanitarnym w zakresie informowania o ryzyku wynikającym z występowania ewentualnych

zagrożeń dla zdrowia lub życia konsumentów wynikających z wykrywania w żywności

pochodzenia zwierzęcego niezgodnych z obowiązującymi przepisami zawartości

kontrolowanych substancji. W trakcie raportowania wyników badań do EFSA przewiduje się

współpracę z Głównym Inspektoratem Sanitarnym.

ZADANIE NR 15

Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych

substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych i

zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparty

na analizie ryzyka w odniesieniu do przywozu z państw trzecich



1. Jednostka wykonująca

Zakład Farmakologii i Toksykologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem planowanego zadania jest zapewnienie bezpieczeństwa żywności przez stałą kontrolę

pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz

weterynaryjnych produktów leczniczych, a także obecności zanieczyszczeń środowiskowych

w żywności pochodzenia zwierzęcego (m.in. metali toksycznych, mykotoksyn,

wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych) u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego – oparte na analizie ryzyka w odniesieniu do przywozu z państw trzecich. Badania

będą ukierunkowane na wykrycie określonej substancji lub grupy substancji w różnych

próbkach tkanek zwierzęcych oraz żywności pochodzenia zwierzęcego.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Badania kontrolne pozostałości i zanieczyszczeń chemicznych w żywności przywożonej z

państw trzecich to spełnienie wymagań obowiązujących w międzynarodowym handlu

żywnością. Zarówno w Polsce, jak i innych państwach członkowskich Unii Europejskiej

obowiązują jednolite, zgodne z obowiązującymi przepisami, zasady organizowania i

prowadzenia badań kontrolnych pozostałości i zanieczyszczeń u zwierząt i w żywności

ϵϭ

pochodzenia zwierzęcego. Program kontroli pozostałości i zanieczyszczeń jest ukierunkowany

na ujawnienie istniejących zagrożeń występowania pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych, weterynaryjnych produktów

leczniczych oraz zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności przywożonej z

państw trzecich do krajów Unii Europejskiej. Założeniem tego programu jest wykrycie

występowania określonej substancji lub grupy substancji w pobranej do badań próbce.

Obecnie kwestię badań kontrolnych pozostałości różnych substancji reguluje rozporządzenie

2017/625 wraz z aktami wykonawczymi i delegowanymi. Według przepisów Unii Europejskiej

każde państwo członkowskie Unii Europejskiej ma obowiązek realizować 3 oficjalne programy

badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia

zwierzęcego: w tym m.in. krajowy program kontroli oparty na analizie ryzyka w odniesieniu

do zwierząt, od których lub z których pozyskuje się żywność, i produktów pochodzenia

zwierzęcego przywożonych z państw trzecich. Dodatkowo w rozporządzeniu wykonawczym

2022/932 wskazano zasady wyboru konkretnej kombinacji zanieczyszczeń lub grup

zanieczyszczeń i grup towarów, jak również kryteria strategii pobierania próbek m.in. w

przywozie żywności z państw trzecich.

Badania w ramach „Krajowego programu badań kontrolnych pozostałości zakazanych

lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów

leczniczych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – opartego na analizie ryzyka

w odniesieniu do przywozu z państw trzecich” będą prowadzone zgodnie ze szczegółowym

schematem zamieszczonym w przepisach Unii Europejskiej (rozporządzenia 2022/1646 i

2022/1644). Na potrzeby zmian planowanych do wdrożenia w zakresie struktury i realizacji

wszystkich oficjalnych programów kontroli został dokonany nowy podział substancji na grupę

A (zakazane lub niedozwolone substancje farmakologicznie czynne stosowane u zwierząt, od

których lub z których pozyskuje się żywność) oraz grupę B (substancje farmakologicznie

czynne, dozwolone do stosowania u zwierząt, od których lub z których pozyskuje się żywność

zgodnie z przepisami unijnymi), biorąc pod uwagę ich działanie farmakologiczne.

Przedstawiony w tytule zadania program badań kontrolnych pozostałości oparty na

analizie ryzyka w odniesieniu do przywozu z państw trzecich jest ukierunkowany na ujawnienie

istniejących zagrożeń występowania pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych, weterynaryjnych produktów leczniczych oraz zanieczyszczeń u

zwierząt i w żywności przywożonych do Unii Europejskiej z państw trzecich. Założeniem tego

programu badań jest wykrycie występowania określonej substancji lub grupy substancji w

pobranej do badań próbce.

PIWet – PIB pełni rolę koordynatora badań, a po wejściu do Unii Europejskiej również

krajowego laboratorium referencyjnego. W PIWet – PIB będą opracowywane wstępne

założenia programu badań pozostałości oraz plan ostateczny tych badań, który będzie

zatwierdzany przez GLW, a następnie przekazywany do EFSA oraz oceniany i akceptowany

przez KE. W PIWet – PIB będą opracowywane również wyniki badań, które będą

przekazywane do GLW, EFSA oraz KE.

Zgodnie z zaleceniem EFSA każde z państw członkowskich Unii Europejskiej jest

ϵϮ

zobligowane do prowadzenia szczegółowego raportowania danych dotyczących wyników

badań kontrolnych w formacie zgodnym z systemem tzw. standardowego opisu próbki

(ang. Standard Sample Descritption 2 – SSD2), który umożliwia ich wykorzystanie

przy sporządzaniu oceny narażenia konsumentów na pozostałości różnych substancji

w żywności pochodzenia zwierzęcego.

Badania kontrolne pozostałości są realizowane w laboratoriach wyznaczonych

przez GLW zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej.

Stosowane w badaniach kontrolnych procedury badawcze spełniają aktualnie wymagane

kryteria analityczne, są zwalidowane i akredytowane. Krajowe laboratoria referencyjne w

PIWet – PIB współpracują z laboratoriami referencyjnymi Unii Europejskiej w zakresie

substancji chemicznych objętych kontrolą, jak również wymagań stawianych procedurom

analitycznym, które są stosowane w badaniach pozostałości chemicznych i zanieczyszczeń.

Zgodnie z obowiązującymi unormowaniami w pobranych próbkach będą prowadzone badania

ukierunkowane na wykrycie określonych zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych u zwierząt, od których lub z których pozyskuje się żywność

(substancje z grupy A), w innych próbkach substancji farmakologicznie czynnych

dopuszczonych do stosowania u zwierząt, od których lub z których pozyskuje się żywność

(substancje z grupy B), jak również zanieczyszczeń środowiskowych (m.in. metali

toksycznych, mykotoksyn, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych).

Zgodnie z zatwierdzonym planem, Inspekcja Weterynaryjna pobiera określoną w planie

liczbę próbek od przywożonych ww. towarów. Minimalne liczby próbek pobieranych od

zwierząt oraz minimalne liczby próbek produktów pochodzenia zwierzęcego ustala się na

podstawie danych o liczbie przesyłek żywności z poprzedniego roku. Znaczna część próbek

kierowanych do PIWet – PIB jest analizowana zgodnie z zaleceniami KE pod kątem

możliwości występowania substancji, których we wcześniejszych latach nie analizowano, oraz

na obecność substancji, których oznaczanie jest niemożliwe w pozostałych laboratoriach

wyznaczonych przez GLW.

Kontynuacja tego zadania w latach 2024–2028 ma pełne uzasadnienie merytoryczne

i praktyczne. Nierealizowanie tego zadania będzie wiązało się przede wszystkim z

ograniczeniem wiedzy o bezpieczeństwie konsumentów żywności, zamknięciem rynków

unijnych i krajów trzecich dla polskiej żywności oraz utratą wiarygodności Polski jako państwa

członkowskiego Unii Europejskiej wypełniającego obowiązujące standardy.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Plan był do tej pory realizowany jednak w oparciu o inne unormowania prawne, stąd brak

dotychczasowych wyników, które mogą wpływać na kształt zadania.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u

zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do

przywozu z państw trzecich.

1. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu

ϵϯ

liczbę przesyłek granicznych oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2023 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, osłonki

jelitowe) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC,

ICP-MS, AAS) oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek

(termin sprawozdania: 31 marca 2024 r.).

2. Opracowanie projektu wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości

za 2023 r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena

wyników badań wykonanych w PIWet – PIB i laboratoriach wyznaczonych przez

GLW. Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki

działań zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały

bezpośredni wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości

w kolejnych latach (termin sprawozdania: 31 marca 2024 r.).

3. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego przywożonej z państw trzecich”. Program badań jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od liczby

przesyłek granicznych w roku poprzedzającym planowanie badań.

4. Opracowanie końcowego raportu rocznego z wykonanych badań za 2023 r. i

przekazanie go do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2024 r.).

5. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u

zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do

przywozu z państw trzecich

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

liczbę przesyłek granicznych oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2024 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, osłonki

jelitowe) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC,

ICP-MS, AAS) oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

ϵϰ

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek

(termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2024

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB i laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości w kolejnych

latach (termin sprawozdania: 31 marca 2025 r.).

4. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego przywożonej z państw trzecich”. Program badań jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od liczby

przesyłek granicznych w roku poprzedzającym wykonanie planowanych badań.

5. Opracowanie końcowego raportu rocznego z wykonanych badań za 2024 r. i

przekazanie go do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2025 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u

zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do

przywozu z państw trzecich

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

liczbę przesyłek granicznych oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2025 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, osłonki

jelitowe) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC,

ICP-MS, AAS) oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek

(termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2025

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości w kolejnych

ϵϱ

latach (termin sprawozdania: 31 marca 2026 r.).

4. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego przywożonej z państw trzecich”. Program badań jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od liczby

przesyłek granicznych w roku poprzedzającym wykonanie planowanych badań.

5. Opracowanie końcowego raportu rocznego z wykonanych badań za 2025 r. i

przekazanie go do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2026 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u

zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do

przywozu państw trzecich

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

liczbę przesyłek granicznych oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2026 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, osłonki

jelitowe) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC,

ICP-MS, AAS) oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek

(termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2026

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości w kolejnych

latach (termin sprawozdania: 31 marca 2027 r.).

4. Wykonanie badań pozostałości w części Krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego przywożonej z państw trzecich”. Program badań jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od liczby

ϵϲ

przesyłek granicznych w roku poprzedzającym wykonanie planowanych badań.

5. Opracowanie końcowego raportu rocznego z wykonanych badań za 2026 r. i

przekazanie go do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2027 r.).

6. Przygotowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

Kontrola pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u

zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego – oparta na analizie ryzyka w odniesieniu do

przywozu z państw trzecich

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie projektu krajowego planu badań kontrolnych pozostałości w oparciu o

liczbę przesyłek granicznych oraz wyniki badań kontrolnych pozostałości w 2027 r. i

przekazanie go do GLW (wersja angielska do EFSA i KE). Plan badań będzie

uaktualniany co roku z podaniem listy badanych związków i grup związków, rodzaju

badanych próbek (m.in. mięśnie, tłuszcz, wątroba, nerki, mleko, jaja, miód, osłonki

jelitowe) i ich liczby, z podziałem na gatunki zwierząt, zalecane metody analityczne

przesiewowe i potwierdzające (LC-MS/MS, LC-MS, GC-MS, GC-MS/MS, HPLC,

ICP-MS, AAS) oraz limitu decyzyjnego (CCα), zdolności wykrywania (CCβ) czy

granic oznaczalności tych metod, limitów pozostałości, wykazu laboratoriów

uprawnionych do badań określonych grup związków oraz planu pobierania próbek

(termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.).

3. Opracowanie wstępnego raportu z krajowych badań kontrolnych pozostałości za 2027

r. i przekazanie go do GLW. W raporcie zostanie dokonana łączna ocena wyników

badań wykonanych w PIWet – PIB i w laboratoriach wyznaczonych przez GLW.

Przeprowadzona zostanie również ocena zagrożeń i zostaną wskazane kierunki działań

zapobiegawczych dla Inspekcji Weterynaryjnej. Wyniki badań będą miały bezpośredni

wpływ na konstrukcję krajowych planów badań kontrolnych pozostałości w kolejnych

latach (termin sprawozdania: 31 marca 2028 r.

4. Wykonanie badań pozostałości w części krajowego planu badań pozostałości

realizowanego w PIWet – PIB. Liczba próbek zaplanowanych do badania jest podana

w „Krajowym programie badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych

produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności

pochodzenia zwierzęcego przywożonej z państw trzecich”. Program badań jest

przygotowywany corocznie, a liczba wykonywanych badań jest uzależniona od liczby

przesyłek granicznych w roku poprzedzającym wykonanie planowanych badań.

5. Opracowanie końcowego raportu rocznego z wykonanych badań za 2027 r. i

przekazanie go do GLW, EFSA i KE (termin sprawozdania: 30 czerwca 2028 r.).

6. Przygotowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Opracowywane w PIWet – PIB coroczne plany krajowych badań kontrolnych pozostałości

zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych oraz

ϵϳ

weterynaryjnych produktów leczniczych i zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w

żywności pochodzenia zwierzęcego przywożonych z państw trzecich oraz raporty z tych badań

będą przekazywane do zatwierdzenia GLW, a następnie do EFSA i KE.

„Krajowy program badań kontrolnych pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych

substancji farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych produktów leczniczych i

zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w żywności pochodzenia zwierzęcego

przywożonych z państw trzecich” stanowi podstawę oceny przywożonej lub wyprodukowanej

z tych zwierząt żywności, zapewnienia bezpieczeństwa konsumenta oraz spełnienia

urzędowych wymagań dotyczących handlu w obrębie Unii Europejskiej, przywozu z państw

trzecich, a także eksportu z Polski do państw trzecich.

7. Kooperanci

W trakcie realizacji zadania przewiduje się współpracę ze wszystkimi organami Inspekcji

Weterynaryjnej przy planowaniu programu kontroli, organizacji pobierania próbek do badań i

koordynacji wykonywania badań przez laboratoria Inspekcji Weterynaryjnej oraz MRiRW, a

także z Ministerstwem Zdrowia w zakresie informowania o ryzyku wynikającym z

występowania ewentualnych zagrożeń dla zdrowia lub życia konsumentów wynikających

z wykrywania w żywności pochodzenia zwierzęcego niezgodnych z obowiązującymi

przepisami zawartości kontrolowanych substancji.

2. ZADANIA Z ZAKRESU: „ZDROWIE PUBLICZNE: OCENA WYSTĘPOWANIA

CHORÓB ODZWIERZĘCYCH” (ZADANIA NR 16–37)

ZADANIE NR 16

Rejestracja występowania wścieklizny (gatunek 1), wykrywanie zakażeń lyssawirusami EBLV

u zwierząt domowych i wolno żyjących oraz badanie stabilności miana wirusa w szczepionkach

do doustnej immunizacji lisów przeciwko wściekliźnie pobranych z terenów, na których została

ona zastosowana

1. Jednostka wykonująca

Zakład Wirusologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest rejestracja występowania wścieklizny (gatunek 1), wykrywanie zakażeń

lyssawirusami EBLV u zwierząt domowych i wolno żyjących oraz badanie stabilności miana

wirusa w szczepionkach do doustnej immunizacji lisów przeciwko wściekliźnie pobranych

z terenów, na których została zastosowana.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

W ramach realizacji zadania programu wieloletniego w kolejnych jego edycjach

odnotowano znaczący spadek liczby przypadków wścieklizny. W 2009 r. zdiagnozowano

8 przypadków zakażeń – 6 u lisów i 2 u nietoperzy. W 2010 r. odnotowano wzrost liczby ognisk

wścieklizny do 151 przypadków, które wystąpiły głównie w województwie małopolskim.

Badania metodami biologii molekularnej wykazały wysokie pokrewieństwo szczepów wirusa

wścieklizny izolowanych w Polsce ze szczepami występującymi w Rumunii i Ukrainie.

W latach 2009–2013 nie stwierdzono transmisji lyssawirusów występujących u nietoperzy

ϵϴ

do zwierząt lądowych. W 2011 r. liczba zdiagnozowanych przypadków wścieklizny wyniosła

160, a ich lokalizacja to województwa małopolskie i podkarpackie. Zachorowania dotyczyły

głównie lisa rudego. W 2012 r diagnozowano 257 przypadków wścieklizny, z czego 83%

na obszarze województwa podkarpackiego. W 2013 r. spadek liczby przypadków wścieklizny

do 204 przypadków, które głównie były diagnozowane w województwach podkarpackim (121

przypadków) i małopolskim (58 przypadków). W latach 2014 i 2015 obserwowano trend

spadkowy choroby, gdyż zarejestrowano odpowiednio 105 i 97 przypadków wścieklizny, które

były zlokalizowane głównie w województwie małopolskim. Tak jak w latach poprzednich

przypadki wścieklizny były stwierdzane głównie u lisa rudego. Kolejne lata 2016–2020 to

zmniejszająca się liczba przypadków wścieklizny u zwierząt innych niż nietoperze wynosząca

od 16 przypadków w 2016 r. do 1 przypadku w 2019 r. Widocznie zauważalny był trend

spadkowy występowania zakażeń wirusem wścieklizny u nielatających ssaków. Do zasadniczej

zmiany sytuacji epizootycznej wścieklizny doszło w 2021 r., kiedy to w styczniu

zdiagnozowano pierwszy przypadek wścieklizny u lisa w województwie mazowieckim na

terenie, gdzie wścieklizna po raz ostatni była zdiagnozowana w 2004 r., a wykładania

szczepionki zaprzestano w 2018 r. ze względu na brak występowania przypadków wścieklizny

na tym terenie przez kilka kolejnych lat.

Na koniec 2021 r. zdiagnozowano ogółem 113 przypadków wścieklizny (głównie u lisa

rudego), z czego 109 w województwie mazowieckim.

Badania prowadzone w ramach programu wieloletniego pozwalają reagować szybko i

adekwatnie do bieżącej sytuacji epizootycznej wścieklizny w terenie. Powyższe dane wskazują

również, że jest konieczny ciągły nadzór i analiza występowania przypadków wścieklizny oraz

analiza ryzyka. W 2019 r. stwierdzono tylko 1 przypadek wścieklizny oraz 10 zakażeń

lyssawirusem u nietoperzy, podczas gdy w 2021 r. nastąpił wybuch epizootii wścieklizny

w województwie mazowieckim na obszarze, gdzie wścieklizna od wielu lat nie była

diagnozowana.

Należy zwrócić uwagę na coroczne diagnozowanie zakażeń lyssawirusem u nietoperzy

i udział tego gatunku w ogólnej liczbie diagnozowanych przypadków wścieklizny. Wścieklizna

nietoperzy może stanowić zagrożenie dla ludzi i zwierząt lądowych, dlatego też należy zwrócić

szczególną uwagę i poddać nadzorowi epidemicznemu ten obszar występowania wścieklizny i

nadzorować ewentualną możliwości transmisji zakażenia do ludzi lub zwierząt lądowych i

ustalenia się nowego lyssawirusa w populacji zwierząt lądowych.

Ponadto do Programu zostało włączone zadanie dotyczące kontroli stabilności miana wirusa

w wykładanej w ramach programu zwalczania wścieklizny u lisów wolno żyjących szczepionce

do doustnej immunizacji pobranej po 5–10 dniach od wyłożenia jej w terenie. Pozwala to na

ścisły nadzór nad jakością wykładanej szczepionki (-miana), co ma duże znaczenie dla

wymiernych efektów doustnej immunizacji lisów przeciwko wściekliźnie. Badania te

pozwalają również na kontrole stabilności przynęty, która stanowi istotny element w

dostarczeniu szczepionki do zwierzęcia gatunku docelowego.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Rejestracja wszystkich zdiagnozowanych przypadków wścieklizny z dokładnym miejscem

ich występowania oraz wizualizacja przypadków na mapie zgodnie z miejscem występowania

przypadku.

ϵϵ

Realizacja zadania w ramach Programu pozwala na podstawie gromadzonych informacji

o przypadkach wścieklizny i ich dokładnej lokalizacji geograficznej na opracowanie

wytycznych do interwencyjnego wyłożenia szczepionki doustnej na obszarze występowania

wścieklizny, co ma ograniczać liczbę zachorowań u zwierząt w kolejnych miesiącach, a tym

samym zapobiegać rozprzestrzenianiu się epizootii wścieklizny w miejscu, gdzie wystąpiło

ognisko choroby wśród zwierząt. Dane takie pozwalają również na wprowadzanie modyfikacji

przyjętych założeń do wykładania szczepionki doustnej przeciwko wściekliźnie. W 2021 r. od

potwierdzenia pierwszego ogniska wścieklizny na obszarze województwa mazowieckiego,

obszarze uprzednio uwolnionym od choroby, Inspekcja Weterynaryjna rozpoczęła wdrażanie

działań zmierzających do ograniczenia rozprzestrzeniania się tej choroby. Wyznaczono obszar

zagrożony i obszar ochronny, na których wzmocniono nadzór bierny nad występowaniem

wścieklizny, wprowadzono zakaz polowań, przeprowadzania wystaw zwierząt, nakaz

trzymania psów na smyczy oraz przeprowadzono kampanię informacyjną w celu zwiększenia

świadomości ryzyka wśród ludzi. Wokół pierwszych ognisk wścieklizny przeprowadzono

wykładanie ręczne szczepionki przeciwko wściekliźnie w liczbie 30 dawek/km2. Ustanowiony

obszar ochronny, na podstawie bieżących analiz epidemiologicznych, został włączony do

wiosennej kampanii szczepień w 2021 r. Ze względu na pojawienie się przypadków

wścieklizny w powiatach południowych województwa mazowieckiego, w ramach podjętych

działań interwencyjnych przeprowadzono akcję letnią wykładania szczepionki w tych

powiatach. Obszar szczepień w jesiennej kampanii, po wcześniejszym przeprowadzeniu

analizy sytuacji epizootycznej wścieklizny (kierunek szerzenia się epizootii), rozszerzono o

obszar całego województwa świętokrzyskiego oraz o 3 powiaty województwa łódzkiego

(opoczyński, rawski, tomaszowski). Ponadto na ww. obszarach przeprowadzono dodatkową

akcję wykładania szczepionki późną jesienią. Program eliminacji wścieklizny na lata

2022 i 2023 oprócz dotychczasowego obszaru wykładania szczepionki ORV zakładał

ponowne objęcie wykładaniem szczepionki obszaru całego województw mazowieckiego i

świętokrzyskiego oraz wschodnich powiatów województw łódzkiego i kujawsko-pomorskiego.

Ze względu na dynamiczną sytuację epizootyczną wścieklizny, przed każdą kampanią ORV na

podstawie dostępnych danych epidemiologicznych jest wskazane przeprowadzenie

szczegółowej analizy rozprzestrzenienia choroby oraz analiza ryzyka, na podstawie której będą

podejmowane decyzje o ewentualnym powiększeniu obszaru wykładania szczepionki.

W celu przeprowadzenia dochodzenia epizootycznego i ustalenia źródła pochodzenia

RABV, który wywołał epizootię wścieklizny w 2021 r., uzyskany materiał genetyczny poddano

sekwencjonowaniu. Analiza filogenetyczna RABV wyizolowanych podczas epizootii

wścieklizny, przeprowadzona w oparciu o sekwencje nukleotydowe archiwalnych

oraz referencyjnych izolatów RABV, wykazała ich przynależność do wariantu CE (ang. central

europe) linii kosmopolitycznej RABV (1). Izolaty archiwalne RABV z terenu

województwa mazowieckiego z lat 2000–2004 oraz izolaty RABV wykryte w latach 2018–

2020 na terenie kraju należały do wariantu NEE (ang. north-eastern Europe). Wyjątek stanowił

wirus wścieklizny wyizolowany od lisa rudego w miejscowości Teosin, w powiecie

dorohuskim, w województwie lubelskim w marcu 2020 r, który na drzewie filogenetycznym

wykazywał swoją przynależność do wariantu CE.

W badaniach prowadzonych w ramach ww. programu nie stwierdzono występowania

ϭϬϬ

transmisji lyssawirusów od nietoperzy do zwierząt lądowych. Istotnym wynikiem

prowadzonych badań jest natomiast stwierdzenie występowania nowego gatunku lyssawirusa

(Bokeloh) u nietoperzy w Polsce.

Monitorowanie miana wirusa w szczepionce stosowanej do uodporniania doustnego

zwierząt wolno żyjących (lisów) przeciwko wściekliźnie po okresie przetrzymywania

w warunkach terenowych przez 5 dni wykazało, że szczep wirusa zawarty w szczepionce

zachowuje w pełni właściwości immunogenne.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Gromadzenie i opracowywanie danych dotyczących wścieklizny, badanie i analiza

wszystkich dodatnio zdiagnozowanych przypadków u zwierząt lądowych i nietoperzy na

obecność lyssawirusów EBLV.

2. Badanie – kontrola nadesłanych serii szczepionek po 5 dniach od wyłożenia (stabilność).

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Gromadzenie i opracowywanie danych dotyczących wścieklizny, badanie i analiza

wszystkich dodatnio zdiagnozowanych przypadków u zwierząt lądowych i nietoperzy

na obecność lyssawirusów EBLV.

3. Badanie – kontrola nadesłanych serii szczepionek po 5 dniach od wyłożenia

(stabilność).

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Gromadzenie i opracowywanie danych dotyczących wścieklizny, badanie i analiza

wszystkich dodatnio zdiagnozowanych przypadków u zwierząt lądowych i nietoperzy

na obecność lyssawirusów EBLV.

3. Badanie – kontrola nadesłanych serii szczepionek po 5 dniach od wyłożenia

(stabilność).

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Gromadzenie i opracowywanie danych dotyczących wścieklizny, badanie i analiza

wszystkich dodatnio zdiagnozowanych przypadków u zwierząt lądowych i nietoperzy

na obecność lyssawirusów EBLV.

3. Badanie – kontrola nadesłanych serii szczepionek po 5 dniach od wyłożenia

(stabilność).

4. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Gromadzenie i opracowywanie danych dotyczących wścieklizny, badanie i analiza

wszystkich dodatnio zdiagnozowanych przypadków u zwierząt lądowych i nietoperzy

ϭϬϭ

na obecność lyssawirusów EBLV.

3. Badanie – kontrola nadesłanych serii szczepionek po 5 dniach od wyłożenia

(stabilność).

4. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wdrożenie monitorowania przypadków wścieklizny oraz wizualizacja przypadków

na mapie zgodnie z miejscem występowania przypadku. Możliwość śledzenia i analizy

przypadków wścieklizny w czasie i przestrzeni. Aktualizacja na bieżąco występowania

przypadków wścieklizny. Na podstawie opracowanych oraz przesyłanych danych GIW

w uzgodnieniu z Krajowym Laboratorium Referencyjnym ds. Wścieklizny przygotuje

sprawozdania dotyczące występowania wścieklizny w Polsce, które zostaną przesłane do

Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt, Światowej Organizacji Zdrowia, KE i innych

organizacji.

Opracowywanie wytycznych do programów zwalczania wścieklizny oraz dokonywanie

modyfikacji założeń do wykładania szczepionki doustnej przeciwko wściekliźnie w terenie.

Nadzór nad występowaniem wścieklizny oraz śledzenie pojawiania się nowych gatunków

lyssawirusów.

7. Kooperanci

Inspekcja Weterynaryjna.



ZADANIE NR 17

Nadzór uzupełniający nad grypą ptaków u drobiu i ptaków dzikich

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Drobiu PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem badań jest monitorowanie sytuacji epidemiologicznej w zakresie występowania

zakażeń wirusami grypy ptaków w populacji drobiu gospodarskiego oraz ptaków dzikich

w Polsce oraz charakterystyka serologiczna i molekularna izolatów wirusa wyosobnionych

w toku realizacji zadania.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Grypa ptaków (ang. avian influenza – AI) jest zakaźną chorobą wywołaną przez wirusy

influenzy typu A, dla których dzikie ptaki wodne stanowią rezerwuar i pierwotne źródło

transmisji do drobiu. U ptactwa domowego zakażenia występują głównie w formie słabo

patogennej (ang. low pathogenic avian influenza – LPAI), jednak okazjonalnie wirusy LPAI

należące do dwóch podtypów (H5 i H7) mogą ulegać mutacji do postaci wysoce zjadliwej (ang.

highly pathogenic avian influenza – HPAI) powodującej znaczące konsekwencje gospodarcze.

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zasad

dotyczących nadzoru, programów likwidacji choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby

w przypadku niektórych chorób umieszczonych w wykazie i niektórych nowo występujących

ϭϬϮ

chorób (Dz. Urz. UE L 174 z 03.06.2020, str. 211, z późn. zm.) nakłada na państwa

członkowskie obowiązek uzupełniającego nadzoru nad grypą ptaków u drobiu i ptaków dzikich

na obszarach wysokiego ryzyka, mającego na celu wczesne wykrycie wirusa HPAI u drobiu, u

którego przebieg może być bezobjawowy lub nietypowy. Z kolei EFSA rekomenduje

uzupełnienie rutynowego monitoringu biernego u dzikiego ptactwa monitoringiem czynnym u

ptaków niewykazujących objawów klinicznych choroby, a mogących w sposób bezobjawowy

przenosić wirusa na duże odległości. Z uwagi na fakt, że próbki pobierane w ramach nadzoru

urzędowego nad grypą ptaków (program GLW) są badane testem hamowania hemaglutynacji

(HI), którego czułość jest uwarunkowana stopniem podobieństwa antygenowego między

antygenem użytym w badaniach a wirusem występującym w danym sezonie grypowym, jest

uzasadnione przebadanie części próbek (2000 rocznie) inną metodą o podwyższonej czułości,

tzn. testem ELISA. Umożliwi to szybką identyfikację zakażeń wariantami wirusa o stopniu

antygenowej odmienności obniżającym znacząco czułość testu HI i pozwoli na bieżąco

modyfikować panel antygenów używanych w tym teście.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Przebadanie w kierunku AI 2000 próbek surowic pobranych od drobiu

przez przedstawicieli Inspekcji Weterynaryjnej oraz 500 próbek wymazów pobranych

od ptaków dzikich żywych przez ornitologów i myśliwych.

2. Analiza i opracowanie wyników badań wraz ze wskazaniem wniosków.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przebadanie w kierunku AI 2000 próbek surowic pobranych od drobiu przez

przedstawicieli Inspekcji Weterynaryjnej oraz 500 próbek wymazów pobranych

od ptaków dzikich żywych przez ornitologów i myśliwych.

3. Analiza i opracowanie wyników badań wraz ze wskazaniem wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przebadanie w kierunku AI 2000 próbek surowic pobranych od drobiu przez

przedstawicieli Inspekcji Weterynaryjnej oraz 500 próbek wymazów pobranych

od ptaków dzikich żywych przez ornitologów i myśliwych.

3. Analiza i opracowanie wyników badań wraz ze wskazaniem wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przebadanie w kierunku AI 2000 próbek surowic pobranych od drobiu przez

przedstawicieli Inspekcji Weterynaryjnej oraz 500 próbek wymazów pobranych

od ptaków dzikich żywych przez ornitologów i myśliwych.

3. Analiza i opracowanie wyników badań wraz ze wskazaniem wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

ϭϬϯ

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przebadanie w kierunku AI 2000 próbek surowic pobranych od drobiu przez

przedstawicieli Inspekcji Weterynaryjnej oraz 500 próbek wymazów pobranych

od ptaków dzikich żywych przez ornitologów i myśliwych.

3. Analiza i opracowanie wyników badań, wraz ze wskazaniem wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań za 2028 r. i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wyniki badań usprawnią system wczesnego ostrzegania przed grypą ptaków.

6. Kooperanci

Inspekcja Weterynaryjna (pobieranie i przesyłanie próbek do badań) oraz stowarzyszenia

ornitologów (pomoc w zakresie identyfikacji miejsc związanych z masowym występowaniem

dzikich ptaków, w tym ich masowych padnięć, pobieranie i przesyłanie próbek).



ZADANIE NR 18

Ocena występowania chorób wywołanych przez prątki z grupy MTBC i MOTT u zwierząt

dzikich w różnych regionach Polski

1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Temat będzie kontynuacją badań prowadzonych w ostatnich edycjach programu

wieloletniego. Celem zadania będzie określenie występowania bakterii z rodziny

Mycobacteriace u różnych gatunków zwierząt. Wyniki dotychczas powadzonych badań

wykazały, że zwierzęta wolno żyjące są zarówno wrażliwe na zakażenia MOTT, jak i MTBC.

Głównym rezerwuarem prątków z kompleksu MTBC w Polsce jest bydło. Z uwagi na wysoce

zakaźny charakter gruźlicy może dojść do transmisji zakażeń z bydła na gatunki zwierząt wolno

żyjących podczas bytowania na obszarach wspólnych, takich jak np. pastwiska zlokalizowane

przy lasach.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Bakteriami wywołującymi gruźlicę u zwierząt są patogenne prątki z grupy MTBC. Obecnie

scharakteryzowano 11 gatunków w obrębie tej grupy, wśród których wyróżniamy również

szczep szczepionkowy Mycobacterium bovis BCG.

Mimo uznania Polski za kraj wolny od gruźlicy bydlęcej od 2009 r., zakażenia gruźlicą

bydlęcą u bydła są spotykane corocznie w różnych regionach kraju. W latach 2017–2021

z powodu dodatniego wyniku śródskórnego testu tuberkulinowego zlikwidowano w Polsce

1133 sztuk bydła. Gruźlicę potwierdzono u 600 zwierząt, co świadczy o skuteczności testu

tuberkulinowego na poziomie 53%. Jest to znacząco mniejsza liczba zarówno zlikwidowanego

bydła, jak i wyników dodatnich w porównaniu do lat poprzednich, co świadczy o tym,

że przyjęty program zwalczania tej zoonozy przynosi w Polsce oczekiwane efekty.

Zwykle głównym źródłem zakażenia bydła są inne osobniki chore i siejące zarazek

ϭϬϰ

wraz z wydzielinami i wydalinami. W dużych skupiskach zwierząt (chów alkierzowy)

zakażenie następuje głównie przez drogi oddechowe jako zakażenie aerogenne, kropelkowe lub

pyłowe. Innymi możliwymi drogami wniknięcia zarazków jest zakażenie alimentarne. Ta

forma zakażenia występuje u cieląt, świń oraz zwierząt futerkowych. Inne możliwe sposoby

zakażenia to zakażenie laktogenne, zakażenie podczas aktu płciowego, wewnątrzmaciczne,

przez pępowinę, przez otarcia naskórka lub zranienia. Wyjątkowo źródłem zakażenia może być

chory człowiek lub chore zwierzę przebywający w otoczeniu krów i rozsiewający prątki

do środowiska. Do zarażenia może dojść prątkami obecnymi w paszy, wodzie, środowisku

oraz drogą kontaktową. Prątki po dostaniu się do organizmu rozwijają się w miejscu

usadowienia, doprowadzając do powstania focus primarus. W tym ognisku zapalnym tworzy

się tkanka ziarninowa o charakterystycznej strukturze.

Badania wskazują, że najbardziej wrażliwym gatunkiem na zakażenie prątkiem bydlęcym

jest żubr, u którego rozwija się pełny obraz kliniczny i anatomopatologiczny wielonarządowej

gruźlicy. W związku z tym, że gruźlica w Bieszczadach ma charakter endemiczny,

rezerwuarem prątków MTBC stały się inne gatunki zwierząt dziko żyjących. Prątki MTBC

wywołują także chorobę u zwierząt przebywających w ogrodach zoologicznych.

Dotychczasowe wyniki badań wskazują, że w Polsce liczne gatunki zwierząt dzikich mogą

być zainfekowane prątkami MTBC. W przeszłości pojedyncze szczepy tych prątków

wyodrębniano z próbek pochodzących np. od saren, jeleni, dzików i żubrów. Szczególnie

niebezpieczne wydaje się występowanie choroby u zwierząt pozyskiwanych przez myśliwych

w trakcie polowań. O ile w przypadku żubrów nie dochodzi do bezpośredniego kontaktu

człowieka ze zwierzęciem, to obecność prątka w tuszach zwierząt pozyskanych w trakcie

polowań lub odstrzałów selekcyjnych stwarza wyjątkowo duże niebezpieczeństwo

dla konsumenta. Dla przypomnienia należy dodać, że prątek typu bydlęcego Mycobacterium

bovis lub niewiele różniący się od niego (wcześniej uważany za podtyp) Mycobacterium caprae

są bardziej oporne na czynniki środowiska zewnętrznego i leczenie niż prątek typu ludzkiego

Mycobacterium tuberculosis, wywołujący klasyczną gruźlicę u ludzi. MOTT (ang. mycobactria

other than tuberculosis) stanowią grupę ponad 200 gatunków prątków, w większości

patogennych dla ludzi i zwierząt. Bakterie z MOTT wywołują choroby zwane

mykobakteriozami. Stopień patogenności jest uwarunkowany jest gatunkiem prątka oraz

statusem immunologicznym gospodarza.

Prątki kwasooporne, zarówno MTBC jak i MOTT, są bardzo oporne na czynniki zewnętrzne.

W środowisku zacienionym i wilgotnym (np. pastwiska) mogą przetrwać nawet kilka miesięcy

i pozostawać w stanie zdolnym do wywołania infekcji. Celowe wydaje się ograniczenie

wykonywanych badań do obszarów, na których występowała gruźlica u bydła lub zwierząt

dzikich w ciągu ostatnich 5 lat, tj. głównie do terenu Bieszczad, puszczy Boreckiej i

Białowieskiego Parku Narodowego.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W dotychczas przeprowadzonych badaniach potwierdzono endemiczne występowanie

gruźlicy MTBC u zwierząt wolnożyjących (innych niż żubry) z terenu Bieszczad.

W tym kontekście istotnym osiągnięciem było wyizolowanie z tkanek dzika prątka

Mycobacterium kansasii (MOTT), który u ludzi może wywołać ciężką postać mykobakteriozy

płuc. Izolowano również Mycobacterium avium (MOTT) od jeleniowatych i dzików.

ϭϬϱ

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Wykonanie badań 250 próbek tkanek metodami klasycznej mikrobiologii od zwierząt

wolno żyjących (wszystkie gatunki dzikich ssaków pozyskanych przez myśliwych

podczas polowań, z punktów skupu dziczyzny, od zwierząt padłych, zabitych w wyniku

wypadków komunikacyjnych pozyskanych we współpracy z Inspekcją Weterynaryjną).

2. Podsumowanie wyników etapu i wyciągnięcie wstępnych wniosków.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wykonanie badań 250 próbek tkanek metodami klasycznej mikrobiologii od zwierząt

wolno żyjących (wszystkie gatunki dzikich ssaków pozyskanych przez myśliwych

podczas polowań, z punktów skupu dziczyzny, od zwierząt padłych, zabitych w wyniku

wypadków komunikacyjnych pozyskanych we współpracy z Inspekcją Weterynaryjną).

3. Wykonanie analizy uzyskanych wyników i porównanie do rezultatów otrzymanych

w poprzednim etapie.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wykonanie badań 250 próbek tkanek metodami klasycznej mikrobiologii od zwierząt

wolno żyjących (wszystkie gatunki dzikich ssaków pozyskanych przez myśliwych

podczas polowań, z punktów skupu dziczyzny, od zwierząt padłych, zabitych w wyniku

wypadków komunikacyjnych pozyskanych we współpracy z Inspekcją Weterynaryjną).

3. Określenie stopnia skażenia środowiska w miejscu przebywania zwierząt dzikich

uznanych za zainfekowane. Równoległe wykonanie badań Real-Time PCR z tych

samych próbek tkankowych i środowiskowych. Zestawienie i porównanie klasycznej

metody mikrobiologicznej i metod biologii molekularnej.

4. Porównanie wyników badań do danych z ubiegłych etapów pracy (2024 i 2025 r.).

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wykonanie 250 badań próbek tkanek metodami klasycznej mikrobiologii od zwierząt

wolno żyjących (wszystkie gatunki dzikich ssaków pozyskanych przez myśliwych

podczas polowań, z punktów skupu dziczyzny, od zwierząt padłych, zabitych w wyniku

wypadków komunikacyjnych pozyskanych we współpracy z Inspekcją Weterynaryjną).

3. Porównanie wyników do danych z lat ubiegłych i ocena epidemiologicznej dynamiki

występowania choroby po 4 latach realizacji tematu.

4. Gromadzenie i przetwarzanie danych pochodzących z badania prób i ich analiza.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ustalenie na podstawie analizy uzyskanych wyników możliwości zakażenia się przez

ϭϬϲ

zwierzęta domowe od zwierząt dzikich.

3. Dalsza analiza kolejnych danych epidemiologicznych. Planuje się badanie 250 próbek

tkanek z użyciem metod klasycznych i biologii molekularnej.

4. Wykonanie porównawczych badań szczepów wyodrębnionych od zwierząt dzikich

i zwierząt domowych na tych samych terenach. Określenie ich przynależności

gatunkowej i możliwości transferu ze zwierząt dzikich na wrażliwe gatunki zwierząt

domowych.

5. Zebranie całości wyników i ich analiza.

6. Opracowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Określenie stopnia występowania zakażeń MTBC i MOTT u zwierząt dzikich na wybranych

obszarach z jednoczesnym występowaniem choroby u zwierząt domowych jest niezmiernie

ważne z uwagi na zoonotyczny charakter zakażenia. Wykonanie analiz pozwoli na

opracowanie odpowiednich sposobów postępowania ze zwierzętami domowymi żyjącymi na

terenach zagrożonych występowaniem choroby. Jednocześnie dane uzyskane w trakcie

realizacji zadania umożliwią ustalenie stopnia zakażenia zwierząt dzikich i ewentualnych

metod eliminacji osobników określonych gatunków ze środowiska (np. odstrzał selekcyjny,

wyłapywanie i eliminacja). Uzyskane wyniki pozwolą na zastosowanie rozwiązań

minimalizujących możliwość transmisji zarazka na zwierzęta domowe oraz zmniejszenie

odsetka zwierząt zakażonych (głównie bydła) i reagujących testach tuberkulinowych.

7. Kooperanci

MRiRW, GIW, powiatowe inspektoraty weterynarii na terenie całego kraju, Koło Łowieckie

„Puszcza” w Białowieży i Nadleśnictwo Browsk.



ZADANIE NR 19

Ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie leptospirozy u świń i koni



1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Świń PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem badań jest uaktualnienie, poszerzenie oraz dostarczenie nowych danych na temat

rozprzestrzenienia zakażeń wywoływanych przez drobnoustroje z rodzaju Leptospira

w krajowych stadach świń i koni.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Obecnie leptospiroza jest uznawana za jedną z najbardziej rozprzestrzenionych zoonoz

na świecie. Jej czynnikiem etiologicznym są patogenne serowary krętków z rodzaju

Leptospira. Opisano dotychczas ponad 230 patogennych serowarów tych drobnoustrojów.

Wywoływane przez nie zakażenia mogą powodować bardzo zróżnicowane objawy, co znacznie

utrudnia prawidłowe i odpowiednio szybkie rozpoznanie. Oprócz łagodniejszych postaci

choroby przebiegających z objawami grypopodobnymi, część jej przypadków powoduje

ciężkie zaburzenia funkcji narządów wewnętrznych (nerek, wątroby, płuc, centralnego układu

ϭϬϳ

nerwowego). Konsekwencją zakażeń u kobiet w ciąży mogą być poronienia.

Mimo że znane są metody leczenia leptospirozy, śmiertelność w przypadku zachorowania

ludzi może sięgać ponad 10%. Przypadki śmiertelne, spowodowane przez zakażenia

leptospirami, są odnotowywane również w krajach dysponujących dobrze rozwiniętym

i dofinansowanym systemem ochrony zdrowia. Uciążliwą i nierzadko trudną do likwidacji

konsekwencją zakażeń leptospirami u ludzi i zwierząt jest nosicielstwo i siewstwo nerkowe.

Rezerwuarem i głównym źródłem zakażeń leptospirami w strefach klimatu umiarkowanego

są zwierzęta. Niepokojącym zjawiskiem obserwowanym w ostatnim czasie jest coraz częściej

spotykany bezobjawowy przebieg zakażeń leptospirami u świń i innych gatunków zwierząt.

Jedynym dostrzegalnym objawem, zwłaszcza w dużych stadach, bywają poronienia, stając się

przyczyną istotnych strat ekonomicznych.

Częste występowanie u zwierząt bezobjawowej postaci choroby oraz brak systematycznych

badań umożliwiających określenie stopnia rozprzestrzenienia ww. zakażeń w populacjach

różnych gatunków, stwarzają poważne zagrożenie przeniesienia ich na ludzi. Do zakażeń może

dochodzić m.in. przez bezpośredni kontakt z zanieczyszczonym drobnoustrojami moczem,

poronionymi płodami czy fragmentami łożyska, przy rozbiorze tusz zakażonych zwierząt,

przez kontakt z zanieczyszczoną moczem chorych zwierząt, a także podczas kontaktu z wodą

lub ściółką. Grupami szczególnie narażonymi na zakażenia są pracownicy sektora rolnospożywczego, w tym przede wszystkim osoby zatrudnione przy bezpośredniej obsłudze

zwierząt, tj. lekarze weterynarii, zootechnicy i pracownicy zakładów mięsnych zatrudnieni przy

rozbiorze tusz.

Ze względu na ww. zagrożenia i trudności diagnostyczne, jak też słabo rozpoznaną sytuację

epizootiologiczną w zakresie leptospirozy świń i koni, jednym ze skutecznych narzędzi

zmniejszających ryzyko rozprzestrzeniania zakażeń oraz przeniesienia ich na ludzi jest

prowadzenie monitoringowych badań serologicznych w populacjach ww. gatunków zwierząt.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Z badań przeprowadzonych w ostatnich latach przy użyciu OAM z surowicami

pochodzącymi od bydła i małych przeżuwaczy (owce i kozy) wynika, że zwierzęta

te w niewielkim stopniu ulegają zakażeniu, a sporadyczne reakcje z poszczególnymi

serowarami leptospir są na progu wykrywalności. W związku z powyższym wydaje się,

że dalsze badania tej grupy zwierząt są nieadekwatne do założeń epidemiologicznych.

Wyniki badań prowadzonych na przestrzeni ostatnich lat u świń niezmiennie wskazują, że

serowary leptospir wywołujące zakażenia w krajowej populacji świń należą najczęściej do

serogrup Pomona i Sejroe. Metodą odczynu aglutynacji mikroskopowej (OAM) wśród świń

badanych w latach 2019–2021 stwierdzono odpowiednio zakażenia na poziomie 1,93%, 4,70%

i 1,44%.

W badaniach przeprowadzonych u koni w 2019 r. (21,7%), 2020 r. (19,7%) i 2021 r.

(16,70%) z wykorzystaniem metody OAM jest zauważalny wysoki, utrzymujący się poziom

seroreagentów w analizowanej grupie. Obserwowane są bardzo wysokie miana przeciwciał

dla serowaru Sejroe, Pomona i Poi niejednokrotnie przekraczające barierę 1:25600, niezbicie

dowodząc, że populacja koni w Polsce jest zagrożona infekcjami Leptospira sp.

Biorąc pod uwagę dotychczas przeprowadzone badania, dalsze monitorowanie zakażeń u koni

wydaję się konieczne i uzasadnione.

ϭϬϴ

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania będą dotyczyć zwierząt utrzymywanych na terenie całego kraju, ze szczególnym

uwzględnieniem tych regionów Polski, w których prowadzi się intensywny chów zwierząt

wyszczególnionych w zadaniu gatunków. Docelowo zostanie pobrana pula próbek

reprezentująca w maksymalny możliwy sposób poszczególne województwa oraz terytorium

Polski, z uwzględnieniem liczby i struktury ferm w danym województwie oraz spodziewanej

prewalencji jednostki chorobowej. Liczba próbek pobieranych w poszczególnych stadach

zostanie dostosowana do wielkości stada tak, aby umożliwić wykrycie choroby w stadzie z 95%

prawdopodobieństwem.

W latach 2024–2028 przewiduje się zbadanie po 4200 próbek rocznie, w tym 2700 surowic

od świń oraz 1500 surowic od koni.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie programu pobierania próbek – organizacja pobierania i przesyłania

próbek do badań w kierunku leptospirozy w stadach świń i koni.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Porównanie uzyskanych wstępnych wyników z danymi uzyskanymi w trakcie realizacji

zadań w poprzedniej edycji programu wieloletniego.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań z poprzedniego okresu. Badania rejestracyjne próbek surowic

pobranych w liczbie zgodnej z rocznymi planami badań kontrolnych u świń i koni.

3. Określenie stopnia rozprzestrzenienia zakażeń poszczególnymi serowarami leptospir

u świń i koni na terenie kraju.

4. Porównanie uzyskanych wyników z danymi z poprzedniego okresu.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań z poprzedniego okresu. Badania rejestracyjne próbek surowic

pobranych w liczbie zgodnej z rocznymi planami badań kontrolnych u świń i koni.

3. Określenie stopnia rozprzestrzenienia zakażeń poszczególnymi serowarami leptospir

u świń i koni na terenie kraju.

4. Porównanie uzyskanych wyników z danymi z poprzedniego okresu.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań z poprzedniego okresu. Badania rejestracyjne próbek surowic

pobranych w liczbie zgodnej z rocznymi planami badań kontrolnych u świń i koni.

3. Określenie stopnia rozprzestrzenienia zakażeń poszczególnymi serowarami leptospir

u świń i koni na terenie kraju.

4. Porównanie uzyskanych wyników z danymi z poprzednich lat.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

ϭϬϵ

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań z poprzedniego okresu. Badania rejestracyjne próbek surowic

pobranych w liczbie zgodnej z rocznymi planami badań kontrolnych u świń i koni.

3. Określenie stopnia rozprzestrzenienia zakażeń poszczególnymi serowarami leptospir

u świń i koni na terenie kraju.

4. Porównanie uzyskanych wyników z danymi z poprzednich lat.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Prowadzone badania pozwolą na stałe rejestrowanie sytuacji epizootycznej w zakresie

zakażeń drobnoustrojami z rodzaju Leptospira w krajowej populacji świń i koni. Wyniki badań

umożliwią sprawną aktualizację danych w ww. zakresie, co pozwoli na bieżącą ocenę stopnia

zagrożenia związanego z możliwością przeniesienia zakażeń drobnoustrojami z rodzaju

Leptospira na ludzi, a w szczególności na urzędowych lekarzy weterynarii oraz lekarzy

weterynarii wolnej praktyki weterynaryjnej.

7. Kooperanci

Przewidywana jest pomoc Inspekcji Weterynaryjnej w nadzorze nad pobieraniem

i przesyłaniem próbek do badań.



ZADANIE NR 20

Ocena aktualnego występowania paratuberkulozy u bydła w Polsce oraz określenie siewstwa

i rozprzestrzeniania się choroby

1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem badań będzie rejestracja występowania paratuberkulozy w stadach bydła

na podstawie badań serologicznych próbek krwi i mleka oraz monitorowanie skali tego

zjawiska. Pod uwagę będzie brane także usprawnienie systemu diagnostyki choroby, określenie

siewstwa i rozprzestrzeniania się choroby w stadzie.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Paratuberkuloza jako osobna jednostka chorobowa została wyodrębniona w 1923 r.

Od tego czasu w wielu krajach, praktycznie na całym świecie, są stwierdzane liczne przypadki

tej choroby. Doświadczenia wskazują na istnienie infekcji u pewnego odsetka importowanych

zwierząt, co zostało potwierdzone w kilku przypadkach izolacją zarazka. W niektórych krajach,

będących dla Polski źródłem bydła importowanego (Holandia, Belgia, Dania), odsetek stad

zainfekowanych (określony na podstawie badań serologicznych) sięga nawet 30%. Wyjątkowo

długi okres wylęgania choroby (od kilku miesięcy do kilku lat) oraz brak charakterystycznych

objawów powoduje, że w wielu przypadkach choroba nie jest rozpoznawana lub jest

stwierdzana dopiero w jej ostatnim stadium powodującym wyniszczenie i śmierć zwierzęcia

oraz narażenie innych zwierząt w stadzie na chorobę.

Powstałe straty ekonomiczne z powodu paratuberkulozy nie są dokładnie ocenione, a skala

ϭϭϬ

tych strat nie jest obecnie znana. Na podstawie wyników badań szacuje się, że na terenie kraju

11–14% stad bydła wykazuje dodatnie wyniki badań serologicznych, zaś w niektórych

regionach Polski sytuacja jest jeszcze trudniejsza i zmienia się dynamicznie.

Zakażenie prątkiem Mycobacterium avium subsp. paratuberculosis jest także niebezpieczne

dla człowieka, gdyż może wywoływać tzw. chorobę Crohn’a. Obecnie uważa się,

że do wywołania choroby jest niezbędne także usposobienie genetyczne organizmu

oraz nawyki żywieniowe, jednakże elementem niezbędnym jest obecność żywych prątków

paratuberkulozy. Zoonoza ta ma ciężki przebieg, jest niezmiernie trudna do leczenia ze względu

na trudność w doborze leków oraz częstą konieczność interwencji chirurgicznej (resekcja części

jelit). Szczególnie jest niebezpieczna dla ludzi z bezpośredniego otoczenia zwierząt, co jest

spowodowane masowym siewstwem zarazka do środowiska wraz z kałem zwierząt, a także

możliwością pierwotnego lub wtórnego zakażenia mleka udojowego. Zarazek ma zdolność

przeżywania w wysokiej temperaturze, co wiąże się z możliwością zakażeń ludzi

spożywających mleko.

W Polsce zgodnie z obowiązującymi przepisami istnieje obowiązek zawiadamiania

o stwierdzeniu ognisk paratuberkulozy, jednakże w wielu przypadkach choroba pozostaje

nierozpoznana.

Podjęty temat jest kontynuacją zadania realizowanego w latach ubiegłych. Zadanie wymaga

kontynuacji, gdyż sytuacja epidemiologiczna paratuberkulozy w stadach bydła, a także

w stadach innych przeżuwaczy zmienia się dynamicznie i charakteryzuje się stopniowym

zwiększaniem odsetka zwierząt chorych. Na obecnym etapie badań nacisk będzie położony

na rozpoznawanie choroby z użyciem metod biologii molekularnej (RT-PCR), w celu

jak najszybszego wykrycia w stadzie siewców zarazka z kałem. Sprawdzenia wymagają

zmodyfikowane systemy badania oparte na wynikach kilku testów, eliminacji zwierząt chorych

i certyfikacji stad. Badania o zbliżonym profilu, znacznie bardziej rozbudowane, prowadzone

są intensywnie w sąsiednich krajach (np. w Czechach).

Zwiększające się corocznie odsetki bydła uznanego za zakażone świadczą o znacznym

rozprzestrzenieniu choroby oraz dużym niebezpieczeństwie kontaktu ludzi z zarazkiem.

Uzasadnia to potrzebę kontynuowania tematu badawczego. W badaniach będą użyte

standardowe metody hodowlane, a także przesiewowe badania serologiczne uzupełnione

nowoczesnymi metodami z zakresu biologii molekularnej. Materiał do badań będzie pozyskany

z oddzielnie wytypowanych stad oraz w ramach badań monitoringowych w kierunku brucelozy

i białaczki bydła.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W dotychczas przeprowadzonych badaniach stwierdzono stopniowo wzrastającą liczbę

zakażeń nie tylko w stadach bydła, ale także u innych gatunków przeżuwaczy (kozy, owce).

Choroba jest przenoszona do Polski najczęściej wraz z bydłem importowanym. Zanotowano

liczne przypadki wikłania przez zwierzęta zakażone paratuberkulozą wyników okresowych

badań tuberkulinowych w kierunku gruźlicy bydlęcej, co skutkowało likwidacją wielu zwierząt

z wynikami fałszywie dodatnimi.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

ϭϭϭ

1. Przebadanie testem Real-Time PCR 200 próbek kału (koordynacja z zadaniem nr 25)

w celu badań przesiewowych oceniających występowanie paratuberkulozy w Polsce.

2. Planuje się zbadanie 1000 próbek surowicy krwi w celu badań przesiewowych,

oceniając sytuację epidemiologiczną występowania paratuberkulozy u bydła w Polsce.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Na podstawie badań wykonanych w latach wcześniejszych wytypowanie stad z czynną

infekcją Mycobacterium avium subsp. paratuberculosis.

3. Przebadanie 200 próbek (70 próbek kału, 70 próbek surowicy i 60 próbek mleka)

ze stad, w których wcześniej była notowana paratuberkuloza.

4. Określenie korelacji między wynikami badania surowicy krwi, wynikami badania

mleka oraz kału na podstawie wyników wcześniejszych badań i danych literaturowych.

5. Planuje się zbadanie 1000 próbek surowicy krwi w celu badań przesiewowych,

oceniając sytuację epidemiologiczną występowania paratuberkulozy u bydła.

6. Analiza wyników uzyskanych w poprzednim etapie i ustalenie skali zjawiska

w rejonach pochodzenia materiału.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przebadanie testem Real-Time PCR 200 próbek kału (koordynacja z zadaniem nr 25)

w celu badań przesiewowych oceniających występowanie paratuberkulozy w Polsce.

3. Planuje się zbadanie 1000 próbek surowicy krwi w celu badań przesiewowych,

oceniając sytuację epidemiologiczną występowania paratuberkulozy u bydła.

4. Porównanie wyników z danymi z ubiegłych etapów pracy (z lat 2024 i 2025).

5. Analiza uzyskanych wyników.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Na podstawie badań wykonanych w latach wcześniejszych, wytypowanie stad z czynną

infekcją Mycobacterium avium subsp. paratuberculosis.

3. Przebadanie 200 próbek (70 próbek kału, 70 próbek surowicy i 60 próbek mleka)

ze stad, w których wcześniej była notowana paratuberkuloza.

4. Określenie korelacji między wynikami badania surowicy krwi, wynikami badania

mleka oraz kału na podstawie wyników wcześniejszych badań i danych literaturowych.

5. Planuje się zbadanie 1000 próbek surowicy krwi od bydła w celu badań przesiewowych.

6. Porównanie wyników z danymi z lat ubiegłych i ocena siewstwa i rozprzestrzeniania

choroby.

7. Gromadzenie i przetwarzanie danych pochodzących z badania prób i ich analiza.

8. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przebadanie testem Real-Time PCR 200 próbek kału (koordynacja z zadaniem nr 25)

ϭϭϮ

w celu badań przesiewowych oceniających występowanie paratuberkulozy w Polsce.

3. Dalsza analiza kolejnych danych epizootycznych. Planuje się badanie 1000 próbek

surowicy krwi.

4. Ustalenie na podstawie analizy uzyskanych wyników możliwości uwalniania stad

od choroby.

5. Porównanie wyników z danymi z lat ubiegłych.

6. Opracowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Określenie stopnia siewstwa i rozprzestrzenienia paratuberkulozy u bydła jest niezmiernie

ważne z uwagi na zoonotyczny charakter zakażenia, co pozwoli na wskazanie odpowiednich

działań zapobiegających kontaktowi zarazka z pracownikami obsługi. Dane uzyskane w trakcie

realizacji zadania umożliwią ustalenie progowych stopni zakażenia, dla których jest możliwe

jeszcze podjęcie działań eliminacji choroby ze stada i remontu tego stada, a także kiedy jest

konieczna likwidacja stada, aby ograniczyć rozprzestrzenianie się choroby na danym terenie.

Wyniki badań wraz z pogłębioną ich analizą zostaną przedstawione MRiRW oraz GIW.

Wykorzystanie tych wyników badań w praktyce umożliwi ograniczenie strat ekonomicznych

w stadach bydła mlecznego.

7. Kooperanci

MRiRW, GIW i powiatowe inspektoraty weterynarii na terenie całego kraju.



ZADANIE NR 21

Ocena częstości występowania gorączki Q w stadach bydła mlecznego

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Bydła i Owiec PIWet – PIB

2. Cel zadania

Ocena częstotliwości występowania Coxielli burnetii (C. burnetti) w populacji bydła

mlecznego w Polsce.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

C. burnetii wywołująca gorączkę Q to czynnik zoonotyczny, który może być przyczyną

poważnych powikłań zdrowotnych u ludzi objawiających się np. zapaleniem płuc, stawów, a

nawet mięśnia sercowego. Biorąc pod uwagę wysoki poziom prewalencji gorączki Q w

Europie, należy stwierdzić, że stanowi ona istotny problem związany zarówno ze stratami w

zakresie utrzymywania bydła (w tym zwłaszcza mlecznego), jak również w aspekcie ochrony

zdrowia publicznego. Należy podkreślić, że jest to patogen, który może ulegać transmisji

m.in. drogą aerogenną. Jednakże transmisja drogą alimentarną związana np. ze spożywaniem

mleka niepasteryzowanego lub produktów wytworzonych na jego bazie również nie jest

wykluczona. Dlatego też badania mleka na etapie fermy bydła nabierają bardzo istotnego

znaczenia.

Proponowany temat badawczy jest kontynuacją zadania z poprzedniej edycji programu

wieloletniego, które zostało zmodyfikowane i dostosowane do najnowszych trendów

ϭϭϯ

diagnostycznych. Z uwagi na fakt, że w Polsce coraz powszechniejsze stają się szczepienia

przeciwko C. burnetii, w badaniach przesiewowych stad mlecznych należy uwzględnić mleko,

co będzie nowym elementem zadania. Jednocześnie próbki mleka będą poddawane badaniu

metodą real-time PCR (wykrywanie fragmentu insercyjnego IS1111 genu transpozazy) w celu

ostatecznego potwierdzenia lub wykluczenia obecności C. burnetii. Nowym elementem

Programu będzie genotypowanie dodatnich izolatów DNA.

Zasadność kontynuacji badań w tym zakresie potwierdzają wyniki badań uzyskane w trakcie

realizacji poprzednich edycji programu wieloletniego, które wskazują, że przypadki lub

ogniska gorączki Q występują w Polsce i mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia publicznego.

Wyniki badań uzyskane w trakcie realizacji Programu zostaną porównane z tymi uzyskanymi

w latach poprzednich, co pozwoli na przeprowadzenie wiarygodnej oceny sytuacji

epidemiologicznej w Polsce.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Wyniki badań z realizacji programu wieloletniego w latach 2009–2013 wykazały, że C.

burnetii jest patogenem występującymi w populacji bydła mlecznego w naszym kraju. Wyniki

badań surowicy realizowanych w ramach programu wieloletniego w latach 2014–2018

wykazały, że odsetek zwierząt serododatnich wyniósł 20,76%. Również wyniki badań

serologicznych i real-time PCR uzyskane w latach 2019–2024 potwierdzają występowanie C.

burnetii w stadach bydła mlecznego. Biorąc pod uwagę powyższe wyniki badań, które

potwierdzają obecność C. burnetii w populacji bydła, a zwłaszcza bydła mlecznego, a także

uwzględniając konieczność prowadzenia monitoringu zakażeń na terenie krajów Unii

Europejskiej, kontynuacja badań na obecność C. burnetii w próbkach mleka oraz

genotypowanie wykrytych szczepów jest ważnym elementem ograniczenia szerzenia się tego

zoonotycznego czynnika.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania będą dotyczyć bydła mlecznego utrzymywanego na terenie całego kraju. Materiał

do badań stanowić będą próbki mleka zbiorczego lub indywidualnego. Próbki będą pobierane

przez Inspekcję Weterynaryjną lub hodowców zwierząt. Każdego roku zostanie przebadanych

300 próbek mleka zbiorczego lub indywidualnego na obecność przeciwciał anty-C. burnetti

przy zastosowaniu metody ELISA. Te same próbki zostaną poddane badaniu qPCR

na obecność materiału genetycznego C. burnetii. Wszystkie izolaty DNA o odpowiedniej

jakości i czystości, w których zostanie potwierdzony materiał genetyczny C. burnetii, będą

poddawane badaniu MST i MLVA w celu określenia genotypu i typu sekwencyjnego danego

szczepu, w celu porównania ich z danymi dostępnymi w bazach i określenia ich pochodzenia

filogenetycznego.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Prowadzenie badań w kierunku gorączki Q, analiza i opracowanie wyników badania

mleka testem ELISA i qPCR.

2. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w kierunku gorączki Q, analiza i opracowanie wyników badania

ϭϭϰ

mleka testem ELISA i qPCR oraz genotypowanie dodatnich izolatów DNA.

3. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2024 r.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w kierunku gorączki Q, analiza i opracowanie wyników badania

mleka testem ELISA i qPCR oraz genotypowanie dodatnich izolatów DNA.

3. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2025 r.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w kierunku gorączki Q, analiza i opracowanie wyników badania

mleka testem ELISA i qPCR oraz genotypowanie dodatnich izolatów DNA.

3. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2026 r.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w kierunku gorączki Q, analiza i opracowanie wyników badania

mleka testem ELISA i qPCR oraz genotypowanie dodatnich izolatów DNA.

3. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2027 r.

4. Analiza wyników uzyskanych z wynikami w poprzedniej edycji programu

wieloletniego. Określenie dynamiki zmian i ocena aktualnej sytuacji epidemiologicznej

oraz określenie potrzeb dalszych kierunków badań.

5. Przygotowanie raportu końcowego z analizą porównawczą lat 2019–2023 i przekazanie

go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Przeprowadzone badania umożliwią ocenę sytuacji epidemiologicznej w zakresie gorączki

Q w populacji bydła mlecznego w Polsce. Wyniki te mogą zostać wykorzystane przy

uzupełnieniu wytycznych odnośnie do postępowania w sytuacji pojawienia się ogniska

choroby, a zwłaszcza postępowania z mlekiem. Wyniki badań zostaną przekazane do GIW

i umożliwią dokonanie analizy ryzyka wystąpienia ww. chorób u bydła w Polsce.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną dotycząca pobierania i przesyłania

próbek do badań.



ZADANIE NR 22

Określenie możliwości występowania Bacillus anthracis na obszarach zalewowych

i narażonych na powodzie w Polsce oraz opracowanie mapy terenów potencjalnie zagrożonych

1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

ϭϭϱ

Zakład Epidemiologii i Oceny Ryzyka PIWet – PIB

Zakład Analiz Omicznych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest sprawdzenie obecności Bacillus anthracis (B. anthracis) oraz

opracowanie mapy terenów potencjalnie zagrożonych zanieczyszczeniem tą bakterią.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Wąglik jest wywoływaną przez laseczkę wąglika B. anthracis chorobą zakaźną

przebiegającą zazwyczaj pod postacią posocznicy. Charakterystyczny jest przede wszystkim

obrzęk śledziony oraz surowiczo-krwotoczne nacieki w tkance łącznej podskórnej i surowiczej.

Choroba występuje najczęściej u zwierząt roślinożernych, rzadziej u wszystkożernych

i mięsożernych oraz u ludzi. Zakażenie następuje za pośrednictwem paszy lub wody

zawierającej przetrwalniki wąglika. Pierwotnym źródłem zarazków są zwłoki padłych zwierząt.

Przyczyną zachorowań może być także mączka mięsno-kostna skażona B. anthracis.

Niebezpieczne są również ścieki z garbarni, w których przerabia się skóry zwierząt pochodzące

z różnych części świata. Podobne zagrożenie stanowią grzebowiska. W czasie powodzi wody

mogą roznosić przetrwalniki wąglika z pierwotnych źródeł zarazy na zalane pola i łąki.

B. anthracis jest Gram-dodatnią laseczką. Postacie wegetatywne są bardzo oporne

na działania niskiej temperatury, natomiast szybko giną w wyższej temperaturze. Przetrwalniki

są bardzo wytrzymałe na warunki środowiskowe. Jak wykazano w badaniach endospory

wąglika przetrzymane w glebie w laboratorium przeżywały 60 lat. Badania kości zwierząt

z Parku Narodowego Krugera (Afryka Południowa), których wiek określono na około 200 lat,

wykazały obecność endospor i uzyskano wzrost laseczek wąglika. Pozostawione przez Pasteura

hodowle B. anthracis okazały się żywe po upływie 68 lat. Zarazek ten wyosobniono z materiału

izolacyjnego dachu stacji London’s King Cross, której wiek określono na 110 lat.

Wąglik występuje na wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy. Zgodnie z WOAH World

Animal Health Information System (WAHIS) w 2018 r. przypadki wąglika stwierdzono w Azji

w Kirgistanie, Kazachstanie, Mjanmie i Rosji, jak również w Afryce w Burkina Faso, Malawi,

Mozambiku, Namibii i Tanzanii. Z kolei w 2019 r. donoszono o występowaniu wąglika w Azji

w Armenii, Azerbejdżanie i Kazachstanie, a także w Afryce w Botswanie, Burkina Faso,

Lesotho, Malawi, Namibii, Nigrze i Tanzanii. Natomiast w Europie w 2018 r. stwierdzono jego

obecność we Francji, w Rumunii, we Włoszech, na Węgrzech i w Ukrainie. W kolejnym roku

przypadki wąglika zanotowano na Białorusi, we Francji, w Macedonii, Rumunii, we Włoszech

i na Węgrzech.

W Polsce wąglik znajduje się w wykazie chorób zakaźnych zwierząt podlegających

obowiązkowi zwalczania. Na podstawie analizy biuletynów GIW „Stan zakaźnych chorób

zwierzęcych” stwierdzono, że w latach 1948–2014 przypadki wąglika odnotowano

w województwach lubelskim, mazowieckim, podkarpackim, podlaskim, świętokrzyskim,

a rzadziej także w dolnośląskim, kujawsko-pomorskim, lubuskim, łódzkim, małopolskim,

opolskim, pomorskim, śląskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim.

W ramach programu wieloletniego na lata 2014–2018 i 2019–2023 w badanych próbkach

pochodzących z dawnych grzebowisk zwierząt, jak również miejsc wypasu i padnięcia zwierząt

chorych na wąglik, wyosobniano izolaty podejrzane o przynależność do B. anthracis. Szczepy

wykazujące morfologię kolonii podobną do B. anthracis poddawano identyfikacji gatunkowej.

ϭϭϲ

Ze względu na występowanie u badanych izolatów niektórych cech typowych dla tego gatunku,

takich jak brak hemolizy, wrażliwość na bakteriofaga gamma, wrażliwość na penicylinę,

wzrost w postaci odwróconej jodełki, brak ruchu oraz fakt, że ocena cech biochemicznych nie

może jednoznacznie decydować o przynależności gatunkowej szczepów rodzaju Bacillus,

przeprowadzano testy PCR pozwalające na wykrycie plazmidu pXO1 i pXO2 oraz sekwencji

chromosomalnej. Wyniki dotychczas przeprowadzonych badań wskazują, że na terenach

potencjalnie zagrożonych jak dotąd nie wyizolowano tego drobnoustroju.

Wąglik jako choroba związana z przebywaniem B. anthracis w glebie może być

przenoszony z pierwotnych źródeł na tereny zalewowe i zalewane w czasie powodzi.

W celu kompleksowej oceny sytuacji epidemiologicznej oraz opracowania mapy terenów

potencjalnego występowania tego drobnoustroju na terytorium Polski jest niezbędne

przeprowadzenie badań na obszarach zalewowych i narażonych na niebezpieczeństwo

powodzi.

W próbkach środowiskowych, które są narażone na działanie różnych czynników fizycznych

i chemicznych prowadzących do zmian w genomie i plazmidach bakterii, oprócz typowych

szczepów B. anthracis mogą występować szczepy przejściowe. Szczepy te mogą wykazywać

niektóre cechy morfologiczne, fizjologiczne i biochemiczne typowe dla gatunku B. anthracis,

jak również obecność plazmidów pXO1 i pXO2, czy też specyficznej sekwencji

chromosomalnej. W przypadku wyizolowania szczepów B. anthracis oraz szczepów

przejściowych zostaną one poddane charakterystyce epidemiologicznej z zastosowaniem

techniki sekwencjonowania genomowego (WGS).

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W ramach programu wieloletniego na lata 2014–2018 z wojewódzkich inspektoratów

weterynarii zebrano informacje dotyczące miejsc występowania wąglika w Polsce w okresie

powojennym oraz lokalizacji grzebowisk. Nawiązano również kontakt z powiatowymi

lekarzami weterynarii w celu ustalenia lokalizacji dawnych grzebowisk oraz możliwości

pobierania próbek.

W ramach realizacji programu wieloletniego na lata 2014–2018 i 2019–2023 poddano

badaniu próbki gleby pobrane z dwunastu dawnych grzebowisk zwierząt, dwóch miejsc, na

których wypasano zwierzęta chore na wąglik oraz trzech miejsc, na których padły zwierzęta

chore na wąglik.

Uzyskane wyniki wskazują, że w próbkach pobranych z powierzchniowej warstwy gleby

na terenach potencjalnie zagrożonych do 2021 r. nie stwierdzono B. anthracis. Na podstawie

uzyskanych wyników jest sporządzana mapa terenów potencjalnego występowania tego

drobnoustroju na obszarze Polski.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Badania w kierunku wąglika (100 próbek).

2. Analiza, opracowanie wyników i na podstawie uzyskanych wyników sporządzenie

mapy potencjalnego występowania B. anthracis. Sformułowanie wniosków.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

ϭϭϳ

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań w kierunku wąglika (100 próbek).

3. Analiza, opracowanie wyników i na podstawie uzyskanych wyników, sporządzenie

mapy potencjalnego występowania B. anthracis.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2024 r. Sformułowanie

wniosków.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań w kierunku wąglika (100 próbek).

3. Analiza, opracowanie wyników i na podstawie uzyskanych wyników sporządzenie

mapy potencjalnego występowania B.anthracis.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

Sformułowanie wniosków.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań w kierunku wąglika (100 próbek).

3. Analiza, opracowanie wyników i na podstawie uzyskanych wyników sporządzenie

mapy potencjalnego występowania B. anthracis.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2026.

Sformułowanie wniosków.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań w kierunku wąglika (100 próbek).

3. Analiza, opracowanie wyników i na podstawie uzyskanych wyników sporządzenie

mapy potencjalnego występowania B. anthracis.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2027.

Sformułowanie wniosków.

5. Opracowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Na postawie danych uzyskanych w trakcie realizacji zadania zostanie określona możliwość

występowania B. anthracis na obszarach zalewowych i narażonych na powodzie na terytorium

Polski. Ustalenie rozprzestrzenienia się tego drobnoustroju na terenie kraju pozwoli na ocenę

sytuacji epidemiologicznej. Zbiorcze wyniki badań będą analizowane i zostaną sporządzone

mapy potencjalnego występowania B. anthracis, a opracowania będą przekazywane do GIW.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną w zakresie pobierania i przesyłania

próbek do badań.



ϭϭϴ

ZADANIE NR 23

Ocena występowania Listeria monocytogenes u zwierząt wolno żyjących na terytorium Polski

1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania Listeria monocytogenes (L. monocytogenes) i

innych Listeria spp. u zwierząt wolno żyjących, które mogą stanowić potencjalny rezerwuar

tych drobnoustrojów.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

L. monocytogenes jest małą Gram-dodatnią pałeczką. Spośród gatunków przynależnych do

rodzaju Listeria znaczenie epizootyczne i epidemiologiczne ma L. monocytogenes.

Sporadycznie u ludzi i zwierząt występują zachorowania wywoływane przez Listeria ivanovii,

Listeria innocua, Listeria seeligeri lub Listeria grayi.

L. monocytogenes występuje na całym świecie u bardzo wielu gatunków zwierząt, a także

u ludzi. Wszystkie zwierzęta żyjące w otoczeniu człowieka mogą być nosicielami listeriozy i

chorować na listeriozę. Istnieje wiele dróg szerzenia się tych drobnoustrojów między

zwierzętami, między zwierzętami a człowiekiem oraz między ludźmi. Mogą one przenosić się

na zwierzęta oraz ludzi za pośrednictwem zewnętrznych czynników środowiskowych, takich

jak gleba, woda, ścieki, odchody zwierząt, padłe zwierzęta, pasze i kiszonki. Drobnoustroje

mogą dostawać się do środowiska również za pośrednictwem chorych lub nosicieli,

gdzie w sprzyjających warunkach przeżywają, namnażają się i mogą powodować zakażenia

kolejnych osobników, w tym także ludzi.

Zakażenia L. monocytogenes występują zarówno u zwierząt użytkowych, jak i u zwierząt

wolno żyjących. W przypadku zwierząt użytkowych dotyczą one zarówno ssaków,

jak i ptactwa. Natomiast u zwierząt wolno żyjących występują u dużych ssaków, ptaków

i gryzoni. Drobnoustrój ten wyodosobniono także ze zwierząt laboratoryjnych, ryb,

skorupiaków, ślimaków, żab, mrówek, much i kleszczy.

U zwierząt objawy choroby zależą od wieku i stanu fizjologicznego. Wyróżnić można 4

zasadnicze postacie kliniczne listeriozy, takie jak listeriozę ośrodkowego układu nerwowego,

listeriozę okresu ciąży prowadzącą do ronień, przewlekłą listeriozę narządową oraz postać

posocznicową. U zwierząt większość klinicznych przypadków listeriozy dotyczy owiec, kóz

i bydła. U koni, świń, kotów, psów i ptactwa domowego występuje ona bardzo rzadko.

Spośród zwierząt futerkowych szczególnie wrażliwe są szynszyle.

Wśród ludzi najbardziej narażone na zakażenie L. monocytogenes są osoby starsze,

przewlekle chore, osoby mające upośledzony układ immunologiczny, kobiety ciężarne

oraz noworodki. Klinicznie listerioza najczęściej występuje w postaci zapalenia mózgu i opon

mózgowych. U kobiet ciężarnych przebiega ona wśród objawów grypopodobnych

z towarzyszącymi poronieniami. U noworodków listerioza przyjmuje postać ziarnicy

posocznicowej, w której współczynnik śmiertelności może dochodzić do 100%. Inne postacie

listeriozy u ludzi to zmiany skórne, zapalenie spojówek, węzłów chłonnych, wsierdzia, szpiku

i kości, płuc oraz stany zapalne żołądka i jelit.

Listerioza jest chorobą zakaźną zwierząt i ludzi i jest uważana za jeden z aktualnych

ϭϭϵ

problemów epizootycznych i epidemiologicznych. W krajach Unii Europejskiej w ostatnich

latach obserwuje się wzrost liczby przypadków zakażeń L. monocytogenes u ludzi. W ostatnim

opublikowanym raporcie EFSA z 2020 r. listerioza znajduje się na 5 miejscu wśród zoonoz za

kampylobakteriozą, salmonelozą, jersiniozą i infekcjami wywołanymi przez werotoksyczne E.

coli. Zgodnie z ww. raportem stwierdzono 1876 potwierdzonych przypadków listeriozy u ludzi,

współczynnik zachorowań wynosił 0,42 na 100 000 osób, a hospitalizacji wymagało 97,1%

przypadków chorobowych. Zgłoszono śmierć 167 osób, tak więc choroba ta charakteryzuje się

wysoką śmiertelnością wynoszącą 13%.

W Polsce, podobnie jak w krajach Unii Europejskiej, w ostatnich latach następuje wzrost

liczby przypadków zakażeń L. monocytogenes u ludzi. Z danych zawartych w Biuletynie

„Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce” NIZP – PZH i Głównego Inspektoratu Sanitarnego

wynika, że w 2019 r. stwierdzono 121 potwierdzonych przypadków listeriozy u ludzi, a

współczynnik zachorowań wynosił 0,32 na 100 000 osób. W Polsce również występował

wysoki procent hospitalizowanych przypadków chorobowych wynoszący 97,5%.

W

Polsce

listerioza

jest

jednostką

chorobową

podlegającą

rejestracji.

Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r.

w sprawie monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników

chorobotwórczych, zmieniająca decyzję Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę

Rady 92/117/EWG (Dz. Urz. UE. L 325 z 12.12.2003, str. 31, z późn. zm. – Dz. Urz. UE

Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 41, str. 344), zwana dalej „dyrektywą 2003/99/WE”,

wymienia listeriozę i jej czynniki chorobotwórcze wśród chorób odzwierzęcych i

odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, które mają być objęte monitorowaniem.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Prowadzenie badań w kierunku wykrywania obecności L. monocytogenes i innych

Listeria spp. w próbkach pochodzących od zwierząt wolno żyjących z użyciem

klasycznych metod mikrobiologicznych oraz metod biologii molekularnej (200 próbek).

2. Analiza, opracowanie wyników i sformułowanie wniosków.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań w kierunku wykrywania obecności L. monocytogenes i innych

Listeria spp. w próbkach pochodzących od zwierząt wolno żyjących (200 próbek).

3. Analiza, opracowanie wyników, porównanie uzyskanych wyników z wynikami

uzyskanymi w 2024 r. i sformułowanie wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań w kierunku wykrywania obecności L. monocytogenes i innych

Listeria spp. w próbkach pochodzących od zwierząt wolno żyjących (200 próbek).

3. Analiza, opracowanie wyników, porównanie uzyskanych wyników z wynikami

uzyskanymi w latach 2024 i 2025 i sformułowanie wniosków.

ϭϮϬ

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań w kierunku wykrywania obecności L. monocytogenes i innych

Listeria spp. w próbkach pochodzących od zwierząt wolno żyjących (200 próbek).

3. Analiza, opracowanie wyników, porównanie uzyskanych wyników z wynikami

uzyskanymi w latach 2024–2026 i sformułowanie wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań w kierunku wykrywania obecności L. monocytogenes i innych

Listeria spp. w próbkach pochodzących od zwierząt wolno żyjących (200 próbek).

3. Analiza, opracowanie wyników, porównanie uzyskanych wyników z wynikami

uzyskanymi w latach 2024–2027 i sformułowanie wniosków.

4. Opracowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Na postawie danych uzyskanych w trakcie realizacji zadania zostanie określone

występowanie L. monocytogenes i innych Listeria spp. u zwierząt wolno żyjących

na terytorium Polski. Ustalenie stopnia rozprzestrzenienia się tych drobnoustrojów jest istotne

ze względu na zoonotyczny charakter listeriozy. Pozwoli to na ocenę sytuacji

epidemiologicznej dotyczącej obecności L. monocytogenes i innych Listeria spp. u zwierząt

wolno żyjących na terenie Polski. Zbiorcze wyniki badań będą analizowane, a ich opracowania

przekazywane do GIW.

6. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną oraz z kołami łowieckimi w zakresie

pobierania i przesyłania próbek do badań.



ZADANIE NR 24

Ocena występowania zakażeń Francisella tularensis u zwierząt wolno żyjących

1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Ocena występowania zakażeń pałeczkami Francisella tularensis (F. tularensis) jako

czynnika zoonotycznego wśród zwierząt wolno żyjących stanowiących potencjalny rezerwuar

bakterii.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Tularemia jest jedną z poważniejszych zoonoz na świecie. Według Centrum Kontroli

Chorób Zakaźnych (CDC) w Atlancie (USA), Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)

oraz ECDC należy do czynników biologicznych z grupy A. Ponadto drobnoustrój F. tularensis

jest jednym z najbardziej zakaźnych czynników bakteryjnych. Do wywołania zakażenia

ϭϮϭ

wystarczy około 10 komórek. Jednocześnie należy podkreślić, że tularemia jest jednostką

nadzorowaną na mocy decyzji wykonawczej Komisji (UE) 2018/945 z dnia 22 czerwca 2018

r. w sprawie chorób zakaźnych i powiązanych szczególnych problemów zdrowotnych, które

mają być objęte nadzorem epidemiologicznym, a także odpowiednich definicji przypadków

(Dz. Urz. UE L 170 z 06.07.2018, str. 5), jak również jest jednostką rejestrowaną, zgodnie z

załącznikiem nr 3 do ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz

zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (Dz. U. z 2023 r. poz. 1075).

Sytuacja epidemiologiczna Polski w odniesieniu do tularemii u zwierząt nie była wcześniej

znana. Dopiero dzięki badaniom pilotażowym wykonanym w ramach programu wieloletniego

na lata 2014–2018 oraz 2019–2023 udało się wyizolować drobnoustroje z materiału

tkankowego pochodzącego od zwierząt dzikich. Fakt ten jest wyraźną przesłanką, co do

zasadności kontynuacji badań i poznania szerszego spektrum w zakresie rezerwuaru F.

tularensis w Polsce. Każdego roku są diagnozowane zachorowania na tularemię u ludzi w

Polsce. Według najnowszego raportu EFSA za 2020 r. dane dotyczące tularemii u ludzi

dostarczyło 26 krajów Unii Europejskiej (brak informacji z Danii), w których potwierdzono

laboratoryjnie 641 zachorowań u ludzi (współczynnik zapadalności 0,15/100 000 osób). W

Polsce odnotowano 4 osób chorych (współczynnik zapadalności 0,01/100 000). Według

najnowszego corocznego raportu NIZP – PZH za 2021 r. liczba przypadków dodatnich u ludzi

wzrosła w 2021 r. do 43 (współczynnik zapadalności 0,11/100 000 osób). Tularemia najczęściej

była stwierdzana w Szwecji (247 przypadków), Finlandii (143), Czechach (67) i Niemczech

(59), natomiast choroby nie odnotowano w Chorwacji, na Cyprze, w Grecji, Irlandii,

Luksemburgu, na Łotwie, Malcie, w Rumunii i we Włoszech Mając na względzie kraje

ościenne, gdzie odnotowuje się wielokrotnie więcej zachorowań, liczba zgłoszonych

przypadków w Polsce może być znacząco niedoszacowana. Jednocześnie izolacje

drobnoustroju mają miejsce również w województwach, w których nie stwierdzano

zachorowań u ludzi. W związku z tym istnieją przesłanki, które wskazują na zwierzęta wolno

żyjące lub rezerwuar środowiskowy jako źródło tego drobnoustroju w Polsce. Niezbędne jest

zatem prowadzenie dalszych badań w kierunku występowania drobnoustrojów F. tularensis

jako jednego z groźniejszych czynników zoonotycznych.

W odniesieniu do sytuacji epizootycznej w Europie drobnoustroje izolowano

przede wszystkim od gryzoni, dzików, jeleni i innych zwierząt wolno żyjących oraz od zwierząt

gospodarskich takich jak konie, bydło, owce, a także od psów. Ponadto głównymi źródłami

zakażenia człowieka były zające, drobne gryzonie, komary, woda (źródlana oraz z terenów

rekreacyjnych), żywność oraz osady ściekowe. Zakażenia u ludzi były notowane w całej

Europie, a w szczególności w Szwecji, Niemczech, we Włoszech, w Hiszpanii, Turcji oraz

Gruzji.

W odniesieniu do sytuacji epizootycznej na świecie, zakażenia mają miejsce

przede wszystkim w USA, Kanadzie, Meksyku oraz Rosji, bowiem występowanie zakażenia

pałeczkami F. tularensis jest ograniczone do półkuli północnej.

Rozpoznawanie tularemii opiera się przede wszystkim na testach serologicznych, głównie

odczynie aglutynacji probówkowej (OA), testach immunoenzymatycznych typu ELISA.

Testy te mogą być z powodzeniem wykorzystywane w badaniach przesiewowych. Jednak

ze względu na fakt, że u zwierząt choroba przebiega często w postaci ostrej, jeszcze przed

ϭϮϮ

wytworzeniem odpowiedzi humoralnej, badania serologiczne mogą mieć ograniczone

zastosowanie. „Złotym standardem”, mimo niższej czułości, są badania bakteriologiczne

polegające na izolacji czynnika zakaźnego z materiału biologicznego. Badania takie mogą być

wykonywane metodą klasycznej izolacji drobnoustrojów na pożywkach mikrobiologicznych.

Ponadto jest celowe wykorzystanie technik biologii molekularnej – Real-Time PCR

jako metody szybkiej i czułej. Metody takie opracowano w Zakładzie Mikrobiologii

PIWet– PIB jako możliwe do zastosowania w badaniach masowych próbek pochodzących

od zwierząt dzikich.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W latach 2014–2018 pozyskano próbki pochodzące od 1479 zwierząt wolno żyjących

(borsuk, bóbr, chomik europejski, dzik, jeleń, jenot, kret, królik, kuna, lis, łasica, mysz polna,

norka, nornica, nornik północny, ptaki drapieżne, ryjówka aksamitna, sarna, szczur, tchórz,

wiewiórka i zając). Próbki pozyskiwano zarówno od zwierząt padłych, jak i odłowionych.

W badaniach materiału od zwierząt uzyskano 18 wyników dodatnich. Drobnoustroje

F. tularensis ssp. holarctica wyizolowano w przypadku badania 1 zająca, 1 dzika, 1 borsuka,

1 łasicy, 2 wiewiórek, 4 kun i 8 lisów. W przypadku pozostałych próbek uzyskano wyniki

ujemne. W 2019 r. przeprowadzono badania 250 próbek pochodzących od zwierząt dzikich

(mysz, kuna, kot, lis, szczur, jenot, wiewiórka, jeż, zając, królik, dzik i kleszcz) i uzyskano

charakterystyczny dla F. tularensis amplikon w próbce pochodzącej od dzika. W 2020 r.

przeprowadzono badania próbek pochodzących od zwierząt dzikich (mysz, kuna, lis, jenot,

wiewiórka, zając, dzik, jeleń i sarna), ale nie udało się wyizolować pałeczek F. tularensis.

Z kolei w 2021 r. udało się uzyskać 2 wyniki dodatnie.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na kolejne etapy

Etap I: 2024 r.

1. Uzgodnienie warunków realizacji Programu z Inspekcją Weterynaryjną, kołami

łowieckimi, lekarzami weterynarii wolnej praktyki, uzgodnienie harmonogramu

nadsyłania próbek tkanek (śledziona, wątroba, płuca i węzły chłonne) lub małych

zwierząt w całości do badań. W celu oceny występowania F. tularensis zostanie pobrane

250 próbek pochodzących od różnych gatunków zwierząt wolno żyjących.

2. Analiza, opracowanie wyników i sformułowanie wniosków.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie pobierania próbek tkanek (śledziona, wątroba, płuca i węzły chłonne)

lub małych zwierząt i wykonywanie badań w kierunku obecności F. tularensis u

zwierząt wolno żyjących – 250 próbek.

3. Analiza, opracowanie wyników, porównanie wyników z 2024 r. i sformułowanie

wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie pobierania próbek tkanek (śledziona, wątroba i węzły chłonne) lub

ϭϮϯ

małych zwierząt i wykonywanie badań w kierunku obecności F. tularensis u zwierząt

wolno żyjących – 250 próbek.

3. Analiza, opracowanie wyników, porównanie z wynikami z lat 2024 i 2025

i sformułowanie wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie pobierania próbek tkanek (śledziona, wątroba i węzły chłonne) lub

małych zwierząt i wykonywanie badań w kierunku obecności F. tularensis u zwierząt

wolno żyjących – 250 próbek.

3. Analiza, opracowanie wyników, porównanie z wynikami z lat 2024–2026,

i sformułowanie wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie pobierania próbek tkanek (śledziona, wątroba i węzły chłonne) lub

małych zwierząt i wykonywanie badań w kierunku obecności F. tularensis u zwierząt

wolno żyjących – 250 próbek.

3. Analiza, opracowanie wyników i sformułowanie wniosków.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GLW.

5. Opracowanie raportu końcowego obejmującego 5 lat prowadzonych badań oraz analizę

porównawczą uzyskanych rezultatów.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Realizacja Programu pozwoli ocenić sytuację epidemiologiczną w zakresie występowania

zakażeń F. tularensis w populacji zwierząt wolno żyjących na terytorium Polski. Jednocześnie

uzyskane wyniki badań pozwolą na porównanie ich z wynikami uzyskanymi w ramach

poprzednich edycji programu wieloletniego. Ponadto przeprowadzone badania pozwolą na

szerszą analizę występowania zakażeń F. tularensis w środowisku, stanowiąc realizację

zadania nakreślonego poszczególnym państwom w zakresie monitorowania chorób

odzwierzęcych przenoszonych przez populacje dzikich zwierząt. Uzyskane dane zostaną

wykorzystane do sporządzenia odpowiednich sprawozdań, które zostaną przekazane do GIW.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną oraz kołami łowieckimi w zakresie

pobierania i przesyłania próbek do badań.

ZADANIE NR 25

Ocena sytuacji epidemiologicznej zakażeń Salmonella u zwierząt



1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

Zakład Epidemiologii i Oceny Ryzyka PIWet – PIB

ϭϮϰ

Zakład Analiz Omicznych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie występowania

− zakażeń Salmonella u zwierząt (świnie, gęsi, kaczki, bydło, zwierzęta towarzyszące,

w tym egzotyczne) i w zakładach wylęgu drobiu (ZWD),

− serowarów Salmonella wzdłuż łańcucha pokarmowego.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Od wielu lat pałeczki Salmonella są jedną z najczęstszych przyczyn odzwierzęcych zakażeń

pokarmowych człowieka. W większości krajów europejskich zachorowania wywołują głównie

serowary Enteritidis i Typhimurium, których głównym rezerwuarem są zwierzęta rzeźne

oraz kury nioski towarowe, a drogą zakażenia – zanieczyszczona żywność pochodzenia

zwierzęcego. Epidemiologię salmonellozy charakteryzuje duża dynamika wynikająca

z częstotliwości występowania w danym czasie i na danym obszarze geograficznym różnych

serowarów Salmonella. Tempo zmian sytuacji epidemiologicznej salmonellozy uległo

intensyfikacji w związku z przemieszczaniem się ludzi i globalizacją handlu zarówno

żywnością, jak i zwierzętami.

Charakterystyka izolatów Salmonella pozwala ustalić powiązania epidemiologiczne między

Salmonella izolowanymi z różnych etapów łańcucha pokarmowego, zidentyfikować źródła i

drogi szerzenia się zakażeń. Wskazanie drobiu i produktów drobiowych jako głównej

przyczyny zakażeń człowieka spowodowało wdrożenie w stadach reprodukcyjnych

i towarowych indyków i kur (brojlery i kury nioski) krajowych programów zwalczania

niektórych serowarów Salmonella zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 2160/2003 Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie zwalczania salmonelli i innych

określonych odzwierzęcych czynników chorobotwórczych przenoszonych przez żywność

(Dz. Urz. UE L 325 z 12.12.2003, str. 1, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne,

rozdz. 3, t. 41, str. 328). Mimo ograniczenia częstotliwości występowania Salmonella u tych

zwierząt, ciągle wysoka liczba zachorowań u ludzi świadczy o znaczeniu innych źródeł i dróg

zakażenia. Objęcie aktywnym monitoringiem stad świń w programie wieloletnim na lata 2014–

2018 oraz 2019–2023 wykazało niepokojącą skalę występowania zakażeń i uzupełniło obraz

epidemiologiczny występowania Salmonella w Polsce, wskazując te zwierzęta jako potencjalne

źródło zakażenia człowieka. Charakterystyka epidemiologiczna szczepów Salmonella oraz

monitoring stad świń wykazały jak istotny jest maksymalnie szeroki zakres badań

wykraczający poza wymagania wynikające z przepisów Unii Europejskiej. Okazało się, że

świnie są źródłem szeregu serowarów Salmonella (np. S. Derby, jednofazowa S. Typhimurium,

S. Bredeney) będących częstą przyczyną zachorowań człowieka. Wykazano istnienie

związków epidemiologicznych między szczepami izolowanymi od tych zwierząt i z żywności

pochodzenia zwierzęcego. Dlatego też jest niezbędne objęcie aktywnym monitoringiem

kolejnych sektorów produkcji zwierzęcej, w których nie są realizowane programy zwalczania,

a co do których istnieją przesłanki wskazujące na występowanie zakażeń Salmonella. Ustawa

z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych

zwierząt wśród chorób podlegających obowiązkowi rejestracji wymienia salmonellozy bydła i

świń oraz drobiu. Zasadność przeprowadzenia badań w stadach gęsi i kaczek potwierdzają

wyniki uzyskane w programie wieloletnim na lata 2019–2023, gdzie otrzymano odpowiednio

ϭϮϱ

ponad 60% i 40% próbek dodatnich. Źródłem izolacji Salmonella było również bydło, chociaż

skala częstotliwości występowania tego patogenu u tych zwierząt i znaczenie epidemiologiczne

w epidemiologii salmonellozy pozostaje nierozpoznane. Na uwagę zasługują też nieobjęte

krajowymi programami zwalczania Salmonella ZWD. W świetle dochodzenia

epidemiologicznego prowadzonego jesienią 2016 r. w związku z zatruciami pokarmowymi

odnotowanymi na terytorium Unii Europejskiej i powiązanymi z konsumpcją jaj, to ZWD są

prawdopodobną drogą przeniesienia zakażenia Salmonella do stad towarowych. Ponadto

istotnym źródłem zakażeń człowieka są utrzymywane hobbystycznie egzotyczne zwierzęta

towarzyszące niewystępujące na terytorium Polski, których definicję podaje Europejska

Konwencja Ochrony Zwierząt Towarzyszących z dnia 13 listopada 1987 r. Kontakt z nimi może

prowadzić do zakażeń rzadko występującymi serowarami Salmonella. W przypadku gadów,

często będących nosicielami Salmonella, używa się terminu RAS (ang. reptile-associated

salmonellosis) – salmonellozy związanej z gadami. Z danych zawartych w raporcie

zoonotycznym EFSA i ECDC za 2020 r. wynika, że koty mogą być istotnym wektorem zakażeń

Salmonella. Dostarczone przez wybrane kraje informacje wskazują na 45% wyników dodatnich

w obrębie tego gatunku zwierząt towarzyszących. Włączenie do badań próbek pochodzących

od psów i kotów pozwoli na uzyskanie wiedzy dotyczącej sytuacji epidemiologicznej

występowania Salmonella u tych zwierząt w kraju.

Uzyskane dane mogą zostać wykorzystane do uzasadnienia potrzeby podjęcia adekwatnych

działań zaradczych – od akcji informacyjnych adresowanych np. do posiadaczy gadów,

do modyfikacji lub opracowania i wdrożenia przez Inspekcję Weterynaryjną programów

zwalczania Salmonella (np. objęcie programami ZWD). W efekcie ograniczenie częstotliwości

zakażenia Salmonella w poszczególnych populacjach zwierząt przełoży się na ograniczenie

częstotliwości występowania salmonelozy u ludzi w Polsce.

Konieczność kontynuacji badań realizowanych obecnie w ramach Programu wynika

z obowiązku nałożonego w art. 4 i art. 9 dyrektywy 2003/99/WE na państwa członkowskie,

które mają zbierać odpowiednie i porównywalne dane w celu określenia i scharakteryzowania

zagrożeń, oceny narażenia i scharakteryzowania ryzyka związanego z chorobami

odzwierzęcymi i odzwierzęcymi czynnikami chorobotwórczymi oraz oceny tendencji ich

występowania, a także z ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz

zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (zgodnie z art. 52 choroby wymienione w załączniku 5

do tej ustawy, w tym salmonelloza, podlegają obowiązkowi monitorowania).

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Prowadzone badania pozwoliły ocenić sytuację epidemiologiczną zakażeń Salmonella

u różnych gatunków zwierząt. Obserwowano dynamikę zmian oraz różnice i podobieństwa

z sytuacją w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej i świata. Wskazano serowary

dominujące i pojawiające się w poszczególnych sektorach produkcji zwierzęcej, produkcji

żywności i pasz. Dane te stanowiły istotny element przekazanego do EFSA i KE raportu

o występowaniu czynników chorób odzwierzęcych. Analizowano również związki

epidemiologiczne szczepów reprezentujących szereg serowarów Salmonella występujących

w Polsce od lat lub pojawiających się w okresie wykonywania badań. Mimo że większość

szczepów serowarów takich jak S. Mbandaka, S. Kentucky, jednofazowe szczepy

S. Typhimurium, S. Enteritidis, S. Infantis wykazuje klonalny charakter zakażeń w łańcuchu

ϭϮϲ

produkcji zwierzęcej, to pojawiają się również nowe warianty świadczące o dynamice

w epidemiologii tej bakterii związanej z nowymi lub nierozpoznanymi źródłami i drogami

szerzenia się.

Badania stad świń wykazały wysoką, bo przekraczającą 12%, częstość zakażeń wywołanych

głównie przez S. Derby oraz jednofazowe szczepy S. Typhimurium, jako ich najczęstszą

przyczynę. Serowary te są wymieniane wśród najczęściej wywołujących zakażenia ludzi w

Polsce. Warto też zwrócić uwagę na zakażenia egzotycznych zwierząt towarzyszących, głównie

gadów, będących często nosicielami wielu serowarów Salmonella. Szczepy te wykazują

związki epidemiologiczne z izolatami uzyskiwanymi z przypadków zachorowań człowieka

(RAS). Przykład ogniska epidemiologicznego związanego z wystąpieniem zakażeń S.

Enteritidis w stadach towarowych kur (jesień 2016 r.), którego źródła nie udało się ustalić,

wskazuje na potrzebę kontynuacji monitoringu ZWD. Uzyskane dotychczas wyniki pokazały,

że w ponad 10% pobranych wymazów środowiskowych stwierdzano występowanie głównie S.

Enteritidis, a w dalszej kolejności S. Infantis. W toku dotychczasowych badań kaczek i gęsi

wykazano, że mogą one stanowić istotny rezerwuar Salmonella. W blisko 60% stad kaczek i

35% stad gęsi stwierdzano występowanie różnych serowarów Salmonella, tj. Enteritidis,

Typhimurium, Typhimurium 1,4,[5],12:i:- (szczep jednofazowy), Senftenberg, Anatum,

Indiana, Infantis, Newport, London. Kontynuacja dotychczas realizowanych badań

(charakterystyka epidemiologiczna szczepów Salmonella, monitoring stad świń) pozwoli na

uzyskanie aktualnych informacji dotyczących źródeł i skali zakażeń Salmonella u zwierząt i

oszacowanie ich w kontekście oceny sytuacji epidemiologicznej i zagrożeń zdrowia

publicznego.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

A. Monitoring występowania Salmonella u zwierząt rzeźnych – na podstawie

dostarczonych przez Inspekcję Weterynaryjną danych dotyczących wielkości i liczby

stad poszczególnych gatunków zwierząt dla każdej populacji zostanie opracowany plan

pobierania próbek w poszczególnych województwach. W wyznaczonych

gospodarstwach, stadach lub rzeźniach Inspekcja Weterynaryjna pobierze określoną

liczbę i rodzaj próbek.

Badania obejmą następujące populacje zwierząt

1) stada świń (n=150); badania obejmą stada podstawowe (lochy) i towarowe

(tuczniki) badane rotacyjnie w cyklach rocznych; w każdym ze stad zostaną pobrane

2 próbki (kał/okładziny na buty i próbka kurzu); liczba analiz – 300;

2) stada gęsi i kaczek (n=150); badania obu gatunków będą realizowane rotacyjnie

w cyklu rocznym i obejmą 150 stad, zarówno gospodarskich, jak i towarowych;

w każdym ze stad zostaną pobrane 2 próbki kału/okładzin na buty; liczba analiz

– 300;

3) bydło i cielęta (n=200, 1 próbka pobierana od 1 zwierzęcia); badania obu grup

zwierząt będą realizowane rotacyjnie w cyklach rocznych; w badaniach zostaną

wykorzystane próbki kału pobierane indywidualnie od każdego zwierzęcia w trakcie

uboju zwierząt na potrzeby realizacji zadania 26; liczba analiz – 200.

B. Monitoring występowania Salmonella u zwierząt towarzyszących – badanie będzie

realizowane przy udziale Inspekcji Weterynaryjnej, lekarzy weterynarii wolnej praktyki

ϭϮϳ

i hodowców; próbki kału lub wymazy środowiskowe będą pobierane na zasadach

dobrowolności od określonych gatunków zwierząt egzotycznych towarzyszących,

z hurtowni, sklepów i ogrodów zoologicznych oraz od prywatnych właścicieli;

badaniami zostaną objęte także psy i koty pochodzące z hodowli oraz utrzymywane

w prywatnych domach; w kolejnych etapach realizacji Programu jest możliwe objęcie

badaniami określonej grupy (gatunków) zwierząt; rocznie przewiduje się wykonanie

badania 100 próbek.

C. Monitoring występowania Salmonella w środowisku ZWD – z danych GIW wynika, że

w Polsce działalność prowadzi 173 ZWD, z których 120 prowadzi wylęg jaj gatunku

kura, 5– indyk, a 49 – innych gatunków drobiu; w 2024 r. próbki zostaną pobrane w

około 150 ZWD; w kolejnych latach jest możliwe pobieranie próbek z określonej

kategorii ZWD (np. wielokrotne pobieranie próbek w ciągu roku w ZWD

produkujących indyki); za każdym razem będą pobierane 2 środowiskowe próbki

zbiorcze (np. puch lub kurz i wymaz z podłogi); korekta planu pobierania próbek będzie

podejmowana na podstawie wyników badań w poprzednich etapach i w uzgodnieniu z

GIW i MRiRW.

D. Charakterystyka epidemiologiczna szczepów Salmonella – szacuje się, że badania obok

izolatów pochodzących z ww. analiz obejmą również izolaty przekazywane przez

weterynaryjne laboratoria diagnostyczne; badania będą wykonywane z zastosowaniem

metod fenotypowych (identyfikacja serologiczna, oznaczanie oporności na substancje

przeciwbakteryjne) i genotypowych (np. PCR, MLST, WGS).

Rocznie przewiduje się zbadanie 1200 próbek, z uwzględnieniem próbek, o których mowa

w częściach A, B i C, z zastosowaniem referencyjnej metody wykrywania Salmonella.

Badania będą realizowane w następujących etapach

Etap I: 2024 r.

1. Monitoring stad świń (lochy), gęsi i bydła.

2. Monitoring populacji zwierząt towarzyszących (psy i koty).

3. Monitoring środowiska ZWD.

4. Charakterystyka epidemiologiczna wybranych izolatów Salmonella.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ustalenie zakresu i harmonogramu badań.

3. Monitoring stad świń (tuczniki) i kaczek oraz cieląt.

4. Monitoring populacji egzotycznych zwierząt towarzyszących.

5. Monitoring środowiska ZWD.

6. Charakterystyka epidemiologiczna wybranych izolatów Salmonella.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ustalenie zakresu i harmonogramu badań.

3. Monitoring stad świń (lochy), gęsi i bydła.

ϭϮϴ

4. Monitoring populacji zwierząt towarzyszących (psy i koty).

5. Monitoring środowiska ZWD.

6. Charakterystyka epidemiologiczna wybranych izolatów Salmonella.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ustalenie zakresu i harmonogramu badań.

3. Monitoring stad świń (tuczniki) i kaczek oraz cieląt.

4. Monitoring populacji egzotycznych zwierząt towarzyszących.

5. Monitoring środowiska ZWD.

6. Charakterystyka epidemiologiczna wybranych izolatów Salmonella.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ustalenie zakresu i harmonogramu badań.

3. Monitoring stad świń (lochy) i gęsi oraz bydła.

4. Monitoring populacji zwierząt towarzyszących (psy i koty).

5. Monitoring środowiska ZWD.

6. Charakterystyka epidemiologiczna wybranych izolatów Salmonella.

7. Opracowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane wyniki badań pozwolą ocenić sytuację epidemiologiczną w zakresie

występowania Salmonella w populacji zwierząt, w tym świń, gęsi, kaczek, bydła, egzotycznych

zwierząt towarzyszących, i środowisku produkcji drobiarskiej (w obszarze nieobjętym

krajowymi

programami

zwalczania).

Możliwe

będzie

wykazanie

powiązań

epidemiologicznych między szczepami Salmonella izolowanymi w różnych miejscach

łańcucha pokarmowego oraz wykrycie nowych źródeł i dróg rozprzestrzeniania się bakterii

(np. przez kontakt bezpośredni ze zwierzętami towarzyszącymi). Zadanie „Ocena sytuacji

epidemiologicznej zakażeń Salmonella u zwierząt” jest komplementarne z krajowymi

programami zwalczania Salmonella w poszczególnych sektorach produkcji zwierzęcej

realizowanymi we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej i w sposób pośredni

może służyć do oceny ich skuteczności. Wyniki analiz będą przekazywane do GLW w celu ich

wykorzystania w sprawozdaniach wymaganych przepisami prawa Unii Europejskiej. Uzyskane

wyniki pozwolą również na ocenę skali występowania zakażeń Salmonella w populacji innych

gatunków zwierząt rzeźnych i towarzyszących (egzotycznych) wraz z określeniem znaczenia

stwierdzanych epidemiologicznego serowarów. W ten sposób zostaną stworzone podstawy do

ewentualnego opracowania lub korekt obowiązujących obecnie programów zwalczania

Salmonella w poszczególnych sektorach produkcji zwierzęcej. Podjęcie takich działań przez

Inspekcję Weterynaryjną może przyczynić się ograniczenia częstotliwości zakażeń zwierząt i

wzrostu świadomości zagrożeń dla zdrowia ludzi (np. w odniesieniu do zwierząt

towarzyszących), czego efektem będzie ograniczenie częstotliwości występowania

salmonelozy u ludzi. Wyniki uzyskane w trakcie realizacji tematu badawczego posłużą również

ϭϮϵ

do opracowania publikacji obejmujących problematykę sytuacji epidemiologicznej

salmonellozy u zwierząt w kraju.

7. Kooperanci

Inspekcja Weterynaryjna

− GLW – odbiorca zbiorczych wyników badań,

− wojewódzkie inspektoraty weterynarii (wojewódzcy koordynatorzy) – udostępnienie

danych niezbędnych do opracowania planu pobierania próbek, koordynacja i nadzór

nad realizacją harmonogramu pobierania próbek,

− powiatowe inspektoraty weterynarii – pobieranie próbek w wyznaczonej rzeźni

lub gospodarstwie we wskazanym przez wojewódzkiego koordynatora terminie i

przesłanie próbek do laboratorium PIWet – PIB; odbiorca sprawozdań z badania.

Laboratoria PIWet – PIB

− Zakład Mikrobiologii – wykrywanie, identyfikacja i charakterystyka

epidemiologiczna szczepów Salmonella,

− Zakład Epidemiologii i Oceny Ryzyka – analizy epidemiologiczne dotyczące

częstotliwości i czynników ryzyka związanych z występowaniem zakażeń

Salmonella,

− Zakład Analiz Omicznych – analizy genomiczne i proteomiczne wybranych

szczepów Salmonella w ramach ich charakterystyki epidemiologicznej.



ZADANIE NR 26

Ocena sytuacji epidemiologicznej dotyczącej występowania oporności na substancje

przeciwbakteryjne Escherichia coli izolowanych od zwierząt

1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

Zakład Analiz Omicznych PIWet – PIB

Zakład Epidemiologii i Oceny Ryzyka PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena sytuacji epidemiologicznej i jej zmian w czasie w zakresie

występowania oporności na substancje przeciwbakteryjne Escherichia coli (E. coli)

izolowanych od zwierząt w trakcie uboju lub w gospodarstwie. Program umożliwi

identyfikację źródeł bakterii opornych, określenie częstotliwości występowania szczepów

opornych oraz identyfikację i charakterystykę mechanizmów oporności.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Monitorowanie oporności E. coli realizowane w ramach programu wieloletniego w latach

2009–2013, 2014–2018 i 2019–2023 potwierdziło istnienie rezerwuaru bakterii opornych u

zwierząt rzeźnych, a także potwierdziło związek występowania oporności ze źródłem izolacji

bakterii. E. coli jako niepatogenne bakterie komensalne są indykatorem intensywności

stosowania antybiotyków w gospodarstwach utrzymujących zwierzęta oraz rezerwuarem

i wektorem

genów

oporności,

które

mogą

zostać

przekazane

bakteriom

chorobotwórczym zwierząt i ludzi. Antybiotykooporność może wiązać się z klonalnym

ϭϯϬ

szerzeniem się zakażeń lub być wyrazem presji środowiskowej wynikającej ze stosowania

substancji przeciwbakteryjnych. Na uwagę zasługuje kumulacja genów oporności przez

niektóre bakterie prowadząca do ich wielooporności. W konsekwencji antybiotykooporność

może nasilać się na skutek oporności krzyżowej przy istniejącej presji selekcyjnej wynikającej

z zastosowania substancji przeciwbakteryjnej, której mechanizmy wchodzą w pakiet genów

oporności.

Problem niepożądanych skutków występowania opornych bakterii w aspekcie zdrowia

i dobrostanu zwierząt oraz ochrony zdrowia publicznego dostrzegają instytucje Unii

Europejskiej, tj. PE, KE, EFSA, ECDC, EMA, oraz instytucje międzynarodowe m.in.: WHO,

WOAH, FAO, UNEP, czy Kodeks Żywnościowy (Guidelines on integrated monitoring

and surveillance of foodborne antimicrobial resistance, CXG 94-2021).

Wyniki badań prowadzonych w ostatnich latach, a także doświadczenia wielu krajów,

wskazują na zróżnicowaną i dynamiczną sytuację epidemiologiczną w zakresie występowania

oporności na substancje przeciwbakteryjne i odpowiadających za nią mechanizmów.

Kontynuacja dotychczasowych badań w obszarze podstawowej produkcji zwierzęcej,

związanym z bezpośrednią ekspozycją konsumenta, oraz charakterystyka molekularnych

podstaw oporności wynika z obowiązku nałożonego w dyrektywie 2003/99/WE. Zgodnie z art.

7 i art. 9 dyrektywy 2003/99/WE państwa członkowskie zbierają odpowiednie i porównywalne

dane dotyczące występowania i trendów oporności odzwierzęcych czynników

chorobotwórczych na środki przeciwdrobnoustrojowe. Ponadto na podstawie art. 52b ustawy z

dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

jest prowadzone monitorowanie oporności odzwierzęcych czynników chorobotwórczych na

środki przeciwdrobnoustrojowe. Należy również wspomnieć, że w zawiadomieniu Komisji –

Wytycznych dotyczących rozważnego stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych

w medycynie weterynaryjnej (C299/2015/04) zasugerowano publikowanie krajowych

sprawozdań dotyczących źródeł i trendów w występowaniu oporności bakterii na substancje

przeciwbakteryjne.

Zadanie ma swoje odzwierciedlenie w Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej

na lata 2023–2027. Wyniki badań będą mogły zostać wykorzystane do oceny skuteczności

podejmowanych działań w zakresie zdrowia zwierząt, które bedą stanowić podstawę do

tworzenia kompleksowej strategii kraju w zakresie zwalczania zjawiska antybiotykooporności.

Wiedza uzyskana w trakcie realizacji zadania uzupełni dane uzyskane w związku

z badaniami określonymi w decyzji wykonawczej Komisji (UE) 2020/1729 z dnia 17 listopada

2020 r. w sprawie monitorowania i sprawozdawczości w zakresie oporności na środki

przeciwdrobnoustrojowe u bakterii zoonotycznych i komensalnych oraz w sprawie uchylenia

decyzji wykonawczej 2013/652/UE (Dz. Urz. UE L 387 z 19.11.2020, str. 8) i stworzy

kompleksową podstawę do podejmowania działań ograniczających rozprzestrzenianie się

bakterii opornych u zwierząt, a przez to poprawi efektywność leczenia chorób bakteryjnych

ludzi i zwierząt w Polsce.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Prowadzone w poprzednio realizowanych edycjach programu wieloletniego badania

pozwoliły ocenić sytuację epidemiologiczną dotyczącą występowania oporności na substancje

przeciwbakteryjne u wskaźnikowych E. coli izolowanych u różnych gatunków zwierząt.

ϭϯϭ

Oporność E. coli wykazuje związki ze źródłem izolacji. Wśród wskaźnikowych Escherichia

coli najwyższy poziom występowania oporności występuje u gęsi i kaczek, nieco mniejszy u

kur niosek. Mimo że poziom oporności E. coli u bydła jest stosunkowo niski, to częstość

występowania oporności izolatów uzyskanych od cieląt plasuje się zwykle na 3–5-krotnie

wyższym poziomie. Szczepy oporne na cefalosporyny występują w kilkunastu (bydło, kaczki)

do blisko 30% (gęsi i kury) badanych próbek. Oporność tych szczepów jest znacząco wyższa

niż izolowanych z tych samych źródeł bakterii komensalnych. Nie stwierdzono występowania

E. coli opornych na karbapenemy, a oporność na polimyksyny notowano

incydentalnie.Charakterystyka oporności na substancje przeciwbakteryjne wykazała obecność

w populacji zwierząt bakterii opornych na klasy antybiotyków o istotnym znaczeniu

dla ochrony zdrowia konsumentów. Potwierdzono częstą kolonizację zwierząt przez E. coli

oporne na cefalosporyny, ale stwierdzenie genów oporności istotnie różnych od tych

stwierdzanych u ludzi w Polsce dostarcza argumentów do zachowania możliwości stosowania

antybiotyków w leczeniu zwierząt. Badania dotyczące mechanizmów oporności na krytycznie

istotne klasy antybiotyków (np. chinolony, cefalosporyny, polimyksyny) wykazały

zróżnicowane podłoże genetyczne tego zjawiska. Złożoność problemu szerzenia się bakterii

opornych, który wynika również z przyczyn innych niż stosowanie antybiotyków

w weterynarii, uzasadnia potrzebę kontynuacji zadania w dotychczasowym zakresie.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane zgodnie z zaleceniami EFSA (Technical specifications

on harmonised monitoring of antimicrobial resistance in zoonotic and indicator bacteria from

food‐producing animals and food. EFSA J. 17, 1-122. doi:10.2903/j.efsa.2019.5709) i zasadami

przyjętymi w urzędowym monitoringu oporności, ale obejmą inne obszary niż wymienione

w decyzji wykonawczej Komisji (UE) 2020/1729 w sprawie monitorowania

i sprawozdawczości w zakresie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe u bakterii

zoonotycznych i komensalnych oraz w sprawie uchylenia decyzji wykonawczej 2013/652/UE.

Próbki do badań (kał) będą pobierane w zakładach mięsnych podczas uboju cieląt lub bydła

(n=200) i kur niosek (n=200). W stadach kaczek i gęsi będą pobierane próbki ze środowiska

gospodarstwa (n=150). Pobieranie próbek od bydła i cieląt oraz kaczek i gęsi będzie odbywało

się rotacyjnie, w cyklach rocznych, przy czym liczba próbek w poszczególnych latach będzie

taka sama. Ze względu na optymalizację kosztów i przebiegu procesu analitycznego, w

badaniach zostaną wykorzystane próbki pobierane na potrzeby zadania 25 (kaczki i gęsi). W

każdym etapie realizacji zadania badania obejmą 550 próbek reprezentujących ww. gatunki

zwierząt. Do badań zostaną zastosowane metody konwencjonalne (w tym namnażanie

selektywne), metoda referencyjna oznaczania najmniejszego stężenia hamującego wzrost

bakterii (MIC) i molekularne, które pozwolą na identyfikację mechanizmów w obrębie

wybranych fenotypów oporności

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Przygotowanie planu pobierania próbek.

2. Izolacja i identyfikacja E. coli.

3. Oznaczanie oporności szczepów na substancje przeciwbakteryjne.

4. Charakterystyka molekularna wybranych mechanizmów oporności.

ϭϯϮ

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przygotowanie planu pobierania próbek.

3. Izolacja i identyfikacja E. coli.

4. Oznaczanie oporności szczepów na substancje przeciwbakteryjne.

5. Charakterystyka molekularna wybranych mechanizmów oporności.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przygotowanie planu pobierania próbek.

3. Izolacja i identyfikacja E. coli.

4. Oznaczanie oporności szczepów na substancje przeciwbakteryjne.

5. Charakterystyka molekularna wybranych mechanizmów oporności.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przygotowanie planu pobierania próbek.

3. Izolacja i identyfikacja E. coli.

4. Oznaczanie oporności szczepów na substancje przeciwbakteryjne.

5. Charakterystyka molekularna wybranych mechanizmów oporności.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Przygotowanie planu pobierania próbek.

3. Izolacja i identyfikacja E. coli.

4. Oznaczanie oporności szczepów na substancje przeciwbakteryjne.

5. Charakterystyka molekularna wybranych mechanizmów oporności.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Zbiorcze wyniki badań będą analizowane, a ich opracowania przekazywane GLW w celu

wykorzystania w krajowych sprawozdaniach zgodnie z wymaganiami decyzji wykonawczej

Komisji (UE) 2020/1729 w sprawie monitorowania i sprawozdawczości, w zakresie oporności

na środki przeciwdrobnoustrojowe u bakterii zoonotycznych i komensalnych oraz w sprawie

uchylenia decyzji wykonawczej 2013/652/UE. Przewiduje się również ich upowszechnianie

przez publikacje naukowe i czasopisma branżowe adresowane do służb weterynaryjnych.

Zgromadzone dane mogą posłużyć do oceny zagrożeń związanych z występowaniem bakterii

opornych na substancje przeciwbakteryjne w populacji zwierząt rzeźnych i towarzyszących.

Realizacja zadania wpisze się w zadania nakreślone w polityce Unii Europejskiej oraz

rekomendacje WHO/WOAH/FAO/UNEP dotyczące oporności i stosowania środków

przeciwdrobnoustrojowych.

7. Kooperanci

ϭϯϯ

Inspekcja Weterynaryjna

1) G LW – odbiorca zbiorczych wyników badań;

2) wojewódzkie inspektoraty weterynarii (koordynatorzy wojewódzcy) – udostępnienie

danych niezbędnych do opracowania planu pobierania próbek, koordynacja i nadzór

nad realizacją harmonogramu pobierania próbek;

3) powiatowe inspektoraty weterynarii – pobieranie próbek w wyznaczonej rzeźni

lub gospodarstwie we wskazanym przez koordynatora wojewódzkiego terminie,

przesłanie próbek do laboratorium PIWet – PIB; odbiorca sprawozdań z badania.

Laboratoria PIWet – PIB

1) Zakład Mikrobiologii – izolacja, identyfikacja i charakterystyka epidemiologiczna

szczepów E. coli;

2) Zakład Analiz Omicznych – analizy genomiczne i proteomiczne wybranych

szczepów (charakterystyka epidemiologiczna);

3) Zakład Epidemiologii i Analizy Ryzyka – analizy epidemiologiczne dotyczące

częstotliwości i czynników ryzyka związanych z występowaniem bakterii opornych

na substancje przeciwbakteryjne.



ZADANIE NR 27

Ocena występowania i charakterystyka werotoksycznych Escherichia coli (VTEC)

pochodzących z tusz wołowych

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Żywności Pochodzenia Zwierzęcego PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania werotoksycznych E. coli w tuszach wołowych,

a przez to określenie potencjalnych zagrożeń konsumentów związanych z obecnością

tych drobnoustrojów w początkowym elemencie łańcucha pokarmowego.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Zachorowania ludzi, na tle werotoksycznych E. coli (VTEC), zwanych

też shigatoksycznymi E. coli (STEC), są wynikiem infekcji pewnymi szczepami pałeczki

okrężnicy, mającymi zdolność wytwarzania cytotoksyn Wero (Shiga). Stwierdzono ponad

150 różnych serotypów VTEC mających zdolność wywołania schorzeń u ludzi, z których

znaczny odsetek należy do grupy O157:H7. W około 15% przypadków u ludzi, szczególnie

u dzieci, mogą wystąpić powikłania w postaci hemolitycznego zespołu mocznicowego (HUS),

cechującego się ostrą niewydolnością nerek i anemią hemolityczną. Do zakażenia ludzi

dochodzi przez spożycie żywności zanieczyszczonej tymi bakteriami, najczęściej wołowiny,

mleka, ale także wody, warzyw i owoców. Zakażenia u zwierząt są zwykle bezobjawowe

i występują najczęściej u bydła (nosicielstwo), kóz, owiec, świń i niektórych ptaków. Zgodnie

z raportem zoonotycznym Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności za 2021 r.,

opublikowanym w dniu 13 grudnia 2022 r., stwierdzono w 27 państwach członkowskich Unii

Europejskiej 6084 potwierdzone laboratoryjnie przypadki zakażeń VTEC u ludzi, w tym 7 w

Polsce. Zgodnie z raportem, najwięcej zachorowań wykazano, podobnie jak w latach ubiegłych,

ϭϯϰ

w Niemczech – 1635, Danii – 927, Irlandii – 878 i Szwecji – 653. Średni unijny wskaźnik

zapadalności wynosił 2,0/100 000 osób. Konsekwencją niektórych zachorowań były

hospitalizacje (901 osób, dane z 17 krajów) oraz zgony, których stwierdzono 18.

Zgodnie z raportem EFSA, badania żywności pochodzenia zwierzęcego w 2021 r. dotyczyły

najczęściej mięsa i produktów mięsnych, pobieranych na różnym etapie łańcucha

żywnościowego (rzeźnie, zakłady przetwórstwa mięsa i handel detaliczny; łącznie

15824 próbek). Wśród nich stwierdzono ogółem 992 (6,3%) wyniki dodatnie. Najwięcej badań

dotyczyło mięsa wołowego, które objęły 5095 próbek, z których 469 (7,0%) było

zanieczyszczonych VTEC. Dużą grupę zbadaną w kierunku obecności VTEC stanowiły mleko

i produkty mleczne, włączając mleko surowe (2271 próbek, w tym 39 dodatnich; 1,7%

wyników dodatnich). W 7 krajach badano też świeże mięso wieprzowe (604 próbek; 16,6%

zanieczyszczonych przez VTEC).

Z tych też względów jest niezbędne monitorowanie występowania VTEC w łańcuchu

żywnościowym, w tym w tuszach zwierząt rzeźnych, a zwłaszcza u bydła. Zgodnie z dyrektywą

2003/99/WE zakażenia werotoksycznymi E. coli i wywołujące je czynniki chorobotwórcze

znajdują się wśród 8 chorób odzwierzęcych, które powinny być objęte ciągłym

monitorowaniem. W Polsce konieczność monitorowania VTEC reguluje ustawa z dnia 11

marca 2004 r o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt.

Ponadto Naukowy Komitet ds. Środków Weterynaryjnych Dotyczących Zdrowa Publicznego

(SCVPH) w opinii wydanej w dniach 21 i 22 stycznia 2003 r., a cytowanej w rozporządzeniu

Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych stwierdził, że do rodzajów żywności,

w których VTEC stanowi zagrożenie zdrowia publicznego, należą m.in. surowe i

niedogotowane mięso wołowe, także mięso innych przeżuwaczy, oraz mięso mielone i

produkty z tego mięsa. Z tego też względu, z uwagi na bezpieczeństwo zdrowia konsumentów,

jest konieczne monitorowanie występowania oraz określanie właściwości chorobotwórczych

werotoksycznych E. coli pochodzących od zwierząt, z których lub od których pozyskuje się

żywność, w szczególności od bydła.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W latach 2014–2018 w badaniach prowadzonych w ramach programu wieloletniego w

każdym roku przebadano łącznie po 150 próbek (100 wymazów z tusz i 50 próbek mięsa;

łącznie 750 próbek) i stwierdzono ogółem 188 (25,1%) wyników wskazujących na obecność

specyficznego DNA VTEC, w tym 152 (30,4%) w tuszach, a 36 (14,4%) w mięsie. W

przypadku tusz zwierząt rzeźnych, najwięcej wyników dodatnich dotyczyło tusz wołowych

(115 ze 152 tusz dodatnich). Wśród 36 dodatnich próbek mięsa DNA VTEC wykazano aż w

33 próbkach mięsa wołowego. W kolejnej edycji programu wieloletniego w latach 2019–2023

(wyniki dostępne za lata 2019–2022) badania objęły łącznie 355 wymazów z tusz oraz 180

próbek mięsa i pozwoliły na uzyskanie odpowiednio 108 (30,4%) i 50 (27,8%) wyników

wskazujących na obecność specyficznego DNA VTEC. Wśród tusz dodatnich najwięcej było

tusz wołowych (96 ze 108), a w przypadku mięsa z 50 próbek dodatnich 39 dotyczyło mięsa

wołowego. Pozwala to stwierdzić, że istnieje konieczność dalszego monitorowania obecności

VTEC w tuszach wołowych, co pozwoli na ocenę zagrożenia zdrowia konsumentów ze strony

tych bakterii.

ϭϯϱ

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

W latach 2024–2028 planuje się zbadanie rocznie 150 próbek pochodzących z tusz

wołowych. Łącznie będzie to 750 wymazów z tusz.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu pobierania próbek z tusz wołowych w poszczególnych

województwach oraz ustalenie zasad współpracy z Inspekcją Weterynaryjną.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w latach 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w latach 2024–2027.

5. Ocena zagrożenia dla zdrowia konsumentów związanych z obecnością VTEC w tuszach

wołowych.

6. Opracowanie raportu z badań za lata 2024–2028 i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane wyniki badań będą przekazywane do MRiRW i GIW w celu wykorzystania

w krajowych sprawozdaniach oraz przekazania do odpowiednich instytucji Unii Europejskiej,

zwłaszcza do corocznych raportów zoonotycznych EFSA. Przewiduje się również publikację

wyników w czasopismach naukowych i specjalistycznych adresowanych do lekarzy

weterynarii. Otrzymane dane zostaną wykorzystane do oceny zagrożeń dla konsumentów

związanych z występowaniem VTEC w tuszach wołowych.

ϭϯϲ

7. Kooperanci

MRiRW i GIW jako odbiorcy wyników badań. Zadanie będzie realizowane przy współpracy

Inspekcji Weterynaryjnej przez udział inspektorów w pobieraniu próbek w rzeźni. Zostaną

wyznaczeni koordynatorzy wojewódzcy odpowiadający za realizację harmonogramu

pobierania próbek oraz inspektorzy powiatowi bezpośrednio pobierający próbki i przesyłający

je do PIWet – PIB.

ZADANIE NR 28

Występowanie, identyfikacja oraz charakterystyka Campylobacter izolowanych z tusz drobiu

i świń

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Żywności Pochodzenia Zwierzęcego PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania Campylobacter w tuszach drobiu i świń,

a przez to określenie potencjalnych zagrożeń konsumentów związanych z obecnością

tych drobnoustrojów w początkowym elemencie łańcucha pokarmowego.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Termotolernacyjne drobnoustroje z rodzaju Campylobacter, w tym dwa najczęściej

występujące gatunki – C. jejuni i C. coli, wywołują u ludzi schorzenie określane nazwą

kampylobakterioza. Źródłem zakażenia człowieka jest najczęściej mięso drobiowe zarówno

świeże, jak i mrożone oraz inne rodzaje żywności, zanieczyszczone krzyżowo podczas procesu

obróbki. Według danych EFSA przedstawianych w corocznych raportach zoonotycznych,

znaczny odsetek tuszek drobiowych jest zanieczyszczonych przez Campylobacter. Zgodnie z

raportem zoonotycznym EFSA za 2021 r. opublikowanym w dniu 13 grudnia 2022 r. ocenę

występowania Campylobacter w stadach drobiu (brojlerów) przeprowadzono na podstawie

badań 10 162 próbek (dane z 6 krajów) i stwierdzono 1065 (10,5%) wyników dodatnich.

Biorąc pod uwagę wymagania rozporządzenia Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada

2005 r. w sprawie kryteriów mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych,

przekroczenie limitu 1000 jtk/g wykazano w przypadku 1486 z 8063 (18,4%) próbek

urzędowych oraz 8759 z 53 351 (16,4%) próbek właścicielskich. W odniesieniu do Polski było

to odpowiednio 19,7% (z 885 próbek) i 8,0% (z 1365 próbek). Badania innych niż brojlery

próbek mięsa drobiowego dotyczyły głównie indyków. Przebadano 583 próbek z 8 krajów, z

których 75 (12,9%) było dodatnich. W 3 krajach zbadano 192 próbki świeżego mięsa

wołowego, z których jedna (0,5%) była dodatnia, natomiast w odniesieniu do mięsa

wieprzowego przebadano 239 próbek, z których otrzymano 6 (2,5%) wyników dodatnich. W

raporcie za 2021 r. przedstawiono także wyniki badań mięsa i przetworów mięsnych gotowych

do spożycia (RTE), gdzie spośród 421 próbek tylko jedna (0,24%) wykazała obecność

Campylobacter. Występowanie tych drobnoustrojów określano też w mleku i produktach

mlecznych (łącznie 909 próbek; jedna dodatnia, co stanowiło 0,11%).

Zgodnie z ww. raportem EFSA, bakterie Campylobacter są obecnie najczęstszą

przyczyną zakażeń pokarmowych ludzi spowodowanych spożyciem żywności, zwłaszcza

ϭϯϳ

pochodzenia zwierzęcego. Podobnie jak w latach 2015–2020, również dane za 2021 r.

jednoznacznie wskazują, że kampylobakterioza była najczęściej występującą chorobą

odzwierzęcą u ludzi w Unii Europejskiej, z łączną liczbą 127 840 potwierdzonych

laboratoryjnie przypadków oraz średnim współczynnikiem zapadalności 41,1/100 000

mieszkańców. W Polsce odnotowano tylko 616 przypadków kampylobakteriozy (wskaźnik

1,6/100 000). Należy przypuszczać, że tak niewielka w porównaniu z innymi krajami Unii

Europejskiej liczba zachorowań wynika z nieprawidłowej diagnostyki schorzenia lub braku

wiarygodnych informacji epidemiologicznych dotyczących występowania Campylobacter, a

nie jest odzwierciedleniem rzeczywistej sytuacji.

Według raportu EFSA najwięcej zachorowań zanotowano w Niemczech (47 912 osoby),

Czechach (16 305 osób) i Hiszpanii (11 244 osoby), najmniej zaś na Cyprze (24 osoby), w

Bułgarii (130 osób) i na Łotwie (158 osób). Identyfikacja gatunkowa drobnoustrojów

wyizolowanych z potwierdzonych laboratoryjnie przypadków choroby dotyczyła 65,1%

pacjentów i wykazała, że zdecydowana większość należała do gatunku C. jejuni (88,4%);

pozostałe izolaty zaliczono do C. coli (10,1%), C. lari, C. fetus i C. upsaliensis (łącznie 0,39%).

Inne wyodrębnione szczepy (1,1%) określono w raporcie jako C. jejuni/C. coli, a więc

nieróżnicowano do poziomu gatunku.

Dodatkowym zagrożeniem zdrowia konsumentów jest duży odsetek szczepów opornych,

izolowanych od zwierząt i z żywności, na antybiotyki stosowane rutynowo w leczeniu ludzi.

Dlatego też jest istotne określenie występowania oraz właściwości chorobotwórczych

i antybiotykooporności bakterii należących do rodzaju Campylobacter, a pochodzących

od zwierząt, z których lub od których pozyskuje się żywność.

Z powyższych względów jest niezbędne monitorowanie występowania Campylobacter

w łańcuchu pokarmowym, w tym w tuszach zwierząt rzeźnych, a zwłaszcza w tuszach

drobiowych. Dlatego też zgodnie z dyrektywą 2003/99/WE, kampylobakterioza i jej czynniki

chorobotwórcze znajdują się wśród 8 chorób odzwierzęcych, które powinny być objęte ciągłym

monitorowaniem. Ponadto w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada

2005 r. w sprawie kryteriów mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych

ustanowiono kryterium higieny procesu w odniesieniu do Campylobacter w tuszach

drobiowych brojlerów. W Polsce konieczność monitorowania kampylobakteriozy reguluje

ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych

zwierząt.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Wyniki badań prowadzonych w ramach programu wieloletniego na lata 2014–2018

wykazały, że tusze zwierząt rzeźnych, zwłaszcza drobiu, były w dużym odsetku

zanieczyszczone Campylobacter. W ocenianym okresie w każdym roku przebadano po 515

próbek (łącznie 2575 próbek, w tym 2100 wymazów z tusz drobiu, 175 bydła i 300 świń),

stwierdzając 1235 (48,0%) wyników dodatnich w kierunku obecności tych drobnoustrojów.

Zanieczyszczenie dotyczyło zwłaszcza wymazów pochodzących z tusz drobiowych (zbadano

2100 próbek, z których 1103 było dodatnich – 52,5%), ale też świńskich (300 zbadanych

próbek, w tym 120 zanieczyszczonych Campylobacter – 40,0%), a w mniejszym stopniu

bydlęcych (przebadano 175 próbek i stwierdzono 12 wyników dodatnich – 6,9%). Uzyskane

wyniki typowania gatunkowego wskazały, że obok C. jejuni (łącznie 492 próbki spośród 1235

ϭϯϴ

– 39,8% dodatnich w kierunku Campylobacter), który uważa się za podstawowy czynnik

etiologiczny kampylobakteriozy ludzi, stwierdzono w pozostałych próbkach dodatnich wysoki

odsetek również C. coli (743 próbek dodatnich – 60,2% wyników dodatnich). W kolejnej edycji

programu wieloletniego w latach 2019–2023 (wyniki dostępne za lata 2019–2022), badania

objęły łącznie 1860 wymazów z tusz, w tym 1200 od drobiu, 450 od świń i 210 od bydła i

stwierdzono 725 (39,0%) wyników dodatnich w kierunku obecności Campylobacter. Najwięcej

próbek dodatnich odnotowano, podobnie jak w latach 2014–2018, w tuszach drobiu (550

próbek dodatnich; 45,8%) i świń (162 próbek dodatnich; 36,0%). W przypadku bydła

wykazano tylko 13 (6,2%) wyników dodatnich. Wyniki typowania gatunkowego wskazały, że

obok C. jejuni (łącznie 302 spośród 725 – 41,6% dodatnich w kierunku Campylobacter),

stwierdzono w pozostałych próbkach dodatnich wysoki odsetek również C. coli (423 wyników

dodatnich – 58,4%). W związku z powyższym jest konieczna kontynuacja oceny zagrożeń

występujących w Polsce ze strony Campylobacter w tuszach drobiowych i wieprzowych.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

W latach 2024–2028 planuje się zbadanie po 300 próbek pochodzących z tusz zwierząt

rzeźnych, w tym po 200 od drobiu i 100 od świń. Łącznie będzie to 1500 wymazów z tusz.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu pobierania próbek z tusz drobiu i świń w poszczególnych

województwach oraz ustalenie zasad współpracy z Inspekcją Weterynaryjną.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań.

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w latach 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań.

ϭϯϵ

3. Opracowanie i analiza wyników.

4. Porównanie uzyskanych wyników z rezultatami uzyskanymi w latach 2024–2027.

5. Ocena zagrożenia dla zdrowia konsumentów związanych z obecnością Campylobacter

w tuszach drobiu i świń.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane wyniki badań będą przekazywane do MRiRW i GIW w celu wykorzystania

w krajowych sprawozdaniach oraz przekazania do odpowiednich instytucji Unii Europejskiej,

zwłaszcza do corocznych raportów zoonotycznych EFSA. Przewiduje się również publikację

wyników w czasopismach naukowych i specjalistycznych adresowanych do lekarzy

weterynarii. Otrzymane dane zostaną wykorzystane do oceny zagrożeń dla konsumentów

związanych z występowaniem Campylobacter w tuszach drobiu i świń.

7. Kooperanci

MRiRW i GIW jako odbiorcy wyników badań. Zadanie będzie realizowane przy współpracy

Inspekcji Weterynaryjnej przez udział w pobieraniu próbek w rzeźni. Zostaną wyznaczeni

koordynatorzy wojewódzcy odpowiadający za realizację harmonogramu pobierania próbek

oraz inspektorzy powiatowi bezpośrednio pobierający próbki i przesyłający je do PIWet – PIB.

ZADANIE NR 29

Ocena zagrożenia występowania Salmonella spp., Listeria monocytogenes, Campylobacter

spp., Yersinia spp. i werotoksycznych Escherichia coli w mleku surowym i produktach

mlecznych

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Żywności Pochodzenia Zwierzęcego PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania i charakterystyka zagrożeń związanych

z występowaniem Salmonella spp., L. monocytogenes, Campylobacter spp. werotoksycznych

E. coli i Yersinia spp. w procesie produkcji mleka i wybranych produktów mlecznych.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Jakość higieniczna mleka surowego zależy od warunków jego pozyskiwania

i przechowywania po udoju. W mleku mogą występować drobnoustroje chorobotwórcze, takie

jak np. Salmonella spp., werotoksyczne E. coli (VTEC), termotolerancyjne Campylobacter,

Bacillus cereus, Yersinia enterocolityca, L. monocytogenes, czy koagulazododatnie

gronkowce. Drobnoustroje te lub ich toksyny mogą wywoływać u ludzi zatrucia i zakażenia

pokarmowe.

Dane piśmiennictwa wskazują, że drobnoustroje patogenne takie jak E. coli, Campylobacter

spp., Yersinia spp. czy Salmonella spp. i L. monocytogenes wywoływały pojedyncze i masowe

zachorowania ludzi w Europie i Ameryce Północnej, a przyczyną zachorowania było spożycie

surowego mleka lub serów z mleka niepasteryzowanego. Także dane zoonotyczne za 2019 r.

przedstawione w raporcie EFSA wskazują na częste występowanie takich zoonoz jak

ϭϰϬ

kampylobakterioza, salmonelloza, listerioza czy zachorowania na tle werotoksycznych E. coli.

Zgodnie z raportem, kampylobakterioza kolejny rok jest najczęściej występującą chorobą

odzwierzęcą u ludzi w Unii Europejskiej (220 682 przypadków, średni współczynnik

zapadalności 59,7/100 000 mieszkańców). W Polsce w 2019 r. odnotowano 715 przypadków

kampylobakteriozy u ludzi (wskaźnik 1,9/100 000) i był to podobny poziom jak w 2018 r.

Liczba przebadanych próbek mleka surowego w porównaniu z różnego rodzajami próbkami

surowego mięsa była niewielka (1023 próbki, 1,9% wyników dodatnich). Występowanie tych

drobnoustrojów określono także w mleku i produktach mlecznych (łącznie 821 próbek,

0,2% wyników dodatnich) oraz w mleku surowym (1022 próbki, z tego 1,9% dodatnich).

Salmoneloza stanowi jeden z najbardziej istotnych problemów związanych z zakażeniami

pokarmowymi u ludzi. Najczęściej jest wywoływana przez serowary Salmonella Enetritidis

(50,3% oznaczonych szczepów) i Salmonella Typhimurium (11,9%). W 2019 r. stwierdzono w

Unii Europejskiej 87 923 potwierdzonych laboratoryjne przypadków zachorowań na

salmonellozę (średni współczynnik zapadalności 20,0/100 000 mieszkańców), a w Polsce

odnotowano spadek zachorowań (średni współczynnik zapadalności 22,0/100 000

mieszkańców przy 23,9%/100 w 2018 r.). W 2019 r. badaniami w kierunku Salmonella spp.

objęto także mleko i produkty mleczne, głównie sery. Łącznie przebadano 19 313 próbek, w

tym 320 w Polsce. Odsetek próbek dodatnich wyniósł odpowiednio 0,21% i 0,06%.

Zachorowania ludzi na tle VTEC są wynikiem zakażeń szczepami wytwarzającymi

cytotoksyny wero (Shiga). U dzieci mogą wystąpić powikłania w postaci zespołu

hemolityczno-mocznicowego (HUS) z ostrą niewydolnością nerek i niedokrwistością

hemolityczną. W 2019 r. stwierdzono w Unii Europejskiej 7775 przypadków zakażeń VTEC,

w tym 14 w Polsce (średni wskaźnik zapadalności 2,2/100 0000 przypadków). Obecność VTEK

stwierdzono w 2,0% z 2981 badanych próbek mleka i produktów mlecznych. Odsetek mleka

surowego, głównie mleka krowiego, w którym stwierdzono VTEC wyniósł 3,8%.

Według ww. raportu EFSA w 2019 r. w państwach Unii Europejskiej zanotowano 2621

potwierdzonych przypadków listeriozy u ludzi, a współczynnik zapadalności wynosił

0,46/100 000 osób, co stanowiło niewielki spadek w porównaniu z 2018 r. Duża liczba chorych

wymagała hospitalizacji i aż 300 osób zmarło (znaczny wzrost w porównaniu z 2018 r.). W

Polsce w tym samym okresie stwierdzono 121 przypadków (współczynnik zapadalności

wynosił 0,32/100 000 osób, zmarły 54 osoby, odsetek zejść śmiertelnych wynosił 44,6%).

Zanieczyszczenie L. monocytogenes badanych produktów mlecznych dotyczyło głównie mleka

surowego, serów miękkich, półmiękkich, a dalej twardych.

Jersinioza wywoływana jest głównie przez Yersinię enterocolitica (99,0% izolatów,

najczęściej serotyp 0:3). W krajach Unii Europejskiej stwierdzono 7048 osób zakażonych

(współczynnik zapadalności 1,7/100 000). W Polsce liczba przypadków wyniosła 196

(współczynnik zapadalności 0,5/100 000). Ogółem 1993 osób wymagało hospitalizacji, a 2

zmarły. Odsetek próbek dodatnich przebadanej żywności, takiej jak mleko surowe oraz mleko

i produkty mleczne, w obu przypadkach wyniósł 22,2%.

Według danych Biuletynu NIZP – PZH i Głównego Inspektoratu Sanitarnego pt.: „Choroby

zakaźne i zatrucia w Polsce w 2021 r.” liczba zatruć i zakażeń pokarmowych u ludzi w Polsce

w latach 2020 i 2021 wyniosła w zależności od kierunku odpowiednio: zatrucia pokarmowe na

tle Salmonella spp. – 5470 i 8294 zachorowań (zapadalność na 100 tys. mieszkańców – 13,8 i

ϭϰϭ

21,0), zatrucia pokarmowe na tle E. coli – 66 i 103 zachorowań (zapadalność na 100 tys.

mieszkańców 0,17 i 0,27), a zakażenia pokarmowe werotoksycznymi E. coli – 7 i 9 zachorowań

(zapadalność na 100 tys. mieszkańców – 0,018 i 0,024), kampylobakterioza – 418 i 631

zachorowań (zapadalność na 100 tys. mieszkańców – 1,09 i 1,65) oraz jersinioza – 90 i 142

(zapadalność na 100 tys. mieszkańców – 0,23 i 0,37).

Biorąc powyższe pod uwagę, bardzo ważna jest kontrola jakości mikrobiologicznej mleka

i produktów mlecznych, zwłaszcza pod kątem obecności drobnoustrojów patogennych.

W Polsce ze względu na ograniczone badania w tym zakresie i małą liczbę wyników dodatnich

istnieje potrzeba rozwijania tych badań w celu uzyskania miarodajnego obrazu sytuacji

epidemiologicznej i zagrożeń zdrowia konsumentów. Dlatego też jest konieczne

monitorowanie występowania wskazanych patogenów w mleku surowym różnych gatunków

zwierząt. Wyizolowane szczepy zostaną poddane szczegółowej identyfikacji obejmującej także

ich lekooporność.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W latach 2019–2021 pobrano i poddano analizie mikrobiologicznej łącznie 350 próbek

surowego mleka zbiorczego krowiego (309), koziego (20) oraz owczego (21) z gospodarstw

mlecznych zlokalizowanych w 16 województwach (podkarpackim, małopolskim, śląskim,

lubelskim, pomorskim, wielkopolskim, kujawsko-pomorskim, lubuskim, zachodniopomorskim, dolnośląskim, łódzkim, opolskim, świętokrzyskim, mazowieckim, podlaskim

i warmińsko-mazurskim).

W surowym mleku krowim stwierdzono obecność L. monocytogenes, Campylobacter spp. i

E. coli O157. Odsetek próbek, w których wykryto drobnoustroje patogenne z użyciem

skriningowej metody ELFA wyniósł dla L. monocytogenes 13%, dla Campylobacter spp. 4%

oraz 1% dla E. coli O157. Badania metodą odniesienia potwierdziły wyniki metody ELFA dla

L. monocytogenes i Campylobacter spp. Najwięcej próbek zanieczyszczonych L.

monocytogenes pochodziło z gospodarstw zlokalizowanych w województwie wielkopolskim.

Drobnoustroje te wykryto również w gospodarstwach położonych w województwach

lubelskim, pomorskim, kujawsko-pomorskim, lubuskim, zachodnio-pomorskim, warmińskomazurskim, podlaskim i dolnośląskim. Wyizolowane szczepy L. monocytogenes należały do

serogrupy 1/2a.

Badania antybiotykooporności wykazały, iż wyizolowane szczepy L. monocytogenes

były wrażliwe na większość zastosowanych antybiotyków. Jednakże zaobserwowano oporność

szczepów na ceftriaxon, oxacylinę, clindamycynę oraz na ciprofloxacynę.

Drobnoustroje Campylobacter spp. wykryto w mleku z gospodarstw z województw

podlaskiego, mazowieckiego, pomorskiego, wielkopolskiego, lubuskiego oraz dolnośląskiego.

Stwierdzono, że wszystkie wyizolowane szczepy należą do gatunku Campylobacter jejuni.

Nie wykryto obecności Salmonella spp. w surowym, zbiorczym mleku krowim.

Obecność Campylobacter spp. stwierdzono zarówno w mleku kozim (5,0% próbek)

jak i mleku owczym (19,0% próbek). W mleku kozim potwierdzono także obecność

drobnoustrojów L. monocytogenes (4,8%). Zanieczyszczone próbki mleka pochodziły

z gospodarstw zlokalizowanych w województwach podkarpackim oraz małopolskim.

Drobnoustroje L. monocytogenes wykryto w surowym mleku kozim (4,8%).

Spożycie mleka i produktów mlecznych zanieczyszczonych L. monocytogenes

ϭϰϮ

Campylobacter jejuni i E. coli O157 może stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia

konsumentów. Nie stwierdzono ryzyka zatruć pokarmowych wywołanych przez Salmonella

spp.

Do tej pory w ramach tego zadania nie prowadzono badań w kierunku Yersinia spp.

Badaniami dotychczas nie objęto produktów mlecznych i próbek ze środowiska produkcji

mleka i produktów mlecznych, głównie serów wytwarzanych w gospodarstwach, często

z mleka niepoddanego obróbce cieplnej, stąd mogących stanowić potencjalne zagrożenie

dla konsumenta (produkty regionalne czy udostępniane przez sprzedaż bezpośrednią

oraz prowadzoną w ramach innych rodzajów „małych produkcji”, tj. działalności marginalnej,

lokalnej i ograniczonej (MLO), lub działalności prowadzonej w ramach RHD.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Wybór gospodarstw oraz zakładów mleczarskich i opracowanie planu pobierania

próbek.

2. Prowadzenie badań w zakresie wykrywania obecności Salmonella spp., L.

monocytogenes, Campylobacter spp., Yersinia spp. i werotoksycznych E. coli.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów.

4. Analiza, opracowanie wyników i porównanie uzyskanych wyników z uzyskanymi

w latach 2019–2023.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Planuje się pobranie 100 próbek. Próbki będą pobierane w gospodarstwach mlecznych

lub zakładach mleczarskich. Będą to próbki z poszczególnych etapów produkcji

wybranych produktów mlecznych oraz próbki środowiskowe z obszaru produkcji.

Próbki pobiorą pracownicy Inspekcji Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez

pracowników PIWet – PIB.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w zakresie wykrywania obecności Salmonella spp., L.

monocytogenes, Campylobacter spp., Yersinia spp. i werotoksycznych E. coli.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów.

4. Opracowanie i analiza wyników badań.

5. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2024 r.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Planuje się pobranie 100 próbek. Próbki będą pobierane w gospodarstwach mlecznych

lub zakładach mleczarskich. Będą to próbki z poszczególnych etapów produkcji

wybranych produktów mlecznych oraz próbki środowiskowe z obszaru produkcji.

Próbki pobiorą pracownicy Inspekcji Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez

pracowników PIWet – PIB.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w zakresie wykrywania obecności Salmonella spp., L.

monocytogenes, Campylobacter spp., Yersinia spp. i werotoksycznych E. coli.

ϭϰϯ

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Planuje się pobranie 100 próbek. Próbki będą pobierane w gospodarstwach mlecznych

lub zakładach mleczarskich. Będą to próbki z poszczególnych etapów produkcji

wybranych produktów mlecznych oraz próbki środowiskowe z obszaru produkcji.

Próbki pobiorą pracownicy Inspekcji Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez

pracowników PIWet – PIB.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w zakresie wykrywania obecności Salmonella spp., L.

monocytogenes, Campylobacter spp., Yersinia spp. i werotoksycznych E. coli.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Planuje się pobranie 100 próbek. Próbki będą pobierane w gospodarstwach mlecznych lub

zakładach mleczarskich. Będą to próbki z poszczególnych etapów produkcji wybranych

produktów mlecznych oraz próbki środowiskowe z obszaru produkcji. Próbki pobiorą

pracownicy Inspekcji Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez pracowników PIWet – PIB.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w zakresie wykrywania obecności Salmonella spp., L.

monocytogenes, Campylobacter spp. i werotoksycznych E. coli.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów.

4. Opracowanie i analiza wyników badań.

5. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2027. Ocena

zagrożenia dla zdrowia konsumentów związanego z występowaniem Salmonella spp.,

L. monocytogenes, Campylobacter spp. i werotoksycznych E. coli w mleku i produktach

mlecznych.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW. Planuje się

pobranie 100 próbek.

Próbki będą pobierane w gospodarstwach mlecznych lub zakładach mleczarskich. Będą

to próbki z poszczególnych etapów produkcji wybranych produktów mlecznych oraz

próbki środowiskowe z obszaru produkcji. Próbki pobiorą pracownicy Inspekcji

Weterynaryjnej po przeszkoleniu przez pracowników PIWet – PIB.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Przekazanie danych Inspekcji Weterynaryjnej, GLW i MRiRW. Upowszechnianie wyników

badań przez publikacje oraz doniesienia na sympozja i konferencje. Uzyskane wyniki badań

pozwolą na określenie stopnia zagrożenia występowaniem tych patogenów w mleku surowym

w celu zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia ludzi. Pozwolą także ocenić sytuację

epidemiologiczną w tym zakresie w Polsce. Upowszechnienie wyników przyczyni się do

ϭϰϰ

podniesienia świadomości konsumentów mleka i produktów mlecznych w zakresie zatruć i

zakażeń pokarmowych.

7. Kooperanci

Inspekcja Weterynaryjna.

ZADANIE NR 30

Ocena występowania Listeria monocytogenes w rybach wędzonych w Polsce

1. Jednostka wykonująca

Zakład Higieny Żywności Pochodzenia Zwierzęcego PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem badań jest ocena występowania L. monocytogenes w rybach wędzonych, a przez to

określenie

potencjalnych

zagrożeń

konsumentów

związanych

z

obecnością

tych drobnoustrojów w wybranej żywności gotowej do spożycia.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

L. monocytogenes jest czynnikiem etiologicznym groźnych infekcji u ludzi dotyczących

przewodu pokarmowego, zapalenia opon mózgowych oraz posocznicy. Zmiany chorobowe

zależą od właściwości chorobotwórczych L. monocytogenes oraz od indywidualnego stanu

odporności organizmu gospodarza. Listerioza jest szczególnie niebezpieczna dla kobiet w

ciąży, u których może dochodzić do poronień, oraz dla noworodków, u których w ciężkiej

postaci tej choroby może rozwinąć się posocznica i zapalenie mózgu, którego następstwem są

opóźnienia w rozwoju. Mimo powszechnego występowania tych drobnoustrojów

w środowisku, listerioza jest stosunkowo rzadko występującą chorobą odzwierzęcą, jednakże

dla ok. 20–30% chorych kończy się ona śmiertelnie. Według ostatnio opublikowanego raportu

EFSA oraz ECDC, w 2021 r. w państwach członkowskich Unii Europejskiej odnotowano

łącznie 2183 potwierdzonych laboratoryjnie przypadków listeriozy u ludzi, ze średnim

współczynnikiem zapadalności 0,49/100 000 osób. Odsetek przypadków śmiertelnych w

ciężkim przebiegu listeriozy wynosił 13,6% i był na podobnym poziomie jak w 2020 r. (13,0%)

oraz niższy w porównaniu z 2019 r. (17,6%). Pod względem liczby zachorowań listerioza

znalazła się na 5 miejscu za kampylobakteriozą, salmonelozą, jersiniozą oraz infekcjami

wywołanymi przez werotoksyczne E. coli, zaś pod względem śmiertelności od wielu lat

listerioza zajmuje pierwsze miejsce. To sprawia, że choroba ta jest jedną z najpoważniejszych

zoonoz będących pod nadzorem Unii Europejskiej. W latach 2017–2021 w krajach

członkowskich Unii Europejskiej liczba zachorowań na skutek zakażeń L. monocytogenes

utrzymywała się na stałym poziomie (nie wykazano żadnych statystycznie istotnych zmian).

Dane dotyczące Polski wskazują, że w 2021 r. w naszym kraju stwierdzono

120 potwierdzonych laboratoryjnie przypadków listeriozy (wskaźnik zapadalności

0,32/100 000 osób), co stanowiło wyższy poziom w porównaniu z 2020 r. (57 przypadków) i

taki sam w porównaniu z 2019 r. (121 przypadków). Polska od kilku lat znajduje się w czołówce

krajów Unii Europejskiej z najwyższą liczbą zachorowań wywołanych L. monocytogenes.

Ponadto w 2021 r. Polska obok Francji, Hiszpanii i Niemiec odnotowała najwyższą liczbę

przypadków śmiertelnych (n = 25).

ϭϰϱ

Do zakażenia ludzi dochodzi najczęściej przez spożycie żywności zanieczyszczonej L.

monocytogenes, zwłaszcza surowego mleka, serów dojrzewających, mięsa, wędlin, ryb

surowych i wędzonych oraz warzyw. Obecność tych bakterii w przetworzonych produktach

żywnościowych zależy w dużym stopniu od zastosowanej technologii produkcji. Stosunkowo

częste występowanie L. monocytogenes w rybach wędzonych (zwłaszcza na zimno)

jest spowodowane opornością bakterii na zastosowane procesy technologiczne, niskie pH, dużą

koncentrację soli oraz niską temperaturę podczas produkcji żywności.

Wiarygodne informacje na temat obecności L. monocytogenes w różnego rodzaju żywności

są ważnym aspektem bezpieczeństwa zdrowia konsumentów. Zgodnie z rozporządzeniem

Komisji (WE) nr 2073/2005 w sprawie kryteriów mikrobiologicznych dotyczących środków

spożywczych w krajach Unii Europejskiej jest wymagane badanie produktów gotowych do

spożycia przeznaczonych dla niemowląt oraz do specjalnych celów medycznych, dla których

L. monocytogenes powinna być nieobecna w 25 g. Ponadto w przypadku innej żywności

gotowej do spożycia liczba tych drobnoustrojów nie może przekraczać 100 jtk/g w ciągu całego

okresu przydatności do spożycia, a w żywności, w której wzrost L. monocytogenes jest

możliwy, bakterie te nie mogą być obecne w 25 g w chwili wprowadzenia produktu na rynek.

Według ostatnio opublikowanego raportu EFSA/ECDC w krajach Unii Europejskiej limity te

(tak jak w poprzednich latach) były najczęściej przekraczane w rybach i produktach rybnych.

W 2021 r. L. monocytogenes wykryto średnio w 4,7% badanych próbek ryb i produktów

rybołówstwa gotowych do spożycia, co stanowiło niewielki wzrost w porównaniu z wynikami

uzyskanymi w 2020 r. (3,8%) oraz w 2019 r. (4,3%). Należy jednak zauważyć, że wśród

wszystkich państw członkowskich, to w Polsce od kilku lat badana jest najwieksza liczba

próbek tej kategorii żywności.

Biorąc powyższe pod uwagę, jak również rosnącą liczbę przypadków listeriozy u ludzi

w Polsce na przestrzeni ostatnich lat oraz jedną z najwyższych w Unii Europejskiej liczbę

przypadków śmiertelnych, wydaje się zasadne monitorowanie występowania L. monocytogenes

w żywności oraz związanej z tym oceny zagrożeń konsumentów w naszym kraju.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Dane uzyskane podczas realizacji programu wieloletniego na lata 2019–2023 wykazały, że

żywność gotowa do spożycia taka jak ryby wędzone, zwłaszcza wędzone na zimno, były w

znacznym stopniu zanieczyszczone L. monocytogenes. W pierwszym roku realizacji zadania

zbadano 100 próbek, w drugim 120, a w następnych latach po 170 próbek ryb wędzonych,

stwierdzając kolejno 22,0% (2019 r.), 15,8% (2020 r.) oraz 14,7% (2021 i 2022 r.) wyników

dodatnich w kierunku obecności L. monocytogenes. Zdecydowaną większość próbek dodatnich

– 90,9% (2019 r.), 78,9% (2020 r.), 96,0% (2021 r.) oraz 88,0% (2022 r.) – zidentyfikowano w

łososiu wędzonym na zimno, a krajem pochodzenia surowców użytych do produkcji tych ryb

najczęściej była Norwegia. L. monocytogenes stwierdzono również w niewielkim odsetku

próbek ryb innych niż łosoś (śledź, makrela, pstrąg, troć i halibut). Liczba L. monocytogenes

szacowała się od < 1,0 x 101 jtk/g do 5,4 x 102 jtk/g, z czego w 1 próbce (2019 r.) oraz 3

próbkach (2022 r.) łososia wędzonego na zimno stwierdzono przekroczenie ustalonego limitu

100 jtk/g, co jest niezgodne z wymaganiami zawartymi w rozporządzeniu Komisji (WE) nr

2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów mikrobiologicznych dotyczących

środków spożywczych. W 2020 i 2021 r. liczbę L. monocytogenes we wszystkich próbkach

ϭϰϲ

oznaczono na poziomie < 1,0 x 101 jtk/g. Charakterystyka badanych izolatów L.

monocytogenes (uzyskanych w latach 2019–2022) pozwoliła na zaklasyfikowanie ich do

czterech serogrup – IIa (najliczniejsza grupa, 86,8% wszystkich izolatów) oraz IIb, IIc i IVb.

Szczepy L. monocytogenes należące do serogrupy IIa są izolowane najczęściej z żywności oraz

środowiska jej produkcji i są przyczyną inwazyjnej listeriozy. Natomiast izolaty należące do

serogrupy IVb powodują najwięcej przypadków listeriozy u ludzi.

Uzyskane podczas realizacji zadania wyniki pozwalają stwierdzić, że ryby wędzone

(szczególnie wędzone na zimno) mogą być źródłem bakterii L. monocytogenes, dlatego istnieje

konieczność dalszego monitorowania ich obecności w żywności gotowej do spożycia

oraz oceny zagrożenia zdrowia konsumentów ze strony tych drobnoustrojów.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

W 2024 r. planuje się zbadać 100 próbek ryb wędzonych, a w latach 2025–2028

po 180 próbek ryb wędzonych.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu pobierania i przesyłania do badań próbek ryb wędzonych

oraz ustalenie zasad współpracy i realizacji zadania z pracownikami Inspekcji

Weterynaryjnej.

2. Prowadzenie badań w kierunku wykrywania obecności oraz oznaczania liczby L.

monocytogenes w próbkach ryb wędzonych.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów L. monocytogenes.

4. Opracowanie i analiza wyników badań.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w kierunku wykrywania obecności oraz oznaczania liczby L.

monocytogenes w próbkach ryb wędzonych.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów L. monocytogenes.

4. Opracowanie i analiza wyników badań.

5. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami uzyskanymi w 2024 r.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w kierunku wykrywania obecności oraz oznaczania liczby L.

monocytogenes w próbkach ryb wędzonych.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów L. monocytogenes.

4. Opracowanie i analiza wyników badań.

5. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w kierunku wykrywania obecności oraz oznaczania liczby L.

monocytogenes w próbkach ryb wędzonych.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów L. monocytogenes.

ϭϰϳ

4. Opracowanie i analiza wyników badań.

5. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2026.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań w kierunku wykrywania obecności oraz oznaczania liczby L.

monocytogenes w próbkach ryb wędzonych.

3. Charakterystyka wyizolowanych szczepów L. monocytogenes.

4. Opracowanie i analiza wyników badań.

5. Porównanie uzyskanych wyników badań z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2027.

6. Ocena zagrożenia dla zdrowia konsumentów związana z występowaniem L.

monocytogenes w próbkach ryb wędzonych.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wymiernym efektem realizacji zadania będzie uzyskanie danych na temat występowania L.

monocytogenes w rybach wędzonych w Polsce oraz ocena związanych z tym zagrożeń

konsumentów. Wymiernym efektem będzie też spełnienie przez Polskę wymagań dyrektywy

2003/99/WE nakładającej na Polskę konieczność monitorowania występowania L.

monocytogenes w żywności oraz ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt

oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. Uzyskane wyniki badań będą przekazywane GLW

w celu wykorzystania w krajowych sprawozdaniach oraz przekazania do instytucji Unii

Europejskiej, zwłaszcza do corocznego raportu zoonotycznego EFSA/ECDC. Przewiduje się

również publikację wyników w czasopismach naukowych i specjalistycznych adresowanych

do lekarzy weterynarii.

7. Kooperanci

Zadanie będzie realizowane przy współpracy Inspekcji Weterynaryjnej przez udział

w pobieraniu próbek do badań w zakładach przetwórstwa ryb położonych na obszarze

wybranych województw. W tym celu zostaną wyznaczeni wojewódzcy koordynatorzy zadania

odpowiadający za realizację harmonogramu pobierania próbek w danym województwie

oraz powiatowi inspektorzy bezpośrednio pobierający próbki i przesyłający je do PIWet – PIB.

GLW będzie odbiorcą uzyskanych wyników badań.

ZADANIE NR 31

Monitoring występowania włośni u typowych wektorów na obszarach zwiększonego ryzyka

wystąpienia włośnicy

1. Jednostka wykonująca

Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania włośni u świń w ogniskach włośnicy, u dzików

w rejonach zwiększonego ryzyka zarażenia włośniami oraz u innych zwierząt mogących być

ϭϰϴ

wektorami inwazji na tych terenach. Ponadto zostaną podjęte próby określenia dróg krążenia

pasożyta między poszczególnymi populacjami zwierząt oraz rozpoznania potencjalnych źródeł

zarażenia w badanych ogniskach włośnicy.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Włośnica jest zoonozą, której źródłem dla człowieka jest mięso i produkty mięsne

zawierające żywe larwy nicieni z rodzaju Trichinella. Według danych NIZP – PZH, w Polsce

w ciągu ostatnich 3 lat włośnicę zanotowano u 2 osób zarówno w 2018 r. jak i w 2019 r. oraz u

20 pacjentów w 2020 r. Jedynym sposobem zapobiegania tej chorobie jest przerwanie łańcucha

epizootycznego Realizacja tego zadania odbywa się na podstawie rozporządzenia

wykonawczego Komisji (UE) 2015/1375 z dnia 10 sierpnia 2015 r. ustanawiającego szczególne

przepisy dotyczące urzędowych kontroli w odniesieniu do włośni (Trichinella) w mięsie

(Dz. Urz. UE L 212 z 11.08.2015, str. 7, z późn. zm.) przez badanie mięsa zwierząt rzeźnych,

nadzór nad gospodarstwami certyfikowanymi oraz mrożenie mięsa świń.

W Polsce najczęściej stosowaną formą nadzoru jest badanie mięsa metodą wytrawiania.

Rutynowo wykonywane badania pozwalają na wykrywanie włośni w mięsie zwierząt

przeznaczonych do konsumpcji przez ludzi (głównie świnie i dziki), jednak nie dają wiedzy

na temat występowania tych pasożytów u innych zwierząt będących wektorami tej zoonozy.

Wiedza taka jest jednak niezbędna do właściwego oszacowania ryzyka ponownego wystąpienia

włośnicy i podjęcia działań prewencyjnych. Dochodzenia epidemiologiczne, nieuzupełnione

właściwymi badaniami laboratoryjnymi, również nie dostarczają takich danych. Proponowane

badania mają na celu uzupełnienie wiedzy na temat krążenia włośni między poszczególnymi

wektorami i drogami ich przenikania do środowiska zwierząt gospodarskich. Za pomocą metod

parazytologicznych i serologicznych będzie oceniane występowanie włośnicy u świń lub

dzików w wybranych rejonach o wysokim ryzyku wystąpienia tej zoonozy. Na podstawie badań

molekularnych oraz analiz genetycznych i statystycznych zostaną podjęte próby określenia

potencjalnych dróg zarażenia włośniami badanych zwierząt na danym terenie.

Szczególnym wskazaniem do wykonania badań będzie wystąpienie włośni w populacji

zwierząt gospodarskich. W tym wypadku badania te umożliwią wypełnienie obowiązku

wdrożenia planów interwencyjnych w ognisku włośnicy. Wyniki tych badań wypełnią również

wymagania rozporządzenia (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady

z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiającego ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego,

powołującego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiającego procedury

w zakresie bezpieczeństwa żywności. W przypadku braku ognisk włośnicy u zwierząt

gospodarskich w danym roku, badaniami będą objęte zwierzęta wolno żyjące z obszarów

endemicznych włośnicy.

Zebrane dane dotyczące występowania włośnicy w populacji innych zwierząt niż dziki

czy świnie zostaną przekazane do Unii Europejskiej zgodnie z wymaganiami

dyrektywy 2003/99/WE. Należy podkreślić, że podjęcie tego typu badań jest niezbędne, jeżeli

w przyszłości gospodarstwa będą starały się o certyfikaty zwalniające z konieczności badania

zwierząt w kierunku włośnicy.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Dane uzyskane podczas realizacji programu wieloletniego na lata 2009–2013 wskazały na

szerokie rozpowszechnienie Trichinella spp. w populacji dzików w Polsce. W niektórych

ϭϰϵ

województwach rejestrowano szczególnie wysoki odsetek zarażonych dzików do 14%. Wyniki

uzyskane podczas monitoringu serologicznego dzików realizowanego w ramach ostatniego

programu wieloletniego na lata 2014–2018 wykazały, że w rejonach o bardzo niskiej

ekstensywności nastąpił istotny wzrost odsetka dzików zarażonych Trichinella spp. W ramach

realizacji zadania wykonano badanie ponad 2000 próbek surowic pochodzących od dzików.

Wyniki pozytywne uzyskano w 167 próbkach, co stanowi 8,35%, zaś 123 próbkach wynik

wątpliwy, co stanowi 6,15%. Duży odsetek wyników serododatnich stwierdzono w

województwach dolnośląskim, śląskim, łódzkim, zachodniopomorskim, pomorskim, lubuskim,

lubelskim i opolskim. Wyniki te stanowią poważny sygnał ostrzegawczy dla województw

lubelskiego i opolskiego, ponieważ dotychczas w tych województwach nie obserwowano tak

wysokiego odsetka zwierząt seropozytywnych. Uzyskane wyniki pozwoliły na podjęcia działań

administracyjno-prawnych mających na celu ograniczenie występowania włośnicy w

środowisku zwierząt dzikich.

W ramach realizacji zadania nr 21 programu wieloletniego na lata 2014–2018 wykonano

ponadto badanie ponad 2000 próbek surowic świńskich z losowo wybranych ferm.

W badaniach stwierdzono dotychczas 23 wyniki seropozytywne, w tym 11 z monitoringu

klasycznego i 12 z monitoringu celowanego.

W ramach monitoringu celowanego w latach 2014–2018 badaniu poddano 67 próbek

z powiatu wągrowieckiego. Badanie wykazało 6 wyników pozytywnych, co stanowiło 8,95%.

W badaniu serologicznym 13 próbek surowicy pobranych od świń ze stada podejrzanego

w powiecie łobeskim, w latach 2014–2018, wyniki pozytywne stwierdzono w 6 przypadkach,

co stanowiło 46,15%.

W ramach realizacji zadania nr 22 programu wieloletniego na lata 2019–2023 wykonano

m.in. badanie 387 próbek surowic świńskich pochodzących ze stada, w którym stwierdzono

włośnicę. Wyniki pozytywne uzyskano w 12 przypadkach, co stanowiło 3,10 %.

Wyniki uzyskane w ramach programu wieloletniego realizowanego w poprzednich latach

wskazują na dynamiczną sytuację epidemiologiczną włośnicy. Szczególnie niepokojące są

dane dotyczące zarażenia dzików na niektórych obszarach (głównie w północno-zachodnich

rejonach kraju). Sytuacja taka wskazuje na konieczność kontynuacji badań i uwzględnienia

w nich dokładnego rozpoznania dróg transmisji pasożytów w środowisku sylwatycznym

i synantropijnym.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Na podstawie wyników rutynowych badań w kierunku włośnicy zostanie dokonany wybór

rejonów, w których będą wykonywane szczegółowe analizy. W rejonach tych zostanie

określone występowanie włośni w populacjach świń za pomocą metod serologicznych (300

próbek rocznie) oraz dzików lub innych gatunków zwierząt za pomocą wytrawiania tkanki

mięśniowej (200 próbek).

Larwy włośni będą pozyskiwane z tkanki mięśniowej od świń lub dzików w porozumieniu

z Polskim Związkiem Łowieckim, regionalnymi dyrekcjami ochrony środowiska, a także

przedsiębiorstwami zajmującymi się deratyzacją. Pozyskiwane będą także inne gatunki

zwierząt mogące być wektorami włośnicy. Rocznie, od 2024 r., jest planowane przebadanie

łącznie po 200 próbek tkanki mięśniowej od różnych żywicieli i 300 próbek surowicy krwi od

świń.

ϭϱϬ

Wykryte larwy włośni z próbek od wszystkich badanych wektorów z danego rejonu lub

ogniska będą poddawane badaniom (multipleks PCR), które pozwolą określić gatunek

występujących na danym terenie pasożytów. Następnie za pomocą metod molekularnych (np.

multilocus genotyping, microsatellite analysis) zostanie określony profil genetyczny larw. Na

podstawie uzyskanych wyników badań genetycznych zostaną przeanalizowane potencjalne

drogi krążenia pasożyta w środowisku synantropijnym i sylwatycznym.

Rocznie jest planowane wykonanie analiz w 2 lub 3 ogniskach lub rejonach o zwiększonym

zagrożeniu włośnicą.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie i wdrożenie systemu pobierania próbek.

2. Pozyskiwanie próbek surowicy (300 próbek) oraz tkanki mięśniowej (200 próbek) od

zwierząt z wybranych obszarów.

3. Badanie surowic metodą ELISA.

4. Izolacja larw włośni z próbek tkanki mięśniowej metodą wytrawiania.

5. Identyfikacja gatunku pozyskanych larw.

6. Określenie profilu genetycznego larw pozyskanych na badanym rejonie od świń.

7. Analiza i opracowanie wyników.

8. Określenie prawdopodobnej drogi zarażenia świń w ognisku na podstawie

przeprowadzonych analiz.

9. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Organizacja pobierania próbek z obszaru ogniska włośnicy.

3. Pozyskiwanie próbek surowicy (300 próbek) oraz tkanki mięśniowej (200 próbek)

od zwierząt z wybranych obszarów.

4. Badanie surowic metodą ELISA.

5. Izolacja larw włośni z próbek tkanki mięśniowej metodą wytrawiania.

6. Identyfikacja gatunku pozyskanych larw.

7. Określenie profilu genetycznego larw pozyskanych w badanym rejonie od różnych

żywicieli.

8. Analiza i opracowanie wyników.

9. Określenie prawdopodobnej drogi zarażenia świń lub dzików w ognisku lub na obszarze

zagrożonym na podstawie przeprowadzonych analiz.

10. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Organizacja pobierania próbek z obszaru ogniska włośnicy.

3. Pozyskiwanie próbek surowicy (300 próbek) oraz tkanki mięśniowej (200 próbek)

od zwierząt z wybranych obszarów.

4. Badanie surowic metodą ELISA.

5. Izolacja larw włośni z próbek tkanki mięśniowej metodą wytrawiania.

6. Identyfikacja gatunku pozyskanych larw.

ϭϱϭ

7. Określenie profilu genetycznego larw pozyskanych w badanym rejonie od różnych

żywicieli.

8. Analiza i opracowanie wyników.

9. Określenie prawdopodobnej drogi zarażenia świń lub dzików w ognisku lub na obszarze

zagrożonym na podstawie przeprowadzonych analiz.

10. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Organizacja pobierania próbek z obszaru ogniska włośnicy.

3. Pozyskiwanie próbek surowicy (300 próbek) oraz tkanki mięśniowej (200 próbek)

od zwierząt z wybranych obszarów.

4. Badanie surowic metodą ELISA.

5. Izolacja larw włośni z próbek tkanki mięśniowej metodą wytrawiania.

6. Identyfikacja gatunku pozyskanych larw.

7. Określenie profilu genetycznego larw pozyskanych w badanym rejonie od różnych

żywicieli.

8. Analiza i opracowanie wyników.

9. Określenie prawdopodobnej drogi zarażenia świń lub dzików w ognisku lub na obszarze

zagrożonym na podstawie przeprowadzonych analiz.

10. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Organizacja pobierania próbek z obszaru ogniska włośnicy.

3. Pozyskiwanie próbek surowicy (300 próbek) oraz tkanki mięśniowej (200 próbek)

od zwierząt z wybranych obszarów.

4. Badanie surowic metodą ELISA.

5. Izolacja larw włośni z próbek tkanki mięśniowej metodą wytrawiania.

6. Identyfikacja gatunku pozyskanych larw.

7. Określenie profilu genetycznego larw pozyskanych w badanym rejonie od różnych

żywicieli.

8. Analiza i opracowanie wyników.

9. Określenie prawdopodobnej drogi zarażenia świń lub dzików w ognisku lub na obszarze

zagrożonym na podstawie przeprowadzonych analiz.

10. Opracowanie

metodologii

prowadzenia

dochodzeń

epidemiologicznych

z uwzględnieniem badań molekularnych.

11. Opracowanie raportu z badań przeprowadzonych w latach 2024–2028 i przekazanie go

do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Prowadzone badania pozwolą na określenie występowania włośni u różnych gatunków

wektorów tych pasożytów w okolicach ognisk trichinellozy świń oraz w rejonach

zwiększonego ryzyka zarażenia włośniami u dzików. Ponadto podjęte podczas realizacji

zadania próby określenia dróg krążenia pasożyta między poszczególnymi populacjami zwierząt

ϭϱϮ

pozwolą na rozpoznanie potencjalnych źródeł zarażenia w badanych rejonach lub ogniskach

włośnicy. Zidentyfikowane zostaną istotne wektory włośni, co pozwoli na wdrożenie

profilaktyki celowanej w obszarach zagrożonych.

Dla potrzeb Inspekcji Weterynaryjnej zostanie opracowana i przekazana metodologia

prowadzenia dochodzeń epidemiologicznych w gospodarstwach i na obszarach zagrożonych.

Zebrane dane epidemiologiczne zostaną przekazane do GIW i MRiRW. Dane te będą mogły

zostać wykorzystane do oceny ryzyka zarażenia włośniami i oceny sytuacji epidemiologicznej

włośnicy i uwzględnione w krajowych raportach zoonotycznych przekazywanych do EFSA.

Wyniki badań zostaną upowszechnione w formie szkoleń, publikacji i doniesień

na konferencjach. Badania te wypełnią wymagania opisane w art. 7 rozporządzenia

wykonawczego Komisji (UE) 2015/1375 z dnia 10 sierpnia 2015 r. ustanawiającego szczególne

przepisy dotyczące urzędowych kontroli w odniesieniu do włośni (Trichinella) w mięsie.

7. Kooperanci

Inspekcja Weterynaryjna.

ZADANIE NR 32

Określenie dynamiki inwazji tasiemców z rodzaju Echinococcus w wybranych populacjach

lisów w Polsce oraz ocena możliwości transmisji tych pasożytów na zwierzęta domowe –

w aspekcie zagrożenia zdrowia ludzi

1. Jednostka wykonująca

Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena zmian w ekstensywności inwazji Echinococcus spp. u lisów

w Polsce oraz określenie możliwości przeniesienia tej inwazji na zwierzęta domowe –

w aspekcie zagrożenia dla zdrowia ludzi.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Echinokokoza (bąblowica) jest groźną, często śmiertelną chorobą odzwierzęcą,

wywoływaną przez formy larwalne tasiemców z rodzaju Echinococcus. W Polsce występują

dwa gatunki tego pasożyta Echinococcus multilocularis (E. multilocularis) i Echinococcus

granulosus (E. granulosus).

Typowym żywicielem ostatecznym dla E. multilocularis jest lis, a funkcję żywiciela

pośredniego pełnią gryzonie. Człowiek może być niespecyficznym żywicielem pośrednim tego

tasiemca. Zarażenie następuje przez połknięcie jaj E. multilocularis najczęściej

wraz z pokarmem zanieczyszczonym jajami tasiemców. U ludzi inwazja larwalnych postaci

E. multilocularis przyjmuje szczególnie niebezpieczną formę tzw. bąblowicy wielojamowej.

Powstające w formie nacieków zmiany i przerzuty do innych narządów przypominają zmiany

nowotworowe. Choroba nieleczona lub późno zdiagnozowana kończy się zazwyczaj śmiercią.

Drugim gatunkiem istotnym z punktu widzenia zdrowia ludzi jest E. granulosus. Żywicielem

ostatecznym w tym przypadku jest najczęściej pies, natomiast żywicielem pośrednim

są zwierzęta kopytne (świnie, bydło, owce). Człowiek jest niespecyficznym żywicielem

pośrednim. Forma larwalna tego tasiemca u człowieka przyjmuje postać cysty wypełnionej

licznymi protoskoleksami. Bąblowica jednojamowa wywoływana przez E. granulosus jest

ϭϱϯ

ciężką chorobą wymagającą często interwencji chirurgicznej lub długotrwałego leczenia

farmakologicznego.

Według opinii Komitetu Naukowego ds. Środków Weterynaryjnych dotyczących Zdrowia

Publicznego bąblowica jest jednym z priorytetów w zakresie ochrony zdrowia publicznego.

W Polsce (tak jak w całej Unii Europejskiej) bąblowica i jej czynniki chorobotwórcze

znajdują się wśród 8 chorób odzwierzęcych, które ustawowo podlegają obowiązkowi

monitorowania.

Inwazja E. granulosus jest stwierdzana na całym świecie. Pasożyt ten jest znacznie częściej

rejestrowany u zwierząt w krajach charakteryzujących się niską kulturą rolną (np. 50% kóz

w Chile, 64% owiec w Kirgistanie, 44% wielbłądów w Sudanie, 54% psów w Jordanii).

W związku z tym w rejonach tych odsetek osób zarażonych E. granulosus jest także bardzo

wysoki, np. Kenia 6% czy Sudan 2%. W Polsce dane dotyczące rozprzestrzenienia tej inwazji

u zwierząt pochodzą głównie z przypadków rejestrowanych podczas badań poubojowych

(np. w 2010 r. 0,8% u świń, 6% u owiec, 0,001% u bydła). U ludzi w Polsce rocznie

rejestrowanych jest kilkadziesiąt przypadków inwazji form larwalnych tego tasiemca.

Dane uzyskane podczas realizacji programu wieloletniego na lata 2009–2013 wskazały

na szerokie rozpowszechnienie E. multilocularis u lisów w Polsce. W niektórych

województwach rejestrowano szczególnie wysoki odsetek zarażonych lisów – od 18% do 30%

(był on kilku lub kilkunastokrotnie wyższy w porównaniu do danych sprzed kilkunastu lat).

Ponadto wyniki badań uzyskane podczas monitoringu wybranych rejonów kraju –

dokonywanego w ramach programu wieloletniego na lata 2014–2021 – wykazały, że w ciągu

kilku lat w rejonie o bardzo niskiej ekstensywności nastąpił istotny wzrost odsetka lisów

zarażonych E. multilocularis. Biorąc pod uwagę te dane, konieczna wydaje się kontrola

dynamiki zarażeń Echinococcus u lisów w Polsce. Kontynuacja monitoringu

wyselekcjonowanych regionów Polski dostarczy koniecznych danych. Monitoringiem objęte

byłyby rejony charakteryzujące się wysoką i niską ekstensywnością Echinococcus u lisów

(informacji wyjściowych do wyboru lokalizacji badań dostarczą wyniki uzyskane w trakcie

programu wieloletniego realizowanego w latach 2009–2013, 2014–2018 i 2019–2023).

Podczas realizacji programu wieloletniego na lata 2009–2013 po raz pierwszy w Polsce

zidentyfikowano formy larwalne E. multilocularis u świń, a potwierdziły to badania

prowadzone w następnych latach. Przypadki takie notowane są na świecie stosunkowo rzadko

i świadczą o występowaniu form inwazyjnych (jaj) tego groźnego pasożyta w bezpośrednim

otoczeniu człowieka. Wskazuje to na rozszerzenie się strefy ryzyka zarażeniem

E. multilocularis z terenów leśnych na tereny siedzib ludzkich – świnie w tym przypadku pełnią

rolę indykatora zagrożenia tą inwazją dla ludzi. Podobną rolę te zwierzęta mogą pełnić

w przypadku E. granulosus. Wprowadzenie do badań metod molekularnych pozwoli

na właściwą identyfikację form larwalnych tasiemców, szczególnie w przypadkach

nietypowych lub zdegenerowanych zmian niemożliwych do identyfikacji wizualnej.

Ponadto doświadczenia wynikające z prowadzonych badań wskazują, że bardzo często

w praktyce oceny makroskopowej następuje błędna klasyfikacja larw tasiemca Taenia

hydatigena (nieistotnych z punktu widzenia zdrowia ludzi) jako larwy Echinococcus. Dlatego

są planowane badania dotyczące wykrywania form larwalnych bąblowców u zwierząt rzeźnych

z użyciem technik molekularnych.

ϭϱϰ

Obecnie w Polsce brak jest danych dotyczących występowania E. granulosus u psów, które

są głównym źródłem inwazji dla człowieka. Ponadto badania prowadzone w ostatnich latach

potwierdziły obecność u psów w rejonach endemicznych Polski drugiego gatunku z tego

rodzaju – E. multilocularis. Wskazuje to na konieczność monitorowania echinokokozy u tych

zwierząt w Polsce. W ostatnim czasie w Europie wzrasta zainteresowanie rolą psów

w szerzeniu się tej inwazji, w związku z czym zostało wydane rozporządzenie delegowane

Komisji (UE) 2018/772 z dnia 21 listopada 2017 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu

Europejskiego i Rady (UE) nr 576/2013 w odniesieniu do profilaktycznych środków

zdrowotnych w celu zwalczania zarażenia Echinococcus multilocularis u psów oraz uchylające

rozporządzenie delegowane (UE) nr 1152/2011 (Dz. Urz. UE L 130 z 28.05.2018, str. 1).

Fakty te wskazują na konieczność analizy możliwości transmisji tego pasożyta na zwierzęta

domowe i na tej podstawie rozszerzenia oceny ryzyka zarażenia ludzi bąblowicą w Polsce.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W ramach programu wieloletniego realizowanego w latach 2009–2013 oceniono

ekstensywność inwazji E. multilocularis na terytorium Polski. Wykazano zróżnicowanie

w ekstensywności w zależności od części kraju: w zachodniej części Polski odsetek zarażonych

lisów był zdecydowanie niższy (0–5%) niż w części wschodniej i południowej, gdzie dochodził

nawet do 50%. Natomiast badania kontynuowane w ramach programu wieloletniego na lata

2014–2018 i 2019–2023 prowadzone u lisów corocznie w wybranych rejonach Polski

wykazały, że w ciągu kilku lat w rejonie o bardzo niskiej ekstensywności nastąpił istotny wzrost

odsetka lisów zarażonych E. multilocularis. Natomiast w rejonie o wysokiej ekstensywności

odsetek zarażonych lisów utrzymuje się na wysokim poziomie. Badania prowadzone u psów w

rejonie endemicznym podczas realizacji programu wieloletniego lata 2014–2018 wykazały

(po raz pierwszy w Polsce) obecność E. multilocularis u tych zwierząt (ok. 2%).

Wskazuje to na nieznane dotąd w Polsce źródło bezpośredniego zagrożenia tą inwazją

dla ludzi.

Podczas realizacji programu wieloletniego na lata 2009–2013, 2014–2018 i 2019–2023 za

pomocą zaadaptowanego systemu metod PCR dokonano identyfikacji form larwalnych

tasiemców w próbkach wątpliwych oraz potwierdzono wyniki uzyskane metodami

mikroskopowymi. Szczególnie istotny jest fakt identyfikacji form larwalnych Echinococcus

multilocularis u świń – świadczy to o obecności i dostępności inwazyjnych jaj tego pasożyta w

środowisku bliskim człowiekowi. Wykazano, że badanie poubojowe w wielu przypadkach nie

zapewnia prawidłowej identyfikacji larw bąblowców i jest wskazane uzupełnienie diagnostyki

o metody molekularne.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Od 2024 r. corocznie aż do zakończenia realizacji zadania do Zakładu Parazytologii i Chorób

Inwazyjnych PIWet – PIB będą przesyłane następujące materiały do badań: 340 próbek od

lisów pochodzących z wybranych województw, 100 próbek od zwierząt rzeźnych

przekazywanych przez urzędowych lekarzy weterynarii nadzorujących rzeźnie oraz 200 próbek

od psów utrzymywanych w schroniskach dla zwierząt, pozyskiwanych i przekazywanych

przy współpracy z lekarzami Inspekcji Weterynaryjnej. Próbki będą badane metodami

molekularnymi (PCR) w celu wykrycia materiału genetycznego tego pasożyta. W celu

potwierdzenia identyfikacji będzie wykonane także badanie mikroskopowe. Liczby badanych

ϭϱϱ

próbek spełniają wymóg reprezentatywności ustalony metodami statystycznymi

(według WHO/OIE Manual on Echinococcosis in human and animals: a Public Health problem

of global concern, Paris, 2001).

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy.

Etap I: 2024 r.

1. Wybór rejonów objętych badaniami oraz opracowanie programu pobierania

i przesyłania próbek do badań nad zarażeniami Echinococcus u lisów, psów i zwierząt

rzeźnych.

2. Badanie próbek.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących inwazji Echinococcus w regionie objętym

badaniami.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badanie próbek.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących inwazji Echinococcus w regionie objętym

badaniami.

4. Porównanie wyników z wynikami uzyskanymi w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badanie próbek.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących inwazji Echinococcus w regionie objętym

badaniami.

4. Porównanie wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badanie próbek.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących inwazji Echinococcus w regionie objętym

badaniami.

4. Porównanie wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badanie próbek.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących inwazji Echinococcus w regionie objętym

badaniami.

4. Porównanie wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2027 we wszystkich

regionach objętych badaniami w ramach Programu z uwzględnieniem różnic

środowiskowych, ocena zmian w ekstensywności inwazji Echinococcus u lisów i psów

w Polsce, określenie możliwości transmisji inwazji na zwierzęta domowe. Porównanie

wyników z sytuacją epizootyczna w innych krajach.

ϭϱϲ

5. Opracowanie i przekazanie do MRiRW i GIW raportu rocznego i końcowego z 5-letnich

badań.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane dane zostaną przekazane do GIW i będą wykorzystane do sporządzenia

sprawozdań wymaganych zgodnie z przepisami krajowymi i międzynarodowymi, np. raportu

na potrzeby EFSA.

Na podstawie uzyskanych danych zostanie przeprowadzona ocena dynamiki sytuacji

epidemiologicznej dotyczącej echinokokozy w Polsce.

Zastosowanie metody PCR umożliwi przyżyciowe rozpoznanie inwazji Echinococcus spp.

u psów oraz właściwą identyfikację gatunkową form larwalnych tasiemców stwierdzanych

podczas badań.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną oraz ZHW dotycząca pobierania

i przesyłania próbek do badań.



ZADANIE NR 33

Występowanie pasożytniczych pierwotniaków Toxoplasma gondii w produktach pochodzenia

zwierzęcego

1. Jednostka wykonująca

Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania pasożytniczego pierwotniaka Toxoplasma gondii

(T. gondii) w produktach pochodzenia zwierzęcego (w mięsie świń i bydła) wraz z oceną

żywotności pasożyta, w aspekcie zagrożenia zdrowia konsumentów.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Zarażenie pasożytniczym pierwotniakiem T. gondii stanowi ciągle aktualny problem

zdrowotny. Oprócz bezpośrednich skutków inwazji, np. toksoplazmoza wrodzona u płodu lub

zmiany narządowe u osób z osłabioną odpornością, zarażenie T. gondii może powodować także

następstwa odległe w czasie, m.in. w postaci zaburzeń psychiczno-osobowościowych oraz

zmian patologicznych narządu wzroku. Mimo znanej roli tego pasożyta jako ważnego czynnika

zagrożenia zdrowia, brak jest systematycznego monitoringu potencjalnych źródeł zarażenia.

W rankingu opublikowanym w 2015 r. przez WHO wśród patogenów „odżywnościowych”

mających istotne znaczenie epidemiologiczne w Europie wymieniono T. gondii.

Według danych od 30% do 60% zarażeń T. gondii u ludzi jest następstwem konsumpcji

surowego mięsa lub produktów mięsnych. Potwierdzeniem tego mogą być wyniki badań

serologicznych zwierząt rzeźnych prowadzone w państwach europejskich, gdzie stwierdzano

do 29% wyników seropozytywnych w kierunku T. gondii wśród świń oraz od 7% do 76% wśród

bydła.

Badania realizowane w latach 2009–2013 w ramach programu wieloletniego wykazały

znaczne odsetki wyników seropozytywnych (10–20%) w populacjach świń i bydła w Polsce.

ϭϱϳ

W wyniku procesów technologicznych w zakładach mięsnych przetworzone mięso pochodzące

od zarażonego zwierzęcia wykorzystane do produkcji wędlin może być źródłem inwazji nawet

dla kilkuset konsumentów. W badaniach prowadzonych przez PIWet – PIB w latach 2014–

2018 obecność DNA T. gondii stwierdzono w 9,9% próbek surowych wędlin i mięsa. Jednak

oprócz detekcji materiału genetycznego pierwotniaka szczególnie istotne wydaje się również

określenie żywotności izolowanych pasożytów w aspekcie ochrony zdrowia konsumentów.

Wyniki obecnie realizowanych badań (2019–2023) wykazują obecność żywych pasożytów

T. gondii w 31,4% próbek dodatnich w PCR, wskazując na istotną rolę surowych produktów

mięsnych jako źródła zarażenia T. gondii dla człowieka. Wyniki te wskazują również

na potrzebę kontynuacji tych badań w celu bieżącego monitorowania dynamiki zanieczyszczeń

żywymi pasożytami T. gondii produktów żywnościowych pochodzenia zwierzęcego w Polsce.

Na konieczność monitorowania toksoplazmozy i źródeł zarażenia wskazują przepisy

dyrektywy 2003/99/WE oraz opinie WHO i EFSA. W Polsce zgodnie z ustawą z dnia 11 marca

2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

toksoplazmoza podlega obowiązkowi rejestracji.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Dotychczasowe wyniki badań wskazują na znaczny stopień zanieczyszczenia

pasożytniczymi pierwotniakami T. gondii produktów pochodzenia zwierzęcego. Wśród

badanych w latach 2014–2018 2500 próbek surowych wędlin i mięsa pozyskanych z terytorium

Polski w 9,9% próbek stwierdzono obecność DNA T. gondii. Ogółem wyniki dodatnie

stwierdzono w odniesieniu do 12,2% próbek kiełbas, 10,5% próbek wędzonek, 7,1% próbek

szynek i 6,8% próbek mięsa surowego. Pod względem obszaru badań najwyższe odsetki

wyników dodatnich stwierdzono w odniesieniu do próbek pochodzących z województw

małopolskiego (46,3%) i podkarpackiego (35%), niższe dla tych z województwa lubelskiego

(20,4%). Dla pozostałych województw uzyskane odsetki wyników dodatnich były znacznie

niższe i wynosiły od 0,8% do 7,2%. Biorąc pod uwagę rodzaj wędlin i ich pochodzenie, dla

próbek kiełbas najwyższe odsetki wyników dodatnich na obecność DNA T. gondii stwierdzono

w odniesieniu do próbek z województw małopolskiego (45,9%), podkarpackiego (37,3%) i

lubelskiego (32,8%). Wśród próbek kiełbas z województw śląskiego i świętokrzyskiego nie

uzyskano wyników dodatnich, natomiast w pozostałych województwach wyniki dodatnie

wynosiły od 1,5% do 12,5%. W odniesieniu do próbek wędzonek najwyższe odsetki wyników

dodatnich stwierdzono w próbkach z województw małopolskiego (45,7%) i podkarpackiego

(39,1%). Niższe odsetki uzyskano dla próbek z województw: lubelskiego (15,2%), warmińskomazurskiego (14,2%) i pomorskiego (13%). W pozostałych województwach odsetki wyników

dodatnich wyniosły od 2,2% do 6,3%, natomiast wyniki ujemne uzyskano w odniesieniu do

próbek wędzonek z województwa kujawsko-pomorskiego. W badaniu surowego mięsa

najwyższe odsetki wyników dodatnich na obecność T. gondii stwierdzano w odniesieniu do

próbek z województwa małopolskiego (46,5%), niższe odsetki uzyskano w odniesieniu do

próbek z województw podkarpackiego (12%) i lubelskiego (11%). W pozostałych

województwach odsetki wyników dodatnich wyniosły od 0% do 9,1%. W odniesieniu do

próbek szynek najwyższe odsetki wyników dodatnich stwierdzono w próbkach z województw

podkarpackiego (41,9%), łódzkiego (20%) i małopolskiego (18,7%), w pozostałych

województwach odsetki wyników dodatnich wyniosły od 0% do 10,5%.

ϭϱϴ

Ogółem w badaniu RFLP PCR stwierdzono istotnie częstsze występowanie typu III

T. gondii w województwach mazowieckim (80,0%) i wielkopolskim (64,0%), typów

mieszanych II/III w województwie małopolskim (77,5%), typu II w województwach kujawskopomorskim (44,0%) i podkarpackim (54,0%) oraz typu I w województwach

zachodniopomorskim (33,3%) i małopolskim (25,0%). Wykazano znaczną liczbę izolatów T.

gondii typu II i typu I w próbkach mięsa mielonego (wołowego), natomiast izolaty typu III

dominowały w próbkach wędlin i mięsa wieprzowego.

W ramach obecnie realizowanego zadania programu wieloletniego (2019–2023) wśród

dotychczas zbadanych 871 próbek obecność DNA T. gondii stwierdzono w 6% próbek.

Najwyższy odsetek wyników dodatnich stwierdzono w próbach z województw pomorskiego

(12%) i warmińsko-mazurskiego, najniższy z województw lubelskiego (2%) i podlaskiego

(0,5%). Odsetki wyników pozytywnych dla poszczególnych rodzajów produktów mięsnych

wahały się od 1,5% do 9%. Analiza RFLP wykazała głównie allele typu klonalnego II (46%)

i III (34%). Stwierdzono również kombinacje alleli typów w różnych loci (20%). Żywe T.

gondii wyizolowano z 17 próbek (31,4% próbek dodatnich w PCR).

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania będą obejmować terytorium Polski. Próbki mięsa oraz wędlin przeznaczone do

handlu (400 próbek rocznie) będą pozyskiwane w zakładach mięsnych na obszarze corocznie

wybieranych województw. Po dostarczeniu do laboratorium PIWet – PIB próbki produktów

mięsnych zostaną poddane wytrawianiu w celu izolacji i koncentracji pasożytów. Następnie

każda próbka zostanie podzielona na część przeznaczoną do detekcji DNA T. gondii (izolacja

DNA, badania nested i Real time PCR) oraz genotypowania (RFLP PCR, analiza sekwencyjna),

a także na część przeznaczoną do oceny żywotności izolowanych pasożytów (próba biologiczna

lub izolacja na hodowlach komórkowych). Ocena żywotności pasożytów będzie

przeprowadzana tylko dla próbek dodatnich w PCR. Analiza wyników będzie uwzględniała

różnice w detekcji i żywotności izolowanych T. gondii w zależności od rodzaju i gatunku

wędlin, a także rejonu polski.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028, z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie programu pobierania próbek – organizacja pobierania i przesyłania

próbek do badań.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania T. gondii w żywności

pochodzenia zwierzęcego w regionie objętym badaniem.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań za poprzedni rok do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania T. gondii w żywności

pochodzenia zwierzęcego w regionie objętym badaniem.

4. Porównanie wyników badań z wynikami badań uzyskanymi w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

ϭϱϵ

1. Przekazanie raportu z badań za poprzedni rok do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania T. gondii w żywności

pochodzenia zwierzęcego w regionie objętym badaniem.

4. Porównanie wyników badań z wynikami badań uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań za poprzedni rok do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania T. gondii w żywności

pochodzenia zwierzęcego w regionie objętym badaniem.

4. Porównanie wyników badań z wynikami badań uzyskanymi w latach 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań za poprzedni rok do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania T. gondii w wędlinach

w regionie objętym badaniem i analiza wyników uzyskanych we wszystkich regionach

Polski.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazania go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane wyniki zostaną przekazane do GIW i będą mogły być wykorzystane

do sporządzenia sprawozdań wymaganych przepisami krajowymi i międzynarodowymi, np.

raportu na potrzeby EFSA.

Wyniki badań będą również publikowane w czasopismach adresowanych do lekarzy

medycyny i lekarzy weterynarii.

Na podstawie uzyskanych danych zostanie przeprowadzona ocena stopnia zanieczyszczenia

T. gondii produktów pochodzenia zwierzęcego przeznaczonych do konsumpcji w aspekcie

zagrożenia dla zdrowia ludzi.

Określenie żywotności izolowanych pasożytów wraz z oceną ich typu klonalnego

(genotypowanie) pozwoli na określenie rzeczywistej skali zagrożenia dla zdrowia

konsumentów.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną dotycząca pobierania i przesyłania

próbek do badań.

ZADANIE NR 34

Ocena występowania pasożytniczych pierwotniaków z rodzaju Cryptosporidium i Giardia

w stadach owiec w Polsce

1. Jednostka wykonująca

ϭϲϬ

Zakład Wirusologii Żywności i Środowiska PIWet – PIB

Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena sytuacji epidemiologicznej dotyczącej występowania zarażeń

Cryptosporidium i Giardia u owiec.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Pierwotniaki z rodzaju Cryptosporidium i Giardia ze względu na podobieństwa

w występowaniu (u wielu gatunków zwierząt i ludzi) oraz chorobotwórczość (powodują

gastroenteritis) często są badane wspólnie. W grupie zwierząt przeżuwających oprócz bydła

owce są istotnym rezerwuarem tych pasożytów dla innych gatunków zwierząt i człowieka.

Kryptosporydioza i giardioza u przeżuwaczy może mieć ostry przebieg, jak również

występować bezobjawowo. Przebieg kliniczny inwazji zależy głównie od gatunku i zjadliwości

szczepu lub genotypu pierwotniaka. Występowanie kryptosporydiozy i giardiozy u zwierząt

gospodarskich ma istotne znaczenie ekonomiczne ze względu na negatywny wpływ zarażeń

na rozwój zwierząt, przyrosty masy ciała i ich produkcyjność. Wyniki badań prowadzonych

w stadach owiec w Europie wskazują na ekstensywność inwazji tymi pierwotniakami sięgającą

36% przy dużo wyższej, tj. blisko 70% wartości prewalencji, którą obserwuje się na świecie.

Małe zwierzęta przeżuwające są naturalnym rezerwuarem wielu gatunków i genotypów

Cryptosporidium, w tym między innymi: Cryptosporidium bovis, Cryptosporidium xiaoi,

Cryptosporidium

parvum,

Cryptosporidium

hominis,

Cryptosporidium andersoni,

Cryptosporidium ubiquitum. Cryptosporidium parvum jest gatunkiem zoonotycznym

wywołującym inwazje zarówno u ludzi, jak i u zwierząt. Owce są naturalnym gospodarzem

pierwotniaka (identyfikowano u nich szczepy Cryptosporidium parvum o genotypach IIa i Id).

Wśród gatunków pasożyta wywołujących zachorowania u owiec znajdują się zoonotyczne

gatunki. Dotychczasowe badania owiec prowadzone w Polsce wykazywały prewalencję

Giardia sięgającą 21%. Oprócz występowania genotypu „E”, stwierdzano również genotyp

zoonotyczny „A” Giardia duodenalis, co może potwierdzać znaczenie owiec w epidemiologii

giardiozy u ludzi.

Inwazje Cryptosporidium i Giardia stanowią jedną z przyczyn biegunek u ludzi i częściej

występują na terenach, na których jest prowadzony intensywny chów zwierząt, który prowadzi

do zanieczyszczenia środowiska, w tym wody, paszy i żywności. W 2017 r. w Europie

odnotowano u ludzi 11 500 przypadków kryptosporydiozy. Natomiast tylko w latach 2019–

2022 liczba stwierdzonych przypadków giardiozy u ludzi w Polsce wyniosła 3035 (dane NIZP

– PZH). Obecnie jest brak skutecznych metod leczenia zwierząt oraz swoistej

immunoprofilaktyki inwazji wywoływanych przez te pasożytnicze pierwotniaki. Dlatego też

jest zalecany monitoring kryptosporydiozy i giardiozy, jak również innych chorób

odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych przez kraje Unii Europejskiej

(dyrektywa 2003/99/WE).

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania będą dotyczyć zwierząt utrzymywanych na terytorium Polski. Próbki kału owiec

będą pobierane zarówno od jagniąt, jak i dorosłych zwierząt. W każdym roku badaniom

zostanie poddane 200 próbek kału pozyskane od owiec pochodzących z gospodarstw

znajdujących się w województwach objętych monitoringiem. Próbki będą przekazywane do

ϭϲϭ

PIWet – PIB przez urzędowych lekarzy weterynarii. W laboratorium PIWet – PIB po

wykonaniu ekstrakcji DNA z otrzymanych próbek zostanie przeprowadzone badanie metodą

PCR (nested, RFLP, real-time) w kierunku obecności genomowego DNA Cryptosporidium i

Giardia. Uzyskane produkty amplifikacji DNA zostaną poddane analizie sekwencyjnej.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie programu pobierania próbek – organizacja pobierania i przesyłania

próbek do badań.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania Cryptosporidium i Giardia

u owiec w regionie objętym badaniem.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania Cryptosporidium i Giardia

u owiec w regionie objętym badaniem.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania Cryptosporidium i Giardia

u owiec w regionie objętym badaniem.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania Cryptosporidium i Giardia

u owiec w regionie objętym badaniem.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania Cryptosporidium i Giardia

u owiec w regionie objętym badaniem.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane wyniki zostaną przekazane do GIW, gdzie będą podstawą do sporządzenia

sprawozdań na potrzeby Inspekcji Weterynaryjnej i EFSA dotyczących występowania inwazji

Cryptosporidium i Giardia u owiec z uwzględnieniem obecności gatunków zoonotycznych.

Wyniki badań zostaną opublikowane w czasopismach naukowych.

6. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną lub lekarzami wolnej praktyki

ϭϲϮ

dotycząca pobierania i przesyłania próbek do badań.



ZADANIE NR 35

Ocena parazytologicznych zagrożeń dla zdrowia ludzi i zwierząt związanych z nawozowym

wykorzystaniem odpadów i ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego

1. Jednostka wykonująca

Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena stopnia zanieczyszczenia parazytologicznego nawozów

organicznych, nawozów wytwarzanych z wykorzystaniem komunalnych osadów ściekowych,

kompostów zawierających uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego (UPPZ) i odpadów

pochodzących z biogazowni oraz określenie zagrożenia związanego z ich wykorzystaniem

w rolnictwie.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

W ostatnich latach obserwuje się gwałtowny wzrost produkcji odpadów organicznych,

w tym komunalnych osadów ściekowych, produktów z biogazowni, a także innych

zawierających uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego. Sytuacja taka stwarza wiele

nowych problemów związanych ze składowaniem i zagospodarowaniem UPPZ.

Należy podkreślić, że ze względu na prowadzoną politykę ekologiczną państwa wprowadzone

w ostatnich latach zaostrzenia prawne polegające na znacznym ograniczeniu ilości materii

organicznej składowanej na wysypiskach odpadów powodują, że znacznie wzrasta masa

odpadów kierowana do wykorzystania w rolnictwie w formie nawozów organicznych.

Nawozy te stanowią jednak pewne niebezpieczeństwo dla zdrowia ludzi i zwierząt przez

ryzyko skażenia mikrobiologicznego i parazytologicznego gleby, wód gruntowych,

powierzchniowych, jak i uprawianych roślin. Z punktu widzenia zanieczyszczeń

parazytologicznych najbardziej niebezpieczne są nawozy i komposty zawierające UPPZ.

Odpady te mogą zawierać m.in. formy rozwojowe takich pasożytów jak glisty z rodzajów

Ascaris, Toxocara czy Baylisascaris oraz tasiemców z rodzaju Echinococcus – będących

zagrożeniem nie tylko dla zdrowia, ale i dla życia ludzi. Należy podkreślić, że według opinii

Komitetu Naukowego ds. Środków Weterynaryjnych dotyczących zdrowia publicznego

bąblowica jest jednym z priorytetów w zakresie ochrony zdrowia publicznego. W Polsce

bąblowica i jej czynniki chorobotwórcze znajdują się wśród 8 chorób odzwierzęcych,

znajdujących się w wykazie chorób odzwierzęcych oraz odzwierzęcych czynników

chorobotwórczych podlegających obowiązkowi monitorowania. Sytuacja dotycząca obecności

takich pasożytów w nawozach i kompostach jest jednak nieznana.

Nadzór nad bezpieczeństwem stosowania nawozów organicznych zawierających m.in.

UPPZ w rolnictwie sprawuje Inspekcja Weterynaryjna, a obowiązek badania jest uregulowany

w aktach prawnych krajowych i unijnych. Brak odpowiednich metod badawczych sprawia, że

badania takie nie są jednak wykonywane lub są prowadzone metodami służącymi do badania

gleby. Uzyskiwane wyniki nie są w pełni wiarygodne i mogą nie odzwierciedlać rzeczywistego

stanu sanitarnego nawozów. Brak wiarygodnych danych na temat skali zagrożenia utrudnia

ϭϲϯ

podejmowanie właściwych działań. Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB

opracował i akredytował własne metody badawcze dostosowane do specyficznych matryc,

jakimi są nawozy organiczne. Uzyskane dotychczas wyniki badań wskazują, że największy

odsetek próbek zanieczyszczonych jajami pasożytów stwierdza się wśród nawozów

wytwarzanych na bazie odpadów z biogazowni oraz osadów ściekowych. Wyniki badań

parazytologicznych nawozów organicznych prowadzonych tymi metodami w latach ubiegłych

potwierdzają konieczność nadzoru parazytologicznego nad nawozami organicznymi w celu

zapewnienia bezpieczeństwa dla zdrowia ludzi i zwierząt.

Kontynuacja zadania badawczego pozwoli na realną ocenę zanieczyszczenia

parazytologicznego nawozów organicznych zawierających UPPZ stosowanych w rolnictwie

na terytorium Polski w kolejnych latach i wypełni obowiązki nadzoru w tej dziedzinie nałożone

na Inspekcję Weterynaryjną oraz Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa

(PIORIN).

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Zadanie badawcze realizowane było w latach 2014–2018 i kontynuowane w latach 2019–

2023. Wyniki tych badań wskazują na ciągłe utrzymywanie się zagrożenia parazytologicznego

związanego z rolniczym wykorzystywaniem substancji organicznych, choć ostatnio jest

obserwowane obniżenie odsetka nawozów niespełniających norm sanitarnych. W latach 2014–

2018 odsetek ten wynosił odpowiednio 65% i 40% próbek dodatnich w stosunku do badanych

próbek, a w latach 2019 i 2020 wyniósł 35% i 10%. Próbki wytworzone na bazie osadów

ściekowych zawierały jaja nicieni z rodzaju Ascaris, Trichuris i Toxocara. Próbki pochodzące

z biogazowni zawierały tylko jaja nicieni z rodzaju Ascaris i Trichuris. Żywe jaja z rodzaju

Ascaris i Toxocara stwierdzano także w próbkach dostępnych w handlu. Najmniej próbek

zanieczyszczonych żywymi jajami pasożytów stwierdzano w próbkach pochodzących z

pozostałych zakładów przetwórczych.

Przeprowadzone badania wykazały, że nawozy organiczne (w szczególności produkowane

na bazie odpadów z biogazowni – pofermentów, a także wytwarzane na bazie osadów

ściekowych) są w znacznym stopniu zanieczyszczone jajami nicieni jelitowych zaliczanych

do wskaźników oceny sanitarnej nawozów. Zgodnie z obowiązującymi przepisami te nawozy

w takiej postaci nie powinny być stosowane w rolnictwie, ponieważ mogą stanowić zagrożenie

dla ludzi i zwierząt. Mimo korzystnego trendu, badania powinny być kontynuowane, ponieważ

żaden inny podmiot ich nie prowadzi w takiej skali. Ponadto przeprowadzone badania

potwierdzają konieczność prowadzenia nadzoru nad tego typu substancjami.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Przez nawiązanie współpracy z Inspekcją Weterynaryjną zostanie ustalona liczba

podmiotów zakładów zatwierdzonych do wytwarzania nawozów organicznych i polepszaczy

gleby przetwarzających UPPZ kategorii 2 i 3 oraz biogazowni i kompostowni produkujących

nawozy i komposty na bazie odpadów organicznych pochodzących z produkcji zwierzęcej.

Zostanie ustalony rodzaj odpadów wykorzystywanych do ich produkcji. Na tej podstawie

zostanie określony harmonogram pobierania próbek z poszczególnych regionów kraju oraz

liczba poszczególnych rodzajów próbek zapewniająca spełnienie wymogu reprezentatywności.

W porozumieniu z MRiRW zgodnie z wykazem nawozów organicznych dopuszczonych do

obrotu zostanie określona liczba i rodzaj próbek objętych badaniami z rynku. Każdego roku do

ϭϲϰ

Zakładu Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB będą przesyłane próbki nawozów

organicznych i kompostów (po 50 próbek rocznie). Próbki będą pobierane przez lekarzy

weterynarii Inspekcji Weterynaryjnej oraz pracowników PIORIN i dostarczane do PIWet –

PIB. Następnie zostaną poddane badaniu parazytologicznemu w kierunku obecności jaj z

rodzaju Ascaris, Toxocara i Trichuris (wskaźniki stanu sanitarnego) dostosowanymi do ich

rodzaju akredytowanymi metodami badawczymi, w tym metodą znormalizowaną (PN-Z19005: 2028-10), opracowanymi przez Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet –

PIB. Żywotność jaj w próbkach dodatnich będzie potwierdzana przy użyciu mikroskopii

fluorescencyjnej metodami opracowanymi w Zakładzie Parazytologii i Chorób Inwazyjnych

PIWet – PIB. Metody te są innowacyjne i decyzją nr P.428258 oraz decyzją nr P.428254 Urzędu

Patentowego Rzeczypospolitej Polski uzyskały ochronę patentową na wynalazki. Będzie

prowadzona analiza uzyskiwanych wyników pod kątem zagrożenia parazytologicznego

płynącego z poszczególnych rodzajów odpadów. Wyniki badań dostarczonych próbek zostaną

przekazane do Inspekcji Weterynaryjnej i PIORIN.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Nawiązanie współpracy z Inspekcją Weterynaryjną oraz PIORIN.

2. Opracowanie programu pobierania próbek do badań.

3. Pobranie próbek nawozów organicznych na wybranym terenie.

4. Badanie próbek własnymi metodami parazytologicznymi.

5. Analiza i opracowanie wyników w regionie objętym badaniami.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Pobranie próbek nawozów organicznych na wybranym terenie.

3. Badanie próbek własnymi metodami parazytologicznymi.

4. Analiza i opracowanie wyników w regionie objętym badaniami.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Pobranie próbek nawozów organicznych na wybranym terenie.

3. Badanie próbek własnymi metodami parazytologicznymi.

4. Analiza i opracowanie wyników w regionie objętym badaniami.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Pobranie próbek nawozów organicznych na wybranym terenie.

3. Badanie próbek własnymi metodami parazytologicznymi.

4. Analiza i opracowanie wyników w regionie objętym badaniami.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Pobranie próbek nawozów organicznych na wybranym terenie.

ϭϲϱ

3. Badanie próbek własnymi metodami parazytologicznymi.

4. Analiza i opracowanie wyników w regionie objętym badaniami oraz analiza wyników

uzyskanych w latach 2024–2028 we wszystkich regionach objętych badaniami w

ramach Programu, ocena ryzyka stosowania w rolnictwie i rekultywacji nawozów

organicznych zawierających UPPZ na zdrowie ludzi i zwierząt.

5. Opracowanie raportu końcowego z 5-letnich badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane wyniki pozwolą na realną ocenę zanieczyszczenia parazytologicznego nawozów

organicznych (głównie zawierających UPPZ) stosowanych w rolnictwie na terytorium Polski.

W ten sposób przeprowadzone badania wypełnią obowiązek prowadzenia nadzoru nad

bezpieczeństwem stosowania nawozów organicznych zawierających UPPZ nałożony na

Inspekcję Weterynaryjną rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr

1069/2009 z dnia 21 października 2009 r. określającym przepisy sanitarne dotyczące

produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi,

i uchylającym rozporządzenie (WE) nr 1774/2002 (rozporządzenie o produktach ubocznych

pochodzenia zwierzęcego) (Dz. Urz. UE L 300 z 14.11.2009, str. 1, z późn. zm.) i prowadzenia

monitoringu uregulowanego ustawą z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz

zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. Uzyskane wyniki pozwolą także na nadzór nad jakością

nawozów na rynku i częściowe prowadzenie kontroli jakości nawozów z rynku, za które jest

odpowiedzialna PIORiN na podstawie ustawy z dnia 13 lutego 2020 r. o Państwowej Inspekcji

Ochrony Roślin i Nasiennictwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 1992), a także na podstawie art. 30 ustawy

z 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu (Dz. U. z 2023 r. poz. 569, z późn. zm.). Uzyskane

wyniki badań w postaci raportu będą przekazywane do GLW oraz MRiRW na koniec każdego

roku. W ten sposób zebrane dane wypełnią obowiązek prowadzenia nadzoru nad

bezpieczeństwem stosowania nawozów organicznych zawierających UPPZ nałożony na

Inspekcję Weterynaryjną rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr

1069/2009 z dnia 21 października 2009 r. określającym przepisy sanitarne dotyczące

produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi,

i uchylającym rozporządzenie (WE) nr 1774/2002 i prowadzenia monitoringu uregulowanego

ustawą z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych

zwierząt.

7. Kooperanci

Realizacja zadania będzie się odbywać we współpracy z Inspekcją Weterynaryjną w zakresie

pobierania próbek do badań u podmiotów sektora utylizacyjnego, w tym zakładów

zatwierdzonych do wytwarzania nawozów organicznych i polepszaczy gleby przetwarzających

uboczne produkty pochodzenia zwierzęcego kategorii 2 i 3, oraz biogazowni i kompostowni

objętych nadzorem weterynaryjnym na terytorium Polski, a także we współpracy z PIORIN w

zakresie pobierania próbek nawozów organicznych zarejestrowanych przez MRiRW i

wprowadzonych na rynek.



ϭϲϲ

ZADANIE NR 36

Określenie potencjału zoonotycznego związanego z występowaniem pasożytów w rybach

morskich

1. Jednostka wykonująca

Zakład Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Zadanie ma na celu ocenę jakości ryb morskich wprowadzanych na rynek polski z krajów

trzecich pod kątem występowania zoonotycznych pasożytów.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

W Polsce spożycie ryb morskich ma tendencję wzrostową, co wynika z ich cennych walorów

smakowych oraz dietetycznych. Wraz ze wzrostem spożycia ryb, a zwłaszcza popularnych

w ostatnich latach potraw zawierających ryby surowe (np. sushi, sashimi czy ceviche),

ich znaczenie jako potencjalnego źródła zarażenia pasożytami lub wystąpienia reakcji

uczuleniowej na alergeny pasożytów staje się szczególnie istotne. Skala zagrożenia wynikająca

ze spożycia ryb bałtyckich, podobnie jak i innych ryb pochodzących z UE, jest stosunkowo

niewielka ze względu na stosowane kontrole i standardy. Znacznie większe zagrożenie

dla konsumentów stanowią produkty pochodzące z krajów trzecich. Wstępne wyniki badań

przeprowadzonych w Zakładzie Parazytologii i Chorób Inwazyjnych PIWet – PIB wskazują na

stosunkowo częste występowanie nicieni z rodziny Anisakidae w rybach i produktach rybnych

z krajów trzecich.

Ryby wchodzące na rynek polski są poddawane badaniom zgodnie z wymaganiami

rozporządzenia Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych. Jednakże zakres tych badań jest

ograniczony, a techniki zalecane do badania ryb i produktów rybnych na obecność pasożytów

obarczone niską czułością i dokładnością. Z tego powodu skala zagrożenia jest

niedoszacowana. Problem ten został dostrzeżony w Zakładzie Parazytologii i Chorób

Inwazyjnych PIWet – PIB w trakcie badań filetów dzikiego łososia gorbusza (Oncorhynchus

gorbuscha), który jest niezwykle ceniony ze względu na wysoką jakość mięsa. W ramach badań

została określona prewalencja larw trzeciego stadium (L3) nicieni z rodziny Anisakidae u tego

gatunku ryb. W 72,5% badanych filetów stwierdzono występowanie nicieni z rodziny

Anisakidae, co wskazuje na duże potencjalne zagrożenie dla konsumentów tych produktów.

Mając na uwadze wysoką częstość występowania larw nicieni Anisakidae u ryb morskich,

a także oporność tych pasożytów na działanie niskiej temperatury, co zostało wykazane

w badaniach przeprowadzonych z udziałem pracowników Zakładzie Parazytologii i Chorób

w

ramach

projektu

SeaQual

(grant

nr

Inwazyjnych

PIWet

–

PIB

BIOSTRATEG2/296211/4/NCBR/2016), należy podkreślić, że potencjalne ryzyko

wystąpienia zachorowań u konsumentów związanych z obecnością nicieni z rodziny

Anisakidae (i ich alergenów) jest znaczne.

Warto zaznaczyć, że badania wykonane w ramach monitoringu potencjału zoonotycznego

ryb importowanych wypełnią zalecenia dyrektywy 2003/99/WE

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Dotychczas był realizowany jedynie program badań monitoringowych w kierunku Anisakis

ϭϲϳ

spp. w ramach programu wieloletniego w latach 2014–2018 i dotyczył połowów na Bałtyku.

Uzyskane wyniki wskazują na powszechne występowanie tego pasożyta u ryb poławianych w

Bałtyku, głównie u dorszy.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Próbki do zostaną badań zostaną pobrane w granicznych inspektoratach weterynarii

w ramach kontroli rutynowej ryb wprowadzanych na rynek UE. Próbki będą pobierane

z chorobowo zmienionych tkanek ryb (zmiany pasożytnicze) zgodnie z metodyką,

która zostanie przesłana do granicznych inspektoratów weterynarii. Przewiduje się pobranie

100 próbek tego typu rocznie.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie i wdrożenie systemu pobierania próbek.

2. Izolacja pasożytów z próbek (badanie metodą wytrawiania).

3. Identyfikacja gatunku pozyskanych pasożytów metodami molekularnymi

oraz wykonanie sekwencjonowania wyizolowanego DNA.

4. Analiza i opracowanie wyników – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja pobierania próbek.

3. Izolacja pasożytów z pozyskanych próbek (badanie metodą wytrawiania).

4. Identyfikacja gatunku pozyskanych pasożytów metodami molekularnymi

oraz wykonanie sekwencjonowania wyizolowanego DNA.

5. Analiza i opracowanie wyników.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Pobieranie próbek.

3. Izolacja pasożytów z próbek (badanie metodą wytrawiania).

4. Identyfikacja gatunku pozyskanych pasożytów metodami molekularnymi

oraz wykonanie sekwencjonowania wyizolowanego DNA.

5. Analiza i opracowanie wyników.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Pobieranie próbek.

3. Izolacja pasożytów z próbek (badanie metodą wytrawiania).

4. Identyfikacja gatunku pozyskanych pasożytów metodami molekularnymi

oraz wykonanie sekwencjonowania wyizolowanego DNA.

5. Analiza i opracowanie wyników.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

ϭϲϴ

2. Pobieranie próbek.

3. Izolacja pasożytów z próbek (badanie metodą wytrawiania).

4. Identyfikacja gatunku pozyskanych pasożytów metodami molekularnymi

oraz wykonanie sekwencjonowania wyizolowanego DNA.

5. Analiza i opracowanie wyników.

6. Opracowanie raportu końcowego z badań przeprowadzonych w latach 2024–2028 i

przekazanie wyników badań do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wyniki badań przekazywane w formie opracowań, raportów i sprawozdań będą stanowiły

źródło wszechstronnych danych dotyczących zagadnień związanych z zagrożeniem

zoonotycznym pochodzącym od ryb morskich wchodzących na polski rynek i UE. Dostęp

do aktualnej wiedzy z tego zakresu umożliwi organom administracji rządowej i służbom

weterynaryjnym podejmowanie strategicznych decyzji administracyjnych w odniesieniu do

parazytologicznych czynników zoonotycznych. Upowszechnianie wyników badań (publikacje,

konferencje, szkolenia) umożliwia także podejmowanie działań ukierunkowanych na poprawę

jakości ryb.

6. Kooperanci

Planowana jest współpraca z granicznymi inspektoratami weterynarii, powiatowymi

inspektoratami weterynarii oraz zakładami przetwórstwa rybnego w zakresie pozyskiwania

i przesyłania próbek ryb do badań.

ZADANIE NR 37

Ocena występowania zakażeń wirusem zapalenia wątroby typu E u świń rzeźnych

1. Jednostka wykonująca

Zakład Wirusologii Żywności i Środowiska PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania zakażeń HEV u świń rzeźnych oraz identyfikacja

epidemiologicznie istotnych subtypów wirusa.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Wirus zapalenia wątroby typu E (HEV) należy do hepatowirusów wywołujących zakaźne

zapalenie wątroby u człowieka i jest obecnie jedynym znanym zoonotycznym czynnikiem

wirusowym w tej grupie patogenów. Zakażenia HEV u ludzi stanowią aktualny problem

epidemiologiczny ze względu na możliwość transmisji wirusa ze zwierząt na człowieka.

Wśród zwierząt gospodarskich świnia domowa jest uważana za główny rezerwuar wirusa.

Na świecie rocznie stwierdza się ok. 20 mln nowych zakażeń HEV u ludzi, które skutkują

ostrym zapaleniem wątroby u ponad 3 mln osób, natomiast u ok. 44 tys. zakażonych prowadzą

do śmierci. Polska należy do nielicznych krajów UE o bardzo wysokiej ogólnej seroprewalencji

zakażeń HEV. Wieprzowina, podobnie jak i mięso pozyskane od innych gatunków zwierząt

rzeźnych, podlega obowiązkowi badania na obecność drobnoustrojów chorobotwórczych

takich jak pałeczki z grupy coli czy Salmonella. Oprócz bakterii mięso świń może zawierać

zakaźny dla człowieka HEV, szczególnie gdy pozyskano je od bezobjawowo zakażonych

ϭϲϵ

zwierząt. Ponadto wirusa wykrywano w wątrobach wieprzowych oferowanych do sprzedaży, a

także w produktach mięsnych zawierających dodatek krwi lub wątroby. Mimo że HEV jest

wykrywany w stadach świń, to niewiele jest danych naukowych dotyczących bezobjawowo

zakażonych świń kierowanych do uboju, których tkanki zostaną włączone w łańcuch

żywnościowy.

Badania dotyczące występowania HEV u zwierząt rzeźnych wpisują się w zalecenia EFSA

(raport EFSA z 2017 r.) dotyczące analizy zagrożeń zdrowia publicznego związanych z HEV

jako patogenem przenoszonym przez żywność. Również raport ECDC za lata 2005–2015

wskazuje na potrzebę wspierania działań związanych z badaniem i oceną HEV w UE i

państwach Europejskiego Obszaru Gospodarczego.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badaniami zostaną objęte tuczniki kierowane do uboju w wybranych rzeźniach na obszarze

województwa lubelskiego lub w innych regionach kraju. W każdym roku realizacji zadania

planuje się przeprowadzenie badań serologicznych i wirusologicznych 100 świń. Od każdego

zwierzęcia na etapie przedubojowym lub poubojowo zostanie pobrana krew (100 próbek)

i wątroba lub kał (100 próbek). W laboratorium PIWet – PIB z krwi zostanie pozyskana

surowica, która będzie analizowana w kierunku obecności swoistych przeciwciał anty-HEV

klasy IgM i IgG. Próbki wątroby lub kału będą badane metodą molekularną w kierunku

obecności wirusowego RNA w połączeniu z analizą sekwencyjną uzyskanych produktów

amplifikacji genomowego cDNA szczepów HEV. Próbki będą pobierane i przekazywane do

PIWet – PIB przez lekarzy weterynarii lub inne podmioty świadczące usługi w tym zakresie.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie programu pobierania próbek – organizacja pobierania i przesyłania

próbek do badań.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania zakażeń HEV u świń

kierowanych do uboju.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania zakażeń HEV u świń

kierowanych do uboju.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania zakażeń HEV u świń

kierowanych do uboju.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

ϭϳϬ

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania zakażeń HEV u świń

kierowanych do uboju.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zebranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania zakażeń HEV u świń

kierowanych do uboju.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wyniki badań pozwolą ocenić skalę występowania zakażeń HEV u świń włączanych

w łańcuch żywnościowy. Identyfikacja genotypów wirusa pozwoli śledzić drogi

rozprzestrzeniania się drobnoustrojów w populacji świń w Polsce oraz określić znaczenie

epidemiologiczne poszczególnych subtypów wirusa. Identyfikacja zakażeń HEV u świń

rzeźnych pozwoli Inspekcji Weterynaryjnej na wzmocnienie działań w obszarze bioasekuracji

ferm świń, które nie tylko pozwolą ograniczyć szerzenie się ważnych ekonomicznie chorób

świń, ale i wirusowych czynników zoonotycznych.

6. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną lub lekarzami wolnej praktyki,

jak również z innymi podmiotami, które będą mogły świadczyć usługi zakresie pobierania

i przesyłania próbek do badań.

3. ZADANIA Z ZAKRESU: „OCHRONY ZDROWIA ZWIERZĄT: OCENA STANU

WYSTĘPOWANIA CHORÓB ZAKAŹNYCH ZWIERZĄT GOSPODARSKICH

I WOLNO ŻYJĄCYCH” (ZADANIA NR 38–58)

ZADANIE NR 38

Ocena występowania seroreagentów dla wirusa pryszczycy w populacji zwierząt z gatunków

wrażliwych w Polsce oraz różnicowanie zwierząt szczepionych od zakażonych



1. Jednostka wykonująca

Zakład Pryszczycy PIWet – PIB w Zduńskiej Woli

2. Cel zadania

Ocena statusu immunologicznego pogłowia zwierząt z gatunków wrażliwych w Polsce na

podstawie obecności przeciwciał swoistych dla wirusa pryszczycy. Obiektem badań będą

surowice od bydła dorosłego i cieląt ze wszystkich województw w Polsce.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Pryszczyca (Foot and mouth disease – FMD) to zakaźna, wysoce zaraźliwa choroba

wirusowa zwierząt parzystokopytnych. Najnowsze dane WOAH dowodzą, że niezmiennie od

lat pryszczyca stanowi realne zagrożenie dla zwierząt z gatunków wrażliwych i aktualnie

występuje endemicznie w wielu krajach kontynentu azjatyckiego oraz afrykańskiego. Europa

ϭϳϭ

jest aktualnie wolna od pryszczycy. Jednakże wzmożony obrót zwierzętami i produktami

pochodzenia zwierzęcego, a także rozwój turystyki międzynarodowej stanowią realne

zagrożenie także dla naszego kontynentu. Epizootia pryszczycy w Wielkiej Brytanii, Holandii,

Francji i Irlandii w 2001 r. oraz ogniska choroby w południowej Anglii w sierpniu 2007 r., a

także w regionie Burgas w Bułgarii na początku 2011 r. dowodzą, że w także w Europie

występuje ryzyko wystąpienia choroby. W Polsce pryszczyca szerzyła się intensywnie w latach

50. i 60. ubiegłego stulecia, ostatnie ognisko choroby wykryto w 1971 r. w północno-zachodniej

części kraju.

Każdy kraj, który deklaruje status „wolny od pryszczycy”, jest zobowiązany

do systematycznego prowadzenia serologicznych badań przeglądowych zwierząt gatunków

wrażliwych na obecność przeciwciał swoistych dla wirusa pryszczycy. Badania takie

umożliwiają wykrycie przeciwciał, których obecność świadczy o występowaniu aktywnego

wirusa w środowisku. Wyniki badań laboratoryjnych umożliwiają ocenę aktualnego statusu

immunologicznego zwierząt z gatunków wrażliwych oraz stanowią podstawę do oceny Polski

w zakresie zabezpieczenia zdrowia konsumenta i spełnienia wymagań w obrocie

międzynarodowym żywnością przez ekspertów WOAH, FAO i inspektorów Unii Europejskiej,

USA oraz innych państw zainteresowanych wymianą gospodarczą z Polską. Pozytywna ocena

jest niezbędna do wydawania świadectw weterynaryjnych przy eksporcie zwierząt i wszelkich

produktów pochodzenia zwierzęcego.

Badania planowane do realizacji w latach 2024–2028 będą wypełnieniem zaleceń nałożonych

przez przepisy krajowe i unijne. Kontynuacja badań jest niezbędna do dokumentowania statusu

kraju – wolny od pryszczycy, zgodnie z zaleceniami następujących aktów prawnych

− art. 58 ust. 1 i art. 60 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt

oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt oraz pkt 1 załącznika nr 2 do tej ustawy

i pkt 1 załącznika nr 4 do tej ustawy,

− § 72 pkt 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 10 lutego 2006

r. w sprawie szczegółowego sposobu i trybu zwalczania pryszczycy (Dz. U. poz.

205) oraz w części B. I i B. II załącznika nr 1 do tego rozporządzenia.

Badaniom na obecność przeciwciał przeciwko wirusowi pryszczycy podlegają przeżuwacze,

przede wszystkim bydło. Wynik dodatni takiego badania świadczy o przebytym zakażeniu lub

szczepieniu przeciwko pryszczycy. Różnicowanie zwierząt szczepionych od zakażonych

wirusem pryszczycy prowadzi się na podstawie wyników badań na obecność przeciwciał

dla białek niestrukturalnych (NSP) wirusa pryszczycy, swoistych determinant zakażenia.

Badania będą wykonywane będą metodami immunoenzymatycznymi (ELISA) zalecanymi

przez Podręcznik badań diagnostycznych i szczepionek dla zwierząt lądowych WOAH

(Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals), natomiast badania

potwierdzające metodą seroneutralizacji (SN).

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Zadanie realizowano w edycji programu wieloletniego w latach 2004–2008, 2009–2013,

2014–2018 oraz 2019–2023. W efekcie tych badań do 2021 r. nie potwierdzono występowania

seroreagentów dla FMDV.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania planowane do wykonania w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

ϭϳϮ

Etap I: 2024 r.

1. Uzgodnienie warunków realizacji zadania z właściwymi organami administracji

weterynaryjnej, uzgodnienie harmonogramu dostarczania próbek surowicy

do laboratorium; badaniu będą podlegać zwierzęta z gatunków wrażliwych –

przeżuwacze, zgodnie z ilościowym planem pobierania próbek (co najmniej 10 próbek

od bydła lub świń z co najmniej z 5 gospodarstw lub stad na obszarze każdego powiatu,

łącznie ok. 3500 próbek).

2. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań zwierząt z gatunków wrażliwych (badanie próbek surowicy – co

najmniej 10 próbek z każdego powiatu, łącznie ok. 3500 próbek).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2024 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań kontrolnych zwierząt z gatunków wrażliwych (badanie próbek

surowicy – co najmniej 10 próbek z każdego powiatu, łącznie ok. 3500 rocznie).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024 i 2025 –

wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań kontrolnych zwierząt z gatunków wrażliwych (badanie próbek

surowicy – co najmniej 10 próbek z każdego powiatu, łącznie ok. 3500 rocznie).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Porównanie uzyskanych wyników z otrzymanymi w latach 2024–2026 – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań kontrolnych zwierząt z gatunków wrażliwych (badanie próbek

surowicy – co najmniej 10 próbek z każdego powiatu, łącznie ok. 3500 rocznie).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Analiza wyników uzyskanych w latach 2024–2028, określenie dynamiki zmian,

ewentualne wskazanie potrzeby i kierunków dalszych badań.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane dane zostaną przekazane do Inspekcji Weterynaryjnej i wykorzystane

do sporządzenia sprawozdań wymaganych przepisami krajowymi i międzynarodowymi. Na

ϭϳϯ

podstawie uzyskanych danych zostanie przeprowadzona ocena bieżącej sytuacji epizootycznej

w zakresie pryszczycy w Polsce oraz zagrożenia szerzenia się tej choroby wśród zwierząt.

Uzyskanie dowodów w postaci ujemnych wyników badań laboratoryjnych – brak

seroreagentów dla wirusa pryszczycy w populacji zwierząt z gatunków wrażliwych – będzie

świadczyło o korzystnej sytuacji odnośnie do pryszczycy i będzie stanowiło podstawę do

nieograniczonego dostępu w zakresie międzynarodowego handlu zwierzętami oraz produktami

pochodzenia zwierzęcego. Wymiernym rezultatem dla Polski będą określone korzyści

gospodarcze, w szczególności dla rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego.

7. Kooperanci

Inspekcja Weterynaryjna szczebla wojewódzkiego i powiatowego w zakresie planowania

pobierania, pobierania i dostarczania próbek do laboratorium.



ZADANIE NR 39

Ocena występowania wirusa choroby guzowatej skóry bydła (LSD) w owadach będących

wektorem

1. Jednostka wykonująca

Zakład Wirusologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania LSD w owadach będących wektorem oraz próba

określenia ryzyka wystąpienia LSD w Polsce.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

LSD to schorzenie o etiologii wirusowej powodujące poważne straty ekonomiczne z powodu

ograniczenia przyrostów masy ciała, zmniejszonej wydajności mlecznej, poronień,

niepłodności, uszkodzenia skóry oraz kosztów związanych ze zwalczaniem tej choroby i utratą

możliwości eksportu zwierząt. Chorobę wywołuje wirus LSD, który wspólnie z wirusami ospy

owiec (SPPV) i kóz (GTPV) należy do rodzaju Capripoxvirus, rodziny Poxviridae.

Na zakażenie LSD jest wrażliwe głównie bydło domowe. Bydło wysokowydajnych,

europejskich ras mlecznych o cienkiej skórze takich jak Jersey, Guernsey i Ayrshire

(Bos taurus) jest bardziej wrażliwe niż bydło zebu (Bos indicus). Zachorowalność zwykle waha

się między 5–45%, chociaż notowano przypadki choroby, w których ten współczynnik

dochodził nawet do 100%. Śmiertelność zazwyczaj nie przekracza 10%. Częstość

występowania choroby jest najwyższa w ciepłej i wilgotnej porze roku, a zmniejsza się w porze

suchej, co jest związane z wielkością populacji wektora, którym są głównie owady kłującossące.

Po raz pierwszy ta choroba została opisana w Zambii w 1929 r. i do połowy lat

osiemdziesiątych ubiegłego wieku występowała endemicznie jedynie w Afryce. W ostatnich

latach pojawiła się na Bliskim i Środkowym Wschodzie, a także na terenach sąsiadujących

z krajami Unii Europejskiej (Turcja). W latach 2015 i 2016 pojawiła się po raz pierwszy

w krajach Unii Europejskiej (Grecja, Bułgaria). Obecnie Polska jest krajem wolnym od LSD.

Jednakże niestabilność polityczna oraz działania wojenne prowadzone na Bliskim Wschodzie

spowodowały migrację dużych grup ludności i zwierząt towarzyszących człowiekowi.

ϭϳϰ

Migracja, a także nielegalny obrót zwierzętami bez żadnego nadzoru ze strony odpowiednich

służb weterynaryjnych przyczyniają się do rozprzestrzeniania się różnych czynników

zakaźnych, w tym także LSD, stanowiąc poważne zagrożenie dla pogłowia bydła w Europie.

Celem badań jest ocena występowania LSD w owadach (muchy), będących wektorem, a tym

samym próba określenia ryzyka zagrożenia wystąpienia LSD w Polsce.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W przeprowadzonych dotychczas badaniach nie stwierdzono obecności materiału

genetycznego wirusa LSD w owadach (głównie kuczmany) odłowionych w gospodarstwach

utrzymujących bydło, położonych w południowo-wschodniej Polsce.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie i optymalizacja warunków metody PCR w czasie rzeczywistym

do wykrywania materiału genetycznego wirusa LSD u owadów.

2. Badanie 50 próbek.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie i optymalizacja warunków metody RT-PCR do wykrywania materiału

genetycznego LSD w owadach odławianych za pomocą lepów.

3. Badanie much w kierunku obecności LSD, odłowionych w 3–5 wybranych pułapkach

zlokalizowanych w południowo-wschodniej części Polski. Z odłowów zostanie

przygotowywanych 50 próbek (każda próbka będzie stanowić zbiór od kilku do

kilkudziesięciu owadów pobranych z jednego gospodarstwa), które następnie zostaną

zbadane metodą RT-PCR.

4. Analiza i opracowanie wyników badań.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań much w kierunku obecności LSD.

3. Analiza i opracowanie wyników badań.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2025 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań much w kierunku obecności LSD.

3. Analiza i opracowanie wyników badań.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2026 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań much w kierunku obecności LSD.

3. Analiza i opracowanie wyników badań.

ϭϳϱ

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2027 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Na podstawie przeprowadzonych badań zostanie opracowana ocena występowania LSD

u much bytujących w Polsce będących głównym wektorem w przypadku stwierdzenia

zachorowań klinicznych na LSD u rodzimego bydła. Wyniki badań zostaną przekazane do GIW

i będą wykorzystane do sporządzenia sprawozdań wymaganych przepisami krajowymi i

międzynarodowymi, a także będą upowszechniane przez publikacje i doniesienia na sympozja

i konferencje.

7. Kooperanci

GLW – bezpośredni odbiorca wyników badań; powiatowi lekarze weterynarii – odłowy

owadów.

ZADANIE NR 40

Ocena występowania zakażeń wirusem krwotocznej choroby zwierzyny płowej (EHDV)

i wirusem Schmallenberg (SBV) w Polsce



1. Jednostka wykonująca

Zakład Wirusologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Analiza sytuacji epizootycznej zakażeń wirusami krwotocznej choroby zwierzyny płowej

i Schmallenberg z uwzględnieniem przeżuwaczy i wektora owadziego.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Globalizacja oraz otwarcie rynków Unii Europejskiej umożliwiły handel zwierzętami

i produktami pochodzenia zwierzęcego na dotychczas niespotykaną skalę. Dodatkowo klimat

staje się jedną z najważniejszych determinant rozprzestrzeniania się chorób i pojawiania się

nowych patogenów (ang. emergence and re-remergence). Jedną z bardziej wrażliwych na jego

zmiany grup chorób są te, których transmisja jest zależna od wektora biologicznego

(arbowirusy – ang. arthropod-borne virus) lub ułatwiona przez mechaniczne przenoszenie przez

stawonogi (Arthropoda). Do arbowirusów zagrażających zdrowiu przeżuwaczy w Europie

należą EHDV i SBV przenoszone jak wirus choroby niebieskiego języka (BTV) przez

muchówki z rodziny Culicoides spp. nazywane potocznie kuczmanami.

EHDV podobnie jak BTV należy do rodzaju Orbivirus rodziny reowirusów. Oba wirusy

wykazują nie tylko podobieństwo genetyczne, ale zakażenia nimi powodują u przeżuwaczy

choroby o podobnym przebiegu, co należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej.

Podobieństwo antygenowe EHDV i BTV może skutkować reakcjami krzyżowymi w badaniach

diagnostycznych, co może generować wyniki fałszywie dodatnie Opisano dotąd siedem

serotypów EHDV. Wirus występuje w wielu tropikalnych i umiarkowanych strefach

klimatycznych na całym świecie. Historycznie wirus był opisywany głównie w Ameryce

Północnej, gdzie choroba dotyczyła endemicznych gatunków wolno żyjących przeżuwaczy,

głównie jeleni wirgilijskich (Odocoileus virginianus), rzadziej mulaków czarnoogonowych

(Odocoileus hemionus) i widłorogów amerykańskich (Antilocapra americana), które były

ϭϳϲ

narażone na ugryzienia głównego wektora EHDV na kontynencie – Culicoides sonorensis.

Zachorowalność i śmiertelność u jeleni wirgilijskich sięga 90%. EHD została uznana za nowo

pojawiającą się chorobę u bydła w Europie i dodana do wykazu chorób podlegających

obowiązkowi zgłaszania OIE w 2008 r. po wystąpieniu ognisk EHD u bydła w czterech krajach

śródziemnomorskich. Obecność przeciwciał była wykrywana u większości przeżuwaczy

gospodarskich i wolno żyjących, wielbłądowatych, torbaczy i niedźwiedzi w regionach

endemicznych. Zakażenie amerykańskich jeleniowatych i bydła w Europie miało najczęściej

przebieg ostry z objawami gorączki, osłabienia, braku apetytu, nadmiernego ślinienia się,

obrzęku głowy, zapalenia śluzówek jamy ustnej i nosa, obrzęku języka, zapalenia korony racic,

kulawizny i duszności. Inne przeżuwacze, tj. owce i kozy, nie wykazują objawów. Jednym

z najgroźniejszych dla bydła szczepów EHDV jest wirus Ibaraki, który został zidentyfikowany

w Japonii w 1959 r. i nadal rozprzestrzenia się w krajach Dalekiego Wschodu.

SBV to wirus należący do rodziny Bunyaviridae, rodzaju Orthobunyavirus i serogrupy

Simbu. Wirusy z tej grupy występują głównie w Azji, Australii i Oceanii oraz Afryce.

Pierwsza izolacja SBV w Europie miała miejsce w listopadzie 2011 r. Pierwsze przypadki

zakażeń ostrych i śródmacicznych SBV w Polsce stwierdzono w drugiej połowie 2012 r.

W pierwszym roku trwania epizoocji stwierdzano przypadki zakażeń wrodzonych, które

u owiec i kóz obejmowały nawet do 50% noworodków w stadzie. Monitoring SBV prowadzony

w ramach programu wieloletniego wskazuje na falowy przebieg epizootii, z pojawianiem się

wzrostu seroprewalencji i odsetka zakażonych kuczmanów w kraju co 3, 4 lata. Ostatni wzrost

zakażeń SBV w Polsce obserwowany był na przełomie 2020 i 2021 r. Potwierdzają to również

doniesienia z innych krajów europejskich, m.in. Niemiec, Danii i Wielkiej Brytanii, gdzie

obserwowano wzrost przypadków wad wrodzonych cieląt po zakażeniu SBV w 2021 r.

Dodatkowo SBV był izolowany w Polsce od przeżuwaczy wolno żyjących, które – szczególnie

na początku kolejnych fali epizootii – odgrywają rolę istotnego rezerwuaru, ułatwiając

rozprzestrzenianie się wirusa w środowisku. Wirus jest najbardziej niebezpieczny dla samic

ciężarnych, gdyż zakażenie śródmaciczne często prowadzi do wad wrodzonych u potomstwa,

a również do poronień i innych zaburzeń w rozrodzie. Mimo że SBV ma niewielkie znaczenie

kliniczne w krajach, gdzie utrzymywanie bydła dominuje nad innymi przeżuwaczami, to

zakażenia SBV spowodowały wprowadzenie wielu restrykcji w handlu i transporcie

zwierzętami. W wyniku restrykcji handlowych związanych z SBV wartość eksportu bydła z

Unii Europejskiej do państw trzecich spadła z 590 mln euro w 2011 r. do 475 mln euro w 2012

r. Również liczba eksportowanych dawek nasienia spadła z 10–12 mln dawek przed wybuchem

epizootii do 8,9 mln w roku następnym. W kolejnych latach nie szacowano strat, chociaż

wiadomo, że fale zakażeń pojawiają się co 3, 4 lata i powodują podobne straty w chowie

przeżuwaczy. W 2017 r. WOAH opublikował raport, w którym oszacowane straty z powodu

zakażeń SBV wynosiły od 1 do 102 euro na krowę mleczną, 0 do 99 euro na sztukę bydła

mięsnego i 3 do 55 euro na owcę we Francji.

Na zakażenie SBV są wrażliwe zarówno przeżuwacze domowe, jak i wolno żyjące.

W Polsce obecność materiału genetycznego wirusa potwierdzono podczas badań naukowych

w 5% próbkach nasienia pobranych od buhajów w latach 2013–2015. Badania przeprowadzone

w ramach programu wieloletniego w kolejnych latach pokazały, że SBV był znowu wykrywany

w nasieniu polskich buhajów w 2019 r. (5,6%) i 2020 r. (8,7%). Wykrywanie SBV w nasieniu

ϭϳϳ

buhajów jest skorelowane z kolejnymi falami zakażeń wirusem u przeżuwaczy gospodarskich

i wektora owadziego w kraju. Użycie zakażonego nasienia, transmisja od rezerwuaru zwierząt

wolno żyjących czy szerzenie się SBV wśród przeżuwaczy domowych mogą skutkować

kolejnymi ogniskami choroby. Dlatego też wydaje się konieczne kontrolowanie sytuacji

epizootycznej zakażeń SBV i ewentualne szybkie podjęcie kroków zmierzających do eliminacji

chorych i zakażonych zwierząt.

W ramach zadania są planowane przeglądowe badania serologiczne z użyciem testu ELISA

u zwierząt zdrowych oraz badania serologiczne i wirusologiczne zwierząt wykazujących

objawy kliniczne, sugerujące zakażenie wirusami EHDV i SBV.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Nie realizowano dotąd zadania w kierunku rozprzestrzeniania się EHDV w Polsce.

Jednakże obserwuje się rosnące ryzyko zakażeń tym orbiwirusem w krajach europejskich,

co argumentuje konieczność wprowadzenia nadzoru tych zakażeń w kraju zgodnie z

rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie

stosowania niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do

kategorii chorób umieszczonych w wykazie oraz ustanawiającym wykaz gatunków i grup

gatunków, z którymi wiąże się znaczne ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w

tym wykazie (Dz. Urz. UE L 308 z 04.12.2018, str. 21, z późn. zm.).

W Zakładzie Wirusologii PIWet – PIB od 2014 r. były prowadzone rocznie badania około

3000 próbek surowicy pochodzących od przeżuwaczy. Próbki pochodziły z monitoringu BTV

i reprezentowały odpowiednią liczbę próbek surowicy krwi do wykrycia serododatniego

zwierzęcia w populacji z 95% prawdopodobieństwem przy założeniu 20% seroprewalencji.

Dodatkowo był badany każdy przypadek podejrzenia wystąpienia wad wrodzonych u płodów

w związku z możliwością zakażenia SBV. Monitoring rozprzestrzeniania się SBV był

prowadzony również przez badanie obecność materiału genetycznego SBV w ok. 400 pulach

kuczmanów rocznie odłowionych w wybranych stadach bydła.

Badania pozwoliły na określenie dynamiki zakażeń SBV, którego zakażenia występują

endemicznie u przeżuwaczy gospodarskich oraz wolno żyjących w kraju. Pierwsze przypadki

zakażeń SBV w Polsce potwierdzono w 2012 r. Szczyt zakażeń przypadał na lata 2013 i 2014,

w których doszło do rozprzestrzenienia się wirusa w stadach przeżuwaczy w całym kraju.

W kolejnych latach obserwowano spadek seroprewalencji, jednak pojawianie się zwierząt

seronegatywnych, jednocześnie wrażliwych na zakażenie, zaowocowało pojawianiem się

nowych zakażeń u zwierząt urodzonych w latach 2015 i 2016. Obecność SBV w kuczmanach

obserwowano aż w 10% owadów w szczycie epizootii, a następnie spadła ona poniżej 1% w

latach 2014 i 2015. W 2016 r. zaobserwowano nieznaczny wzrost zakażeń SBV u kuczmanów

(4,4%) sugerujący również możliwość niezależnego od przeżuwaczy krążenia wirusa w

owadach (transmisja transowarialna w kuczmanach). Stwierdzono również możliwość

przezimowania wirusa i pojawianie się nowych zakażeń w tym samych miejscach, co

obserwowano również przez stwierdzanie materiału genetycznego wirusa w kuczmanach

odławianych w tych samych miejscach przez kolejne lata w sezonie ich aktywności. Obecność

SBV w samicach kuczmanów, tzw. dziewiczych (nulliparous – które nie pobierały krwi i nie

składały jaj), może wskazywać na możliwość transmisji transowarialnej wirusa w owadach,

czyli niezależnej od przeżuwaczy jego cyrkulacji w wektorze. Kolejny istotny wzrost zakażeń

ϭϳϴ

SBV w kuczmanach monitorowanych w ramach programu wieloletniego stwierdzono w 2020

r. (8%).

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Badania serologiczne przeżuwaczy w celu oceny rozprzestrzenienia wirusa EHDV i

wirusa SBV wśród przeżuwaczy domowych. Próbki będą pochodzić z ZHW

prowadzących badania w kierunku choroby niebieskiego języka (BT), brucelozy i

białaczki bydła. Liczba próbek została oszacowana tak, aby wykryć serokonwersję z

95% prawdopodobieństwem przy założeniu 20% seroprewalencji wirusów w

poszczególnych powiatach. Rocznie będzie badanych 3000 próbek surowicy krwi.

2. Badania obecności EHDV i SBV w stadach, gdzie są obserwowane objawy kliniczne

sugerujące podejrzenie zakażenia tymi wirusami (badania serologiczne

i wirusologiczne zwierząt dorosłych i płodów).

3. Badanie na obecność SBV w nasieniu pochodzącym od buhajów z gospodarstw

współpracujących z centrami pozyskiwania nasienia. Rocznie będzie badanych 50

próbek nasienia. Wielkość próby została oszacowana tak, aby wykryć wirusa w próbce

nasienia przy założeniu 5% prewalencji SBV w nasieniu u buhajów z 95%

prawdopodobieństwem.

4. Analiza i opracowanie wyników.

5. Porównanie z wynikami badań prowadzonych w 2023 r.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Badania serologiczne przeżuwaczy w celu oceny rozprzestrzenienia wirusa EHDV i

wirusa SBV wśród przeżuwaczy domowych. Próbki będą pochodzić z ZHW

prowadzących badania w kierunku BT, brucelozy i białaczki bydła. Liczba próbek

została oszacowana tak, aby wykryć serokonwersję z 95% prawdopodobieństwem przy

założeniu 20% seroprewalencji wirusów w poszczególnych powiatach. Rocznie będzie

badanych 3000 próbek surowic.

3. Badania obecności EHDV i SBV w stadach, gdzie są obserwowane objawy kliniczne

sugerujące podejrzenie zakażenia wirusem SBV (badania serologiczne i wirusologiczne

zwierząt dorosłych i płodów).

4. Badanie na obecność SBV w nasieniu pochodzącym od buhajów z gospodarstw

współpracujących z centrami pozyskiwania nasienia. Rocznie będzie badanych 50

próbek nasienia. Wielkość próby została oszacowana tak, aby wykryć wirusa w próbce

nasienia przy założeniu 5% prewalencji SBV w nasieniu u buhajów z 95%

prawdopodobieństwem.

5. Analiza i opracowanie wyników badań.

6. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2024 r.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

ϭϳϵ

2. Kontynuowanie badań przeżuwaczy w kierunku EHDV i SBV.

3. Analiza i opracowanie wyników badań.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2025 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań przeżuwaczy w kierunku EHDV i SBV.

3. Analiza i opracowanie wyników badań.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2026 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań przeżuwaczy w kierunku EHDV i SBV.

3. Analiza i opracowanie wyników badań.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2027 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Udostępnienie wyników badań GLW i Inspekcji Weterynaryjnej.

Upowszechnianie wyników badań przez publikacje oraz doniesienia na spotkania

z hodowcami i lekarzami weterynarii oraz na konferencje naukowe.

Ocena sytuacji epizootycznej zakażeń EHDV i SBV w Polsce za pomocą określenia

rozprzestrzenienia się zakażeń lub ryzyka nowych zakażeń wirusami, zapewnienia ochrony

zdrowia zwierząt i bezpieczeństwa materiału biologicznego pochodzenia zwierzęcego,

tj. nasienia. Upowszechnienie wyników przyczyni się do podniesienia świadomości hodowców

i lekarzy weterynarii w zakresie zakażeń tym nowym w Europie wirusem przenoszonym przez

wektor owadzi.

7. Kooperanci

− GLW – bezpośredni odbiorca wyników badań;

− ZHW – przekazywanie próbek pobranych w ramach badań w kierunku BT,

brucelozy i białaczki bydła;

− centra pozyskiwania nasienia.



ZADANIE NR 41

Ocena występowania zakażeń herpeswirusem bydła typ 1 (BHV1), wirusem biegunki bydła

i choroby błon śluzowych (BVD-MD) i wirusem enzootycznej białaczki bydła (BLV)

w populacji buhajów w centrach pozyskiwania nasienia



1. Jednostka wykonująca

Zakład Wirusologii PIWet – PIB

Zakład Biochemii PIWet – PIB

ϭϴϬ

2. Cel zadania

Celem zadania jest kontrola stanu zdrowotnego buhajów przed wprowadzeniem do centrum

pozyskiwania nasienia oraz w trakcie pobytu zwierząt w tym centrum w aspekcie zakażenia

wirusami BHV1, BVD-MD i BLV.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Wirusy BHV1, BVD-MD i BLV należą do najważniejszych czynników zakaźnych bydła.

BHV1 powodują zakaźne zapalenie nosa i tchawicy (IBR), otręt bydła (IPV), poronienia

i zaburzenia w rozrodzie. Po zakażeniu BHV1 dochodzi do ustanowienia zakażenia latentnego,

które utrzymuje się do końca życia zwierzęcia. Zwierzęta latentnie zakażone są jednym

z głównych źródeł wirusa w stadzie. W wyniku reaktywacji zakażenia latentnego dochodzi

do siewstwa wirusa, który ma zdolność zakażania zwierząt z gatunków wrażliwych na wirus

BHV1. U zakażonych buhajów wirus jest wydalany z nasieniem. Użycie do rozrodu

zakażonego buhaja lub nasienia zanieczyszczonego wirusem powoduje rozprzestrzenienie

BHV1 do pogłowia krów. Aby zapobiec transmisji wirusa drogą płciową, do krycia i

unasienniania krów powinno być używane nasienie pochodzące od buhajów wolnych od

BHV1. W Polsce buhaje w centrach pozyskiwania nasienia są wolne od zakażenia BHV1.

Natomiast w populacji bydła mlecznego BHV1 jest stwierdzany u 20–40% krów. Odsetek

gospodarstw, w których występują zwierzęta zakażone BHV1, wynosi około 70%. Z tych

gospodarstw, które w przeważającej większości są zakażone BHV1, są wybierane młode buhaje

do dalszego chowu. Aby uniknąć wprowadzenia do stada produkcyjnego buhajów osobników

zakażonych BHV1 istnieje potrzeba kontroli ich stanu zdrowotnego.

Oddziaływanie wirusa BVD-MD na układ rozrodczy jest zróżnicowane. Opisano przypadki

obniżenia wskaźnika zacieleń (wynikające z konieczności wielokrotnej inseminacji lub krycia

naturalnego), zaburzenia w przebiegu ciąży (poronienia, mumifikacja płodów,

potworkowatość) oraz rodzenie się słabych cieląt, podatnych na infekcje wtórne. Zakażenie

płodu drogą łożyskową w odpowiednim okresie ciąży (między 40–120 dniem, przed nabyciem

przez płód immunokompetencji) może prowadzić do rodzenia się zwierząt trwale zakażonych

wirusem BVD-MD. Zwierzęta takie stanowią główne źródło zakażenia w stadzie,

gdyż wydalają wirus we wszystkich wydalinach i wydzielinach przez całe życie.

Także zwierzęta w ostrej fazie zakażenia wydalają wirus przez kilka dni do kilku miesięcy.

Do niedawna twierdzono, że zwierzęta w ostrej fazie zakażenia wirusem BVD-MD

nie stanowią ryzyka transmisji zakażenia i można dopuszczać je do rozrodu. Według

najnowszych badań doświadczalnych okres przejściowej wiremii może trwać nawet do

5 miesięcy, stąd wprowadzono obowiązek wykonywania badań serologicznych celem

potwierdzenia przebycia zakażenia ostrego (serokonwersja). W związku z tym pogłowie

buhajów należy monitorować zarówno na obecność osobników zakażonych trwale, jak

i osobników po świeżo przebytym zakażeniu ostrym.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Enzootyczna białaczka bydła (EBB) jest chorobą nowotworową o etiologii wirusowej

wywoływanej przez wirus białaczki bydła (BLV). Chorobę cechuje rozwój zmian

limfoproliferacyjnych prowadzący do przewlekłej limfocytozy i zmian guzowatych w węzłach

chłonnych i narządach wewnętrznych. Aktualnie w Polsce spotyka się aleukemiczną formę

białaczki, dla której jest charakterystyczny brak objawów klinicznych i obecność odczynów

ϭϴϭ

serologicznych u zakażonych osobników. Zwalczanie EBB, polegające na eliminowaniu

zakażonych zwierząt i wprowadzeniu ograniczeń w obrocie zwierzętami, pociąga za sobą

ogromne straty gospodarcze. Zgodnie z przepisami Unii Europejskiej każde państwo

członkowskie jest zobowiązane do prowadzenia serologicznych badań monitoringowych.

W Polsce takiemu badaniu jest poddawanych około 0,5 miliona sztuk bydła rocznie. Zgodnie

z rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2021/620 z dnia 15 kwietnia 2021 r.

ustanawiającym przepisy dotyczące stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego

i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zatwierdzania statusu obszaru wolnego od choroby

i statusu obszaru nieobjętego szczepieniami niektórych państw członkowskich lub ich stref

lub kompartmentów w przypadku niektórych chorób umieszczonych w wykazie

oraz zatwierdzania programów likwidacji tych chorób umieszczonych w wykazie (Dz. Urz. UE

L 131 z 16.04.2021, str. 78, z późn. zm.), Polska jest krajem wolnym od EBB. Buhaje w

centrach pozyskiwania nasienia są wolne także od zakażeń wirusami BHV1 i BVD-MD.

Badania serologiczne oraz wirusologiczne powinny być regularnie kontynuowane zgodnie z

obowiązującymi przepisami.

5. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Począwszy od 2004 r., od kiedy jest realizowany program wieloletni, u krajowych buhajów

produkcyjnych stwierdzano negatywne wyniki badań serologicznych w kierunku BHV1.

Wyniki te świadczą o tym, że buhaje produkcyjne w centrach pozyskiwania nasienia w Polsce

są wolne od zakażenia BHV1.

Natomiast wśród buhajów testowych stwierdzano osobniki zakażone BHV1. W latach 2004–

2008 obecność przeciwciał specyficznych dla BHV1 stwierdzono u 25 buhajów spośród 3523

zbadanych. Z kolei w latach 2009–2012 wynik dodatni stwierdzono u 83 buhajów na 4098

zbadanych. Ponadto u 7 buhajów stwierdzono wynik wątpliwy. W latach 2013–2016 obecność

przeciwciał specyficznych dla BHV1 stwierdzono u 228 zwierząt na 4478 poddanych badaniu.

W okresie od 2017 r. do 2021 r. wynik dodatni stwierdzono u jednego buhaja spośród 1041

zbadanych.

Wyniki te wskazują, że pewien odsetek młodych buhajów jest zakażony BHV1, co sprawia,

że ryzyko wprowadzenia BHV1 do stada buhajów produkcyjnych cały czas istnieje.

Jednocześnie wyniki te potwierdzają celowość prowadzonych badań, gdyż umożliwiają

one wczesne wykrycie buhajów zakażonych BHV1, jeszcze przed wprowadzeniem

ich do centrum pozyskiwania nasienia.

Na podstawie wyników badań w kierunku BVD-MD prowadzonych od 2004 r. w ramach

poprzednich edycji programu wieloletniego u krajowych buhajów produkcyjnych stwierdzano

negatywne wyniki badań wirusologicznych. Oznacza to, że buhaje produkcyjne w centrach

pozyskiwania nasienia w Polsce są wolne od zakażenia tym wirusem. Natomiast wśród

buhajów testowych stwierdzano osobniki zakażone tym wirusem. Wśród 6840 młodych

buhajów testowych przebadanych w latach 2009–2013 wyniki dodatnie badania

wirusologicznego uzyskano u 13 zwierząt (0,2%). W latach 2014–2016 uzyskano tylko jeden

wynik dodatni badania wirusologicznego, natomiast odsetek osobników serologicznie

dodatnich spadł z 19% w 2013 r. do 7,7% w 2016 r. W latach 2017–2021 odsetek

seroreagentów dodatnich oscylował między 11% a 19%. W tym okresie uzyskano tylko jeden

wynik dodatni badania wirusologicznego buhaja testowego w 2021 r. Na podstawie uzyskanych

ϭϴϮ

wyników można stwierdzić, że wśród młodych buhajów występują pojedyncze osobniki

zakażone wirusem BVD-MD, które mogą być źródłem zakażenia zarówno dla buhajów w

centrach pozyskiwania nasienia drogą kontaktu bezpośredniego, jak i dla pogłowia żeńskiego

w sposób pośredni przez nasienie. Należy zatem zachować ostrożność przy ich selekcji i

wprowadzaniu do stada produkcyjnego, aby wraz z nimi nie wprowadzić wirusa. Podstawą

właściwego działania i podejmowanych decyzji administracyjnych są badania laboratoryjne,

gdyż większość zakażeń ma charakter subkliniczny.

6. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

W latach 2024–2028 planuje się zbadanie każdego roku 200 próbek krwi pozyskanej od

buhajów pochodzących z Małopolskiego Centrum Biotechniki w Krasnem, Mazowieckiego

Centrum Hodowli i Rozrodu Zwierząt w Łowiczu, Wielkopolskiego Centrum Hodowli i

Rozrodu Zwierząt w Poznaniu/Tulcach i Stacji Hodowli i Unasienniania Zwierząt w

Bydgoszczy oraz gospodarstw współpracujących z centrami pozyskiwania nasienia, przy

założeniu badania każdej próbki w trzech kierunkach (BHV1, BVD-MD i BLV).

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Prowadzenie badań kontrolnych buhajów w kierunku BHV1, BVD-MD i BLV.

2. Analiza i opracowanie wyników.

3. Porównanie z wynikami badań prowadzonych w 2023 r.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań kontrolnych buhajów w kierunku BHV1, BVD-MD i BLV.

3. Analiza i opracowanie wyników.

4. Porównanie z wynikami badań prowadzonych w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań kontrolnych buhajów w kierunku BHV1, BVD-MD i BLV.

3. Analiza i opracowanie wyników.

4. Porównanie z wynikami badań prowadzonych w 2025 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań kontrolnych buhajów w kierunku BHV1, BVD-MD i BLV.

3. Analiza i opracowanie wyników.

4. Porównanie z wynikami badań prowadzonych w 2026 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań kontrolnych buhajów w kierunku BHV1, BVD-MD i BLV.

3. Analiza i opracowanie wyników.

4. Porównanie z wynikami badań prowadzonych w 2027 r.

ϭϴϯ

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

7. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Na podstawie uzyskanych danych zostanie przeprowadzona ocena sytuacji

epidemiologicznej dotycząca zakażenia wirusami BHV1, BVD-MD i BLV u buhajów

w centrach pozyskiwania nasienia w Polsce. Wyniki badań będą stanowiły podstawę

do utrzymania statusu „wolny od BHV1, BVD-MD i BLV” przez krajowe centra pozyskiwania

nasienia, co umożliwi swobodny obrót nasieniem buhajów ze wszystkimi państwami w Europie

i na świecie. Wyniki badań zostaną przekazane do GIW i będą wykorzystane do sporządzenia

sprawozdań wymaganych przepisami krajowymi i międzynarodowymi, a także będą

upowszechniane przez publikacje oraz doniesienia na sympozja i konferencje.

8. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną, lekarzami weterynarii, centrami

pozyskiwania nasienia oraz wyznaczonymi lekarzami weterynarii w zakresie pobierania

i przesyłania próbek do badań.



ZADANIE NR 42

Ocena rozprzestrzenienia zakażeń oraz zmienności wirusa zespołu rozrodczo-oddechowego

świń (PRRSV)



1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Świń PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena częstotliwości występowania zespołu rozrodczo-oddechowego

świń (PRRS) w stadach świń w poszczególnych województwach w Polsce na podstawie badań

serologicznych oraz badanie zmienności genetycznej wykrytego PRRSV.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

PRRS jest wirusową chorobą świń związaną z występowaniem zaburzeń w rozrodzie, a

także objawów oddechowych. Występują dwa gatunki PRRSV – gatunek 1 (wcześniej

określany jako genotyp europejski) i gatunek 2 (wcześniej genotyp amerykański). PRRSV

charakteryzuje się szczególnie wysokim stopniem zmienności genetycznej, zwłaszcza w

obrębie gatunku 1, co znacznie utrudnia opracowanie skutecznych szczepionek

umożliwiających zwalczanie choroby.

W większości państw europejskich PRRS występuje endemicznie, stanowiąc istotny

problem w produkcji świń. Brakuje jednak szczegółowych danych dotyczących częstotliwości

występowania choroby i poziomu strat ekonomicznych. W USA straty związane z zakażeniami

wirusem PRRSV ocenia się na 664 mln dolarów rocznie. Ze względu na ogromne znaczenie

syndromu dla produkcji i dobrostanu świń PRRS został uwzględniony na liście chorób WOAH.

Rozdziały w „Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals” oraz

„Terrestrial Animal Health Code” poświęcone PRRS zawierają standardy w zakresie

diagnostyki laboratoryjnej, produkcji szczepionek, zasad obrotu zwierzętami i produktami

pochodzenia zwierzęcego, a także standardy monitorowania populacji w zakresie PRRS.

ϭϴϰ

W Polsce PRRS jest chorobą podlegającą rejestracji na podstawie rozporządzenia Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 listopada 2012 r. w sprawie określenia wykazu chorób

zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi rejestracji (Dz. U. z 2021 r. poz. 243). Badania

realizowane w ramach programu wieloletniego w PIWet – PIB od 2014 r. dostarczyły

pierwszych danych dotyczących występowania PRRS w Polsce, jednak jest konieczna ich

kontynuacja ze względu na wysoce dynamiczną sytuację w zakresie tej choroby. Ponadto ciągłe

monitorowanie zmienności genetycznej PRRSV jest niezbędne w celu wczesnego wykrycia

potencjalnego wprowadzenia do krajowej populacji świń wysokopatogennych szczepów

PRRSV występujących w krajach graniczących z Polską (Białoruś, Litwa, Łotwa, Ukraina,

Rosja) oraz w krajach azjatyckich. Niezwykle szybkie tempo ewolucji PRRSV może również

prowadzić do spontanicznego powstawania mutacji zwiększających patogenność szczepów już

występujących lub rekombinacji szczepów szczepionkowych z innymi szczepami terenowymi

lub szczepionkowymi. Przypadki tego typu zanotowano w innych krajach europejskich (Dania,

Węgry, Belgia, Francja, Austria) oraz poza kontynentem europejskim.

W ciągu ostatnich lat w wielu krajach (USA, Dania, Holandia, Francja, Wielka Brytania)

podjęto pilotażowe programy zwalczania PRRS, natomiast na Węgrzech jest

realizowany krajowy program zwalczania PRRS.

PPRS świń został uwzględniony w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE)

2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniającym i

uchylającym niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt („Prawo o zdrowiu zwierząt”) (Dz.

Urz. UE L 84 z 31.03.2016, str. 1, z późn. zm.), które weszło w życie w 2021 r. Zgodnie z ww.

rozporządzeniem PRRS został zaliczony do kategorii D+E wymagających wdrożenia środków

ograniczających ich rozprzestrzenianie oraz wdrożenia monitorowania populacji.

Systematyczne badania w zakresie sytuacji PRRS w Polsce dostarczą danych niezbędnych

do oceny rozprzestrzeniania zakażeń, określenia zmienności genetycznej szczepów PRRSV

występujących na terytorium Polski oraz dynamiki zachodzących procesów ewolucyjnych,

a także pozwolą na optymalizację metod diagnostycznych oraz metod zwalczania względem

aktualnie występujących w Polsce szczepów PRRSV.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Zadanie dotyczące oceny rozprzestrzeniania zakażeń, dynamiki rozprzestrzeniania się oraz

zmienności PRRSV realizowano w latach 2014–2018, kolejna edycja planowana na lata 2019–

2023 jest w trakcie realizacji. Dotychczasowe wyniki badań materiału biologicznego z ferm

objętych badaniami wskazują, że poziom zakażeń PRRSV w populacji świń w Polsce jest

stosunkowo wysoki.

W ramach realizacji programu wieloletniego w latach 2014–2018 poddano badaniom

serologicznym 11 175 próbek surowic pobranych w 450 fermach zlokalizowanych na obszarze

wszystkich województw. Obecność specyficznych przeciwciał wskazujących na występowanie

PRRSV stwierdzono w 170 fermach świń (37,78%). W poszczególnych województwach

odsetek ferm dodatnich wahał się od 10% (województwo warmińsko-mazurskie) do 63,6%

(województwa wielkopolskie oraz lubuskie). W pięciu województwach, w których jest

zlokalizowana największa liczba ferm świń w Polsce (województwa kujawsko-pomorskie,

łódzkie, lubelskie, mazowieckie i wielkopolskie; od 22 000 do 46 000 ferm), odsetek ferm

dodatnich był stosunkowo wysoki i sięgał 35,7–63,6%. Z kolei realizacja zadania w latach

ϭϴϱ

2019–2021 objęła 7000 surowic z 1563 ferm. Badania wykazały niższy odsetek ferm dodatnich

(22%) w porównaniu do lat 2014–2018 (37,7%).

Analiza filogenetyczna sekwencji szczepów PRRS uzyskanych łącznie w czasie realizacji

programu wieloletniego wykazała występowanie w krajowej populacji świń obydwu gatunków

PRRSV (PRRSV-1 i PRRSV-2). Szczepy należące do PRRSV-1 zaliczały się do podtypu 1,

występującego również w pozostałych krajach Europy Centralnej i Zachodniej.

Nie stwierdzono obecności szczepów z podtypów 2–4 PRRSV-1, obecnych w krajach Europy

Wschodniej graniczących z Polską (Litwa, Białoruś, Ukraina, Rosja). Wykryte szczepy

z podtypu 1 gatunku 1 charakteryzowały się znacznym zróżnicowaniem genetycznym

i lokalizowały się w odrębnych klastrach drzewa filogenetycznego, co wskazuje na wielokrotne

niezależne przypadki introdukcji szczepów PRRSV do krajowej populacji świń.

W ramach realizacji zadania dodatnie wyniki badań przekazywano równolegle

do zleceniodawców oraz do właściwych powiatowych inspektoratów weterynarii.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

W ramach realizacji Programu zostanie poddanych badaniom 10 000 próbek surowicy krwi

z losowo wybranych ferm świń (2000 próbek rocznie).

Docelowo zostanie pobrana pula próbek reprezentująca w maksymalny możliwy sposób

poszczególne województwa oraz terytorium Polski. Wykonane badania umożliwią ocenę

rozprzestrzenienia zakażeń PRRSV w poszczególnych województwach i na poziomie

krajowym z zastosowaniem analizy statystycznej. Wybrane próbki zostaną poddane reakcji

RT- PCR i sekwencjonowaniu w celu oceny zmienności genetycznej i tendencji ewolucyjnych

PRRSV.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie planu pobierania próbek z uwzględnieniem liczby i struktury ferm w

danym województwie, zakładanej prewalencji choroby oraz wielkości stada.

2. Realizacja planu pobierania próbek we współpracy z organami Inspekcji

Weterynaryjnej oraz lekarzami weterynarii wolnej praktyki.

3. Badania laboratoryjne: badania 2000 próbek metodą ELISA i badania wybranych

próbek testem RT-PCR; w przypadku uzyskania wyników dodatnich testu RT-PCR –

sekwencjonowanie wybranych próbek i analiza filogenetyczna uzyskanych sekwencji.

W przypadku trudności z uzyskaniem sekwencji z próbek surowic z wybranych ferm

zostaną pobrane próbki tkanki płucnej od zwierząt z objawami PRRS.

4. Analiza wyników i porównanie z wynikami uzyskanymi w latach poprzednich.

5. W przypadku uzyskania wyników dodatnich przekazywanie informacji właściwym

powiatowym inspektoratom weterynarii.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu pobierania próbek z uwzględnieniem liczby i struktury ferm w

danym województwie, zakładanej prewalencji choroby oraz wielkości stada.

3. Realizacja planu pobierania próbek we współpracy z organami Inspekcji

Weterynaryjnej oraz lekarzami weterynarii wolnej praktyki.

4. Badania laboratoryjne otrzymanych próbek: badania 2000 próbek metodą ELISA i

ϭϴϲ

badania wybranych próbek testem RT-PCR; w przypadku uzyskania wyników

dodatnich testu RT-PCR – sekwencjonowanie wybranych próbek i analiza

filogenetyczna uzyskanych sekwencji. W przypadku trudności z uzyskaniem sekwencji

z próbek surowic z wybranych ferm pobranie próbek tkanki płucnej od zwierząt z

objawami PRRS.

5. Analiza wyników i porównanie z wynikami uzyskanymi w latach poprzednich.

6. W przypadku uzyskania wyników dodatnich przekazywanie informacji właściwym

powiatowym inspektoratom weterynarii.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu pobierania próbek z uwzględnieniem liczby i struktury ferm w

danym województwie, zakładanej prewalencji choroby oraz wielkości stada.

3. Realizacja planu pobierania próbek we współpracy z organami Inspekcji

Weterynaryjnej oraz lekarzami weterynarii wolnej praktyki.

4. Badania laboratoryjne otrzymanych próbek: badania 2000 próbek metodą ELISA i

badania wybranych próbek testem RT-PCR; w przypadku uzyskania wyników

dodatnich testu RT-PCR – sekwencjonowanie wybranych próbek i analiza

filogenetyczna uzyskanych sekwencji. W przypadku trudności z uzyskaniem sekwencji

z próbek surowic z wybranych ferm pobranie próbek tkanki płucnej od zwierząt z

objawami PRRS.

5. Analiza wyników i porównanie z wynikami uzyskanymi w latach poprzednich.

6. W przypadku uzyskania wyników dodatnich przekazywanie informacji właściwym

powiatowym inspektoratom weterynarii.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie planu pobierania próbek z uwzględnieniem liczby i struktury ferm w

danym województwie, zakładanej prewalencji choroby oraz wielkości stada.

3. Realizacja planu pobierania próbek we współpracy z organami Inspekcji

Weterynaryjnej oraz lekarzami weterynarii wolnej praktyki.

4. Badania laboratoryjne otrzymanych próbek: badania 2000 próbek metodą ELISA i

badania wybranych próbek testem RT-PCR; w przypadku uzyskania wyników

dodatnich testu RT-PCR – sekwencjonowanie wybranych próbek i analiza

filogenetyczna uzyskanych sekwencji. W przypadku trudności z uzyskaniem sekwencji

z próbek surowic z wybranych ferm pobranie próbek tkanki płucnej od zwierząt z

objawami PRRS.

5. Analiza wyników i porównanie z wynikami uzyskanymi w latach poprzednich.

6. W przypadku uzyskania wyników dodatnich przekazywanie informacji właściwym

powiatowym inspektoratom weterynarii.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

ϭϴϳ

2. Opracowanie planu pobierania próbek z uwzględnieniem liczby i struktury ferm w

danym województwie, zakładanej prewalencji choroby oraz wielkości stada.

3. Realizacja planu pobierania próbek we współpracy z organami Inspekcji

Weterynaryjnej oraz lekarzami weterynarii wolnej praktyki.

4. Badania laboratoryjne otrzymanych próbek: badania 2000 próbek metodą ELISA i

badania wybranych próbek testem RT-PCR; w przypadku uzyskania wyników

dodatnich testu RT-PCR – sekwencjonowanie wybranych próbek i analiza

filogenetyczna uzyskanych sekwencji. W przypadku trudności z uzyskaniem sekwencji

z próbek surowic z wybranych ferm pobranie próbek tkanki płucnej od zwierząt z

objawami PRRS.

5. Analiza wyników i porównanie z wynikami uzyskanymi w latach poprzednich.

6. W przypadku uzyskania wyników dodatnich przekazywanie informacji właściwym

powiatowym inspektoratom weterynarii.

7. Opracowanie i przekazanie rocznego raportu z badań do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Realizacja zadania w poprzednich edycjach programu wieloletniego dostarczyła danych

potwierdzających stosunkowo wysoki poziom prewalencji i zmienności genetycznej PRRSV

w Polsce. W związku z obowiązkiem rejestracji ognisk PRRS, uzyskane dodatnie wyniki badań

będą przekazywane do właściwych powiatowych inspektoratów weterynarii. Realizacja badań

dostarczy kompleksowych danych na temat sytuacji epidemiologicznej w zakresie PRRS

w kraju. Badania dostarczą informacji na temat dynamiki zachodzących procesów

ewolucyjnych, a także pozwolą na optymalizację metod diagnostycznych oraz metod

zwalczania względem aktualnie występujących w Polsce szczepów PRRSV. Zgromadzony

bank szczepów PRRSV zostanie wykorzystany w organizowanych badaniach

międzylaboratoryjnych dla ZHW prowadzących badania diagnostyczne w kierunku PRRS.

Ponadto stałe monitorowanie zmienności genetycznej pozwoli na wczesne wykrycie

ewentualnego wprowadzenia do krajowej populacji świń wysoce patogennych szczepów

PRRSV występujących w krajach graniczących z Polską.

7. Kooperanci

Organy Inspekcji Weterynaryjnej oraz lekarze weterynarii wolnej praktyki sprawujący

nadzór lekarsko-weterynaryjny nad gospodarstwami, w których są utrzymywane świnie.

ZADANIE NR 43

Świnie jako rezerwuar wirusów grypy typu A (IAV)



1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Świń PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie występowania grypy świń

oraz weryfikacja obecnie występujących wariantów genetycznych wirusów grypy świń w

krajowej populacji świń.

ϭϴϴ

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Grypa świń należy do najważniejszych i najbardziej rozpowszechnionych chorób

wirusowych układu oddechowego, generujących istotne straty ekonomiczne w produkcji świń

na świecie. Chorobę u świń wywołuje głównie wirus grypy świń typu A, należący do rodziny

Orthomyxoviridae. Wirusy typu A dzieli się na podtypy na podstawie właściwości ich

antygenów powierzchniowych – hemaglutyniny i neuraminidazy.

Objawy kliniczne grypy świń i siewstwo wirusa w wydzielinie z nosa mogą wystąpić

już po 24 godzinach od zakażenia. Siewstwo zwykle kończy się po 7–10 dniach. Choroba

u świń może wystąpić w formie epidemicznej lub endemicznej. Forma epidemiczna

charakteryzuje się gwałtownym wybuchem i rozprzestrzenianiem choroby w danym sektorze

produkcyjnym oraz szybkim powrotem do zdrowa świń, jeżeli nie dojdzie do powikłań

związanych z obecnością wtórnych zakażeń bakteryjnych. Grypa w formie endemicznej

manifestuje się słabiej wyrażonymi objawami klinicznym, które dotyczą tylko części świń.

Zachorowalność sięga 100%, natomiast śmiertelność jest zazwyczaj niska. Główne skutki

ekonomiczne choroby są związane ze zmniejszeniem przyrostów masy ciała i wydłużeniem

okresu tuczu.

Wirusy grypy charakteryzują się ogromną zmiennością. W różnych regionach świata są

izolowane szczepy reprezentujące odmienne podtypy lub też różne linie genetyczne. Z punktu

widzenia ochrony zdrowia człowieka szczególnie istotną cechą wirusów grypy jest ich zdolność

do przekraczania barier gatunkowych, w wyniku czego szczepy występujące u zwierząt mogą

być chorobotwórcze dla ludzi i odwrotnie. Notowano przypadki zachorowań ludzi wskutek

zakażenia od świń, jak również zakażenia świń od ludzi. Choroba może także przenieść się z

drobiu na świnie oraz ze świń na drób, szczególnie na indyki.

Świnie są gatunkiem zwierząt uznawanym za istotny rezerwuar szczepów wirusów grypy

potencjalnie patogennych dla człowieka. Układ oddechowy świń posiada receptory wiążące

szczepy wirusa występujące u świń, ludzi i ptaków, co czyni ten gatunek wyjątkowym

w aspekcie powstawania nowych wariantów wirusa w drodze wymiany materiału

genetycznego (reasortacji).

Obecnie w populacji świń w Europie krążą szczepy wirusów grypy świń (swine influenza A

virus, swIAV) należące do podtypu H1N1, H1N2 i H3N2. Czasami potwierdza się

występowanie szczepu o innych podtypach, np. H3N1. Szczepy w obrębie jednego podtypu

mogą reprezentować różne linie genetyczne i pochodzenie.

W kwietniu 2009 r. w Meksyku i Stanach Zjednoczonych zidentyfikowano u ludzi nowy

podtyp wirusa grypy A(H1N1)pdm09, odpowiedzialny za pierwszą pandemię grypy w XXI w.

Wykazano, że ten szczep jest poczwórnym reasortantem, którego materiał genetyczny pochodzi

od dwóch szczepów swIAV oraz szczepu wirusa grypy ptaków i wirusa grypy człowieka.

Obecnie ten szczep występuje endemicznie w populacji świń, a w Polsce jest on już

dominującym szczepem u świń.

Powyższe kwestie pozwalają na stwierdzenie, że monitorowanie sytuacji w zakresie

występowania grypy świń w krajowej populacji świń, z uwzględnieniem różnicowania

krążących podtypów lub linii genetycznych, stanowi istotny element ochrony zdrowia

publicznego.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

ϭϴϵ

Zadanie dotyczące oceny sytuacji epidemiologicznej w zakresie występowania grypy świń

oraz weryfikacji obecnie krążących wariantów genetycznych swIAV w krajowej populacji świń

jest w trakcie realizacji (lata 2019–2023). Dotychczasowe wyniki badań materiału

biologicznego z ferm objętych badaniami wskazują, że poziom zakażeń swIAV w populacji

świń w Polsce jest średni. Na podstawie wyników, jakie dostarczyły badania próbek

uzyskanych w 2020 r., obecność przeciwciał przeciwko swIAV stwierdzono w 21,9% badanych

ferm. Natomiast w 2021 r. wyniki dodatnie stwierdzono w przypadku 12,9% badanych stad.

Z badań serologicznych wynika, że dominującym podtypem swIAV obecnie występującymi

w populacji świń w Polsce jest podtyp H1N1 (H1pdmN1 i H1avN1). Aktywne krążenie wirusa

w 2021 r. stwierdzono w 20,8% obiektów wybranych do analizy badaniami molekularnymi.

Stwierdzono występowanie szczepów o podtypach H1pdmN1 i rH1avN2. W przypadku

szczepu swIAV H1pdmN1 wynik badań molekularnych potwierdzono w analizie

filogenetycznej uzyskanego izolatu wirusa.

Przed rozpoczęciem realizacji zadania skala występowania zakażeń swIAV w Polsce nie

była znana. Wykonane dotychczas badania pozwoliły ustalić jej przybliżony poziom na ok.13%

w skali kraju. Stwierdzono występowanie znacznych różnic w rozprzestrzenieniu swIAV

w poszczególnych województwach. Oznaczony poziom prewalencji wahał się od 0 do 41,5%

w 2020 r. oraz od 2,6 do 19,4% w 2021 r. w różnych województwach. Tak duże różnice mogły

być związane z faktem, że próbki do badań pozyskiwano w ramach realizacji programów

monitorowania innych jednostek chorobowych oraz programu współpracy z lekarzami

weterynarii opartego na dobrowolnym udziale. Uzyskane wyniki wykazały, że swIAV stanowi

problem w produkcji świń w Polsce, a stosowane środki zwalczania w wielu przypadkach nie

eliminują wszystkich krążących podtypów wirusa w stadzie. Uzyskane wnioski pozwoliły na

opracowanie założeń pobierania próbek na kolejne lata realizacji Programu, uwzględniającego

przybliżony poziom prewalencji swIAV w krajowej populacji świń, która pozwoli na pełną

ocenę sytuacji epidemiologicznej w zakresie tej choroby w Polsce.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania będą dotyczyć populacji świń z terytorium Polski. W latach 2024–2028 planuje się

zbadanie 2500 próbek surowic rocznie. Pozyskanie próbek surowic będzie możliwe dzięki

współdziałaniu ze służbami Inspekcji Weterynaryjnej lub lekarzami weterynarii wolnej

praktyki. W badaniach zostanie także wykorzystanych rocznie 50 próbek wymazów z nosa lub

płuc, pobieranych przez lekarzy weterynarii wolnej praktyki.

Liczba próbek do badań została określona na podstawie danych obejmujących liczbę

i strukturę gospodarstw utrzymujących świnie w poszczególnych województwach oraz

oczekiwaną prewalencję choroby w stadzie przy poziomie ufności 95%.

W próbkach surowic testem zahamowania hemaglutynacji w odmianie mikro zostanie

określone występowanie przeciwciał specyficznych dla czterech szczepów swIAV

reprezentujących główne linie genetyczne swIAV występujących w Europie. Z wymazów

z nosa lub płuc zostanie wyizolowane RNA, które następnie zostanie użyte w testach

molekularnych do wykrywania materiału genetycznego swIAV. Próbki, w których zostanie

potwierdzona obecność materiału genetycznego wirusa, zostaną wykorzystane do izolacji

swIAV lub przeznaczone do sekwencjonowania i analizy filogenetycznej.

Przeprowadzone badania pozwolą na oszacowanie rozprzestrzenienia wirusa w populacji

ϭϵϬ

świń w Polsce i pokrewieństwa krążących wirusów oraz określenia trendu występowania

podtypów swIAV w stadach świń na terytorium Polski.

Etap I: 2024 r.

1. Opracowanie i wdrożenie programu pobierania próbek.

2. Wykonanie badań laboratoryjnych.

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania wirusa grypy świń

w krajowej populacji świń na obszarach objętych badaniami.

4. Porównanie wyników z wynikami uzyskanymi w poprzedniej edycji programu

wieloletniego.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie i wdrożenie programu pobierania próbek.

3. Wykonanie badań laboratoryjnych.

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania wirusa grypy świń

w krajowej populacji świń na obszarach objętych badaniami.

5. Porównanie wyników z wynikami badań przeprowadzonych w poprzednim roku oraz

poprzedniej edycji programu wieloletniego.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie i wdrożenie programu pobierania próbek.

3. Wykonanie badań laboratoryjnych.

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania wirusa grypy świń

w krajowej populacji świń na obszarach objętych badaniami.

5. Porównanie wyników z wynikami badań przeprowadzonych w poprzednich latach.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie i wdrożenie programu pobierania próbek.

3. Wykonanie badań laboratoryjnych.

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania wirusa grypy świń

w krajowej populacji świń na obszarach objętych badaniami.

5. Porównanie wyników z wynikami badań przeprowadzonych w poprzednich latach.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Opracowanie i wdrożenie programu pobierania próbek.

3. Wykonanie badań laboratoryjnych.

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania wirusa grypy świń

w krajowej populacji świń na obszarach objętych badaniami.

5. Analiza wyników uzyskanych we wszystkich regionach Polski w kolejnych latach

realizacji Programu i określenie trendu występowania podtypów wirusa grypy świń

ϭϵϭ

w stadach świń na terytorium Polski.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane wyniki badań pozwolą na kompleksową ocenę sytuacji epidemiologicznej

w zakresie występowania grypy świń w krajowej populacji świń, ze szczególnym

uwzględnieniem dominujących podtypów wirusa i oszacowaniem ryzyka dla zdrowia ludzi.

Dane opracowane w formie raportu zostaną przekazane do GIW.

Wyniki badań zostaną opublikowane w czasopismach o zasięgu krajowym

i międzynarodowym oraz zostaną zaprezentowane na konferencjach naukowych.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną oraz z lekarzami weterynarii wolnej

praktyki dotycząca pobierania i przesyłania próbek do badań.

ZADANIE NR 44

Monitorowanie występowania choroby Aujeszkyego u dzików

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Świń PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest monitorowanie populacji dzików w zakresie występowania zakażeń

wirusem choroby Aujeszkyego (ADV) oraz ocena ryzyka wystąpienia choroby Aujeszkyego

(AD) z uwzględnieniem bieżącej sytuacji epizootycznej w Europie.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

AD jest chorobą zakaźną zwierząt gospodarskich i wolno żyjących, głównie świń i dzików.

Na zakażenie wirusem są wrażliwe niemal wszystkie gatunki ssaków, z wyjątkiem człowieka i

małp bezogonowych. Czynnikiem etiologicznym AD jest świński herpeswirus 1 (SuHV-1)

należący do rodziny Herpesviridae.ADV jest wirusem latentnym, który może wywołać postać

kliniczną choroby w stadzie dopiero w przypadku obniżenia odporności. AD powoduje duże

straty ekonomiczne w produkcji świń. Wynikają one głównie z zaburzeń w rozrodzie oraz

zahamowania przyrostu masy ciała w grupie warchlaków i tuczników. Dodatkowo choroba

ogranicza możliwość obrotu i handlu świniami między krajami lub regionami o różnym statusie

zdrowotnym. Zgodnie z rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2023/1071 z dnia 1

czerwca 2023 r. zmieniającym niektóre załączniki do rozporządzenia wykonawczego (UE)

2021/620 w odniesieniu do zatwierdzenia lub cofnięcia statusu obszaru wolnego od choroby

dla niektórych państw członkowskich lub ich stref lub kompartmentów w odniesieniu do

niektórych chorób umieszczonych w wykazie i zatwierdzenia programów likwidacji niektórych

chorób umieszczonych w wykazie (Dz. Urz. UE L 143 z 02.06.2023, str. 105), od dnia 5

czerwca 2023 r. terytorium Polski jest oficjalnie uznane przez KE za obszar wolny od zakażenia

wirusem choroby Aujeszkyego (ADV). Odmienna sytuacja dotyczy populacji dzików, które

stanowią naturalny rezerwuar wirusa. Dane z 2014 r. wykazują, że w populacji dzików w Polsce

stwierdza się ok. 35,5% seroreagentów. Obecnie nie ma aktualnych danych określających

ϭϵϮ

seroprewalencję AD w populacji dzików.

Należy stwierdzić, że monitorowanie sytuacji w zakresie występowania AD w populacji

dzików w Polsce jest uzasadnione z epidemiologicznego punktu widzenia i stanowi pośrednio

istotny element dla utrzymania przez Polskę statusu obszaru wolnego od zakażenia ADV.

Zakład Chorób Świń PIWet – PIB pełni funkcję Krajowego Laboratorium Referencyjnego w

zakresie AD. Realizacja zaplanowanych badań pozwoli na rozszerzenie działalności Zakładu

Chorób Świń PIWet – PIB poza aktywności typowo związane z referencyjnością (tj.

organizacja badań biegłości, badania odwoławcze). Przeprowadzenie badań monitoringowych

w kierunku AD w populacji dzików pozwoli na określenie aktualnego poziomu ryzyka, jakie

stanowi ten gatunek zwierząt w aspekcie szerzenia się AD. Opracowane raporty dotyczące AD

zostaną przekazane do GIW.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W zakresie AD zadanie nie było dotychczas realizowane. Polska posiada status kraju

wolnego od AD nadany przez KE. Dlatego też jest uzasadnione wykonywanie badań

serologicznych w kierunku AD w celu oceny sytuacji epidemiologicznej w zakresie

występowania zakażeń ww. wirusem i to nie tylko w przypadku świń (badania kontrole

realizowane w oparciu o rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia

2004 r. w sprawie określenia jednostek chorobowych, sposobu prowadzenia kontroli oraz

zakresu badań kontrolnych zakażeń zwierząt (Dz. U. z 2019 r. poz. 2161, z późn. zm.)), lecz

również w populacji dzików. Badania kontrolne regulowane ww. rozporządzeniem obejmują

swym zakresem jedynie populację świń, natomiast brakuje aktualnych informacji o sytuacji

epidemiologicznej w zakresie występowania choroby w populacji dzików, które stanowią

rezerwuar wirusa i potencjalne źródło zakażenia.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Ustalenie rocznego harmonogramu pobierania próbek i badań we współpracy

z wojewódzkimi inspektoratami weterynarii oraz ZHW. Próbki do badań w kierunku

ADV będą stanowiły surowice lub krew dzików odstrzelonych na terytorium Polski.

2. Pozyskanie próbek do badań przy współpracy z Inspekcją Weterynaryjną, w tym z

ZHW.

3. Badania serologiczne zebranych próbek w kierunku wykrywania obecności przeciwciał

specyficznych dla ADV. Planowane badania laboratoryjne – badanie testem ELISA w

kierunku glikoproteiny E (gE) ADV 5000 próbek surowicy lub krwi dzików

odstrzelonych na terytorium Polski; w przypadku uzyskania wyników dodatnich dla gE

ADV zostanie wykonane badanie potwierdzające testem ELISA na obecność gB ADV.

Jeżeli oprócz próbek krwi lub surowicy zostaną przesłane próbki mózgu, migdałki

lub płuca, zostaną przeprowadzone badania molekularne w celu potwierdzenia

występowania materiału genetycznego ADV, jak również sekwencjonowanie i próba

izolacji wirusa w hodowli komórkowej.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

ϭϵϯ

2. Ustalenie rocznego harmonogramu pobierania próbek i badań we współpracy

z wojewódzkimi inspektoratami weterynarii oraz ZHW. Próbki do badań w kierunku

ADV będą stanowiły surowice lub krew dzików odstrzelonych na terytorium Polski.

3. Pozyskanie próbek do badań przy współpracy z Inspekcją Weterynaryjną, w tym z

ZHW.

4. Badania serologiczne zebranych próbek w kierunku wykrywania obecności przeciwciał

specyficznych dla ADV. Planowane badania laboratoryjne – badanie testem ELISA w

kierunku glikoproteiny E (gE) ADV 5000 próbek surowicy lub krwi dzików

odstrzelonych na terytorium Polski. W przypadku uzyskania wyników dodatnich dla gE

ADV zostanie wykonane badanie potwierdzające testem ELISA na obecność gB ADV.

5. Alternatywne badania

1) identyfikacja ADV metodą real-time PCR;

2) sekwencjonowanie;

3) izolacja wirusa w hodowli komórkowej.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ustalenie rocznego harmonogramu próbkobrania i badań we współpracy

z wojewódzkimi inspektoratami weterynarii oraz ZHW. Próbki do badań w kierunku

ADV będą stanowiły surowice lub krew dzików odstrzelonych na terenie całej Polski.

3. Pozyskanie próbek do badań przy współpracy z Inspekcją Weterynaryjną, w tym

z ZHW.

4. Badania serologiczne pobranych próbek w kierunku wykrywania obecności przeciwciał

specyficznych dla ADV. Planowane badania laboratoryjne – badanie testem ELISA w

kierunku glikoproteiny E (gE) ADV 5000 próbek surowicy lub krwi dzików

odstrzelonych na terytorium Polski. W przypadku uzyskania wyników dodatnich dla gE

ADV zostanie wykonane badanie potwierdzające testem ELISA na obecność gB ADV.

5. Alternatywne badania

1) identyfikacja ADV metodą real-time PCR;

2) sekwencjonowanie;

3) izolacja wirusa w hodowli komórkowej.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ustalenie rocznego harmonogramu pobierania próbek i badań we współpracy

z wojewódzkimi inspektoratami weterynarii oraz ZHW. Próbki do badań w kierunku

ADV będą stanowiły surowice lub krew dzików odstrzelonych na terytorium Polski.

3. Pozyskanie próbek do badań przy współpracy z Inspekcją Weterynaryjną, w tym

z ZHW.

4. Badania serologiczne pobranych próbek w kierunku wykrywania obecności przeciwciał

specyficznych dla ADV. Planowane badania laboratoryjne – badania testem ELISA w

kierunku glikoproteiny E (gE) ADV 5000 próbek surowicy lub krwi dzików

odstrzelonych na terytorium Polski. W przypadku uzyskania wyników dodatnich dla gE

ϭϵϰ

ADV zostanie wykonane badanie potwierdzające testem ELISA na obecność gB ADV.

5. Alternatywne badania

1) identyfikacja ADV metodą real-time PCR;

2) sekwencjonowanie;

3) izolacja wirusa w hodowli komórkowej.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Ustalenie rocznego harmonogramu pobierania próbek i badań we współpracy

z wojewódzkimi inspektoratami weterynarii oraz ZHW. Próbki do badań w kierunku

ADV będą stanowiły surowice lub krew dzików odstrzelonych na terytorium Polski.

3. Pozyskanie próbek do badań przy współpracy z Inspekcją Weterynaryjną, w tym z

ZHW.

4. Badania serologiczne pobranych próbek w kierunku wykrywania obecności przeciwciał

specyficznych dla ADV. Planowane badania laboratoryjne – badanie testem ELISA w

kierunku glikoproteiny E (gE) ADV 5000 próbek surowicy lub krwi dzików

odstrzelonych na terytorium Polski. W przypadku uzyskania wyników dodatnich dla gE

ADV zostanie wykonane badanie potwierdzające testem ELISA na obecność gB ADV.

5. Alternatywne badania

1) identyfikacja ADV metodą real-time PCR;

2) sekwencjonowanie;

3) izolacja wirusa w hodowli komórkowej.

6. Opracowanie raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane w ramach badań monitoringowych wyniki badań w kierunku AD pozwolą na

ocenę sytuacji epidemiologicznej w zakresie występowania tej choroby w krajowej populacji

dzików, które są rezerwuarem wirusa w środowisku naturalnym, oraz oszacowanie ryzyka

przeniesienia AD do stad świń w Polsce i podejmowanie środków zaradczych, co jest jednym

z warunków utrzymania statusu. W przypadku uzyskania dodatkowych wyników badań będzie

możliwe określenie pokrewieństwa filogenetycznego polskich szczepów ADV oraz

przygotowanie banku krajowych izolatów wirusa. Dane opracowane w formie raportu zostaną

przekazane do GIW.

7. Kooperanci

GIW, wojewódzkie i powiatowe inspektoraty weterynarii i ZHW.



ZADANIE NR 45

Ocena występowania seroreagentów dla wirusa pomoru małych przeżuwaczy (PPRV) u owiec

i kóz

1. Jednostka wykonująca

ϭϵϱ

Zakład Pryszczycy PIWet – PIB w Zduńskiej Woli

2. Cel zadania

Ocena statusu immunologicznego owiec i kóz w gospodarstwach krajowych na podstawie

badań serologicznych w kierunku przeciwciał swoistych dla wirusa PPR.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

PPR jest zakaźną i zaraźliwą, a także wysoce śmiertelną chorobą owiec i kóz gospodarskich

oraz wielu gatunków zwierząt dzikich. PPR podlega obowiązkowi zgłaszania. Czynnikiem

etiologicznym jest wirus z rodzaju Morbillivirus (rodzina Paramyxoviridae), spokrewniony

antygenowo i genetycznie z wirusem księgosuszu (ang. rinderpest virus – RPV). PPR należy

do grupy chorób transgranicznych i charakteryzuje się wysoką dynamiką rozprzestrzeniania na

nowe obszary. W ocenie WOAH i FAO zaraza stanowi aktualnie największe zagrożenie dla

rozwoju chowu małych przeżuwaczy na świecie (80% populacji małych przeżuwaczy przypada

na Afrykę i Azję). Występowanie choroby wpływa bezpośrednio na możliwości ograniczenia

głodu i niedostatku w krajach rozwijających się na tych kontynentach. W 2015 r. z inicjatywy

OIE i FAO oficjalnie zainicjowano program globalnej likwidacji PPR, którego zakończenie

zaplanowano na 2030 r. PPR występuje endemicznie w wielu regionach Afryki i Azji, w tym

w państwach leżących blisko Europy lub w państwach, jak w przypadku Turcji, przez

terytorium których przebiega granica łącząca Europę i Azję. Według danych OIE (WAHIS) w

latach 2014–2018 obecność PPR potwierdzono klinicznie metodami wirusologicznymi lub

badaniami serologicznymi w ponad 50 państwach, w tym ponownie w Algierii, Mauretanii,

Maroku, Tunezji i Turcji. O ekspansji PPR świadczą kolejne epizootie, które od kilku lat notuje

się regularnie w Chinach, Nepalu i Wietnamie. Na początku 2016 r. ogniska PPR spowodowane

przez wirus z linii azjatyckiej (genogrupa IV) po raz pierwszy w historii stwierdzono w Gruzji.

Działania mające na celu likwidację zarazy, wsparte przez ekspertów OIE i FAO, polegały

m.in. na przeprowadzeniu masowych szczepień owiec i kóz (ponad 1,7 mln dawek szczepionki)

oraz likwidacji zwierząt seropozytywnych. W 2018 r. obecność seroregantów PPRV

oraz pierwsze kliniczne przypadki pomoru małych przeżuwaczy, potwierdzone badaniem PCR,

stwierdzono w Bułgarii wzdłuż granicy z Turcją. Ekspansja PPR w krajach północnej części

Afryki, występowanie choroby w europejskiej części Turcji, jak również pojawienie się wirusa

w Gruzji oraz wykrycie seroreagentów PPRV w Bułgarii wskazują na możliwości dalszego

rozprzestrzenianie się PPR na inne kraje w Europie. Ryzyko przeniesienia wirusa PPR do

krajów Europy Środkowej i Zachodniej i dalszego rozprzestrzenienia się zarazy, w tym na

terytorium Polski, wiąże się bezpośrednio z procesami globalizacji, wzrostem wymiany

handlowej, rosnącym natężeniem ruchu turystycznego, niedostateczną ogólną wiedzą na temat

rozpoznawania dróg przenoszenia zarazy oraz brakiem monitorowania sytuacji epizootycznej.

Polska, aby utrzymać i kontrolować korzystną sytuację epizootyczną, powinna prowadzić

aktywny monitoring serologiczny owiec i kóz – populacji zwierząt z gatunków wrażliwych.

Monitoring serologiczny jest wiarygodnym źródłem informacji umożliwiającym ocenę

aktualnego statusu immunologicznego zwierząt z gatunków wrażliwych, w tym wykrywania

zakażeń bezobjawowych PPR. Badania planowane do realizacji w latach 2024–2028 będą

wypełnieniem zaleceń wynikających z przepisów krajowych i unijnych, wpisując się

w kontekst globalnej kontroli PPR. Kontynuacja badań jest niezbędna do udokumentowania

statusu kraju wolnego od PPR.

ϭϵϲ

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Badania prowadzone w ramach programu wieloletniego w latach 2014–2018 oraz 2019–

2022 nie wykazały występowania zakażeń wirusem PPR w Polsce.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Uzgodnienie warunków realizacji zadania z organami Inspekcji Weterynaryjnej i

uzgodnienie harmonogramu dostarczania próbek do badań. Badania będą obejmować

kozy i owce z terytorium Polski i zwierzęta importowane, zgodnie z ilościowym planem

pobierania próbek (łącznie 1000 próbek krwi lub surowicy).

2. Wykonanie badań serologicznych w kierunku PPR metodą immunoenzymatyczną (test

cELISA).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań w kierunku PPR (1000 próbek krwi lub surowicy).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2024 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań wraz z analizą wyników i wnioskami za lata

2024 i 2025.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań w kierunku PPR (1000 próbek krwi lub surowicy).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2025 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań wraz z analizą wyników i wnioskami za lata

2024–2026.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań w kierunku PPR (1000 próbek krwi lub surowicy).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2026 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań wraz z analizą wyników i wnioskami za lata

2024–2027.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań w kierunku PPR (1000 próbek krwi lub surowicy).

3. Analiza i opracowanie wyników oraz wnioski.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2027 r. – wnioski.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW wraz z

analizą wyników i wnioskami za lata 2024–2028.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

ϭϵϳ

wyników

Wymiernym rezultatem zadania jest potwierdzenie korzystnej sytuacji epizootycznej Polski

w zakresie pomoru małych przeżuwaczy, co stanowi jeden z warunków nieograniczonego

dostępu do międzynarodowego handlu zwierzętami i produktami pochodzenia zwierzęcego.

Wyniki badań przeglądowych są niezbędne do wydawania świadectw weterynaryjnych

przy przemieszczaniu zwierząt. Uzyskane dane przekazane do Inspekcji Weterynaryjnej

zostaną wykorzystane do sporządzenia sprawozdań wymaganych przepisami krajowymi

i międzynarodowymi.

Na podstawie uzyskanych danych zostanie przeprowadzona ocena bieżącej sytuacji

epizootycznej w zakresie pomoru małych przeżuwaczy w Polsce.

7. Kooperanci

Inspekcja Weterynaryjna szczebla wojewódzkiego i powiatowego, ZHW w zakresie

planowania pobierania, pobierania i dostarczania próbek do laboratorium.



ZADANIE NR 46

Ocena występowania zakażeń lentiwirusami małych przeżuwaczy (SRLV) oraz herpeswirusem

owiec typu 2 (OvHV-2) w Polsce

1. Jednostka wykonująca

Zakład Biochemii i Zakład Wirusologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie występowania zakażeń

SRLV i OvHV-2 u owiec z obszaru wybranych województw, które charakteryzują się

największą populacją pogłowia owiec oraz wykazywały, zgodnie z wcześniej

przeprowadzonymi badaniami, najwyższy odsetek seroreagentów w kierunku SRLV.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Choroba maedi visna owiec jest to jednostka chorobowa wywoływana przez wirus choroby

maedi visna (MVV) należący do rodzaju Lentivirus, z rodziny Retrovirdae. Ostatnie dane

wskazują, że na skutek pokonywania bariery gatunkowej owce mogą być także zakażone

lentiwirusem kóz i wirusem zakaźnego zapalenia stawów i mózgu kóz. Dlatego dla tej grupy

patogenów przyjęto określenie lentiwirusy małych przeżuwaczy (SRLV). Nazwa choroby

maedi visna pochodzi od tych dwóch islandzkich słów oznaczających odpowiednio „trudności

w oddychaniu” oraz „apatię i objawy nerwowe”. Choroba charakteryzuje się przewlekłym

przebiegiem z postępującym wyniszczeniem, a głównymi objawami są śródmiąższowe

zapalenie płuc, zapalenie opon mózgowych i rdzenia oraz zmiany zapalne gruczołu mlekowego

i stawów. Z uwagi na częstszą lokalizację zmian chorobowych w płucach choroba jest określana

także jako postępowe zapalenie płuc. Zakażenie SRLV u owiec wiąże się z wymiernymi

skutkami ekonomicznymi. Wprawdzie forma kliniczna choroby najczęściej występuje u owiec

starszych w wieku powyżej 2 lat i stałą tendencją na świecie jest występowanie zakażeń

bezobjawowych. W stadach, w których stwierdza się zakażenia, notuje się pogorszenie

kondycji zwierząt, obniżenie przyrostów masy ciała i rodzenie słabszych jagniąt. Obecność

wirusa u starszych osobników wiąże się z częstszym występowaniem zapaleń gruczołu

ϭϵϴ

mlekowego i zmianami zapalnymi w stawach. W niektórych przypadkach zakażeniom

towarzyszą zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym. Choroba jest szeroko

rozpowszechniona na całym świecie w stadach owiec. W Polsce nie prowadzi się regularnych

przeglądów serologicznych stad, jednak badania przeprowadzone w poprzednich latach

na terytorium Polski wykazały występowanie swoistych przeciwciał średnio u około 10%

zwierząt, jednak odsetek zakażonych stad był wysoki w wynosił 33,4%. Choroba jest

traktowana jako jednostka podlegająca obowiązkowi zgłaszania, a walka z nią polega głównie

na eliminowaniu zwierząt serologicznie dodatnich.

Głowica lub złośliwa gorączka nieżytowa (ang. malignant catarrhal fever – MCF) jest często

śmiertelną, limfoproliferacyjną chorobą występującą u wielu gatunków zwierząt z rzędu

Artiodactyla, w tym u bydła, bizonów, żubrów, owiec, kóz, a także u świń. Zakażenie małych

przeżuwaczy, szczególnie owiec, które są uznawane za naturalny rezerwuar wirusa, przebiega

najczęściej w formie subklinicznej, co utrudnia możliwość kontroli zakażeń.

Natomiast zakażenia wirusem głowicy u bydła charakteryzują się wysoką śmiertelnością. MCF

wywołuje co najmniej czterech przedstawicieli podrodziny γ-herpeswirusów, a jednym

z najważniejszych jest herpeswirus owiec typu 2 (OvHV-2, Ovine herpesvirus 2). Powszechnie

uważa się, że do zakażenia dochodzi przez bezpośredni lub pośredni kontakt z zakażonymi

owcami, głównie drogą kropelkową. Molekularne mechanizmy zakażenia oraz interakcje

między OvHV-2 a gospodarzem są w dalszym ciągu słabo poznane. Badania wskazują na to,

że w organizmie gospodarza OvHV-2 replikuje się w różnych rodzajach tkanek, a wirus

zmienia tropizm do komórek na trzech etapach zakażenia rozprzestrzenianie się wirusa

wraz z wydzieliną do innych zwierząt – komórki górnych dróg oddechowych, replikacja

pierwotna – komórki płuc oraz latencja ustanawiana w limfocytach. Objawy kliniczne głowicy

są bardzo zróżnicowane. Klasyczna forma choroby jest zespołem limfoproliferacyjnym,

któremu towarzyszy uszkodzenie wielu tkanek. Zazwyczaj MCF objawia się gorączką, utratą

apetytu, wzmożoną produkcją wydzieliny z nosa i oczu, zmętnieniem rogówki, zapaleniem

spojówek, krwistymi biegunkami, ataksją oraz powstawaniem zmian skórnych. W zależności

od gatunku zakażonego zwierzęcia śmierć następuje po kilku dniach od wystąpienia objawów,

a typowe uszkodzenia obejmują liczne stany zapalne błon śluzowych różnych narządów

(zwłaszcza jelit, pęcherza moczowego i płuc), zapalenie tętnic oraz stłuszczenie kłębuszkowe.

Śmiertelność wynosi od 50% do 70%, a zakażone zwierzęta zwykle padają w ciągu 48 godzin

od wystąpienia pierwszych objawów. OvHV-2 występuje powszechnie na całym świecie

i powoduje znaczące straty ekonomiczne. Dotychczas nie ma dostępnej szczepionki przeciwko

OvHV-2. Kontrola zakażeń polega głównie na izolowaniu gatunków owiec wrażliwych

na zakażenie OvHV-2 od innych zwierząt gospodarskich, jednak same środki bezpieczeństwa

biologicznego nie są wystarczające, aby zapobiegać występowaniu MCF, szczególnie biorąc

pod uwagę fakt, że wirus może rozprzestrzeniać się na duże odległości. W Polsce jak

dotychczas nie prowadzono żadnych badań w zakresie występowania zakażeń OvHV-2,

jakkolwiek ten wirus należy traktować jako tzw. emerging pathogenes.

Brakuje danych, które pozwoliłyby na obiektywną ocenę aktualnej sytuacji

epidemiologicznej w kraju. W ramach Programu będzie istniała możliwość oceny

występowania OvHV-2 w populacji owiec w Polsce i skonfrontowania tych wyników

z obecnością zakażeń SRLV. Ta ostatnia przesłanka jest ważna, ponieważ SRLV, jakkolwiek

ϭϵϵ

nie są czynnikami immunosupresyjnymi, to znaczna prewalencja zakażeń tymi patogenami

i wywoływanie zakażeń przetrwałych mogą usposabiać do zakażeń innymi patogenami,

np. OvHV-2.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W ramach programu wieloletniego na lata 2019–2023 w dotychczas przeprowadzonych

badaniach seroprewalencja w kierunku SRLV wahała się od 23,5% do 56,1% na poziomie stad

i od 7,7% do 45,8% na poziomie indywidualnych osobników. Najwyższe wartości zanotowano

w województwach małopolskim i podkarpackim. W zakresie oznaczania przeciwciał dla

OvHV-2 badania nie były dotychczas realizowane.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną przeprowadzone na obszarze 16 województw, z uwzględnieniem badania

zwierząt z obszaru trzech województw, w pierwszych czterech latach realizacji Programu i

czterech województw w ostatnim roku. Do badań zostaną wykorzystane próbki surowicy krwi

owiec pobierane w ramach badań monitoringowych w kierunku brucelozy owiec i kóz

wykonywanych w laboratoriach ZHW. Harmonogram pobierania i przesyłania próbek

do PIWet – PIB będzie uzgadniany z poszczególnymi ZHW. Dodatkowo uwaga będzie

skupiona na owcach z importu, biorąc pod uwagę dane udostępnione przez Agencję

Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz informacje ze związków hodowców owiec.

Przewiduje się oznaczanie swoistych przeciwciał dla SRLV i OvHV-2 przy użyciu testu

ELISA. Dodatkowo u 20 zwierząt spośród zwierząt z każdego województwa uprzednio

badanych i wykazujących obecność swoistych przeciwciał dla SRLV będą przeprowadzane

badania genotypowania wirusa na podstawie testu PCR lub testu ELISA. Obecność wirusa

OvHV-2 będzie weryfikowana metodą real-time PCR we krwi lub tkankach owiec

podejrzanych o zakażenie, uprzednio zidentyfikowanych na podstawie badania testem ELISA.

Plan badań uwzględnia zbadanie jednocześnie w dwóch kierunkach (SRLV i OvHV-2) 800

próbek surowicy krwi rocznie. Ponadto będzie wykonane 20 oznaczeń mających na celu

określenie genotypów SRLV z każdego województwa rocznie. Uzyskane wyniki zostaną

poddane analizie statystycznej uwzględniającej parametry metody, liczebność stad i lokalizację

stad (powiat, województwo). Dane do takiej analizy zostaną pozyskane z komputerowej bazy

danych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Postępowanie takie pozwoli,

przy założonej liczbie badań, na osiągnięcie wiarygodnych wyników. Badania zostaną

wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Prowadzenie badań serologicznych w kierunku SRLV i OVHV-2 w 800 próbkach

surowicy krwi pobranych od owiec z obszaru trzech województw.

2. Analiza i opracowanie wyników.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań serologicznych w kierunku SRLVs i OVHV-2 w 800 próbkach

surowicy krwi pobranych od owiec z obszaru trzech województw.

3. Analiza i opracowanie wyników.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

ϮϬϬ

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań serologicznych w kierunku SRLVs i OVHV-2 w 800 próbkach

surowicy krwi pobranych od owiec z obszaru trzech województw.

3. Analiza i opracowanie wyników.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań serologicznych w kierunku SRLVs i OVHV-2 w 800 próbkach

surowicy krwi pobranych od owiec z obszaru trzech województw.

3. Analiza i opracowanie wyników.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Prowadzenie badań serologicznych w kierunku SRLVs i OVHV-2 w 800 próbkach

surowicy krwi pobranych od owiec z obszaru czterech województw.

3. Analiza i opracowanie wyników.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane dane na temat występowania odczynów serologicznych w badanej populacji

owiec zostaną przekazane do GIW. Na podstawie tych wyników zostanie przeprowadzona

ocena sytuacji epidemiologicznej dotyczącej zakażeń SRLV i OVHV-2 u owiec w Polsce.

7. Kooperanci

Laboratoria ZHW i wojewódzkie inspektoraty weterynarii.



ZADANIE NR 47

Ocena występowania zarazy płucnej bydła (CBPP) oraz zakaźnej bezmleczności owiec i kóz

(CA) w Polsce

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Bydła i Owiec PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest stała ocena sytuacji epidemiologicznej oraz ryzyka szerzenia się

wybranych mykoplazmoz bydła i małych przeżuwaczy, tj. zarazy płucnej bydła (CBPP, PCB)

oraz zakaźnej bezmleczności owiec i kóz (CA), uznanych za szczególnie ważne i wpisanych

na jednolitą listę chorób zakaźnych notyfikowanych do WOAH.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

CBPP jest to wysoce zaraźliwa choroba zakaźna wywoływana przez Mycoplasma mycoides

subsp. mycoides (Mmm), która występuje stale w pewnych regionach w Afryce i Azji. Nadal

istnieje ryzyko wybuchu choroby w krajach europejskich, a w szczególności w południowozachodniej części Europy (Portugalia, Hiszpania, Włochy). Powoduje ona dużą śmiertelność u

ϮϬϭ

zwierząt szczególnie w tych regionach, w których wcześniej nie występowała. Choroba

wywołuje zaburzenia ze strony układu oddechowego w postaci krupowego zapalenia płuc i

opłucnej (łac. pleuropneumonia contagiosa bovum).

Druga z ww. jednostek chorobowych, tj. zakaźna bezmleczność owiec i kóz (ang. contagious

agalactia, agalactia contagiosa ovium et caprum) wywoływana przez Mycoplasma agalactiae

tradycyjnie powoduje znaczne straty ekonomiczne w krajach basenu Morza Śródziemnego,

Zachodniej Azji i Afryki Północnej, a ostatnio pojawiły się też pierwsze przypadki choroby

bliżej Polski (Słowacja, Węgry, Bułgaria, Ukraina). Obraz kliniczny choroby jest uzależniony

w dużej mierze od gatunku zwierzęcia. U owiec choroba przebiega przede wszystkim z

objawami gorączki, utraty apetytu, zmiany konsystencji mleka, połączonej początkowo

ze spadkiem jego produkcji, a następnie z zanikiem laktacji, oraz kulawizną. Ponadto

obserwuje się zapalenie rogówek i spojówek, a owce ciężarne mogą ronić. U kóz dominują

objawy ze strony narządów rodnych w postaci zapalenia sromu i pochwy oraz zapalenia płuc.

Obie jednostki chorobowe są wpisane na tzw. jednolitą listę chorób zakaźnych zgłaszanych

do WOAH. Wcześniej CBPP znajdowała się na liście A, a CA na liście B WOAH. Pierwsza z

nich w Polsce podlega obecnie obowiązkowi zwalczania, druga – rejestracji.

W Polsce jest uzasadniona kontynuacja badań rozpoczętych w ramach programu

wieloletniego w 2019 r. nie tylko z powodu zobowiązań regulowanych przepisami unijnymi,

ale również z racji wagi problemu oraz potrzeby stałej kontroli aktualnej sytuacji

epidemiologicznej i szybkiego przeciwdziałania skutkom ewentualnego wybuchu każdej z tych

chorób.

Wyniki dotychczasowych badań wykonanych w ramach programu wieloletniego w latach

2014–2018 oraz aktualnie wykonywanych badań wskazują na niewystępowanie obecnie w

Polsce obu chorób wywoływanych przez mykoplazmy u przeżuwaczy domowych. Warto

podkreślić jednak, że badaniami objęto na razie tylko niewielką część całej populacji bydła i

małych przeżuwaczy w Polsce, a wyniki należy traktować raczej szacunkowo. Niezbędne są

więc dalsze badania w tym zakresie obejmujące większy obszar kraju, a zwłaszcza większą

liczbę ocenianych prób z poszczególnych regionów, szczególnie tych o zintensyfikowanej

produkcji zwierzęcej (województwa mazowieckie i małopolskie). Badania takie pozwolą

śledzić aktualną sytuację epidemiologiczną i na bieżąco informować o tym Inspekcję

Weterynaryjną, a w miarę możliwości sygnalizować też o pojawiających się problemach i

sposobach skutecznego przeciwdziałania tym problemom.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Na postawie badań wykonanych w latach 2014–2020 (z wykorzystaniem 5571 surowic

bydlęcych oraz 1247 pochodzących od owiec i kóz) można stwierdzić, że na terytorium Polski

obecnie CBPP i CA nie występują.

Należy jednak podkreślić, że z powodu utrzymującego się realnego zagrożenia przeniesienia

tych chorób z rejonów endemicznego ich występowania w Europie istnieje uzasadniona

konieczność stałego nadzoru epidemiologicznego, a notowane w poprzednim oraz aktualnie

realizowanym programie wieloletnim w odniesieniu do CBPP próby fałszywie dodatnie

(0,74%), które wymagają skomplikowanych badań potwierdzających, dodatkowo uzasadniają

potrzebę kontynowania badań w tym kierunku.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

ϮϬϮ

Materiał do badań (surowica bydła, owiec i kóz) będzie pozyskiwany w latach 2024–2028

w liczbie 1000 prób rocznie, w tym 80–90% od bydła oraz 10–20% od małych przeżuwaczy, z

wybranych regionów kraju.

Próbki do badań będą pobierane przez Inspekcję Weterynaryjną i lekarzy wolnej praktyki

oraz przesyłane do Zakładu Chorób Bydła i Owiec PIWet – PIB.

Badania i ocenę sytuacji epidemiologicznej odnośnie do rozprzestrzenienia się Mycoplasma

mycoides ssp. mycoides (Mmm) w populacji bydła i Mycoplasma agalactiae u owiec i kóz w

Polsce zostaną wykonane w obu ww. kierunkach przy zastosowaniu metody serologicznej

w latach 2024–2028.

W badaniach serologicznych na obecność przeciwciał dla Mmm w surowicy bydła zostanie

użyty (w zależności od dostępności na rynku) test cELISA lub metoda odczynu wiązania

dopełniacza (OWD), które zgodnie z Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial

Animals 2022 stanowią równoważne metody w diagnostyce serologicznej Mmm, dlatego też

będą wykorzystywane alternatywnie. W miarę możliwości dodatnie i wątpliwe wyniki badań

zostaną przesłane do wyznaczonych przez WOAH laboratoriów referencyjnych celem

potwierdzenia uzyskanych wyników z wykorzystaniem metody Immunoblot.

W przypadku Mycoplasma agalactiae zostanie wykorzystany również test ELISA. W miarę

możliwości dodatnie i wątpliwe wyniki badań zostaną przesłane do wyznaczonych przez

WOAH laboratoriów referencyjnych celem potwierdzenia uzyskanych wyników z

wykorzystaniem metody Immunoblot.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Uzgodnienie warunków realizacji Programu z organami Inspekcji Weterynaryjnej, w

tym uzgodnienie harmonogramu nadsyłania próbek surowicy do badań.

2. Wykonanie badań.

3. Ocena sytuacji epidemiologicznej w populacji bydła oraz owiec i kóz odnośnie do

występowania przeciwciał anty-Mmm oraz Mycoplasma agalactiae w wybranych

regionach kraju według gatunków zwierząt.

4. Analiza i opracowanie wyników badań wykonanych w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wykonanie badań.

3. Ocena sytuacji epidemiologicznej w populacji bydła oraz owiec i kóz odnośnie do

występowania przeciwciał anty-Mmm oraz Mycoplasma agalactiae w wybranych

regionach kraju według gatunków zwierząt.

4. Analiza i opracowanie wyników badań wykonanych w latach 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wykonanie badań.

3. Ocena sytuacji epidemiologicznej w populacji bydła oraz owiec i kóz odnośnie do

występowania przeciwciał anty-Mmm oraz Mycoplasma agalactiae w wybranych

ϮϬϯ

regionach kraju według gatunków zwierząt.

4. Analiza i opracowanie wyników badań wykonanych w latach 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wykonanie badań.

3. Ocena sytuacji epidemiologicznej w populacji bydła oraz owiec i kóz odnośnie do

występowania przeciwciał anty-Mmm oraz Mycoplasma agalactiae w wybranych

regionach kraju według gatunków zwierząt.

4. Analiza i opracowanie wyników badań wykonanych w latach 2024–2027.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wykonanie badań.

3. Ocena sytuacji epidemiologicznej w populacji bydła oraz owiec i kóz odnośnie do

występowania przeciwciał anty-Mmm oraz Mycoplasma agalactiae w wybranych

regionach kraju według gatunków zwierząt.

4. Analiza i opracowanie wyników badań wykonanych w latach 2024–2028.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

Końcowa analiza wyników i ich interpretacja będzie uwzględniać częstotliwość

występowania i skalę rozprzestrzenienia zakażeń Mycoplasma agalactiae i Mmm według

gatunków zwierząt, ich liczebności oraz regionów kraju, z ewentualną oceną ryzyka szerzenia

się tych infekcji. Duży nacisk zostanie położony zwłaszcza na ustalenie częstotliwości

występowania zakażeń Mycoplasma agalactiae, która z powodu postępujących zmian

klimatycznych (ocieplanie klimatu) oraz ponownego zainteresowania w Polsce utrzymaniem

kóz, a wraz z tym wzrostu obrotu zwierzętami, nabiera ostatnio coraz większego znaczenia.

Szczególnie ważne staje się to z uwagi na fakt notowania już klinicznych przypadków choroby

również w krajach Europy leżących stosunkowo blisko Polski, jak np. Słowacja, Węgry, Serbia,

Bułgaria czy Ukraina.

Badania zostaną przeprowadzone na możliwie dużej liczbie zwierząt pochodzących

z różnych ferm i regionów kraju o największym zagęszczeniu gospodarstw, tak aby zapewnić

ich reprezentatywność. Badania będą obejmować wszystkie województwa, ze szczególnym

uwzględnieniem województw mazowieckiego, którego udział w krajowym pogłowiu bydła

według stanu z grudnia 2021 r. był największy (1 164 715 sztuk), oraz małopolskiego w

odniesieniu do pogłowia owiec (68 215 sztuk; stan z grudnia 2021 r.).

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wyniki badań przekazane do GIW umożliwią skuteczniejsze planowanie ewentualnych

programów zwalczania chorób przeżuwaczy wywoływanych przez mykoplazmy w ramach

zintegrowanych działań Unii Europejskiej. Do określonego postępowania w tym zakresie są

zobowiązane umowami międzynarodowymi poszczególne państwa członkowskie Unii

Europejskiej. Omawiane choroby podlegają obowiązkowi zgłaszania i rejestracji.

Kompleksowe i zharmonizowane działania w całej Unii Europejskiej oraz w poszczególnych

ϮϬϰ

jej państwach, w tym w Polsce, mogą wpłynąć na poprawę kontroli weterynaryjnej oraz

zapewnić efekty gospodarcze i rentowność chowu tych gatunków zwierząt, które chorują na

CBPP i CA. Zebrane dane, przez wgląd w aktualną sytuację epidemiologiczną kraju w

ocenianym zakresie, posłużą w opracowaniu programów kontroli ww. chorób. Ponadto zostaną

one upowszechnione i wdrożone w formie instrukcji dla organów Inspekcji Weterynaryjnej

oraz zaprezentowane szerzej w postaci publikacji i szkoleń. Spodziewane efekty aplikacyjne to

poprawa efektywności kontroli i diagnostyki zakażeń mykoplazmowych oraz groźnych chorób

przez nie wywoływanych przez rozwijanie programów profilaktycznych i zharmonizowanych

z obowiązującymi standardami działań diagnostycznych, zwłaszcza w tych regionach kraju, w

których potencjalne ryzyko tych chorób jest najwyższe.

Wyniki badań będą stanowiły także podstawę do utrzymania statusu „kraj wolny od CBPP

i CA”, co jest niezbędne do prowadzenia swobodnego obrotu zwierzętami gospodarskimi.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną i lekarzami weterynarii wolnej

praktyki w sprawie pobierania i przesyłania próbek do badań. Ponadto przewiduje się

kontynuację współpracy z Animal and Plant Health Agency (APHA), Weybridge, UK

(Mycoplasma Team, Department of Bacteriology, World Organisation for Animal Health

WOAH Reference Center for Contagious Agalactia) oraz innymi jednostkami badawczymi

zajmującymi się mykoplazmami.

ZADANIE NR 48

Ocena występowania zakażeń wirusem zapalenia tętnic koni (EAV) i herpeswirusem koni typu

1 (EHV-1) u ogierów w Polsce



1. Jednostka wykonująca

Zakład Wirusologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania zakażeń wywoływanych przez wirus zapalenia

tętnic koni (EAV) i herpeswirus koni typu 1 (EHV-1) u ogierów w wybranych stadach ogierów

lub stadninach koni w Polsce.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Wirusowe zapalenie tętnic koni (ang. equine viral arteritis, EVA) oraz choroby wywoływane

przez herpeswirusa koni typu 1 (ang. equine herpesvirus 1, EHV-1) należą do najważniejszych

chorób zakaźnych odpowiedzialnych za poważne straty ekonomiczne w utrzymywaniu koni

w Polsce.

Mimo że przebieg zakażenia EAV jest zazwyczaj subkliniczny, stwierdzano również ostrą

postać zakażenia z objawami takimi jak utrata apetytu, depresja, obrzęk kończyn, zapalenie

spojówek, obrzęk powiek, nieżyt nosa, pokrzywkę pojawiającą się na skórze głowy, szyi

i tułowia oraz obrzęk tkanki podskórnej podbrzusza. Przebieg zakażenia może być szczególnie

ciężki u osobników młodych, u których stwierdzano padnięcia wynikające z ostrego

śródmiąższowego zapalenia płuc. Szczególnie istotnym z punktu widzenia ekonomicznego

skutkiem zakażeń są poronienia u klaczy. Ocenia się, że nawet 20% poronień u klaczy

ϮϬϱ

stwierdzonych w ostatnich dekadach w Polsce było związanych z zakażeniami EAV.

U podobnego odsetka koni w Polsce stwierdza się również przeciwciała przeciwko temu

wirusowi. Wirus może rozprzestrzeniać się drogą oddechową, drogą płciową oraz pośrednio

przez zakażone ubrania i narzędzia używane przez personel stadnin. W rozprzestrzenianiu EAV

zasadnicze znaczenie odgrywają ogiery. Stwierdzono, że u 30–60% zakażonych ogierów

dochodzi do ustanowienia zakażenia trwałego, które może utrzymywać się nawet do końca

życia. Ogiery te stają się nosicielami i permanentnymi siewcami wirusa w nasieniu, stanowiąc

główny rezerwuar EAV w populacji koni. Z tego względu, aby ograniczyć ryzyko

rozprzestrzeniania się wirusa w populacji koni szczególnie istotna jest identyfikacja ogierów

siewców wirusa.

Z kolei EHV-1 powoduje zapalenie górnych dróg oddechowych i płuc, poronienia, padnięcia

nowo narodzonych źrebiąt oraz zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego określane jako

herpeswirusowa mieloencefalopatia (ang. equine herpesvirus myeloencephalopathy, EHM).

Ze względu na zdolność EHV-1 do ustanowienia zakażenia latentnego, bliskie pokrewieństwo

antygenowe z herpeswirusem koni typu 4 oraz powszechne stosowanie immunoprofilaktyki

zwłaszcza wśród źrebnych klaczy dokładna ocena występowania EHV-1 jest trudna

do ustalenia.

Badania serologiczne przeprowadzone w Australii i Nowej Zelandii wykazały, że odsetek

koni serologicznie dodatnich wahał się od 9% do 63%. W Polsce brakuje aktualnych danych

dotyczących

występowania

wymienionych

wirusów

w

populacji

ogierów.

Dlatego też w pierwszym etapie przeprowadzone zostaną badania serologiczne ogierów

w kierunku EAV i EHV-1. Następnie ogiery, u których stwierdzi się obecność przeciwciał

przeciw EAV, zostaną poddane dalszym badaniom w celu potwierdzenia lub wykluczenia

siewstwa wirusa z nasieniem.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Każdego roku planuje się zbadanie 100 próbek surowicy krwi pobranej od ogierów,

badanych jednocześnie w dwóch kierunkach (EAV i EHV-1). Badania zostaną wykonane z

podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Pobieranie próbek krwi od ogierów z wybranych stadnin koni czystej krwi arabskiej

i rasy małopolskiej.

2. Prowadzenie badań serologicznych próbek surowic w kierunku EAV i EHV-1

z wykorzystaniem testu neutralizacji wirusa.

3. Pobieranie oraz badanie próbek nasienia od ogierów EAV dodatnich z wykorzystaniem

testu real time RT-PCR.

4. Analiza i opracowanie wyników.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie sprawozdania z badań do MRiRW i GIW.

2. Pobieranie próbek krwi od ogierów z wybranych stad ogierów lub stadnin koni pełnej

krwi angielskiej i śląskiej.

3. Prowadzenie badań serologicznych próbek surowic w kierunku EAV i EHV-1

z wykorzystaniem testu neutralizacji wirusa.

ϮϬϲ

4. Pobieranie oraz badanie próbek nasienia od ogierów EAV dodatnich z wykorzystaniem

testu real time RT-PCR.

5. Analiza i opracowanie wyników.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań do MRiRW i GIW

2. Pobieranie próbek krwi od ogierów z wybranych stad ogierów lub stadnin koni rasy

wielkopolskiej i huculskiej.

3. Prowadzenie badań serologicznych próbek surowic w kierunku EAV i EHV-1

z wykorzystaniem testu neutralizacji wirusa.

4. Pobieranie oraz badanie próbek nasienia od ogierów EAV dodatnich z wykorzystaniem

testu real time RT-PCR.

5. Analiza i opracowanie wyników.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu do MRiRW i GIW

2. Pobieranie próbek krwi od ogierów z wybranych stad ogierów lub stadnin koni

szlachetnej półkrwi.

3. Prowadzenie badań serologicznych próbek surowic w kierunku EAV i EHV-1

z wykorzystaniem testu neutralizacji wirusa.

4. Pobieranie oraz badanie próbek nasienia od ogierów EAV dodatnich z wykorzystaniem

testu real time RT-PCR.

5. Analiza i opracowanie wyników.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań do MRiRW i GIW

2. Pobieranie próbek krwi od ogierów z wybranych stad ogierów lub stadnin koni

zimnokrwistych i konika polskiego.

3. Prowadzenie badań serologicznych próbek surowic w kierunku EAV i EHV-1

z wykorzystaniem testu neutralizacji wirusa.

4. Pobieranie oraz badanie próbek nasienia od ogierów EAV dodatnich z wykorzystaniem

testu real time RT-PCR.

5. Analiza i opracowanie wyników.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Na podstawie uzyskanych danych zostanie przeprowadzona ocena sytuacji epizootycznej

zakażeń wirusem EAV i EHV-1 u ogierów w Polsce. Ponadto identyfikacja siewców wirusa

pozwoli na ograniczenie ryzyka rozprzestrzeniania się wirusa w badanych stadninach. Wyniki

badań zostaną udostępnione GLW i Inspekcji Weterynaryjnej oraz będą upowszechniane przez

publikacje i przekazywane na spotkaniach z hodowcami i lekarzami weterynarii, a także na

konferencjach naukowych.

6. Kooperanci

ϮϬϳ

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną, lekarzami weterynarii,

kierownictwem oraz personelem wybranych siedzib stad ogierów lub stadnin koni w zakresie

pobierania próbek do badań.

ZADANIE NR 49

Ocena występowania zakażeń Taylorella equigenitalis, czynnika etiologicznego zakaźnego

zapalenia macicy klaczy (CEM), u ogierów w Polsce



1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena występowania zakażeń Taylorella equigenitalis u ogierów

wykorzystywanych do rozrodu w wybranych stadach ogierów lub stadninach koni w Polsce.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Zakaźne zapalenie macicy klaczy (ang. contagious equine metritis – CEM) jest przenoszoną

głównie drogą płciową zakaźną, wysoce zaraźliwą chorobą układu rozrodczego koni. Została

opisana po raz pierwszy w Wielkiej Brytanii w 1977 r., a jej czynnik etiologiczny, Gram ujemna

pałeczka Taylorella equigenitalis, rok później. Zakażenia rozprzestrzeniają się

za pośrednictwem bezobjawowych nosicieli, którymi są przede wszystkim ogiery.

Konsekwencjami zakażeń są różnego stopnia zmiany zapalne błon śluzowych układu

rozrodczego. Objawy chorobowe obserwuje się w praktyce tylko u klaczy. Przyjmują

one postać śluzowo-ropnych wypływów z dróg rodnych o różnej intensywności, zmian

zapalnych pochwy, szyjki macicy (i dalszych jej części), nieregularnych rui, poronień

i okresowej niepłodności. Straty ekonomiczne generowane przez CEM są związane

z zaburzeniami w rozrodzie (nieregularność rui, utracone ciąże), ograniczeniami w obrocie

końmi, kosztami diagnostyki, leczenia i kwarantanny. Dotychczas nie opracowano skutecznej

szczepionki przeciwko CEM. Podstawową metodą kontroli choroby pozostaje dopuszczanie

do rozrodu i obrotu tylko koni uznanych na podstawie wyników badań laboratoryjnych

(głównie bakteriologicznych badań hodowlanych) za wolne od zakażeń Taylorella

equigenitalis lub za wyleczone. Przy transakcjach związanych z obrotem końmi, zwłaszcza

wykorzystywanymi w rozrodzie, nabywcy coraz częściej wymagają od sprzedawcy certyfikatu

zaświadczającego, że koń nie jest nosicielem Taylorella equigenitalis. Zakażenia tym

drobnoustrojem są odnotowywane na wszystkich kontynentach. W Polsce pierwszy przypadek

CEM opisano w 2004 r. Jednym z elementów programów eradykacji w krajach wolnych od

CEM jest ocena skali występowania zakażeń Taylorella equigenitalis w populacji koni na

podstawie wyników badań monitoringowych. Monitoring taki jest szczególnie istotny w

populacji ogierów, które jako zazwyczaj znacznie częściej zakażone niż klacze oraz jako

bezobjawowi nosiciele (jama napletkowa, cewka moczowa, nasienie) stanowią rezerwuar

Taylorella equigenitalis i podstawowe źródło zakażenia. W Polsce do tej pory nie był

prowadzony systematyczny monitoring zakażeń Taylorella equigenitalis. Badania takie

pozwoliłyby nie tylko na ocenę skali rozprzestrzenienia zakażeń tym drobnoustrojem

w populacji ogierów, ale również dzięki identyfikacji zwierząt zakażonych na zmniejszenie

ϮϬϴ

ryzyka szerzenia tych infekcji w krajowej populacji koni. PIWet – PIB jest jedynym w kraju

państwowym laboratorium prowadzącym rutynową diagnostykę w kierunku CEM. W ramach

planowanego badania od ogierów będą pobierane wymazy z cewki moczowej, dołu

okołocewkowego, jamy napletka i płynu przedejakulacyjnego. Wymazy te w laboratorium będą

poddane badaniu bakteriologicznemu w kierunku izolacji i identyfikacji Taylorella

equigenitalis. Dodatkowo z wymazów zostanie wykonana izolacja DNA w celu badania

metodą RealTime PCR w kierunku obecności materiału genetycznego Taylorella equigenitalis.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Każdego roku planuje się zbadanie 100 próbek (zestawów wymazów) pobranych

od ogierów. Badania zostaną wykonane z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Uzgodnienie warunków realizacji zadania, w tym harmonogramu i sposobu przesyłania

próbek do badań, z organami administracji weterynaryjnej.

2. Pobranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza uzyskanych wyników dotyczących występowania zakażeń Taylorella

equigenitalis u ogierów.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z 2024 r. do MRiRW i GIW.

2. Pobranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza uzyskanych wyników dotyczących występowania zakażeń Taylorella

equigenitalis u ogierów.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami badań z 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z 2025 r. do MRiRW i GIW.

2. Pobranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza uzyskanych wyników dotyczących występowania zakażeń Taylorella

equigenitalis u ogierów.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami badań z lat 2024 i 2025.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z 2026 r. do MRiRW i GIW.

2. Pobranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza uzyskanych wyników dotyczących występowania zakażeń Taylorella

equigenitalis u ogierów.

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami badań z lat 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z 2027 r. do MRiRW i GIW.

2. Pobranie próbek i wykonanie badań.

3. Analiza uzyskanych wyników dotyczących występowania zakażeń Taylorella.

equigenitalis u ogierów.

ϮϬϵ

4. Porównanie uzyskanych wyników z wynikami badań z lat 2024–2027.

5. Opracowanie i przekazanie końcowego raportu z 5-letnich badań do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Na podstawie uzyskanych danych zostanie przeprowadzona ocena sytuacji epizootycznej

w zakresie zakażeń Taylorella equigenitalis u ogierów w Polsce. Identyfikacja koni

zakażonych tym drobnoustrojem pozwoli na ograniczenie ryzyka jego rozprzestrzeniania

w badanych stadninach. Wyniki badań zostaną udostępnione GLW i Inspekcji Weterynaryjnej,

będą upowszechniane przez publikacje oraz przekazywane na spotkaniach z hodowcami i

lekarzami weterynarii, a także na konferencjach naukowych.

6. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną, lekarzami weterynarii,

kierownictwem oraz personelem wybranych stad ogierów lub stadnin koni w zakresie

pobierania próbek do badań.



ZADANIE NR 50

Ocena występowania i charakterystyka wybranych patogenów drobiu oraz ocena występowania

zakażeń wirusem Zachodniego Nilu

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Drobiu PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania będzie ocena występowania i charakterystyka genetyczna i biologiczna

wirusów wywołujących choroby drobiu podlegające obowiązkowi rejestracji, tj. chorobę

Mareka (MD), chorobę Derzsy’ego (DD), zakaźne zapalenie oskrzeli kur (IB), zakaźne

zapalenie torby Fabrycjusza (IBD), zakaźne zapalenie krtani i tchawicy (ILT) i zakaźne

zapalenie nosa i tchawicy indyków (TRT). Ponadto będą prowadzone również badania

nad oceną występowania wirusa Zachodniego Nilu (WZN) w populacji zwierząt w Polsce.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Badania będą dotyczyć występowania i charakterystyki genotypowej i biologicznej

wybranych patogenów wirusowych, które wywołują choroby podlegające obowiązkowi

rejestracji. Wyniki uzyskane dotychczas w ramach programu wieloletniego w latach 2019–

2023 wskazują m.in. na występowanie wirusów terenowych w stadach szczepionych (MDV,

IBDV, IBV, ILTV, DDV), co należy tłumaczyć wysoką presją wirusa w środowisku lub

nieprawidłowościami w stosowanej immunoprofilaktyce, częste wykrywanie wirusów

szczepionkowych (IBV, IBDV, MDV), co potwierdza zasadność prowadzenia dokładnej

charakterystyki ze względu na potencjalną możliwość błędnej interpretacji wyniku badania,

krążenie w populacji wirusów apatogennych, którym bez pogłębionych badań mylnie może

przypisywać rolę w powstawaniu choroby, obecność w stadach kur wysoce zjadliwych

szczepów terenowych IBDV (vvIBDV) oraz szczepów MDV o bardzo wysokiej patogenności

(vv+MDV).

Ponadto będą prowadzone również badania nad oceną występowania wirusa Zachodniego

ϮϭϬ

Nilu (WZN) w populacji dzikich ptaków oraz u koniowatych w Polsce. Wirus ten wywołuje

zoonozę – gorączkę Zachodniego Nilu (WNF), która zgodnie z obowiązującymi przepisami

podlega obowiązkowi monitorowania. Badania nad występowaniem zakażeń WZN u ptaków

dzikich prowadzono w poprzednich edycjach programu wieloletniego (w latach 2013–2018

i 2019–2023). Do września 2022 r. wszystkie przebadane próbki były ujemne, jednak w kilku

dostarczonych w październiku 2022 r. zidentyfikowano materiał genetyczny WZN.

W celu potwierdzenia otrzymanych wyników próbki zgodnie z przepisami unijnymi zostały

przesłane do laboratorium referencyjnego WOAH (Anses, Paryż, Francja). Biorąc to pod uwagę

oraz dane z innych krajów, należy uznać, że zagrożenie pojawienia się ognisk tej choroby

u ludzi, koni i ptaków jest realne, szczególnie w obliczu widocznych zmian klimatycznych,

dlatego też sytuacja w zakresie występowania WZN wymaga stałego kontrolowania.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Materiałem do badań będą próbki (wymazy z jamy gębowej lub kloaki lub tkanki lub

narządy) od drobiu ze stad klinicznie zdrowych jak również takich, w których będą

obserwowane symptomy choroby. Próbki będą pobierane przez Inspekcję Weterynaryjną lub

lekarzy wolnej praktyki w ramach podjętej współpracy. Ocena występowania patogenów

zostanie dokonana na podstawie badań molekularnych w kierunku wykrywania

poszczególnych patogenów. Z kolei charakterystyka molekularna zostanie przeprowadzona

metodą sekwencjonowania DNA celem określenia markerów zjadliwości, adaptacyjnych i

pokrewieństwa filogenetycznego wykrytych patogenów. Wybrane izolaty będą również

poddane badaniom patogenności w testach in vivo na ptakach.

W każdym roku badaniom molekularnym zostanie poddanych 100 próbek, a wykryte

patogeny zostaną poddane dokładnej charakterystyce. Ponadto na podstawie wstępnie

uzyskanych wyników zostaną podjęte próby nad izolacją „nietypowych” czynników

chorobotwórczych, a wybrane 2 izolaty zostaną również przebadane w testach in vivo.

Badania nad oceną występowania wirusa WZN w populacji ptaków wolno żyjących w

Polsce będą prowadzone przy współpracy z ornitologami. Zostanie pobranych 200 próbek w

ciągu roku. Głowy padłych ptaków, całe padłe ptaki i próbki surowicy krwi będą pobierane

m.in. od następujących gatunków ptaków: cyranka (Anas querquedula), rudzik (Erithracus

rubecula), kukułka (Cuculus canorus), kawka (Corvus monedula), śpiewak (Turdus

philomelos), sroka (Pica pica), bocian biały (Ciconia ciconia), jastrząb (Accipiter gentilis),

myszołów (Buteo buteo), wrona siwa (Corvus cornix), sikora uboga (Poecile palustris),

czarnogłówka (Poecile montanus), sosnówka (Periparus ater), czubatka (Lophophanes

cristatus), bogatka (Parus major), modraszka (Cyanistes caeruleus), sikora lazurowa

(Cyanistes cyanus), głuszec (Tetrao urogallus), jerzyk (Apus apus), śmieszka (Larus

ridibundus) i nurzyk (Uria aalge).

Będą prowadzone także badania serologiczne na obecność specyficznych przeciwciał antyWZN. Planuje się zbadanie 100 próbek surowicy krwi w ciągu roku.

W laboratorium z próbek zostanie wyizolowany materiał genetyczny wykorzystany

do charakterystyki genomu ww. patogenów przy użyciu metod biologii molekularnej. Ponadto

identyfikacja typów ww. wirusów będzie przeprowadzona analizą sekwencyjną uzyskanych

produktów amplifikacji wybranych fragmentów genomów tych patogenów. Namnożone

na zarodkach lub hodowlach komórkowych wybrane patogeny zostaną wykorzystane do badań

Ϯϭϭ

in vivo na ptakach.

Etap I: 2024 r.

1. Wybór patogenów, które zostaną poddane dokładniejszej charakterystyce.

2. Wykonanie badań molekularnych i eksperymentalnych na ptakach (m.in. celem

odróżnienia szczepów terenowych od szczepionkowych).

3. Analiza i opracowanie wyników dotyczących charakterystyki wirusów MDV, DDV,

IBV, IBDV, TRT oraz ILTV w regionach objętych badaniem oraz występowania WZN

w populacji dzikich ptaków i u koni.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wybór patogenów, które zostaną poddane dokładniejszej charakterystyce.

3. Wykonanie badań molekularnych i eksperymentalnych na ptakach (m.in. celem

odróżnienia szczepów terenowych od szczepionkowych).

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących charakterystyki wirusów MDV, DDV,

IBV, IBDV, TRT oraz ILTV w regionach objętych badaniem oraz występowania WZN

w populacji dzikich ptaków i u koni.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wybór patogenów, które zostaną poddane dokładniejszej charakterystyce.

3. Wykonanie badań molekularnych i eksperymentalnych na ptakach (m.in. celem

odróżnienia szczepów terenowych od szczepionkowych).

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących charakterystyki wirusów MDV, DDV,

IBV, IBDV, TRT oraz ILTV w regionach objętych badaniem oraz występowania WZN

w populacji dzikich ptaków i u koni.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wybór patogenów, które zostaną poddane dokładniejszej charakterystyce.

3. Wykonanie badań molekularnych i eksperymentalnych na ptakach (m.in. celem

odróżnienia szczepów terenowych od szczepionkowych).

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących charakterystyki wirusów MDV, DDV,

IBV, IBDV, TRT oraz ILTV w regionach objętych badaniem oraz występowania WZN

w populacji dzikich ptaków i u koni.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wybór patogenów, które zostaną poddane dokładniejszej charakterystyce.

3. Wykonanie badań molekularnych i eksperymentalnych na ptakach (m.in. celem

odróżnienia szczepów terenowych od szczepionkowych).

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących charakterystyki wirusów MDV, DDV,

IBV, IBDV, TRT oraz ILTV w regionach objętych badaniem oraz występowania WZN

ϮϭϮ

w populacji dzikich ptaków i u koni.

5. Opracowanie końcowego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW oraz GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wyniki badań wraz z pogłębioną ich analizą będą przedstawiane GIW i Głównemu

Inspektoratowi Sanitarnemu i będą podstawą do sporządzenia sprawozdań na potrzeby

odpowiednich służb. Wykorzystanie tych wyników w praktyce umożliwi ograniczenie strat

ekonomicznych w stadach drobiu przez odpowiednią modyfikację programów szczepień

czy zasad bioasekuracji. Z kolei wyniki badań dotyczących zakażeń wirusem WZN w populacji

dzikich ptaków i koniowatych posłużą do opracowania analizy ryzyka pojawienia się zakażenia

WZN u ludzi.

6. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną, w tym z GIW oraz ZHW, lekarzami

weterynarii wolnej praktyki, a ponadto z Ministerstwem Środowiska, Głównym Inspektorem

Sanitarnym, kołami łowieckimi, ogrodami zoologicznymi i ośrodkami rehabilitacji ptaków

dzikich w zakresie pobierania i przesyłania próbek do badań.



ZADANIE NR 51

Ocena rozprzestrzenienia zakażeń Mycoplasma gallisepticum i Mycoplasma meleagridis

w stadach reprodukcyjnych kur i indyków w kraju

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Drobiu PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem badań będzie określenie statusu epidemiologicznego w zakresie zakażeń

mykoplazmami w stadach kur i indyków w krajowej populacji.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Zarówno obserwacje terenowe, jak też bogate piśmiennictwo ostatnich lat potwierdzają,

że mykoplazmoza drobiu jest nadal przyczyną znacznych strat ekonomicznych w produkcji

drobiarskiej. Szacuje się, że w ciągu całego cyklu produkcyjnego ptaków mykoplazmy

są przyczyną od 5% do 30% strat ekonomicznych. Mimo stosowania już w latach 60-tych

programów eradykacji mykoplazm, nadal stanowią one realne zagrożenie, a często poważny

problem zwłaszcza w chowie kur i indyków i wymagają stałego nadzorowania. Coraz

większego znaczenia nabierają zakażenia mykoplazmami u drobiu wodnego i u gołębi.

U drobiu grzebiącego (kury, indyki) przyczyną zachorowań są cztery gatunki mykoplazm

Mycoplasma gallisepticum (MG), Mycoplasma synoviae (MS), Mycoplasma meleagridis (MM)

oraz Mycoplasma iovae (MI). Pierwsze dwie mykoplazmy są chorobotwórcze dla obu

gatunków drobiu, natomiast MM i MI tylko dla indyków. Powszechnie na podstawie skali

zagrożenia epidemiologicznego problemem są zakażenia MG i MM.

Mykoplazmy rozprzestrzeniają się drogą pionową (przez jajo) i poziomą. Najważniejszym

rezerwuarem mykoplazm są ptaki chore i bezpośredni nosiciele (często bezobjawowi). Źródłem

zakażenia drobiu mogą być również ptaki ozdobne i wolno żyjące, m.in. gołębie. Zdolność

Ϯϭϯ

wywoływania zakażeń także u innych gatunków drobiu zwiększa możliwość ich

rozprzestrzeniania się.

Mykoplazmy są zewnątrzkomórkowymi bakteriami, których kolonizację wspomaga

uszkodzenie błony śluzowej przez inne czynniki jak wirusy, bakterie lub podwyższone stężenie

amoniaku i kurzu. Na przebieg i nasilenie choroby mają wpływ różne czynniki,

m.in. wrażliwość gospodarza oraz zjadliwość szczepów mykoplazm.

Postęp, jaki dokonał się na przestrzeni ostatnich lat, głównie przez zastosowanie metod

biologii molekularnej, przyniósł nowe możliwości oceny postępowania mykoplazm drobiu.

Stosowane konwencjonalne metody badań – izolacja mikrobiologiczna i identyfikacja czynnika

są nadal obowiązujące jako złoty standard w ocenie aktywnego zakażenia w stadach drobiu.

Połączenie tych metod daje możliwość różnicowania szczepów w obrębie gatunków, tym

rozróżniania szczepów patogennych od szczepionkowych użytych w szczepionkach żywych.

Równocześnie wdrożenie nowych metod pozwala obecnie skrócić czas postawienia diagnozy

i wykrycia zakażenia u ptaków objętych monitorowaniem w kierunku mykoplazmozy.

Zastosowanie metod diagnostycznych – metody PCR oraz metody mikrobiologicznej i technik

serologicznych do wykrywania zakażeń kur i indyków, wywołanych potencjalnie patogennymi

gatunkami mykoplazm, pozwoli na określenie stanu rozprzestrzenienia zakażenia w stadach

drobiu i zagrożenia tymi patogenami dla tych stad. Badania te pozwolą na lepsze poznanie dróg

szerzenia się mykoplazm, dzięki czemu można będzie podjąć próby opracowania strategii

prowadzącej do uzyskania wolnej od zakażeń mykoplazmami populacji ww. gatunków drobiu

w kraju.

Mykoplazmoza drobiu jest chorobą podlegającą rejestracji, wpisaną na tzw. jednolitą listę

chorób zakaźnych zgłaszanych do WOAH. W skali globalnej ta choroba pozostaje nadal

przyczyną dużych strat w utrzymywanych stadach drobiu i w produkcji drobiarskiej. Odsetek

zakażonych ptaków w poszczególnych kierunkach produkcji (mięsny i nieśny) w państwach

Unii Europejskiej, jak i na świecie, znajduje się na podobnym poziomie i obecnie oscyluje w

granicach kilku do kilkunastu procent stad zakażonych. Obecność zakażenia ptaków stanowi

istotną przeszkodą w międzynarodowym obrocie materiałem hodowlanym drobiu. W tym

zakresie lobby producenckie oczekuje, że do wychowu w stadach reprodukcyjnych powinny

być przeznaczone wyłącznie wolne od zakażeń MG (kury) i MG/MM (indyki) pisklęta. Taką

praktykę na podstawie uzyskanych ujemnych wyników badań stad prarodzicielskich i

rodzicielskich realizują poszczególne kompanie hodowlane.

W Polsce zachodzi konieczność monitorowania stad drobiu, od których są pozyskiwane jaja

do wylęgu piskląt niosek towarowych oraz stad brojlerów. Odnowienie stanu stad

reprodukcyjnych kur i indyków odbywa się przy wykorzystaniu piskląt z importu.

Kontynuacja rozpoczętych w 2009 r. badań i ich dalsza realizacja w kolejnych edycjach

programu wieloletniego to wynik właściwych uregulowań prawnych, a także wynik powagi

problemu związanego z ewentualnym zakażeniem ww. patogenami w krajowej populacji

ptaków hodowlanych.

Stada kur powinny być wolne od zakażeń Mycoplasma gallisepticum, a stada indyków wolne

od zakażeń Mycoplasma gallisepticum i Mycoplasma meleagridis. Realizacja powyższych

działań ma na celu wykazanie obecności ewentualnego zakażenia i jego przerwania w

piramidzie utrzymywania stad drobiu (głównie na etapie lęgów).

Ϯϭϰ

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Wyniki uzyskane w ramach programu wieloletniego na latach 2014–2018 wskazują na

występowanie zakażeń mykoplazmami w stadach reprodukcyjnych drobiu ze zróżnicowanym

stopniem w poszczególnych rejonach Polski. Badania PCR i badania mikrobiologiczne

wymazów pobranych od kur oraz indyków ze szczeliny podniebiennej wykazały wynik dodatni

(obecność zakażenia MG) w stadach kur mięsnych na poziomie od 0,64% do 1,33%, a w

stadach indyków od 0% do 11,5%. Spośród przebadanych próbek surowic pobranych od stad

kur reprodukcyjnych mięsnych stwierdzano testem SPA, a także ELISA, obecność przeciwciał

swoistych dla MG w zakresie od 12,5% do13,6% i były to próbki od ptaków nieszczepionych

przeciwko MG. Wśród przebadanych stad indyków w 16,6% stwierdzono obecność swoistych

przeciwciał dla MG, a w jednym – dodatkowo obecność przeciwciał przeciwko MM (5,5%),

co może jednak wskazywać na kontakt z zarazkiem. W latach 2019–2021 stwierdzono znaczący

postęp w eliminacji tych patogenów, gdyż nie uzyskano wyników dodatnich.

Zarówno wyniki badań PCR, jak i badań mikrobiologicznych i serologicznych wskazują na

pozytywny efekt stosowanego postępowania i nadzoru nad rozprzestrzenieniem zakażeń

mykoplazmami w reprodukcyjnych stadach drobiu, ale też wskazują, że ryzyko

rozprzestrzenienia się mykoplazm nadal istnieje.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Ustalenie zasad współpracy z Inspekcją Weterynaryjną i z innymi kooperantami

w zakresie pobierania próbek do badań (terminy, częstotliwość pobierania i badania

prób) – zgodnie z zasadami wynikającymi z przepisów obowiązujących w tym zakresie.

2. Ustalenie liczby stad przewidzianych do badań – próbki będą pobierane ze stad

reprodukcyjnych kur i indyków co najmniej z 5 województw w rejonach o największej

koncentracji produkcji drobiarskiej, tj. z województw wielkopolskiego, warmińskomazurskiego, śląskiego, mazowieckiego i lubuskiego.

3. Ustalenie liczby i rodzaju pobieranych próbek – z każdego stada zostanie pobranych po

60 próbek krwi lub 60 wymazów ze szczeliny podniebiennej, co pozwoli na przebadanie

rocznie od 75 do 150 stad drobiu (zostanie pobranych 9000 próbek rocznie).

4. Badanie serologiczne próbek surowic krwi metodami SPA lub ELISA.

5. Badanie mikrobiologiczne lub metodą PCR wymazów ze szczeliny podniebiennej

niosek reprodukcyjnych w kierunku MG i MM według procedur opracowanych w

Zakładzie Chorób Drobiu PIWet – PIB.

6. Analiza epidemiologiczna, opracowanie wyników badań i porównanie z wynikami

badań uzyskanymi w ramach programu wieloletniego w latach 2019–2023 – wnioski i

sporządzenie raportu z badań.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań według zasad ustalonych w pierwszym etapie.

3. Badanie serologiczne próbek surowic krwi metodami SPA lub ELISA.

4. Badanie metodą PCR lub badanie mikrobiologiczne wymazów ze szczeliny

Ϯϭϱ

podniebiennej niosek reprodukcyjnych w kierunku MG i MM według procedur

opracowanych w Zakładzie Chorób Drobiu PIWet – PIB. Analiza epidemiologiczna i

opracowanie wyników badań – wnioski (porównanie wyników z wynikami badań

wykonanych w 2024 r.).

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań według zasad ustalonych w poprzednich etapach.

3. Badanie serologiczne próbek surowic krwi metodami SPA lub ELISA.

4. Badanie metodą PCR lub badanie mikrobiologiczne wymazów ze szczeliny

podniebiennej niosek reprodukcyjnych w kierunku MG i MM według procedur

opracowanych w Zakładzie Chorób Drobiu PIWet – PIB.

5. Analiza epidemiologiczna i opracowanie wyników badań – wnioski (porównanie

wyników z wynikami badań wykonanych w 2025 r.).

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań według zasad ustalonych w poprzednich etapach.

3. Badanie serologiczne próbek surowic krwi metodami SPA lub ELISA.

4. Badanie metodą PCR lub badanie mikrobiologiczne wymazów ze szczeliny

podniebiennej niosek reprodukcyjnych w kierunku MG i MM według procedur

opracowanych w Zakładzie Chorób Drobiu PIWet – PIB.

5. Analiza epidemiologiczna i opracowanie wyników badań – wnioski (porównanie

wyników z wynikami badań wykonanych w 2026 r.).

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie badań według zasad ustalonych w poprzednich etapach.

3. Badanie serologiczne próbek surowic krwi metodami SPA lub ELISA.

4. Badanie metodą PCR lub badanie mikrobiologiczne wymazów ze szczeliny

podniebiennej niosek reprodukcyjnych w kierunku MG i MM według procedur

opracowanych w Zakładzie Chorób Drobiu PIWet – PIB.

5. Analiza epidemiologiczna i opracowanie wyników badań – wnioski (porównanie

wyników z wynikami badań uzyskanymi w latach 2019–2023).

6. Określenie dynamiki zmian.

7. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Efektem wdrożenia będzie bieżąca ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie zakażeń

mykoplazmami w stadach kur i indyków, a wyniki posłużą do sporządzania rocznych raportów.

Uzyskane dane zostaną przekazane do GIW i będą wykorzystane do sporządzenia sprawozdań

wymaganych w przepisach ustawy z 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz

zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (obowiązek raportowania chorób podlegających

Ϯϭϲ

obowiązkowi rejestracji).

W przypadku wykrycia zakażeń – uzyskane wyniki ułatwią i przyspieszą wdrożenie

administracyjnych środków zwalczania. Na podstawie uzyskanych danych zostanie

przeprowadzona ocena sytuacji epidemiologicznej dotyczącej mykoplazmozy drobiu w Polsce

i analiza zagrożenia roznoszenia zakażeń (dynamika zakażeń) tym patogenem w populacji

drobiu.

7. Kooperanci

GIW – w zakresie akceptacji zaproponowanych programów monitorowania, organizacji

pobierania i przesyłania próbek do Zakładu Chorób Drobiu PIWet – PIB.

Inspekcja Weterynaryjna – pobieranie i przesyłanie próbek do Zakładu Chorób Drobiu

PIWet – PIB.

Organizacje hodowców i producentów drobiu – przesyłanie próbek.



ZADANIE NR 52

Monitorowanie występowania siewstwa bakterii z rodzaju Chlamydia u drobiu i papugowych

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Bydła i Owiec PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania będzie prowadzenie monitoringu stad drobiu oraz papugowych w celu

ujawniania siewców i nosicieli bakterii z rodzaju Chlamydia. Przedmiotem zadania będzie

również określenie gatunku chlamydii.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Chlamydioza ptaków (ang. avian chlamydiosis – AC) to choroba bakteryjna wywoływana

przez drobnoustroje należące do rodziny Chlamydiaceae. Stwierdzana jest u różnych gatunków

ptaków na całym świecie, zarówno u ptaków gospodarskich, jak i wolno żyjących. Do niedawna

uważano, że przyczyną AC jest Chlamydiaceae psittaci (C. psittaci). Aktualnie wiadomo, że

mogą ją powodować również inne gatunki takie jak np. Chlamydiaceae gallinacea, (C.

gallinacea), Chlamydiaceae avium oraz Chlamydiaceae abortus czy Chlamydiaceae

trachomatis. Zakażenia chlamydiami, a zwłaszcza C. psittaci, są przyczyną strat

ekonomicznych przy utrzymywaniu ptaków ozdobnych, szczególnie papugowych oraz drobiu.

Jednocześnie niektóre gatunki Chlamydiaceae wykazują potencjał zoonotyczny, co staje się

szczególnie niebezpieczne w przypadku zakażeń u papugowych, które coraz częściej są

utrzymywane jako zwierzęta towarzyszące człowiekowi. Realizowane dotychczas badania na

terytorium Polski wskazują, że zjawisko siewstwa w stadach drobiu jest powszechne, zwłaszcza

jeżeli chodzi o Chlamydiaceae gallinacea. Z kolei u papugowych zarówno u właścicieli

prywatnych, jak również ptaszarniach czy ogrodach zoologicznych są notowane są przypadki

siewstwa Chlamydiaceae psittaci. Biorąc pod uwagę aspekt związany z zagrożeniem dla

zdrowia publicznego, jak również straty ekonomiczne w utrzymywaniu drobiu, monitorowanie

stad drobiu i papugowych jest ważnym elementem w ograniczaniu szerzenia się chlamydiozy

ptasiej. Dotychczas badania chlamydii u ptaków były prowadzone w ramach programu

wieloletniego, ale w kontekście charakterystyki patogenów drobiu wywołujących choroby

podlegające obowiązkowi rejestracji. Badania dotyczyły tylko stad drobiu, nie badano próbek

Ϯϭϳ

pobranych od papugowych. W związku z nowymi regulacjami prawnymi pojawiła się

konieczność monitorowania stad drobiu i papugowych oraz podejmowania działań

zapobiegających rozprzestrzenianiu AC.

4. Metodyka badan i harmonogram realizacji zadania

Materiał do badań będą stanowić próbki (wymazy z kloaki lub kałowe) od drobiu

oraz papugowych. Próbki będą pobierane na specjalne podłoże transportowe

dedykowane chlamydii. W przypadku papugowych dopuszcza się pobieranie próbek m.in. od

właścicieli prywatnych, z ptaszarni, ogrodów zoologicznych, jak również ze sklepów

zoologicznych. Próbki będą pobierane przez Inspekcję Weterynaryjną, lekarzy wolnej praktyki

lub hodowców w ramach podjętej współpracy. W ciągu roku planuje się przebadanie próbek

pochodzących z 80 stad drobiu. Z każdego stada jest wymagane pobranie 10 wymazów, czyli

rocznie zostanie przebadanych 800 próbek od drobiu oraz 100 próbek od papugowych.

Ocena występowania patogenów zostanie dokonana na podstawie badań molekularnych w

kierunku wykrywania chlamydii oraz identyfikacji gatunków Chlamydiaceae metodą real-time

PCR. Z wymazów będzie prowadzona izolacja DNA komercyjną metodą kolumienkową.

Izolaty następnie zostaną poddane badaniu przesiewowemu na obecność bakterii z rodzaju

Chlamydia. Następnie w przypadku dodatnich izolatów DNA będzie prowadzona identyfikacja

poszczególnych gatunków chlamydii również metodą real-time PCR z użyciem primerów

specyficznych dla poszczególnych gatunków chlamydii.

Etap I: 2024 r.

1. Zgromadzenie próbek do badań.

2. Wykonanie badań w kierunku Chlamydia spp.

3. W przypadku próbek dodatnich identyfikacja gatunku chlamydii.

4. Analiza i zestawienie wyników badań.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zgromadzenie próbek do badań.

3. Wykonanie badań w kierunku Chlamydia spp.

4. W przypadku próbek dodatnich identyfikacja gatunku chlamydii.

5. Analiza i zestawienie wyników badań oraz porównanie z wynikami badań z 2024 r.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zgromadzenie próbek do badań.

3. Wykonanie badań w kierunku Chlamydia spp.

4. W przypadku próbek dodatnich identyfikacja gatunku chlamydii.

5. Analiza i zestawienie wyników badań oraz porównanie z wynikami badań z 2025 r.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Zgromadzenie próbek do badań.

3. Wykonanie badań w kierunku Chlamydia spp.

Ϯϭϴ

4. W przypadku próbek dodatnich identyfikacja gatunku chlamydii.

5. Analiza i zestawienie wyników badań oraz porównanie z wynikami badań z 2026 r.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Wykonanie badań w kierunku Chlamydia spp.

3. W przypadku próbek dodatnich identyfikacja gatunku chlamydii.

4. Analiza i zestawienie wyników badań z lat 2024–2028.

5. Przygotowanie raportu i przekazanie go do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wyniki badań wraz z ich analizą będą przekazywane do GIW. Wykorzystanie tych wyników

w praktyce umożliwi ograniczenie strat ekonomicznych w stadach drobiu, w wyniku podjęcia

działań mających na celu zapobieganie rozprzestrzenianiu się zakażeń oraz bieżącemu

monitorowaniu sytuacji.

6. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną, lekarzami weterynarii wolnej

praktyki, ogrodami zoologicznymi i prywatnymi hodowcami ptaków dotycząca pobierania

i przesyłania próbek do badań.

ZADANIE NR 53

Analiza sytuacji epizootycznej na terytorium Polski w odniesieniu do najgroźniejszych chorób

ryb: zakaźnej martwicy trzustki (IPN), zakaźnej anemii łososi (ISA), zakażenia herpeswirusem

koi (KHV), choroby śpiących koi (KSD) i jersiniozy

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Ryb PIWet – PIB

2. Cel zadania

Przeprowadzone badania będą miały na celu ocenę występowania i stopnia

rozprzestrzenienia się wirusowych i bakteryjnych najgroźniejszych jednostek chorobowych

ryb, takich jak: zakaźna martwica trzustki (IPN), zakaźna anemia łososi (ISA), zakażenie

herpeswirusem koi (KHV), choroba śpiących koi (KSD) i jersiniozy. Wymienione jednostki

chorobowe stanowią istotne zagrożenie epizootyczne, powodując poważne straty ekonomiczne

w gospodarstwach rybackich w Polsce. Wykrywanie infekcji wirusowych (IPN, ISA) oraz

zakażeń Yersinia ruckeri wywołującą jersiniozę będzie prowadzone w gospodarstwach

hodujących ryby łososiowate, głównie pstrągi tęczowe, źródlane i potokowe. Wykrywanie

zakażeń KHV i KSD będzie prowadzone w gospodarstwach utrzymujących karpie oraz karpie

koi.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

ISA znajduje się na liście chorób objętych obowiązkiem zwalczania. Natomiast zakażenie

herpeswirusem koi KHV jest na liście chorób objętych nadzorem. W związku z tym

prowadzenie badań w ramach Programu w wyżej wymienionych kierunkach w latach 2024–

Ϯϭϵ

2028 jest uzasadnione.

Terytorium Polski jest uznane oficjalnie za obszar, na którym nie występuje wirus ISA.

Dlatego należy kontynuować badania monitoringowe w gospodarstwach, które pozyskują ryby

łososiowate z wód naturalnych, a następnie produkują materiał zarybieniowy w celu utrzymania

statusu kraju wolnego od ISA. W związku z potwierdzaniem wirusa IPN w wielu

gospodarstwach rybackich prowadzenie dalszych badań jest uzasadnione, zwłaszcza w obliczu

faktu, że występowanie IPN zaczyna stanowić problem związany z podwyższoną

śmiertelnością u narybku.

Konieczność prowadzenia badań wynika ponadto z uregulowań prawnych: rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie przenośnych

chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”), ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt

oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt oraz załącznika do rozporządzenia Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 6 lutego 2009 r. w sprawie zwalczania chorób zakaźnych

zwierząt akwakultury (Dz. U. z 2015 r. poz. 781).

W przypadku wystąpienia wirusa KHV śmiertelność w gospodarstwach rybackich może

sięgać do 90% obsady. Wielkość strat w trakcie szerzenia się zakażenia uwidacznia skalę

problemu. Herpeswirus koi jest określany jako najgroźniejszy wirus występujący w chowie

karpia, a dotknięte tym zakażeniem ryby stwarzają zagrożenie w postaci upadłości gospodarstw

rybackich. Na podstawie danych zebranych przez laboratorium referencyjne Unii Europejskiej

w zakresie chorób ryb, ogniska wirusa KHV odnotowano w 2020 r. w następujących

państwach: Anglia, Czechy, Chorwacja, Dania, Holandia, Niemcy, Słowacja, Szkocja,

Szwajcaria i Węgry. Mimo że KHV jest zwalczana w Europie od wielu lat, stale występuje w

wielu państwach Unii Europejskiej.

KSD jest nowo pojawiającym się problemem zagrażającym utrzymywaniu karpia Cyprinus

carpio. Czynnikiem etiologicznym jest wirus obrzęku karpia (ang. carp edema wirus virus –

CEV). Wirus był izolowany w Japonii od narybku, jak i starszych grup wiekowych karpi, a

zakażone ryby zapadały w letarg oraz zalegały na dnie zbiornika wodnego. Te objawy

występujące u ryb posłużyły do określenia choroby jako choroby śpiących koi (ang. koi sleepy

disease – KSD). W ostatnich latach stwierdzono kilka przypadków KSD w Europie. Pierwszy

przypadek opisano w Anglii u importowanych koi w 2009 r., a następnie w 2011 r. W 2012 r.

w Anglii po raz pierwszy stwierdzono obecność wirusa u karpi konsumpcyjnych. W kolejnych

latach zanotowano również przypadki KSD u karpi, jak i u kolorowej odmiany koi. Na

podstawie danych zebranych przez laboratorium referencyjne Unii Europejskiej w zakresie

chorób ryb obecność wirusa CEV odnotowano w 2020 r. w następujących państwach: Anglia,

Austria, Belgia, Czechy, Chorwacja, Dania, Francja, Holandia, Irlandia, Niemcy, Polska,

Serbia, Węgry i Włochy.

Jersinioza (ERM, choroba czerwonej gęby) jest jednostką chorobową ryb łososiowatych

wywołaną przez Gram ujemną bakterię Yersinia ruckeri. Zakażenia mogą być stwierdzane

w każdym wieku, jednak szczególnie podatne są ryby młode. Śnięcia ryb mogą być znaczne

i sięgać nawet 70% obsad. Na jersiniozę chorują różne gatunki ryb łososiowatych, z których

pstrąg tęczowy (Oncorhynchus mykiss) jest uważany za gatunek najbardziej wrażliwy.

Zakażenia wywołane przez Yersinia ruckeri bardzo często rozprzestrzeniają się przez

ϮϮϬ

bezpośredni kontakt z bezobjawowymi nosicielami. Obecna sytuacja epizootyczna dotycząca

występowania jersiniozy w Polsce nie jest znana. Prowadzenie badań monitoringowych

umożliwi ocenę występowania bakterii Yersinia ruckeri, jak również przyczyni się do podjęcia

działań profilaktycznych w poszczególnych gospodarstwach rybackich.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W Zakładzie Chorób Ryb PIWet – PIB w latach 2004–2008 badano występowanie wirusów

VHS, IHN, IPN oraz SVC w gospodarstwach rybackich, a uzyskane wyniki przedstawia tabela

1.

Tabela 1. Wyniki badań prowadzonych w ramach programu wieloletniego w latach

2004–2008

Badanie w kierunku

SVC

VHS

IPN

IHN

liczba zbadanych

liczba zbadanych

liczba zbadanych

liczba zbadanych

Rok

gospodarstw/wyniki

gospodarstw/wyniki

gospodarstw/wyniki

gospodarstw/wyniki

dodatnie

dodatnie

dodatnie

dodatnie

I półrocze II półrocze I półrocze II półrocze I półrocze II półrocze I półrocze II półrocze

2004 31/0

31/0

81/0

81/0

81/25

81/25

105/0

105/0

2005 28/2

28/1

100/1

92/0

98/15

92/43

106/0

92/0

2006 29/0

30/0

90/2

96/2

90/51

96/47

90/0

96/0

2007 27/0

26/0

92/5

88/3

92/18

88/34

92/0

88/0

2008 20/2

22/0

92/10

85/1

92/10

85/15

92/0

85/1

W kolejnych latach realizowano program wieloletni w zakresie występowania wirusów

VHS, IHN, KHV oraz SVC, a wyniki przedstawia tabela 2.

Tabela 2. Wyniki badań prowadzonych w ramach programu wieloletniego w latach

2009–2013

Badanie w kierunku

VHS

IHN

KHV

SVC

liczba zbadanych

liczba zbadanych

liczba zbadanych

liczba zbadanych

Rok

gospodarstw/wyniki

gospodarstw/wyniki gospodarstw/wyniki gospodarstw/wyniki

dodatnie

dodatnie

dodatnie

dodatnie

I półrocze II półrocze I półrocze II półrocze

I półrocze II półrocze

2009 57/2

60/0

57/0

60/2

27/13

12/0

24/0

2010 60/1

60/0

60/0

60/3

30/2

21/3

29/0

2011 75/1

62/1

75/0

62/1

37/5

35/0

31/2

2012 60/1

60/0

60/1

60/1

30/7

30/0

30/1

2013 60/0

60/2

60/2

60/3

30/7

30/0

30/1

Podczas programu wieloletniego realizowanego w latach 2004–2008 stwierdzano rosnącą

tendencję liczby obiektów zakażonych wirusem VHS (w 2008 r. nawet 11 obiektów). Wirusa

izolowano najczęściej w pierwszej połowie roku. Obecność wirusa IHN potwierdzono tylko

w jednym gospodarstwie podczas realizacji programu wieloletniego. Praktycznie w połowie

ϮϮϭ

badanych obiektów pstrągowych wyizolowano wirus zakaźnej martwicy trzustki (IPN). W

trakcie realizacji pierwszej, jak i drugiej edycji programu wieloletniego diagnozowano wirus

SVC w pojedynczych gospodarstwach rybackich. W latach 2009–2013 obecność wirusa VHS

potwierdzano w mniejszej liczbie gospodarstw rybackich niż w latach 2004–2008. Natomiast

zaczęto coraz częściej diagnozować przypadki wirusa IHN, najczęściej w drugiej połowie roku.

W drugiej edycji programu wieloletniego (w latach 2009–2013) obecność wirusa KHV była

stwierdzana w znacznym odsetku gospodarstw objętych tym programem wieloletnim.

W latach 2014–2018 w ramach programu wieloletniego badaniami objęto monitoring

wirusów VHS, IHN, IPN, ISA, SDV oraz KHV, a wyniki przedstawia tabela 3.

Tabela 3. Wyniki badań prowadzonych w ramach programu wieloletniego w latach

2014–2018

Rok

Kierunek badania

VHS

IHN

IPN

ISA

SDV

KHV

BKD

liczba

gospodarstw z

dodatnim

wynikiem

liczba

gospodarstw

z dodatnim

wynikiem

liczba

gospodarstw z

dodatnim

wynikiem

liczba

gospodarstw z

dodatnim

wynikiem

liczba

gospo darstw z

dodatnim

wynikiem

liczba

gospodarstw

z dodatnim

wynikiem

liczba

gospodarstw z

dodatnim

wynikiem

2014

3

3

9

0

0

5

25

2015

6

0

10

0

1

2

13

2016

1

2

6

0

0

3

1

2017

1

1

6

0

4

1

1

2018

1

0

6

0

3

0

3

W latach 2019–2021 w ramach programu wieloletniego badaniami objęto monitoring IPN,

ISA, SDV, KSD oraz wrzodzienicy, a wyniki przedstawia tabela 4.

Tabela 4. Wyniki badań prowadzonych w ramach programu wieloletniego w latach

2019–2021

Rok

2019

2020

2021

IPN

liczba

gospodarstw z

dodatnim

wynikiem

11

17

3

ISA

liczba

gospodarstw z

dodatnim

wynikiem

0

0

0

Kierunek badania

SDV

KSD

liczba

liczba

gospodarstw

gospodarstw z

z dodatnim

dodatnim

wynikiem

wynikiem

1

5

2

1

0

0

Wrzodzienica

liczba

gospodarstw z

dodatnim

wynikiem

0

0

0

Do tej pory nie był prowadzony żaden program monitoringu ani nadzoru nad jersiniozą

w Polsce. Zaplanowane do przeprowadzenia badania będą pierwszymi w Polsce. Nie można

ϮϮϮ

zatem przedstawić wyników badań w tym zakresie.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Etap I: 2024 r.

1. Uzgodnienie z organami Inspekcji Weterynaryjnej warunków realizacji zadania i

harmonogramu przesyłania próbek ryb lub ikry oraz płynu jajnikowego do badań –

planuje się przebadanie 870 próbek.

2. Badanie ryb łososiowatych lub ikry oraz płynu jajnikowego ze śródlądowych

gospodarstw chowu ryb łososiowatych w kierunku obecności następujących czynników

chorobotwórczych IPN, ISA i jersiniozy.

3. Badanie w kierunku KHV i KSD w gospodarstwach utrzymujących karpie.

4. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania następujących chorób ryb

IPN, ISA, KHV, KSD i jersiniozy w regionach objętych badaniami. W przypadku

jednostek chorobowych, które stanowią kontynuację programu wieloletniego na lata

2019–2023, porównanie wyników uzyskanych w 2024 r. z wynikami wcześniejszej

edycji programu wieloletniego.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Uzgodnienie z organami Inspekcji Weterynaryjnej warunków realizacji zadania i

harmonogramu przesyłania próbek ryb lub ikry oraz płynu jajnikowego do badań –

planuje się przebadanie 870 próbek.

3. Kontynuacja badań ryb łososiowatych lub ikry oraz płynu jajnikowego ze śródlądowych

gospodarstw ryb łososiowatych w kierunku obecności następujących czynników

chorobowych IPN, ISA i jersiniozy.

4. Badanie w kierunku KHV i KSD w gospodarstwach utrzymujących karpie.

5. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania następujących chorób ryb

IPN, ISA, KHV, KSD i jersiniozy w regionach objętych badaniami. Porównanie

uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w 2024 r.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Uzgodnienie z organami Inspekcji Weterynaryjnej warunków realizacji zadania i

harmonogramu przesyłania próbek ryb lub ikry oraz płynu jajnikowego do badań –

planuje się przebadanie 870 próbek.

3. Kontynuacja badań ryb łososiowatych lub ikry oraz płynu jajnikowego z gospodarstw

ryb łososiowatych w kierunku obecności następujących czynników chorobowych IPN,

ISA i jersiniozy.

4. Badanie w kierunku KHV i KSD w gospodarstwach utrzymujących karpie.

5. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania następujących chorób ryb

IPN, ISA, KHV, KSD i jersiniozy w regionach objętych badaniami. Porównanie

uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024 i 2025.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

ϮϮϯ

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Uzgodnienie z organami Inspekcji Weterynaryjnej warunków realizacji zadania i

harmonogramu przesyłania próbek ryb lub ikry oraz płynu jajnikowego do badań –

planuje się przebadanie 870 próbek.

3. Kontynuacja badań kontrolnych ryb łososiowatych lub ikry oraz płynu jajnikowego

ze śródlądowych gospodarstw utrzymujących ryby łososiowate w kierunku obecności

następujących czynników chorobowych IPN, ISA i jersiniozy.

4. Badanie w kierunku KHV i KSD w gospodarstwach utrzymujących karpie.

5. Analiza i opracowanie wyników dotyczących występowania następujących chorób ryb

IPN, ISA, KHV, KSD i jersiniozy w regionach objętych badaniami. Porównanie

uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2026.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Uzgodnienie z organami Inspekcji Weterynaryjnej warunków realizacji zadania i

harmonogramu przesyłania próbek ryb lub ikry oraz płynu jajnikowego do badań –

planuje się przebadanie 870 próbek.

3. Kontynuacja badań ryb łososiowatych lub ikry oraz płynu jajnikowego ze śródlądowych

gospodarstw utrzymujących ryby łososiowate w kierunku obecności następujących

czynników chorobowych IPN, ISA i jersiniozy.

4. Badanie w kierunku KHV i KSD w gospodarstwach utrzymujących karpie.

5. Analiza, opracowanie i podsumowanie wyników dotyczących występowania chorób

ryb IPN, ISA, KHV, KSD i jersiniozy w regionach objętych badaniami. Porównanie

uzyskanych wyników z wynikami uzyskanymi w latach 2024–2027.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

Badania ryb łososiowatych w kierunku występowania wirusa IPN w poszczególnych

etapach (I–V) zostaną przeprowadzone w 50 gospodarstwach rybackich. Wyznaczenie

gospodarstw,zasady realizacji zadania, opracowania harmonogramu i miejsc pobierania próbek

będą ustalone z Inspekcją Weterynaryjną. Próbki do badań w kierunku IPN zostaną pobrane

raz w roku z 50 gospodarstw (z każdego gospodarstwa zostaną przygotowane 3 próbki)

pochodzących z wyszczególnionych powyżej obszarów, przy temperaturze wody poniżej 15°C

(marzec–czerwiec lub wrzesień–grudzień).

Do badań w kierunku ISA w poszczególnych etapach (I–V) będzie wyznaczonych

maksymalnie 20 gospodarstw (z każdego gospodarstwa zostanie przygotowane 6 próbek) z

terytorium Polski, które pozyskują tarlaki ryb łososiowatych z wód naturalnych. Wyznaczenie

gospodarstw, zasady realizacji zadania, opracowania harmonogramu i miejsc pobierania próbek

będą ustalone z Inspekcją Weterynaryjną. Próbki do badań w kierunku ISA zostaną pobrane

raz w roku z wyznaczonych gospodarstw rybackich, przy temperaturze wody poniżej 15°C.

Badania kontrolne ryb łososiowatych w kierunku występowania bakterii Yersinia ruckeri

wywołującej jersiniozę w poszczególnych etapach (I–V), zostaną przeprowadzone w 50

gospodarstwach z terytorium Polski (z każdego gospodarstwa zostanie przygotowanych 6

próbek). Wyznaczenie gospodarstw, zasady realizacji zadania, opracowania harmonogramu i

miejsc pobierania próbek będą ustalone z Inspekcją Weterynaryjną. Próbki do badań w

ϮϮϰ

kierunku jersiniozy będą pobierane raz do roku z wyznaczonych gospodarstw rybackich w

okresie od maja do września.

Do badań prowadzonych jednocześnie w dwóch kierunkach KHV i KSD w poszczególnych

etapach (I–V) będzie wyznaczonych 50 gospodarstw rybackich z terytorium Polski.

Wyznaczenie gospodarstw, zasady realizacji zadania, opracowania harmonogramu i miejsc

pobierania próbek będą ustalone z Inspekcją Weterynaryjną. Próbki do badań w kierunku KSD

i KHV z 50 gospodarstw (z każdego gospodarstwa zostanie przygotowanych 6 próbek, które

będą badane w obu kierunkach, tj. KHV, KSD) zostaną pobrane raz w roku przy temperaturze

wody 13–25°C (kwiecień–lipiec).

Pobieranie próbek z gospodarstw utrzymujących ryby łososiowate i karpiowate będzie w

miarę możliwości zsynchronizowane i przeprowadzone w ten sposób, aby pobrane próbki

posłużyły do jednoczesnego przeprowadzenia badań w kilku kierunkach.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskanie danych z zakresu występowania wyżej wymienionych jednostek chorobowych,

przy uwzględnieniu z jakiego odsetka gospodarstw przebadano próbki, pozwoli na coroczną

ocenę stanu epizootycznego najgroźniejszych wirusowych i bakteryjnych chorób ryb w Polsce.

Porównanie liczby zakażonych gospodarstw w całym okresie realizacji Programu umożliwi

ocenę dynamiki rozwoju lub zaniku poszczególnych chorób. Informacje tego typu mogą być

podstawą do doskonalenia metod stosowanych w zakresie zapobiegania rozprzestrzenianiu się

chorób i będą również przydatne dla bezpośrednio zaangażowanych w Program gospodarstw

rybackich oraz organów Inspekcji Weterynaryjnej.

Ze względu na brak wcześniejszych informacji, 50 wybranych gospodarstw zostanie

objętych badaniem w kierunku jersiniozy. Wyniki uzyskane z odpowiednio dużej liczby

gospodarstw dostarczą danych, które będą mogły stanowić podstawę do miarodajnej oceny

sytuacji epizootycznej dotyczącej występowania jersiniozy lub też informacji z zakresu

nosicielstwa bakterii wywołującej tę chorobę.

Uzyskane dane zostaną przekazane do GIW oraz wykorzystane do sporządzania sprawozdań

wymaganych przepisami krajowymi i międzynarodowymi.

Przewiduje się, że realizacja zadania doprowadzi do zmniejszenia się liczby przypadków

wirusów objętych badaniami monitoringowymi w Polsce, a co za tym idzie do zmniejszenia

strat finansowych w gospodarstwach prowadzących chów lub hodowlę ryb łososiowatych i

karpiowatych.

Wyniki badań będą przekazywane GLW i za pośrednictwem GIW pozostałym organom

Inspekcji Weterynaryjnej, ichtiopatologom praktykom oraz producentom ryb w celu

niedopuszczenia do rozprzestrzeniania się zaraźliwych chorób ryb na terytorium Polski oraz

Unii Europejskiej.

Informacje dotyczące wirusowych i bakteryjnych chorób ryb za zgodą GLW będą

przekazywane w publikacjach krajowych i zagranicznych oraz na kursach specjalistycznych

organizowanych przez PIWet – PIB. Na podstawie uzyskanych wyników zostanie

przeprowadzona ocena sytuacji epizootycznej w Polsce dotyczącej zakażeń ryb bakteriami

Yersinia ruckeri wywołującymi jersiniozę. Wyniki badań umożliwią, przy współpracy

powiatowych lekarzy weterynarii i zainteresowanych hodowców, ograniczenie

ϮϮϱ

przemieszczania ryb zakażonych do gospodarstw wolnych od jersiniozy.

Prowadzenie badań w celu systematycznego wykrywania wirusów ryb, które jest niezbędne

do szybkiej likwidacji ognisk infekcji, będzie istotnym wkładem w zwalczanie chorób ryb

w Polsce i Europie.

7. Kooperanci

GIW – w zakresie akceptacji zaproponowanych programów monitorowania, organizacji

pobierania i przesyłania próbek do Zakładu Chorób Ryb PIWet – PIB.

Inspekcja Weterynaryjna – pobieranie i przesyłanie próbek do Zakładu Chorób Ryb

PIWet – PIB.

ZADANIE NR 54

Monitorowanie stanu zdrowotnego i strat rodzin pszczelich w krajowych pasiekach

1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Pszczół PIWet – PIB

Zakład Farmakologii i Toksykologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest monitorowanie

1) zmian w populacji (ewentualnych strat) rodzin pszczelich w krajowych pasiekach;

2) sytuacji epizootycznej w zakresie patogenów pszczół (pasożyty, wirusy, bakterie);

3) zagrożeń toksykologicznych wynikających ze stosowania środków ochrony roślin lub

sytuacji wynikających ze stosowania substancji toksycznych;

4) metod gospodarki pasiecznej w zakresie zabiegów zwalczania inwazji roztoczy Varroa

destructor.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Pszczoły miodne (Apis mellifera L.), będąc głównymi zapylaczami roślin uprawnych

i dzikich, stanowią niezwykle istotne ogniwo wielu ekosystemów niezbędne

do ich prawidłowego funkcjonowania. Uprawy wiatropylne reprezentują główne źródło energii

w ludzkiej diecie, jednak to uprawy owadopylne są niezbędne do utrzymania różnorodnej i

zbilansowanej diety. Spośród 100 roślin uprawnych zapewniających 90% światowego

pożywienia ponad 70 jest zapylanych przez pszczoły. Dla 48% z tych 70 gatunków pszczoła

miodna jest najważniejszym zapylaczem. Uogólniając, można powiedzieć, że 1/3 produktów

spożywanych przez człowieka jest zależna bezpośrednio lub pośrednio od zapylania przez

pszczoły. Globalne zyski przynoszone przez zapylacze są oceniane w Europie na 153 miliardy

euro rocznie. Podobnie jest na świecie. W samych Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej

korzyści z tytułu zapylania przez pszczoły oceniono na około 5,7 miliarda dolarów. Dostępne

opracowania wskazują, że w Polsce szacunkowa wartość zapylania upraw rolnych wahała się

w ostatnich latach w zakresie od 4,1 do 7,4 mld zł i jest ona oczywiście zróżnicowana

na poziomie poszczególnych województw, co bezpośrednio jest związane z rodzajem i areałem

prowadzonych upraw. Ostatnie dostępne dane (za 2020 r.) określają wartość zapylania na ponad

6,1 mld zł. Powyższe szacunki pozwalają na uświadomienie sobie, z jakim rzędem wielkości

zysku mamy do czynienia. Ze względu na ww. korzyści, zapylanie przez owady odgrywa

ϮϮϲ

bardzo ważną rolę w utrzymywaniu zrównoważonego i dochodowego rolnictwa. Zapylanie

przez pszczoły jest niezbędne do prawidłowego rozwoju m.in. jabłek, rzepaku, malin, wiśni,

czereśni, ogórków, truskawek, gruszek, gryki, śliwek, porzeczek czy pomidorów, tj. roślin,

których Polska jest ważnym unijnym, a nawet światowym producentem i eksporterem.

Właściwe zapylanie upraw entomofilnych prowadzące do uzyskania optymalnego poziomu

plonowania powinno być nieodłącznym warunkiem właściwie prowadzonej polityki rolnej.

Warto nadmienić, że korzyści zapylania w ekosystemach pozarolniczych pozostają jak dotąd

niepoliczalne, choć z pewnością mają także niebagatelną wartość ze względu na dostarczanie

żywności zwierzętom dziko żyjącym, stanowiącym nieodłączny element naturalnego

ekosystemu.

Podsumowując, pszczoła jako zapylacz roślin entomofilnych przynosi gospodarce

człowieka nawet stukrotnie więcej korzyści niż jako dostarczycielka miodu, pyłku, wosku,

propolisu, mleczka pszczelego czy jadu, dlatego nie powinno ulegać żadnej wątpliwości,

że wszelkie działania mające na celu ochronę populacji pszczoły miodnej, przez stałe

monitorowanie zidentyfikowanych zagrożeń, powinny stanowić najwyższy priorytet. Należy

podkreślić, że produkty pszczele w sytuacji zwiększonego na nie zapotrzebowania można w

relatywnie łatwy sposób sprowadzić z dowolnego miejsca na świecie, natomiast nie można

importować usługi ekosystemowej w postaci zapylania przez owady zapylające.

Znaczący spadek populacji rodzin pszczelich, utrzymujący się od kilkunastu lat w wielu

regionach świata, budzi zatem uzasadniony niepokój wśród społeczeństw. Rozwój i kondycja

rodzin pszczelich przekładające się na efektywność świadczonej przez nie usługi zapylania

i ich produkcyjność zależy od wielu, w tym potencjalnie szkodliwych, biotycznych

i abiotycznych czynników. Skalę ich występowania i oddziaływania na pszczoły determinuje

istotne zróżnicowanie środowiska naturalnego i metod gospodarki pasiecznej prowadzonej

przez pszczelarzy. W związku z powyższym identyfikacja potencjalnych zagrożeń

i monitorowanie ich występowania, w powiązaniu z oceną stanu zdrowotnego rodzin

pszczelich, stały się globalnym priorytetem. Na obszarze Unii Europejskiej zasadność

podejmowania przedmiotowych badań przez poszczególne państwa członkowskie jest

wskazywana przez laboratorium referencyjne do spraw zdrowia pszczół (EURL, SophiaAntipolis Laboratory of ANSES, Francja), które jako laboratorium zarządzające ryzykiem w

obszarze zdrowia pszczół odpowiada za ujednolicenie metod diagnostyki laboratoryjnej,

monitorowanie śmiertelności rodzin pszczelich oraz kontrolę i zwalczanie zidentyfikowanych

zagrożeń. Państwa członkowskie Unii Europejskiej są ponadto zobowiązane do wdrożenia

działań mających na celu ocenę ryzyka, jakie stwarza dla owadów zapylających stosowanie

środków ochrony roślin. Gromadzenie informacji o zatruciach pszczół środkami ochrony roślin

reguluje ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2023 r. poz. 340, z

późn. zm.). Ponadto na podstawie art. 47 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach

ochrony roślin obwieszczeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 lipca 2018 w

sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem

środków ochrony roślin na lata 2018–2022 (M.P. poz. 723, z późn. zm.) został ogłoszony

„Krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków

ochrony roślin na lata 2018–2022”, który zakładał prowadzenie działań na rzecz ograniczenia

liczby przypadków zatruć pszczół środkami ochrony roślin przez m.in. działania

ϮϮϳ

monitoringowe w celu określenia stanu zdrowotności rodzin pszczelich w Polsce, w tym system

zbierania informacji o zatruciach pszczół środkami ochrony roślin.

W ramach dotychczasowych działań koordynowanych przez EURL do spraw zdrowia

pszczół w siedemnastu państwach członkowskich Unii Europejskiej w latach 2012-–2014

przy ścisłej współpracy ze służbami weterynaryjnymi zrealizowano projekt opatrzony

kryptonimem „EPILOBEE”, dzięki któremu uzyskano poprawę w zakresie dostępności

do danych na temat sytuacji zdrowotnej pszczół na terytorium Unii Europejskiej.

Po zakończeniu projektu sprawowanie aktywnego nadzoru nad stanem zdrowotnym rodzin

pszczelich w kraju umożliwiła realizacja programu wieloletniego na lata 2014–2018 w ramach

zadania „Monitorowanie stanu zdrowotnego i strat rodzin pszczelich w krajowych pasiekach”.

Kontynuacja programu wieloletniego w latach 2019–2023 także gwarantowała pozyskanie

kompleksowej wiedzy na temat skali strat rodzin pszczelich w sezonie produkcyjnym i podczas

zimowania, sytuacji epizootycznej mikroorganizmów i pasożytów patogennych dla pszczół

oraz sytuacji toksykologicznej (ekspozycja rodzin pszczelich na pozostałości pestycydów,

diagnostyka ostrych i chronicznych przypadków zatruć pszczół), w odniesieniu do określonych

warunków środowiskowych wraz z uwzględnieniem wielu zagadnień z zakresu gospodarki

pasiecznej (np. metod i efektywności zwalczania inwazji V. destructor). Wyniki badań

przekazywane w formie opracowań, raportów i sprawozdań stanowią źródło aktualnych danych

pozwalające organom administracji rządowej i służbom weterynaryjnym na podejmowanie

strategicznych decyzji i działań w branży pszczelarskiej. Niezwykle istotnym, praktycznym

aspektem Programu jest możliwość bezpośredniego wdrożenia uzyskanych wyników w

zakresie korekty sposobu zarządzania rodzinami pszczelimi mającej na celu poprawę stanu ich

zdrowotności, zarówno przez właścicieli nadzorowanych pasiek, jak i ogół pszczelarzy

korzystających z materiałów, w tym publikacji, konferencji czy szkoleń. Działania

podejmowane w ramach realizacji programu wieloletniego w ostatnich latach wobec

przedstawionych powyżej argumentów powinny być kontynuowane.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Realizację zadania poświęconego monitorowaniu stanu zdrowotnego rodzin pszczelich

rozpoczęto w 2014 r., w ramach programu wieloletniego na lata 2014–2018. Na podstawie

dotychczas uzyskanych wyników stwierdzono znaczną fluktuację zimowej śmiertelności

rodzin pszczelich, w odniesieniu zarówno do lat, jak i lokalizacji pasiek. W wielu

województwach i w znacznym odsetku pasiek corocznie obserwowano upadki rodzin

pszczelich na poziomie przekraczającym akceptowalny 10% próg. Powszechne zagrożenie

dla zdrowia rodzin pszczelich stanowi epizoocja spowodowana przez roztocze V. destructor,

ze względu na wysoki poziom inwazji w rodzinach przygotowywanych do zimowania,

jak i w okresie wiosennym rozpoczynającym następny sezon pszczelarski. Ocena stopnia

porażenia rodzin przez roztocze oraz metod zwalczania pasożyta w praktyce pasiecznej

świadczy o konieczności wdrożenia szeregu działań korygujących. W wyniku

dotychczasowych badań oceniono ponadto sytuację epizootyczną sześciu infekcji wirusowych

i zakażenia mikrosporydiami z rodzaju Nosema, wśród których poważne ryzyko dla stanu

populacji rodzin pszczelich może stwarzać zakażenie wirusem choroby czarnych mateczników

(BQCV), wirusem zdeformowanych skrzydeł (DWV) i wirusem choroby woreczkowej (SBV),

a także zakażenia mikrosporydiami z rodzaju Nosema.

ϮϮϴ

Z prowadzonych w minionych latach badań diagnostycznych ostrych zatruć pszczół wynika,

że w zdecydowanej większości badanych dotychczas próbek zatrutych pszczół stwierdzano

pozostałości pestycydów. Brak pozostałości jakichkolwiek pestycydów stwierdzano jedynie

w pojedynczych przypadkach. Wskaźniki te zdecydowanie odróżniają próbki martwych

zatrutych pszczół od próbek żywych pszczół pobieranych z pasiek w ramach ich nadzoru

weterynaryjnego i badań monitoringowych. W połowie badanych próbek martwych pszczół

wykrywano co najmniej 7 różnych pestycydów. Maksymalna liczba pestycydów, których

pozostałości oznaczono jednocześnie w próbce martwych pszczół, wynosiła dotychczas

22 substancje. Wyniki takie wskazują na pestycydy jako na bardzo istotny element wpływający

na zdrowie pszczół. Jednocześnie jest to wpływ niezwykle zróżnicowany i wieloczynnikowy,

bowiem w zdecydowanej większości przypadków pszczoły są narażone na wiele różnorodnych

pestycydów jednocześnie. Nie każde wykryte substancje mogą być przyczyną zatrucia pszczół.

Spośród szeregu sponad stu różnych pestycydów oznaczonych dotychczas w próbkach

martwych pszczół na szczególną uwagę zasługują substancje owadobójcze, a zwłaszcza

te bardzo toksyczne dla pszczół, które w ostatnich latach są stwierdzane w 80–90% próbek

martwych pszczół. Insektycydy stanowią niemal połowę substancji wykrywanych w próbkach

martwych pszczół, a często jest to kilka takich substancji jednocześnie. Uzyskane wyniki

pozostałości pestycydów w próbkach zatrutych pszczół wskazują jednak, że trzema głównymi

substancjami najczęściej powodującymi zatrucia pszczół w Polsce są chloropiryfos,

klotianidyna i dimetoat. Chloropiryfos i dimetoat należą do grupy insektycydów

fosforoorganicznych, klotianidyna zaś jest substancją z grupy neonikotynoidów.

Poza chloropiryfosem, dimetoatem i klotianidyną w próbkach zatrutych pszczół stwierdzano

również inne substancje owadobójcze z grupy neonikotynoidów (tiaklopryd, acetamipryd,

tiametoksam oraz imidaklopryd) lub pyretroidów (zeta-cypermetryna, deltametryna,

tau - fluwalinat, bifentryna). W diagnozowanych próbkach martwych pszczół bardzo często

wykrywano również różne substancje z grupy fungicydów, herbicydów, akarycydów

oraz pozostałości stosowania leków warroabójczych.

Badanie pestycydów w materiale pobieranym z pasiek w trakcie planowych wizyt

kontrolnych pozwala na monitorowanie pozostałości pestycydów w środowisku ula

i w pszczołach. Wyniki badań pszczół stanowią odniesienie dla badań prowadzonych

w sytuacjach podejrzeń ostrego zatrucia lub podtrucia rodzin pszczelich środkami ochrony

roślin. Dotychczasowe badania monitoringowe wskazują, że w organizmach żywych pszczół

również są stwierdzane pozostałości pestycydów jednak zarówno różnorodność stwierdzanych

substancji, jak i poziomy ich stężeń różnią się zdecydowanie w odniesieniu do zatrutych

pszczół. Szczególną grupę próbek monitoringowych stanowią próbki zimowego osypu pszczół,

których bardzo wysoki odsetek zawiera pozostałości pestycydów, głównie są to jednak

metabolity warroabójczego amitrazu.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Zgodnie z podziałem administracyjnym kraju badania zostaną wykonane w pasiekach

zlokalizowanych na obszarze 16 województw. W czasie trwania Programu nadzorem

weterynaryjnym zostanie objętych ogółem około 5% krajowych pasiek, z czego w 2024 r. 400

pasiek, a w latach 2025–2028 po 800 pasiek rocznie. W okresie 5 lat na obszarze każdego

województwa sytuacja zdrowotna rodzin zostanie oceniona w ponad 120 pasiekach.

ϮϮϵ

Wśród monitorowanych pasiek na obszarze każdego województwa około 60% będą stanowiły

pasieki małe, liczące od 5 do 20 rodzin, 30% pasieki średnie (21–50 rodzin), 7% pasieki liczące

od 51 do 80 rodzin i 3% pasieki powyżej 80 rodzin, w tym pasieki zawodowe mające powyżej

150 rodzin. Każda z pasiek będzie monitorowana dwukrotnie w cyklu rocznym zgodnym z

rokiem pszczelarskim (pierwsza wizyta kontrolna latem po głównym miodobraniu, druga

wizyta kontrolna wiosną następnego roku). Stan zdrowotny rodzin pszczelich zostanie

oceniony dwukrotnie – po raz pierwszy po zakończeniu głównego okresu pożytkowego, czyli

w okresie przygotowania rodzin do zimowania, oraz powtórnie wiosną po zakończeniu okresu

zimowania pszczół. Przyjęte okresy wizytowania pasiek zapewniają m.in. możliwość

określenia zimowych strat rodzin pszczelich, oszacowania efektywności zabiegów zwalczania

roztoczy V. destructor czy wykazania ewentualnej, sezonowej zmienności w przebiegu

występowania chorób pszczół. W ostatnim roku realizacji Programu nowe wytypowane pasieki

zostaną przebadane tylko raz w okresie przygotowania rodzin do zimowania, co jest

podyktowane końcem realizacji Programu. Pasieki wytypowane do udziału w Programie

zostaną dwukrotnie (z wyjątkiem przedstawionym powyżej) w danym cyklu zwizytowane

przez lekarzy weterynarii, w sposób zgodny z opracowaną przez PIWet – PIB instrukcją.

Każda wizyta kontrolna będzie składać się z następujących etapów: wywiad lekarskoweterynaryjny, badanie kliniczne rodzin i pobieranie próbek do badań laboratoryjnych.

W 2024 r. w 400 monitorowanych pasiekach ocena stanu zdrowotnego zostanie

przeprowadzona na podstawie próbek pszczół pobranych do badań laboratoryjnych z 1440

rodzin pszczelich. W latach 2025–2028 w 800 monitorowanych rocznie pasiekach ocena stanu

zdrowotnego zostanie przeprowadzona w każdym roku na podstawie próbek pszczół pobranych

do badań laboratoryjnych z 2880 rodzin pszczelich.

Diagnostyczne badania laboratoryjne będą prowadzone w kierunku oceny występowania

i intensywności inwazji roztoczy V. destructor oraz infekcji mikrosporydiów z rodzaju

Vairimorpha (dawniej Nosema) (łącznie z diagnostyką różnicową gatunków V. apis

i V. ceranae), oceny rozprzestrzenienia wirusa zdeformowanych skrzydeł (DWV), ostrego

i chronicznego paraliżu pszczół (ABPV i CBPV), wirusa choroby woreczkowej (SBV), wirusa

choroby czarnych mateczników (BQCV), izraelskiego wirusa paraliżu pszczół (IAPV)

oraz sytuacji epizootycznej zakażenia bakteriami P. larvae.

Dodatkowo każda próbka przesłana do badania w kierunku ostrego albo chronicznego

przypadku zatrucia pszczół będzie badana w kierunku ww. patogenów pszczelich w celu

uzyskania pełnego obrazu czynników, które wpłynęły na zaistniałe objawy.

Ocena toksykologicznego zagrożenia dla zdrowia rodzin pszczelich będzie realizowana

przez monitorowanie pozostałości pestycydów w środowisku i pszczołach oraz diagnostykę

i rejestrację ostrych i chronicznych przypadków zatruć pszczół. W tym celu badania

toksykologiczne w kierunku oznaczenia pozostałości pestycydów stosowanych w chemicznej

ochronie roślin zostaną wykonane łącznie w 200 próbkach, w tym w materiale pobieranym

z pasiek

1) w których w czasie sezonu pasiecznego wystąpi podejrzenie ostrego zatrucia

lub podtrucia rodzin pszczelich środkami ochrony roślin;

2) podczas planowych wizyt kontrolnych.

Próbki martwych pszczół do badań lub pszczół wykazujących objawy zatrucia muszą zostać

ϮϯϬ

pobrane przez pracownika Inspekcji Weterynaryjnej lub lekarza weterynarii wolnej praktyki.

Niezbędne jest również powiadomienie PIORiN o podejrzeniu nieprawidłowości w zakresie

stosowania środków ochrony roślin mogących być przyczyną zatrucia pszczół. Osoba

pobierająca próbkę lub właściciel poszkodowanej pasieki przesyła zabezpieczone i

zaplombowane próbki pszczół do laboratorium razem z wypełnionym protokołem pobrania

próbki do badań laboratoryjnych. Protokół ten stanowi załącznik do opracowanej w PIWet–

PIB instrukcji pobierania i przesyłania próbek do laboratoryjnych badań diagnostycznych przy

podejrzeniu zatrucia pszczół środkami ochrony roślin.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Uzgodnienie sposobu i warunków realizacji Programu z organami Inspekcji

Weterynaryjnej.

2. Szkolenia (zaplanowane w panelu szkoleniowym) dla lekarzy weterynarii

nadzorujących pasieki dotyczące jednostek chorobowych objętych badaniami, sposobu

przeprowadzenia inspekcji i pobierania próbek. Przekazanie formularzy wywiadu

lekarsko-weterynaryjnego i materiałów do pobierania próbek.

3. Wizyty kontrolne w pasiekach (wiosną i w końcu lata).

4. Badania laboratoryjne.

5. Opracowanie wyników z zakresu sytuacji epizootycznej chorób zakaźnych

i inwazyjnych pszczół.

6. Opracowanie wyników badań toksykologicznych.

7. Całościowa analiza danych.

8. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Uzgodnienie sposobu i warunków realizacji Programu z organami Inspekcji

Weterynaryjnej.

3. Szkolenia (zaplanowane w panelu szkoleniowym) dla lekarzy weterynarii

nadzorujących pasieki dotyczące jednostek chorobowych objętych badaniami, sposobu

przeprowadzenia inspekcji i pobierania próbek. Przekazanie formularzy wywiadu

lekarsko-weterynaryjnego i materiałów do pobierania próbek.

4. Wizyty kontrolne w pasiekach (wiosną i w końcu lata).

5. Badania laboratoryjne.

6. Opracowanie wyników z zakresu sytuacji epizootycznej chorób zakaźnych

i inwazyjnych pszczół.

7. Opracowanie wyników badań toksykologicznych.

8. Całościowa analiza danych.

9. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Uzgodnienie sposobu i warunków realizacji Programu z organami Inspekcji

Weterynaryjnej.

3. Szkolenia (zaplanowane w panelu szkoleniowym) dla lekarzy weterynarii

Ϯϯϭ

nadzorujących pasieki dotyczące jednostek chorobowych objętych badaniami, sposobu

przeprowadzenia inspekcji i pobierania próbek. Przekazanie formularzy wywiadu

lekarsko-weterynaryjnego i materiałów do pobierania próbek.

4. Wizyty kontrolne w pasiekach (wiosną i w końcu lata).

5. Badania laboratoryjne.

6. Opracowanie wyników z zakresu sytuacji epizootycznej chorób zakaźnych

i inwazyjnych pszczół.

7. Opracowanie wyników badań toksykologicznych.

8. Całościowa analiza danych.

9. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Uzgodnienie sposobu i warunków realizacji Programu z organami Inspekcji

Weterynaryjnej.

3. Szkolenia (zaplanowane w panelu szkoleniowym) dla lekarzy weterynarii

nadzorujących pasieki dotyczące jednostek chorobowych objętych badaniami, sposobu

przeprowadzenia inspekcji i pobierania próbek. Przekazanie formularzy wywiadu

lekarsko-weterynaryjnego i materiałów do pobierania próbek.

4. Wizyty kontrolne w pasiekach (wiosną i w końcu lata).

5. Badania laboratoryjne.

6. Opracowanie wyników z zakresu sytuacji epizootycznej chorób zakaźnych

i inwazyjnych pszczół.

7. Opracowanie wyników badań toksykologicznych.

8. Całościowa analiza danych.

9. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Uzgodnienie sposobu i warunków realizacji Programu z organami Inspekcji

Weterynaryjnej.

3. Szkolenia (zaplanowane w panelu szkoleniowym) dla lekarzy weterynarii

nadzorujących pasieki dotyczące jednostek chorobowych objętych badaniami, sposobu

przeprowadzenia inspekcji i pobierania próbek. Przekazanie formularzy wywiadu

lekarsko-weterynaryjnego i materiałów do pobierania próbek.

4. Wizyty kontrolne w pasiekach (wiosną i w końcu lata).

5. Badania laboratoryjne.

6. Opracowanie wyników z zakresu sytuacji epizootycznej chorób zakaźnych

i inwazyjnych pszczół.

7. Opracowanie wyników badań toksykologicznych.

8. Całościowa analiza danych.

9. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Wyniki badań przekazywane w formie opracowań, raportów i sprawozdań stanowią źródło

ϮϯϮ

wszechstronnych danych dotyczących zagadnień związanych z problematyką krajowego

utrzymywania rodzin pszczelich. Dostęp do aktualnej wiedzy z tego zakresu umożliwia

organom administracji rządowej i służbom weterynaryjnym ewentualne podejmowanie

strategicznych decyzji i działań dotyczących poprawy sytuacji w branży pszczelarskiej.

Upowszechnianie wyników Programu (publikacje, konferencje, szkolenia) umożliwia także

ogółowi pszczelarzy podejmowanie działań ukierunkowanych na poprawę stanu zdrowotnego

rodzin pszczelich.

Przewidywane skutki społeczno-gospodarcze realizacji zadania

1) poprawa stanu zdrowotnego rodzin pszczelich w krajowych pasiekach;

2) zapewnienie odpowiedniego stanu liczbowego rodzin (optymalna, oszacowana

wartość od 1,5 do 2,5 mln rodzin pszczelich do zapylania roślin entomofilnych);

3) zachowanie bioróżnorodności środowiska naturalnego;

4) ograniczenie niezgodnego z prawem stosowania środków ochrony roślin.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z Inspekcją Weterynaryjną, lekarzami weterynarii wolnej

praktyki, organizacjami pszczelarskimi i indywidualnymi pszczelarzami w zakresie

przeprowadzania inspekcji w monitorowanych pasiekach oraz pobierania i przesyłania próbek

do badań.



ZADANIE NR 55

Ocena występowania „patogenów alarmowych” oraz monitoring zjawiska narastania oporności

na antybiotyki wybranych szczepów bakteryjnych izolowanych z mleka krów, owiec i kóz

1. Jednostka wykonująca

Zakład Mikrobiologii PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania będzie ocena występowania „patogenów alarmowych” oraz monitoring

zjawiska narastania oporności na antybiotyki wybranych szczepów bakteryjnych izolowanych

z mleka krów, owiec i kóz.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

W najbliższej przyszłości leczenie antybiotykami może stać się bardzo trudne lub wręcz

niemożliwe, co wynika z niekontrolowanego rozprzestrzeniania się patogenów opornych

na tę grupę leków. Bakterie, u których stwierdzono oporność na co najmniej trzy odrębne grupy

terapeutyczne, są określane jako wieloantybiotykooporne (ang. Multi Drug Resistance-MDR),

wrażliwe tylko na jeden antybiotyk (ang. EXtensive Drug Resistance-XDR) i oporne

na wszystkie antybiotyki (ang. Pan Drug Resistance-PDR). Wielooporność stała się cechą

drobnoustrojów odpowiedzialnych za zakażenia pozaszpitalne u ludzi i infekcje u zwierząt.

Do drobnoustrojów szczególnie groźnych ze względu na wspomnianą oporność zaliczono

gronkowca złocistego opornego na metycylinę (ang. MRSA-methicillin resistant

Staphylococcus aureus), enterokoki oporne na wankomycynę (ang. VRE-vancomycin resistant

enterococci) oraz pałeczki Gram-ujemne wytwarzające beta-laktamazy (ESBL, MBL, KPC).

Drobnoustroje te zostały włączone do grupy tzw. „patogenów alarmowych”. Mają one nie tylko

Ϯϯϯ

zdolność przekazywania informacji genetycznej przez plazmidy i transpozony w obrębie

gatunku, ale także, co jest szczególnie niebezpieczne, między różnymi gatunkami bakterii.

Gronkowce metycylino-oporne stwarzają obecnie największy problem w terapii zakażeń

gronkowcowych, gdyż oporność na metycylinę oznacza też oporność na wszystkie betalaktamy. W ostatnich latach pojawiły się informacje o obecności MRSA u zwierząt

gospodarskich i w zakażeniach u ludzi wywołanych przez te szczepy pochodzenia zwierzęcego.

Stwierdzono, że największym rezerwuarem szczepów MRSA związanym z utrzymaniem

zwierząt są świnie i środowisko chlewni, jednakże obecność szczepów MRSA stwierdza się

coraz częściej także u innych gatunków zwierząt gospodarskich, w tym u bydła i owiec,

przede wszystkim ze względu na niewłaściwie prowadzoną politykę antybiotykową

w zwalczaniu zapalenia gruczołu mlekowego krów (mastitis).

Innym zagrożeniem związanym z opornością na antybiotyki są enterokoki, gdyż posiadają

one naturalną umiejętność pozyskiwania i wymieniania fragmentów DNA kodujących

oporność. Drobnoustroje te, poza łatwością nabywania nowych, posiadają wiele naturalnych

mechanizmów oporności. Nabywanie przez enterokoki oporności na wankomycynę wiąże się

z możliwością przeniesienia jej do Staphylococcus aureus (S. aureus).

W latach 80-tych po raz pierwszy wyizolowano pałeczki Gram-ujemne oporne na III

generację cefalosporyn. Wytwarzały one beta-laktamazy o poszerzonym spektrum (ESBL).

Enzymy te są kodowane w genach znajdujących się na plazmidach, co pozwala na przenoszenie

tej cechy między szczepami, a także różnymi gatunkami bakterii. Wszystkie szczepy

produkujące ESBL należy traktować jako szczepy oporne lub potencjalnie oporne

na penicyliny, cefalosporyny i monobaktamy.

Mastitis jest wywoływane przez ok. 150 różnych gatunków drobnoustrojów.

Z dotychczasowych badań własnych wynika niezbicie, że wiele spośród wyżej wymienionych

bakterii wieloopornych występuje w wydzielinie gruczołu mlekowego krów i owiec. Z mleka

krów wyizolowano gronkowce oporne na metycylinę, pałeczki Gram-ujemne produkujące

beta-laktamazy o rozszerzonym spektrum substratowym, a także wielooporne bakterie

z rodzaju Enterococcus. Biorąc powyższe pod uwagę oraz fakt, że te same gatunki bakterii

wywołują zakażenia u ludzi i zwierząt, jest wskazana ocena występowania szczepów opornych

wśród zwierząt, w celu oceny potencjalnego zagrożenia nie tylko dla innych zwierząt w stadzie,

ale także dla zdrowia ludzi. W leczeniu mastitis jest istotne również racjonalne stosowanie

leków przeciwdrobnoustrojowych, gdyż ich nadmierne i niekontrolowane używanie jest

poważnym czynnikiem ułatwiającym selekcję i narastanie oporności.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

W 2019 r. zbadano pod kątem patogenów wieloopornych 250 próbek mleka krowiego oraz

50 mleka owczego z przypadków mastitis. Badanie przy użyciu krążków D68C wskazało na

wytwarzanie beta-laktamaz typu ESBL przez 9 szczepów E. coli i typu AmpC – przez 3

szczepy. Techniką PCR potwierdzono występowanie co najmniej jednego genu kodującego

wytwarzanie beta-laktamaz o rozszerzonym spectrum substratowym u 11 szczepów E. coli

pochodzących z mleka krów. Ogółem z mleka krów wyosobniono 81 szczepów

Enterococcus spp., w tym 54 Enterococcus faecalis (E. faecalis) i 10 Enterococcus faecium (E.

faecium). Ogółem 9 szczepów zostało uznanych za wielooporne. Z mleka owiec wyizolowano

13 szczepów Enterococcus spp., w tym 10 E. faecalis. Jeden szczep został zaklasyfikowany

Ϯϯϰ

jako wielooporny.

W 2020 r. w badaniach w kierunku E. coli wytwarzających beta-laktamazy o rozszerzonym

spektrum substratowym typu ESBL i AmpC ogółem fenotypowo zdolność wytwarzania betalaktamaz o rozszerzonym spektrum substratowym stwierdzono u 16 szczepów E. coli, w tym

typu ESBL – u 13, a AmpC – u 3 szczepów. Obecność genów blaCMY-2-group kodujących

beta-laktamazy AmpC stwierdzono u wszystkich 3 szczepów fenotypowo określonych jako

produkujące te enzymy (100% zgodności). Obecność genu blaTEM stwierdzano u 9 szczepów

określonych fenotypowo jako ESBL+ oraz 2 określonych fenotypowo jako AmpC+. Obecność

genu blaCTX stwierdzono u 1 szczepu. W żadnym przypadku nie stwierdzono obecności genu

blaSHV. Uzyskane wyniki potwierdzają, że wysoki odsetek szczepów E. coli izolowanych z

przypadków mastitis u krów mlecznych cechuje zdolność wytwarzania beta-laktamaz o

rozszerzonym spectrum substratowym. Nie stwierdzono obecności E. coli zdolnych do

wytwarzania ESBL lub AmpC w żadnej próbce mleka owczego. Z mleka krów w 2020 r.

wyosobniono 61 szczepów Enterococcus spp., w tym 47 E. faecalis, 10 – E. faecium, 2 –

Enterococcus hirae, oraz po 1 – Enterococcus avium i Enterococcus durans (E. Durans).

Odsetek szczepów opornych na poszczególne antybiotyki przedstawiał się następująco

linkomycyna – 67,2% (41 szczepów), tetracyklina – 63,9% (39), chinupristina/dalfopristina –

83,6 (51), kanamycyna – 55,7% (34), erytromycyna – 52,5% (32), streptomycyna – 34,4% (21),

tylozyna – 44,3% (27), nitrofurantoina – 11,5% (7), gentamycyna – 26,2% (16), penicylina –

8,2% (5). Jeden szczep (1,6%) był oporny na linezolid i 1 na wankomycynę. Nie wyizolowano

szczepów opornych na tigecyklinę. Wśród 23 wyosobnionych szczepów (37,7%) cechowało

się opornością co najmniej na 3 antybiotyki z różnych grup tych substancji (szczepy

wielooporne). Z próbek pochodzących od owiec wyosobniono 5 szczepów E. faecalis i 5

szczepów E. faecium. Odsetek szczepów opornych na poszczególne antybiotyki przedstawiał

się następująco: linkomycyna – 60% (6), tetracyklina – 40% (4), chinupristina/dalfopristina –

60% (6), kanamycyna – 40% (4). Izolaty pochodzące od owiec cechowały się niższą

antybiotykoopornością w porównaniu do izolatów pochodzących od krów i nie stwierdzono

zjawiska wielooporności.

Badania w 2021 r. w kierunku E. coli wytwarzających beta-laktamazy o rozszerzonym

spektrum substratowym typu ESBL i AmpC pozwoliły na uzyskanie wzrostu 14 szczepów

bakteryjnych, z których 10 zidentyfikowano jako E. coli. Badanie przy użyciu krążków D68C

wskazało na wytwarzanie beta-laktamaz typu ESBL przez 9 szczepów E. coli i typu AmpC –

przez 1 szczep. Techniką PCR potwierdzono występowanie co najmniej jednego genu

kodującego wytwarzanie beta-laktamaz o rozszerzonym spektrum substratowym u wszystkich

10 podejrzanych szczepów E. coli. Szczepy E. coli wytwarzające ESBL i AmpC

charakteryzowały się, poza opornością na wszystkie badane beta-laktamy, wysokim odsetkiem

oporności w stosunku do innych badanych antybiotyków. W porównaniu z 2020 r. stwierdzono

nieznaczny spadek wyników dodatnich. Nie stwierdzono obecności E. coli zdolnych do

wytwarzania ESBL lub AmpC w żadnej próbce mleka owczego i wynik uzyskany w 2021 r.

był analogiczny do rezultatów z 2020 r. Pałeczki E. coli wytwarzających karbapenemazy

identyfikowano w 2021 r. przy zastosowaniu techniki MALDI-TOF, a na podłożu

chromogennym uzyskano wzrost 1 szczepu E. coli, który był jednak wrażliwy na karbapenemy.

Dla porównania w analogicznym okresie 2020 r. uzyskano wzrost dwóch szczepów. Ogółem z

Ϯϯϱ

mleka krowiego wyosobniono w 2021 r. 32 szczepy Enterococcus spp., w tym 20

zidentyfikowano jako E. faecalis, 6 jako E. faecium, 3 – E. durans i 3 – Enterococcus

casseliflavus (E. casseliflavus). Spośród szczepów E. faecalis 11 wykazywało oporność

na tetracykliny, 8 na chloramfenikol, 8 na erytromycynę, 6 na gentamycynę i 1 na linezolid.

Ogółem 11 szczepów wykazywało oporność na co najmniej 3 grupy antybiotyków (szczepy

wielooporne). Spośród 6 szczepów E. faecium 3 były oporne na ampicylinę, 3 na erytromycynę,

2 na tetracyklinę i 1 na tigecyklinę, a 2 szczepy E. faecium wykazywały wielooporność.

Wyosobnione E. durans i E. casseliflavus były wrażliwe na wszystkie badane substancje. Z

próbek pochodzących od owiec wyosobniono w 2021 r. 5 szczepów E. faecalis i 2 szczepy E.

faecium. Uzyskane w 2021 r. rezultaty wskazują na nieznaczny spadek izolacji Enterococcus

spp. w porównaniu do analogicznego okresu 2020 r.

Dotychczasowe wyniki badań próbek mleka krowiego i mleka pochodzącego od owiec

wskazują, że występowanie patogenów alarmowych ma charakter dynamiczny, a zjawisko

oporności na antybiotyki zmienia się każdego roku. Dotychczas nie wykonywano takich badań

na próbkach pochodzących od kóz.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Badania w ramach zadania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na

następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. W pierwszym etapie Programu zakłada się weryfikację stosowanych dotychczas metod

badawczych w odniesieniu do dotychczas badanych próbek mleka krowiego i owczego

oraz ich implementację do niebadanych do tej pory próbek mleka kóz. Ponadto planuje

się wytypowanie lekarzy wolnej praktyki i hodowców, którzy będą pobierać

i dostarczać próbki mleka krów, owiec i kóz z różnych regionów Polski od samic tych

zwierząt, u których wystąpiły stany zapalne wymienia.

2. Planuje się pobranie i zbadanie pod kątem obecności patogenów wieloopornych

150 próbek mleka krowiego oraz po 50 próbek mleka owczego i koziego. Identyfikacja

drobnoustrojów (około 50 izolatów) zostanie przeprowadzona przy użyciu testów

biochemicznych. Ocena oporności na antybiotyki zostanie wykonana metodą MIC,

a geny ją warunkujące będą identyfikowane przy użyciu metod molekularnych.

3. Analiza i opracowanie uzyskanych wyników.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań pod kątem wykrywania obecności patogenów wieloopornych

w 150 próbkach mleka krowiego, 50 próbkach mleka owczego i 50 próbkach mleka

koziego. Identyfikacja drobnoustrojów (około 75 izolatów) zostanie przeprowadzona

przy użyciu testów biochemicznych. Ocena oporności na antybiotyki zostanie

wykonana metodą MIC, a geny ją warunkujące będą identyfikowane przy użyciu metod

molekularnych.

3. Analiza wyników i porównanie ich z wynikami z poprzedniego roku.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

Ϯϯϲ

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań pod kątem wykrywania obecności patogenów wieloopornych

w 150 próbkach mleka krowiego, 50 próbkach mleka owczego i 50 próbkach mleka

koziego. Identyfikacja drobnoustrojów (około 75 izolatów) zostanie przeprowadzona

przy użyciu testów biochemicznych. Ocena oporności na antybiotyki zostanie

wykonana metodą MIC, a geny ją warunkujące będą identyfikowane przy użyciu metod

molekularnych.

3. Analiza wyników i porównanie ich z wynikami z poprzednich dwóch lat.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań pod kątem wykrywania obecności patogenów wieloopornych

w 150 próbkach mleka krowiego, 50 próbkach mleka owczego i 50 próbkach mleka

koziego. Identyfikacja drobnoustrojów (około 75 izolatów) zostanie przeprowadzona

przy użyciu testów biochemicznych. Ocena oporności na antybiotyki zostanie

wykonana metodą MIC, a geny ją warunkujące będą identyfikowane przy użyciu metod

molekularnych.

3. Analiza wyników i porównanie ich z wynikami z trzech poprzednich lat.

4. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuacja badań pod kątem wykrywania obecności patogenów wieloopornych

w 150 próbkach mleka krowiego, 50 próbkach mleka owczego i 50 próbkach mleka

koziego. Identyfikacja drobnoustrojów (około 75 izolatów) zostanie przeprowadzona

przy użyciu testów biochemicznych. Ocena oporności na antybiotyki zostanie

wykonana metodą MIC, a geny ją warunkujące będą identyfikowane przy użyciu metod

molekularnych.

3. Analiza wyników uzyskanych w trakcie realizacji zadania i porównanie ich z wynikami

z poprzednich lat. Określenie dynamiki zmian na przestrzeni 5 lat badań.

4. Opracowanie i przekazanie raportu z badań z 5 lat wraz z analizą wyników i wnioskami

do GIW i MRiRW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane wyniki pozwolą na ocenę występowania „patogenów alarmowych” w próbkach

mleka pochodzących zarówno od krów, jak i owiec i kóz. Szczególnie wartościowe będą wyniki

odnoszące się do występowania zjawiska antybiotykooporności. Jest to o tyle ważne, że mleko

owcze jak i kozie, oprócz krowiego, jest coraz szerzej wykorzystywane przez konsumentów.

7. Kooperanci

Planuje się współpracę z lekarzami weterynarii wolnej praktyki w różnych regionach kraju

w zakresie profilaktyki i zwalczania mastitis w stadach bydła, owiec i kóz, właścicielami ferm

zajmujących się produkcją mleka krowiego, Agencją Restrukturyzacji i Modernizacji

Rolnictwa, jak również grupami producenckimi w zakresie produkcji i przetwórstwa mleka

oraz Regionalnym Związkiem Hodowców Owiec i Kóz (mleko owcze i kozie)

Ϯϯϳ

oraz spółdzielniami mleczarskimi.

ZADANIE NR 56

Oznaczanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe bakterii izolowanych od świń



1. Jednostka wykonująca

Zakład Chorób Świń PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie występowania

oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe u bakterii będących izolatami klinicznymi

pochodzącymi od świń z krajowej populacji.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe jest obecnie istotnym problem nie tylko ze

względu na postępujące utrudnienia i obniżenie skuteczności terapii bakteryjnych chorób świń,

ale również, a może przede wszystkim ze względu na konieczność uwzględnienia narastającej

oporności świńskich izolatów bakterii w ochronie zdrowia publicznego.Oporne drobnoustroje

mogą przemieszczać się w łańcuchu żywnościowym i zasiedlać przewód pokarmowy

człowieka, tworząc rezerwuar bakterii wyposażonych w geny oporności. Z tego względu

bardzo ważne jest określenie w warunkach in vitro oraz monitorowanie oporności patogenów

świń na poszczególne środki przeciwdrobnoustrojowe.

Z reguły szczepy oporne na określony środek przeciwdrobnoustrojowy w populacji danego

gatunku bakterii stanowią niewielki odsetek. Pojawianie się ich jest uwarunkowane

spontanicznymi mutacjami albo transferem genu oporności od szczepów niewrażliwych na

dany

środek

przeciwdrobnoustrojowy.

Efektem

zastosowania

środków

przeciwdrobnoustrojowych jest eliminacja szczepów wrażliwych z jednoczesnym przeżyciem

bakterii opornych, co w konsekwencji sprzyja zmianie proporcji między szczepami wrażliwymi

i opornymi na korzyść tych drugich (selekcja).

Do drobnoustrojów, które stanowią przyczynę bakteryjnych chorób świń i które

jednocześnie mogą stanowić rezerwuar lekooporności dla patogenów ludzkich należą

Streptococcus suis (S. suis), Actinobacillus pleuropneumoniae (A. pleuropneumoniae), E. coli,

Glaesserella (Haemophilus) parasuis (G. parasuis), Trueperella pyogenes (T. Pyogenes),

Pasteurella multocida (P. multocida), Bordetella bronchiseptica (B. bronchiseptica). Część z

wymienionych: E. coli, S. suis czy P. multocida ma również duże znaczenie zoonotyczne.

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Zadanie było realizowane w ramach programu wieloletniego na lata 2014–2018 i 2019–

2023.

Na podstawie dotychczas prowadzonych badań stwierdzono występowanie wielu szczepów

„nie – dzikich” (NWT) wśród E. coli charakteryzujących się wartościami MIC wyższymi niż

ECOFF (epidemiologiczne punkty odcięcia) rekomendowanymi przez EUCAST, czyli

możliwością występowania oporności na wszystkie chemioterapeutyki, a szczególnie dla

ampicyliny, oksytetracykliny, sulfametoksazolu potencjonowanego TMP, spektynomycyny

oraz enrofloksacyny. Mimo braku granicznych wartości referencyjnych stwierdzono

Ϯϯϴ

występowanie szczególnie wysokich wartości MIC większości szczepów E. coli wobec

tylozyny i tiamuliny.

Mimo braku granicznych wartości referencyjnych stwierdzono występowanie wysokich

wartości MIC wśród szczepów S. suis wobec oksytetracykliny, spektynomycyny,

tulatromycyny, tiamuliny, enrofloksacyny oraz sulfametoksazolu potencjonowanego

trimetoprimem (odpowiednio od kilkudziesięciu do kilku).

Wśród badanych szczepów P. multocida stwierdzono występowanie wysokich wartości

MIC u kilku szczepów wobec sulfametoksazolu potencjonowanego trimetoprimem,

spektynomycyny, oksytetracykliny, a u pojedynczych szczepów wobec ampicyliny, penicyliny,

tulatromycyny, tiamuliny oraz enrofloksacyny.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Zadanie przewiduje pobieranie próbek od świń wykazujących objawy kliniczne choroby

oraz izolację z nich bakterii chorobotwórczych, a następnie badanie oporności uzyskanych

izolatów na wybrane środki przeciwdrobnoustrojowe. Badania te będą prowadzone równolegle

metodą krążkowo-dyfuzyjną oraz metodą MIC (minimalnych stężeń hamujących). Izolacja

klinicznych szczepów bakteryjnych będzie prowadzona w Zakładzie Chorób Świń PIWet – PIB

oraz we współpracujących laboratoriach diagnostycznych.

W latach 2024–2028 przewiduje się wyizolowanie 350 szczepów S. suis, 200 szczepów A.

pleuropneumoniae, 200 szczepów E. coli, 150 szczepów P. multocida 100 szczepów

G. parasuis 50 szczepów T. pyogenes i 25 szczepów B. bronchiseptica. W czasie trwania

Programu jest planowane przebadanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe 1075

izolatów patogennych dla świń bakterii – od 140 do 435 każdego roku. Badania oporności na

środki przeciwdrobnoustrojowe będą wykonywane zgodnie z harmonogramem

na poszczególne lata Programu.

Etap I: 2024 r.

1. Uzgodnienie warunków realizacji zadania z organami Inspekcji Weterynaryjnej,

uzgodnienie harmonogramu nadsyłania szczepów do badań, modyfikacje projektów

uniwersalnych płytek MIC i aktualizacja zestawu środków przeciwdrobnoustrojowych

wykorzystywanych w metodzie krążkowo-dyfuzyjnej.

2. Realizacja planu pobierania próbek we współpracy z lekarzami wolnej praktyki

oraz weterynaryjnymi laboratoriami diagnostycznymi.

3. Izolacja bakterii chorobotwórczych dla świń z otrzymanych próbek i potwierdzanie

przynależności gatunkowej otrzymanych izolatów bakteryjnych metodami MALDITOF MS lub PCR.

4. Prowadzenie badań lekooporności szczepów metodą MIC dla bakterii oraz metodą

krążkowo-dyfuzyjną dla następujących bakterii: 70 szczepów S. suis, 40 szczepów

A. pleuropneumoniae i 30 szczepów P. multocida. Łącznie 140 izolatów (140 próbek)

zaplanowanych do badania w 2024 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie realizacji planu pobierania próbek we współpracy z lekarzami wolnej

praktyki oraz weterynaryjnymi laboratoriami diagnostycznymi.

Ϯϯϵ

3. Izolacja bakterii chorobotwórczych dla świń z otrzymanych próbek i potwierdzanie

przynależności gatunkowej otrzymanych izolatów bakteryjnych metodami MALDITOF MS lub PCR.

4. Prowadzenie badań lekooporności szczepów metodą MIC dla bakterii oraz metodą

krążkowo-dyfuzyjną dla następujących bakterii: 70 szczepów S. suis, 40 szczepów

A. pleuropneumoniae, 30 szczepów P. multocida i 40 szczepów G. parasuis. Łącznie

180 izolatów (180 próbek)w 2025 r.

5. Analiza wyników i porównanie z rezultatami uzyskanymi w latach poprzednich.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie realizacji planu pobierania próbek we współpracy z lekarzami wolnej

praktyki oraz weterynaryjnymi laboratoriami diagnostycznymi.

3. Izolacja bakterii chorobotwórczych dla świń z otrzymanych próbek i potwierdzanie

przynależności gatunkowej otrzymanych izolatów bakteryjnych metodami MALDITOF MS lub PCR.

4. Prowadzenie badań lekooporności szczepów metodą MIC dla bakterii oraz metodą

krążkowo-dyfuzyjną dla następujących bakterii: 70 szczepów S. suis, 40 szczepów

A. pleuropneumoniae i 30 szczepów P. multocida. Łącznie 140 izolatów (140 próbek)

w 2026 r.

5. Analiza wyników i porównanie z rezultatami uzyskanymi w latach poprzednich.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie realizacji planu pobierania próbek we współpracy z lekarzami wolnej

praktyki oraz weterynaryjnymi laboratoriami diagnostycznymi.

3. Izolacja bakterii chorobotwórczych dla świń z otrzymanych próbek i potwierdzanie

przynależności gatunkowej otrzymanych izolatów bakteryjnych metodami MALDITOF MS lub PCR.

4. Prowadzenie badań lekooporności szczepów metodą MIC dla bakterii oraz metodą

krążkowo-dyfuzyjną dla następujących bakterii: 70 szczepów S. suis, 40 szczepów

A. pleuropneumoniae, 30 szczepów P. multocida i 40 szczepów G. parasuis. Łącznie

180 izolatów (180 próbek) w 2027 r.

5. Analiza wyników i porównanie z rezultatami uzyskanymi w latach poprzednich.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie raportu z badań z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Kontynuowanie realizacji planu pobierania próbek we współpracy z lekarzami wolnej

praktyki oraz weterynaryjnymi laboratoriami diagnostycznymi.

3. Izolacja bakterii chorobotwórczych dla świń z otrzymanych próbek i potwierdzanie

przynależności gatunkowej otrzymanych izolatów bakteryjnych metodami MALDITOF MS lub PCR.

4. Prowadzenie badań lekooporności szczepów metodą MIC dla bakterii oraz metodą

ϮϰϬ

krążkowo-dyfuzyjną dla następujących bakterii: 200 szczepów E. coli, 70 szczepów

S. suis, 40 szczepów A. pleuropneumoniae, 30 szczepów P. multocida, 20 szczepów

G. parasuis, 50 szczepów T. pyogenes oraz 25 szczepów B. bronchiseptica. Łącznie 435

izolatów (435 próbek) w 2028 r.

5. Analiza wyników i porównanie z rezultatami uzyskanymi w latach poprzednich.

6. Opracowanie rocznego raportu z badań i przekazanie go do MRiRW i GIW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Uzyskane dane zostaną przekazane do GIW i wykorzystane do sporządzenia sprawozdań.

Na podstawie uzyskanych danych zostanie przeprowadzona ocena sytuacji w zakresie

lekooporności bakterii chorobotwórczych w populacji świń.

7. Kooperanci

Planowana jest współpraca z prywatnymi laboratoriami diagnostycznymi dotycząca

pobierania i przesyłania szczepów bakteryjnych wraz z dokumentacją miejsca pochodzenia

i przypadku klinicznego, a z lekarzami weterynarii wolnej praktyki w zakresie przesyłania

materiału do izolacji patogennych bakterii od chorych świń.



ZADANIE NR 57

Analiza danych dotyczących stosowania przeciwdrobnoustrojowych produktów leczniczych u

wybranych gatunków zwierząt w Polsce oraz gromadzenie danych dotyczących wielkości

sprzedaży weterynaryjnych produktów leczniczych.

1. Jednostka wykonująca

Zakład Farmacji Weterynaryjnej PIWet – PIB

Dział Systemów Informatycznych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest analiza danych dotyczących stosowania przeciwdrobnoustrojowych

weterynaryjnych produktów leczniczych (PWPL) u wybranych gatunków zwierząt w Polsce,

na podstawie wybranych wytycznych rozporządzenia Parlamentu i Rady UE 2019/6 w sprawie

weterynaryjnych produktów leczniczych i uchylającego dyrektywę 2001/82/WE (Dz. Urz. UE

L 4 z 07.01.2019, str. 43, z późn. zm.) oraz EMA. Analizy danych posłużą do oceny trendów

stosowania PWPL w celu planowania działań w obszarze ograniczenia stosowania

przeciwdrobnoustrojowych produktów leczniczych u zwierząt w Polsce.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

Art. 57 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6 z dnia 11 grudnia

2018 r. w sprawie weterynaryjnych produktów leczniczych i uchylającego dyrektywę

2001/82/WE oraz rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2021/578 z dnia 29 stycznia

2021 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6

w odniesieniu do wymogów dotyczących gromadzenia danych na temat wielkości sprzedaży

przeciwdrobnoustrojowych produktów leczniczych oraz ich stosowania u zwierząt (Tekst

mający znaczenie dla EOG) (Dz. Urz. UE L 123 z 09.04.2021, str. 7) i rozporządzenie

wykonawcze Komisji (UE) 2022/209 z dnia 16 lutego 2022 r. ustanawiające format danych,

Ϯϰϭ

które mają być gromadzone i przekazywane w celu określenia wielkości sprzedaży

przeciwdrobnoustrojowych produktów leczniczych oraz ich stosowania u zwierząt zgodnie z

rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6 (Dz. Urz. UE L 35 z

17.02.2022, str. 7) ustalają zasady gromadzenia oraz przesyłania przez państwa członkowskie

Unii Europejskiej do EMA danych dotyczących m.in. stosowania przeciwdrobnoustrojowych

produktów leczniczych stosowanych u zwierząt z podziałem na gatunki zwierząt, od których

lub z których pozyskuje się żywność, i rodzaje przeciwdrobnoustrojowych produktów

leczniczych stosowanych w gospodarstwach, zgodnie z terminami podanymi w art. 57 ust. 5

rozporządzenia 2019/6 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie weterynaryjnych produktów

leczniczych i uchylającego dyrektywę 2001/82/WE.

PIWet – PIB administruje w Polsce systemem teleinformatycznym, do którego przedsiębiorcy

prowadzący

działalność

polegającą

na prowadzeniu

hurtowni

farmaceutycznej

weterynaryjnych produktów leczniczych przekazują dane dotyczące wielkości obrotu

weterynaryjnymi produktami leczniczymi (kwartalne raporty).

W ramach tworzonego w Inspekcji Weterynaryjnej Systemu Informatycznego Inspekcji

Weterynaryjnej (IW-system) będzie działać moduł w postaci elektronicznej książki leczenia

zwierząt, z których lub od których pozyskuje się żywność, będzie on krajowym systemem

pozyskiwania z poziomu gospodarstwa danych dotyczących stosowania m.in. PWPL.

Zasadne jest prowadzenie analizy danych pozyskiwanych w obu obszarach równolegle lub

w przypadku braku funkcjonowania modułu IW-system w postaci elektronicznej książki

leczenia zwierząt, z których lub od których pozyskuje się żywność, co najmniej danych

dotyczących stosowania przeciwdrobnoustrojowych produktów leczniczych u wybranych

gatunków zwierząt, pozyskanych z elektronicznych raportów przekazywanych dobrowolnie do

elektronicznego systemu raportowania danych w PIWet – PIB przez lekarzy weterynarii

pełniących nadzór lekarsko-weterynaryjny w wybranych gospodarstwach w kraju (nie więcej

niż 50 gospodarstw).

4. Wyniki dotychczas realizowanego zadania

Zadanie w tej formie nie było realizowane. Od 2019 r. jest realizowane w PIWet – PIB

zadanie w zakresie monitoringu zużycia PWPL u wybranych gatunków zwierząt w Polsce na

podstawie danych z elektronicznych raportów przekazywanych dobrowolnie do

elektronicznego systemu raportowania danych w PIWet – PIB przez lekarzy weterynarii

pełniących nadzór lekarsko-weterynaryjny nad zwierzętami w gospodarstwach objętych

planem realizacji zadania.

5. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Analiza danych dotyczących stosowania PWPL u wybranych gatunków zwierząt w Polsce

oraz gromadzenie danych dotyczących wielkości sprzedaży weterynaryjnych produktów

leczniczych będą prowadzone na podstawie danych zbieranych sukcesywnie do systemów

gromadzenia danych elektronicznych. W każdym roku prowadzonego zadania będą

analizowane dane gromadzone na bieżąco w IW-systemie lub dane z elektronicznych raportów

przekazywanych dobrowolnie do elektronicznego systemu raportowania danych w PIWet –

PIB przez lekarzy weterynarii pełniących nadzór lekarsko-weterynaryjny nad zwierzętami w

gospodarstwach objętych planem realizacji zadania. Jednocześnie stale będą gromadzone dane

z raportów kwartalnych dotyczących sprzedaży PWPL. Wyniki analiz oraz dane dotyczące

ϮϰϮ

sprzedaży i stosowania PWPL nie mogą być podane do wiadomości opinii publicznej przed

opublikowaniem ich przez EMA za dany rok.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane

dotyczące wielkości obrotu weterynaryjnymi produktami leczniczymi w Polsce.

2. Gromadzenie i analiza danych z 2024 r.

3. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie rocznego z poprzedniego roku do MRiRW.

2. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane dotyczące

wielkości obrotu weterynaryjnymi produktami leczniczymi w Polsce.

3. Gromadzenie i analiza danych z 2025 r.

4. Porównanie i analiza danych z 2024 r. i 2025 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie rocznego raportu z poprzedniego roku do MRiRW.

2. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane dotyczące

wielkości obrotu weterynaryjnymi produktami leczniczymi w Polsce.

3. Gromadzenie i analiza danych z 2026 r.

4. Porównanie i analiza danych z lat 2024–2026.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie rocznego raportu z poprzedniego roku do MRiRW.

2. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane dotyczące

wielkości obrotu weterynaryjnymi produktami leczniczymi w Polsce.

3. Gromadzenie i analiza danych z 2027 r.

4. Porównanie i analiza danych z lat 2024–2027.

5. Opracowanie rocznego raportu z badań.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie rocznego raportu z poprzedniego roku do MRiRW.

2. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane

dotyczące wielkości obrotu weterynaryjnymi produktami leczniczymi w Polsce.

3. Gromadzenie i analiza danych z 2028 r.

4. Porównanie i analiza danych z lat 2024–2028.

5. Opracowanie i przekazanie raportu obejmującego 5 lat prowadzonych analiz do

MRiRW.

6. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Pozyskane informacje mogą być narzędziem wspomagającym w Polsce na poziomie

gospodarstw utrzymujących zwierzęta krajowy system nadzoru nad stosowaniem PWPL u tych

zwierząt, z podziałem na gatunki zwierząt, od których lub z których pozyskuje się żywność, i

rodzaje PWPL.

Ϯϰϯ

7. Kooperanci

Współpraca z Inspekcją Weterynaryjną, hurtowniami farmaceutycznymi weterynaryjnych

produktów leczniczych, lekarzami weterynarii i Urzędem Rejestracji Produktów Leczniczych,

Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.



ZADANIE NR 58

Analiza danych dotyczących wielkości sprzedaży oraz danych z badań jakościowych

wybranych immunologicznych weterynaryjnych produktów leczniczych w Polsce

1. Jednostka wykonująca

Zakład Farmacji Weterynaryjnej PIWet – PIB

Dział Systemów Informatycznych PIWet – PIB

2. Cel zadania

Celem zadania jest stworzenie krajowego zasobu danych gromadzącego kompletne

informacje dotyczące wielkości sprzedaży oraz oceny jakościowej wprowadzonych do obrotu

immunologicznych weterynaryjnych produktów leczniczych (IWPL) w Polsce. Taki zbiór

informacji będzie stanowić jedyne w Polsce narzędzie, które umożliwi analizę trendów

stosowania IWPL na podstawie wielkości sprzedaży w świetle założeń krajowych planów

ograniczenia stosowania PWPL. Działania te pozwolą również na zintegrowanie podejścia

krajowego z europejskim, które wykorzystuje analizę ryzyka do ustalania harmonogramu

badań monitoringowych IWPL. Aspekty te są niezwykle istotne z uwagi na bezpieczeństwo

stosowania IWPL oraz ochronę zdrowia publicznego i zdrowia zwierząt. Pozyskane dane w

połączeniu z danymi zebranymi w ramach zadania nr 57 umożliwią MRiRW i GLW pełną

analizę praktycznych działań lekarzy weterynarii w obszarze ochrony zdrowia zwierząt w

Polsce.

3. Uzasadnienie realizacji zadania

PIWet – PIB zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 1 sierpnia 2016 r. w

sprawie jednostek organizacyjnych, które prowadzą badania jakościowe produktów

leczniczych i produktów leczniczych weterynaryjnych, oraz opłat pobieranych za te badania

(Dz. U. z 2023 r. poz. 1074) prowadzi kontrolę jakości IWPL jako Państwowe Laboratorium

Kontroli Produktów Leczniczych (ang. Official Medicines Control Laboratory – OMCL).

PIWet – PIB wykonuje zarówno kontrolę seryjną wstępną (KSW) IWPL przed

wprowadzeniem ich do obrotu, jak i badania jakościowe tych produktów, które już znajdują się

w obrocie.

Na podstawie KSW są wydawane orzeczenia krajowe oraz certyfikaty OCABR/OBPR

uznawane w Unii Europejskiej. Certyfikaty europejskie dają możliwość skuteczniejszej

identyfikacji poszczególnych serii wprowadzonych do obrotu produktów na podstawie

orzeczeń wydawanych przez całą sieć laboratoriów GEON (General European OMCL

Network), a co za tym idzie zapewnienia obrotu produktami o potwierdzonej jakości w Unii

Europejskiej i harmonizację działań administracyjnych dotyczących IWPL. Badania

jakościowe wykonywane w ramach monitoringu IWPL znajdujących się w obrocie

potwierdzają jakość danej serii produktu.

Ϯϰϰ

Działalność PIWet – PIB jako laboratorium OMCL jest koordynowana przez Europejski

Dyrektoriat ds. Jakości Leków (EDQM) podległy Radzie Europy. Wszystkie działania, w tym

badania laboratoryjne, są prowadzone zgodnie z normą ISO 17025 oraz wytycznymi EDQM,

które stanowią integralną część procedur badawczych, oraz instrukcją PIWet – PIB. PIWet –

PIB posiada autorską, elektroniczną bazę danych w systemie MyLIMS, która pozwala na

sprawną koordynację i zbieranie danych z wszelkich działań związanych z kontrolą jakości

IWPL, w tym trendów ich wprowadzania do obrotu.

Ponadto PIWet – PIB administruje systemem teleinformatycznym zawierającym dane

dotyczące wielkości obrotu, m.in. IWPL w Polsce. Dane te zgodnie z rozporządzeniem Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie przekazywania danych w

kwartalnych raportach dotyczących wielkości obrotu weterynaryjnymi produktami leczniczymi

(Dz. U. poz. 2160) są przekazywane przez przedsiębiorców prowadzących hurtownie

farmaceutyczne.

W ramach tworzonego w Inspekcji Weterynaryjnej IW-system wkrótce w Polsce ma

funkcjonować moduł w postaci elektronicznej książki leczenia zwierząt, z których lub od

których pozyskuje się żywność. Będzie on krajowym systemem pozyskiwania z poziomu

gospodarstwa danych dotyczących stosowania weterynaryjnych produktów leczniczych.

Dzięki danym z ww. źródeł Polska będzie dysponować pełną informacją na temat zarówno

wprowadzania do obrotu, sprzedaży, jak i samego stosowania oraz oceny jakościowej IWPL w

kraju.

4. Metodyka badań i harmonogram realizacji zadania

Metodyka badań będzie obejmowała następujące analizy z elektronicznych baz

1) dane gromadzone w systemie MyLIMS w ramach kontroli seryjnej wstępnej oraz

monitoringu krajowego IWPL w PIWet – PIB;

2) dane dotyczące wielkości sprzedaży IWPL w Polsce z kwartalnych raportów z

hurtowni farmaceutycznych.

W każdym roku realizacji zadania dane będą analizowane i porównywane.

Badania zostaną wykonane w latach 2024–2028 z podziałem na następujące etapy

Etap I: 2024 r.

1. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane.

2. Gromadzenie i analiza danych z 2024 r.

3. Opracowanie rocznego raportu z analizy danych.

Etap II: 2025 r.

1. Przekazanie rocznego raportu z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane.

3. Gromadzenie i analiza danych z 2025 r.

4. Porównanie i analiza danych z 2024 r. i 2025 r.

5. Opracowanie rocznego raportu z analizy danych.

Etap III: 2026 r.

1. Przekazanie rocznego raportu z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane.

3. Gromadzenie i analiza danych z 2026 r.

4. Porównanie i analiza danych z lat 2024–2026.

Ϯϰϱ

5. Opracowanie rocznego raportu z analizy danych.

Etap IV: 2027 r.

1. Przekazanie rocznego raportu z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane.

3. Gromadzenie i analiza danych z 2027 r.

4. Porównanie i analiza danych z lat 2024–2027.

5. Opracowanie rocznego raportu z analizy danych.

Etap V: 2028 r.

1. Przekazanie rocznego raportu z poprzedniego roku do MRiRW i GIW.

2. Aktualizacja systemu teleinformatycznego, do którego są przekazywane dane.

3. Gromadzenie i analiza danych z 2028 r.

4. Porównanie i analiza danych z lat 2024–2028.

5. Opracowanie raportu obejmującego 5 lat prowadzonych analiz danych i przekazanie go

do MRiRW i GIW.

5. Wymierny efekt podjętego zadania i możliwości praktycznego wykorzystania

wyników

Pozyskane informacje mogą być narzędziem wspomagającym krajowy system nadzoru

nad wprowadzaniem do obrotu, sprzedażą oraz stosowaniem IWPL u zwierząt, od których lub

z których pozyskuje się żywność. Umożliwi to przekazywanie spójnych informacji do GIW,

które mogą posłużyć tworzeniu precyzyjnych planów pobierania próbek IWPL na dany rok

kalendarzowy w ramach monitoringowych badań jakości szczepionek weterynaryjnych.

Pozyskane dane w połączeniu z analizą trendów stosowania i sprzedaży PWPL w wymierny

sposób przyczynią się do działań realizowanych w obszarze ochrony zdrowia zwierząt w

Polsce, a w szczególności do walki z antybiotykoopornością. Wyniki przeprowadzonych analiz

pozwolą także na przygotowanie doniesień konferencyjnych lub raportów na potrzeby zarówno

krajowych, jak i europejskich organów nadzoru nad obrotem i jakością IWPL.

6. Kooperanci

Współpraca z Inspekcją Weterynaryjną, hurtowniami farmaceutycznymi produktów

leczniczych weterynaryjnych i Urzędem Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów

Medycznych i Produktów Biobójczych.

Ϯϰϲ

PLAN COROCZNYCH SZKOLEŃ REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU

Tabela 5. Plan corocznych szkoleń realizowanych w ramach Programu

Nr

tematu

1.

Czas

trwania

Temat

Badanie

chemicznych

w

żywności

zwierzęcego i

zwierząt

65/rok

pozostałości

pochodzenia

w tkankach

Liczba osób

Koszt

szkolenia

(w złotych)

3 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

382 261

65/rok

2.

Krajowy program urzędowej

kontroli

w

zakresie

bezpieczeństwa pasz

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 877

65/rok

3.

Wymagania weterynaryjne w

nadzorze i produkcji produktów

pochodzenia zwierzęcego

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 977

65/rok

4.

Podstawy

spożywczego

żywności

zwierzęcego

przetwórstwa

i technologia

pochodzenia

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 927

65/rok

5.

Zwalczanie wybranych chorób

zakaźnych przeżuwaczy i koni

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 577

65/rok

6.

Zagrożenia mikrobiologiczne w

produkcji żywności pochodzenia

zwierzęcego

2 dni/1 cykl

Ϯϰϳ

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 777

65/rok

7.

Parazytozy zwierząt i pasożyty

w

żywności

pochodzenia

zwierzęcego

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 577

65/rok

8.

Choroby zakaźne drobiu

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 777

65/rok

9.

Materiał

biologiczny

pozyskiwanie,

obrót

wymagania weterynaryjne

–

i

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

258 377

65/rok

10.

Choroby owadów użytkowych

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 777

65/rok

11.

Choroby zakaźne zwierząt

akwakultury

i

wymagania

weterynaryjne

w

ochronie

zdrowia

12.

Wybrane choroby zakaźne świń,

nadzór

nad

utrzymaniem,

transportem i handlem z

uwzględnieniem zadań Inspekcji

Weterynaryjnej

13.

Antybiotyki w weterynarii.

Nadzór

nad

stosowaniem,

pozostałościami

substancji

przeciwbakteryjnych

w

żywności

oraz

opornością

bakterii

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 577

65/rok

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 977

65/rok

3 dni/1 cykl

Ϯϰϴ

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

382 511

65/rok

14.

Analiza ryzyka i dynamika

rozprzestrzeniania się infekcji w

populacji zwierząt

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 777

65/rok

15.

Diagnostyka epidemiologiczna z

elementami

epidemiologii

ogólnej i wakcynologii

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 577

65/rok

16.

Warunki utrzymania zwierząt w

kontekście dobrostanu i ich

transportu

17.

Poprawa

konkurencyjności

produkcji zwierzęcej w Polsce

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

257 977

65/rok

2 dni/1 cykl

panel dla pracowników

257 577

CDR i ODR

280/rok

18.

Szkolenia

wynikające

z

aktualnych potrzeb związanych

ze zmianami legislacyjnymi lub

sytuacją epizootyczną

(70 os/1 cykl)

2 dni/4 cykle

Łącznie

panel dla pracowników

Inspekcji

Weterynaryjnej i

wyznaczonych lekarzy

weterynarii

1385/rok

Ϯϰϵ

1 102 182

5 734 059

Koszty bezpośrednie ogółem

Koszty ogólne1)

Ogółem2)

4.

5.

6.

21 450 780

6 093 806

15 356 974

1 690 150

21 682 811

6 163 333

15 519 478

1 698 150

6 869 629

125 000

6 951 699

2025

21 606 512

6 140 275

15 466 237

1 696 150

6 838 464

125 000

6 931 623

2026

21 682 895

6 163 359

15 519 536

1 698 150

6 869 687

125 000

6 951 699

2027

21 958 943

6 247 477

15 711 466

1 703 150

6 928 988

125 000

7 079 328

2028

108 381 941

30 808 250

77 573 691

8 485 750

34 277 029

625 000

Razem (w

złotych)

34 810 912

2)

– 251 –

ϮϱϬ

Koszty zostały skalkulowane w kwotach brutto i nie zawierają kosztów amortyzacji

Koszty ogólne dotyczące finansowania zadań badawczych zostały naliczone stałym ryczałtem i nie przekraczają 45% kosztów bezpośrednich, z wyłączeniem kosztów

usług obcych i bezosobowego funduszu płac, oraz będą naliczane od kosztów faktycznie poniesionych na ten cel.

Usługi obce

3.

6 770 261

125 000

6 896 563

2024

Monitor Polski

1)

Materiały i wyposażenie

bezosobowy fundusz płac

Wynagrodzenia z pochodnymi, w tym

Wyszczególnienie

2.

1.

Lp.

Tabela 6. Kosztorys zbiorczy realizacji zadań badawczych

KOSZTORYS REALIZACJI PROGRAMU

508 000

4. Inne koszty bezpośrednie

Koszty ogólne 1)

1 114 220

44 370

1 130 189

44 370

1 085 819

515 520

430 899

55 400

1 146 488

44 370

1 102 118

523 194

439 524

55 400

40 800

84 000

2026

1 163 105

44 370

1 118 735

531 023

448 312

55 400

40 800

84 000

2027

1 180 057

44 370

1 135 687

539 010

457 277

55 400

40 800

84 000

2028

5 734 059

221 850

5 512 209

2 616 747

2 198 462

277 000

204 000

Razem

(w złotych)

420 000

– 252 –

Ϯϱϭ

Koszty ogólne dotyczące finansowania panelu szkoleniowego zostały naliczone stałym ryczałtem i nie przekraczają 45 % kosztów wynagrodzeń z

pochodnymi, z wyłączeniem bezosobowego funduszu płac oraz kosztów zakupu materiałów, i będą naliczane od kosztów faktycznie poniesionych na ten

cel.

2)

Koszty zostały skalkulowane w kwotach brutto i nie zawierają kosztów amortyzacji

7. Ogółem2)

6.

1 069 850

422 450

3. Usługi obce

5. Koszty bezpośrednie ogółem

55 400

40 800

40 800

2. Materiały

bezosobowy fundusz płac

84 000

2025

84 000

2024

Monitor Polski

1)

Wyszczególnienie

1. Wynagrodzenia z pochodnymi, w

tym

Lp.

Ogółem liczba osób do przeszkolenia corocznie – 1385

Tabela 7. Kosztorys zbiorczy realizacji panelu szkoleniowego realizowanego w ramach Programu

KOSZTORYS ZBIORCZY REALIZACJI PANELU SZKOLENIOWEGO REALIZOWANEGO W RAMACH PROGRAMU

KOSZT REALIZACJI POSZCZEGÓLNYCH ZADAŃ PROGRAMU

Tabela 8. Koszt realizacji poszczególnych zadań Programu

Lp.

Koszt realizacji

(w złotych)

Zadanie

Zadania z zakresu: „Kontroli występowania substancji niedozwolonych w żywności pochodzenia

zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach”

399 810

w tym

1.

2024 r.

Ocena zawartości promieniotwórczych izotopów cezu

2025 r.

w żywności pochodzenia zwierzęcego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

79 962

79 962

79 962

79 962

79 962

5 362 185

w tym

2.

Ocena zagrożenia wynikającego z obecności dioksyn i 2024 r.

związków dioksynopodobnych oraz polibromowanych 2025 r.

difenyloeterów w żywności i paszach

2026 r.

2027 r.

2028 r.

1 072 437

1 072 437

1 072 437

1 072 437

1 072 437

658 465

w tym

3.

2024 r.

Ocena zagrożenia wynikającego z obecności

2025 r.

związków perfluorowanych (PFAS) w żywności

2026 r.

2027 r.

2028 r.

131 693

131 693

131 693

131 693

131 693

1 778 600

w tym

4.

5.

Badania

nad

gronkowcowych

zwierzęcego

występowaniem

w

żywności

enterotoksyn 2024 r.

pochodzenia 2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

Ocena zagrożenia wynikającego z występowania

histaminy w wybranych gatunkach ryb i produktach w tym

rybnych dostępnych na rynku

2024 r.

ϮϱϮ

355 720

355 720

355 720

355 720

355 720

1 363 820

272 764

2025 r.

r.

2025

2026 r.

r.

2026

2027 r.

r.

2027

2028 r.

r.

2028

6.

6.

7.

7.

8.

8.

9.

9.

w tym

tym

w

2024 r.

r.

Ocena wyników

wyników badań

badań kontrolnych

kontrolnych pasz

pasz w

w kierunku

kierunku 2024

Ocena

obecności

i

identyfikacji

gatunkowej

przetworzonego

2025 r.

r.

obecności i identyfikacji gatunkowej przetworzonego 2025

białka

zwierzęcego

i

jego

markerów

białka zwierzęcego i jego markerów

2026 r.

r.

2026

2027 r.

r.

2027

2028 r.

r.

2028

w tym

tym

w

2024 r.

r.

Ocena wyników

wyników badań

badań kontrolnych

kontrolnych pasz

pasz w

w kierunku

kierunku 2024

Ocena

obecności

organizmów

genetycznie 2025

2025 r.

r.

obecności

organizmów

genetycznie

zmodyfikowanych

2026 r.

r.

zmodyfikowanych

2026

2027 r.

r.

2027

2028 r.

r.

2028

w tym

tym

w

2024 r.

Ocena zagrożeń

zagrożeń wynikających

wynikających zz występowania

występowania 2024 r.

Ocena

2025 r.

r.

2025

alkaloidów sporyszu

sporyszu w

w paszach

paszach

alkaloidów

2026 r.

r.

2026

2027 r.

r.

2027

2028 r.

r.

2028

w tym

tym

w

2024 r.

r.

Ocena zagrożeń

zagrożeń wynikających

wynikających zz występowania

występowania 2024

Ocena

alkaloidów tropanowych

tropanowych w

w mieszankach

mieszankach oraz

oraz 2025

2025 r.

r.

alkaloidów

materiałach paszowych

paszowych

2026 r.

r.

materiałach

2026

2027 r.

r.

2027

2028 r.

r.

2028

w tym

tym

w

10.

10.

11.

11.

Ocena zagrożenia

zagrożenia wynikającego

wynikającego zz występowania

występowania 2024

2024 r.

r.

Ocena

substancji

przeciwbakteryjnych

w

paszach

substancji

przeciwbakteryjnych

w

paszach 2025

2025 r.

r.

stosowanych w

w żywieniu

żywieniu zwierząt

zwierząt gospodarskich

gospodarskich

stosowanych

2026 r.

r.

2026

2027 r.

r.

2027

2028 r.

r.

2028

Krajowy program

program badań

badań kontrolnych

kontrolnych pozostałości

pozostałości

Krajowy

zakazanych

lub

niedopuszczonych

substancji w

w tym

tym

zakazanych lub niedopuszczonych substancji

Ϯϱϯ

Ϯϱϯ

272 764

764

272

272 764

764

272

272 764

764

272

272 764

764

272

288 425

425

11 288

257 685

685

257

257 685

685

257

257 685

685

257

257 685

685

257

257 685

685

257

175 600

600

11 175

235 120

120

235

235 120

120

235

235 120

120

235

235 120

120

235

235 120

120

235

008 010

010

11 008

201 602

602

201

201 602

602

201

201 602

602

201

201 602

602

201

201 602

602

201

953 925

925

953

190 785

785

190

190 785

785

190

190 785

785

190

190 785

785

190

190 785

785

190

247 125

125

11 247

249 425

425

249

249 425

425

249

249 425

425

249

249 425

425

249

249 425

425

249

14 279

279 580

farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych 2024 r.

produktów leczniczych u zwierząt i w żywności 2025 r.

pochodzenia zwierzęcego – oparty na analizie ryzyka

2026 r.

w odniesieniu do krajowej produkcji

2027 r.

2028 r.

12.

Krajowy program badań kontrolnych pozostałości w tym

zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych 2024 r.

produktów leczniczych u zwierząt i w żywności 2025 r.

pochodzenia

zwierzęcego

–

oparty

na 2026 r.

randomizowanym nadzorze w odniesieniu do krajowej

2027 r.

produkcji

2028 r.

2 855 916

2 855 916

2 855 916

2 855 916

2 855 916

5 192 735

1 038 547

1 038 547

1 038 547

1 038 547

1 038 547

4 714 765

w tym

13.

14.

15.

Krajowy program badań kontrolnych obecności 2024 r.

zanieczyszczeń środowiskowych w żywności 2025 r.

pochodzenia zwierzęcego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

w tym

2024 r.

Krajowy program kontroli pozostałości pestycydów w

2025 r.

żywności pochodzenia zwierzęcego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

Krajowy program badań kontrolnych pozostałości

w tym

zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych oraz weterynaryjnych 2024 r.

produktów

leczniczych

i

zanieczyszczeń 2025 r.

środowiskowych u zwierząt i w żywności pochodzenia 2026 r.

zwierzęcego – oparty na analizie ryzyka w odniesieniu 2027 r.

do przywozu z państw trzecich

2028 r.

942 953

942 953

942 953

942 953

942 953

5 104 210

1 020 842

1 020 842

1 020 842

1 020 842

1 020 842

2 742 165

548 433

548 433

548 433

548 433

548 433

Zadania z zakresu: „Zdrowie publiczne: Ocena występowania chorób odzwierzęcych”

907 325

16.

Rejestracja występowania wścieklizny (gatunek 1), w tym

wykrywanie zakażeń lyssawirusami EBLV u zwierząt 2024 r.

domowych i wolno żyjących oraz badanie stabilności

2025 r.

miana wirusa w szczepionkach do doustnej

immunizacji lisów przeciwko wściekliźnie pobranych 2026 r.

z terenów, na których została ona zastosowana

2027 r.

2028 r.

17.

Ϯϱϰ

181 465

181 465

181 465

181 465

181 465

886 980

w tym

2024 r.

Nadzór uzupełniający nad grypą ptaków u drobiu i 2025 r.

ptaków dzikich

2026 r.

2027 r.

2028 r.

177 396

177 396

177 396

177 396

177 396

738 530

w tym

18.

Ocena występowania chorób wywołanych przez prątki 2024 r.

z grupy MTBC i MOTT u zwierząt dzikich w różnych 2025 r.

regionach Polski

2026 r.

2027 r.

2028 r.

147 706

147 706

147 706

147 706

147 706

1 270 525

w tym

19.

Ocena sytuacji epidemiologicznej

leptospirozy u świń i koni

w

zakresie

2024 r.

2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

254 105

254 105

254 105

254 105

254 105

679 325

w tym

20.

Ocena aktualnego występowania paratuberkulozy u 2024 r.

bydła w Polsce oraz określenie siewstwa i 2025 r.

rozprzestrzeniania się choroby

2026 r.

2027 r.

2028 r.

135 865

135 865

135 865

135 865

135 865

620 600

w tym

21.

22.

2024 r.

Ocena częstości występowania gorączki Q w stadach

2025 r.

bydła mlecznego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

w tym

Określenie możliwości występowania Bacillus 2024 r.

anthracis na obszarach zalewowych i narażonych na

2025 r.

powodzie w Polsce oraz opracowanie mapy terenów

2026 r.

potencjalnie zagrożonych

2027 r.

2028 r.

23.

124 120

124 120

124 120

124 120

124 120

1 244 840

248 968

248 968

248 968

248 968

248 968

1226 880

Ϯϱϱ

w tym

2024 r.

Ocena występowania Listeria monocytogenes u 2025 r.

zwierząt wolno żyjących na terytorium Polski

2026 r.

2027 r.

2028 r.

245 376

245 376

245 376

245 376

245 376

1 431 995

w tym

24.

2024 r.

Ocena występowania zakażeń Francisella tularensis u

2025 r.

zwierząt wolno żyjących

2026 r.

2027 r.

2028 r.

286 399

286 399

286 399

286 399

286 399

2 814 025

w tym

25.

2024 r.

Ocena sytuacji epidemiologicznej zakażeń Salmonella

2025 r.

u zwierząt

2026 r.

2027 r.

2028 r.

562 805

562 805

562 805

562 805

562 805

2 789 025

26.

w tym

Ocena sytuacji epidemiologicznej dotyczącej 2024 r.

występowania

oporności

na

substancje

2025 r.

przeciwbakteryjne Escherichia coli izolowanych od

2026 r.

zwierząt

2027 r.

2028 r.

557 805

557 805

557 805

557 805

557 805

1 770 700

w tym

27.

Ocena

występowania

i

werotoksycznych

Escherichia

pochodzących z tusz wołowych

charakterystyka 2024 r.

coli

(VTEC) 2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

354 140

354 140

354 140

354 140

354 140

1 582 710

w tym

28.

2024 r.

Występowanie, identyfikacja oraz charakterystyka

2025 r.

Campylobacter izolowanych z tusz drobiu i świń

2026 r.

2027 r.

2028 r.

29.

316 542

316 542

316 542

316 542

316 542

1 626 565

Ϯϱϲ

w tym

Ocena zagrożenia występowania Salmonella spp., 2024 r.

Listeria monocytogenes, Campylobacter spp., Yersinia 2025 r.

spp. i werotoksycznych Escherichia coli w mleku 2026 r.

surowym i produktach mlecznych

2027 r.

2028 r.

325 313

325 313

325 313

325 313

325 313

1 830 368

w tym

30.

2024 r.

Ocena występowania Listeria monocytogenes w

2025 r.

rybach wędzonych w Polsce

2026 r.

2027 r.

2028 r.

241 492

397 219

397 219

397 219

397 219

1 202 860

w tym

31.

Monitoring występowania włośni u typowych 2024 r.

wektorów na obszarach zwiększonego ryzyka 2025 r.

wystąpienia włośnicy

2026 r.

2027 r.

2028 r.

32.

w tym

Określenie dynamiki inwazji tasiemców z rodzaju

Echinococcus w wybranych populacjach lisów w 2024 r.

Polsce oraz ocena możliwości transmisji tych 2025 r.

pasożytów na zwierzęta domowe – w aspekcie 2026 r.

zagrożenia zdrowia ludzi

2027 r.

2028 r.

240 572

240 572

240 572

240 572

240 572

1 191 505

238 301

238 301

238 301

238 301

238 301

1 501 060

w tym

33.

Występowanie

pasożytniczych

pierwotniaków 2024 r.

Toxoplasma gondii w produktach pochodzenia 2025 r.

zwierzęcego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

300 212

300 212

300 212

300 212

300 212

1 544 335

w tym

34.

Ocena występowania pasożytniczych pierwotniaków z 2024 r.

rodzaju Cryptosporidium i Giardia w stadach owiec w 2025 r.

Polsce

2026 r.

2027 r.

2028 r.

35.

Ϯϱϳ

308 867

308 867

308 867

308 867

308 867

1 053 835

w tym

Ocena parazytologicznych zagrożeń dla zdrowia ludzi 2024 r.

i zwierząt związanych z nawozowym wykorzystaniem 2025 r.

odpadów i ubocznych produktów pochodzenia 2026 r.

zwierzęcego

2027 r.

2028 r.

210 767

210 767

210 767

210 767

210 767

1 315 460

w tym

36.

2024 r.

Określenie potencjału zoonotycznego związanego z

2025 r.

występowaniem pasożytów w rybach morskich

2026 r.

2027 r.

2028 r.

263 092

263 092

263 092

263 092

263 092

1 007 700

w tym

37.

2024 r.

Ocena występowania zakażeń wirusem zapalenia

2025 r.

wątroby typu E u świń rzeźnych

2026 r.

2027 r.

2028 r.

201 540

201 540

201 540

201 540

201 540

Zadania z zakresu: „Ochrony zdrowia zwierząt: Ocena stanu występowania chorób zakaźnych

zwierząt gospodarskich i wolno żyjących”

1 439 250

w tym

38.

Ocena występowania seroreagentów dla wirusa 2024 r.

pryszczycy w populacji zwierzątz gatunków

2025 r.

wrażliwych w Polsce oraz różnicowanie zwierząt

2026 r.

szczepionych od zakażonych

2027 r.

2028 r.

287 850

287 850

287 850

287 850

287 850

717 980

w tym

39.

2024 r.

Ocena występowania wirusa choroby guzowatej skóry

2025 r.

bydła (LSD) w owadach będących wektorem

2026 r.

2027 r.

2028 r.

143 596

143 596

143 596

143 596

143 596

1 540 785

w tym

40.

Ocena występowania zakażeń wirusem krwotocznej 2024 r.

choroby zwierzyny płowej (EHDV) i wirusem

2025 r.

Schmallenberg (SBV) w Polsce

2026 r.

2027 r.

Ϯϱϴ

308 157

308 157

308 157

308 157

2028 r.

41.

w tym

Ocena występowania zakażeń herpeswirusem bydła

typ 1 (BHV1), wirusem biegunki bydła i choroby błon 2024 r.

śluzowych (BVD-MD) i wirusem enzootycznej 2025 r.

białaczki bydła (BLV) w populacji buhajów w 2026 r.

centrach pozyskiwania nasienia

2027 r.

2028 r.

308 157

627 470

125 494

125 494

125 494

125 494

125 494

1 256 810

w tym

42.

Ocena rozprzestrzenienia zakażeń oraz zmienności

wirusa zespołu rozrodczo-oddechowego świń

(PRRSV)

2024 r.

2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

251 362

251 362

251 362

251 362

251 362

1 115 735

w tym

43.

Świnie jako rezerwuar wirusów grypy typu A (IAV)

2024 r.

2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

223 147

223 147

223 147

223 147

223 147

1 319 425

w tym

44.

2024 r.

Monitorowanie występowania choroby Aujeszkyego u

2025 r.

dzików

2026 r.

2027 r.

2028 r.

263 885

263 885

263 885

263 885

263 885

1 051 285

w tym

45.

46.

2024 r.

Ocena występowania seroreagentów dla wirusa

2025 r.

pomoru małych przeżuwaczy (PPRV) u owiec i kóz

2026 r.

2027 r.

2028 r.

w tym

Ocena występowania zakażeń lentiwirusami małych 2024 r.

przeżuwaczy (SRLV) oraz herpeswirusem owiec typu

2025 r.

2 (OvHV-2) w Polsce

2026 r.

2027 r.

Ϯϱϵ

210 257

210 257

210 257

210 257

210 257

1 046 225

209 245

209 245

209 245

209 245

2028 r.

209 245

638 095

w tym

47.

Ocena występowania zarazy płucnej bydła (CBPP) 2024 r.

oraz zakaźnej bezmleczności owiec i kóz (CA) w 2025 r.

Polsce

2026 r.

2027 r.

2028 r.

127 619

127 619

127 619

127 619

127 619

1 272 910

w tym

48.

Ocena występowania zakażeń wirusem zapalenia 2024 r.

tętnic koni (EAV) i herpeswirusem koni typu 1 (EHV- 2025 r.

1) u ogierów w Polsce

2026 r.

2027 r.

2028 r.

254 582

254 582

254 582

254 582

254 582

763 095

w tym

49.

Ocena

występowania

zakażeń

Taylorella 2024 r.

equigenitalis, czynnika etiologicznego zakaźnego 2025 r.

zapalenia macicy klaczy (CEM), u ogierów w Polsce 2026 r.

2027 r.

2028 r.

152 619

152 619

152 619

152 619

152 619

2 169 830

w tym

50.

Ocena występowania i charakterystyka wybranych 2024 r.

patogenów drobiu oraz ocena występowania zakażeń 2025 r.

wirusem Zachodniego Nilu

2026 r.

2027 r.

2028 r.

433 966

433 966

433 966

433 966

433 966

1 520 700

w tym

51.

Ocena rozprzestrzenienia zakażeń Mycoplasma 2024 r.

gallisepticum i Mycoplasma meleagridis w stadach 2025 r.

reprodukcyjnych kur i indyków w kraju

2026 r.

2027 r.

2028 r.

304 140

304 140

304 140

304 140

304 140

1 409 200

w tym

52.

Monitorowanie występowania siewstwa bakterii z 2024 r.

rodzaju Chlamydia u drobiu i papugowych

2025 r.

2026 r.

2027 r.

ϮϲϬ

281 840

281 840

281 840

281 840

2028 r.

53.

w tym

Analiza sytuacji epizootycznej na terytorium Polski w

odniesieniu do najgroźniejszych chorób ryb: zakaźnej 2024 r.

martwicy trzustki (IPN), zakaźnej anemii łososi (ISA), 2025 r.

zakażenia herpeswirusem koi (KHV), choroby 2026 r.

śpiących koi (KSD) i jersiniozy

2027 r.

2028 r.

281 840

1 758 250

351 650

351 650

351 650

351 650

351 650

5 485 880

w tym

54.

2024 r.

Monitorowanie stanu zdrowotnego i strat rodzin

2025 r.

pszczelich w krajowych pasiekach

2026 r.

2027 r.

2028 r.

1 097 176

1 097 176

1 097 176

1 097 176

1 097 176

1 612 445

w tym

55.

Ocena występowania „patogenów alarmowych” oraz 2024 r.

monitoring zjawiska narastania oporności na

2025 r.

antybiotyki wybranych szczepów bakteryjnych

2026 r.

izolowanych z mleka krów, owiec i kóz

2027 r.

2028 r.

322 489

322 489

322 489

322 489

322 489

1 446 728

w tym

56.

2024 r.

Oznaczanie

oporności

na

środki

przeciwdrobnoustrojowe bakterii izolowanych od 2025 r.

2026 r.

świń

2027 r.

188 319

264 623

188 324

264 707

2028 r.

540 755

2 043 100

57.

58.

w tym

Analiza

danych

dotyczących

stosowania

przeciwdrobnoustrojowych produktów leczniczych u 2024 r.

wybranych gatunków zwierząt w Polsce oraz 2025 r.

gromadzenie danych dotyczących wielkości sprzedaży 2026 r.

weterynaryjnych produktów leczniczych.

2027 r.

2028 r.

w tym

Analiza danych dotyczących wielkości sprzedaży oraz

danych

z

badań

jakościowych

wybranych 2024 r.

immunologicznych weterynaryjnych produktów 2025 r.

leczniczych w Polsce

2026 r.

2027 r.

Ϯϲϭ

408 620

408 620

408 620

408 620

408 620

640 175

128 035

128 035

128 035

128 035

2028 r.

128 035

Łączny koszt realizacji zadań objętych Programem: 108 381 941 zł

KOSZTORYS REALIZACJI POSZCZEGÓLNYCH TEMATÓW SZKOLENIOWYCH

REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU

Tabela 9. Kosztorys realizacji poszczególnych tematów szkoleniowych realizowanych

w ramach Programu

Lp.

1.

Temat szkolenia

Koszt realizacji

(w złotych)

382 261

w tym

2024 r.

Badanie pozostałości chemicznych w żywności

2025 r.

pochodzenia zwierzęcego i w tkankach zwierząt

2026 r.

2027 r.

2028 r.

74 230

75 319

76 430

77 563

78 719

257 877

w tym

2.

2024 r.

Krajowy program urzędowej kontroli w zakresie

2025 r.

bezpieczeństwa pasz

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50 120

50 833

51 561

52 303

53 060

257 977

w tym

3.

2024 r.

Wymagania weterynaryjne w nadzorze i produkcji

2025 r.

produktów pochodzenia zwierzecego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50 140

50 853

51 581

52 323

53 080

257 927

4.

w tym

Podstawy przetwórstwa spożywczego i technologia

2024 r.

żywności pochodzenia zwierzęcego

2025 r.

2026 r.

ϮϲϮ

50 130

50 843

51 571

2027 r.

2028 r.

52 313

53 070

257 577

w tym

5.

2024 r.

Zwalczanie wybranych chorób zakaźnych przeżuwaczy i

2025 r.

koni

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50 060

50 773

51 501

52 243

53 000

257 777

w tym

6.

2024 r.

Zagrożenia mikrobiologiczne w produkcji żywności

2025 r.

pochodzenia zwierzęcego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50 100

50 813

51 541

52 283

53 040

257 577

w tym

7.

2024 r.

Parazytozy zwierząt i pasożyty w żywności pochodzenia

2025 r.

zwierzęcego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50 060

50 773

51 501

52 243

53 000

257 777

w tym

8.

2024 r.

2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

Choroby zakaźne drobiu

50 100

50 813

51 541

52 283

53 040

258 377

w tym

9.

2024 r.

Materiał biologiczny – pozyskiwanie, obrót i wymagania

2025 r.

weterynaryjne

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50 220

50 933

51 661

52 403

53 160

257 777

10.

w tym

Choroby owadów użytkowych

2024 r.

2025 r.

Ϯϲϯ

50 100

50 813

2026 r.

2027 r.

2028 r.

w tym

11.

2024 r.

Choroby zakaźne zwierząt akwakultury i wymagania

2025 r.

weterynaryjne w ochronie zdrowia

2026 r.

2027 r.

2028 r.

51 541

52 283

53 040

257 577

50 060

50 773

51 501

52 243

53 000

257 977

w tym

12.

Wybrane choroby zakaźne świń, nadzór nad hodowlą, 2024 r.

transportem i handlem z uwzględnieniem zadań Inspekcji 2025 r.

Weterynaryjnej

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50 140

50 853

51 581

52 323

53 080

382 511

w tym

13.

Antybiotyki w weterynarii. Nadzór nad stosowaniem i 2024 r.

pozostałościami substancji przeciwbakteryjnych w 2025 r.

żywności oraz opornością bakterii

2026 r.

2027 r.

2028 r.

w tym

14.

2024 r.

Analiza ryzyka i dynamika rozprzestrzeniania się infekcji

2025 r.

w populacji zwierząt

2026 r.

2027 r.

2028 r.

74 280

75 369

76 480

77 613

78 769

257 777

50 100

50 813

51 541

52 283

53 040

257 577

w tym

z

elementami

2024 r.

2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

15.

Diagnostyka

epidemiologiczna

epidemiologii ogólnej i wakcynologii

16.

Warunki utrzymywania zwierząt w kontekście dobrostanu w tym

i ich transportu

2024 r.

2025 r.

Ϯϲϰ

50 060

50 773

51 501

52 243

53 000

257 977

50 140

50 853

2026 r.

2027 r.

2028 r.

51 581

52 323

53 080

257 577

w tym

17.

2024 r.

Poprawa konkurencyjności produkcji zwierzęcej w Polsce 2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50 060

50 773

51 501

52 243

53 000

1 102 182

w tym

18.

2024 r.

Szkolenia wynikające z aktualnych potrzeb związanych ze

2025 r.

zmianami legislacyjnymi lub sytuacją epizootyczną

2026 r.

2027 r.

2028 r.

214 120

217 216

220 373

223 594

226 879

Łączny koszt realizacji tematów szkoleniowych realizowanych w ramach Programu

5 734 059 zł

Tabela 10. PLANOWANA

LICZBA

ZBADANYCH

PRÓBEK

W

RAMACH

POSZCZEGÓLNYCH ZADAŃ PROGRAMU

Lp.

Zadanie

Liczba próbek

Zadania z zakresu: „Kontroli występowania substancji niedozwolonych w żywności

pochodzenia zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach”

1.

2.

2024 r.

Ocena

zawartości

promieniotwórczych

izotopów cezu w żywności pochodzenia 2025 r.

2026 r.

zwierzęcego

2027 r.

2028 r.

100

100

100

100

100

Ocena zagrożenia wynikającego z obecności 2024 r.

dioksyn i związków dioksynopodobnych oraz 2025 r.

polibromowanych difenyloeterów w żywności 2026 r.

i paszach

2027 r.

2028 r.

160

160

160

Ϯϲϱ

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

– 267 –

Poz. 1476

2024 r.

Ocena zagrożenia wynikającego z obecności

2025 r.

związków perfluorowanych (PFAS) w

2026 r.

żywności

2027 r.

2028 r.

80

80

80

80

80

2024 r.

Badania nad występowaniem enterotoksyn

2025 r.

gronkowcowych w żywności pochodzenia

2026 r.

zwierzęcego

2027 r.

2028 r.

110

110

110

110

110

Ocena

zagrożenia

wynikającego

z 2024 r.

występowania histaminy w wybranych 2025 r.

gatunkach ryb i produktach rybnych 2026 r.

dostępnych na rynku

2027 r.

2028 r.

200

200

200

200

200

Ocena wyników badań kontrolnych pasz w 2024 r.

kierunku obecności i identyfikacji gatunkowej 2025 r.

przetworzonego białka zwierzęcego i jego 2026 r.

markerów

2027 r.

2028 r.

250

250

250

250

250

2024 r.

Ocena wyników badań kontrolnych pasz w 2025 r.

kierunku obecności organizmów genetycznie

2026 r.

zmodyfikowanych

2027 r.

2028 r.

100

100

100

100

100

2024 r.

Ocena zagrożeń wynikających z występowania 2025 r.

alkaloidów sporyszu w paszach

2026 r.

2027 r.

2028 r.

50

50

50

50

50

2024 r.

Ocena zagrożeń wynikających z występowania 2025 r.

alkaloidów tropanowych

2026 r.

w mieszankach oraz materiałach paszowych

2027 r.

2028 r.

50

50

50

Ϯϲϲ

10.

11.

12.

13.

14.

– 268 –

Ocena

zagrożenia

wynikającego

z 2024 r.

występowania substancji przeciwbakteryjnych 2025 r.

w paszach stosowanych w żywieniu zwierząt 2026 r.

gospodarskich

2027 r.

2028 r.

Poz. 1476

50

50

50

50

50

Liczba

próbek

zaplanowanych do badania

jest podana w „Krajowym

programie badań kontrolnych

pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych

Krajowy

program

badań

kontrolnych

oraz

weterynaryjnych

pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych

produktów leczniczych u

substancji farmakologicznie czynnych oraz

zwierząt i w żywności

weterynaryjnych produktów leczniczych u

pochodzenia zwierzęcego –

zwierząt i w żywności pochodzenia

opartym na analizie ryzyka w

zwierzęcego – oparty na analizie ryzyka w

odniesieniu do krajowej

odniesieniu do krajowej produkcji

produkcji”,

który

jest

przygotowywany corocznie, a

liczba wykonywanych badań

jest uzależniona od produkcji

zwierzęcej

w

roku

poprzedzającym planowanie

badań.

Krajowy

program

badań

kontrolnych

pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych 2024 r.

650

substancji farmakologicznie czynnych oraz 2025 r.

650

weterynaryjnych produktów leczniczych u

650

zwierząt i w żywności pochodzenia 2026 r.

650

zwierzęcego – oparty na randomizowanym 2027 r.

nadzorze w odniesieniu do krajowej produkcji 2028 r.

650

Liczba

próbek

zaplanowanych do badania

jest podana w „Krajowym

programie badań kontrolnych

obecności

zanieczyszczeń

środowiskowych w żywności

Krajowy program badań kontrolnych obecności

pochodzenia zwierzęcego”,

zanieczyszczeń środowiskowych w żywności

który jest przygotowywany

pochodzenia zwierzęcego

corocznie,

a

liczba

wykonywanych badań jest

uzależniona od produkcji

zwierzęcej

w

roku

poprzedzającym planowanie

badań.

Krajowy program kontroli pozostałości

pestycydów

w

żywności

pochodzenia 2024 r.

Ϯϲϳ

zwierzęcego

15.

Poz. 1476

2025 r.

200

2026 r.

200

2027 r.

200

2028 r.

200

Liczba

próbek

zaplanowanych do badania

jest podana w „Krajowym

programie badań kontrolnych

pozostałości zakazanych lub

niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych

Krajowy

program

badań

kontrolnych oraz

weterynaryjnych

pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych produktów leczniczych i

substancji farmakologicznie czynnych oraz zanieczyszczeń

weterynaryjnych produktów leczniczych i środowiskowych u zwierząt i

zanieczyszczeń środowiskowych u zwierząt i w w żywności pochodzenia

żywności pochodzenia zwierzęcego – oparty na zwierzęcego – opartym na

analizie ryzyka w odniesieniu do przywozu z analizie ryzyka w odniesieniu

państw trzecich

do przywozu z państw

trzecich”,

który

jest

przygotowywany corocznie, a

liczba wykonywanych badań

jest uzależniona od liczby

przesyłek

w

roku

poprzedzającym planowanie

badań.

Zadania z zakresu: „Zdrowie publiczne: Ocena występowania chorób odzwierzęcych”

16.

17.

18.

Zadanie

polega

na

gromadzeniu

i

opracowywaniu

danych

Rejestracja

występowania

wścieklizny dotyczących

wścieklizny,

(gatunek

1),

wykrywanie

zakażeń badaniu i analizie wszystkich

lyssawirusami EBLV u zwierząt domowych i dodatnio zdiagnozowanych

wolno żyjących oraz badanie stabilności miana przypadków

u

zwierząt

wirusa w szczepionkach do doustnej lądowych i nietoperzy na

immunizacji lisów przeciwko wściekliźnie obecność lyssawirusów. Przy

pobranych z terenów, na których została ona planowaniu zadania nie jest

zastosowana

możliwe określenie liczby

próbek z dodatnim wynikiem,

które mogłyby być poddane

dalszym badaniom.

2024 r.

Nadzór uzupełniający nad grypą ptaków u 2025 r.

drobiu i ptaków dzikich

2026 r.

2027 r.

2028 r.

2500

2500

2500

2500

2500

Ocena występowania chorób wywołanych

przez prątki z grupy MTBC i MOTT u zwierząt 2024 r.

Ϯϲϴ

dzikich w różnych regionach Polski

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

Poz. 1476

2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

250

250

250

250

2024 r.

Ocena sytuacji epidemiologicznej w zakresie 2025 r.

leptospirozy u świń i koni

2026 r.

2027 r.

2028 r.

4200

4200

4200

4200

4200

Ocena

aktualnego

występowania 2024 r.

paratuberkulozy u bydła w Polsce oraz 2025 r.

określenie siewstwa i rozprzestrzeniania się 2026 r.

choroby

2027 r.

2028 r.

1200

1200

1200

1200

1200

2024 r.

Ocena częstości występowania gorączki Q w 2025 r.

stadach bydła mlecznego

2026 r.

2027 r.

2028 r.

300

300

300

300

300

Określenie możliwości występowania Bacillus 2024 r.

anthracis na obszarach zalewowych i 2025 r.

narażonych na powodzie w Polsce oraz

opracowanie mapy terenów potencjalnie 2026 r.

2027 r.

zagrożonych

2028 r.

100

100

100

100

100

2024 r.

Ocena występowania Listeria monocytogenes u 2025 r.

zwierząt wolno żyjących

2026 r.

na terytorium Polski

2027 r.

2028 r.

200

200

200

200

200

2024 r.

Ocena występowania zakażeń Francisella 2025 r.

tularensis u zwierząt wolno żyjących

2026 r.

2027 r.

2028 r.

250

250

250

250

250

Ocena sytuacji epidemiologicznej zakażeń

2024 r.

Salmonella u zwierząt

2025 r.

Ϯϲϵ

26.

27.

28.

29.

30.

31.

32.

– 271 –

Poz. 1476

2026 r.

2027 r.

2028 r.

1200

1200

1200

Ocena sytuacji epidemiologicznej dotyczącej 2024 r.

występowania oporności na substancje 2025 r.

przeciwbakteryjne

Escherichia

coli 2026 r.

izolowanych od zwierząt

2027 r.

2028 r.

550

550

550

550

550

2024 r.

Ocena występowania i charakterystyka 2025 r.

werotoksycznych Escherichia coli (VTEC)

2026 r.

pochodzących z tusz wołowych

2027 r.

2028 r.

150

150

150

150

150

2024 r.

Występowanie,

identyfikacja

oraz 2025 r.

charakterystyka Campylobacter izolowanych z

2026 r.

tusz drobiu i świń

2027 r.

2028 r.

300

300

300

300

300

Ocena zagrożenia występowania Salmonella 2024 r.

spp., Listeria monocytogenes, Campylobacter 2025 r.

spp., Yersinia spp. i werotoksycznych

Escherichia coli w mleku surowym i 2026 r.

2027 r.

produktach mlecznych

2028 r.

100

100

100

100

100

2024 r.

Ocena występowania Listeria monocytogenes 2025 r.

w rybach wędzonych w Polsce

2026 r.

2027 r.

2028 r.

100

180

180

180

180

2024 r.

Monitoring występowania włośni u typowych 2025 r.

wektorów na obszarach zwiększonego ryzyka

2026 r.

wystąpienia włośnicy

2027 r.

2028 r.

500

500

500

500

500

Określenie dynamiki inwazji tasiemców z

rodzaju

Echinococcus

w

wybranych 2024 r.

populacjach lisów w Polsce oraz ocena 2025 r.

ϮϳϬ

33.

34.

35.

36.

37.

– 272 –

Poz. 1476

możliwości transmisji tych pasożytów na 2026 r.

zwierzęta domowe – w aspekcie zagrożenia 2027 r.

zdrowia ludzi

2028 r.

640

640

640

2024 r.

Występowanie pasożytniczych pierwotniaków 2025 r.

Toxoplasma gondii w produktach pochodzenia

2026 r.

zwierzęcego

2027 r.

2028 r.

400

400

400

400

400

2024 r.

Ocena

występowania

pasożytniczych 2025 r.

pierwotniaków z rodzaju Cryptosporidium i

2026 r.

Giardia w stadach owiec w Polsce

2027 r.

2028 r.

200

200

200

200

200

Ocena parazytologicznych zagrożeń dla 2024 r.

zdrowia ludzi i zwierząt związanych 2025 r.

z nawozowym wykorzystaniem odpadów i

ubocznych

produktów

pochodzenia 2026 r.

2027 r.

zwierzęcego

2028 r.

50

50

50

50

50

2024 r.

Określenie

potencjału

zoonotycznego 2025 r.

związanego z występowaniem pasożytów w

2026 r.

rybach morskich

2027 r.

2028 r.

100

100

100

100

100

2024 r.

Ocena występowania zakażeń wirusem 2025 r.

zapalenia wątroby typu E u świń rzeźnych

2026 r.

2027 r.

2028 r.

200

200

200

200

200

Zadania z zakresu: „Ochrony zdrowia zwierząt: Ocena stanu występowania chorób

zakaźnych zwierząt gospodarskich i wolno żyjących”

38.

39.

Ocena występowania seroreagentów dla wirusa 2024 r.

pryszczycy w populacji zwierząt z gatunków 2025 r.

wrażliwych w Polsce oraz różnicowanie 2026 r.

zwierząt szczepionych od zakażonych

2027 r.

2028 r.

Ocena

występowania

wirusa

choroby

Ϯϳϭ

3500

3500

guzowatej skóry bydła (LSD) w owadach 2024 r.

będących wektorem

2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

40.

41.

42.

43.

44.

45.

46.

Ocena występowania zakażeń wirusem 2024 r.

krwotocznej choroby zwierzyny płowej 2025 r.

(EHDV) i wirusem Schmallenberg (SBV) w 2026 r.

Polsce

2027 r.

50

50

50

50

50

2028 r.

3050

3050

3050

3050

3050

Ocena występowania zakażeń herpeswirusem

bydła typ 1 (BHV1), wirusem biegunki bydła i 2024 r.

choroby błon śluzowych (BVD-MD) i wirusem 2025 r.

enzootycznej białaczki bydła (BLV) w 2026 r.

populacji buhajów w centrach pozyskiwania 2027 r.

nasienia

2028 r.

200

200

200

200

200

2024 r.

Ocena rozprzestrzenienia zakażeń oraz 2025 r.

zmienności wirusa zespołu rozrodczo2026 r.

oddechowego świń (PRRSV)

2027 r.

2028 r.

2000

2000

2000

2000

2000

2024 r.

Świnie jako rezerwuar wirusów grypy typu A 2025 r.

(IAV)

2026 r.

2027 r.

2028 r.

2550

2550

2550

2550

2550

2024 r.

choroby 2025 r.

2026 r.

2027 r.

2028 r.

5000

5000

5000

5000

5000

2024 r.

Ocena występowania seroreagentów dla wirusa 2025 r.

pomoru małych przeżuwaczy (PPRV) u owiec

2026 r.

i kóz

2027 r.

2028 r.

Ocena występowania zakażeń lentiwirusami

1000

1000

1000

1000

1000

Monitorowanie

występowania

Aujeszkyego u dzików

ϮϳϮ

47.

48.

49.

– 274 –

Poz. 1476

małych

przeżuwaczy

(SRLV)

oraz 2024 r.

herpeswirusem owiec typu 2 (OvHV-2) w 2025 r.

Polsce

2026 r.

2027 r.

2028 r.

800

800

800

800

800

2024 r.

Ocena występowania zarazy płucnej bydła 2025 r.

(CBPP) oraz zakaźnej bezmleczności owiec i

2026 r.

kóz (CA) w Polsce

2027 r.

2028 r.

1000

1000

1000

1000

1000

2024 r.

Ocena występowania zakażeń wirusem 2025 r.

zapalenia tętnic koni (EAV) i herpeswirusem

2026 r.

koni typu 1 (EHV-1) u ogierów w Polsce

2027 r.

2028 r.

100

100

100

100

100

Ocena występowania zakażeń Taylorella 2024 r.

equigenitalis,

czynnika

etiologicznego 2025 r.

zakaźnego zapalenia macicy klaczy (CEM), u 2026 r.

ogierów w Polsce

2027 r.

100

100

100

100

100

2028 r.

50.

51.

52.

53.

Ocena występowania i charakterystyka 2024 r.

wybranych patogenów drobiu oraz ocena 2025 r.

występowania zakażeń wirusem Zachodniego 2026 r.

Nilu

2027 r.

2028 r.

400

400

400

400

400

2024 r.

Ocena rozprzestrzenienia zakażeń Mycoplasma 2025 r.

gallisepticum i Mycoplasma meleagridis w

stadach reprodukcyjnych kur i indyków w kraju 2026 r.

2027 r.

2028 r.

9000

9000

9000

9000

9000

2024 r.

Monitorowanie

występowania

siewstwa 2025 r.

bakterii z rodzaju Chlamydia u drobiu i

2026 r.

papugowych

2027 r.

2028 r.

Analiza sytuacji epizootycznej na terytorium

900

900

900

Ϯϳϯ

54.

55.

56.

57.

– 275 –

Poz. 1476

Polski w odniesieniu do najgroźniejszych 2024 r.

870

chorób ryb: zakaźnej martwicy trzustki (IPN), 2025 r.

870

zakaźnej anemii łososi (ISA), zakażenia

870

herpeswirusem koi (KHV), choroby śpiących 2026 r.

2027 r.

870

koi (KSD) i jersiniozy

2028 r.

870

Podanie dokładnej liczby

przebadanych próbek nie jest

możliwe, ponieważ zależy od

statusu rodzin pszczelich

wiosną. Według założeń

metodycznych

podczas

wizyty wiosennej próbki są

Monitorowanie stanu zdrowotnego i strat pobierane z tych samych

rodzin pszczelich w krajowych pasiekach

rodzin, co poprzedniego roku

latem. Pobranie próbki jest

niemożliwe w sytuacji, gdy

podczas zimowania rodziny

zginą i towarzyszy temu

syndrom opuszczenia gniazda

(ula) przez pszczoły (brak

materiału do badań).

Ocena

występowania

„patogenów 2024 r.

alarmowych” oraz monitoring zjawiska 2025 r.

narastania oporności na antybiotyki wybranych

szczepów bakteryjnych izolowanych z mleka 2026 r.

2027 r.

krów, owiec i kóz

2028 r.

250

250

250

250

250

2024 r.

140

Oznaczanie

oporności

na

środki 2025 r.

180

przeciwdrobnoustrojowe bakterii izolowanych

2026 r.

140

od świń

2027 r.

180

2028 r.

435

Zadanie będzie polegało na

gromadzeniu

i

analizie

danych

dotyczących

sprzedaży

i

stosowania

przeciwdrobnoustrojowych

Analiza danych dotyczących stosowania weterynaryjnych produktów

przeciwdrobnoustrojowych

produktów leczniczych

(PWPL)

u

leczniczych u wybranych gatunków zwierząt w wybranych

gatunków

Polsce oraz gromadzenie danych dotyczących zwierząt w Polsce, na

wielkości

sprzedaży

weterynaryjnych podstawie

kwartalnych

produktów leczniczych

raportów

z

hurtowni

farmaceutycznych

weterynaryjnych produktów

leczniczych oraz danych z

elektronicznej

książki

leczenia zwierząt, która

Ϯϳϰ

58.

będzie elementem systemu

elektronicznego

zbierania

danych (IW-system) lub z

elektronicznego

systemu

raportowania.

Zadanie będzie polegało na

gromadzeniu

i

analizie

danych dotyczących zarówno

wprowadzania do obrotu,

sprzedaży jak i samego

stosowania

oraz

oceny

jakościowej

immunologicznych

weterynaryjnych produktów

leczniczych

(IWPL)

w

Polsce,

na

podstawie

Analiza danych dotyczących wielkości kwartalnych raportów z

sprzedaży oraz danych z badań jakościowych hurtowni farmaceutycznych

wybranych

immunologicznych weterynaryjnych produktów

weterynaryjnych produktów leczniczych w leczniczych,

danych

z

Polsce

elektronicznej

ksiązki

leczenia zwierząt, która

będzie

elementem

IWsystem, oraz danych z

przeprowadzonych

przez

PIWet – PIB kontroli

seryjnych wstępnych IWPL,

jak

również

badań

jakościowych IWPL, które

będą elementem IW-system

lub

z

elektronicznego

systemu raportowania.



Ϯϳϱ

1.

Podstawy prawne i wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące realizacji poszczególnych zadań

Zadanie: Ocena zawartości

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

promieniotwórczych izotopów

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

cezu w żywności pochodzenia

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

zwierzęcego

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych) (Dz. Urz. UE L 95 z 07.04.2017, str. 1, z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz. U. z 2023 r. poz. 1448)

• Commission Recommendation 2000/473/Euratom of 8 June 2000 on the application of Article 36 of the

Euratom Treaty concerning the monitoring of the levels of radioactivity in the environment for the purpose of

assessing the exposure of the population as a whole OJ L 191, 27.07.2000, p. 37)

• Commission Recommendation 2003/274/EC of 14 April 2003 on the protection and information of the public

with regard to exposure resulting from the continued radioactive caesium contamination of certain wild food

products as a consequence of the accident at the Chernobyl nuclear power station (OJ L 99, 17.4.2003, p. 5556)

Ϯϳϲ

ZADANIA NR 1–15

I. „Kontrola występowania substancji niedozwolonych w żywności pochodzenia zwierzęcego i substancji niepożądanych w paszach”

Nr i tytuł zadania

Tabela 11. Podstawy prawne i wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące realizacji poszczególnych zadań

PODSTAWY PRAWNE I WYTYCZNE KOMISJI EUROPEJSKIEJ DOTYCZĄCE REALIZACJI POSZCZEGÓLNYCH ZADAŃ

2.

Ϯϳϳ

Zadanie: Ocena zagrożenia • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

wynikającego

z

obecności

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

dioksyn

i

związków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

dioksynopodobnych

oraz

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

polibromowanych

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

difenyloeterów w żywności i

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

paszach

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

• Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

• Dyrektywa 2002/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 maja 2002 r. w sprawie niepożądanych

substancji w paszach zwierzęcych (Dz. Urz. WE L 140 z 30.05.2002, str. 10, z późń. zm. – Dz. Urz. UE

Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 36, str. 3)

• Zalecenie Komisji 2004/704/WE z dnia 11 października 2004 r. w sprawie monitorowania poziomu tła

dioksyn i dioksynopochodnych polichlorowanych bifenyli (PCB) w paszach (Dz. Urz. UE L 321 z 22.10.2004,

str. 38)

• Rozporządzenie (WE) nr 183/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 stycznia 2005 r. ustanawiające

wymagania dotyczące higieny pasz (Dz. Urz. UE L 35 z 08.02.2005, str. 1, z późn. zm.)

• Rozporządzenie Rady (Euratom) 2016/52 z dnia 15 stycznia 2016 r. określające maksymalne dozwolone

poziomy skażenia promieniotwórczego żywności i pasz po awarii jądrowej lub w innym przypadku zdarzenia

radiacyjnego oraz uchylające rozporządzenie (Euratom) nr 3954/87 oraz rozporządzenia Komisji (Euratom)

nr 944/89 i (Euratom) nr 770/90 (Dz. Urz. UE L 13 z 20.01.2016, str. 2)

• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 2004 r. w sprawie określenia podmiotów właściwych w

sprawach kontroli po zdarzeniu radiacyjnym żywności i środków żywienia zwierząt na zgodność z

maksymalnymi dopuszczalnymi poziomami skażeń promieniotwórczych (Dz. U. poz. 988)

• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 kwietnia 2004 r. w sprawie wartości poziomów interwencyjnych

dla poszczególnych rodzajów działań interwencyjnych oraz kryteriów odwołania tych działań (Dz. U. poz.

987)

Ϯϳϴ

Zadanie: Ocena zagrożenia • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

wynikającego

z

obecności

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

związków

perfluorowanych

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

(PFAS) w żywności

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

Monitor Polski

3.

• Zalecenie Komisji 2006/794/WE z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie monitorowania poziomu tła dioksyn,

dioksynopochodnych PCB i niedioksynopochodnych PCB w środkach spożywczych (Dz. Urz. UE L 322 z

20.11.2006, str. 24)

• Zalecenie Komisji 2013/711/UE z dnia 3 grudnia 2013 r. w sprawie ograniczenia obecności dioksyn, furanów

i polichlorowanych bifenyli (PCB) w paszy i żywności (Dz. Urz. UE L 323 z 04.12.2013, str. 37)

• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 709/2014 z dnia 20 czerwca 2014 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr

152/2009 odnośnie do oznaczania poziomów dioksyn i polichlorowanych bifenyli (Dz. Urz. UE L 188 z

27.06.2014, str. 1)

• Zalecenie Komisji 2014/663/UE z dnia 11 września 2014 r. zmieniające załącznik do zalecenia 2013/711/UE

w sprawie ograniczenia obecności dioksyn, furanów i bifenyli polichlorowanych (PCB) w paszy i żywności

(Dz. Urz. UE L 272 z 13.09.2014, str. 17)

• Zalecenie Komisji (UE) 2016/688 z dnia 2 maja 2016 r. w sprawie monitorowania i zarządzania w odniesieniu

do obecności dioksyn i polichlorowanych bifenyli (PCB) w rybach i produktach rybołówstwa z regionu Morza

Bałtyckiego (Dz. Urz. UE L 118 z 04.05.2016, str. 16)

• Rozporządzenie Komisji (UE) 2017/644 z dnia 5 kwietnia 2017 r. ustanawiające metody pobierania i analizy

próbek do celów kontroli poziomów dioksyn, dioksynopodobnych polichlorowanych bifenyli i

niedioksynopodobnych polichlorowanych bifenyli w niektórych środkach spożywczych oraz uchylające

rozporządzenie (UE) nr 589/2014 (Dz. Urz. UE L 92 z 06.04.2017, str. 9)

• Zalecenie Komisji 2014/118/UE z dnia 3 marca 2014 r. w sprawie monitorowania śladów bromowanych

opóźniaczy spalania w żywności (Dz. Urz. UE L 65 z 05.03.2014, str. 39)

4.

Ϯϳϵ

Zadanie

Badania

nad • Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

występowaniem

enterotoksyn

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych (Dz. Urz. UE L 338 z 22.12.2005, str. 1, z późn. zm.)

gronkowcowych w żywności • Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

pochodzenia zwierzęcego

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz. Urz. WE L 31 z

01.02.2002, str. 1, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 6, str. 463)

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG (Dz. Urz. UE L 325 z 12.12.2003, str. 31, z

późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 41, str. 344)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

• Zalecenie Komisji 2010/161/UE z dnia 17 marca 2010 r. w sprawie monitorowania substancji

perfluoroalkilowych w żywności (Dz. Urz. UE L 68 z 18.03.2010, str. 22)

• Zalecenie Komisji (UE) 2022/1431 z dnia 24 sierpnia 2022 r. w sprawie monitorowania substancji

perfluoroalkilowych w żywności (Dz. Urz. UE L 221 z 26.08.2022, str. 105)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/1428 z dnia 24 sierpnia 2022 r. ustanawiające metody

pobierania próbek i analizy do celów kontroli substancji perfluoroalkilowych w niektórych środkach

spożywczych (Dz. Urz. UE L 221 z 26.08.2022, str. 66)

Zadanie: Ocena wyników badań

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 z dnia 21 października 2009 r.

kontrolnych pasz w kierunku

określające przepisy sanitarne dotyczące produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych

obecności

i

identyfikacji

6.

Monitor Polski

– 281 –

ϮϴϬ

Zadanie: Ocena zagrożenia

• Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

wynikającego z występowania

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego (Dz. Urz. UE L

histaminy

w

wybranych

139 z 30.04.2004, str. 55. z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 45, str. 14)

gatunkach ryb i produktach

rybnych dostępnych na rynku

• Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych (Dz. Urz. UE L 338 z 22.12.2005, str. 1, z późn. zm.)

• Rozporządzenie Komisji WE nr 2074/2005 z dnia 5 grudnia 2005 r. ustanawiające środki wykonawcze w

odniesieniu do niektórych produktów objętych rozporządzeniem (WE) nr 853/2004 i do organizacji

urzędowych kontroli na mocy rozporządzeń (WE) nr 854/2004 oraz (WE) nr 882/2004, ustanawiające

odstępstwa od rozporządzenia (WE) nr 852/2004 i zmieniające rozporządzenia (WE) nr 853/2004 oraz (WE)

nr 854/2004 (Dz. Urz. UE L 338 z 22.12.2005, str. 27, z późn. zm.)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

• Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

• Ustawa z dnia 16 grudnia 2005 r. o produktach pochodzenia zwierzęcego (Dz. U. z 2023 r. poz. 872)

5.

Ϯϴϭ

gatunkowej

przetworzonego

do spożycia przez ludzi, i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1774/2002 (rozporządzenie o produktach

białka zwierzęcego i jego

ubocznych pochodzenia zwierzęcego) (Dz. Urz. UE L 300 z 14.11.2009, str. 1, z późn. zm.)

markerów

• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 142/2011 z dnia 25 lutego 2011 r. w sprawie wykonania rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 określającego przepisy sanitarne dotyczące produktów

ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi oraz w sprawie wykonania

dyrektywy Rady 97/78/WE w odniesieniu do niektórych próbek i przedmiotów zwolnionych z kontroli

weterynaryjnych na granicach w myśl tej dyrektywy (Dz. Urz. UE L 54 z 26.02.2011, str. 1, z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1149)

• Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lipca 2010 r. KOM(2010)384 pt.: „Druga

mapa drogowa dla TSE Dokument strategiczny w sprawie pasażowalnych encefalopatii gąbczastych na lata

2010–2015” SEK(2010)899

• Rozporządzenie Komisji (WE) nr 152/2009 z dnia 27 stycznia 2009 r. ustanawiające metody pobierania

próbek i dokonywania analiz do celów urzędowej kontroli pasz (Dz. Urz. UE L 54 z 26.02.2009, str. 1, z późn.

zm.)

• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 56/2013 z dnia 16 stycznia 2013 r. zmieniające załączniki I i IV do

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001 ustanawiającego zasady dotyczące

zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych przenośnych gąbczastych encefalopatii (Dz. Urz. UE L 21 z

24.01.2013, str. 3)

• Rozporządzenie Komisji (UE) 2016/27 z dnia 13 stycznia 2016 r. zmieniające załączniki III i IV do

rozporządzenia (WE) nr 999/2001 Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego zasady dotyczące

zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych pasażowalnych encefalopatii gąbczastych (Dz. Urz. UE L 9 z

14.01.2016, str. 4)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2020/1560 z dnia 26 października 2020 r. zmieniające załącznik

VI do rozporządzenia (WE) nr 152/2009 ustanawiający metody analizy dotyczące oznaczania składników

pochodzenia zwierzęcego do celów urzędowej kontroli pasz (Dz. Urz. UE L 357 z 27.10.2020, str. 17)

• Rozporządzenie Komisji (UE) 2021/1372 z dnia 17 sierpnia 2021 r. zmieniające załącznik IV do

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001 w odniesieniu do zakazu karmienia

zwierząt gospodarskich innych niż przeżuwacze, innych niż zwierzęta futerkowe, białkiem pochodzącym od

zwierząt (Dz. Urz. UE L 295 z 18.08.2021, str. 1)

Zadanie

Ocena

zagrożeń • Dyrektywa 2002/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 maja 2002 r. w sprawie niepożądanych

wynikających z występowania

substancji w paszach zwierzęcych (Dz. Urz. WE L 140 z 30.05.2002, str. 10, z późn. zm. – Dz. Urz. UE

alkaloidów sporyszu w paszach

Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 36, str. 3)

• Zalecenie Komisji 2012/154/UE z dnia 15 marca 2012 r. w sprawie monitorowania występowania alkaloidów

sporyszu w paszy i żywności (Dz. Urz. UE L 77 z 16.03.2012, str. 20)

Zadanie

Ocena

zagrożeń • Dyrektywa 2002/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 7 maja 2002 r. w sprawie niepożądanych

wynikających z występowania

substancji w paszach zwierzęcych

alkaloidów tropanowych w • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

mieszankach oraz materiałach

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

paszowych

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

8.

9.

Monitor Polski

– 283 –

ϮϴϮ

Zadanie: Ocena wyników badań • Rozporządzenie (WE) nr 1829/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 września 2003 r. w sprawie

kontrolnych pasz w kierunku

genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy (Dz. Urz. UE L 268 z 18.10.2003, str. 1, z późn. zm. – Dz.

obecności

organizmów

Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 32, str. 432)

genetycznie zmodyfikowanych

• Rozporządzenie (WE) nr 1830/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 września 2003 r. dotyczące

możliwości śledzenia i etykietowania organizmów zmodyfikowanych genetycznie oraz możliwości śledzenia

żywności i produktów paszowych wyprodukowanych z organizmów zmodyfikowanych genetycznie i

zmieniające dyrektywę 2001/18/WE (Dz. Urz. UE L 268 z 18.10.2003, str. 24, z późn. zm. – Dz. Urz. UE

Polskie wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 32, str. 455)

• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 619/2011 z dnia 24 czerwca 2011 r. ustanawiające metody pobierania próbek

i dokonywania analiz do celów urzędowej kontroli paszy pod kątem występowania materiału genetycznie

zmodyfikowanego, dla którego procedura wydawania zezwolenia jest w toku lub dla którego zezwolenie

wygasło (Dz. Urz. UE L 166 z 25.06.2011, str. 9)

• Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych (Dz. U.

z 2022 r. poz. 546)

• Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach

• Ustawa z dnia 13 czerwca 2019 r. o oznakowaniu produktów wytworzonych bez wykorzystania organizmów

genetycznie zmodyfikowanych jako wolnych od tych organizmów (Dz. U. z 2021 r. poz. 763)

7.

Ϯϴϯ

11. Zadanie: Krajowy program • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

badań kontrolnych pozostałości

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

Monitor Polski

10. Zadanie: Ocena zagrożenia • Rozporządzenie (WE) nr 1831/2003 z dnia 22 września 2003 r. w sprawie dodatków stosowanych w żywieniu

wynikającego z występowania

zwierząt (Dz. Urz. UE L 268 z 18.10.2003, str. 29, z późn. zm.–Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne,

substancji przeciwbakteryjnych

rozdz. 3, t. 40, str. 238)

w paszach stosowanych w • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/4 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie

żywieniu zwierząt gospodarskich

wytwarzania, wprowadzania na rynek i stosowania paszy leczniczej, zmieniające rozporządzenie (WE) nr

183/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylające dyrektywę Rady 90/167/EWG (Dz. Urz. UE L 4

z 07.01.2019, str. 1)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/ 74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/ EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

• Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/ 74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/ EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

•

•

•

– 285 –

Ϯϴϰ

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/1644 z dnia 7 lipca 2022 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 o szczególne wymogi dotyczące przeprowadzania kontroli

urzędowych stosowania substancji farmakologicznie czynnych dopuszczonych jako weterynaryjne produkty

lecznicze lub jako dodatki paszowe oraz zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych i ich pozostałości (Dz. Urz. UE L 248 z 26.09.2022, str. 3)

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/1646 z dnia 23 września 2022 r. w sprawie jednolitych

praktycznych rozwiązań dotyczących przeprowadzania kontroli urzędowych w odniesieniu do stosowania

substancji farmakologicznie czynnych dopuszczonych jako weterynaryjne produkty lecznicze lub jako dodatki

paszowe oraz zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych i ich pozostałości, w

sprawie treści wieloletnich krajowych planów kontroli oraz w sprawie szczególnych ustaleń dotyczących ich

opracowywania (Dz. Urz. UE L 248 z 26.09.2022, str. 32)

Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

Rozporządzenie (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

higieny środków spożywczych (Dz. Urz. UE L 139 z 30.04.2004, str. 1, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie

wydanie specjalne, rozdz. 13, t. 34, str. 319)

Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2090 z dnia 19 czerwca 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 w odniesieniu do przypadków podejrzenia lub stwierdzenia

Monitor Polski

•

•

zakazanych

lub

niedopuszczonych

substancji

farmakologicznie czynnych oraz

weterynaryjnych

produktów

leczniczych u zwierząt i w

żywności

pochodzenia

zwierzęcego – oparty na analizie

ryzyka w odniesieniu do krajowej

produkcji

•

•

•

•

– 286 –

Ϯϴϱ

Monitor Polski

•

•

•

•

niezgodności z przepisami Unii dotyczącymi stosowania lub pozostałości substancji farmakologicznie

czynnych dopuszczonych w weterynaryjnych produktach leczniczych lub jako dodatki paszowe bądź

przepisami Unii dotyczącymi stosowania lub pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych (Dz. Urz. UE L 317 z 09.12.2019, str. 28, z późn. zm.)

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/808 z dnia 22 marca 2021 r. w sprawie wydajności metod

analitycznych w odniesieniu do pozostałości substancji farmakologicznie czynnych stosowanych u zwierząt,

od których lub z których pozyskuje się żywność oraz interpretacji wyników, jak również w sprawie metod

stosowanych do pobierania próbek oraz uchylające decyzje 2002/657/WE i 98/179/WE (Dz. Urz. UE L 180 z

21.05.2021, str. 84, z późn. zm.)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 470/2009 z dnia 6 maja 2009 r. ustanawiające

wspólnotowe procedury określania maksymalnych limitów pozostałości substancji farmakologicznie

czynnych w środkach spożywczych pochodzenia zwierzęcego oraz uchylające rozporządzenia rady (EWG) nr

2377/90 oraz zmieniające dyrektywę 2001/82/WE Parlamentu Europejskiego i Rady i rozporządzenie (WE)

nr 726/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz. Urz. UE L 152 z 16.06.2009, str. 11)

Rozporządzenie Komisji (UE) nr 37/2010 z dnia 22 grudnia 2009 r. w sprawie substancji farmakologicznie

czynnych i ich klasyfikacji w odniesieniu do maksymalnych limitów pozostałości w środkach spożywczych

pochodzenia zwierzęcego (Dz. Urz. UE L 15 z 20.01.2010, str. 1, z późn. zm.)

Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/1871 z dnia 7 listopada 2019 r. w sprawie punktów odniesienia dla działań

kontrolnych, dotyczących niedozwolonych substancji farmakologicznie czynnych obecnych w żywności

pochodzenia zwierzęcego oraz uchylające decyzję 2005/34/WE (Dz. Urz. UE L 289 z 08.11.2019, str. 41, z

późn. zm.)

Rozporządzenie Komisji (WE) nr 124/2009 z dnia 10 lutego 2009 r. ustalające maksymalne zawartości w

żywności kokcydiostatyków i histomonostatyków pochodzących z nieuniknionego zanieczyszczenia

krzyżowego tymi substancjami pasz, dla których nie są one przeznaczone (Dz. Urz. UE L 40 z 11.02.2009,

str. 7, z późn. zm.)

Rozporządzenie Rady (EWG) nr 315/93 z dnia 8 lutego 1993 r. ustanawiające procedury Wspólnoty w

odniesieniu do substancji skażających w żywności (Dz. Urz. WE L 37 z 13.02.1993, str. 1, z późn. zm. – Dz.

Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 2, str. 204).

Dyrektywa Rady 96/22/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. dotycząca zakazu stosowania w gospodarstwach

12. Zadanie: Krajowy program • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

badań kontrolnych pozostałości

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

zakazanych

lub

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

niedopuszczonych

substancji

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

farmakologicznie czynnych oraz

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

produktów

weterynaryjnych

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

leczniczych u zwierząt i w

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

pochodzenia

żywności

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

zwierzęcego – oparty na

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

randomizowanym nadzorze w

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

odniesieniu

do

krajowej • Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/1644 z dnia 7 lipca 2022 r. uzupełniające rozporządzenie

produkcji

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 o szczególne wymogi dotyczące przeprowadzania kontroli

urzędowych stosowania substancji farmakologicznie czynnych dopuszczonych jako weterynaryjne produkty

lecznicze lub jako dodatki paszowe oraz zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych i ich pozostałości

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/1646 z dnia 23 września 2022 r. w sprawie jednolitych

praktycznych rozwiązań dotyczących przeprowadzania kontroli urzędowych w odniesieniu do stosowania

substancji farmakologicznie czynnych dopuszczonych jako weterynaryjne produkty lecznicze lub jako dodatki

paszowe oraz zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych i ich pozostałości, w

sprawie treści wieloletnich krajowych planów kontroli oraz w sprawie szczególnych ustaleń dotyczących ich

opracowywania

• Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Rozporządzenie (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

Ϯϴϲ

Monitor Polski

hodowlanych niektórych związków o działaniu hormonalnym, tyreostatycznym i ß-agonistycznym i

uchylająca dyrektywy 81/602/EWG, 88/146/EWG oraz 88/299/EWG (Dz. Urz. WE L 125 z 23.05.1996, str.

3, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 19, str. 64)

•

•

•

– 288 –

Ϯϴϳ

Monitor Polski

•

•

•

•

•

higieny środków spożywczych

Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2090 z dnia 19 czerwca 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 w odniesieniu do przypadków podejrzenia lub stwierdzenia

niezgodności z przepisami Unii dotyczącymi stosowania lub pozostałości substancji farmakologicznie

czynnych dopuszczonych w weterynaryjnych produktach leczniczych lub jako dodatki paszowe bądź

przepisami Unii dotyczącymi stosowania lub pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/808 z dnia 22 marca 2021 r. w sprawie wydajności metod

analitycznych w odniesieniu do pozostałości substancji farmakologicznie czynnych stosowanych u zwierząt,

od których lub z których pozyskuje się żywność, oraz interpretacji wyników, jak również w sprawie metod

stosowanych do pobierania próbek oraz uchylające decyzje 2002/657/WE i 98/179/WE

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 470/2009 z dnia 6 maja 2009 r. ustanawiające

wspólnotowe procedury określania maksymalnych limitów pozostałości substancji farmakologicznie

czynnych w środkach spożywczych pochodzenia zwierzęcego oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG)

nr 2377/90 oraz zmieniające dyrektywę 2001/82/WE Parlamentu Europejskiego i Rady i rozporządzenie (WE)

nr 726/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady

Rozporządzenie Komisji (UE) nr 37/2010 z dnia 22 grudnia 2009 r. w sprawie substancji farmakologicznie

czynnych i ich klasyfikacji w odniesieniu do maksymalnych limitów pozostałości w środkach spożywczych

pochodzenia zwierzęcego

Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/1871 z dnia 7 listopada 2019 r. w sprawie punktów odniesienia dla działań

kontrolnych, dotyczących niedozwolonych substancji farmakologicznie czynnych obecnych w żywności

pochodzenia zwierzęcego oraz uchylające decyzję 2005/34/WE

Rozporządzenie Komisji (WE) nr 124/2009 z dnia 10 lutego 2009 r. ustalające maksymalne zawartości w

żywności kokcydiostatyków i histomonostatyków pochodzących z nieuniknionego zanieczyszczenia

krzyżowego tymi substancjami pasz, dla których nie są one przeznaczone

Rozporządzenie Rady (EWG) nr 315/93 z dnia 8 lutego 1993 r. ustanawiające procedury Wspólnoty w

odniesieniu do substancji skażających w żywności

Ϯϴϴ

13. Zadanie: Krajowy program • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

badań kontrolnych obecności

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

zanieczyszczeń środowiskowych

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

w

żywności

pochodzenia

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

zwierzęcego

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/931 z dnia 23 marca 2022 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 poprzez ustanowienie przepisów w zakresie

przeprowadzania kontroli urzędowych dotyczących zanieczyszczeń w żywności (Dz. Urz. UE L 162 z

17.06.2022, str. 7)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/932 z dnia 9 czerwca 2022 r. w sprawie jednolitych

praktycznych rozwiązań dotyczących przeprowadzania kontroli urzędowych w odniesieniu do zanieczyszczeń

w żywności, w sprawie szczególnych treści dodatkowych w wieloletnich krajowych planach kontroli oraz

szczególnych dodatkowych rozwiązań dotyczących przygotowania tych planów (Dz. Urz. UE L 162 z

17.06.2022, str. 13)

• Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Rozporządzenia Komisji (UE) nr 2023/915 z dnia 25 kwietnia 2023 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych

poziomów niektórych zanieczyszczeń w żywności oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1881/2006 (Dz.

• Dyrektywa Rady 96/22/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. dotycząca zakazu stosowania w gospodarstwach

hodowlanych niektórych związków o działaniu hormonalnym, tyreostatycznym i ß-agonistycznym i

uchylająca dyrektywy 81/602/EWG, 88/146/EWG oraz 88/299/EWG

•

•

•

– 290 –

Ϯϴϵ

Monitor Polski

•

•

•

•

•

Urz. UE L 119 z 05.05.2023, str. 103, z późn. zm.).

Rozporządzenie (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

higieny środków spożywczych

Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2090 z dnia 19 czerwca 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 w odniesieniu do przypadków podejrzenia lub stwierdzenia

niezgodności z przepisami Unii dotyczącymi stosowania lub pozostałości substancji farmakologicznie

czynnych dopuszczonych w weterynaryjnych produktach leczniczych lub jako dodatki paszowe bądź z

przepisami Unii dotyczącymi stosowania lub pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/808 z dnia 22 marca 2021 r. w sprawie wydajności metod

analitycznych w odniesieniu do pozostałości substancji farmakologicznie czynnych stosowanych u zwierząt,

od których lub z których pozyskuje się żywność, oraz interpretacji wyników, jak również w sprawie metod

stosowanych do pobierania próbek oraz uchylające decyzje 2002/657/WE i 98/179/WE

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 470/2009 z dnia 6 maja 2009 r. ustanawiające

wspólnotowe procedury określania maksymalnych limitów pozostałości substancji farmakologicznie

czynnych w środkach spożywczych pochodzenia zwierzęcego oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG)

nr 2377/90 oraz zmieniające dyrektywę 2001/82/WE Parlamentu Europejskiego i Rady i rozporządzenie (WE)

nr 726/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady

Rozporządzenie Komisji (UE) nr 37/2010 z dnia 22 grudnia 2009 r. w sprawie substancji farmakologicznie

czynnych i ich klasyfikacji w odniesieniu do maksymalnych limitów pozostałości w środkach spożywczych

pochodzenia zwierzęcego

Rozporządzenie Komisji (UE) 2019/1871 z dnia 7 listopada 2019 r. w sprawie punktów odniesienia dla działań

kontrolnych, dotyczących niedozwolonych substancji farmakologicznie czynnych obecnych w żywności

pochodzenia zwierzęcego oraz uchylające decyzję 2005/34/WE

Rozporządzenie Komisji (WE) nr 124/2009 z dnia 10 lutego 2009 r. ustalające maksymalne zawartości w

żywności kokcydiostatyków i histomonostatyków pochodzących z nieuniknionego zanieczyszczenia

krzyżowego tymi substancjami pasz, dla których nie są one przeznaczone

ϮϵϬ

14. Zadanie: Krajowy program • Rozporządzenie (WE) nr 396/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 lutego 2005 r. w sprawie

kontroli pozostałości pestycydów

najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów w żywności i paszy pochodzenia

w

żywności

pochodzenia

roślinnego i zwierzęcego oraz na ich powierzchni (Dz. Urz. UE L 70 z 16.03.2005, str. 1, z późn. zm.).

zwierzęcego

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/1355 z dnia 12 sierpnia 2021 r. w sprawie krajowych

wieloletnich programów kontroli pozostałości pestycydów ustanawianych przez państwa członkowskie (Dz.

Urz. UE L 291 z 13.08.2021, str. 120)

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2021/2244 z dnia 7 października 2021 r. uzupełniające

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 szczegółowymi przepisami dotyczącymi

kontroli urzędowych w odniesieniu do procedur pobierania próbek pod kątem pozostałości pestycydów w

żywności i paszy (Dz. Urz. UE L 453 z 17.12.2021, str. 1)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/741 z dnia 13 maja 2022 r. dotyczące wieloletniego

skoordynowanego unijnego programu kontroli na lata 2023, 2024 i 2025, mającego na celu zapewnienie

zgodności z najwyższymi dopuszczalnymi poziomami pozostałości pestycydów w żywności pochodzenia

roślinnego i zwierzęcego oraz na jej powierzchni, a także mającego na celu ocenę narażenia konsumenta na te

pozostałości oraz uchylające rozporządzenie wykonawcze (UE) 2021/601 (Dz. Urz. UE L 137 z 16.05.2022,

• Rozporządzenie Rady (EWG) nr 315/93 z dnia 8 lutego 1993 r. ustanawiające procedury Wspólnoty w

odniesieniu do substancji skażających w żywności

Ϯϵϭ

15. Zadanie: Krajowy program • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

badań kontrolnych pozostałości

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

zakazanych

lub

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

niedopuszczonych

substancji

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

farmakologicznie czynnych oraz

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

weterynaryjnych

produktów

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

leczniczych i zanieczyszczeń

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

środowiskowych u zwierząt i w

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

żywności

pochodzenia

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

zwierzęcego – oparty na analizie

ryzyka w odniesieniu do • Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/1644 z dnia 7 lipca 2022 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 o szczególne wymogi dotyczące przeprowadzania kontroli

przywozu z państw trzecich

urzędowych stosowania substancji farmakologicznie czynnych dopuszczonych jako weterynaryjne produkty

lecznicze lub jako dodatki paszowe oraz zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie

czynnych i ich pozostałości

•

•

•

•

•

str. 12)

Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

Dyrektywa Komisji 2002/63/WE z dnia 11 lipca 2002 r. ustanawiająca wspólnotowe metody pobierania

próbek do celów urzędowej kontroli pozostałości pestycydów w produktach pochodzenia roślinnego i

zwierzęcego oraz na ich powierzchni oraz uchylająca dyrektywę 79/700/EWG (Dz. Urz. WE L 187 z

16.07.2002, str. 30, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 36, str. 228)

Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 października 2007 r. w sprawie pobierania próbek żywności w

celu oznaczania poziomów pozostałości pestycydów (Dz. U. poz. 1502)

SANCO/12745/2012, 22-23 November 2021 rev. 13(4), Working document on pesticides to be considered for

inclusion in the national control programmes to ensure compliance with maximum residue levels of pesticides

residues in and on food of plant and snimal origin

ϮϵϮ

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/1646 z dnia 23 września 2022 r. w sprawie jednolitych

praktycznych rozwiązań dotyczących przeprowadzania kontroli urzędowych w odniesieniu do stosowania

substancji farmakologicznie czynnych dopuszczonych jako weterynaryjne produkty lecznicze lub jako dodatki

paszowe oraz zakazanych lub niedopuszczonych substancji farmakologicznie czynnych i ich pozostałości, w

sprawie treści wieloletnich krajowych planów kontroli oraz w sprawie szczególnych ustaleń dotyczących ich

opracowywania

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/931 z dnia 23 marca 2022 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 poprzez ustanowienie przepisów w zakresie

przeprowadzania kontroli urzędowych dotyczących zanieczyszczeń w żywności

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/932 z dnia 9 czerwca 2022 r. w sprawie jednolitych

praktycznych rozwiązań dotyczących przeprowadzania kontroli urzędowych w odniesieniu do zanieczyszczeń

w żywności, w sprawie szczególnych treści dodatkowych w wieloletnich krajowych planach kontroli oraz

szczególnych dodatkowych rozwiązań dotyczących przygotowania tych planów

• Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2019/2090 z dnia 19 czerwca 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 w odniesieniu do przypadków podejrzenia lub stwierdzenia

niezgodności z przepisami Unii dotyczącymi stosowania lub pozostałości substancji farmakologicznie

czynnych dopuszczonych w weterynaryjnych produktach leczniczych lub jako dodatki paszowe bądź z

przepisami Unii dotyczącymi stosowania lub pozostałości zakazanych lub niedopuszczonych substancji

farmakologicznie czynnych

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2021/808 z dnia 22 marca 2021 r. w sprawie wydajności metod

analitycznych w odniesieniu do pozostałości substancji farmakologicznie czynnych stosowanych u zwierząt,

od których lub z których pozyskuje się żywność, oraz interpretacji wyników, jak również w sprawie metod

stosowanych do pobierania próbek oraz uchylające decyzje 2002/657/WE i 98/179/WE

Ϯϵϯ

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (Dz.

U. z 2023 r. poz. 1075)

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zasad dotyczących nadzoru, programów

likwidacji choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku niektórych chorób umieszczonych

w wykazie i niektórych nowo występujących chorób (Dz. Urz. UE L 174 z 03.06.2020, str. 211, z późn. zm.)

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 25 listopada 2005 r. w sprawie zakresu, sposobu i

terminów przekazywania informacji o występowaniu chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi

zwalczania i rejestracji oraz o wynikach monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników

chorobotwórczych, a także związanej z nimi oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe (Dz. U. poz. 2045)

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 stycznia 2005 r. w sprawie zwalczania

wścieklizny (Dz. U. poz. 103)

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie przeprowadzania

ochronnych szczepień lisów wolno żyjących przeciwko wściekliźnie (Dz. U. poz. 1737)

• Ustawa z dnia 6 września 2001 r. – Prawo farmaceutyczne (Dz. U. z 2022 r. poz. 2301, z późn. zm.)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

Monitor Polski

16. Zadanie

Rejestracja

występowania

wścieklizny

(gatunek 1), wykrywanie zakażeń

lyssawirusami EBLV u zwierząt

domowych i wolno żyjących oraz

badanie stabilności miana wirusa

w szczepionkach do doustnej

immunizacji lisów przeciwko

wściekliźnie

pobranych

z

terenów, na których została ona

zastosowana

ZADANIA NR 16–37

II. „Zdrowie publiczne: Ocena występowania chorób odzwierzęcych”

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 470/2009 z dnia 6 maja 2009 r. ustanawiające

wspólnotowe procedury określania maksymalnych limitów pozostałości substancji farmakologicznie

czynnych w środkach spożywczych pochodzenia zwierzęcego oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG)

nr 2377/90 oraz zmieniające dyrektywę 2001/82/WE Parlamentu Europejskiego i Rady i rozporządzenie (WE)

nr 726/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady

• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 37/2010 z dnia 22 grudnia 2009 r. w sprawie substancji farmakologicznie

czynnych i ich klasyfikacji w odniesieniu do maksymalnych limitów pozostałości w środkach spożywczych

pochodzenia zwierzęcego

Zadanie: Nadzór uzupełniający

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

nad grypą ptaków u drobiu i

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

ptaków dzikich

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zasad dotyczących nadzoru, programów

likwidacji choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku niektórych chorób umieszczonych

w wykazie i niektórych nowo występujących chorób

Monitor Polski

18. Zadanie: Ocena występowania • Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

chorób wywołanych przez prątki

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

z grupy MTBC i MOTT u

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

zwierząt dzikich w różnych • Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2018/1629 z dnia 25 lipca 2018 r. zmieniające wykaz chorób

regionach Polski

zamieszczony w załączniku II do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniającego i uchylającego niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”) (Dz. Urz. UE L 272 z 31.10.2018, str. 11)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r w sprawie stosowania

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w tym wykazie (Dz. Urz. UE L 308 z 04.12.2018, str.

21, z późn. zm.)

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/687 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do przepisów dotyczących zapobiegania

niektórym chorobom umieszczonym w wykazie oraz ich zwalczania (Dz. Urz. UE L 174 z 03.06.2020, str.

64, z późn. zm.)

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zasad dotyczących nadzoru, programów

likwidacji choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku niektórych chorób umieszczonych

w wykazie i niektórych nowo występujących chorób

Ϯϵϰ

17.

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”) (Dz. Urz. UE L 84 z 31.03.2016, str. 1, z późn. zm.)

Ϯϵϱ

21. Zadanie

Ocena

częstości • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

występowania gorączki Q w • Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

stadach bydła mlecznego

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

• Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

Monitor Polski

20. Zadanie: Ocena aktualnego • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

występowania paratuberkulozy u • Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

bydła w Polsce oraz określenie

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

siewstwa i rozprzestrzeniania się • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

choroby

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniającego i uchylającego niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt)

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2018/1629 z dnia 25 lipca 2018 r. zmieniające wykaz chorób

zamieszczony w załączniku II do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniającego i uchylającego niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r w sprawie stosowania

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w tym wykazie

19. Zadanie

Ocena

sytuacji • Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

epidemiologicznej w zakresie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

leptospirozy u świń i koni

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 listopada 2004 r. w sprawie zwalczania gruźlicy

bydła (Dz. U. poz. 2585)

22.

Ϯϵϲ

Zadanie: Określenie możliwości

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

występowania Bacillus anthracis

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

na obszarach zalewowych i

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

narażonych na powodzie w

Polsce oraz opracowanie mapy • Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie stosowania

terenów

potencjalnie

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

zagrożonych

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzenienia się chorób umieszczonych w tym wykazie

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2020/2002 z dnia 7 grudnia 2020 r. ustanawiające zasady

stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do powiadamiania

unijnego i sprawozdawczości unijnej w zakresie chorób umieszczonych w wykazie, formatów i procedur

dotyczących przedkładania unijnych programów nadzoru i programów likwidacji choroby i

sprawozdawczości w ich zakresie oraz wnioskowania o uznanie statusu obszaru wolnego od choroby, a także

komputerowego systemu informacyjnego (Dz. Urz. UE L 412 z 08.12.2020, str. 1, z późn. zm.)

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 czerwca 2013 r. zmieniające rozporządzenie w

sprawie wykazu chorób zakaźnych zwierząt podlegających notyfikacji w Unii Europejskiej oraz zakresu,

sposobu i terminów przekazywania informacji o tych chorobach (Dz. U. poz. 850)

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 maja 2005 r. w sprawie zwalczania wąglika (Dz.

U. poz. 750)

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

26.

Ϯϵϳ

Zadanie

Ocena

sytuacji

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

epidemiologicznej

dotyczącej

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

występowania oporności na

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

substancje

przeciwbakteryjne

Escherichia coli izolowanych od • Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2020/1729 z dnia 17 listopada 2020 r. w sprawie monitorowania i

sytuacji • Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

zakażeń

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

zwalczania salmonelli i innych określonych odzwierzęcych czynników chorobotwórczych przenoszonych

przez żywność (Dz. Urz. UE L 325 z 12.12.2003, str. 1, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne,

rozdz. 3, t. 41, str. 328)

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

Zadanie: Ocena występowania

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników

zakażeń Francisella tularensis u

biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych

zwierząt wolno żyjących

na te czynniki (Dz. U. poz. 716, z późn. zm.)

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi ( Dz. U.

z 2023 r. poz. 1284, z późn. zm.)

• Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2018/945 z dnia 22 czerwca 2018 r. w sprawie chorób zakaźnych i

powiązanych szczególnych problemów zdrowotnych, które mają być objęte nadzorem epidemiologicznym, a

także odpowiednich definicji przypadków (Dz. Urz. UE L 170 z 06.07.2018, str. 1)

• OIE Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals 2021, chapter 3.1.22

24.

Monitor Polski

25. Zadanie

Ocena

epidemiologicznej

Salmonella u zwierząt

Zadanie: Ocena występowania

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

Listeria

monocytogenes

u

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

zwierząt wolno żyjących na

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

terytorium Polski

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

23.

sprawozdawczości w zakresie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe u bakterii zoonotycznych i

komensalnych oraz w sprawie uchylenia decyzji wykonawczej 2013/652/UE (Dz. Urz. UE L 387 z

19.11.2020, str. 8)

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Europejski Urząd ds Bezpieczeństwa Żywności. Technical specifications on harmonised monitoring of

antimicrobial resistance in zoonotic and indicator bacteria from food‐producing animals and food. EFSA J.

17, 1-122. doi:10.2903/j.efsa.2019.5709

• Kodeks Żywnościowy. Guidelines on integrated monitoring and surveillance of foodborne antimicrobial

resistance (CXG 94-2021)

– 299 –

Ϯϵϴ

Monitor Polski

27. Zadanie: Ocena występowania i • Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

charakterystyka

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych

Escherichia • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

werotoksycznych

coli (VTEC) pochodzących z tusz • Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

wołowych

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europej-skiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

zwierząt

29.

Ϯϵϵ

Zadanie: Ocena zagrożenia

• Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

występowania Salmonella spp.,

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych

Listeria

monocytogenes,

Campylobacter spp., Yersinia • Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

spp.

i

werotoksycznych

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Escherichia coli w mleku

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

surowym

i

produktach • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

mlecznych

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Rozporządzenie (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

higieny środków spożywczych

• Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

28. Zadanie

Występowanie, • Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

identyfikacja

oraz

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

charakterystyka Campylobacter

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

izolowanych z tusz drobiu i świń • Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

30. Zadanie: Ocena występowania • Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

Listeria monocytogenes w rybach

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych

wędzonych w Polsce

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Rozporządzenie (WE) nr 852/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

higieny środków spożywczych

• Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające

szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

ϯϬϬ

Monitor Polski

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

ϯϬϭ

Zadanie: Określenie dynamiki

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

inwazji tasiemców z rodzaju

Echinococcus w wybranych • Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

Monitor Polski

32.

31. Zadanie

Monitoring • Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2015/1375 z dnia 10 sierpnia 2015 r. ustanawiające szczególne

występowania

włośni

u

przepisy dotyczące urzędowych kontroli w odniesieniu do włośni (Trichinella) w mięsie (Dz. Urz. UE L 212

typowych

wektorów

na

z 11.08.2015, str. 7, z późn. zm.)

obszarach zwiększonego ryzyka • Ustawa z dnia 16 grudnia 2005 r. o produktach pochodzenia zwierzęcego

wystąpienia włośnicy

• Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2019/627 z dnia 15 marca 2019 r. ustanawiające jednolite

praktyczne rozwiązania dotyczące przeprowadzania kontroli urzędowych produktów pochodzenia

zwierzęcego przeznaczonych do spożycia przez ludzi zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego

i Rady (UE) 2017/625 oraz zmieniające rozporządzenie Komisji (WE) nr 2074/2005 w odniesieniu do kontroli

urzędowych (Dz. Urz. UE L 131 z 17.05.2019, str. 51, z późn. zm.)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

ϯϬϮ

33. Zadanie

Występowanie • Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

pasożytniczych pierwotniaków

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

Toxoplasma gondii w produktach

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

pochodzenia zwierzęcego

• European Food Safety Authority, EFSA „Surveillance and monitoring of Toxoplasma in humans, food and

animals, Scientific Opinion of the Panel on Biological Hazards”, The EFSA Journal (2007) 583, 1-64

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• „Multicriteria-Based Ranking for Risk Management of Food-Born Parasites”, Microbiological Risk

Assessment Series (MRA) 23. FAO/WHO 2014

• „WHO estimates of the global burden of foodborne diseases”, Foodborne Disease Burden Epidemiology

Reference Group 2007–2015, WHO 2015

• European Food Safety Authority, EFSA „Public health risks associated with food‐borne parasites” Scientific

Opinion of the Panel on Biological Hazards”, The EFSA Journal 2018; 16(12):5495

• Decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2018/945 z dnia 22 czerwca 2018 r. w sprawie chorób zakaźnych i

powiązanych szczególnych problemów zdrowotnych, które mają być objęte nadzorem epidemiologicznym, a

także odpowiednich definicji przypadków, załącznik I Choroby zakaźne i powiązane szczególne problemy

zdrowotne, które mają być objęte siecią nadzoru epidemiologicznego

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

populacjach lisów w Polsce oraz

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

ocena możliwości transmisji tych

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

pasożytów na zwierzęta domowe • Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) nr 2018/772 z dnia 21 listopada 2017 r. uzupełniające

– w aspekcie zagrożenia zdrowia

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 576/2013 w odniesieniu do profilaktycznych

ludzi

środków zdrowotnych w celu zwalczania zarażenia Echinococcus multilocularis u psów oraz uchylające

rozporządzenie delegowane (UE) nr 1152/2011 (Dz. Urz. UE L 130 z 28.05.2018, str. 1)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 576/2013 z dnia 12 czerwca 2013 r. w sprawie

przemieszczania o charakterze niehandlowym zwierząt domowych oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr

998/2003 (Dz. Urz. UE L 178 z 28.06.2013, str. 1)

35.

ϯϬϯ

Zadanie

Ocena

• Dyrektywa Rady 86/278/EWG z dnia 12 czerwca 1986 r. w sprawie ochrony środowiska, w szczególności

parazytologicznych zagrożeń dla

gleby, w przypadku wykorzystywania osadów ściekowych w rolnictwie (Dz. Urz. WE L 181 z 04.07.1986,

zdrowia ludzi i zwierząt

str. 6, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 1, str. 265)

związanych

z nawozowym

wykorzystaniem odpadów i • Dyrektywa Rady 91/271/EWG z dnia 21 maja 1991 r. dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych (Dz.

ubocznych

produktów

Urz. WE L 135 z 30.05.1991, str. 40, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 15, t. 2,

pochodzenia zwierzęcego

str. 26)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 z dnia 21 października 2009 r.

określające przepisy sanitarne dotyczące produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych

do spożycia przez ludzi i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1774/2002 (rozporządzenie o produktach

ubocznych pochodzenia zwierzęcego)

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1009 z dnia 5 czerwca 2019 r. ustanawiające

przepisy dotyczące udostępniania na rynku produktów nawozowych UE, zmieniające rozporządzenia (WE)

nr 1069/2009 i (WE) nr 1107/2009 oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 2003/2003 (Dz. Urz. UE L 170 z

25.06.2019, str. 1, z późn. zm.)

• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 142/2011 z dnia 25 lutego 2011 r. w sprawie wykonania rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 określającego przepisy sanitarne dotyczące produktów

34. Zadanie: Ocena występowania • Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniającej decyzję

pasożytniczych pierwotniaków z

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

rodzaju

Cryptosporidium

i

Giardia w stadach owiec w • Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia

przez ludzi (Dz. U. poz. 2294)

Polsce

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europej-skiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

ϯϬϰ

36. Zadanie: Określenie potencjału • Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

zoonotycznego związanego z

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję

występowaniem pasożytów w

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

rybach morskich

• Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające

ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa

Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności

• Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2073/2005 z dnia 15 listopada 2005 r. w sprawie kryteriów

mikrobiologicznych dotyczących środków spożywczych

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2019/627 z dnia 15 marca 2019 r. ustanawiające jednolite

praktyczne rozwiązania dotyczące przeprowadzania kontroli urzędowych produktów pochodzenia

zwierzęcego przeznaczonych do spożycia przez ludzi zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego

i Rady (UE) 2017/625 oraz zmieniające rozporządzenie Komisji (WE) nr 2074/2005 w odniesieniu do kontroli

urzędowych

• Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczą-cych zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi oraz w sprawie wykonania

dyrektywy Rady 97/78/WE w odniesieniu do niektórych próbek i przedmiotów zwolnionych z kontroli

weterynaryjnych na granicach w myśl tej dyrektywy

• Rozporządzenie Komisji (UE) nr 294/2013 z dnia 14 marca 2013 r. w sprawie zmiany i sprostowania

rozporządzenia (UE) nr 142/2011 w sprawie wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady

(WE) nr 1069/2009 określającego przepisy sanitarne dotyczące produktów ubocznych pochodzenia

zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi, oraz w sprawie wykonania dyrektywy Rady

97/78/WE w odniesieniu do niektórych próbek i przedmiotów zwolnionych z kontroli weterynaryjnych na

granicach w myśl tej dyrektywy (Dz. Urz. UE L 98 z 06.04.2013, str. 1)

• Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu (Dz. U. z 2023 r. poz. 569, z późn. zm.)

37.

ϯϬϱ

ZADANIA NR 38–58

Monitor Polski

III. „Ochrona zdrowia zwierząt: Ocena stanu występowania chorób zakaźnych zwierząt gospodarskich i wolno żyjących”

Zadanie: Ocena występowania • Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie

zakażeń wirusem zapalenia

monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniającej decyzję

wątroby typu E u świń rzeźnych

Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG

• ECDC, 2019. Options for national testing and surveillance for hepatitis E virus in the EU/EEA – Operational

guidance. Stockholm: ECDC; 2019

• EFSA, 2017. Public health risks associated with hepatitis E virus (HEV) as a food-borne pathogen.

www.efsa.europa.eu/efsajournal; EFSA Journal 2017;15(7):4886. doi: 10.2903/j.efsa.2017.4886

• ECDC, 2017. Hepatitis E in the EU/EEA, 2005-2015. Stockholm: ECDC; 2017.

https://ecdc.europa.eu/en/publications-data/hepatitis-e-eueea-2005-2015

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie kontroli

urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa

żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin i środków

ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE) 2016/429 i

(UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE,

1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylające rozporządzenia Parlamentu

Europej-skiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004, dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG,

90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG

(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych)

40.

ϯϬϲ

Zadanie: Ocena występowania

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

zakażeń wirusem krwotocznej

choroby

zwierzyny

płowej • Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie stosowania

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

(EHDV)

i

wirusem

Schmallenberg (SBV) w Polsce

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w tym wykazie

• Schmallenberg virus: State of Art., EFSA Journal 2014; 12(5): 3681; doi: 10.2903/j.efsa.2014.3681

• WTO: restriction to trade adopted in relation to the occurrence of the Schmallenberg Virus in the European

Union, G/SPS/GEN/1161; 2 July 2012

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

Monitor Polski

39. Zadanie: Ocena występowania • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

wirusa choroby guzowatej skóry

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

bydła (LSD) w owadach

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

będących wektorem

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/687 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do przepisów dotyczących zapobiegania

niektórym chorobom umieszczonym w wykazie oraz ich zwalczania

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/692 z dnia 30 stycznia 2020 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do przepisów dotyczących wprowadzania do

Unii przesyłek niektórych zwierząt, materiału biologicznego i produktów pochodzenia zwierzęcego oraz

przemieszczania ich i postępowania z nimi po ich wprowadzeniu

38. Zadanie: Ocena występowania • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

seroreagentów

dla

wirusa • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 10 lutego 2006 r. w sprawie szczegółowego

pryszczycy w populacji zwierząt

sposobu i trybu zwalczania pryszczycy (Dz. U. poz. 205)

z gatunków wrażliwych w Polsce • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

oraz różnicowanie zwierząt

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

szczepionych od zakażonych

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

ϯϬϳ

42. Zadanie

Ocena • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

rozprzestrzenienia zakażeń oraz • Rozporządzenie Ministra i Rozwoju Wsi z dnia 19 listopada 2012 r. w sprawie określenia wykazu chorób

zmienności

wirusa

zespołu

zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi rejestracji (Dz. U. z 2021 r. poz. 243)

rozrodczo-oddechowego

świń • Podręcznik Testów Diagnostycznych i Szczepionek dla Zwierząt Lądowych Światowej Organizacji Zdrowia

(PRRSV)

Zwierząt (WOAH) (2021). Rozdział 3.9.6 Zespół rozrodczo-oddechowy świń

• Kodeks Zdrowia Zwierząt Lądowych Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt (WOAH) (2021). Rozdział

15.3. Zakażenie wirusem zespołu rozrodczo-oddechowego świń

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie stosowania

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w tym wykazie

• Scientific Opinion of EFSA Panel on Animal Health and Welfare (AHAW). Assessment of listing and

categorisation of animal diseases within the framework of the Animal Health law (Regulation (EU) No

2016.429): porcine reproductive and respiratory syndrome (PRRS). Adopted 30 June 2017. doi

41. Zadanie: Ocena występowania • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

zakażeń herpeswirusem bydła typ

przenośnych chorób zwierzat oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

1 (BHV1), wirusem biegunki

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

bydła i choroby błon śluzowych • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 20 maja 2009 r. w sprawie szczegółowych

(BVD-MD)

i

wirusem

wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do nasienia bydła (Dz. U. z 2014 r. poz. 69)

enzootycznej białaczki bydła • Rozporządzenie delegowane Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r.

(BLV) w populacji buhajów w

uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zasad

centrach pozyskiwania nasienia

dotyczących nadzoru, programów likwidacji choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku

niektórych chorób umieszczonych w wykazie i niektówych nowo eystępujących chorób.

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

44.

ϯϬϴ

Zadanie

Monitorowanie

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 25 listopada 2005 r. w sprawie zakresu, sposobu i

występowania

choroby

terminów przekazywania informacji o występowaniu chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi

Aujeszkyego u dzików

zwalczania i rejestracji oraz wynikach monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników

chorobotwórczych, a także związanej z nimi oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 1 lutego 2006 r. w sprawie wykazu chorób

zakaźnych zwierząt podlegających notyfikacji w Unii Europejskiej oraz zakresu, sposobu i terminów

przekazywania informacji o tych chorobach (Dz. U. z 2014 r. poz. 321)

Monitor Polski

43. Zadanie: Świnie jako rezerwuar • Podręcznik OIE Testów Diagnostycznych i Szczepionek dla Zwierząt Lądowych, rozdział 3.9.7. (2018)

wirusów grypy typu A (IAV)

Wirus grypy świń typu A

• Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), World Organization for Animal Health

(OIE) and World Health Organization (WHO). FAO/OIE/WHO Tripartite Statement on the Pandemic Risk of

Swine Influenza, 9 September 2020

• Pan American Health Organization (PAHO). Influenza at the Human-Animal Interface: PAHO

Recommendations to Strengthen Intersectoral Work for Surveillance, Early Detection, and Investigation, 9

July 2020

• European Center for Disease Prevention and Control (ECDC). Zoonotic influenza. Annual Epidemiological

Report for 2020, August 2021

• WHO Human-Animal Interface web page. Monthly risk assessment summaries of influenza at the humananimal interface

• WHO. Protocol to investigate non-seasonal influenza and other emerging acute respiratory diseases. Geneva;

2018

• FAO guidelines for surveillance of pandemic H1N1/2009 and other influenza viruses in swine populations.

Rome, FAO, March 2010

10.2903/j.efsa.2017.4949

• Komunikat w sprawie stosowania żywych atenuowanych szczepionek przeciwko zespołowi rozrodczooddechowemu świń (PRRS), Główny Inspektorat Weterynarii, 16 grudnia 2019 r.

ϯϬϵ

45. Zadanie: Ocena występowania • Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

seroreagentów

dla

wirusa • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 czerwca 2004 r. w sprawie sposobu i trybu

pomoru małych przeżuwaczy

zwalczania niektórych chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi zwalczania (Dz. U. poz. 1659)

(PPRV) u owiec i kóz

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 1 lutego 2006 r. w sprawie wykazu chorób

• Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 15 marca 2023 r. w sprawie wprowadzenia

programu zwalczania i monitorowania choroby Aujeszkyego u świń (Dz. U. poz. 594)

• Kodeks Zdrowia Zwierząt Lądowych Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt (OIE) (2019). Rozdział 8.2.

Infection with Aujeszky’s disease virus

• OIE Terrestrial Manual 2018 – rozdział 3.1.2 Aujeszky’s disease

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie

przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt

(„Prawo o zdrowiu zwierząt”)

• Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 grudnia 2004 r. w sprawie określenia jednostek

chorobowych, sposobu prowadzenia kontroli oraz zakresu badań kontrolnych zakażeń zwierząt

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1882 z dnia 3 grudnia 2018 r. w sprawie stosowania

niektórych przepisów dotyczących zapobiegania chorobom oraz ich zwalczania do kategorii chorób

umieszczonych w wykazie oraz ustanawiające wykaz gatunków i grup gatunków, z którymi wiąże się znaczne

ryzyko rozprzestrzeniania się chorób umieszczonych w tym wykazie

• Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r. uzupełniające rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 w odniesieniu do zasad dotyczących nadzoru, programów

likwidacji choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku niektórych chorób umieszczonych

w wykazie i niektórych nowo występujących chorób (Tekst mający znaczenie dla EOG)

• Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2023/1071 z dnia 1 czerwca 2023 r. zmieniające niektóre