Uchwała nr 154 Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2022 r. w sprawie przyjęcia "Strategii produktywności 2030"

§ 1. Przyjmuje się „Strategię produktywności 2030”, stanowiącą załącznik do uchwały.

Załącznik nr 1 do „Strategii produktywności 2030”

Załącznik nr 1

do „Strategii produktywności 2030”

Diagnoza do „Strategii produktywności 2030”

Spis treści

SPIS TREŚCI ............................................................................................................................................................................. 1

1. PRODUKTYWNOŚĆ W GOSPODARCE ........................................................................................................................ 3

PRODUKTYWNOŚĆ – DEFINICJA I POMIAR ................................................................................................................................... 3

KONTEKST MIĘDZYNARODOWY: „PARADOKS PRODUKTYWNOŚCI” ................................................................................................. 5

NARASTAJĄCE ZRÓŻNICOWANIE PRODUKTYWNOŚCI POMIĘDZY PRZEDSIĘBIORSTWAMI .................................................................. 7

TECHNOLOGIE CYFROWE A PRODUKTYWNOŚĆ ........................................................................................................................... 8

PRODUKTYWNOŚĆ A ZMIANA STRUKTURALNA............................................................................................................................. 9

PRODUKTYWNOŚĆ W PRZETWÓRSTWIE PRZEMYSŁOWYM ......................................................................................................... 11

DEKOMPOZYCJA WZROSTU PRODUKTYWNOŚCI ........................................................................................................................ 14

PRODUKTYWNOŚĆ – WYMIAR TERYTORIALNY ........................................................................................................................... 16

PRODUKTYWNOŚĆ A INWESTYCJE ........................................................................................................................................... 23

LITERATURA .......................................................................................................................................................................... 27

2.

MATERIAŁO- I ENERGOCHŁONNOŚĆ ....................................................................................................................... 28

WYKORZYSTANIE ZASOBÓW ................................................................................................................................................... 28

GOSPODARKA ODPADAMI, ODZYSK I RECYKLING....................................................................................................................... 32

ZUŻYCIE ENERGII, EFEKTYWNOŚĆ ENERGETYCZNA ................................................................................................................... 35

EKOINNOWACJE ..................................................................................................................................................................... 41

EKOPROJEKTOWANIE (EKODESIGN) ......................................................................................................................................... 42

DOSTĘP DO SUROWCÓW DLA GOSPODARKI .............................................................................................................................. 44

LITERATURA .......................................................................................................................................................................... 45

3.

KOMPETENCJE – UMIEJĘTNOŚCI.............................................................................................................................. 46

LITERATURA .......................................................................................................................................................................... 52

4.

DZIAŁALNOŚĆ PRZEDSIĘBIORSTW ........................................................................................................................... 53

PODSTAWOWE INFORMACJE STATYSTYCZNE ............................................................................................................................ 53

BARIERY W DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ.............................................................................................................................. 54

WSPÓŁPRACA W SYSTEMIE GOSPODARCZYM ........................................................................................................................... 57

INSTYTUCJE WSPIERAJĄCE ROZWÓJ SEKTORA PRZEDSIĘBIORSTW ............................................................................................. 60

MECHANIZMY FINANSOWANIA POTRZEB BIEŻĄCYCH ORAZ INWESTYCYJNYCH SEKTORA PRZEDSIĘBIORSTW................................... 63

ZAAWANSOWANE USŁUGI W POLSKIEJ GOSPODARCE ................................................................................................................ 71

DIAGNOZA I OCENA POLITYKI INWESTYCYJNEJ KRAJU................................................................................................................ 73

LITERATURA .......................................................................................................................................................................... 74

5.

CYFRYZACJA GOSPODARKI I PRZEMYSŁU .............................................................................................................. 77

WPROWADZENIE .................................................................................................................................................................... 77

DOSTĘP I KORZYSTANIE Z INTERNETU ..................................................................................................................................... 79

UMIEJĘTNOŚCI CYFROWE ....................................................................................................................................................... 79

PRZEDSIĘBIORSTWA – POPYT NA IT ........................................................................................................................................ 80

PRZEDSIĘBIORSTWA – PODAŻ IT ............................................................................................................................................. 84

SZANSE ROZWOJU SEKTORA SZTUCZNEJ INTELIGENCJI W POLSCE ............................................................................................ 89

POLSKI SEKTOR ICT W OBLICZU REWOLUCJI SI........................................................................................................................ 90

POLSKI SEKTOR SI ................................................................................................................................................................. 92

SZANSE INWESTYCJI W SI ...................................................................................................................................................... 97

LITERATURA ........................................................................................................................................................................ 101

6.

DZIAŁALNOŚĆ BADAWCZA I ROZWOJOWA, INNOWACJE, POSTĘP TECHNO-LOGICZNY ............................ 103

POZIOM INNOWACYJNOŚCI POLSKIEJ GOSPODARKI ................................................................................................................. 103

AKTYWNOŚĆ INNOWACYJNA FIRM .......................................................................................................................................... 108

POZIOM ZAAWANSOWANIA TECHNOLOGICZNEGO .................................................................................................................... 112

SEKTOR KOSMICZNY ............................................................................................................................................................ 116

WSPÓŁPRACA BIZNESU I NAUKI ............................................................................................................................................. 117

KOMERCJALIZACJA BADAŃ .................................................................................................................................................... 120

LITERATURA ........................................................................................................................................................................ 122

7.

UMIĘDZYNARODOWIENIE GOSPODARKI ............................................................................................................. 124

ROLA KAPITAŁU ZAGRANICZNEGO .......................................................................................................................................... 124

ROLA EKSPORTU .................................................................................................................................................................. 126

LITERATURA ........................................................................................................................................................................ 139

Strona 2 z 139

1. Produktywność w gospodarce

Produktywność – definicja i pomiar

Nazwanie strategii gospodarczej rządu „Strategią produktywności 2030” jest przesądzeniem strategicznym.

Produktywność określonej aktywności to nic innego jak relacja jej efektów do nakładów poniesionych na jej

wykonanie. W tym sensie produktywność jest ogólną miarą sprawności zarządzania i gospodarowania. Wskaźnik

PKB per capita, najczęściej używany w dyskusjach ekonomicznych, jest pochodną tego, jak efektywnie

gospodarka przekształca posiadane zasoby – ludzką pracę, kapitał rzeczowy, dane, zasoby środowiskowe –

w towary i usługi atrakcyjne dla krajowych i zagranicznych konsumentów, a także niezbędne do sprawnego

funkcjonowania państwa, gwarantujące szeroko rozumiane bezpieczeństwa obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.

Na obecnym etapie rozwoju Polski trwały i zrównoważony1 wzrost produktywności można uznać za nadrzędny

cel polityki gospodarczej. Kluczowymi warunkami osiągania tego celu (nie osiągnięcia – gdyż jest to proces, a nie

jednorazowe wydarzenie) są postęp technologiczny oraz innowacyjność, czyli zdolność do tworzenia i wdrażania

nowych rozwiązań produktowych, procesowych, organizacyjnych oraz marketingowych, a także optymalne

wykorzystanie własnych zasobów i potencjału. Są to czynniki decydujące o jakości wzrostu i determinujące jego

trwały i zrównoważony charakter.

Produktywność gospodarki jest mierzona zwykle na dwa uzupełniające się sposoby. Po pierwsze, jako wydajność

pracy, czyli wartość dodana przypadająca na jednostkę pracy (np. na jednego zatrudnionego lub na

przepracowaną godzinę)2. Po drugie, jako łączna produktywność czynników produkcji (ang. total factor

productivity – TFP3), która odzwierciedla wydajność, z jaką zasoby kapitału i pracy są przekształcane w wartość

dodaną. TFP jest parametrem skalującym w równaniu ekonometrycznym i ma sens jedynie matematyczny.

W kategoriach ekonomicznych pożądana jest wyższa wartość TFP, choć jej interpretacja nie jest jednoznaczna.

Zmiana TFP bywa utożsamiana z efektem wprowadzania innowacji technologicznych, jednak takie podejście jest

nadmiernie uproszczone. W rzeczywistości zmiany w TFP uwzględniają również nowe tendencje w zarządzaniu

i organizacji, podniesienie poziomu wiedzy ogólnej, efekty sieci, efekty marki, efekty wynikające z odchyleń

rzeczywistej struktury gospodarki od modelu konkurencji doskonałej czy przesunięcia zasobów (pracy, kapitału)

między różnymi branżami. W porównaniu ze zmianą w wydajności pracy wskaźnik ten być może zawiera zatem

bardziej kompleksową informację4, ale jest bardzo wrażliwy na założenia dotyczące zmiennych i parametrów

modelu ekonometrycznego, w ramach którego dokonuje się jego szacowania (Ghosh, Swati, Kraay, Aart, 2000).

Stąd w dalszej części niniejszej diagnozy słowo „produktywność” będzie używane zamiennie z pojęciem

„wydajność pracy” w sensie wartości dodanej w przeliczeniu na jednostkę pracy. Ilekroć będzie mowa o TFP lub

innym ujęciu produktywności lub wydajności pracy, zostanie to explicite zaznaczone, tak jak w przypadku

poniższego wykresu, który obrazuje produktywność mierzoną jako PKB na przepracowaną godzinę.

1 Zrównoważony w czasie – czyli zapewniający przyszłym pokoleniom możliwość korzystania z zasobów naturalnych; zrównoważony

w przestrzeni – czyli nie dopuszczający do utrwalenia się nadmiernych zróżnicowań terytorialnych; zrównoważony społecznie

(inkluzywny) – czyli pozwalający wszystkim grupom społecznym na korzystanie z podniesionego poziomu dobrobytu.

2

Wartość dodana to różnica pomiędzy wartością produkcji a zużyciem pośrednim. Można ją obliczać na dwa sposoby, które teoretycznie

powinny prowadzić do tego samego wyniku: odejmując ww. zużycie pośrednie (materiałów, surowców, energii) od wartości produkcji

albo sumując korzyści odniesione z procesu produkcji przez wszystkie podmioty (głównie: zysk firmy, wynagrodzenia pracowników,

wpływy podatkowe państwa).

3 Spotyka się też równoznaczne określenie ang. multifactor productivity ( MFP).

4

Obrazuje łączną efektywność wykorzystania pracy i kapitału. Wydajność pracy może wzrosnąć w wyniku czysto ilościowego wzrostu

inwestycji kapitałowych bez zmiany ich zaawansowania technologicznego. TFP jest odporna na ten efekt. Jednak nowe technologie

często wchodzą do gospodarki „ucieleśnione” w inwestycjach kapitałowych i wówczas podnoszą wydajność pracy, ale nie TFP.

Tłumaczy to, dlaczego wzrost wydajności pracy jest szybszy niż wzrost TFP.

Strona 3 z 139

Wykres 1. Produktywność w państwach OECD w 2017 r. (PKB na przepracowaną godzinę)*

100

90

80

70

60

50

40

30

20

0

Irlandia

Norwegia

Luksemburg

Dania

Belgia

Holandia

Szwecja

Francja

Szwajcaria

Niemcy

Austria

Islandia

Finlandia

UK

Kanada

Włochy

Hiszpania

Japonia

Słowacja

Słowenia

Litwa

Nowa Zelandia

Polska

Czechy

Portugalia

Estonia

Węgry

Grecja

Łotwa

Chile

10

* USD w cenach stałych z 2010 r. według parytetu siły nabywczej.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD (stats.oecd.org)

Jak widać (mimo ponadprzeciętnego w ostatnich latach wzrostu produktywności, o którym poniżej) Polska

w ekskluzywnym klubie najbogatszych państw świata należy do członków o względnie niskiej wydajności pracy.

W 2017 r. produktywność Czechów była niemalże identyczna, Słowaków wyższa o 14%, a Niemców o 68%.

W porównaniu z rokiem poprzednim w 2017 r. wyprzedziliśmy w zestawieniu Czechy, Estonię, Grecję,

Portugalię i Węgry. Dalsze podnoszenie produktywności polskiej gospodarki jest koniecznym

warunkiem osiągnięcia głównego celu Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju, jakim jest wzrost poziomu życia

Polaków mierzony wzrostem dochodów gospodarstw domowych. Produktywność (wydajność) pracy generuje

wzrost PKB i dochodów gospodarstw domowych.

Wykres 2. Główne wskaźniki gospodarcze w Polsce (zmiana r/r w %)

12

10

8

PKB per capita

dochód rozporządzalny per capita wg

PPS

wydajność pracy

6

4

2

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Strona 4 z 139

Nadrzędny cel podniesienia produktywności będzie realizowany w ramach Strategii produktywności 2030

przez szereg działań w wielu obszarach szeroko rozumianej polityki gospodarczej. Kluczowe będzie zarówno

zapewnienie ogólnych warunków rozwoju przedsiębiorczości i innowacyjności, jak i indywidualne podejście do

poszczególnych branż, oparte na specyfice każdej z nich. Gospodarka nie jest monolitem mierzonym tylko

i wyłącznie przez zagregowany poziom PKB, ale skomplikowaną siecią wzajemnych powiązań pomiędzy

poszczególnymi branżami. To, w jaki sposób jest ułożona gospodarka i z jakich elementów się składa, nie jest

obojętny dla tempa rozwoju gospodarczego. Proces konwergencji, czyli doganiania gospodarek bogatszych

przez gospodarki biedniejsze, nie jest procesem bezwarunkowym. Wewnętrzna struktura gospodarcza –

udział różnych branż w wytwarzaniu dobrobytu – jest z jednej strony przejawem aktualnego poziomu

rozwoju, a z drugiej determinantą dalszego postępu. Dlatego skuteczna polityka gospodarcza powinna

wspierać zarówno wzrost produktywności i innowacyjności w przekroju całej gospodarki, jak

i stymulować przesuwanie się zasobów pracy i kapitału do sektorów wyróżniających się korzystniejszymi

perspektywami w zakresie wzrostu produktywności, innowacyjności i umiędzynarodowienia. Państwo ma

do dyspozycji szereg instrumentów m.in. regulacyjnych, podatkowych, inwestycyjnych i właścicielskich.

Wyzwanie polega na sprawnym i skoordynowanym zarządzaniu nimi w poszczególnych obszarach polityki

gospodarczej i przemysłowej tak, aby maksymalizować bodźce skłaniające podmioty życia gospodarczego do

generowania i komercjalizacji nowych idei oraz podejmowania ryzyka rozszerzania zakresu działalności.

Kontekst międzynarodowy: „paradoks produktywności”

Główne wyzwania rozwojowe stające przed Polską i globalne megatrendy zostały opisane w Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR), zatem nie ma potrzeby powtarzać ich w niniejszej diagnozie. Warto

natomiast zwrócić uwagę na zjawisko globalnego spowolnienia tempa wzrostu produktywności, które z racji

trudności jego wytłumaczenia w kontekście tempa zachodzących zmian technologicznych dość powszechnie jest

nazywane zagadką lub paradoksem produktywności (ang. productivity puzzle / productivity paradox). Od końca

lat 60. w USA i Europie Zachodniej spada tempo wzrostu produktywności pomimo ewidentnego postępu

technologicznego zwłaszcza w sferze cyfryzacji, która, jak podpowiada zdrowy rozsądek, jest zjawiskiem

pozwalającym tę produktywność radykalnie podnieść. Co więcej, spowolnienie tempa wzrostu produktywności

pogłębiło się od początku XXI wieku. Średnioroczny wzrost wydajności pracy wciąż jest w większości krajów

dodatni, natomiast średnioroczna zmiana TFP dla dość licznej grupy państw w okresie 2007–2016 okazała się

już ujemna (wykresy 3 i 4). Polskę na tle innych państw cechują relatywnie wysokie wartości średniorocznego

wzrostu produktywności, również w porównaniu do innych państw Europy Środkowej i Wschodniej mających

status krajów nadrabiających zaległości w stosunku do krajów Europy Zachodniej. Ma to pokrycie w danych

statystycznych o strukturze zatrudnienia oraz wartości dodanej, wskazujących, że w polskiej gospodarce realnie

zachodzi zmiana strukturalna. Z drugiej strony należy pamiętać, że wysoka stopa wzrostu do pewnego stopnia

jest pochodną niskiej wartości początkowej i jeśli chcemy to zadawalające tempo utrzymać, musimy wykorzystać

nowe źródła zwiększania produktywności. Kwestia ta została w SOR opisana w ramach modelu pięciu pułapek

rozwojowych, a poprawność postawionej tam diagnozy potwierdzają również ustalenia z innych procesów

badawczych. Przykładowo, w raporcie Komisji Europejskiej nt. innowacyjności w Europie wskazano – dla grupy

państw o wysokim PKB – na wyraźną korelację pomiędzy intensywnością nakładów na działalność B+R

a wzrostem TFP w kolejnych latach. W grupie państw Europy Środkowej i Wschodniej taka korelacja nie

występowała, co sugeruje, że wzrost TFP był oparty na czynnikach mniej ściśle powiązanych z innowacyjnością,

takich jak inwestycje zagraniczne, import technologii czy poprawa dostępu do wewnętrznych i zewnętrznych

rynków. Zdaniem autorów raportu bez zwiększenia zdolności innowacyjnej tych gospodarek dalszy wzrost TFP

może być trudny do utrzymania (EC 2018, s. 51).

Strona 5 z 139

Wykres 3. Wydajność pracy jako PKB na przepracowaną godzinę – skumulowany roczny wskaźnik

wzrostu w latach 2007–2016 (PPS w EUR, ceny i kursy z 2010 r.)

Wykres 4. TFP – skumulowany roczny wskaźnik wzrostu w latach 2007–2016

Źródło: EC (2018)

Globalne spowolnienie tempa wzrostu produktywności w państwach rozwiniętych wywołuje ożywioną dyskusję

w kwestii jego przyczyn. Proponowane wyjaśnienia o charakterze pesymistycznym obejmują wyczerpanie się

najlepszych źródeł innowacji oraz nieusuwalne, być może, błędy w pomiarze produktywności. Najczęstszym

wyjaśnieniem typu optymistycznego jest stwierdzenie, że efekt nowych technologii pojawia się zarówno

w gospodarce, jak i w statystykach z dużym opóźnieniem. Niedawne studium McKinsey (2018, s. 11 i następne)

rozszerza tę argumentację, wskazując, że opóźnienie efektu wdrożenia technologii względem jej pojawienia się

na świecie jest jedną z trzech głównych przyczyn paradoksu produktywności o charakterze strukturalnym.

Pozostałe dwie to trudności przeciętnych firm z uzyskaniem dostępu do najnowszych technologii oraz koszty

przestawienia się na cyfrowy model działania (np. koszt zwrócenia uwagi zarządu na potrzebę modernizacji,

konieczność równoległego utrzymywania modelu tradycyjnego i cyfrowego w okresie przejściowym). Oprócz tego

znaczenie mają czynniki koniunkturalne, takie jak recesje wywołane pękaniem baniek na rynku technologicznym

Strona 6 z 139

(jak to miało miejsce w roku 2001) oraz rynku nieruchomości i opartych na nich instrumentów finansowych (lata

2007–2010). Autorzy raportu wskazują, że proces odbudowy gospodarczej po kryzysie finansowym obejmował

tworzenie dużej liczby miejsc pracy o stosunkowo niskiej wartości dodanej. Ponadto zmniejszyła się liczba branż

o wysokim wzroście produktywności, a także spadła relacja kapitału do pracy po stronie czynników produkcji. Ten

relatywnie mniejszy wzrost technicznego uzbrojenia stanowisk pracy (potwierdzony w statystykach dotyczących

zmniejszenia się stopy inwestycji) zmniejszył tempo wzrostu wydajności pracy.

Narastające zróżnicowanie produktywności pomiędzy przedsiębiorstwami

Pojęcie „paradoksu produktywności” pojawia się także w cytowanym już raporcie Komisji Europejskiej. Również

w tym dokumencie wskazuje się, że omawiane zjawisko nie posiada jak dotąd definitywnego wyjaśnienia, przy

czym szczególną wagę autorzy wydają się przywiązywać do faktu coraz głębszych dysproporcji między

najbardziej produktywnymi firmami i sektorami oraz resztą gospodarki. Wzrost firm bardzo produktywnych jest

szybki, trwały i napędzany wykorzystaniem zaawansowanych technologii cyfrowych, które „głęboko przeobraziły

naturę innowacji oraz jej dyfuzję i podział korzyści” (EC, 2018, s. 52). Masie firm przeciętnych coraz trudniej

dogonić globalnych cyfrowych czempionów, osiągających korzyści zarówno skali, jak i sieci, zdolnych do

działania szybkiego, kompleksowego, a przy tym zorientowanego na potrzeby konsumenta w stopniu dotychczas

niespotykanym (tamże, s. 53–54). W konsekwencji również na rynku pracy następuje polaryzacja wynagrodzeń,

którą, przynajmniej częściowo, mogłyby powstrzymać sprawniejsza dyfuzja innowacji oraz publiczne wsparcie dla

rozwoju infrastruktury, technologii i umiejętności cyfrowych.

Jako jedno z kluczowych źródeł dysproporcji wyników między firmami można wskazać nierównomierny rozkład

korzyści nie tylko z cyfryzacji, ale szerzej – z kumulacji wartości niematerialnych i prawnych, których aktywa

cyfrowe są podzbiorem. Inwestycje w szeroko pojęte aktywa niematerialne, jakkolwiek wyhamowały po okresie

„wielkiej recesji” z lat 2007–2009, to jednak przed tym okresem rosły, stanowiąc coraz większy odsetek ogółu

inwestycji, w wyniku czego w takich krajach, jak Finlandia, USA, Wielka Brytania czy Szwecja przewyższyły

udział nakładów na aktywa fizyczne (por. Haskell & Westlake 2018).

Inwestycje w aktywa niematerialne mają kilka cech odróżniających je od klasycznych wydatków na „twardy”

kapitał rzeczowy

1) większa skalowalność sprawia, że potencjał zwrotu jest znacznie wyższy,

2) w znacznie większym stopniu stanowią one „koszt utopiony” – w przeciwieństwie do maszyn często

bardzo trudno je odsprzedać w przypadku niepowodzenia inwestycji, co zwiększa ich ryzyko (także

z punktu widzenia podmiotów finansujących),

3) generują pozytywne efekty zewnętrzne; nawet jeśli są objęte ochroną (np. patentową), to i tak inne

podmioty mają wgląd w wiele cech danego rozwiązania i mogą to wykorzystać w zakresie nieobjętym

ochroną,

4) generują efekty synergii: na przykład gospodarcza potęga Coca-Coli opiera się nie na kapitale

rzeczowym, ale na synergii różnych rodzajów wartości niematerialnych i prawnych – zwłaszcza marki,

receptury napoju oraz umów licencyjnych.

Makroekonomiczny efekt tych cech pogłębia polaryzację między firmami: najbardziej opłacają się ryzykowne

inwestycje w aktywa niematerialne, na które stać przede wszystkim najbardziej produktywne firmy, które już i tak

w wysokim stopniu korzystają z przewagi osiągniętej dzięki dotychczasowej kumulacji wartości niematerialnych

i prawnych. Firmy takie są w stanie ograniczać konkurentom dostęp do generowanych przez siebie efektów

zewnętrznych, a jednocześnie – same czerpać takie korzyści z działań podejmowanych przez inne podmioty

(tzw. efekt „spillover”).

Od dawna wiadomo, że przewaga konkurencyjna firmy opiera się na unikalności jakiegoś jej zasobu, przy czym

coraz częściej jest to obecnie zasób niematerialny. W warunkach coraz bardziej skomplikowanego otoczenia

gospodarczego, społecznego, technologicznego i regulacyjnego jeszcze bardziej niż dotąd liczy się umiejętność

Strona 7 z 139

zarządzania złożonością. Jak zauważają cytowani autorzy, „być może najbardziej unikalnym zasobem firmy jest

jej umiejętność łączenia innych zasobów” (Haskell & Westlake 2018, s. 187) – czyli menadżerski know-how oraz

wewnętrzna kultura, które przesądzają o wyjątkowości danej organizacji jako całości.

Technologie cyfrowe a produktywność

Światowa dyskusja wokół „paradoksu produktywności” nie podważa ogromnego wpływu technologii cyfrowych na

produktywność, a raczej poszukuje przyczyn, dla których korzyści z ich rozwoju nie są na pierwszy rzut oka

widoczne w licznych statystykach. Korelacja nie oznacza przyczynowości – współwystępowanie zawrotnego

tempa rozwoju technologii cyfrowych z malejącym tempem wzrostu produktywności absolutnie nie oznacza,

że technologie te nie mają wpływu na produktywność. Jak już wskazano, obraz sytuacji zaciemniają czynniki

takie jak wady pomiaru, opóźnienia pozytywnych efektów względem ponoszonych kosztów, specyfika procesów

dyfuzji innowacji i korzyści z nich płynących, koniunktura gospodarcza, a w przypadku pomiaru poprzez TFP –

również fakt, że technologie cyfrowe często wchodzą w obieg gospodarczy w postaci inwestycji kapitałowych.

W rzeczywistości wpływ technologii cyfrowych na rozwój gospodarczy można szacować na podstawie danych

empirycznych. Jedną z prób tego rodzaju jest analiza (Koloch et al., 2017), w ramach której na podstawie ok. 50

wskaźników dotyczących upowszechnienia rozwiązań IT w przedsiębiorstwach skonstruowano syntetyczny

wskaźnik intensywności wykorzystania danych, obliczono go dla gospodarek europejskich i ich sektorów,

a następnie włączono do modelu ekonometrycznego w sposób pozwalający wyodrębnić tę część TFP, która

wynika z wykorzystania danych5.

Syntetyczny wskaźnik intensywności oparcia gospodarki w przedmiotowym badaniu odzwierciedla pozycję danej

gospodarki narodowej na skali między cyfrowym „liderem” (hipotetyczną gospodarką, w której przedsiębiorstwa

w poszczególnych sektorach opierają swoją działalność na danych i ich transferze w maksymalnym możliwym,

obserwowanym w próbie empirycznej zakresie) oraz równie teoretycznym cyfrowym „maruderem”, stanowiącym

przeciwieństwo lidera.

40

35

30

25

20

15

10

5

0

Finlandia

Norwegia

Dania

Szwecja

Holandia

Irlandia

Słowenia

Malta

Belgia

Litwa

Austria

Niemcy

Hiszpania

Portugalia

Czechy

Wielka…

Francja

Luksemburg

Łotwa

Estonia

Włochy

Słowacja

Polska

Węgry

Chorwacja

Cypr

Bułgaria

Rumunia

Grecja

Wskaźnik intensywności [%]

Wykres 5. Intensywność oparcia gospodarki na danych

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Koloch et. al. (2017, s. 11)

5 Jakkolwiek badanie nominalnie dotyczy stopnia wykorzystania danych w gospodarce, to fakt wykorzystania w nim szerokiego zakresu

wskaźników dotyczących wielu powiązanych z danymi zjawisk (m.in. zbierania, przechowywania, przesyłania, cyfrowego przetwarzania,

wspomagania procesów zarządczych w przedsiębiorstwach) powoduje, że można traktować je jako przybliżony pomiar ogólnego

ucyfrowienia gospodarki i jego wpływu na produktywność.

Strona 8 z 139

Jak widać na wykresie 5, najwyższe wartości wskaźnika odnotowano dla państw skandynawskich, natomiast

Polska sytuuje się poniżej średniej unijnej, na 7. miejscu od końca. Poziom ucyfrowienia polskiej gospodarki

został szerzej przedstawiony w osobnym rozdziale tej diagnozy, natomiast w tym miejscu warto zwrócić uwagę,

że tak zmierzona intensywność wykorzystania danych w gospodarce w różnych państwach przekłada się na

różną relację – używając terminologii autorów badania – produktywności indukowanej przez dane do

produktywności generycznej, przy czym suma obu tych aspektów produktywności daje łączną TFP. Przeciętnie

w Unii Europejskiej produktywność indukowana przez dane odpowiada za ok. 40% TFP, przy czym w Polsce jest

to ok. 48%. Oznacza to, że choć Polska charakteryzuje się intensywnością wykorzystania danych poniżej

średniej UE, to danym należy przypisać ponadprzeciętnie wysoki udział w łącznej produktywności gospodarki,

nawet na tle państw o wiodącej w UE intensywności wykorzystania danych. Procesy biznesowe są więc

w wysokim stopniu uzależnione od danych i ich transferu, a hipotetyczne odebranie podmiotom gospodarczym

możliwości wykorzystywania danych i ich transferu na szeroką skalę spowodowałoby drastyczne konsekwencje –

w przeciętnej europejskiej gospodarce PKB spadłby o ok. 46 %. Jeśliby ekstrapolować te ustalenia w przyszłość,

należy zgodzić się z konkluzją autorów, że „opóźnianie lub wręcz zaniechanie działań mających na celu rozwój

warunków społeczno-gospodarczych sprzyjających rozwojowi gospodarki w wysokim stopniu opartej na danych

powodować będzie, już w średnim okresie, istotne obniżanie możliwych do osiągnięcia korzyści ekonomicznych”

(Koloch et al., 2017, s. 13).

W kontekście wpływu innowacji cyfrowych na produktywność warto zwrócić również uwagę, że do generowania

innowacji cyfrowych w przyszłości konieczna jest wysoka zdolność do absorpcji innowacji bieżących.

Prawdopodobnie nie sposób, na przykład, opracować i skomercjalizować innowacyjnej usługi cyfrowej opartej na

uczeniu maszynowym, jeśli nie zna się najnowszych trendów w rozwoju algorytmów z obszaru data science, nie

ma się dostępu do światowej klasy narzędzi (środowisk programistycznych, bibliotek itp.) oraz nie umie się

zastosować w praktyce zwinnej metodyki zarządzania projektem. Kluczowym warunkiem jest też dostęp do

danych, których ilość zależy od czynników zarówno miękkich (poziom otwartości danych publicznych

i prywatnych), jak i twardych (upowszechnienie i usieciowienie sensorów umożliwiających cyfrowy zapis i przesył

pomiaru wszelkiego rodzaju zjawisk). Polityka wsparcia produktywności poprzez rozwój innowacyjności powinna

zatem wspierać nie tylko generowanie, lecz także absorpcję innowacji, nie tyko w obszarze technologii

cyfrowych, gdzie potrzeba ta jest chyba najbardziej widoczna, ale także w innych obszarach działalności

naukowej i gospodarczej.

Produktywność a zmiana strukturalna

Jak już wskazano powyżej, zmiany produktywności są pochodną nie tylko procesów wspólnych dla całej

gospodarki, ale także procesów specyficznych dla poszczególnych branż. Z punktu widzenia polityki

gospodarczej istotne jest zatem zidentyfikowanie sektorów najbardziej perspektywicznych i stymulowanie

przepływu do nich zasobów pracy i kapitału. Do pewnego stopnia taki przepływ jest wynikiem działania sił

wolnorynkowych, w wyniku którego gospodarka samoczynnie modernizuje swoją strukturę, są jednak sytuacje

oraz powody (jak np. opóźniony czas reakcji systemu edukacyjnego) wymagające celowego czy nawet

wyprzedzającego działania ze strony państwa. Jednak interwencja publiczna musi być oparta na dowodach

dotyczących aktualnych i potencjalnych przewag kraju w kontekście sytuacji międzynarodowej, a nie na

arbitralnych decyzjach decydentów. Rolą polityki gospodarczej państwa jest bowiem tworzenie optymalnych

warunków rozwoju branż i sektorów decydujących o konkurencyjności państwa zgodnie ze specyficznym

potencjałem kraju.

Strona 9 z 139

Wykres 6. Realny PKB Polski jako % PKB USA (per capita, w USD, z 2011 r.)

60%

2016

49,05%

50%

40%

30%

1975

29,61%

1950

20,61%

20%

1969

22,50%

1981

20,29%

1990

20,22%

10%

0%

2016

2014

2012

2010

2008

2006

2004

2002

2000

1998

1996

1994

1992

1990

1988

1986

1984

1982

1980

1978

1976

1974

1972

1970

1968

1966

1964

1962

1960

1958

1956

1954

1952

1950

Źródło: Obliczenie własne MRiT na podstawie danych Maddison Project Database

(https://www.rug.nl/ggdc/historicaldevelopment/maddison/releases/maddison-project-database-2018)

Na przykład politykę prowadzoną w latach 70. można interpretować jako promowanie struktury przemysłu

niezgodnej z aktualnymi przewagami konkurencyjnymi Polski, które w tamtym okresie polegały głównie na

dużych zasobach taniej siły roboczej. Budowa gospodarki kapitałochłonnej w oparciu o kredyt zagraniczny

w warunkach, gdy kapitał w Polsce był zasobem relatywnie dużo rzadszym niż obecnie, spowodowała,

że wyznaczony odgórnie model produkcji był niemożliwy do utrzymania w oparciu o zasoby wewnętrzne.

Negatywne skutki uzależnienia od kredytu zagranicznego uwidoczniły się w momencie wzrostu stóp

procentowych w USA, wymuszonego stagflacją wywołaną nałożeniem się wzrostu cen ropy naftowej na

ekspansywną politykę monetarną Rezerwy Federalnej w latach poprzednich. Kapitał zewnętrzny szybko okazał

się dla Polski zbyt drogi. Musiało nastąpić odejście od tej polityki i długotrwała, społecznie bolesna adaptacja

struktury gospodarczej do ograniczeń wynikających z posiadanych zasobów pracy, kapitału, technologii i kultury

organizacyjnej. Polski PKB do relacji z 1975 roku względem amerykańskiego powrócił dopiero 25 lat później

w warunkach gospodarki wolnorynkowej, po czym po przystąpieniu do Unii Europejskiej nastąpił jego bardzo

szybki wzrost.

Wykres 7. pokazuje, że obecnie w polskiej gospodarce zmiana strukturalna faktycznie zachodzi, nawet pomimo

braku sformułowanej explicite polityki przemysłowej6. W całości wartości dodanej między rokiem 2010 a 2016

udział przemysłu przetwórczego wzrósł z 17,7% do 20,4%, przy spadku handlu z 19,3% do 17,4%. Z racji

większego proinnowacyjnego i proeksportowego potencjału przemysłu należy tę zmianę traktować jako zjawisko

pozytywne. Równolegle wzrósł udział usług administracyjnych (odzwierciedlając specjalizację Polski w obszarze

outsourcingu procesów biznesowych (BPO), informacji i komunikacji oraz działalności profesjonalnej naukowej

i technicznej). Spadł natomiast udział branż tradycyjnych jak górnictwo, budownictwo i rolnictwo. Analizując temat

w kategoriach zmian w zatrudnieniu, należy zauważyć, że dwiema kategoriami pod względem intensywności prac

6 Kwestią do dyskusji jest

proporcja, w jakiej opisywane zjawiska wynikają ze zmiany strukturalnej, a w jakiej z cyklu

koniunkturalnego (ceny surowców i towarów na rynkach światowych, wydarzenia jednorazowe, działania konkurentów,

dynamika wykorzystywania funduszy unijnych itp.).

Strona 10 z 139

B+R, w których nastąpiła największa zmiana między 2010 a 2016 rokiem, były usługi wysokiej technologii (ponad

45%) oraz rynkowe usługi oparte na wiedzy (30%)7.

Wykres 7. Udziały branż polskiej gospodarki w wytworzonej wartości dodanej

(% całkowitej wartości dodanej w gospodarce)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Stymulowanie przepływu zasobów siły roboczej do branż o wyższej produktywności nie jest procesem łatwym

z wielu względów. Obok poprawnego zdiagnozowania mocnych stron i ograniczeń gospodarki narodowej duże

znaczenie ma opóźnienie, z jakim system edukacyjny jest w stanie dostosować podaż kompetencji do potrzeb

wysoko produktywnych przedsiębiorców. Ponadto branże o bardzo wysokiej produktywności często nie generują

dużego popytu na pracę, a w przypadku wystąpienia w miarę stałego popytu na ich produkty mogą wykazywać

tendencję do jeszcze silniejszej automatyzacji, co oznacza zastępowanie pracy kapitałem. Czynnikiem

szczególnie usprawniającym racjonalizację struktury zatrudnienia może być standaryzacja umiejętności.

Szczególne znaczenie w gospodarce ma przetwórstwo przemysłowe. Jak wskazano powyżej, wytwarza ono

w Polsce ponad 20% całości wartości dodanej, zatrudniając około 23% siły roboczej 8. Od poziomu jego

konkurencyjności zależy bezpośrednio i pośrednio dobrobyt milionów ludzi. W porównaniu z wieloma branżami

usługowymi cechuje się większym polem do wdrażania innowacji, większym potencjałem eksportowym oraz –

pod warunkiem szerokiego wykorzystania technologii cyfrowych – większymi możliwościami osiągnięcia efektów

skali i efektów sieci, czyli tempa wzrostu przychodów przewyższającego tempo zwyżki kosztów wraz

z przyrostem wolumenu produkcji.

Produktywność w przetwórstwie przemysłowym

W ciągu 10 lat od wejścia do Unii Europejskiej, między rokiem 2005 a 2015, produktywność polskiego

przetwórstwa przemysłowego mierzona wartością dodaną na pracującego wzrosła o 70,5%. Wzrost ten był

7 W przedsiębiorstwach powyżej 9 pracowników. Obliczenie własne MRiT na podstawie danych GUS.

8 Według danych GUS (Bank Danych Lokalnych) w 2016 r. w gospodarce narodowej przeciętnie zatrudnienie wynosiło

10,12 mln osób, w tym 2,37 mln w przemyśle przetwórczym.

Strona 11 z 139

jednak różny w poszczególnych branżach i wahał się od 32% dla poligrafii i reprodukcji nośników danych do

212% dla produkcji wyrobów tytoniowych. Wartością wyraźnie odstającą od pozostałych jest produktywność

trzech branż: tytoniowej, koksowniczej i naftowej. Wiąże się to prawdopodobnie z ich specyfiką – wysoką

automatyzacją i kapitałochłonnością, niską cenową elastycznością popytu na produkty oraz dużymi barierami

wejścia na rynek (zarówno kapitałowymi, jak i prawnymi).

Wykres

8.

Produktywność w tys. zł wartości

w latach 2005–2015 (prawa oś)

dodanej

(lewa

oś)

i zmiany

produktywności

Źródło: Obliczenia własne MRiT na podstawie danych GUS, skrócone nazwy PKD

Branże polskiego przetwórstwa można podzielić na cztery kategorie: branże dynamicznych championów (1),

branże doganiające (2), branże spowalniające (3) i branże zagrożone (4).

1) Kategoria „championów” została zaznaczona na wykresie 8 kolorem zielonym i odnosi się do branż, w których

produktywność w 2015 roku była wyższa od średniej dla przetwórstwa przemysłowego w Polsce (112,7 tys. zł

wartości dodanej na pracującego), a także tempo wzrostu tej produktywności było ponadprzeciętne (powyżej

70,5% w badanym okresie). Są to: produkcja wyrobów tytoniowych, produkcja napojów, przemysł

farmaceutyczny, naprawa i konserwacja maszyn oraz produkcja pozostałego sprzętu transportowego (m.in.

przemysł lotniczy, stoczniowy i kolejowy).

2) Branże doganiające zostały zaznaczone kolorem ciemnobiebieskim i są to te, których produktywność jest

poniżej przeciętnej, ale tempo wzrostu jest większe od średniego. Są to branże, w których następuje szybka

wewnętrzna transformacja oraz zmieniają się metody i techniki produkcji. Zaliczamy tutaj: produkcję maszyn

i urządzeń, produkcję wyrobów z drewna, korka i słomy, produkcję mebli, produkcję odzieży, produkcję skór

i wyrobów ze skóry oraz produkcję pozostałych wyrobów, gdzie indziej niesklasyfikowanych.

3) Branże spowalniające zostały zaznaczone kolorem jasnoniebieskim. Do tej kategorii można zaliczyć te branże,

które osiągnęły ponadprzeciętną produktywność, ale tempo jej dalszego wzrostu jest wolne. Generują one

wysokiej jakości miejsca pracy, lecz wymagają dodatkowego impulsu do dalszego wzrostu wydajności.

Zaliczamy tutaj: produkcję koksu i produktów rafinacji ropy naftowej, przemysł chemiczny, przemysł

papierniczy, przemysł samochodowy, produkcję metali, produkcję wyrobów z surowców mineralnych (m.in.

przemysł cementowy), produkcję urządzeń elektrycznych, przemysł gumowy i tworzyw sztucznych oraz

Strona 12 z 139

produkcję komputerów, elektroniki i optyki. Branże te mają jednocześnie strategiczne znaczenie dla

funkcjonowania gospodarczego kraju oraz jego transformacji technologicznej, infrastrukturalnej,

energetycznej i przemysłowej.

4) Kolorem pomarańczowym zaznaczono branże zagrożone, czyli takie, w których produktywność na

pracującego oraz tempo jej wzrostu pozostają poniżej średniej. Aktualnie mogą one generować dużą część

produktu krajowego oraz miejsc pracy, ale perspektywy ich rozwoju są ograniczone. Do tej kategorii

zaliczamy: poligrafię i reprodukcję nośników danych, produkcję wyrobów z metali, przemysł spożywczy oraz

produkcję tekstyliów.

Wykres 9. Udział % zatrudnienia w rolnictwie a PKB

Źródło: Obliczenia na podstawie danych Eurostat dla państw Unii Europejskiej w latach 1995–2015

Wykres 10. Udział % zatrudnienia w przemyśle a PKB

Źródło: Obliczenia na podstawie danych Eurostat dla państw Unii Europejskiej w latach 1995–2015

Strona 13 z 139

Wykres 11. Udział % zatrudnienia w działalności profesjonalnej, naukowej i administracyjnej a PKB

Źródło: Obliczenia na podstawie danych Eurostat dla państw Unii Europejskiej w latach 1995–2015

Jak widać na wykresach 9, 10 i 11, przedstawiających zmiany udziałów zatrudnienia w danych sektorach

gospodarczych wraz ze wzrostem PKB9, w rozwoju gospodarczym występują pewne zauważalne trendy, które są

dobrą ilustracją opisanej wcześniej transformacji struktury gospodarczej. Obserwujemy spadek znaczenia

rolnictwa w zatrudnieniu, a wzrost znaczenia działalności profesjonalnej i naukowej (m.in. sektora badawczorozwojowego), charakteryzującej się produktywnością wyższą od przeciętnej oraz generującej pozytywne efekty

zewnętrzne („rozlewanie się” technologii po innych sektorach). Wydaje się, że Polska nie jest w tym względzie

wyjątkiem i podąża w tym samym kierunku co pozostałe kraje Unii Europejskiej.

Rolą polityki gospodarczej może być ułatwianie transformacji strukturalnej w danych kierunkach lub jej

wstrzymywanie. Wybór konkretnego podejścia zależy od jego przewidywanych konsekwencji w świetle celów

rządu oraz analizy i skwantyfikowania zarówno zamierzonych, jak i niezamierzonych efektów interwencji. Należy

zauważyć, że w przypadku przemysłu widoczny jest punkt szczytowego zatrudnienia w przemyśle, który państwa

Unii Europejskiej już przekroczyły. Polska znajduje się wyraźnie ponad trendem, co oznacza, że udział

zatrudnionych w przemyśle w całości zatrudnienia jest wyższy, niż wynikałoby to z prostego modelu wiążącego

ten udział z poziomem PKB. Uwzględniając fakt, że produktywność przemysłu w Polsce jest wyższa niż

przeciętna w gospodarce i wyższa niż w prostych usługach takich jak handel, gastronomia czy naprawy –

zjawisko to nie jest jednoznacznie negatywne, ale wymaga obserwacji pod kątem wydajności pracy w przemyśle

na tle europejskim, zwłaszcza w kontekście relatywnie niskiego poziomu automatyzacji polskiego przemysłu.

Dekompozycja wzrostu produktywności

Zmianę produktywności można podzielić na dwie części: zmianę wynikającą z przemieszczania się pracowników

pomiędzy sektorami (np. z rolnictwa do usług) oraz z wewnętrznego wzrostu produktywności związanego

z polepszaniem metod produkcji i jakości świadczenia usług. Jak widać na wykresie 12, zmiana wewnętrznej

9 Jeden punkt odpowiada jednemu państwu Unii Europejskiej w jednym roku. Łączna liczba punktów to zatem liczba państw

pomnożona przez liczbę lat. Skala logarytmiczna została użyta dla wygody prezentacji danych i nie wpływa na wynik

analizy.

Strona 14 z 139

produktywności w przeciągu 10 lat od wejścia do Unii Europejskiej odgrywała istotnie większa rolę niż zmiana

strukturalna (która mimo wszystko odpowiadała za ponad jedną czwartą ogólnego wzrostu). W najbliższych

latach rola zmiany strukturalnej prawdopodobnie będzie relatywnie malała, chociaż jak zostało wspomniane

powyżej, nadal pozostaje duży potencjał do przesunięć.

Wykres 12. Dekompozycja wzrostu produktywności dla Polski w latach 2005–2015

Źródło: Obliczenie własne MRiT na podstawie danych Eurostat (ceny stałe) według metodyki opisanej w McMillan, Rodrik (2011)

Cechą specyficzną przemysłu (w szczególności przetwórstwa przemysłowego) jest daleko idąca mechanizacja

i automatyzacja procesów wytwórczych. Postęp techniczny istotnie wpływa na te zjawiska, zatem granice wzrostu

wydajności za pomocą środków automatyzacji są bardzo odległe. Dzięki temu przeciętne tempo wzrostu

produktywności w przemyśle jest dużo wyższe niż w sektorze usług, gdzie jednak wciąż istnieje niewykorzystany

potencjał wzrostu przez cyfryzację.

W latach 2005–2015 wzrost wydajności przemysłu to ok. 65% wartości zmiany wewnątrzsektorowej. Zatem

gdyby teoretycznie założyć, że w przeciągu tych 10 lat rozwój przemysłu byłby zatrzymany, to przeciętny

dobrobyt Polaków rósłby niemal o połowę wolniej, niż miało to miejsce (wzrost dochodów jest istotnie

skorelowany ze wzrostem produktywności). Mimo że produktywność przemysłu jest wyraźnie niższa niż

w sektorze usług wysokospecjalistycznych, to tempo jej wzrostu jest kilkukrotnie wyższe. Zatem nawet gdyby

skokowy przepływ zasobów siły roboczej z przemysłu do tych usług był wykonalny, wywołałby on co najwyżej

jednorazowy wzrost produktywności (wynikający ze zmiany strukturalnej – większa liczba pracowników wytwarza

usługi cenniejsze niż „utracone” w wyniku zmiany artykuły przemysłowe), ale spowolniłby długookresowe tempo

wzrostu produktywności w gospodarce jako całości, wynikające ze zmiany wewnątrzsektorowej, w której jak już

wskazano, główny udział ma przemysł. Potencjał przemysłu do zapewnienia trwałego wzrostu produktywności

w długim okresie jest zatem jedną z głównych przyczyn, dla których nowa polityka przemysłowa powinna być

kluczowym elementem „Strategii produktywności 2030”.

Jak widać na wykresie 13 prezentującym dekompozycję wzrostu produktywności dla krajów Unii Europejskiej,

produktywność w Polsce rosła w tempie jednym z najwyższych spośród notowanych. Z jednej strony wynikało to

oczywiście z niższej bazy początkowej, jednak wytłumaczenie to jest niewystarczające. Bułgaria, w której

produktywność jest wyraźnie niższa niż w Polsce, wzrastała w bardzo podobnym tempie. W Irlandii

produktywność rosła głównie za sprawą przemysłowych firm z udziałem kapitału zagranicznego, do czego

zapewne walnie przyczynił się status tego kraju jako raju podatkowego, którego niska stawka CIT (12,5%)

Strona 15 z 139

pozwala, dzięki działaniom w realnej gospodarce, ale także za pośrednictwem cen w rozliczeniach wewnątrz

firmy, minimalizować w skali globalnej koszty podatkowe.

Wykres 13. Dekompozycja wzrostu produktywności dla krajów UE w latach 2005–2015

Źródło: Obliczenie własne na podstawie danych Eurostat (ceny bieżące) według metodyki opisanej w McMillan, Rodrik (2011).

Dla Chorwacji dane za lata 2007–2015

W krajach po lewej stronie wykresu produktywność w przemyśle rosła w bardzo szybkim tempie – w Rumunii

o 113%, Irlandii o 266%, na Litwie o 74%, na Łotwie o 85%, w Bułgarii o 78%, a w Polsce o 60%. Widać również,

że najistotniejszym elementem wzrostu produktywności w Unii Europejskiej jest wzrost wewnątrzsektorowy (tj.

wynikający ze wzrostu nakładów kapitałowych, innowacji na poziomie co najmniej danej firmy oraz poprawy

funkcjonowania branż)10. Można zatem powiedzieć, że pomimo dużego potencjału transformacyjnego polskiej

gospodarki główne szanse rozwojowe leżą we wzroście wewnątrzsektorowym. Stąd kluczowe powinno być

wspieranie rozwoju dobrego zarządzania, kapitału ludzkiego i społecznego oraz innowacyjności i zwiększanie

wydajności procesów produkcyjnych wewnątrz branż, nie zapominając jednak o wsparciu zmiany strukturalnej

w przypadku sektorów o udowodnionych ponadprzeciętnych perspektywach rozwojowych w kontekście

ogólnoświatowych trendów oraz unikalnych atutów gospodarki krajowej oraz gospodarek regionalnych.

Produktywność – wymiar terytorialny

Rozwój gospodarczy nie jest równomiernie rozłożony w przestrzeni. Różne rodzaje aktywności gospodarczej

koncentrują się na obszarach cechujących się określonymi warunkami sprzyjającymi ich rozwojowi. W miarę

upływu czasu różnice (początkowo być może nieznaczne) pogłębiają się w wyniku koncentracji zasobów oraz

efektów skali i sieci. Utrwalone w ten sposób struktury gospodarcze są trudne do zmiany, przy czym próba

podjęcia takiej zmiany może być w krótkim okresie kosztowna społecznie dla objętych nią grup zawodowych, a w

długim okresie może nie przynieść oczekiwanego wzrostu dobrobytu i jakości życia, jeśli w miejscu starych

specjalizacji gospodarczych nie pojawią się nowe, bardziej produktywne. Wydaje się, że jak dotąd cyfryzacja

raczej wzmacnia niż hamuje procesy narastania nierówności przestrzennych – nowoczesne firmy wymagają

10 Jego rola zobrazowana w cenach bieżących może być nieznacznie przeszacowana z powodu trudności z dostępem do szczegółowych

danych w cenach stałych.

Strona 16 z 139

odpowiedniej infrastruktury, ich pracownicy oczekują jakości i stylu życia typowego dla miast rozwiniętych,

a osiągane efekty skali i sieci stają się jeszcze silniejsze.

W Polsce między rokiem 2004 a 2016 relacja między najsilniejszym województwem (mazowieckie) a najsłabszym

(lubelskie) pod względem wydajności pracy wahała się w przedziale 1,76–1,86 bez wyraźnej tendencji rosnącej

ani malejącej. Wyraźnie powiększył się również rozstęp ćwiartkowy11 (najbardziej między rokiem 2011 a 2012).

Zróżnicowanie pomiędzy regionami mierzone rozstępem ćwiartkowym wydajności pracy wzrosło między 2014

a 2016 rokiem (urealnione według CPI) o ok. 22%12. Zróżnicowania podregionalne (por. mapy 1 i 2) są jeszcze

wyraźniejsze.

Mapa 1. Wartość dodana brutto na 1 pracującego

(wydajność pracy) w przekroju regionalnym

(w 2018 r., w tys. zł)

Mapa 2. Wartość dodana brutto na 1 pracującego

(wydajność pracy) w przekroju podregionalnym według

województw (w 2018 r., w tys. zł)

Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych

Nie można jednoznacznie określić, jaki jest optymalny czy też społecznie dopuszczalny poziom

wewnątrzkrajowych terytorialnych zróżnicowań dotyczących wydajności pracy. Zróżnicowania występujące

w realnych gospodarkach zależą od wielu czynników, takich jak np. wielkość państwa (w mniejszych państwach

bardzo wysoka część dochodu narodowego koncentruje się często w regionach stołecznych) czy lokalizacja

specyficznych segmentów gospodarki o wyjątkowo wysokiej produktywności (londyńskie City, Dolina Krzemowa).

W Polsce od lat najbardziej produktywne są województwa: mazowieckie, dolnośląskie, śląskie i pomorskie, co

oczywiście przekłada się bezpośrednio na poziom PKB na mieszkańca. Ponadto między województwami

występują znaczne różnice w produktywności w ramach tego samego rodzaju aktywności gospodarczej.

Przykładowo w 2018 r. wartość dodana brutto na 1 pracującego w relacji do średniej krajowej (liczonej dla

danego rodzaju działalności) wahała się w przedziale

11 Rozstęp ćwiartkowy to różnica pomiędzy wartością, poniżej której leży 75% obserwacji (III kwartyl),) a wartością, poniżej której leży

25% obserwacji (I kwartyl). Z definicji pomiędzy tymi wartościami znajduje się zatem 50% wszystkich obserwacji położonych centralnie

w rozkładzie (w omawianym przypadku – 8 średnich województw). Stąd im większa szerokość rozstępu ćwiartkowego, tym większe

zróżnicowanie cechy.

12 Bank Danych Lokalnych GUS

Strona 17 z 139



w rolnictwie, leśnictwie, łowiectwie i rybactwie – od 27% w woj. podkarpackim, 38% w woj. małopolskim

i 60% w woj. świętokrzyskim do 173% w woj. warmińsko-mazurskim (ponad 6-krotna różnica między

skrajnymi poziomami wydajności w rolnictwie w województwach ),



w przetwórstwie przemysłowym – od niespełna 80% średniej krajowej w woj. warmińsko-mazurskim do

129% w woj. mazowieckim,



łącznie w handlu, naprawach pojazdów samochodowych, transporcie, gospodarce magazynowej,

zakwaterowaniu i gastronomii, informacji i komunikacji – od prawie 83% średniej krajowej w woj.

lubuskim do ponad 129% w woj. mazowieckim.

W konsekwencji tych zróżnicowań poziom rozwoju ekonomicznego danego regionu wynika z dwóch głównych

czynników: struktury jego gospodarki (relatywnych udziałów branż bardziej produktywnych) oraz produktywności

w poszczególnych branżach. Podniesienie wydajności pracy jest podstawowym warunkiem wzrostu

gospodarczego i poprawy poziomu życia. Instrumenty interwencji publicznej kierowane do poszczególnych branż

mają oczywisty wymiar terytorialny wynikający z przestrzennej lokalizacji tych branż, zatem istotnym zadaniem

wydaje się koordynacja działań między polityką gospodarczą (w tym przemysłową) a innymi politykami oraz

rządem a samorządami terytorialnymi wszystkich szczebli w celu maksymalizacji efektów synergii dla

określonego terytorium z działań realizowanych w ramach różnych polityk.

Tabela 1. Produktywność pracy w podziale na regiony Polski w 2010 i 2018 r.

Region/województwo

wartość dodana brutto

na 1 pracującego [zł]

2011

2018

% wartości lidera

2011

2018

Warszawski stołeczny

150 538

181 986

100,0%

100,0%

Dolnośląskie

115 528

137 414

76,9%

75,5%

Śląskie

106 543

134 054

70,3%

73,7%

Pomorskie

102 394

126 143

70,4%

69,3%

Zachodniopomorskie

98 289

122 340

66,3%

67,2%

Wielkopolskie

94 816

120 182

63,5%

66,0%

Opolskie

94 548

117 765

63,0%

64,7%

Lubuskie

92 609

116 987

62,6%

64,3%

Mazowiecki regionalny

90 199

113 368

60,6%

62,3%

Łódzkie

88 149

112 201

59,9%

61,7%

Kujawsko-pomorskie

87 909

111 937

58,9%

61,5%

Małopolskie

86 960

110 482

57,5%

60,7%

Warmińsko-mazurskie

86 834

107 280

58,3%

58,9%

Podlaskie

78 982

97 236

52,0%

53,4%

Świętokrzyskie

76 320

94 066

50,6%

51,7%

Podkarpackie

72 150

92 512

48,2%

50,8%

Lubelskie

70 742

88 072

47,8%

48,4%

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Zróżnicowanie wartości dodanej brutto na pracującego (miary produktywności) jest wysokie pomiędzy

poszczególnymi regionami Polski. Największą wartość wykazuje w tym względzie region warszawski stołeczny,

Strona 18 z 139

obejmujący Warszawę i przyległe powiaty. Najmniej produktywne województwo – lubelskie – osiągnęło w 2018

roku mniej niż połowę (48,4%) wartości dodanej produkowanej przez pracującego w regionie warszawskim

stołecznym. Pomiędzy rokiem 2011 a 2018 różnica w poziomie produktywności pomiędzy regionem warszawskim

stołecznym a większością regionów nieznacznie się zmniejszyła (maksymalnie o 3,3 pkt. proc.)

Wykres 14. Nakłady inwestycyjne w 2018 r. według regionów Polski

Źródło: Regiony Polski 2020, GUS

Mapa 3. Nakłady inwestycyjne w 2018 r. w przeliczeniu na jednego mieszkańca według regionów Polski

Źródło: Regiony Polski 2020, GUS

Dla procesu konwergencji fundamentalne znaczenie ma wzrost kapitałochłonności w mniej rozwiniętych

regionach. Tymczasem nakłady inwestycyjne wciąż kumulują się w najbardziej rozwiniętych dotychczas

regionach. W przeliczeniu na mieszkańca były one w 2018 roku najwyższe w Warszawie, województwie

dolnośląskim i województwie pomorskim. W drugim przedziale znalazły się województwa: wielkopolskie, opolskie

i śląskie. Zwiastuje to utrzymanie powolnego tempa konwergencji produktywności pomiędzy regionami. Również

nakłady na działalność B+R w przeliczeniu na jednego mieszkańca najbardziej skumulowane są w wysoko

produktywnych regionach – Warszawie, województwach małopolskim, pomorskim i dolnośląskim. Jednak dość

wysokie wartości osiągają nakłady na działalność B+R w województwach gorzej rozwiniętych – lubelskim

i podkarpackim, co przekłada się na liczbę patentów.

Strona 19 z 139

Wykres 15. Nowo utworzone miejsca pracy w 2019 r.

Mapa 4. Stopa bezrobocia w 2019 r. (BAEL)

Źródło: Regiony Polski 2020, GUS

Źródło: Regiony Polski 2020, GUS

Choć na warszawskim rynku pracy od kilku lat odnotowywano minimalne bezrobocie, wciąż powstawało tam

najwięcej miejsc pracy (dane za 2019 rok). Trudność w znalezieniu pracowników nie była wystraczającym

powodem dla firm, aby lokować swoją działalność i miejsca pracy w województwach z większym bezrobociem.

Wskazuje to na znaczące różnice w pozostałych warunkach prowadzenia biznesu, np. dostępie do infrastruktury,

lub na niedostosowanie kwalifikacji w tych województwach w stosunku do potrzeb przedsiębiorstw.

Kluczowe znaczenie ma dostępność kapitału ludzkiego, a więc pracowników o odpowiednich kwalifikacjach. Dla

sektora przemysłowego są to przede wszystkim absolwenci techników, szkół branżowych oraz studiów na

kierunkach technicznych. W liczbie uczniów tego typu szkół przoduje województwo mazowieckie, jednocześnie

posiadając najmniejszy ich odsetek w ogólnej liczbie uczniów szkół ponadpodstawowych i ponadgimnazjalnych.

Biorąc pod uwagę jedynie liczbę uczniów szkół branżowych I stopnia (przygotowujących w 3 lata do

wykonywania zawodu), najwięcej uczniów kształci się w województwach wielkopolskim, małopolskim i śląskim.

Tabela 2. Liczba uczniów techników dla młodzieży oraz szkół branżowych I stopnia w 2019 r.

Uczniowie techników dla młodzieży

Nazwa

Liczba

% uczniów szkół

ponadpodstawowych

Uczniowie branżowych szkół I stopnia

% uczniów szkół

ponadpodstawowych

Liczba

Mazowieckie

80055

33,6%

16463

6,9%

Śląskie

73843

41,4%

19155

10,7%

Wielkopolskie

62936

40,0%

24981

15,9%

Małopolskie

62613

41,1%

19803

13,0%

Podkarpackie

43157

44,6%

9651

10,0%

Dolnośląskie

42112

38,9%

11 866

11,0%

Pomorskie

39641

37,5%

15532

14,7%

Łódzkie

39136

39,5%

8354

8,4%

Lubelskie

38425

41,3%

8097

8,7%

Kujawsko-pomorskie

38340

42,0%

12075

13,2%

Zachodniopomorskie

25356

38,7%

8168

12,5%

Warmińskomazurskie

23963

39,3%

8786

14,4%

Świętokrzyskie

23302

44,1%

9,6%

Strona 20 z 139

Podlaskie

19867

41,1%

3951

8,2%

Lubuskie

17994

44,2%

5791

14,2%

Opolskie

16755

43,7%

5330

13,9%

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Jeśli chodzi o infrastrukturę, coraz większego znaczenia dla prowadzenia działalności gospodarczej nabiera

dostępność wysoko wydajnego łącza internetowego. Przedsiębiorstwa przemysłowe, usługowe i rolne będą

obsługiwać coraz większe zbiory danych, często przechowywanych lub przetwarzanych w chmurze cyfrowej, co

wymaga stabilnego i szybkiego łącza internetowego. Jak wskazał Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej

w raporcie o stanie rynku telekomunikacyjnego w Polsce w 2019 r. – w ciągu ostatnich 5 lat odnotowano

znaczący wzrost liczby łączy o przepływnościach min. 100 Mb/s. W 2019 r. udział tych łączy w liczbie łączy

ogółem wzrósł do 50,4%, tj. o prawie 8 punktów proc. w porównaniu do 2018 r. Udziały pozostałych łączy o

prędkości poniżej 100 Mb/s zmniejszają się na rzecz łączy o największych prędkościach. W 2019 r. 1,4%

użytkowników mogło korzystać z najszybszych obecnie na rynku łączy o przepływności min. 1 Gb/s. Jak widać na

mapie 5., oprócz terenów aglomeracji miejskich zasięg szybkiej sieci internetowej obejmuje znaczną część

województw śląskiego, wielkopolskiego i małopolskiego, a także znaczny obszar województwa podkarpackiego.

Mapa 5. Docieranie do lokali, w których ma zasięg Internet stacjonarny o przepustowości co najmniej 100 mb/s

Źródło: Raport o stanie rynku telekomunikacyjnego w Polsce w 2019 r., URE

Wskaźnik międzygałęziowej dostępności transportowej określa, jak dobrze skomunikowany jest dany teren pod

względem infrastruktury drogowej i kolejowej. Jest to jeden z najistotniejszych czynników wpływających na

decyzje przedsiębiorstw o lokalizacji swojej działalności. Zmniejszenie różnic w produktywności regionów

wymaga zmniejszenia zróżnicowania jakości i pokrycia infrastrukturą transportową. Mapa 6. prezentuje

spodziewany stan dostępności transportowej w powiatach w 2023 r. Dostrzec można skupienie rozwoju dróg na

łączności z dwiema największymi aglomeracjami – górnośląską i warszawską. Szczególnie widoczny jest niski

poziom wskaźnika w województwie zachodniopomorskim oraz znacznie gorsze połączenie pomiędzy pobliskimi

średnimi miastami wojewódzkimi w porównaniu z łącznością z Warszawą.

Strona 21 z 139

Mapa 6. Prognozowane wartości wskaźnika międzygałęziowej dostępności transportowej w 2023 r. w podziale

na powiaty Polski

Źródło: Raport końcowy dotyczący wykonania badania ewaluacyjnego pt. „Oszacowanie oczekiwanych rezultatów interwencji za pomocą

miar dostępności transportowej dostosowanych do potrzeb dokumentów strategicznych i operacyjnych perspektywy finansowej 2014–

2020 (aktualizacja 2020/2021)”

Wykres 16. wskazuje na wolniejszy rozwój infrastruktury transportowej w województwach, które dotychczas były

pod tym względem zapóźnione (szczególnie województwa zachodniopomorskie i podlaskie). Utrzymanie tego

trendu będzie powodować coraz mniejszą atrakcyjność tych województw jako lokalizacji inwestycyjnych i

hamowanie konwergencji gospodarczej lub wręcz pogłębianie dotychczasowych różnic.

Wykres 16. Monitoring poziomu dostępności drogowej w latach 2013-2023 (syntetyczny wskaźnik drogowej

dostępności transportowej)

Źródło: Raport końcowy dotyczący wykonania badania ewaluacyjnego pt. „Oszacowanie oczekiwanych rezultatów interwencji za pomocą

miar dostępności transportowej dostosowanych do potrzeb dokumentów strategicznych i operacyjnych perspektywy finansowej 2014–

2020 (aktualizacja 2020/2021)”

Strona 22 z 139

Produktywność a inwestycje

Szeroko rozumiane inwestycje przedsiębiorstw należy traktować jako główne bezpośrednie źródło wzrostu

produktywności. W najbardziej wąskim, tradycyjnym rozumieniu ekonomicznym mechanizm ich wpływu opiera się

na zastępowaniu pracy kapitałem – im wyższa relacja kapitału do pracy po stronie czynników produkcji, tym

wyższa wydajność pracy, osiągana dzięki lepszemu uzbrojeniu technicznemu, w tym automatyzacji i robotyzacji.

Nawet przy takim najprostszym rozumieniu inwestycji wyraźnie widać, że w warunkach zwiększającego się

obciążenia demograficznego oraz presji na wzrost wydatków zdrowotnych i emerytalnych są one konieczne dla

sfinansowania coraz większego wolumenu świadczeń pieniędzmi pochodzącymi z pracy osób zatrudnionych

w gospodarce narodowej w liczbie rosnącej znacznie wolniej lub wręcz malejącej.

Inwestycje można jednak rozumieć szeroko, tak aby obejmowały również nakłady poniesione np. na szkolenia

pracowników, działalność badawczo-rozwojową czy usprawnienia zarządcze. Nie wszystkie rodzaje inwestycji mają

taką samą wartość z punktu widzenia produktywności systemu gospodarczego jako całości. Inwestycje

umożliwiające nawet tylko ilościowy wzrost skali działalności mają większe znaczenie niż inwestycje odtworzeniowe.

Za jeszcze bardziej pożądane można uznać inwestycje w aktywa niematerialne oraz związane z wdrażaniem

produktów czy procesów nowych dla firmy i nowoczesnych w skali świata, zarówno technologicznych, jak

i organizacyjnych. W kontekście rozwoju niskoemisyjnej gospodarki o obiegu zamkniętym opartej na danych za

priorytetowe należałoby uznać inwestycje w technologie „zielone” i cyfrowe. Na te priorytety tematyczne można,

w ramach realizacji Strategii, dodatkowo nałożyć priorytety sektorowe, odzwierciedlające preferencje dla wybranych

branż przemysłowych i usługowych.

Jak widać na wykresie 17., recesja z roku 2009 zaowocowała obniżeniem stopy inwestycji w państwach

członkowskich oraz w całej Unii Europejskiej. Około 2013 r. stopa inwestycji zaczęła się zwiększać, jednak nie

powróciła jak dotąd do poziomów sprzed kryzysu, z wyjątkiem Niemiec.13 W 2018 r. do państw o szczególnie wysokiej

stopie inwestycji należały Czechy i Węgry, natomiast Polska znalazła się wyraźnie poniżej z wartością 18,2%.

Wykres 17. Inwestycje w wybranych państwach UE jako % PKB

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

13 Szczególnie głęboki spadek widać w Hiszpanii, którą wybrano do porównania jako kraj o względnie zbliżonym do Polski

potencjale gospodarczym. Spadek ten wynika ze spektakularnego boomu na rynku budowlanym, jaki ten kraj przeżywał w

I dekadzie XXI wieku, zakończonego równie spektakularnym załamaniem.

Strona 23 z 139

Na wynik Polski wpłynęły relatywnie niskie inwestycje przedsiębiorstw. W 2018 r. stanowiły one 10,24% PKB przy

średniej unijnej wynoszącej 13,05%.

Wykres 18. Inwestycje przedsiębiorstw w 2016 r. jako % PKB

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Jak już wskazano, za warunek konieczny dla trwałego wzrostu produktywności należy uznać wzrost inwestycji –

w szczególności inwestycji przedsiębiorstw – w wymiarze nie tylko ilościowym, lecz również jakościowym.

Działania realizowane w ramach „Strategii” powinny w sposób szczególny stymulować inwestycje o konkretnym

ukierunkowaniu, wynikającym z identyfikacji szans rozwojowych w kontekście globalnych megatrendów.

W gospodarce opartej na wiedzy szczególną kategorią prorozwojowych inwestycji, identyfikowalną w systemie

statystyki publicznej, są inwestycje w szeroko rozumianą własność intelektualną. Kategoria ta zawiera inwestycje

w następujące rodzaje aktywów: badania i rozwój, poszukiwania i ocena złóż mineralnych, oprogramowanie

komputerowe, bazy danych, dzieła artystyczne, pozostałe produkty własności intelektualnej.

Wykres 19. Inwestycje w produkty własności intelektualnej w 2018 r. jako % PKB

Źródło: Eurostat

Strona 24 z 139

Jak widać na wykresie 19., spośród państw Unii Europejskiej (dla których w momencie pisania diagnozy były

dostępne dane za rok 2018) Polska wraz ze Słowacją zajmowała ostatnie miejsce pod względem udziału

inwestycji w wartości niematerialne i prawne w PKB. Na cele związane z produktami własności intelektualnej

Polska przeznaczyła w tym roku 1,5% PKB. W świetle tego wskaźnika oraz wielu innych ustaleń niniejszej

diagnozy jedno z ciekawszych pytań analitycznych dotyczących polskiej gospodarki brzmi zatem: jak długo da się

utrzymać w Polsce obecne wysokie tempo wzrostu PKB i wydajności pracy bez wyraźnego zwiększenia stopy

inwestycji prywatnych, w tym w szczególności inwestycji zwiększających szeroko rozumiany kapitał niematerialny

przedsiębiorstw oraz ich zdolność do absorpcji i kreacji innowacji.

Teoretycznie skłonność do inwestycji, w tym inwestycji szczególnie produktywnych, powinna rosnąć wraz

z wielkością przedsiębiorstwa z uwagi choćby na efekty skali oraz wzrost możliwości finansowych i umiejętności

zarządczych. Ta hipoteza znajduje potwierdzenie w rzeczywistości. W 2017 r. duże przedsiębiorstwa generowały

60% przychodów ze sprzedaży, 70% nakładów na środki trwałe oraz ponad 80% nakładów na wartości

niematerialne i prawne14. Odpowiednio mniejsze były udziały firm małych i średnich. Wydaje się zatem,

że warunkiem zwiększenia zdolności inwestycyjnej polskich firm jest wspieranie zwiększania skali ich

działalności. Doprecyzowując, jeśli z punktu widzenia tempa wzrostu firmy mamy dwa zasadnicze modele

biznesowe: tradycyjny (w myśl zasady przetrwać, umocnić się, rozwijać ostrożnie, najpierw sprzedaż potem

innowacje) oraz startupowy (born global, ukierunkowanie na bardzo szybki wzrost), to być może system wsparcia

finansowego i dotyczącego transferu wiedzy dla małych i średnich przedsiębiorstw (dalej MŚP) należy

kształtować z jasnym wyodrębnieniem tych dwóch logik. Takie ukierunkowanie nie byłoby sprzeczne z ideą coraz

silniejszego wbudowania postaw ekspansywnych i proinnowacyjnych w sposób funkcjonowania wszystkich

przedsiębiorców, natomiast pozwoliłoby dostosować instrumenty do potrzeb i możliwości dwóch rodzajów firm

zasadniczo różniących się gotowością do ryzyka związanego z działalnością innowacyjną.

Wykres 20. Podstawowe informacje o aktywności przedsiębiorstw według liczby pracowników (2017)

4,5

7,6

14,8

59,7

25,5

70,6

10-49

Udziały przedsiębiorstw w łącznych przychodach ze sprzedaży

(2017)

13,3

21,9

50-249

82,2

250 i więcej

Udziały przedsiębiorstw w łącznych

nakładach na środki trwałe (2017)

według liczby pracowników

Udziały przedsiębiorstw w łącznych nakładach na wartości niematerialne i prawne (2017) według

liczby pracowników

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2018)

14 Na podstawie danych GUS, bez uwzględnienia mikroprzedsiębiorstw. Warto odnotować, że na 13,6 mld zł przeznaczonych w 2017 r.

ogółem na inwestycje w wartości niematerialne i prawne, 6,9 mld to nakłady dużych przedsiębiorstw z sekcji PKD Informacja

i komunikacja, za co prawdopodobnie w szczególnym stopniu odpowiadają spółki telekomunikacyjne.

Strona 25 z 139

W kontekście wzrostu firm warto podkreślić, że jego miarą nie jest tak naprawdę wzrost zatrudnienia, ale wzrost

przychodów ze sprzedaży, udziału w rynku oraz wskaźników rentowności. W pewnym uproszczeniu, firmy nie

dlatego są rentowne, bo zatrudniają wiele osób, ale dlatego zatrudniają wiele osób, bo osiągnęły kiedyś poziom

rentowności (lub przekonały inwestorów o potencjale wzrostu rentowności) umożliwiający inwestycje, za którymi

poszedł wzrost zatrudnienia. Praktyczną konsekwencją tego faktu, zwłaszcza w kontekście narastających

problemów z podażą siły roboczej, powinno być zmniejszenie roli kryterium wpływu na zatrudnienie przy ocenie

projektów inwestycyjnych przedsiębiorstw, finansowanych ze środków publicznych. Zamiast tego większą rolę

należałoby przyznać wpływowi na wydajność pracy, szacowanemu na podstawie prognozowanej zmiany wartości

dodanej na zatrudnionego, rentowności kapitału oraz TFP, czego warunkiem jest zdolność oceniających do

dogłębnego zrozumienia biznesplanu ocenianego przedsięwzięcia. Stawia to kolejne wyzwania dotyczące

zadbania o jakość biznesplanów tworzonych przy ubieganiu się o środki publiczne oraz o jakość wymogów

formułowanych wobec tych biznesplanów, tak aby były one nie tylko elementem procedury administracyjnej, ale

narzędziem cennym również dla przedsiębiorcy jako usprawnienie strategicznego planowania działalności firmy.

Należy również rozważyć silniejsze niż do tej pory ukierunkowanie wsparcia przedsiębiorczości ze środków

publicznych na najszerzej rozumiane aktywa niematerialne. Pewne kategorie wydatków mogłyby całkowicie

zostać wyłączone z finansowania lub obłożone limitem udziału w całkowitych kosztach kwalifikowalnych projektu.

Strona 26 z 139

Literatura

European Commission (2018). Science, Research and Innovation Performance of the EU 2018. Strengthening the

foundations for Europe's future.

https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/strategy/policy-support/science-research-and-innovationperformance-eu-srip-report_en

Ghosh, S., Kraay, A., (2000). Measuring growth in total factor productivity. PREM Notes no. 42. Economic Policy.

World Bank Group.

http://documents.worldbank.org/curated/en/418451468336625510/Measuring-growth-in-total-factor-productivity

GUS (2018). Wyniki finansowe podmiotów gospodarczych I-XII 2017 (tablice), Warszawa.

http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5502/11/18/1/wyniki_finansowe_podmiotow_go

spodarczych_1-12_2017_tablice.xlsx

Haskell J, Westlake S. (2018), Capitalism without Capital. The Rise of the Intangible Economy, Princeton University

Press.

Koloch G., Grobelna K., Zakrzewska-Szlichtyng K., Kamiński B., Kaszyński D. (2017). Intensywność wykorzystania

danych w gospodarce a jej rozwój. Analiza diagnostyczna.

https://mc.bip.gov.pl/rok-2017/analiza-diagnostyczna-intesywnosc-wykorzystania-danych-w-gospodarce-a-jejrozwoj.html

McKinsey Global Institute (2018). Solving the Productivity Puzzle: the Role of Demand and the Promise of Digitisation.

https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Global%20Themes/Meeting%20societys%20expectations/Solving%20th

e%20productivity%20puzzle/MGI-Solving-the-Productivity-Puzzle-Report-February-22-2018.ashx

McMillan M., Rodrik D. (2011). Globalization, Structural Change, and Productivity Growth, NBER Working Paper

17143. http://www.nber.org/papers/w17143

Strona 27 z 139

2. Materiało- i energochłonność

Istotnym aspektem wymagającym omówienia jest zasobochłonność polskiej gospodarki. Efektywne

wykorzystanie materiałów decyduje o przewagach konkurencyjnych przedsiębiorstw oraz wytwarzanej przez nich

wartości dodanej. Polska gospodarka charakteryzuje się wysoką materiało- i zasobochłonnością oraz niską

efektywnością energetyczną, co jest ściśle powiązane z obecnym etapem rozwoju Polski – kraju o wysokim

współczynniku uprzemysłowienia, bazującego na starych technologiach i infrastrukturze, w erze koniecznych

transformacji w kierunku nowoczesnych technologii i efektywności procesowej. Wyczerpywanie się surowców

pierwotnych, wzrost ich cen i rosnąca zależność od dostawców z krajów trzecich stanowi poważne zagrożenie

dla dalszego rozwoju gospodarczego oraz wyzwanie w kontekście ochrony środowiska. Strategia Polski w

obszarze gospodarowania własnymi kopalinami oraz zapewnienia dostępu do pierwiastków i surowców

niezbędnych do zrównoważonego rozwoju stanowi obecnie jedno z największych wyzwań polityki gospodarczej

państwa.

Wydaje się, że idea dotychczasowego modelu tzw. gospodarki linearnej, opierającej się na zasadzie „weź –

wyprodukuj – zużyj – wyrzuć” jest nieefektywna i wyczerpała się już w obliczu konieczności wdrażania zasad

zrównoważonego rozwoju – uwzględniającego system wzajemnych i wielopłaszczyznowych związków pomiędzy

środowiskiem a gospodarką i społeczeństwem.

Potrzebna jest nowa koncepcja, która zapewni oszczędne gospodarowanie zasobami (produktami, materiałami

oraz surowcami pierwotnymi i wtórnymi) oraz zminimalizowane wytwarzanie odpadów i emisji. Chodzi

o zaprojektowanie cyklu, w którym etapy, zaczynając od pozyskania surowca, przez projektowanie, produkcję,

konsumpcję, zbieranie odpadów aż po ich zagospodarowanie, będą powtarzały się wielokrotnie. Ważne jest, aby

odpady, jeżeli już powstaną, były traktowane jako surowiec wtórny, który można wykorzystać do ponownej

produkcji w odpowiedni ekonomicznie i środowiskowo sposób. Ponadto potrzebna jest dbałość o maksymalne

wydłużenie czasu korzystania z produktów lub ich zastępowanie innymi – także niematerialnymi – substytutami.

Wiąże się to z innowacyjnością przedsiębiorców, nowymi modelami biznesowymi i zmianą świadomości

środowiskowej społeczeństwa.

Budowanie takiego modelu w Polsce już trwa. Dokumentem wdrażającym nowy model gospodarczy na poziomie

krajowym jest Mapa drogowa transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ).

Podkreślenia wymaga, że nie startujemy w Polsce od zera. Poszczególne elementy GOZ są już w tej chwili

realizowane i chociaż są często inaczej nazwane, mieszczą się w obszarach zielonej gospodarki,

zrównoważonego rozwoju albo w ramach działań w obszarze niskoemisyjności.

Wykorzystanie zasobów

Jedną z miar efektywności użytkowania zasobów w gospodarce, a tym samym miernikiem zrównoważonego

rozwoju jest produktywność zasobów obliczana jako relacja produktu krajowego brutto (PKB) do krajowej

konsumpcji materialnej (DMC). Krajowa konsumpcja materialna obejmuje wszystkie materiały bezpośrednio

zużyte w procesach ekonomicznych na potrzeby gospodarki. Stanowi sumę surowców pozyskanych na

terytorium kraju oraz z importu pomniejszoną o surowce wysłane na eksport. Dane do ogólnogospodarczych

rachunków przepływów materialnych tworzy się z następujących elementów składowych











biomasa i produkty z biomasy,

rudy i koncentraty metali, surowe i przetworzone,

minerały niemetaliczne, surowe i przetworzone,

kopalne surowce energetyczne / nośniki energii, surowe i przetworzone,

odpady przekazane do ostatecznego zagospodarowania.

Strona 28 z 139

Krajowa gospodarka materiałowa w latach 2014–2019 charakteryzowała się





wzrostową tendencją zużycia badanych materiałów, na co zasadniczy wpływ ma wielkość produkcji

i importu,

utrzymaniem wysokiego udziału importowanych materiałów w zużyciu krajowym (GUS 2020).

Wykres 21. Produktywność zasobów jako stosunek PKB (PPS) do Krajowej Konsumpcji Materialnej (DMC)

2,5

2,3

2,1

1,9

1,7

UE28

1,5

Polska

1,3

1,1

0,9

0,7

0,5

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Dla porównań wydajności zasobów pomiędzy krajami w czasie przyjęto wskaźnik wyliczony na podstawie PKB

według parytetu siły nabywczej (PPS). Według danych Eurostat wskaźnik produktywności zasobów w Polsce

w latach 2004–2019 wzrósł z 0,77 do 1,24 PPS/kg. Z kolei średnia dla krajów UE-28 wzrosła w tym okresie

z 1,37 do 2,34. Oznacza to, że Polska nie osiągnęła jeszcze średniej wydajności Unii Europejskiej z 2004 r. Pod

tym względem wyprzedzamy zaledwie 4 kraje Unii Europejskiej: Finlandię (1,06), Bułgarię (0,79), Rumunię (0,88)

i Estonię (0,86), a nasza wydajność zasobowa w 2019 r. stanowi zaledwie 29,5% wydajności Holandii – kraju

o najwyższej wydajności w Unii Europejskiej (4,21). Obok Holandii najwyższa produktywność zasobów notowana

jest w Wielkiej Brytanii (3,89), Luksemburgu (3,76) oraz we Włoszech (3,64).

Z tych danych wynika, że Polska wypada szczególnie niekorzystnie na tle liderów unijnych. Od 2011 r. można

zaobserwować wzrost produktywności zasobów, chociaż trend zmienił się w 2015 r., od kiedy odnotowaliśmy

dwa spadki z rzędu oraz resource decoupling, tj. następuje wzrost PKB przy jednoczesnym spadku krajowej

konsumpcji materialnej (DMC – domestic material consumption). Ze względu na wysoki udział przemysłu w PKB

produktywność zasobów mierzona jako iloraz PKB i krajowej konsumpcji materialnej (DMC) jest jednak wciąż

relatywnie niższa w porównaniu do państw z niższym udziałem przemysłu w PKB.

Przykładem poprawy efektywności wykorzystania zasobu jest zużycie wody w przemyśle. W Polsce ten wskaźnik

spada systematycznie przy jednoczesnym wzroście wartości produkcji sprzedanej przemysłu. Należy podkreślić,

że to przemysł ma największy udział w zużyciu wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności.

Strona 29 z 139

Wykres 22. Zużycie wody na potrzeby przemysłu [dam3]

8500000

8000000

7500000

7000000

6500000

6000000

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Autorska metodologia pomiaru efektywności wykorzystania zasobów została opracowana przez University of

Cambridge we współpracy z Emerson (2018) w postaci tzw. połączonej wydajności energetycznej i materiałowej.

Raport przygotowany dla Polski przedstawia wizualne mapy przepływu energii i przepływów materiałowych.

W przeprowadzonym badaniu przepływy energii i materiałów były konwertowane na jednostki egzergii15,

a następnie wizualizowane w formie diagramów Sankeya, gdzie przepływy materiałów i energii są rejestrowane

przez serię etapów transformacji w łańcuchu podaży. Szerokość każdego przepływu wskazuje na wielkość

przepływu egzergii, a straty egzergii we wszystkich procesach są zbierane razem w prawym dolnym rogu

każdego diagramu.

Rysunek 1. przedstawia energię zużywaną w przemyśle od źródeł energii pierwotnej do końcowej energii

produktów w energochłonnych sektorach przemysłowych16. W przeprowadzonym badaniu przepływy energii

i materiałów były konwertowane na jednostki egzergii17. Na podstawie z danych statystycznych Międzynarodowej

Agencji Energii (IEA, 2015) zaprezentowano, że energia pierwotna dostarczana do sektora przemysłowego to

ogółem 1138 PJ. W podaży energii pierwotnej dominują węgiel (630 PJ), następnie gaz ziemny (258 PJ), ropa

naftowa produkty (124 PJ) i biopaliwa/odpady (112 PJ). Około połowy energii pierwotnej na wejściu elektrownie

tracą podczas wytwarzania energii elektrycznej i ciepła.

Prawie połowę całej energii pierwotnej (541 PJ) wykorzystuje się do wytwarzania energii elektrycznej i ciepła

w elektrowniach; pozostała część to bezpośrednia konsumpcja (427 PJ) i wykorzystanie nieenergetyczne (170

PJ).

Energia elektryczna i cieplna są wytwarzane ze średnią wydajnością 49% przy znacznych stratach -– 278 PJ

pokazane na szaro. Energia końcowa w wysokości 590 PJ jest przeznaczona dla przemysłu jako paliwa

15 Do porównywania przepływów energii i materiałów wykorzystano przeliczeniową jednostkę egzergii jako miarę użytecznej

pracy, jaką należy wykonać, by z powszechnie występujących składników otaczającej przyrody wytworzyć wymaganą

substancję o wymaganych parametrach, wykorzystując otaczającą przyrodę jako źródło ciepła bezwartościowego pod

względem termodynamicznym. Korzystanie z egzergii zapewnia odpowiednią jednolitą miarę energii i materiałów, co

pozwala na wizualizację interakcji materiałów i energii w procesach przemysłowych na pojedynczym schemacie.

Strona 30 z 139

rafinowane (384 PJ), elektryczność (178 PJ) i ciepło (28 PJ), z dodatkiem nieenergetycznym (170 PJ). Finalne

zużycie energii jest zdominowane przez sektor chemiczny i petrochemiczny (274 PJ). Inne energochłonne

sektory przemysłu to: minerały niemetaliczne (108 PJ), żywność i tytoń (78 PJ), żelazo i stal (75 PJ),

papier/ścier/druk (66 PJ), metale nieżelazne (18 PJ) oraz górnictwo i kopalnictwo (16 PJ). Inne branże (126 PJ)

i eksport końcowej energii (119 PJ) stanowią pozostałą część. Rysunek obrazuje poglądowe pojęcie skali zużycia

energii przemysłowej w Polsce i punkty, w których można skoncentrować wysiłki dla zapewnienia efektywności

zasobów.

Rys. 1. Wykorzystanie energii przemysłowej w Polsce (2015), śledzone z energii pierwotnej do finalnej

(w petadżulach, PJ)

Źródło: Emerson and University of Cambridge (2018, s. 9)

Analiza przeprowadzona w tym opracowaniu dla pięciu sektorów przemysłowych (GUS 2018a, 2018c)

chemikalia, papier, metale podstawowe, minerały niemetaliczne, guma i plastik pokazuje, że odpowiadają one za

około 70% całkowitej energii końcowej i energii nieenergetycznej wytwarzanej przez polski sektor przemysłowy.

Ogólna efektywność wykorzystania zasobów (użyteczne wyniki egzergii ponad całkowity wkład egzergii) tych

Strona 31 z 139

pięciu sektorów wynosi 63%. Analiza przepływów pokazuje zależność tych przemysłów od gazu ziemnego (181

PJ), który jest wykorzystywany w sektorze chemicznym (w tym duża część surowców nieenergetycznych)

i sektorze minerałów niemetalicznych. Energia elektryczna (100 PJ) jest wykorzystywana we wszystkich

sektorach, z dużą przewagą produkcji metalu (głównie stali). Węgiel (79 PJ) stosuje się bezpośrednio w sektorze

minerałów niemetalicznych (głównie cementowych), papierniczym i chemicznym, ponadto koks (18 PJ) oraz gaz

koksowniczy (18 PJ), oba są pochodnymi węgla, przyczyniają się do produkcji stali. Odwzorowywanie zasobów

w jednostkach egzergii umożliwia porównanie materialnych danych wejściowych z wkładem energetycznym.

Stwierdzono, że istotne nakłady na te sektory przemysłu obejmują: surowce naftowe i gazowe (nieenergetyczne,

167 PJ) dla sektora chemicznego, stal z recyklingu i inne metale (24 PJ) do sektora metali podstawowych,

drewno (97 PJ) stosowane w przemyśle papierniczym, polimery (nowe i poddane recyklingowi) wprowadzane do

sektora gumy i tworzyw sztucznych. Materiały wejściowe do przemysłu stanowią około 50% całkowitego wkładu

egzergii do tych pięciu sektorów; wpływ materiałów jest często pomijany w tradycyjnych analizach efektywności

energetycznej.

Wykres 23. Efektywność zasobów (%) i utrata egzergii (PJ) dla pięciu kluczowych sektorów przemysłowych

w Polsce

Źródło: Emerson and University of Cambridge (2018, s.18).

Wyniki zaprezentowane powyżej pokazują efektywność gospodarowania zasobami w analizowanych sektorach

przemysłowych w Polsce – 28% w przypadku minerałów niemetalicznych do 84% w przypadku produkcji papieru,

przy – jak wspomniano wcześniej – średniej wydajności zasobów na poziomie 63%. Istnieje znaczny potencjał

poprawy w zakresie ograniczania wkładu zasobów do tych sektorów, z bezwzględnymi stratami egzergii

wynoszącymi prawie 300 PJ.

Gospodarka odpadami, odzysk i recykling

Produktywność zasobowa jest jednym z wyznaczników konkurencyjności przedsiębiorców i wpływa na

opłacalność produkcji. Idea zrównoważonej produkcji bazuje nie tylko na zasadzie zwiększania produktywności

zasobowej, tj. zmniejszania ilości surowców zużywanych na jednostkę produkowanych dóbr, ale także na

założeniu zmniejszania negatywnego wpływu na środowisko procesów produkcyjnych, w szczególności

w kontekście zmniejszania emisji wybranych gazów cieplarnianych i wytwarzania odpadów.

W Polsce istnieje duży potencjał poprawy w zakresie działań dotyczących odpadów przemysłowych,

w szczególności pochodzących z działalności górniczej i wydobywczej, przetwórstwa przemysłowego oraz

Strona 32 z 139

wytwarzania i zaopatrywania w energię. Prowadzenie coraz mniej odpadowej działalności produkcyjnej,

zagospodarowanie jak największej ilości odpadów przemysłowych w innych procesach produkcyjnych oraz

w innych obszarach społecznych i gospodarczych może w znaczący sposób przyczynić się do zwiększania

opłacalności produkcji w Polsce.

Zgodnie z danymi GUS w Polsce w 2019 r. wytworzono 114,1mln ton odpadów przemysłowych (nieznaczny

spadek o 1% względem roku poprzedniego). Ilość wytworzonych odpadów (z wyłączeniem odpadów

komunalnych) od 2000 r. kształtowała się na zbliżonym poziomie (w granicach 110–130 mln ton), co przy stałym

wzroście PKB może wskazywać na pozytywne trendy w gospodarce odpadami. Głównym źródłem odpadów

przemysłowych w 2019 r. były, podobnie jak w latach poprzednich, górnictwo i wydobywanie (ok. 55,8% ilości

wytworzonych odpadów ogółem), przetwórstwo przemysłowe (23,8%) oraz wytwarzanie i zaopatrywanie

w energię elektryczną (12,3%). W ostatnim dziesięcioleciu największy udział w ilości odpadów wytworzonych

stanowiły odpady powstające przy poszukiwaniu, wydobywaniu, fizycznej i chemicznej przeróbce rud i innych

kopalin (60% w 2019 r.) oraz odpady z procesów termicznych (20%).

Z ogólnej ilości odpadów wytworzonych w 2019 r. 49% odpadów zostało poddanych odzyskowi, a 43% poddano

unieszkodliwieniu.

Brak jest, zarówno w prawie europejskim, jak i w polskim specyficznych uregulowań dotyczących odpadów

przemysłowych. Oczywiście odnoszą się do nich ogólne przepisy odpadowe, m.in. dotyczące przemieszczania

odpadów i sposobów zagospodarowania. Ponadto regulacje odnoszące się do kryteriów składowania odpadów

w przeważającej części dotyczą właśnie odpadów przemysłowych.

Należy podkreślić, że odpady przemysłowe są bardzo zróżnicowane i wymagają rożnego podejścia do ich

wykorzystania. Zupełnie inne sposoby zagospodarowania będą dotyczyć odpadów powstających przy płukaniu

i oczyszczaniu kopalin, a inne odpadów z przemysłu spożywczego. W każdym natomiast sektorze istnieją zasoby

surowców, które obecnie nie są wykorzystywane. Z jednej strony wiąże się to z koniecznością zagospodarowania

odpadów, w tym bardzo często ich składowania. Z drugiej natomiast zmniejsza produktywność zasobową

polskiego przemysłu.

W obecnym systemie regulacyjnym funkcjonuje tzw. rozszerzona odpowiedzialność producenta (EPR),)

w szczególności w odniesieniu do opakowań, pojazdów, sprzętu elektrycznego i elektronicznego, opon oraz

baterii i akumulatorów

W 2018 r. wprowadzono na terytorium Polski łącznie 660 tys. ton sprzętu elektrycznego i elektronicznego,

a zebrano 330 tys. ton zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (o 34% więcej r/r), w tym z gospodarstw

domowych 302 tys. ton. Najwięcej zużytego sprzętu zebrano w grupie obejmującej wielkogabarytowe urządzenia

gospodarstwa domowego (42% masy zebranego sprzętu ogółem) oraz sprzęt działający na zasadzie wymiany

temperatury (21%).

W 2018 r. osiągnięto poziom przygotowania do ponownego użycia i recyklingu zużytego sprzętu elektrycznego

i elektronicznego dla wielkogabarytowych urządzeń gospodarstwa domowego – 68%, a dla sprzętu działającego

na zasadzie wymiany temperatury – 73%. W przeliczeniu na 1 mieszkańca zebrano 8,7 kg zużytego sprzętu, tym

samym Polska osiągnęła wymagany przez Komisję Europejską poziom zbiórki sprzętu (4 kg na mieszkańca).

Wskaźnik ten w ciągu ostatnich 10 lat wzrósł kilkakrotnie (w 2007 r. wynosił 0,71 kg na mieszkańca).

Dane dotyczące monitoringu poziomu recyklingu odpadów opakowaniowych wyrażonego stosunkiem masy/ilości

odpadów opakowaniowych poddanych recyklingowi do masy/ilości wprowadzanych na rynek opakowań

podlegających obowiązkowi recyklingu pokazują, że w 2018 r. recykling tych odpadów był na poziomie 58,5%.

W Polsce obserwuje się wyraźne tendencje wzrostu odzysku materiałów. Poprzez coraz lepszy system

sortowania odpadów i konsekwentną politykę preferującą ich wykorzystywanie w niektórych przypadkach

wskaźnik zwrotu materiałów sięga nawet 75% (GUS, 2018a). W jednostkach produkcyjnych największy udział

w przychodzie odpadów mają skup oraz przychód z własnej działalności. W 2019 r. skup stanowił powyżej 50%

Strona 33 z 139

przychodu ogółem odpadów stalowych i żeliwnych, miedzi, ołowiu, odpadów z papieru i tektury, olejów

odpadowych. W przypadku stłuczki szklanej i odpadów szklanych udziały rozkładały się proporcjonalnie

pomiędzy skup (49,9%) i przychód z własnej działalności (49,6%). Przychód z własnej działalności stanowił

powyżej 50% przychodu ogółem odpadów mosiądzu i brązu, odpadów z tworzyw sztucznych, odpadów

gumowych i włókienniczych. W przypadku odpadów aluminiowych udziały rozkładały się na przychód z własnej

działalności (48,7%), skup (31,8%) i import (19,5%).

W latach 2016–2019 nastąpił wzrost pozyskania przez jednostki produkcyjne i handlowe większości badanych

odpadów. Przychód w jednostkach produkcyjnych wzrósł w przypadku odpadów miedzi, mosiądzu i brązu

o 14,0%, odpadów aluminiowych – 2,7%, odpadów stalowych i żeliwnych – 1,2%, odpadów z tworzyw sztucznych

– 28,6%, odpadów gumowych – 28,4%, olejów odpadowych – 23,8%, stłuczki szklanej i odpadów szklanych –

9,1%, odpadów z papieru i tektury – 6,0%.

Pod względem ilościowym najwięcej pozyskuje się odpadów stalowych i żeliwnych oraz odpadów z papieru

i tektury. Duże rezerwy tkwią w możliwościach wykorzystania makulatury, która odpowiednio zbierana może

pokryć krajowe zapotrzebowanie i być przedmiotem eksportu. W ostatnich latach obserwuje się dynamiczny

wzrost pozyskania tego typu odpadów. Zużycie odpadów z papieru i tektury do produkcji papieru oraz wyrobów

z papieru wzrosło w latach 2016–2019 o 6,9%. Na 1 tonę wytwarzanego papieru i tektury zużywano w 2019 r.

538 kg odpadów z papieru i tektury, w 2016 r. – 529 kg. Na uwagę zasługuje również dynamicznie rosnący

eksport tych odpadów.

Nowy model gospodarki (GOZ) dotyczy także zagospodarowania jak największej ilości odpadów komunalnych

poprzez recykling. To wymaga, aby odpady były zbierane selektywnie i były dobrej jakości. Poniższy schemat

pokazuje, że wciąż zbyt dużo odpadów jest składowanych, a surowce w nich zawarte są marnowane.

Wykres 24. Zagospodarowanie odpadów komunalnych w Polsce w 2019 r.

Składowanie

43%

Recykling

25%

Przekształcenia termiczne

23%

Kompostowanie lub

fermentacja

9%

Źródło: Opracowanie MRIT na podstawie danych GUS

W latach 2000–2018 odpady komunalne wytworzone w Polsce per capita utrzymywały się na poziomie ok. 300

kg (w 2018 r. wyniosły 329 kg wobec średniej UE-28 – 489 kg). W tym okresie wielkość odpadów składowanych

w Polsce zmniejszyła się z 312 kg per capita do 137 w 2018 r. (wobec 111 kg per capita UE-28). W Polsce

w 2000 r. nie funkcjonował w ogóle recykling odpadów, a w roku 2018 wyniósł 86 kg na mieszkańca, co stanowiło

57% średniej UE-28. W mniejszym stopniu niż Polska tylko 4 kraje Unii Europejskiej odzyskiwały odpady

komunalne poprzez recykling: Rumunia (21), Malta (42), Portugalia (62) i Łotwa (78). Niekwestionowanym

liderem europejskim w tym zakresie są Niemcy. U naszych sąsiadów recykling odpadów komunalnych wyniósł

w 2018 r. 305 kg per capita. Wskaźnik recyklingu odpadów komunalnych (liczony jako udział odpadów

przeznaczonych do recyklingu i przetwarzania biologicznego w odpadach komunalnych ogółem) w krajach Unii

Strona 34 z 139

Europejskiej (UE-28) w 2018 r. wyniósł 47,0%. Najwyższą wartość wskaźnika odnotowano w Niemczech (67,3%),

Słowenii (58,9%) i Austrii (57,7%), a najniższą – na Malcie (6,5%). Polska ze wskaźnikiem recyklingu odpadów

komunalnych na poziomie 34,3% zajęła 18 lokatę wśród krajów Unii Europejskiej.

Należy również zauważyć, że Polska jest jednym z czołowych producentów ubocznych produktów spalania

(UPS) w Europie, co wynika z faktu, że wiodącym źródłem energii w kraju jest węgiel. UPS to jednak nie tylko

odpady – mogą stanowić cenny surowiec, stając się alternatywą dla kruszyw. Wykorzystanie tych materiałów jest

istotne nie tylko ze względu na oszczędności finansowe płynące z ich zagospodarowania, ale z uwagi na

kurczące się zasoby kruszyw naturalnych, które mogą być przez nie zastąpione, oraz zyski ekologiczne

z likwidacji składowisk i ochrony zasobów. Zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego w Polsce

rokrocznie powstaje około 23 mln ton UPS, z czego tylko mniej niż połowa jest zagospodarowana do ponownego

użytku. Mimo że kraje europejskie kładą coraz większy nacisk na gospodarkę o obiegu zamkniętym, podaż UPS

jest znacznie większa niż popyt. Na podmiocie wytwarzającym odpady spoczywa obowiązek przedstawienia

tego, czy dana substancja jest odpadami czy stanowi produkt. Jednak droga UPS od odpadu do produktu jest

złożona i, jak dotąd, pozbawiona szczegółowej procedury. Aby UPS zostały zaklasyfikowane jako produkt, muszą

najpierw zostać uznane przez organ administracji publicznej za substancję, której dalsze wykorzystanie jest

obiektywnie i rynkowo pewne.

Zużycie energii, efektywność energetyczna

Innym aspektem powiązanym z polityką surowcową jest zabezpieczenie dostępu do taniej energii w warunkach

polityki klimatycznej Unii Europejskiej nastawionej na ograniczanie emisji gazów cieplarnianych przy

jednoczesnym zachowaniu wysokiej niezależności energetycznej Polski, zagwarantowaniu dostaw i eliminacji

ryzyka blackoutów. Od wielu lat w Polsce jest obserwowany stopniowy wzrost zapotrzebowania na energię przy

jednoczesnym wzroście efektywności jej wykorzystania. Wzrost efektywności nie jest jednak wystarczający.

Ponieważ w wielu krajach zachodnich od kilku lat uwidacznia się spadek zapotrzebowania na energię

w wartościach bezwzględnych, to promowana przez te państwa polityka klimatyczna jest w ich przypadku mniej

uciążliwa niż dla energochłonnych krajów tzw. nowej Unii.

Od 2015 r. obserwuje się spowolnienie tempa poprawy efektywności energetycznej, dodatkowo w rezultacie

kryzysu i niskich cen energii IEA szacuje, że w 2020 r. efektywność energetyczna poprawi się zaledwie o 0,8%

(w 2019 r. było to 1,6%, a w 2018 r. 1,5%). Jest to tempo zbyt słabe, aby osiągnąć globalne cele klimatyczne,

szczególnie że w Scenariuszu Zrównoważonego Rozwoju IEA efektywność energetyczna odpowiada aż za 40%

redukcji emisji gazów cieplarnianych związanych z energią w ciągu najbliższych 20 lat.

W ostatnich latach Polska poczyniła ogromne postępy w zakresie oszczędności zużycia energii elektrycznej.

Pośredni cel na 2016 r., rozumiany jako osiągnięcie finalnego zużycia energii w ilości nie mniejszej niż 9%

średniego krajowego zużycia tej energii z lat 2001–2005, został zrealizowany z nadwyżką, a w ciągu ostatnich

trzech dekad energochłonność krajowej gospodarki uległa redukcji o 30 % (dane Eurostat).

Strona 35 z 139

Wykres 25. Udział kosztów materiałów i energii w kosztach w 2017 r. (proc.)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Udział kosztów materiałów i energii w kosztach przedsiębiorstw ogółem jest dużo wyższy, niż mogłoby się

wydawać. W skali całego przetwórstwa przemysłowego wynosi on 65,6%. Co więcej, branże najbardziej

materiało- i energochłonne to niekoniecznie te nastawione na przetwarzanie surowców. Znajdują się wśród nich

oczywiście takie jak produkcja metali, rafinacja ropy naftowej czy też produkcja wyrobów z drewna. Na liście

znajdziemy jednak też te, dla których, wydawałoby się, materiały i energia mają znaczenie drugorzędne. Należy

tu wymienić przede wszystkim produkcję komputerów, samochodów czy urządzeń elektrycznych.

W przypadku produkcji pojazdów samochodowych zabezpieczenie w materiały wydaje się problemem mało

istotnym, gdyż występuje duża konkurencja wśród dostawców podzespołów, a produkcja komponentów z metali

i tworzyw sztucznych może odbywać się w wielu miejscach świata. W elektronice jednak kwestia ta jest dużo

poważniejsza. Współczesna elektronika opiera się w dużej mierze na wykorzystaniu rzadkich pierwiastków takich

jak tzw. metale ziem rzadkich. Ich zasoby są skoncentrowane niemal wyłącznie w Chinach, które wykorzystują na

własny użytek coraz większą część z nich. Ponadto jeśli chodzi o produkcję niektórych zaawansowanych

komponentów, jest najczęściej tylko kilku dostawców lub są wręcz monopole w zakresie poszczególnych

technologii.

Strona 36 z 139

Wykres 26. Zużycie energii elektrycznej w przemyśle w gigawatogodzinach

Roczne zużycie energii elektrycznej w GWh

60000

55000

50000

45000

40000

35000

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Roczne zużycie energii elektrycznej w GWh

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

W 2018 r. przemysł i budownictwo odpowiadały za 38,5% popytu na energię w gospodarce. Ponadto tempo

wzrostu zapotrzebowania na energię elektryczną w przemyśle jest dużo wyższe niż w pozostałych sektorach.

Zatem poprawa efektywności energetycznej w przemyśle może skutkować przyspieszeniem obniżania

energochłonności całej gospodarki oraz doprowadzić do obniżenia tempa wzrostu zapotrzebowania na energię

elektryczną, obniżając również ryzyko związane z polityką klimatyczną.

Wykres 27. Energochłonność branż przetwórstwa przemysłowego w TJ/mln zł wartości dodanej

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS, zaznaczono wartość średnią

W przypadku wykorzystania energii na cele produkcyjne jest kilka branż, które mogą być zagrożone z powodu

wzrostu jej ceny. Jak zaprezentowano na wykresie 27, problem ten dotyczy w szczególności pięciu branż –

Strona 37 z 139

produkcji koksu i rafinacji ropy naftowej, produkcji chemikaliów, metali, wyrobów z surowców mineralnych oraz

produkcji papieru. To one są najbardziej narażone na politykę klimatyczną Unii Europejskiej oraz ewentualne

problemy z zaspokojeniem potrzeb energetycznych. Łącznie te pięć branż odpowiada za wytwarzanie około 20%

wartości dodanej przetwórstwa przemysłowego oraz zatrudnienie 15% pracujących w tym sektorze. W przypadku

większości z nich wzrost kosztów może doprowadzić do istotnego ograniczenia produkcji, a w przypadku rafinacji

ropy naftowej, z powodu dużej koncentracji tej branży, rosnące koszty przełożą się najprawdopodobniej na

wzrost kosztów transportu w całej gospodarce. Podobnie wzrost kosztów wytworzenia koksu przełoży się na

wzrost kosztów wytworzenia stali, co będzie skutkować wzrostem importu, emisji powstałej na skutek importu

oraz wzrostem kosztów produkcji i usług we wszystkich sektorach wykorzystujących stal, tj. m.in. w

budownictwie, transporcie, sektorze wytwarzania energii OZE.

Problem z energochłonnością dotyczy całej gospodarki. Spadek zużycia energii daje możliwość poprawy

dobrobytu mieszkańców, zwłaszcza że w wielu przypadkach inwestycje efektywnościowe to nie tyle

oszczędność, co też poprawa jakości życia.

Według danych GUS ogółem tempo poprawy energochłonności przemysłu przetwórczego w latach 2009–2013

wyniosło średnio 3,9% na rok. Wpływ zmian strukturalnych był korzystny, ale niewielki – przyczynił się do spadku

energochłonności o 0,7% na rok. Energochłonność przemysłu przetwórczego w stałej strukturze, a więc po

wyeliminowaniu wpływu zmieniających się udziałów poszczególnych branż w ogólnej wielkości przemysłu

przetwórczego, obniżała się o 3,2% na rok. Sytuacja uległa zmianie w latach 2014–2018 – tempo spadku

energochłonności obniżyło się do 3,1% na rok, przy czym efekt zmian strukturalnych wyniósł 1,7% na rok,

a tempo poprawy energochłonności przy stałej strukturze obniżyło się do 1,3% na rok.

Wykres 28. Energochłonność krajów UE w kilogramach oleju ekwiwalentnego na 1000 euro wartości dodanej

(2017)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Zwiększenie efektywności energetycznej może być wyrażone poprzez zmniejszenie poziomu zużycia energii

pierwotnej, który w 2018 r. dla Polski został zredukowany do 101,1 Mtoe. Należy jednak podkreślić, że spadek

energochłonności gospodarki powinien wiązać się przede wszystkim z działaniami proefektywnościowymi, a nie

ze zmianami strukturalnymi (tzn. zamykaniem branż). Działania w tym zakresie powinny mieć charakter

horyzontalny i dotyczyć wszystkich gałęzi gospodarki poprzez wdrażanie nowych technologii w zakresie poprawy

efektywności energetycznej budynków, produktów, urządzeń, instalacji i procesów.

Strona 38 z 139

Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych jest realizowane w Unii Europejskiej poprzez dwa mechanizmy

przypisane do różnych sektorów gospodarki, czyli system handlu emisjami realizowany na poziomie

przedsiębiorstw (ETS) oraz ograniczenie emisji w sektorach nieobjętych systemem ETS (non-ETS lub ESD ang.

effort sharing decision) realizowane na poziomie krajowym. Emisja w sektorach nieobjętych ETS, zgodnie

z danymi uwzględnionymi w rozliczeniu krajowych rocznych limitów emisji w ramach Unii Europejskiej, wyniosła

w Polsce 186,1 mln ton ekwiwalentu CO2 w 2013 r. i od 2015 r. rośnie, osiągając 198,7 mln ton ekw. CO2 w 2016

r. i 211,5 mln ton ekw. CO2 w 2017 r. oraz 212,9 mln ton ekw. CO2 w 2018 r. Do tak istotnego zwiększenia emisji

w sektorach nieobjętych Europejskim Systemem Handlu Emisjami przyczynił się przede wszystkim wzrost

zużycia paliw o ponad 37% w sektorze transportu drogowego w latach 2016–2017.

Na zwiększoną konsumpcję krajową paliw ciekłych w latach 2016–2017 według Polskiej Organizacji Przemysłu

i Handlu Naftowego miały wpływ poza skuteczną walką z nielegalnym obrotem paliwami płynnymi

zapoczątkowaną w 2016 r. także dodatnie wyniki polskiej gospodarki, korzystne dla kierowców ceny paliw oraz

podniesienie zamożności społeczeństwa, co przełożyło się na wzrost liczby samochodów poruszających się po

kraju.

Zgodnie z raportem KOBIZE największy udział w całkowitej emisji gazów cieplarnianych (wyrażonej w

ekwiwalencie CO2) w Polsce w 2019 r. (bez sektora LULUCF) miał sektor Energia (ok. 82,2%), a w ramach tego

sektora miały procesy spalania paliw (76,7%). Rolnictwo było odpowiedzialne za 8,4%, procesy przemysłowe za

6,3% i odpady za 3,1%. Zużycie paliw kopalnych jest głównym źródłem emisji dwutlenku węgla (CO2). W 2019 r.

odnotowano spadek krajowej emisji GC o 5,1% w stosunku do roku poprzedniego. Główną przyczyną spadku

emisji między latami 2018 i 2019 było niższe zużycie paliw spalanych w źródłach stacjonarnych, przede

wszystkim węgla kamiennego (o prawie o 8%) i brunatnego (o ponad 15%). Natomiast rok 2019 był kolejnym

rokiem wzrostu emisji w sektorze transportu drogowego z powodu wyższego niż w 2018 r. zużycia paliw: benzyny

o 3,4% i oleju napędowego o 1%.

Biorąc pod uwagę powyższe, przejście na zero- i niskoemisyjne źródła energii i ciepła oraz wsparcie rozwoju

transportu zero- i niskoemisyjnego jest ważnym środkiem do osiągnięcia celów dotyczących dążenia do

neutralności klimatycznej i zrównoważonego rozwoju. Wskaźnik emisji GHG w Polsce systematycznie maleje, ale

jest nadal wyższy niż średnia Unii Europejskiej.

Wykres 29. Zużycie energii pierwotnej w 2017 r.

350,00

300,00

250,00

200,00

150,00

100,00

50,00

Niemcy

Francja

Wielka Brytania

Włochy

Hiszpania

Polska

Holandia

Belgia

Szwecja

Czechy

Austia

Rumunia

Finlandia

Węgry

Grecja

Portugalia

Bułgaria

Dania

Słowacja

Iralndia

Chorwacja

Słowenia

Litwa

Estonia

Łotwa

Luksemburg

Cypr

Malta

0,00

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Strona 39 z 139

Zgodnie z PEP2040 celem do 2030 r. jest redukcja emisji gazów cieplarnianych o ok. 30% (w stosunku do

1990 r.). Realizacja celu będzie wspierana przez wzrost udziału OZE we wszystkich sektorach i technologiach,

rozwój energetyki jądrowej, zmniejszenie udziału węgla w wytwarzaniu energii (nie więcej niż 56% w 2030 r.),

odejście od spalania węgla w gospodarstwach domowych w miastach do 2030 r. i na obszarach wiejskich do

2040 r., wspieranie rozwoju zero- i niskoemisyjnego transportu oraz poprzez działania proefektywnościowe

w energetyce.

W latach 2006–2015 w Polsce następował stały wzrost ilości energii pozyskanej ze źródeł odnawialnych (OZE),

trend ten odwrócił się w 2016 r. i 2017 r. W 2017 r. Polska, z udziałem energii ze źródeł odnawialnych

w końcowym zużyciu energii brutto na poziomie 11,1%, znajdowała się na 22. pozycji wśród państw

członkowskich UE.

Planowany na 2020 r. docelowy udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto został

osiągnięty i przekroczony w 2018 r. przez 12 krajów, m.in. Czechy, Finlandię, Litwę i Włochy, które osiągnęły ten

cel już w 2015 r. Wśród pozostałych 16 krajów, które w 2018 r. jeszcze nie zrealizowały docelowego udziału OZE

w końcowym zużyciu energii brutto (przewidzianym na 2020 r.) były Polska (do osiągnięcia celu brakowało 3,5

pkt. proc.), Francja (6,4 pkt. proc.) i Holandia (6,6 pkt. proc.).

Wskaźnik udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto w 2019 r. wyniósł w Polsce

12,2% i wzrósł o 4,45 pkt. proc. w porównaniu z 2008 r. (do osiągnięcia celu brakowało 2,8 pkt. proc.).

Średnioroczne tempo wzrostu udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto

w latach 2008–2019 wyniosło 4,2%

Wykres 30. Udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto (%)

7,71

8,70

9,30

10,35

10,97 11,46

11,61 11,89 11,40 11,12 11,48

12,16

2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Wskaźnik emisji gazów cieplarnianych na jednostkę zużytej energii informuje o wpływie sektora energii

na środowisko. Zużycie paliw kopalnych jest głównym źródłem emisji dwutlenku węgla (CO2). W związku

z zapotrzebowaniem na energię źródło to jest siłą napędową emisji gazów cieplarnianych.

Przejście na niskoemisyjne paliwa jest ważnym środkiem do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju.

Wskaźnik ten w Polsce systematycznie maleje, ale jest nadal wyższy niż średnia Unii Europejskiej.

Strona 40 z 139

Wykres 31. Emisja gazów cieplarnianych na jednostkę zużytej energii w Polsce na tle wybranych krajów UE

(wartość dla 2000 r. = 100)

100,0

95,0

90,0

85,0

80,0

75,0

70,0

2010

2011

UE28

2012

Czechy

2013

2014

Niemcy

2015

2016

Polska

2017

Słowacja

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Ekoinnowacje

Wpływ na wzrost efektywności wykorzystania zasobów naturalnych i surowców mają bez wątpienia

ekoinnowacje, które ograniczając szkodliwy wpływ procesów gospodarczych na środowisko, wpływają na rozwój

gospodarczy poprzez m.in. redukcję kosztów. Wskaźnik ekoinnowacyjności jest średnią nieważoną 16

wskaźników częściowych odniesionych do średniej Unii Europejskiej. W 2018 r. Polska osiągnęła poziom 59

punktów, co stanowi zaledwie połowę wielkości wskaźnika dla Niemiec (137). Wzrost ekoinnowacyjności stanowi

wyzwanie dla Polski w kontekście wzmocnienia naszej pozycji konkurencyjnej oraz rozwoju.

Wykres 32. Wskaźnik ekoinnowacyjności – Polska na tle krajów UE (średnia UE = 100)

160

140

120

100

80

60

40

20

0

2010

2011

2012

Czechy

2013

2014

Niemcy

2015

2016

Węgry

2017

2018

Polska

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Podstawowe zadania stawiane technologiom proekologicznym są związane z rozwojem nowatorskich energoi materiałooszczędnych technologii wytwarzania, wykorzystujących w szczególności surowce odnawialne.

Prowadzone działania muszą być zgodne z zasadą 3R (reduce – reuse – recycle), mającą na celu zredukowanie

ilości powstających odpadów przemysłowych, w tym zabezpieczenie i zagospodarowanie już powstałych, a także

odzysk surowców zawartych w odpadach, powstałych podczas procesów wytwórczych oraz konsumpcyjnych.

Strona 41 z 139

Istotne jest to, aby użytkowanie projektowanych, a potem produkowanych wyrobów miało jak najmniejsze

oddziaływanie na środowisko, aby produkty można było łatwo naprawiać i ulepszać. Natomiast jeżeli już produkt

stanie się odpadami, powinien być łatwo poddawany odzyskowi, w szczególności recyklingowi, z możliwością

pozyskania dobrej jakości surowców wtórnych do ponownej produkcji.

W tym kontekście warto wspomnieć o polityce zielonych zamówień publicznych, polegającej na włączeniu

wymagań ekologicznych do procedur związanych z udzielaniem zamówień. Jest ona jednym

z najskuteczniejszych narzędzi wpływających na zmniejszenie obciążenia dla środowiska. Uwzględnianie kwestii

środowiskowych w procesie przetargowym może stać się czynnikiem mobilizującym przedsiębiorców

do wytwarzania towarów i usług, wykorzystujących procesy ograniczające negatywne oddziaływanie

na środowisko naturalne. Celem takiego działania jest zmiana obecnych niekorzystnych wzorców produkcji

i konsumpcji na sprzyjające realizacji zasad zrównoważonego rozwoju. Zielone zamówienia publiczne (ZZP)

to te, w których podmioty publiczne włączają kryteria i/lub wymagania ekologiczne do procesu zakupów (procedur

udzielania zamówień publicznych). ZZP są elementem polityki służącej poszukiwaniu rozwiązań minimalizujących

negatywny wpływ wyrobów/usług na środowisko oraz uwzględniających cały cykl życia produktów, a poprzez

to wpływają na rozwój i upowszechnienie technologii środowiskowych.

Ekoprojektowanie (ekodesign)

Wszystkie produkty mają wpływ na środowisko naturalne w czasie wszystkich etapów ich cyklu życia, tj. od

wykorzystania surowców i zasobów naturalnych, poprzez produkcję, pakowanie, transport, użytkowanie, odzysk

i recykling do ostatecznego unieszkodliwiania tych produktów. Ponad 80% wpływu na środowisko mają decyzje

podejmowane już na etapie projektowania produktów.

Ekoprojektowanie polega na identyfikowaniu aspektów środowiskowych związanych z produktem i włączaniu ich

do procesu projektowania już na wczesnym etapie rozwoju tego produktu. W tradycyjnym projektowaniu

kluczową rolę pełnią takie aspekty, jak: funkcja, bezpieczeństwo, ergonomika, wytrzymałość, jakość czy koszty.

Ekoprojektowanie natomiast wprowadza dodatkowe kryterium, jakim jest ocena danego produktu z punku

widzenia jego oddziaływania na środowisko.

Tradycyjne podejście do projektowania koncentruje się na produkcie finalnym. Idea ekoprojektowania ujmuje

natomiast jego pełny cykl życia, począwszy od fazy koncepcyjnej aż do unieszkodliwienia po utracie właściwości

funkcjonalnych. Kryterium minimalizacji oddziaływania wyrobu na środowisko jest tu rozważane w wielu

aspektach, z których najważniejsze stanowią energia i materiały.

W celu poprawy efektywności energetycznej oraz zmniejszenia oddziaływania na środowisko produktów, w tym

urządzeń do użytku domowego oraz stosowanych w sektorach usług i przemysłu, wydano dyrektywę ramową

2005/32/WE ustanawiającą ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów

wykorzystujących energię, którą zmieniono dyrektywą 2009/125/WE ustanawiającą ogólne zasady ustalania

wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów związanych z energią.

Według dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/125/WE ekoprojekt oznacza włączenie wymagań

środowiskowych do projektu produktu w celu poprawy wpływu tego produktu na środowisko w całym jego cyklu

życia. Wymaganiami ww. dyrektyw są objęci nie tylko producenci HVAC (inżynieria sanitarna), ale również

zakłady produkcyjne oraz użytkownicy systemów. Dyrektywa obejmuje urządzenia, które wyprodukowano

w Europejskiej Strefie Ekonomicznej oraz importowane z innych krajów.

Komisja Europejska opracowała rozporządzenia wykonawcze do ww. dyrektyw zawierające wymagania

dotyczące poszczególnych grup urządzeń. Rozporządzenia te są bezpośrednio stosowane we wszystkich

państwach członkowskich Unii Europejskiej od dnia ich wejścia w życie.

Rozporządzenia już obowiązujące dotyczą: komputerów i serwerów, kotłów na paliwa stałe, lodówek i szaf

chłodniczych, miejscowych ogrzewaczy pomieszczeń, odkurzaczy, ogrzewaczy pomieszczeń i podgrzewaczy

Strona 42 z 139

wody, oświetlenia, piekarników, płyt grzejnych i okapów nadkuchennych, pomp, pralek, produktów do ogrzewania

i chłodzenia powietrznego, set-top boksów, silników elektrycznych, suszarek bębnowych, telewizorów,

transformatorów, trybów czuwania, wentylatorów i klimatyzatorów oraz systemów wentylacyjnych, zasilaczy,

zmywarek, dopuszczalnego odchylenia w procedurach weryfikacji.

Ekoprojektowanie można wykorzystywać w projektowaniu nowych, jak również w doskonaleniu istniejących już

produktów, usług czy procesów. Aspekty środowiskowe powinny być analizowane i włączane do projektowania

i rozwoju produktu. Celem podejmowanych działań jest obniżenie negatywnego oddziaływania na środowisko na

każdym etapie cyklu życia – począwszy od wydobycia pierwotnych surowców, poprzez produkcję, transport,

użytkowanie, aż do końcowego zagospodarowania – przygotowania do ponownego użycia, recyklingu lub innego

procesu odzysku a w ostateczności, przy braku innych możliwości – unieszkodliwiania. W związku z czym,

koncepcja ta może zostać wykorzystana w każdej branży. Kryteria środowiskowe powinny zostać włączone

zarówno na etapie wyboru surowców i materiałów wykorzystywanych do produkcji, jak również samych procesów

wytwarzania (zrównoważona produkcja). Produkty należy zaprojektować w taki sposób, aby nadawały się do

odzysku lub recyklingu, dzięki czemu łatwiejsze i mniej kosztowne staje się gospodarowanie odpadami.

Rozwojowi ekoprojektowania sprzyja wprowadzenie wielu rozwiązań w sferze legislacyjnej i organizacyjno-technicznej. Do najbardziej istotnych należy zaliczyć

1) system ekozarządzania i audytu (EMAS); organizacja (przedsiębiorstwo prowadzące działalność produkcyjną

lub usługową, organ administracji publicznej i samorządowej, instytucja pożytku publicznego), która chce

zarejestrować się w systemie EMAS musi wdrożyć system zarządzania środowiskowego zgodnie z wymogami

rozporządzeniaParlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie

dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS) uchylającego

rozporządzenie (WE) nr 761/2001 oraz decyzje Komisji 2001/681/WE i 2006/193/WE (Dz. Urz. UE L 342 z

22.12.2009, str. 1, z późn. zm.); system zarządzania środowiskowego jest narzędziem umożliwiającym

organizacji







identyfikowanie i nadzorowanie wpływu działań, wyrobów i usług organizacji na środowisko,

doskonalenie środowiskowych efektów działalności,

wdrożenie systematycznego podejścia do ustalania celów środowiskowych, ich osiągnięcia i wykazania,

że zostały osiągnięte;

2) ekologiczne projektowanie cyklu życia wyrobu ELCD (environmental life cycle design). ELCD prezentuje

kompleksowe podejście do problemu projektowania, uwzględniające pełny cykl życia wyrobu, na podstawie

rozszerzonego zakresu pojęciowego definiowania jakości;

3) pakiet norm serii ISO 14000; normy serii ISO 14000 prezentują strategiczne podejście do spraw

środowiskowych i obejmują wszystkie zagadnienia istotne z punktu widzenia zarządzania środowiskowego;

seria norm ISO 14000 oprócz norm dotyczących systemów zarządzania środowiskowego obejmuje

dokumenty m.in. z zakresu















etykietowania środowiskowego,

oceny cyklu życia,

aspektów środowiskowych w projektowaniu i rozwoju wyrobów,

komunikacji środowiskowej,

gazów cieplarnianych i zagadnień związanych ze zmianami klimatu,

śladu wodnego i węglowego,

kosztów środowiskowych.

W zestawieniu liczby organizacji zarejestrowanych w systemie EMAS w Unii Europejskiej Polska zajmuje 6.

miejsce wśród wszystkich państw członkowskich. Nie ma natomiast ogólnoeuropejskiego rejestru organizacji

mających standardy zarządzania środowiskowego oparte na normie ISO14001, stąd też liczba organizacji

Strona 43 z 139

zarejestrowanych w systemie EMAS nie jest miarodajnym wskaźnikiem stopnia odpowiedzialności organizacji za

stan środowiska.

Należy zauważyć, że istniejące sformalizowane systemy zarządzania środowiskowego są instrumentami

dobrowolnymi. Aby zachęcić organizacje do ich wdrażania (co wiąże się dla nich z kosztami weryfikacji

i ewentualnych konsultacji), są potrzebne ulgi regulacyjne i stosowne uregulowania prawne.

Dostęp do surowców dla gospodarki

Surowce mineralne są jednym z podstawowych czynników produkcji w gospodarce. Rozwój elektromobilności,

magazynowania energii oraz elektronicznych urządzeń mobilnych wymaga dużych ilości minerałów ziem

rzadkich. Przykładowo, niezbędnym materiałem do wysokowydajnych akumulatorów energii jest kobalt. Jest on

również używany do produkcji stopów stosowanych w silnikach lotniczych. Jednak prawie wszystkie środki

finansowe na nowe kopalnie kobaltu pochodzą od chińskich inwestorów i kredytodawców. Tylko niewielka część

dostaw kobaltu jest produktem ubocznym z kopalni niklu i miedzi rozsianych po całym świecie.

Generalnie wzrost zielonych i niskoemisyjnych technologii energetycznych prowadzi do znacznego wzrostu

zapotrzebowania na takie minerały i metale, jak: aluminium, miedź, ołów, lit, mangan, nikiel, srebro, stal i cynk

oraz inne pierwiastki ziem rzadkich.

Zapewnienie bezpieczeństwa dostaw jest wyzwaniem dla polityki surowcowej państwa. W Polsce już w 2015 r.

podjęto działania w kierunku ustalenia, które z nieenergetycznych surowców mineralnych mają kluczowe

znaczenie dla przemysłu oraz w jakim stopniu ich zasoby i produkcja pokrywają zapotrzebowanie. Wiedza

o wielkości zapotrzebowania na surowce jest szczególnie istotna w sytuacji ograniczonych możliwości

zaspokojenia potrzeb z własnych źródeł (pierwotnych lub wtórnych) i konieczności korzystania z importu, co przy

monopolistycznej polityce niektórych producentów może powodować istotne zakłócenia gospodarcze.

Opracowanie dotyczyło jednak wyłącznie wybranych działów przemysłu, a nie całej gospodarki (obejmującej nie

tylko cały przemysł, ale również usługi i rolnictwo). Dodatkowo podczas prac nad nim zidentyfikowano potrzebę

wykonania pogłębionych analiz i weryfikacji dotyczącej jednoznacznego definiowania zużycia. W niektórych

źródłach podaje się pojęcie zużycia pozornego, pod którym rozumie się różnicę wartości podaży (tj. produkcji

i importu) oraz eksportu, bez uwzględniania różnic w stanach magazynowych (zmian zapasów).

Wykorzystywanie terminu zużycia pozornego jako miary zapotrzebowania wynika z braku dostępu do informacji

statystycznych (np. z GUS) dotyczących zmian zapasów oraz poziomu strat. Z reguły wielkość zużycia

pozornego nieznacznie odbiega od poziomu konsumpcji rzeczywistej. Jednak w przypadku niektórych metali

rzadkich i szlachetnych może ona w istotny sposób odbiegać od faktycznego poziomu wskutek nielegalnego

importu (przemytu) lub wykorzystywania zapasów. Zasadnicze znaczenie w identyfikacji zapotrzebowania na

surowce w gospodarce ma fakt, że dany surowiec może być zużywany także w importowanych półproduktach lub

podzespołach (częściach), które są montowane w polskich zakładach, bez wykazywania tego zużycia

w statystykach. Statystyki nie uwzględniają też stanu zapasów i ich ruchu, co uwidacznia się niekiedy

w ujemnych wartościach zużycia. Co więcej w polskich statystykach nie odnotowuje się też w dużej części

przypadków zużycia surowców mineralnych w wytwarzaniu poszczególnych produktów finalnych.

Ponadto brak jest w Polsce ocen dostępu do surowców wtórnych odzyskiwanych z różnego typu odpadów. Ich

ewidencja oraz inwentaryzacja odzyskiwanych surowców mineralnych wymagają dodatkowych regulacji

prawnych. Krajowe statystyki, dotyczące odzysku i recyklingu, uwzględniają najczęściej surowce pochodzące

tylko z systemów gminnych, nie ma w nich danych nt. ilości odpadów odebranych od mieszkańców przez punkty

skupu. W związku z tym ilości odzyskiwanych z nich rzeczywiście surowców są w ten sposób zaniżane lub brak

ich w ogóle. Tymczasem różnego typu odpady (np. sprzętu elektronicznego, samochodów wycofanych

z eksploatacji, opakowań aluminiowych) mogą dostarczać cennych surowców wtórnych (takich jak gal, german,

ren, tal itp.), poszukiwanych i wykorzystywanych przede wszystkim w działach przemysłu high-tech. Pojawiają się

także nowe surowce lub ich kompozyty, które stanowią substytuty dla stosowanych dotychczas surowców

naturalnych (np. perowskit, grafen). Obecnie około 35% produkcji metali na świecie pochodzi z recyklingu.

Strona 44 z 139

W ramach rachunków ekonomicznych środowiska GUS prowadzi coroczne ogólnogospodarcze rachunki

przepływów materialnych, które oznaczają zestawienia wkładów materialnych do gospodarki narodowej, zmian

poziomu zapasów materialnych w gospodarce oraz wypływów materialnych do innych gospodarek lub

środowiska. Przepływy materialne między gospodarką narodową a jej środowiskiem naturalnym obejmują

pozyskiwanie materiałów, tj. surowców, materiałów nieprzetworzonych lub pierwotnych, ze środowiska

naturalnego oraz uwalnianie materiałów (zwanych często pozostałościami) do tego środowiska. Przepływy

materialne między gospodarką narodową a innymi gospodarkami obejmują przywóz i wywóz. Rachunki

przepływów materialnych są spójne z zasadami systemu rachunków narodowych. Rejestrowane są w nich

przepływy materialne związane z działalnością wszystkich jednostek krajowych gospodarki narodowej.

Tabela 3. Pozytywna zmiana strukturalna (1000 ton metrycznych)

Wyszczególnienie

1. Pozyskanie krajowe

2. Import

3. Eksport

5. Krajowa konsumpcja

materialna (DMC)

DMC = DE + Import – Eksport

6. Fizyczny bilans handlowy

(PTB)

PTB = Import – Eksport

2012

658 159

121 777

84 582

2013

635 945

116 731

95 655

2014

629 889

124 451

99 954

2015

627 196

130 485

114 516

2016

645 405

133 315

106 827

2017

674 409

143 423

107 401

2018

687 087

158 283

110 769

695 354

657 021

654 385

643 165

671 894

710 431

734 601

37 195

21 076

24 497

15 969

26 488

36 022

47 514

Źródło: GUS, Ekonomiczne aspekty ochrony środowiska

Literatura

World Energy Outlook, IEA, 2015

https://webstore.iea.org/statistics-data

Visualising Resource Efficiency: Energy-Intensive Industry in Poland, Emerson and University of Cambridge,

Cambridge, 2018

https://ec.europa.eu/eurostat/web/sdi/main-tables

Ochrona środowiska 2020, GUS, Warszawa 2020

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ochrona-srodowiska-2020,1,21.html

Gospodarka materiałowa w 2019 r., GUS, Warszawa 2020

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/przemysl-budownictwo-srodki-trwale/przemysl/gospodarka-materialowa-w-2019roku,6,15.html

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/energia/energia-2020-folder,1,8.html

Energia ze źródeł odnawialnych w 2019 r., GUS, Warszawa 2020

KOBIZE https://www.kobize.pl/uploads/materialy/materialy_do_pobrania/krajowa_inwentaryzacja_emisji/NIR_2020_

raport_syntetyczny_PL.pdf

IEA (2020), Energy Efficiency 2020, IEA, Paris

https://www.iea.org/reports/energy-efficiency-2020

Ekonomiczne aspekty ochrony środowiska 2020, GUS, Warszawa 2020

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/srodowisko-energia/srodowisko/ekonomiczne-aspekty-ochrony-srodowiska2020,14,2.html

Strona 45 z 139

3. Kompetencje – umiejętności

Kompetencje i umiejętności należą do kluczowych czynników wpływających na poziom życia

społeczno-gospodarczego. Bez odpowiedniego inwestowania w umiejętności wzrasta grupa osób, którym grozi

wykluczenie społeczne, a postęp technologiczny nie przekłada się na wzrost gospodarczy. Ponadto rozwój

gospodarczy, globalizacja, postęp technologiczny, cyfryzacja, niekorzystne zmiany demograficzne (starzejące się

społeczeństwo) wywołują dynamiczne zmiany wpływające na rynek pracy, co przekłada się na zmieniające się

zapotrzebowanie na umiejętności, jak również kompetencje.

Powszechnym wyzwaniem dla systemów edukacji, w tym dla systemu edukacji w Polsce, jest dopasowanie ich

do potrzeb aktualnego i prognozowanego na przyszłość stanu rynku pracy. Brak takiego dopasowania może

tworzyć barierę dla ewolucji struktury wytwarzania dóbr i usług w kierunku umożliwiającym trwały wzrost

gospodarczy. Obok konkretnych umiejętności zawodowych wsparcia wymagają umiejętności ogólne i postawy

istotne dla funkcjonowania w życiu społecznym i gospodarczym, takie jak: komunikatywność, kreatywność,

umiejętność uczenia się czy umiejętność współpracy, które należy kształcić na każdym etapie edukacji od

najwcześniejszych lat.

Na dotychczas obserwowane niedostatki w zakresie jakości kapitału ludzkiego w Polsce mogły mieć wpływ m.in.

bariery w obszarze edukacji, takie jak niedomagania w systemie kształcenia i awansu zawodowego nauczycieli

oraz niewystarczająca intensywność współpracy na praktycznie wszystkich szczeblach (np. uczelnie – uczelnie,

uczelnie – szkoły, uczelnie – firmy, szkoły – firmy). Dodatkowe problemy pojawiają się również na lokalnych czy

też regionalnych rynkach pracy, na których istnieje problem niedopasowania podaży i popytu na umiejętności.

Przyjęta przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wskazuje na

konieczność dopasowania systemu kształcenia zawodowego do potrzeb nowoczesnej gospodarki. Obserwowany

w ostatnich latach rozwój polskiej gospodarki oraz zmiany zachodzące na rynku pracy wzmacniają popyt na

wysoko kwalifikowaną kadrę. Wyzwaniom tym musi sprostać kształcenie zawodowe, które obok szkolnictwa

wyższego ma największy wpływ na przygotowanie nowoczesnych kadr dla polskiej gospodarki. Wdrażana od

września 2019 r. reforma kształcenia zawodowego ma na celu odbudowę prestiżu kształcenia zawodowego w

Polsce poprzez poprawę jakości i efektywności kształcenia w szkołach i placówkach. Wprowadzone zmiany

uwzględniają włączanie wszystkich kluczowych partnerów kształcenia zawodowego w działania służące

systematycznemu dostosowywaniu tego kształcenia do potrzeb rynku pracy, wychodzą naprzeciw oczekiwaniom

środowiska pracodawców. Z punktu widzenia pracodawców zmiany te zapewniają konkretne instrumenty służące

powiązaniu edukacji z rynkiem pracy.

Dynamicznie zmieniające się uwarunkowania oraz konieczność sprostania dylematom rozwoju rodzą nowe

wyzwania, jakim muszą sprostać polska nauka i szkolnictwo wyższe. Współpraca szkół i uczelni z rynkiem pracy

pozostawia wiele do życzenia. Zarówno na płaszczyźnie kształcenia (niewielki udział kadry z praktyki w

dydaktyce), jak i wspólnych przedsięwzięć badawczych (często łatwiejsze i szybsze jest realizowanie badań we

własnym zakresie niż zlecenie ich placówce badawczej uczelni) i przepływu informacji (m.in. o zapotrzebowaniu

na kwalifikacje i na temat kwalifikacji zatrudnionych absolwentów szkół i uczelni). Kluczowe jest zatem

wydobywanie potencjału wiedzy, umiejętności i kreatywności, która pozwala na realizację aspiracji zawodowych,

umożliwia adaptację do ciągle pojawiających się zmian w gospodarce oraz jest niezbędna dla tworzenia nowych,

innowacyjnych rozwiązań.

Mimo że odsetek osób w wieku 18–24 lata z niskim wykształceniem i niekontynuujących nauki systematycznie

się obniża w ostatnich latach – w 2018 r. wynosił 4,8% (w UE – 10,6%), to nadal konieczna jest poprawa jakości

kształcenia na wszystkich jego etapach. W polskiej edukacji należałoby postawić na rozwój jakościowy, a nie

tylko ilościowy – najlepsze polskie uczelnie (mimo że odsetek osób w wieku 30-34 z wykształceniem wyższym –

45,7% w 2018 r. w stosunku do 40,7% średniej dla Unii Europejskiej – jest imponujący) mieszczą się zaledwie w

piątej setce listy szanghajskiej – prestiżowego rankingu najlepszych uczelni na świecie.

Strona 46 z 139

Wykres 33. Odsetek osób z wyższym wykształceniem w wieku 30–34 lat oraz odsetek osób z niskim

wykształceniem i niekontynuujących nauki w wieku 18–24 lat (%)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Polska przeżyła boom szkolnictwa wyższego, ale wciąż istnieje znaczny potencjał do podniesienia jakości

kształcenia i dostosowania programów do potrzeb teraźniejszego i przyszłego rynku pracy.

Wykres 34. Odsetek osób w wieku 30–34 lat z wyższym wykształceniem w 2019 r.

Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie danych Eurostat

Wykres 34. przedstawia wydatki na szkolnictwo wyższe jako % PKB w 2018 r. W Polsce wskaźnik ten wyniósł

1,2%, najwięcej na szkolnictwo wyższe wydatkowano w Finlandii 1,7%, a najmniej we Włoszech, Irlandii

i Luksemburgu odpowiednio 0,3%, 0,5% oraz 0,5% PKB. Zwiększenie funduszy na szkolnictwo wyższe i naukę

powinno być powiązane z poprawą jego efektywności i dostosowaniem do potrzeb pracodawców.

Strona 47 z 139

Wykres 35. Wydatki na szkolnictwo wyższe jako % PKB w 2018 r.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat

Mimo że poziom wykształcenia młodszych osób wzrósł i jakość podaży pracy tym samym się poprawiła, to

umiejętności zawodowe potencjalnych pracowników w ostatnich latach nie nadążały za popytem. Pracodawcy

poszukiwali osób z umiejętnościami, których młodzi pracownicy nie byli w stanie im zaoferować. Przyczyną tego

zjawiska jest przede wszystkim niedopasowanie struktury i organizacji dotychczasowego systemu kształcenia

zawodowego do potrzeb rynku pracy, w tym zwłaszcza zbyt słabo upowszechnione uczenie się praktyczne

w miejscu pracy. Szersze stosowanie uczenia się praktycznego, które jest jednym z priorytetów obecnie

wdrażanej reformy kształcenia zawodowego, wymaga większego zaangażowania pracodawców, a istotną barierą

dla tego zaangażowania mogą być mała skala i mała produktywność dużej części przedsiębiorstw.

Gwarancją dobrego przygotowania absolwentów na rynek pracy, a także późniejszej właściwej adaptacji

pracowników do potrzeb zmieniającej się gospodarki zarówno w wymiarze ogólnym, jak i regionalnym jest także

aktywny udział pracodawców w tworzeniu programów kształcenia zawodowego. Współtworzenie programów

nauczania jest jedną z możliwych form obowiązkowej współpracy szkół prowadzących kształcenie zawodowe

z pracodawcami wprowadzonej w ramach zmian w kształceniu zawodowym wdrażanych od września 2019 r.

Stojące przed Polską wyzwania znajdują potwierdzenie również w analizach Komisji Europejskiej i w zaleceniach

formułowanych dla Polski w ramach Semestru Europejskiego (EC, 2017). W ostatnim Sprawozdaniu krajowym

Polska 2019 (EC, 2019) wskazano co prawda dwa mocne punkty systemu edukacji w Polsce (wysoki odsetek

absolwentów szkół wyższych i dobre umiejętności podstawowe absolwentów gimnazjów), ale zastrzeżenia budzą

jakość szkolnictwa wyższego, umiejętności nauczycieli i rozwój umiejętności przekrojowych. Niezadowalający

na tle nowoczesnych gospodarek jest poziom umiejętności podstawowych osób dorosłych w Polsce, zwłaszcza

w wieku odpowiadającym drugiej części typowej kariery zawodowej (w tym dotyczy to nie tylko znacznej części

pracowników, ale także pracodawców). Wskazują na to wyniki badania OECD/PIAAC oraz europejskiego

badania społeczeństwa informacyjnego.

Umiejętności podstawowe tworzą fundament dla uczenia się przez całe życie i radzenia sobie w różnych

sytuacjach. Należą do nich rozumienie, używanie i tworzenie różnego rodzaju informacji (literacy), prowadzenie

różnego rodzaju kalkulacji (numeracy), a także umiejętności cyfrowe. Ubytki w tym zakresie rzutują na

uniwersalne umiejętności przekrojowe (np. przedsiębiorczość, zdolność stałego uczenia się, zarządzanie

czasem, współpracę w zespole, radzenie sobie z niepewnością i złożonością) oraz specjalistyczne umiejętności

zawodowe.

Poziom umiejętności podstawowych osób dorosłych w krajach rozwiniętych gospodarczo jest monitorowany

w badaniu OECD/PIAAAC. Niski poziom tych umiejętności jest definiowany jako poziom 1 i poniżej w 5-

Strona 48 z 139

stopniowej skali biegłości. Taki poziom wskazuje na zagrożenie pozycji osób na rynku pracy oraz ich aktywnego

uczestnictwa w społeczeństwie. Według badania PIAAC (2012) 18,8% osób w wieku 16–65 lat w Polsce cechuje

niska umiejętność rozumienia informacji i używania ich w różnych sytuacjach, przy czym średnia dla OECD

wynosi 19,7%, ale w Japonii taki odsetek wynosi tylko 4,9%. Cecha ta jest silnie uzależniona od wieku – w Polsce

dotyczy 10,1% osób w wieku 16–24 lat (OECD – 14,0%, w Japonii poniżej 2%) oraz 27,9% osób w wieku 55–65

lat (OECD – 29,1%, w Japonii 12,3%). W Polsce 23,5% osób w wieku 16–65 lat cechuje niska umiejętność

prowadzenia różnego rodzaju kalkulacji, przy czym średnia dla OECD wynosi również 23,5%, jednak w Japonii

tylko 8,1%. Cecha ta dotyczy 16,8% osób w wieku 16–24 lat (OECD – 20,0%, w Japonii – 8,6%) oraz 33,7%

osób w wieku 55–65 lat (OECD – 32,8%, w Japonii 14,7%). Według europejskiego badania społeczeństwa

informacyjnego (2019) odsetek osób w wieku 16–74 lat w Polsce niemających co najmniej podstawowych

umiejętności cyfrowych wynosi 56% wobec 44% w Unii Europejskiej i 21% w Niderlandach. Ta cecha jest również

silnie skorelowane z wiekiem – w Polsce dotyczy 20% osób w wieku 16–24 lat (podobnie jak w Unii Europejskiej,

jednak tylko przy 3% w Chorwacji i 7% w Niderlandach) oraz 84% osób w wieku 55–74 lat (w Unii Europejskiej –

67% i 36% w Niderlandach).

Z uwagi na wysokie tempo rozwoju technologii umiejętność adaptacji pracowników jest rzeczą niezbędną w ciągu

całego życia zawodowego. Krytycznego znaczenia w tym aspekcie nabiera stały rozwój umiejętności

uniwersalnych (podstawowych i przekrojowych) oraz specjalistycznych umiejętności zawodowych w wieku

dorosłym, także po ukończeniu tradycyjnych ścieżek edukacji formalnej, czyli od ok. 20–25 roku życia.

W programach UE i OECD na rzecz uczenia się dorosłych uznaje się za nie osoby, które ukończyły cykle

inicjalnego kształcenia w szkołach i na uczelniach przed wejściem na rynek pracy niezależnie od tego, jak długo

takie kształcenie trwało. W międzynarodowej statystyce edukacyjnej za osoby dorosłe uznaje się osoby od 25.

roku życia. Mniej więcej od tego czasu głównym miejscem zorganizowanego instytucjonalnie uczenia się

dorosłych przestaje być otoczenie podobne do szkoły i uczelni, a stają się miejsce pracy oraz miejsca różnego

rodzaju zorganizowanej aktywności (społecznej, kulturalnej, obywatelskiej, czasu wolnego itp.).

Dystans Polski do czołowych gospodarek w uczestnictwie dorosłych w wieku 25–64 lat w edukacji (kształceniu i

szkoleniu) jest widoczny przede wszystkim w uczestnictwie w edukacji innej niż formalna (tzw. edukacji

pozaformalnej – organizowanej poza programami kształcenia w systemach oświaty i szkolnictwa wyższego).

Uczestnictwo dorosłych w edukacji formalnej jest stosunkowo niskie zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Polsce.

Według badania z najdłuższą tradycją i prowadzonego bez przerw, tj. Labour Force Survey (w Polsce znanego

jako Badanie aktywności ekonomicznej ludności), uczestnictwo dorosłych w edukacji formalnej w Unii

Europejskiej utrzymuje się w ostatnich dwóch dekadach na poziomie około 3% (wynik jest niski, gdyż dotyczy

uczestnictwa w okresie 4 tygodni przed badaniem). W badaniu Adult Education Survey, prowadzonym w cyklu 5letnim i poświęconym wyłącznie uczeniu się dorosłych w okresie 12 miesięcy przed badaniem, uczestnictwo to

spadło w Unii Europejskiej z 6,6% w 2007 r. do 5,8% w roku 2016. W Polsce uczestnictwo dorosłych w edukacji

formalnej w powyżej wymienionym mierniku z odniesieniem 4-tygodniowym przez wiele lat wynosiło podobnie jak

w Unii Europejskiej około 3%. Paradoksalnie, mimo znacznego upowszechnienia wykształcenia wyższego,

poziom ten zaczął się obniżać w mijającej dekadzie i w 2018 r. osiągnął 1,5%. W badaniu z odniesieniem 12miesięcznym uczestnictwo dorosłych w Polsce w edukacji formalnej spadło z 5,5% w 2007 r. do 4,4% w 2016 r.

Decydującą różnicę widać jednak w uczestnictwie w edukacji pozaformalnej. W badaniu LFS z odniesieniem

4-tygodniowym uczestnictwo to wynosiło w Unii Europejskiej w 2018 r. – 8,5%, a w Polsce 4,4% (przy czym

wynik ten został osiągnięty po zmianach metodologicznych w kwestionariuszach uwydatniających respondentom

więcej przykładów edukacji pozaformalnej – przed tymi zmianami uczestnictwo to utrzymywało się dłużej na

poziomie ok. 2%). W badaniu z odniesieniem 12-miesięcznym różnica poziomu uczestnictwa jest również

wyraźna – 42,6% w Unii Europejskiej w 2016 r. i 22,9% w Polsce.

Na potrzebę rozdzielenia specyfiki badania uczestnictwa dorosłych od 25. roku życia w edukacji formalnej

i pozaformalnej zwrócili uwagę eksperci z Uniwersytetu Jagiellońskiego projektujący ogólnokrajowe badanie

Bilans Kapitału Ludzkiego (koordynowane przez PARP). W pierwszym cyklu tego badania w latach 2010–2014

Strona 49 z 139

mniejszy nacisk kładziono na specyfikę i zróżnicowanie przejawów edukacji pozaformalnej trudnych do

klasyfikowania i statystycznego monitorowania. Dotyczyło to zwłaszcza przejawów edukacji silnie powiązanej z

praktyką (a nie tylko z przekazywaniem wiedzy w sposób podobny jak w klasie szkolnej lub na wykładzie na

uczelni). Od drugiego cyklu tego badania realizowanego od 2017 r. badacze unikali skojarzeń zróżnicowanych

przejawów edukacji pozaformalnej z wzorami znanymi z edukacji formalnej (w tym np. unikali wyrazu

„kształcenie” w odniesieniu do opisu uczestnictwa w edukacji innej niż formalna, dając większą swobodę

respondentom w określaniu różnych sposobów na rozwijanie swoich umiejętności (kompetencji)). Takie podejście

całkowicie zmieniło wyniki badań. W pierwszej edycji głównym wnioskiem było to, że większość osób dorosłych w

Polsce nie uczestniczy w kształceniu i szkoleniu (kojarzonych silnie z edukacją w trybie szkolnym) i nie widzi

takiej potrzeby. W drugiej edycji, na podstawie badania empirycznego, została sformułowana teza, że większość

dorosłych osób w Polsce uczy się i widzi taką potrzebę, choć niekoniecznie w formach przypominających szkołę

(w tym ponad 50% w mierniku z odniesieniem 12-miesiecznym i ponad 20% w mierniku z odniesieniem 4tygodniowym).

Powyższe wskazuje na to, że aby skutecznie zwiększać uczestnictwo dorosłych w Polsce w kształceniu i

szkoleniu, zwłaszcza po zakończeniu tradycyjnych ścieżek edukacji formalnej, należy rozumieć je szerzej – nie

tylko jako powtarzające wzory wykładów znanych ze szkół i uczelni, ale przede wszystkim jako bardzo

zróżnicowany i wciąż zmieniający się proces nabywania umiejętności realizowany w różny sposób i w różnych

miejscach. W tym szczególnie ważne jest odkrywanie nabywania umiejętności przez praktykę. Jednym z

najważniejszych miejsc uczenia się dorosłych po zakończeniu tradycyjnych cyklów edukacji formalnej jest praca

zawodowa, zwłaszcza na wymagającym stanowisku. Innymi miejscami są aktywności na rzecz rozwoju różnych

społeczności i wspólnot oraz na rzecz różnych zainteresowań. W takiej perspektywie jednym z najważniejszych

wyzwań dla uczenia się dorosłych w Polsce jest uczenie się pracowników małych firm, w tym zwłaszcza mikrofirm

zatrudniających znaczną część pracowników (coraz silniej podkreśla to np. OECD w ostatnich przeglądach

gospodarczych Polski).

Rozwój nie polega już na kumulowaniu wiedzy, lecz na zdobywaniu umiejętności, które pracownik rzeczywiście

będzie mógł wykorzystać w praktyce. Z badania Deloitte wynika, że liderzy rynkowi starają się zaspokoić tę

potrzebę, inwestując w nowe narzędzia, które umożliwiają pracownikom kształcenie się nie tylko w pracy, ale i w

życiu prywatnym. Jednak tylko zaledwie 5% pracowników w Polsce (10% globalnie) uważa, że firmy, w których

pracują, są gotowe do podjęcia tego tematu (Deloitte 2019).

Istotną kwestią dla pracodawców poszukujących pracowników jest znajomość języków obcych. Zgodnie

z wynikami badania Kształcenie Dorosłych w 2016 r. (GUS, 2018) ponad dwie trzecie badanej populacji osób w

wieku 18–69 lat deklarowało znajomość jakiegokolwiek języka obcego, spośród których najliczniejszą grupę

stanowiły osoby umiejące posługiwać się tylko jednym językiem (44,7% ogółu badanej populacji). Przeważająca

część osób deklarujących posługiwanie się jednym językiem obcym (66,5%) opanowała go na poziomie

podstawowym. Obok dużej liczby osób nieposługujących się żadnym językiem obcym (prawie jedna trzecia

ankietowanych) 57,4% obywateli znających język obcy określało swoje umiejętności językowe na poziomie

zaledwie podstawowym. Niecałe 30% całej badanej populacji oceniało posiadane kompetencje w zakresie

języków obcych na poziomie co najmniej średnim, którego osiągnięcie wydaje się być dzisiaj niezbędne, aby

sprostać wymogom współczesnej gospodarki opartej na wiedzy (GUS, 2018).

Strona 50 z 139

Tabela 4. Znajomość języków obcych w 2016 r.

WYSZCZEGÓLNIENIE

Ogółem

Mężczyźni

Kobiety

Miasto

Wieś

w%

Osoby znające języki obce

67,6

65,6

69,5

73,4

60,1

Osoby znające jeden język obcy

44,7

44,4

45

46,4

42,6

podstawowym

66,5

66,1

66,9

60,5

74,8

średnim

23,6

23,6

23,6

27,5

18,2

zaawansowanym

9,8

10,3

9,4

11,9

7

Osoby znające dwa języki obce

i więcej języków obcych

22,8

21,2

24,5

27

17,5

Osoby nieznające

języka obcego

32,4

34,4

30,5

26,6

39,9

w tym oceniające jego

znajomość na poziomie

żadnego

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2018)

Efektywni pracownicy muszą łączyć wiedzę dotyczącą specyficznego procesu produkcji z umiejętnościami

z zakresu IT, w tym pod kątem wyzwań związanych z cyfrową transformacją przemysłu. System edukacji

i rozwoju umiejętności powinien być na tyle elastyczny, aby pozwalał na szybkie reagowanie na zapotrzebowanie

gospodarki na konkretne umiejętności.

Według Eurostatu w 2019 r. 78% Polaków przynajmniej raz w tygodniu korzysta z Internetu, gdy średnia dla całej

Unii Europejskiej wynosi 85%. Mamy też jeden z najniższych wskaźników wykorzystania chmury obliczeniowej.

Przykładowo tylko 21% Polaków w 2019 r. zapisywało pliki w chmurze obliczeniowej, podczas gdy średnia dla

Unii Europejskiej wynosi 34%. Inny przykład to wykorzystanie telefonu do łączenia się z Internetem poza domem

lub miejscem pracy – z takiej możliwości w 2018 r. korzystało 60% Polaków, co było niemal najniższym

wskazaniem w Unii Europejskiej, gdzie średnia wynosi 74%.

Jedną z kluczowych barier rozwoju firm, zwłaszcza z sektora MMŚP, jest deficyt kompetencyjny personelu, w tym

niewystarczające umiejętności zarządcze menedżerów. Zważywszy na kluczową rolę menedżerów

w podnoszeniu produktywności i innowacyjności firm, istotne jest wzmocnienie kompetencji menedżerskich

w firmach przy uwzględnieniu dużych różnic możliwości i potrzeb firm w tym zakresie.

Budowanie nowoczesnych kadr dla polskiej gospodarki jest jednym ze strategicznych wyzwań zapisanych w Strategii

na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Strategia, zgodnie z oczekiwaniami przedsiębiorców, wskazuje na potrzebę

skonstruowania nowego modelu współpracy szkolnictwa z gospodarką – m.in. poprzez włączenie do systemu

kształcenia praktyk zawodowych w przedsiębiorstwach czy aktywny udział przemysłu w przygotowaniu programów

nauczania. Istotną rolę w konstruowaniu modelu współpracy szkolnictwa z przedsiębiorcami odgrywa system rad ds.

kompetencji. System składa się z trzech elementów: sektorowych rad ds. kompetencji, rady programowej oraz Bilansu

Kapitału Ludzkiego, czyli badania dopasowania kompetencyjnego podaży i popytu na rynku pracy.

Ponadto nie można zapomnieć o skali migracji zarobkowych Polaków oraz o tym, że Polska, jak cała Unia

Europejska, napotyka problemy wynikające z niekorzystnych przemian demograficznych. Według prognoz GUS

do 2040 r. populacja Polaków zmniejszy się z obecnych prawie 38 mln do około 35,7 mln. Spadek populacji ma

być widoczny głównie w dużych miastach, podczas gdy liczba ludności zamieszkującej wsie będzie utrzymywać

się na poziomie około 15 mln. Dane GUS pokazują też, jak szybko starzeje się polskie społeczeństwo. W 1950 r.

mediana wieku Polaków wynosiła około 25 lat, tymczasem w 2016 r. sięgała już 40 lat. GUS przewiduje,

że proces starzenia się polskiego społeczeństwa będzie nadal postępował i w 2040 r. mediana wieku przekroczy

50 lat. W efekcie tych zmian zmniejszy się liczba osób w wieku produkcyjnym, a liczba osób w wieku

emerytalnym (poprodukcyjnym) znacznie wzrośnie (Atlas demograficzny Polski, GUS, 2017).

Strona 51 z 139

Literatura

Atlas demograficzny Polski, GUS, 2017

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/inne-opracowania/inne-opracowania-zbiorcze/atlas-demograficznypolski,28,1.html

Komisja Europejska, Council Recommendation of 11 July 2017 on the 2017 National Reform Programme of Poland

and Delivering a Council Opinion on the 2017 Convergence Programme of Poland, 2017

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32017H0809%2820%29

Commission Staff Working Document Country Report Poland 2020 Accompanying The Document Communication

From The Commission To The European Parliament, The European Council, The Council, The European Central Bank

And The Eurogroup 2020 European Semester: Assessment of progress on structural reforms, prevention and

correction of macroeconomic imbalances, and results of in-depth reviews under Regulation (EU) No 1176/2011

https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/file_import/2019-european-semester-country-report-poland_en.pdf

Społeczeństwo informacyjne w Polsce. Wyniki badań statystycznych z lat 2013-2017, GUS, 2017

http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-wyniki-badan-statystycznych-z-lat-2013-2017,1,11.html

Polska w Unii Europejskiej, GUS, Warszawa, 2020

Kształcenie dorosłych w 2016 r., GUS, Gdańsk, 2018

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/ksztalcenie-doroslych-w-2016-roku,14,1.html

Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030 (część ogólna), MEN, Warszawa, 2019

https://efs.men.gov.pl/zintegrowana-strategia-umiejetnosci-2030-czesc-ogolna/

Barometr zawodów, 2020, Kraków.

https://barometrzawodow.pl//forecast-card-zip/2020/report/raport_ogolnopolski_2020.pdf

Skills Matter: Further Results from the Survey of Adult Skills, OECD, Paris, 2016

http://www.oecd.org/skills/skills-matter-9789264258051-en.htm

OECD Education at a Glance 2017 (database), OECD, 2017

http://www.oecd.org/education/education-at-a-glance-19991487.htm

OECD Economic Surveys: Poland 2018, OECD, Paris, 2018

http://www.oecd.org/eco/surveys/economic-survey-poland.htm

Raport: Trendy HR 2019 | Polska, Delloite, 2019

https://www2.deloitte.com/pl/pl/pages/press-releases/articles/human-capital-trends-2019.html

Strona 52 z 139

4. Działalność przedsiębiorstw

Podstawowe informacje statystyczne

W 2016 r. w Polsce działało ponad 2 mln aktywnych przedsiębiorstw niefinansowych, z czego 99,8% stanowił –

podobnie jak średnio w Unii Europejskiej – sektor MŚP.

Tabela 5. MŚP na tle dużych firm pod względem wybranych kategorii ekonomiczno-finansowych w latach

2016–2018

2016

2017

2018

2,013,364

2,077,027

2,150,228

mikro

1,937,250

2,004,288

małe

57,198

średnie

duże

2018

103.52

100%

100%

2,078,742

103.71

96.2%

96.7%

53,763

52,662

97.95

2.8%

2.4%

15,351

15,335

15,210

99.18

0.8%

0.7%

3,565

3,641

3,674

100.91

0.2%

0.2%

2,009,799

2,073,386

2,146,614

103.53

99.8%

99.8%

9,692,168

9,860,278

9,999,944

101.42

100%

100%

mikro

3,861,975

3,985,620

4,075,325

102.25

39.8%

40.8%

małych

1,185,069

1,135,763

1,116,514

98.31

12.2%

11.2%

w sektorze MŚP

ogółem,

Struktura

2016

Liczba firm aktywnych ogółem, w tym

Liczba pracujących

w firmach

Dynamika

2018/2017

w tym

średnich

1,615,484

1,614,098

1,612,608

99.91

16.7%

16.1%

dużych

3,029,640

3,124,797

3,195,497

102.26

31.3%

32.0%

w sektorze MŚP

6,662,528

6,735,481

6,804,447

101.02

68.7%

68.0%

Przychody (w mln zł) ogółem, w tym

w firmach

4,227,390

4,572,742

4,955,737

108.38

100%

100%

mikro

948,146

1,044,396

1,176,320

112.63

22.4%

23.7%

małych

574,529

597,914

621,844

104.00

13.6%

12.5%

średnich

818,661

861,657

930,234

107.96

19.4%

18.8%

dużych

1,886,054

2,068,775

2,227,340

107.66

44.6%

44.9%

w sektorze MŚP

2,341,336

2,503,967

2,728,398

108.96

55.4%

55.1%

Nakłady inwestycyjne* (w mln zł), w tym

w firmach

188,590

194,440

218,208

112.22

100%

100%

mikro

30,272

34,336

38,754

112.87

16.1%

17.8%

Strona 53 z 139

małych

16,778

17,177

19,132

111.38

8.9%

8.8%

średnich

35,540

38,530

41,587

107.93

18.8%

19.1%

dużych

106,000

104,397

118,735

113.73

56.2%

54.4%

82,590

90,043

99,473

110.47

43.8%

45.6%

w sektorze MŚP

* W tym wydatki na zakup używanych środków trwałych.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2020)

W analizie struktury wielkościowej krajowych przedsiębiorstw uwagę zwraca nieznaczna nadreprezentacja firm

mikro w stosunku do średniej unijnej (+2,6 pkt. proc.) kosztem zmniejszonego udziału małych firm. Polskie

mikrofirmy charakteryzują się wyraźnie większym odsetkiem zatrudnionych niż średnio w Unii Europejskiej.

Z kolei w przypadku małych firm występuje odwrotna (i silniejsza) dysproporcja. W porównaniu do UE polski

sektor MŚP ma niższy udział w wytwarzanej wartości dodanej (względem dużych firm). Warto jednak zwrócić

uwagę na relatywną siłę średnich polskich przedsiębiorstw. Chociaż ich udział wśród aktywnych podmiotów jest

identyczny jak w UE-28 (0,9%), to jednak ich rola jako pracodawców oraz twórców wartości dodanej jest

ponadprzeciętna na tle średnich firm UniiEuropejskiej.

Tabela 6. Struktura polskich firm na tle UE-28 (2017)

Klasa

wielkości

Struktura

podmiotów

Zatrudnienie

Wartość dodana

Polska

UE-28

Polska

UE-28

Polska

UE-28

Mikro

95.7 %

93.1 %

37.8 %

29.4 %

16.5 %

20.7 %

Małe

3.2 %

5.8 %

12.9 %

20.0 %

13.7 %

17.8 %

Średnie

0.9 %

0.9 %

17.4 %

17.0 %

21.2 %

18.3 %

Sektor MŚP

99.8 %

99.8 %

68.1 %

66.4 %

51.4 %

56.8 %

Duże

0.2 %

0.2 %

31.9 %

33.6 %

48.6 %

43.2 %

Razem

100.0 %

100.0 %

100.0 %

100.0 %

100.0 %

100.0 %

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie publikacji Komisji Europejskiej (szacunki DIW Econ za 2017 na podstawie danych Eurostat za

lata 2008–2015) (2018)

Dane dotyczą porównywalnej (w skali UE-28) zbiorowości przedsiębiorstw, stąd nieco różnią się od danych GUS z publikacji „Działalność

przedsiębiorstw niefinansowych”.

Bariery w działalności gospodarczej

Na przestrzeni czasu postrzeganie barier prowadzenia działalności ewoluuje, niemniej uwarunkowania prawne

prowadzenia działalności (choć zróżnicowane w zależności od obszaru, którego dotyczą) pozostają jednym

z najczęściej wskazywanych czynników utrudniających prowadzenie działalności. Chodzi nie tylko o obciążenia

administracyjne wynikające z przepisów, ale również sam system stanowienia prawa, który w niedostateczny

sposób zapobiega inflacji prawa, w postaci np. częstych nowelizacji przepisów. Brak stabilności prawa i jego

skomplikowanie skutkuje nadmiernymi kosztami oraz postrzeganym ryzykiem zakładania i prowadzenia

działalności. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji angażowania się w działalność innowacyjną, która sama

w sobie jest naznaczona dużym ryzykiem.

Jedną z najczęściej wskazywanych przez przedsiębiorców barier są nadmierne obciążenia (podatkowe

i administracyjne) nakładane przez system podatkowy. W ostatnim rankingu Doing Business Banku Światowego

(2020) w subrankingu „płacenie podatków” Polska zajęła 77. miejsce (w ogólnym rankingu ease of doing

business – 40). Obecnie, zgodnie z szacunkami autorów raportu, przedsiębiorca, który chciałby spełnić

wymagania polskich przepisów podatkowych, musi dokonać w ciągu roku 7 płatności (wobec średnio 10,3

w OECD) i poświęcić na to 334 godzin (158,8 w OECD). Całkowita stopa opodatkowania jest niższa niż średnio

w OECD (40,8% vs 39,8%). Najwyższą pozycję w grupie UE-13 zajęły Estonia (12.) i Łotwa (16).

Strona 54 z 139

Według analizy Komisji Europejskiej dotyczącej postępów we wdrażaniu Small Business Act w Polsce (KE, 2018)

największy postęp w ostatnich latach odnotowano w filarze „odpowiedzialna administracja” – dzięki realizacji

wielu działań na rzecz zmniejszenia wymogów administracyjnych dla małych i średnich przedsiębiorstw MŚP.

Pomimo uproszczeń (np. zmniejszenie liczby procedur związanych z rozpoczęciem działalności z 10 do 5

(średnia UE 5,36) czy znaczne skrócenie czasu potrzebnego na wypełnienie procedur podatkowych – z 420 do

260 godzin rocznie (średnia UE 171,4) obciążenia administracyjne i czas potrzebny na spełnienie wymogów

podatkowych nadal stanowią, w opinii przedstawionej przez Komisję Europejską, poważne wyzwanie dla

przedsiębiorstw. Poniżej średniej UE oceniono również kompetencje i skuteczność działań administracji

w zakresie wspierania nowych i rozwijających się firm.

Nieco szerszy obraz otoczenia przedsiębiorczości przynosi badanie eksperckie na temat uwarunkowań

przedsiębiorczości (National Expert Survey – NES) prowadzone wśród 36 ekspertów krajowych w ramach

badania Global Entrepreneurship Monitor (GEM/PARP, 2020). Zgodnie z wynikami NES edukacja pozostaje

obszarem, który stanowi największą słabość systemu instytucjonalnego wsparcia przedsiębiorczości w Polsce.

Kluczowe znaczenie dla instytucjonalnego wsparcia przedsiębiorczości w Polsce ma odpowiednie kształtowanie

postaw przedsiębiorczości, kreatywności i innowacyjności w procesie nauczania na wszystkich etapach

edukacyjnych. Takie kompetencje jak współpraca, podejmowanie ryzyka, rozwiązywanie problemów powinny być

rozwijane już na etapie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Uczniowie powinni również posiadać aktualną

wiedzę w zakresie funkcjonowania gospodarki i przedsiębiorstw.

Nisko został oceniony również obszar „biurokracja i podatki” (m.in. nisko, choć nieco wyżej niż w poprzednich

dwóch latach oceniono radzenie sobie z biurokracją publiczną, przepisami i wymogami licencyjnymi). Polscy

eksperci nie zgadzają się ze stwierdzeniem, że radzenie sobie z biurokracją publiczną, przepisami i wymogami

licencyjnymi nie jest zbyt trudne dla nowych i rozwijających się firm (2,9 pkt, 72% oceny krajów europejskich),

choć nastąpiła nieznaczna poprawa jego oceny w porównaniu do poprzednich dwóch lat. Poniżej przedstawiono

wyniki badania w poszczególnych obszarach.

Strona 55 z 139

Wykres 36. Uwarunkowania przedsiębiorczości w 2019 r. w Polsce w porównaniu z gospodarkami o wysokich

dochodach i krajami europejskimi

Źródło: Opracowanie PARP na podstawie wyników badania Global Entrepreneurship Monitor – National Expert Survey 2019 [w]

GEM/PARP (2020, s. 71)

Należy również uwzględnić dodatkową barierę w prowadzeniu działalności przedsiębiorstw, tj. proces

dostosowywania podmiotu gospodarczego do nowego otoczenia konkurencyjnego. Jednym z mechanizmów,

który niewątpliwie wymaga dalszej poprawy, jest procedura upadłości. Jak wskazują dane OECD, w Polsce

w dalszym ciągu proces upadłości trwa dłużej niż w większości krajów UE (zarówno UE-15, jak i UE-13).

Dokładne dane pokazuje poniższy wykres 37.

Strona 56 z 139

4,5

4

3,5

3

2,5

2

1,5

1

0,5

0

Irlandia

Słowenia

Białoruś

Finlandia

Australia

Dania

Wielka Brytania

USA

Austria

Holandia

Niemcy

Łotwa

Hiszpania

Włochy

Francja

Węgry

Luksemburg

Szwecja

Czechy

Litwa

Estonia

POLSKA

Portugalia

Szwajcaria

Grecja

Słowacja

Wykres 37. Długość trwania procesów upadłościowych – czas niezbędny na zaspokojenie co najmniej części

roszczeń sektora bankowego (w latach, dane za 2017 r.)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD (2018b, s. 131)

Współpraca w systemie gospodarczym

Współpraca przedsiębiorstw oraz innych podmiotów w systemie gospodarczym wciąż pozostaje wyzwaniem.

Krajowi przedsiębiorcy mają trudność w inicjowaniu i realizacji długoterminowych projektów kooperacyjnych. Nie

dotyczy to najczęściej współpracy w ramach łańcucha dostaw lub łańcucha wartości, w którego ramach działa

duży integrator (najczęściej duże przedsiębiorstwo). Jak wskazuje szereg opracowań naukowych jak m.in.

A. Wasiluk (2013) bądź K. Czernek (2017), raportów i ekspertyz, w tym również przygotowanych dla administracji

rządowej (MR, 2017), skuteczne inicjatywy kooperacyjne są relatywnie rzadkie wśród krajowych przedsiębiorców.

Jednym ze źródeł takiego stanu rzeczy jest utrzymujący się niski poziom zaufania społecznego.

Przy czym przedsiębiorcy jako grupa wykazują większe zaufanie do wybranych instytucji rynkowych niż ogół

populacji – jak wskazuje ostatnia Diagnoza Społeczna (Czapiński, Panek 2015). Niemniej ten wyższy poziom

zaufania do instytucji finansowych nie przekłada się na zdolność do współpracy z podmiotami z tej samej branży

bądź też w ramach organizacji branżowych lub zrzeszeń gospodarczych. Polacy w dalszym ciągu wykazują niską

aktywność również w zakresie działania (regularnego) w organizacjach społecznych, uczestnictwa w zebraniach

publicznych (m.in. konsultacje), jak również – udziału w wyborach (Czapiński, Panek 2015). Wskazuje to na

wyraźny deficyt zaufania na poziomie międzyludzkim, co zgodnie z teorią ekonomiczną zwiększa koszty

transakcyjne funkcjonowania całego systemu gospodarczego (Coase 1988).

Strona 57 z 139

Wykres 38. Zaufanie do wybranych instytucji rynkowych

banki komercyjne

Mężczyźni

PRZEDSIĘBIORCY

nie mam zdania

Kobiety

nie

OGÓŁ

tak, umiarkowane

PRZEDSIĘBIORCY

Kobiety

OGÓŁ

tak, duże

Mężczyźni

70

60

50

40

30

20

10

0

giełda

Źródło: MRiT na podstawie danych Czapiński, Panek (2015)

To samo zjawisko, tj. niski poziom zaufania społecznego (w tym w relacjach biznesowych), może być również

częściowo odpowiedzialne za niski poziom innowacyjności ogółu krajowej gospodarki. Potwierdza to przegląd

MŚP w Europie przeprowadzonych przez KE (2018), na którego podstawie jedynie 3,5% polskich firm z sektora

MŚP (w grupie podmiotów zaliczonych do innowatorów), przy średniej w UE-28 11,2% współpracowało z innymi

podmiotami.

Z innych badań i analiz wyłaniają się jednak pewne pozytywy, przynajmniej w grupie przedsiębiorstw

podejmujących się realizacji projektów rozwojowych, zwłaszcza B+R. Z badania Deloitte Polska (2016a, s. 38)

wynika, że zmieniają się motywacje dotyczące podejmowania współpracy przez przedsiębiorstwa przy projektach

B+R – maleje udział firm wskazujących na formalny wymóg współpracy – niezbędny do uzyskania

dofinansowania (32% ankietowanych wskazało, że podjęło współpracę, ponieważ był to wymóg uzyskania

dofinansowania, a 24% kierowało się chęcią uzyskania wyższego finansowania, i są to odsetki mniejsze niż

w poprzednich badaniach Deloitte z tego cyklu).

Osobną kwestią pozostaje również angażowanie się przedsiębiorców (bądź przedsiębiorstw) w organizacje

zrzeszające pracodawców. Jak wynika z danych upublicznianych przez największe organizacje, skupiają one

jedynie ok. 400 tys. przedsiębiorców i przedsiębiorstw. Tym samym spośród wszystkich ok. 2,1 mln aktywnych

przedsiębiorców (zarówno finansowych, jak i niefinansowych) w Polsce jedynie 1/6 spośród nich należy do

jakiejkolwiek organizacji o charakterze branżowym, zawodowym bądź ogólnopolskim. Ten wynik jest zauważalnie

gorszy niż osiągany w krajach UE-15, chociaż wykazuje wiele podobieństw z krajami grupy wyszehradzkiej.

Dokładne dane liczbowe prezentuje poniższa tabela.

Tabela 7. Liczba członków organizacji pracodawców (informacja według stanu na VI 2018 r.)

Według deklaracji organizacji

Nazwa organizacji

liczba członków

liczba pracowników

Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej*

19 000

5000 tys.

Konfederacja Lewiatan*

4 100

1050 tys.

78

brak danych

Krajowy Związek Spółdzielni Mleczarskich Związek

Strona 58 z 139

Rewizyjny**

Związek Rzemiosła Polskiego*

300 000

brak danych

Business Centre Club*

17 000

brak danych

Związek Przedsiębiorców i Pracodawców**

51 800

522 tys.

Razem

391 978

brak danych

Źródło: Opracowanie własne MRiT

* Organizacja przedsiębiorców reprezentowana w Radzie Dialogu Społecznego

** Organizacja niespełniająca kryterium reprezentatywności w rozumieniu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o Radzie Dialogu Społecznego i

innych instytucjach dialogu społecznego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2232, z późn. zm.)

Jedną z najlepiej rozpoznanych, a jednocześnie najbardziej efektywnych form współpracy przedsiębiorstw,

również przy udziale innych partnerów, są klastry. Dzięki naturalnie nawiązanej (choć ujętej w instytucjonalne

ramy) współpracy przedsiębiorstw, instytucji badawczych, instytucji otoczenia biznesu, organizacji

pozarządowych oraz władz lokalnych są określane mianem katalizatora procesów innowacyjnych. Struktury

klastrowe w dużej mierze sprzyjają wzrostowi poziomu innowacyjności i poprawie potencjalnej zdolności transferu

wiedzy. Według danych GUS w okresie 2010–2017 odsetek firm współpracujących w ramach inicjatywy

klastrowej lub innych sformalizowanych rodzajach współpracy wzrósł ponaddwukrotnie (choć jednocześnie

zmniejszył się w 2017 r. w stosunku do 2016 r. o 1,4 pkt. proc.).18

Wykres 39. Udział przedsiębiorstw przemysłowych współpracujących w ramach inicjatywy klastrowej lub

w innych sformalizowanych rodzajach współpracy w liczbie przedsiębiorstw aktywnych

innowacyjnie

12

10,1

10

7,4

8

7,2

6

4

6,6

5,3

4,0

2

0

8,7

8,2

2010

Udział przedsiębiorstw

[%]

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2019). Dotyczy przedsiębiorstw o liczbie pracujących 10–249

Pierwsze klastry w Polsce zaczęły powstawać w latach 2003–2005. W ramach przeprowadzonej przez PARP

w 2015 r. inwentaryzacji klastrów zidentyfikowano 134 klastry, które powstały pomiędzy rokiem 2003 a 2015.

I choć badanie potwierdziło obecność klastrów funkcjonujących 12 lat, to większość (ponad 60%) stanowią

klastry młode, tj. takie, które powstały w latach 2011–2015, a średnia wieku wynosi ponad 4 lata. Raport PARP

(2016) wskazuje, że zidentyfikowano również 106 potencjalnych klastrów. Wydaje się, że część z tych struktur

18 Ze względu na zmianę metodologii od 2018 r. nie podajemy późniejszych danych.

Strona 59 z 139

mogłaby w niedalekiej przyszłości przekształcić się w pełnowartościowe klastry. Polskie klastry działają zarówno

w sektorach zaawansowanych technologicznie, tj. w sektorze teleinformatycznym czy sektorze przemysłów

kreatywnych, ale także w sektorach tradycyjnych. Wśród klastrów działających w sektorach tradycyjnych należy

wymienić: klaster drzewny, klastry przemysłu meblowego, klaster budowlany, klaster surowcowy, klaster obróbki

metalu, klaster zdrowej żywności, klastry jakości życia oraz klastry turystyczne.

Rys. 2. Rozkład geograficzny i liczebność klastrów w poszczególnych województwach*

* Jedna kropka odpowiada jednemu klastrowi.

Źródło: PARP (2016), s. 17

Instytucje wspierające rozwój sektora przedsiębiorstw

Ważnym czynnikiem rozwoju sektora przemysłu, a szerzej całego sektora przedsiębiorstw pozostają tzw.

instytucje otoczenia biznesu, zarówno te, które wspierają wdrażanie innowacji, rozwój przedsiębiorstw

i przedsiębiorczości (w tym również poprzez działalność szkoleniowo-doradczą), jak i podmioty zapewniające

zarówno preferencyjne, jak i rynkowe finansowanie działalności bieżącej oraz inwestycyjnej.

Jak wynika z raportów przygotowywanych przez Stowarzyszenie Organizatorów Ośrodków Innowacji

i Przedsiębiorczości w Polsce (SOOIPP, 2018), w Polsce istnieje ok. 150 podmiotów działających w obszarze

wsparcia innowacji technicznej i technologicznej



46 centrów innowacji,



37 centrów transferu innowacji,



22 inkubatory technologiczne,



39 parków technologicznych.

Ich działalność jest wspomagana również przez ośrodki wspierające rozwój przedsiębiorczości oraz

przedsiębiorstw (poprzez m.in. prowadzone szkolenia i doradztwo). Dane SOOIPP wskazują, że jest to łącznie

ok. 410 podmiotów



ok. 110 inkubatorów przedsiębiorczości (w tym ok. 60 akademickich inkubatorów przedsiębiorczości lub

akademickich preinkubatorów przedsiębiorczości,

Strona 60 z 139



250 ośrodków szkoleniowo-doradczych,



ok. 60 agencji rozwoju regionalnego i lokalnego.

Poz. 926

Należy podkreślić, że jedynie niewielka część spośród ww. instytucji otoczenia biznesu jest certyfikowana przez

Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości, Stowarzyszenie Organizatorów Ośrodków Innowacji

i Przedsiębiorczości w Polsce lub Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii19.

Dodatkowo ważnym czynnikiem wzrostu zarówno dla całego sektora przemysłu, jak i dla pozostałych gałęzi

krajowej gospodarki pozostają instytucje finansowe (zarówno bankowe, jak i pozabankowe). Ich rolą jest

dostarczanie kapitału niezbędnego zarówno do finansowania bieżącej działalności podmiotów, jak również

działalności o charakterze długoterminowym. W tym obszarze działa ok. 250 podmiotów pozabankowych

dystrybuujących preferencyjne instrumenty finansowe dla przedsiębiorstw, ok. 1 tys. podmiotów

zaliczanych do tradycyjnego sektora finansowego (banki, TFI, spółki leasingowe i faktoringowe).

Jak wskazuje poniższa tabela, można zauważyć wyraźnie nierównomierny terytorialnie dostęp do wybranych

instytucji otoczenia biznesu. Ta nierównowaga szans rozwojowych dotyczy zwłaszcza dostępności instytucji

odpowiedzialnych za wsparcie w obszarze innowacji technicznej i technologicznej.

Można zresztą podzielić polskie województwa na cztery wyraźne grupy



w których liczba ww. instytucji wynosi co najmniej 15: małopolskie (16) oraz pomorskie (15)



w których liczba ww. instytucji wynosi 11–14: dolnośląskie (11), mazowieckie (13), podkarpackie (13),

śląskie (14) oraz wielkopolskie (14)



w których liczba ww. instytucji wynosi 7–10: łódzkie (7), podlaskie (7), lubelskie (9)



w których liczba ww. instytucji jest niższa niż 7: kujawsko-pomorskie (5), lubuskie (3), opolskie (4),

świętokrzyskie (4), warmińsko-mazurskie (5) oraz zachodniopomorskie (4).

Dodatkowo należy pamiętać, że ww. instytucje są silnie skoncentrowane również w największych miastach lub

obszarach miejskich. Wśród liderów takiego zestawienia znajdziemy Kraków (12 instytucji), Poznań (11) oraz

Warszawę (10). Silnie wyposażone w instytucje wspierające rozwój są również Szczecin, Wrocław, Lublin oraz

Łódź (w każdej znajduje się po 7 instytucji). Co do zasady można uznać, że takie instytucje są lokowane

w miastach co najmniej 100 tys. (najczęściej równocześnie będących stolicą województwa lub siedzibą urzędu

wojewódzkiego lub urzędu marszałkowskiego).

Tabela 8. Liczba wybranych instytucji otoczenia biznesu wg stanu na marzec 2018 r. (w układzie wojewódzkim)

fundusze kapitału

zalążkowego

fundusze poręczeń

kredytowych

fundusze pożyczkowe

inkubatory

przedsiębiorczości

inkubatory

technologiczne

parki technologiczne

Centrum Innowacji

Centrum Transferu

Innowacji

Rodzaj instytucji

Dolnośląskie

11

5

6

2

n.d.

5

5

1

Kujawsko-pomorskie

4

5

4

3

n.d.

2

1

2

Województwo

19 Wcześniej Ministerstwo Gospodarki i Ministerstwo Rozwoju.

Strona 61 z 139

Lubelskie

1

3

3

3

n.d.

3

2

4

Lubuskie

2

1

4

3

n.d.

2

n.d.

1

Łódzkie

3

2

7

3

1

1

1

4

Małopolskie

13

3

5

6

3

4

4

5

Mazowieckie

36

4

7

n.d.

n.d.

1

7

5

Opolskie

n.d.

1

2

5

n.d.

1

1

2

Podkarpackie

1

3

6

3

5

1

6

1

Podlaskie

3

2

5

n.d.

1

2

1

3

Pomorskie

6

10

5

4

6

3

3

3

Śląskie

7

6

9

11

2

6

6

n.d.

Świętokrzyskie

3

1

3

2

1

1

2

n.d.

Warmińsko-mazurskie

2

6

6

n.d.

n.d.

3

n.d.

2

Wielkopolskie

10

5

7

3

2

3

6

3

Zachodniopomorskie

n.d.

n.d.

3

3

1

1

1

1

Suma końcowa

102

57

82

51

22

39

46

37

Źródło: Opracowanie własne MRiT na podstawie danych SOOIPP (2018)

Wprawdzie podobny problem dostępności terytorialnej dotyczy instytucji oferujących finansowanie (o charakterze

preferencyjnym, jak i komercyjnym), jednakże w tym wypadku można mówić o dobrze rozwiniętej sieci

dystrybucji. Dotyczy to zarówno fizycznych lokalizacji (o zróżnicowanej wielkości), wykorzystywania sieci Internet

do dystrybucji usług finansowych oraz wykorzystywania mobilnych doradców.

Elementem otoczenia instytucjonalnego działalności jest zapoczątkowany w 1994 r. system specjalnych stref

ekonomicznych (SSE). Był on zbudowany jako mechanizm wsparcia obszarów terytoriów kraju

charakteryzujących się wyższym niż przeciętnie poziomem bezrobocia i niższą aktywnością gospodarczą. Tym

samym jest to narzędzie realizacji polityki regionalnej przez rząd. SSE to wyodrębnione administracyjnie obszary

Polski, na których przedsiębiorcy realizujący nowe inwestycje mogą skorzystać ze zwolnienia z podatku

dochodowego w odniesieniu do dochodów uzyskiwanych w strefie.

Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o wspieraniu nowych inwestycji (Dz. U. z 2020 r. poz. 1752, z późn. zm.)

wprowadziła istotną zmianę w polityce strefowej. Celem nowej regulacji jest zachęcenie przedsiębiorców do

inwestowania na terenie całego kraju (Polska Strefa Inwestycji). Zatem od 30 czerwca 2018 r. w całym kraju

dostępne są zwolnienia podatkowe, oznacza to m.in. prostsze i bardziej dostępne inwestowanie dla MŚP. Spółki

zarządzające SSE otrzymały szerszy zakres kompetencji. Na mocy ww. ustawy prowadzą działania mające

przyczynić się do wzrostu inwestycji na przypisanym im obszarze i do poprawy klimatu inwestycyjnego.

Dotychczas obszar objęty wsparciem wynosił 25 tys. ha, czyli 0,08% powierzchni kraju. Po zmianach zachęty

podatkowe będą dostępne w całej Polsce na terenach, na których można prowadzić działalność gospodarczą.

Celem zmian jest zwiększenie oferty atrakcyjnych terenów inwestycyjnych dla potencjalnych inwestorów.

Ponadto MŚP nie będą musiały przenosić się do stref i inwestować z dala od dotychczasowego obszaru

działania. Co ważne, zlikwidowana zostanie długotrwała i obciążająca przedsiębiorcę procedura zmiany granic

SSE.

Spółki zarządzające SSE otrzymały szerszy zakres kompetencji. Na mocy ww. ustawy prowadzą działania

mające przyczynić się do wzrostu inwestycji na danym obszarze i poprawy klimatu inwestycyjnego. Stały się

Strona 62 z 139

głównym punktem kontaktu w regionie do obsługi inwestora oraz regionalnym koordynatorem udzielania pomocy

publicznej w obszarze instrumentu zwolnień podatkowych i dotacji rządowej.

Główne założenia nowego instrumentu to: rozszerzenie dostępności ulg podatkowych na całą Polskę, zniesienie

daty granicznej zwolnienia, podwyższenie standardu obsługi inwestora, wprowadzenie przejrzystego i jednolitego

podziału obszaru działalności spółek zarządzających strefami oraz nacisk na wspieranie inwestycji o wysokiej

wartości dodanej poprzez zastosowanie kryteriów oceniających jakość inwestycji. Jednocześnie dostosowanie

kryteriów ilościowych do wielkości przedsiębiorstw umożliwi bardziej efektywne wspieranie MŚP.

Dostępność do zwolnienia będzie wymagała spełnienia kryteriów jakościowych (m.in. wsparcie dla

zrównoważonego rozwoju, rozwój zasobów ludzkich, współpraca z krajowymi instytucjami nauki i podmiotami

B+R). Warto zatem zauważyć, że zmiany dążą do przełamania pewnych mankamentów związanych

z dotychczasowym modelem funkcjonowania stref. O ile bowiem efekty ilościowe działania SSE nie budziły

zastrzeżeń, o tyle efekty jakościowe działalności były nierzadko oceniane krytycznie. Jak wskazują niektóre

opracowania naukowe – m.in. Augustyński (2017, s. 11–21) czy Gryczka (2010, s. 19–32) czy raporty – m.in.

blue hill solutions / Quality Watch (2017), strefy (we wcześniejszej formule ich funkcjonowania) nie zawsze

wzbogacały lokalną gospodarkę (poprzez m.in. budowę sieci kooperacji między średnimi i dużymi

przedsiębiorstwami aktywnymi w strefach z lokalnymi mikroprzedsiębiorstwami i małymi przedsiębiorstwami),

a często wręcz wykorzystywały jej najbardziej wartościowe elementy (m.in. kapitał ludzki). Dodatkowo w ramach

SSE często były realizowane projekty przemysłowe o niskim poziomie wartości dodanej.

W ramach nowej polityki inwestycyjnej, celem zapewnienia efektywnego wsparcia i obsługi inwestorów, w 2018 r.

wdrożono system One Stop Shop zarówno na szczeblu krajowym, jak i regionalnym, bazując na jednolitych

standardach obsługi inwestora, w celu zwiększenia jakości usług administracyjnych w kierunku modelu

biznesowego przyjaznego inwestorom. Zgodnie z koncepcją zintegrowanego podejścia w obsłudze inwestora

dokonano integracji wielu istniejących internetowych serwisów dla polskich i zagranicznych przedsiębiorców,

tworząc jedno wspólne miejsce kontaktu. Stworzono stronę parasolową www.biznes.gov.pl w 2 wersjach

językowych, z podziałem na 3 strumienie: Firma, Inwestycje i Eksport.

Mechanizmy finansowania potrzeb bieżących oraz inwestycyjnych sektora przedsiębiorstw

Krajowe przedsiębiorstwa mogą skorzystać ze zróżnicowanej oferty instytucji komercyjnych oraz publicznych

i prywatnych oferujących finansowanie na warunkach preferencyjnych oraz komercyjnych. Jak wynika z danych

NBP (2019), głównym źródłem finansowania nowych inwestycji przedsiębiorstw pozostają jednak środki własne,

a zainteresowanie kredytem bankowym jest stabilne, ale stosunkowo niskie. W II kwartale 2019 r. odsetek

przedsiębiorstw ubiegających się o kredyt nie uległ większym zmianom w ujęciu kwartalnym i pozostał niski (ok.

17% badanych przedsiębiorstw). Spadł natomiast odsetek zaakceptowanych wniosków (80% firm otrzymało

pozytywną decyzję kredytową vs 82.% w poprzednim kwartale), choć wciąż pozostaje na relatywnie wysokim

poziomie. W ok. 45% przyczyną negatywnej decyzji kredytowej był brak zdolności kredytowej.

Słabe zainteresowanie kredytem ze strony przedsiębiorców w połączeniu z rekordowo wysokimi poziomami

wykorzystania mocy produkcyjnych (ok. 85% w II kwartale 2019 r.) może wskazywać na ograniczoną skłonność

przedsiębiorstw do finansowania nowych inwestycji (w szczególności finansowanych kredytem) zwiększających

moce produkcyjne. Dokładne dane prezentuje wykres 40.

Krajowe przedsiębiorstwa korzystają z mechanizmów finansowania zewnętrznego swoich potrzeb bieżących

i inwestycyjnych. Dane Eurostatu (2019) wskazują, że krajowi przedsiębiorcy, mimo iż nie zwiększają

dynamicznie liczby składanych wniosków o kredytowanie, wykazali w latach 2010–2018 dodatnią dynamikę skali

zobowiązań z tytułu finansowania zewnętrznego (total financial liabilities). Jedynie w dwóch latach dynamika jest

ujemna – w 2011 r. (o 6,2%) oraz 2018 r. (o 1,1%).

Strona 63 z 139

Wykres 40. Dostęp do finansowania komercyjnego przedsiębiorstw w Polsce

100

35

90

30

80

25

70

60

20

50

15

40

30

10

20

5

10

0

2005

III-05

2006

III-06

2007

III-07

2008

III-08

2009

III-09

2010

III-10

2011

III-11

2012

III-12

2013

III-13

2014

III-14

2015

III-15

2016

III-16

2017

III-17

2018

III-18

I-19

0

Udział zaakceptowanych wniosków kredytowych (lewa oś, %)

Odsetek przedsiębiorstw ubiegających się o kredyt (prawa oś)

Wykres 42. Poziom wykorzystania mocy produkcyjnych

105

100

95

90

85

50

86

45

84

40

82

35

80

30

78

25

76

20

74

15

10

80

5

0

2001

II-02

III-03

IV-04

2006

II-07

III-08

IV-09

2011

II-12

III-13

IV-14

2016

II-17

III-18

75

Wskaźnik kontynuacji inwestycji (lewa oś)

Wskaźnik nowych inwestycji (prawa oś)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych NBP (2019), Eurostat (2019)

Strona 64 z 139

72

70

68

66

2001

III-02

2004

III-05

2007

III-08

2010

III-11

2013

III-14

2016

III-17

I-19

Wykres 41. Wskaźniki inwestycji

Dane GUS (2018b) wskazują, że środki własne przedsiębiorstw są źródłem finansowania dla ok. 74% wartości

realizowanych inwestycji w środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne20. Uwzględniając zatem stały

rozwój rynku finansowania przedsiębiorstw w Polsce (zarówno z wykorzystaniem mechanizmów kredytowych, jak

i pozostałych instrumentów finansowych), istniejące instytucje zapewniają obsługę większości potrzeb rynkowych

(komercyjnych) przedsiębiorstw. Dodatkowo podstawowe rynki finansowania potrzeb inwestycyjnych krajowych

przedsiębiorstw wykazują pozytywną dynamikę wzrostu (dotyczy to przede wszystkim rynku kredytowego,

leasingowego oraz faktoringowego). Dokładne dane prezentuje poniższy wykres.

Wykres 41. Wartość kredytów dla przedsiębiorstw (mld zł)

400 000

350 000

Walutowe

300 000

Złotowe

250 000

200 000

150 000

100 000

50 000

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych NBP (2018a).

01.01.2019

01.07.2018

01.01.2018

01.07.2017

01.01.2017

01.07.2016

01.01.2016

01.07.2015

01.01.2015

01.07.2014

01.01.2014

01.07.2013

01.01.2013

01.07.2012

01.01.2012

01.07.2011

01.01.2011

01.07.2010

01.01.2010

01.07.2009

01.01.2009

0

Wykres 42. Wartość leasingu przedsiębiorstw (mld zł)

Wykres 43. Wartość wykupionych wierzytelności

(mld zł)

90

300

70

60

250

Nieruchomości

Ruchomości

200

50

150

40

30

100

20

50

10

0

0

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych: Polski Związek

Leasingu (2018)

20

242,8

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

80

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Polski Związek

Faktorów (2018).

Dane dotyczą jedynie przedsiębiorstw zatrudniających powyżej 49 pracowników. Dane dla całej populacji mogą

wskazywać na jeszcze wyższy udział środków własnych przedsiębiorców.

Strona 65 z 139

Jak wynika z ostatniego przeglądu polityki gospodarczej Polski przez OECD (2018b), rozwoju wymagają przede

wszystkim te segmenty rynku finansowego, które charakteryzują się wyższym ryzykiem niż rynek aktywów

bazujących na kredytowaniu (m.in. faktoring, leasing, kredyty i pożyczki zabezpieczone majątkiem). Dotyczy to

zwłaszcza instrumentów tzw. długu alternatywnego, rozwiązań hybrydowych oraz mechanizmów rynku

kapitałowego (zwłaszcza wyższego ryzyka). Dostrzeżenie tego problemu przekłada się na równoległe prace

w zakresie Strategii rozwoju rynku kapitałowego.21 Poniższa tabela prezentuje główne instrumenty finansowania

potrzeb bieżących i inwestycyjnych przedsiębiorstw krajowych.

Tabela 9. Mechanizmy finansowania MSP

Instrumenty

finansowania aktywów

Kredyt alternatywny

Rozwiązania hybrydowe

Rynek kapitałowy

Kredyt/pożyczka

Obligacje korporacyjne

Pożyczki podporządkowane

Private Equity

Faktoring

Obligacje zabezpieczone

Obligacje

akcje

Venture Capital

Leasing

Crowdfunding (pożyczkowy)

Mezzanine

Kredyt kupiecki

Sekurytyzacja

zamienne

na

Aniołowie biznesu

Crowdfunding (udziałowy)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie OECD (2018b , s. 124).

Do tej pory brak było kompleksowej rządowej strategii rozwoju rynku kapitałowego, co utrudniało jego wzrost.

Było to widoczne szczególnie w ostatnich kilku latach, kiedy to polski rynek kapitałowy znalazł się w defensywie

liczba ofert publicznych spółki (IPO) zmniejszyła się, istotnie osłabła aktywność inwestorów (zwłaszcza

indywidualnych) na rynkach akcji, niekorzystnie przedstawia się również, od 2014 r., sytuacja na rynku

instrumentów pochodnych. Pomimo tych niedomagań polski rynek kapitałowy odgrywa wiodącą rolę w Europie

Środkowo-Wschodniej. Wyróżnia się pozytywnie na tle krajów regionu pod względem wskaźnika kapitalizacji

rynku, liczby jego uczestników, wielkości obrotów oraz liczby notowanych spółek. Polski rynek kapitałowy,

wspierany przez konkurencyjną regionalnie Warszawską Giełdę Papierów Wartościowych (GPW), może stać się

regionalnym centrum dla sektora private equity / venture capital. Wszystko to sprawia, że podparty dobrym

strategicznym planowaniem rozwój rynku kapitałowego może istotnie wzmocnić jego rolę jako motoru rozwoju

gospodarczego i katalizatora innowacji dla gospodarki.

Finansowanie działalności innowacyjnej opiera się na czterech podstawowych źródłach



środki własne przedsiębiorstw,



środki europejskie (zarówno zarządzane centralnie przez Komisję Europejską, jak również

dystrybuowane w ramach krajowych i regionalnych programów operacyjnych),



środki inwestorów z sektora podwyższonego ryzyka (PE/VC),



mechanizmy podatkowe.

Środki własne przedsiębiorców to najważniejsze źródło finansowania działalności innowacyjnej przez

przedsiębiorstwa przemysłowe oraz usługowe, co potwierdzają dane GUS (2021).

W ostatnich latach wprowadzono szereg rozwiązań mających wesprzeć zdolności inwestycyjne krajowych

przedsiębiorstw. Była to m.in. wprowadzona w 2016 r. ulga na działalność badawczo-rozwojową (która zastąpiła

dotychczas istniejącą ulgę na zakup nowych technologii). Mechanizm ten polega na odliczaniu od podstawy

opodatkowania części kosztów uzyskania przychodów poniesionych na działalność B+R, tzw. kosztów

21

Projekt Strategii rozwoju rynku kapitałowego przygotowywany jest przez Ministerstwo Finansów we współpracy

z Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju (EBOR).

Strona 66 z 139

kwalifikowanych22, wśród których są m.in. wynagrodzenia pracowników zaangażowanych w prace B+R lub

korzystanie z aparatury badawczej. Po roku obowiązywania tzw. pierwszej ustawy o innowacyjności nastąpił

dwukrotny wzrost liczby przedsiębiorców inwestujących w działalność badawczą i rozwojową. W 2017 r. z ulgi

B+R skorzystało 1090 podatników, podczas gdy w 2016 r. było ich 528. Kwota zgłoszonych wydatków wzrosła

z 1,2 mld zł do 1,91 mld zł, zaś kwota odliczeń wyniosła w 2017 r. trzy razy więcej niż rok wcześniej (584 mln).

Ciekawym narzędziem z punktu widzenia potrzeb innowacyjnych firm i start-upów jest ulga IP Box, która weszła

w życie z początkiem 2019 r. Umożliwia ona przedsiębiorcom, którzy osiągają dochody z prawa własności

intelektualnej (IP) uzyskanego z działalności B+R lub z usług B+R zakupionych od innych podmiotów, ale przez

siebie opatentowanych, korzystanie z preferencyjnej stawki w podatku. Dochód w ten sposób wygenerowany jest

opodatkowany stawką w wysokości 5%. Ulga będzie stymulować inwestycje firm badawczo-rozwojowych, które

skorzystały z dostępnej już ulgi B+R oraz środków UE na budowę lub rozbudowę własnych centrów badawczo-rozwojowych.

Wykres 44. Nakłady na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach według źródeł finansowania (w mln zł,

ceny bieżące) w 2020 r.

kredyty, pożyczki i inne zobowiązania

finansowe od instytucji finansowych

705,7

1237,5

środki pozyskane z zagranicy

1258,7

1644

środki krajowe otrzymane od instytucji

dysponujących środkami publicznymi

przeds. usługowe

349,3

657

przeds. przemysłowe

15697

15404,6

środki własne

0

5000

10000

15000

20000

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021)

Środki europejskie stanowią ważne źródło finansowania działań prorozwojowych (zwłaszcza związanych

z działalnością B+R+I) w przedsiębiorstwach. W ramach perspektywy finansowej 2014–202023 przedsiębiorstwa24

22 Jak wskazuje Ministerstwo Finansów na swojej stronie internetowej, za koszty kwalifikowalne można uznać m.in.

1)

wynagrodzenia dotyczące pracowników zatrudnionych w celu realizacji działalności badawczo-rozwojowej oraz związane z nimi

składki na ubezpieczenia społeczne,

2)

nabycie materiałów i surowców bezpośrednio związanych z prowadzoną działalnością badawczo-rozwojową,

3)

ekspertyzy, opinie, usługi doradcze i usługi równorzędne, a także nabycie wyników badań naukowych, świadczonych lub

wykonywanych na podstawie umowy przez jednostkę naukową w rozumieniu ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o zasadach

finansowania nauki (Dz. U. z 2018 r. poz. 87) na potrzeby prowadzonej działalności badawczo-rozwojowej,

4)

odpłatne korzystanie z aparatury naukowo-badawczej wykorzystywanej wyłącznie w prowadzonej działalności badawczo-rozwojowej, jeżeli to korzystanie nie wynika z umowy zawartej z podmiotem powiązanym w rozumieniu art. 11 ust. 1 i 4 ustawy z

dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 1800, z późn. zm.).

23 Według stanu na 1.07.2019 r.

24 Przez przedsiębiorstwa należy rozumieć podmioty należące do następujących form prawnych: fundusze, oddziały zagranicznych

przedsiębiorców, osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, przedsiębiorstwa państwowe, przedsiębiorstwa zagraniczne,

spółki akcyjne, spółki cywilne prowadzące działalność na podstawie umowy zawartej zgodnie z Kodeksem cywilnym, spółki europejskie,

Strona 67 z 139

pozyskały, w ramach celów CT125 i CT326, ok. 51 mld zł ze środków unijnych na ok. 14,5 tys. projektów o wartości

ok. 58 mld zł. Biorąc pod uwagę fakt, iż średni czas trwania takiego projektu27 wynosi ok. 2 lat, pierwsze

wyraźniejsze efekty wdrożeń powinny być widoczne w statystyce publicznej w 2019 r. Poniższy wykres pokazuje

kształtowanie się projektów w ramach CT1 oraz CT3 współfinansowanych przez środki europejskie, których

głównymi beneficjentami są przedsiębiorcy.

Wykres 45. Ilość i wartość podpisanych umów o dofinansowanie projektów współfinansowanych przez środki

europejskie, których beneficjentami są przedsiębiorstwa (tylko CT1 i CT3)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych MIiR (stan na 1.07.2019 r.). Prezentowane dane pokazują umowy według faktycznej daty

rozpoczęcia danego projektu inwestycyjnego, a nie daty podpisania umowy.

Polski rynek Private Equity (PE) w dalszym ciągu jest w fazie rozwoju. Wprawdzie jest uznawany za największy

spośród wszystkich rynków Europy Południowej i Wschodniej (z wyłączeniem Rosji, Ukrainy i Białorusi), jednak

w dalszym ciągu jest mniejszy niż np. rynek austriacki. Przy czym należy uznać, iż niezbędna infrastruktura

spółki jawne, spółki komandytowe, spółki komandytowo-akcyjne, spółki partnerskie, spółki przewidziane w przepisach innych ustaw niż

Kodeks spółek handlowych i Kodeks cywilny lub formy prawne, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

25 CT1: Wzmacnianie badań naukowych, rozwoju technologicznego i innowacji.

26 CT3: Wzmacnianie konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP).

27 Uwzględniono jedynie projekty podpisane do 1.07.2019 r.

Strona 68 z 139

prawno-organizacyjna dla funkcjonowania sektora została już zbudowana. Dostęp do finansowania zapewniają

zarówno międzynarodowe fundusze, m.in. emerytalne, jak również wyspecjalizowane w transakcjach typu PE.

Najnowsze dane Invest Europe\EDC (2018, s. 15, 18, 23) wskazują, że w 2017 r. wysokość inwestycji

portfelowych zrealizowanych w Polsce wyniosła ok. 2,5 mld EUR, co oznacza istotny wzrost w stosunku do

wartości notowanych w latach wcześniejszych (0,76 mld w 2016 r.), natomiast wartość wyjść w tym samym roku

wyniosła ok. 0,6 mld EUR. Dodatkowo w ujęciu bezwzględnym wartość całego rynku krajowego rynku PE

przekroczyła 0,5% w relacji do PKB, dla porównania – dla całej Europy – ok. 0,44% (przy czym np. dla Austrii

wynosi ok. 0,11%, dla krajów ESW – ok. 0,24%). Przy czym w latach 2013–2016 zmniejszała się liczba transakcji

na rynku krajowym – zarówno wejść, jak i wyjść.

Wykres 46. Wielkość inwestycji PE w wybranych krajach Europy Środkowej i Wschodniej (w mln EUR)

3000

0,60%

0,535%

2014

2500

0,50%

2015

2000

0,40%

2016

2017

1500

Udział PE w PKB

0,265%

1000

0,20%

500

0

0,30%

Polska

0,029%

0,027%

Czechy

Litwa

0,10%

Rumunia

0,00%

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Invest Europe\EDC (2018)

Rynek PE/VC w Polsce jest mały jak na europejskie standardy. Dodatkowo wykazuje się on dużą zmiennością

pod względem ilości realizowanych transakcji w trakcie roku. W większości wypadków polski rynek zdominowany

jest przez transakcje portfelowe o niskiej lub średnio-niskiej wartości (jak na standardy europejskie, tj.

nieprzekraczające poziomu ok. 10 – 25 mln EUR). Przy czym większość z nich dotyczy trzech podstawowych

sektorów: (1) przetwórstwo przemysłowe, (2) transport, spedycja i logistyka oraz (3) nowoczesny handel.

Z kolei krajowa branża Venture Capital (VC) w dalszym ciągu jest w bardzo wstępnej fazie rozwoju. Dotyczy to

zarówno liczby aktywnych na rynku inwestorów, wartości zainwestowanych środków jak również – liczby

transakcji (zarówno wejść i jak i wyjść).

Dane OECD (2018a) wskazują, iż wartość transakcji dokonanych w Polsce przez fundusze VC wyniosła ok. 23,7

mln USD. Wprawdzie to zauważalnie więcej niż w przypadku pozostałych krajów Europy Środkowej i Wschodniej

(np. Litwa – ok. 8,7 mln USD, Słowacja - ok. 11 mln USD, Słowenia – ok. 3,3 mln USD), jednak również mniej niż

w przypadku bardziej rozwiniętych rynków zachodnioeuropejskich (np. Dania – ok. 93,9 mln USD, Finlandia –

ok. 119,6 mln USD, Holandia – ok. 204 mln USD). Dokładniejsze dane OECD (2018b, s. 123 – 127), bazujące na

udziale wartości rynku VC w PKB krajów unijnych, wskazują, iż polski rynek jest 4. najmniejszym wśród UE-28.

Z udziałem VC w PKB nieznacznie przekraczającym 0,5% krajowego PKB wyprzedzamy jedynie Grecję (0%),

Luksemburg (0,1%) oraz Czechy (0,2%). Rynek VC mierzony tą miarą jest bardziej rozwinięty na Słowacji (1,2%),

Węgrzech (2,7%) czy na Łotwie (3,1%). Dokładne dane prezentuje poniższy wykres.

Strona 69 z 139

Irlandia

Szwecja

Finlandia

Francja

Łotwa

Hiszpania

Estonia

Dania

Niemcy

Węgry

Wielka Brytania

Belgia

Austria

Holandia

Słowacja

Słowenia

Portugalia

Włochy

POLSKA

Czechy

Grecja

9%

8%

7%

6%

5%

4%

3%

2%

1%

0%

Luksemburg

Wykres 47. Udział wartości rynku VC w PKB krajów unijnych (dane za 2016 r.)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD (2018b, s. 125).

Należy dodatkowo podkreślić, że w dalszym ciągu większość finansowania przekazywanego do start-upów przez

inwestorów (zarówno VC, jak i aniołów biznesu) nie przekracza wartości ok. 1 mln USD. Oznacza to, iż mamy do

czynienia z niewielkimi wejściami kapitałowymi podczas zarówno pierwotnej, jak i kolejnych rund. Dodatkowo

wyraźnie widoczna jest dominacja (w ujęciu wartościowym) krajowych inwestorów (zarówno prywatnych, jak

i publicznych – m.in. Krajowy Fundusz Kapitałowy).

Analizy przeprowadzone przez GrowthUp (2017), dotyczące start-upów, które uzyskały wsparcie od ww.

inwestorów, wskazują, że najwięcej spośród nich działa w obszarze rozwiązań teleinformatycznych (B2B oraz

B2C), urządzeniach (hardware i urządzenia mobilne), a także w sektorze fintech (ang. financial technology).

Wśród innych obszarów, które przyciągnęły uwagę inwestorów, warto wyróżnić również nauki o życiu oraz

telemedycynę.

Z uwagi na wielkość krajowego rynku znaczna część start-upów koncentruje swoje działania tylko na polskim

rynku. Wprawdzie nie dotyka to wszystkich segmentów, jednak może to prowadzić do trudności w eliminacji

nieefektywnych modeli biznesowych, które są podtrzymywane przez łatwy dostęp do taniego publicznego

kapitału. Jak wskazują niektórzy eksperci branżowi, w tym m.in. portal branżowy StartUp Yard (2017), taka

struktura może być niebezpieczna dla utworzenia dobrego ekosystemu wsparcia start-upów. Mimo rozwoju

publicznego systemu wsparcia tych podmiotów w dalszym ciągu potrzebne są dalsze zmiany w jego organizacji,

co wynika bezpośrednio z analizy ekosystemu przeprowadzonej przez Deloitte (2016).

Analiza wielkości i stanu rozwoju rynku VC w Polsce, przeprowadzona przez Fundację Start Up Poland (2018),

sugeruje potrzebę jego dalszego wsparcia, zwłaszcza że obecnie w dalszym ciągu rodzimy rynek VC opiera się

na finansowaniu publicznym28, a nie prywatnym. Należy przy tym uwzględnić fakt, iż jak wynika z ostatniego

raportu sporządzonego przez M. Gajewski, J. Szczucki, P. Tamowicz, M. Przybyłowski et al. (2015) nt. luki

kapitałowej (finansowania) dla start-upów w Polsce, jej wielkość nie zmieniła się względem poprzednich badań.

Tym samym w dalszym ciągu problematyczne jest pozyskanie finansowania na poziomie 0,5–4 mln EUR.

Oznacza to, że w dalszym ciągu fundusze VC nie mają odpowiedniego poziomu kapitału, aby samodzielnie

angażować się w projekty inwestycyjne. Wskazane wydaje się przy tym wykorzystanie dotychczasowego modelu

28

Środki pochodzące zarówno ze środków krajowych (budżetowych, krajowych instytucji rozwojowych) lub środków

europejskich.

Strona 70 z 139

wsparcia o charakterze hybrydowym (publiczno-prywatnym), zbudowanego na bazie funduszy. Jak wskazują

badania ewaluacyjne przeprowadzone przez M. Gajewski, R. Kubajek, B. Pietrzak, J. Szczucki, J. Witkowska, M.

Przybyłowski, P. Tamowicz, A. Zamojska (2017, s. 58–61), ważne jest przy tym odpowiednie dobranie

parametrów lewaru dla środków prywatnych, jak również poziomu premii przy wyjściu z inwestycji.

Natomiast mechanizmy podatkowe jeszcze do niedawna nie cieszyły się dużym zainteresowaniem. W 2016 r.29

i 2017 r.30 wdrożono jednak nowe rozwiązania wspierające działalność B+R w postaci zwolnień podatkowych.

W 2017 r. z ulgi B+R skorzystało już 1090 podatników (łącznie płatników CIT i PIT) wobec 528 w roku 2016.

Kwota zgłoszonych wydatków wzrosła z 1,2 miliarda do 1,91 miliarda złotych. Aż 96% tej kwoty wydatków

wygenerowali płatnicy CIT (1,824 mld PLN), a płatnicy PIT 4% – 86 mln PLN. Kwota odliczenia (wydatków

kwalifikowanych) wyniosła 584 mln złotych i była blisko trzykrotnie większa niż rok wcześniej (206 mln). Skutek

podatkowy odliczenia (koszt ulgi dla budżetu państwa) wyniósł 111 mln PLN wobec 39 mln PLN w roku 2016.

Nakłady na działalność B+R zgłoszone do ulgi, w podziale na poszczególne kategorie, przedstawiały się

następująco



1445 mln PLN – koszty pracy – 75,6% wszystkich wydatków



278 mln PLN – materiały i surowce – 14,5% wszystkich wydatków



103 mln PLN – odpisy amortyzacyjne – 5,4% wszystkich wydatków



76 mln PLN – ekspertyzy, opinie, usługi doradcze – 4,0% wszystkich wydatków



5 mln PLN – odpłatne korzystnie z aparatury – 0,26% wszystkich wydatków



3 mln PLN – koszty patentowania – 0,16% wszystkich wydatków.

Ważnym instrumentem wspierania napływu inwestycji (zarówno krajowych, jak i zagranicznych) są granty

rządowe udzielane na podstawie Programu wspierania inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki polskiej na

lata

2011–2023, przyjętego przez Radę Ministrów 5 lipca 2011 r. O wsparcie mogą wnioskować, po spełnieniu

określonych warunków, przedsiębiorcy planujący inwestycje w następujących sektorach priorytetowych

motoryzacyjnym, elektronicznym oraz produkcji sprzętu AGD, lotniczym, biotechnologii, rolno-spożywczym,

nowoczesnych usług, działalności badawczo-rozwojowej (B+R). W 2017 r. realizacja Programu była przedmiotem

kontroli Najwyższej Izby Kontroli. W wystąpieniu pokontrolnym NIK (2017, s. 9) zalecono „dokonanie zmiany

zasad Programu w celu takiego kształtowania umów z beneficjentami, aby warunkiem otrzymania wsparcia była

pełna realizacja deklaracji zawartych we wnioskach o udzielenie dotacji, wpływających na innowacyjny rozwój

współpracujących polskich firm i/lub na podnoszenie rzeczywistych kwalifikacji osób zatrudnionych na

dotowanych miejscach pracy”.

Zaawansowane usługi w polskiej gospodarce

Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce rozwija się. Dane ABSL (201) wskazują, że na koniec

I kwartału 2018 r. w kraju działało ok. 1,2 tys. centrów usług, spośród nich 55 centrów zatrudnia ponad 1 tys.

pracowników (w tym w 7 centrach pracuje ponad 10 tys. osób). Sektor zatrudnia ok. 279 tys. pracowników, tj. ok.

2% pracujących w sektorze przedsiębiorstw (GUS, 2018). Dostępne dane wskazują, że w zatrudnieniu wyraźnie

29 Tzw. mała ustawa o innowacyjności – ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o zmianie niektórych ustaw określających warunki

prowadzenia działalności innowacyjnej (Dz. U. poz. 1933, z późn. zm.).

30 Tzw. druga ustawa o innowacyjności – ustawa z dnia 9 listopada 2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu poprawy

otoczenia prawnego działalności innowacyjnej (Dz. U. poz. 2201).

Strona 71 z 139

dominują centra należące do inwestorów zagranicznych (ok. 81%) nad krajowymi (ok 19%). Zgodnie

z projekcjami ABSL do końca 2020 r. zatrudnienie w sektorze wyniesie nawet ok. 363 tys. Przy czym należy

pamiętać, że w Polsce działają zarówno centra usług wspólnych świadczące usługi na rzecz klientów

zewnętrznych (najczęściej w języku obcym), jak również działające jedynie na rzecz krajowego rynku. Są to

najczęściej centra należące do spółek notowanych na GPW (m.in. spółki paliwowo-energetyczne, handel

detaliczny).

Działalność sektora nowoczesnych usług koncentruje się w miastach co najmniej średniej wielkości. Przy czym

ponad 56% zatrudnienia w sektorze jest skoncentrowane na terenie trzech aglomeracji: krakowskiej,

warszawskiej i wrocławskiej. Ważnymi ośrodkami są również aglomeracja trójmiejska, śląsko-dąbrowska, łódzka

i poznańska, które łącznie koncentrują ok. 30% pracowników sektora. Dokładne dane dotyczące zatrudnienia

prezentuje poniższy wykres. Warto podkreślić, że centra nowoczesnych usług działały aż w 39 ośrodkach

miejskich, spośród których aż w 15 działało co najmniej 10 centrów.

Wykres 48. Udział poszczególnych aglomeracji w zatrudnieniu sektora SSC/BPO w Polsce

1,7%

2,4%

3,4%

1,6%

Kraków

5,1%

Warszawa

22,9%

5,3%

Wrocław

Trójmiasto

Konurbacja Górnośląska

Łódź

7,3%

Poznań

7,5%

18,1%

Bydgoszcz

Lublin

Rzeszów

8,3%

Szczecin

16,1%

Inne miasta

Źródło: na podstawie danych ABSL (2019)

Spośród inwestorów zagranicznych prowadzących centra usług w Polsce najwięcej z nich pochodzi z: USA

(27% całkowitego zatrudnienia w sektorze), krajów nordyckich (10%), Francji (9%), Wielkiej Brytanii (9%),

Niemiec (7%) oraz Szwajcarii (5%). Inwestorzy z pozostałych krajów prowadzący centra zatrudniają ok. 14%

pracowników sektora. Krajowi inwestorzy zapewniają pracę 19% pracowników sektora (2. miejsce po USA).

Ponad połowa aktywnych w Polsce centrów usług świadczy usługi na rzecz klientów globalnych (53%), nieco

mniejszy odsetek świadczy je jedynie dla wybranych krajów lub ich grup (44%). Według danych ABSL (2019,

s. 38) jedynie 3% centrów świadczy usługi na rzecz odbiorców z pojedynczego kraju.

W Polsce działają cztery podstawowe rodzaje centrów usług: (1) centra usług wspólnych (SSC), (2) centra IT,

(3) centra outsourcingowe (BPO) oraz (4) centra B+R+I. Dane ABSL wskazują, że usługi świadczone przez

centra są bardzo zróżnicowane. Można wyróżnić przede wszystkim: (1) działalność IT, (2) usługi finansowoksięgowe, (3) usługi bankowe, finansowe i ubezpieczeniowe, (4) tzw. usługi kontaktu z klientem. Te cztery

kategorie odpowiadają za ponad ¾ zatrudnienia sektora. Przy czym jedynie dwie pierwsze za ok. ½. Pozostałe

dotyczą m.in. logistyki (wszystkie funkcje) oraz działalności B+R+I.

Strona 72 z 139

Dane za 2016 r. (ABSL, 2017, s. 29), wskazują, że mimo dynamicznego rozwoju branży centrów nowoczesnych

usług w dalszym ciągu większość z nich realizuje proste procesy. W przypadku większości świadczonych usług

nie więcej niż 40% obsługiwanych procesów znajduje się na najwyższym poziomie dojrzałości/zaawansowania31.

Średni, nieważony wynik wynosi ok. 25%. Wskazuje to w dalszym ciągu na możliwość rozwoju tego sektora

w Polsce w zakresie przyciągania bardziej zaawansowanych procesów. Niemniej wymaga to zastosowania

odpowiednich zachęt, zwłaszcza innych niż podatkowe.

Diagnoza i ocena polityki inwestycyjnej kraju

Polityka inwestycyjna realizuje szerokie cele społeczno-gospodarcze, wśród których poprawa efektywności jest

tylko jednym z celów. Celem strategicznym jest pobudzenie inwestycji przedsiębiorstw w wartościach

bezwzględnych i wzrost ich udziału procentowego w stosunku do inwestycji publicznych. Celem związanymi

z poprawą produktywności w procesie inwestycyjnym jest wzrost realnej wydajności pracy (mierzonej

w przeliczeniu na pracownika albo na godzinę czasu pracy) w całej gospodarce ze szczególnym uwzględnieniem

nowych inwestycji – czyli zwiększenie liczby i wartości nowych inwestycji o wysokim poziomie produktywności

oraz liczby i wartości reinwestycji podnoszących poziom produktywności istniejących zakładów32.

Obecny trend wspierania inwestycji, dostrzegalny we wszystkich państwach Europy Środkowo-Wschodniej

(obszaru wzajemnej konkurencji w zakresie przyciągania inwestycji zagranicznych), orientuje się na dodatkowe

zachęty inwestycyjne dla projektów innowacyjnych, z obszaru B+R oraz dla projektów realizujących

automatyzację i robotyzację. Główne formy ułatwień polegają na obniżeniu kryteriów wejścia do programu

wsparcia i/lub na korzystniejszych warunkach udzielania i rozliczania pomocy. Polska pozostaje w stosunkowo

korzystnej sytuacji ze względu na wysoką intensywność pomocy publicznej na tle innych państw regionu, jednak

przewaga ta będzie stopniowo zanikać w przypadku dynamicznego rozwoju gospodarczego (pomimo

stosunkowo mało elastycznego systemu modyfikacji poziomów intensywności pomocy)33.

Polska oferta wspierania inwestycji oraz klimat inwestycyjny są oceniana jako korzystne i stabilne. 94%

inwestorów zagranicznych34 jest zadowolonych z decyzji o zainwestowaniu w Polsce i zrobiłoby ten krok

ponownie. Wyniki pokazują, że ich ocena warunków do inwestycji w Polsce od 2014 r. utrzymuje się na wysokim

poziomie (3,6–3,7 pkt na 5 możliwych). Komponenty oceny związane z ofertą wsparcia publicznego oraz

współpraca z administracją są oceniane umiarkowanie korzystnie – możliwość pozyskania finansowania (3,52),

a także system pomocy publicznej dla inwestorów (3,22) oraz współpraca z administracją centralną (3,20).

Jednocześnie najsłabiej w badaniu wypadają aspekty związane ze stabilnością stanowienia i stosowania prawa –

jasność i spójność przepisów prawnych (2,75), efektywność sądownictwa gospodarczego (2,73) oraz stałość

i przewidywalność prawa (2,53).

31 Zgodnie z koncepcją capability maturity model (CMM).

32 Gdzie jako inwestycje przyjmuje się zgodnie ze stanem prawnym na dzień ogłoszenia

Strategii: założenie nowego

zakładu, zwiększenie zdolności produkcyjnych, wprowadzenie produktów dotąd niewytwarzanych, zasadniczą zmianę

procesu produkcyjnego.

33 Zachęty inwestycyjne w krajach konkurujących z Polską o bezpośrednie inwestycje zagraniczne, PSIH, Warszawa, XII

2019.

34 Utrzymuje się dobry klimat dla biznesu. Wyniki 12. edycji badania „Klimat inwestycyjny w Polsce”, przeprowadzonego

przez Polską Agencję Inwestycji i Handlu we współpracy z firmą audytorsko-doradczą Grant Thornton i HSBC, Warszawa,

VI 2019.

Strona 73 z 139

Literatura

ABSL (2017). Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce 2017, ABSL, Baker & McKenzie, JLL, Randstad

Kraków. http://absl.pl/pl/publikacje/

ABSL (2018). Business Services Sector In Poland 2018, ABSL, JLL, Randstad Polska & Randstad Sourceright, EY,

Everest Group, Kraków

http://absl.pl/wp-content/uploads/2018/06/raport_absl_2018_EN_180527_epub.pdf

ABSL (2019). Business Services Sector In Poland 2019, ABSL, JLL, Randstad Polska & Randstad Sourceright, EY,

Everest Group, Kraków

https://absl.pl/wp-content/uploads/2019/06/raport_absl_2019_EN_190602_epub.pdf

Augustyński I. (2017). Iluzje specjalnych stref ekonomicznych, [w:] Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we

Wrocławiu, nr 466. DOI: 10.15611/pn.2017.466.01

Bank Światowy (2018). Raport Doing Business 2019. https://www.doingbusiness.org/en/data

Coase R. (1988). The Firm, the Market and the Law

Czapiński J., Panek T. (2015). Diagnoza społeczna. http://www.diagnoza.com/

Czernek K. (2017). Zakorzenienie społeczne jako stymulanta zaufania w kooperacji przedsiębiorstw, [w:] Organizacja

i Kierowanie, nr 2 (176), s. 199 – 213

http://kolegia.sgh.waw.pl/pl/KZiF/czasopisma/oik/numery/Documents/2017_NR_2_(176).pdf

Deloitte (2016a). Badania i rozwój w przedsiębiorstwach

https://www2.deloitte.com/pl/pl/pages/zarzadzania-procesami-i-strategiczne/articles/innowacje/badania-i-rozwoj-wprzedsiebiorstwach-2016-raport.html

Deloitte (2016b). Diagnoza ekosystemu startupów w Polsce, Warszawa

https://www2.deloitte.com/pl/pl/pages/zarzadzania-procesami-i-strategiczne/articles/innowacje/startup-ankieta20162.html

Eurostat (2019). Bilans przedsiębiorstw. [nasa_10_f_bs]

Fundacja StartUp Poland (2018). Złota Księga Venture Capital 2018, Warszawa

http://startuppoland.org/knowledge/zlota-ksiega-venture-capital-w-polsce-2018/

Gajewski M., Kubajek R., Pietrzak B., Szczucki J., Witkowska J., Przybyłowski M., Tamowicz P., Zamojska A. (2017).

Efektywność systemu funduszy venture capital wspartych przez KFK S.A. ze środków POIG, 2007–2013, PAG

Uniconsult, Taylor Economics, Warszawa

https://www.ewaluacja.gov.pl/strony/badania-i-analizy/wyniki-badan-ewaluacyjnych/badania-ewaluacyjne/efektywnoscsystemu-funduszy-venture-capital-wspartych-przez-kfk-sa-ze-srodkow-po-ig-2007-2013/

Gajewski M., Szczucki J., Tamowicz P., Przybyłowski M. et al. (2015). Ocena stanu gotowości sektora badawczo-rozwojowego w Polsce do skorzystania z możliwości wsparcia z publiczno-prywatnych inwestycyjnych instrumentów

finansowych w latach 2014–2020 oraz możliwości wdrażania tych instrumentów przez Narodowe Centrum Badań

i Rozwoju, PAG Uniconsult, IMAPP, Taylor Economics, IBS, Warszawa

http://www.ncbr.gov.pl/programy-krajowe/bridge/bridge-vc/aktualnosci/art,3581,raport-koncowy-ocena-stanugotowosci-sektora-badawczo-rozwojowego-w-polsce-do-skorzystania-z-mozliwosci-wsparcia-z-publiczno-pry.html

GEM/PARP (2020). Global Entrepreneurship Monitor – Polska

https://badania.parp.gov.pl/global-entrepreneurship-monitor-gem

GrowthUp (2017). Polish Venture Capital Report 2016, Warszawa

https://toplead.com.ua/ru/get_file/id/polish-venture-capital-report-2016.pdf

Strona 74 z 139

Gryczka M. (2010). Ocena celów funkcjonowania Specjalnych Stref Ekonomicznych w Polsce i dotychczasowych

efektów ich realizacji, [w:] Studia i Prace Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, nr 13

https://wneiz.pl/nauka_wneiz/sip/sip13-2009/SiP-13-19.pdf

GUS (2020). Działalność przedsiębiorstw niefinansowych w 2018 r., Warszawa

GUS (2019). Dane z bazy STRATEG

https://strateg.stat.gov.pl/

GUS (2021). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw latach 2018-2020, GUS, Warszawa, Szczecin, 2021

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnoscinnowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2018-2020,2,20.html

GUS (2018a). Działalność przedsiębiorstw niefinansowych w 2017 r., Warszawa

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/podmioty-gospodarcze-wyniki-finansowe/przedsiebiorstwaniefinansowe/dzialalnosc-przedsiebiorstw-niefinansowych-w-2017-roku,2,14.html

GUS (2018b) Środki trwałe w gospodarce narodowej w 2017 roku, Warszawa

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/przemysl-budownictwo-srodki-trwale/srodki-trwale/srodki-trwale-wgospodarce-narodowej-w-2017-roku,1,15.html

Invest Europe\EDC (2018). Central and Eastern Europe Statistics 2017

https://www.investeurope.eu/media/727455/Invest-Europe-CEE-Activity-Report-2017-05072018.pdf

KE (2018a). SBA Fact Sheet Poland

https://ec.europa.eu/docsroom/documents/32581/attachments/22/translations/en/renditions/native

MIiR (2019).

https://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/strony/o-funduszach/raporty/raporty-sprawozdania/#/domyslne=1

NBP (2019). Szybki monitoring – analiza sytuacji sektora przedsiębiorstw (kwiecień), nr 03/19 (lipiec 2019 r.),

Warszawa

https://www.nbp.pl/publikacje/koniunktura/raport_3_kw_2019.pdf

NIK (2017). Informacja o wynikach kontroli: Realizacja programu wspierania inwestycji o istotnym znaczeniu dla

gospodarki polskiej na lata 2011–2020 (KGP 410.008.00.2016), Warszawa

https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/16/019/KGP/

OECD (2018a). Entrepreneurship at a Glance 2017, Paris

http://www.oecd.org/sdd/business-stats/entrepreneurship-at-a-glance-22266941.htm

OECD (2018b). OECD Economic Surveys Poland 2018, Paris

http://www.oecd.org/poland/economic-survey-poland.htm

PARP (2016). Raport z inwentaryzacji klastrów w Polsce 2015, Warszawa

http://www.parp.gov.pl/publikacje/ebook/3

Polski Związek Faktorów (2018).

http://faktoring.pl/analizy-i-statystyki/

Polski Związek Leasingu (2018). Dane statystyczne

http://www.leasing.org.pl/

StartUp Yard (2017) Strona internetowa

http://startupyard.com/is-the-polish-government-drowning-its-innovators-in-money/

Strona 75 z 139

Stowarzyszenie Organizatorów Ośrodków Innowacji i Przedsiębiorczości w Polsce (2018). Strona internetowa

http://www.sooipp.org.pl/

Ustawa z dnia 4 listopada 2016 r. o zmianie niektórych ustaw określających warunki prowadzenia działalności

innowacyjnej (Dz. U. poz. 1933, z późn. zm.)

Ustawa z dnia 9 listopada 2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu poprawy otoczenia prawnego działalności

innowacyjnej (Dz. U. poz. 2201)

Wasiluk A. (2013). Zaufanie i współpraca pomiędzy przedsiębiorstwami w perspektywie budowy i rozwoju struktur

klastrowych, [w:] Ekonomia i Zarządzanie, vol. 5, nr 4, s. 49–66 DOI: 10.12846/j.em.2013.04.04

Załęski W., Kowalczyk A., Krawczyk K., Grudzień K., Szawiec P. (2017). Skala oddziaływania Specjalnych Stref

Ekonomicznych na lokalne i regionalne Mikro, Małe i Średnie przedsiębiorstwa, z uwzględnieniem wpływu funduszy

europejskich, Bluehill solutions oraz Quality Watch consulting & research, Warszawa. Ekspertyza na zlecenie

Ministerstwa Rozwoju

Strona 76 z 139

5. Cyfryzacja gospodarki i przemysłu

Wprowadzenie

W 2017 r. w pierwszej szóstce najcenniejszych firm świata (według sumy wartości akcji posiadanych przez

udziałowców) znajdowało się pięć firm działających w obszarze technologii cyfrowych (PWC, 2017).

W państwach rozwiniętych systemy teleinformatyczne wkroczyły już w życie większości ludzi oraz we wszystkie

aspekty funkcjonowania gospodarki. Mimo to zarówno w mediach szerokiego zasięgu, jak i w publikacjach

specjalistycznych często pojawiają się opinie, że prawdziwe rewolucja cyfrowa dopiero się rozpoczyna, gdyż

przełomowe technologie, takie jak wykorzystanie Big Data, sieć semantyczna, Internet rzeczy czy sztuczna

inteligencja są na względnie wczesnych etapach rozwoju i upowszechnienia. Dość powszechnie prognozuje się,

że w najbliższych latach kluczowymi trendami w ICT będą właśnie Big Data, Internet rzeczy, technologie

przetwarzania w chmurze oraz cyberbezpieczeństwo (Investin, 2017). Rośnie również rynek produktów z obszaru

rzeczywistości wirtualnej (VR) i rozszerzonej (AR). Postęp w sferach zarówno hardware, jak i software sprawia,

że potencjalnie dowolny obiekt na Ziemi będzie można zamienić w komputer wydający i przyjmujący polecenia od

innych komputerów. Montaż czujników na wszelkiego rodzaju urządzeniach oraz połączenie ich w sieć, w której

ramach bieżące decyzje – na każdym ogniwie łańcucha wartości – są podejmowane w dużej mierze w sposób

zautomatyzowany, w czasie rzeczywistym, z wykorzystaniem algorytmów uczenia maszynowego jest istotą coraz

bardziej popularnej koncepcji „Przemysłu 4.0”, która w Polsce jest na początkowym etapie wdrażania.

Pole do tworzenia innowacyjnych usług opartych na oprogramowaniu wydaje się ograniczone jedynie

kreatywnością przedsiębiorców i programistów. W celu zapewnienia sprzyjających warunków dla pobudzania

i wykorzystania tej kreatywności konieczny jest, obok rozwiązań prawnych horyzontalnie wspierających

przedsiębiorczość i innowacyjność w gospodarce, rozwój kilku wymiarów społeczeństwa informacyjnego.

W większości dokumentów analitycznych, strategicznych i programowych dotyczących cyfryzacji przyjęło się

wyróżniać te wymiary w następującym układzie

1. infrastruktura (sieci),

2. e-administracja (w tym cyberbezpieczeństwo) i otwarty rząd,

3. umiejętności cyfrowe,

4. gospodarka elektroniczna

– podaż IT (sektor IT),

– popyt na IT (upowszechnienie

w przedsiębiorstwach).

korzystania

z produktów,

usług

i technologii

cyfrowych

Stosunkowo niedawno pojawiły się również pojęcia „gospodarki opartej na danych” oraz „przemysłu 4.0 /

przemysłu+” (MC, 2017). W niniejszej diagnozie zjawiska te są analizowane w ramach szeroko pojętej

gospodarki elektronicznej. Spośród czterech ww. wymiarów społeczeństwa informacyjnego temat e-administracji

został potraktowany jedynie wzmiankowo, w komentarzu do unijnego wskaźnika DESI. Jest to obszar objęty

strategią „Sprawne Państwo 2020” i jej diagnozą. Jakkolwiek działania państwa w obszarze e-administracji mogą

mieć istotny wpływ na gospodarkę poprzez np. politykę zakupową państwa w sferze IT, jakość państwowego

systemu cyberbezpieczeństwa czy też otwartość, jakość i dostępność danych publicznych, które jak wskazuje

m.in. WISE (2014) są nadal w Polsce niskie, to jednak w niniejszym opracowaniu zdecydowano się je pominąć.

Są to tematy na tyle obszerne, że zasługują na ujęcie w odrębnych dokumentach strategicznych, którymi są

Program Zintegrowanej Informatyzacji Państwa (dokument wykonawczy dotychczasowej strategii „Sprawne

Strona 77 z 139

Państwo 2020”35 oraz Program Otwierania Danych Publicznych36. Podobnie proponuje się potraktować temat

sieci szerokopasmowych. Ich rozwój, tj. zapewnienie powszechnej możliwości dostępu do usług o wysokiej

prędkości transferu danych w obie strony, jest kwestią o fundamentalnym znaczeniu dla cyfryzacji gospodarki

i przemysłu. Niemniej jednak proces analizy sytuacji w tym zakresie, formułowania polityki publicznej oraz jej

wdrażania i monitorowania toczy się w ramach procesu aktualizacji strategii Sprawne Państwo i jej dokumentu

wykonawczego – Narodowego Planu Szerokopasmowego37. Stąd w niniejszej diagnozie kwestii dostępu do sieci

poświęcono stosunkowo niewiele miejsca.

Wykres 49. Polska na tle Europy w świetle głównych wymiarów społeczeństwa informacyjnego

Wskaźnik Digital Economy and Society Index (DESI) opracowany przez Komisję Europejską jest najlepszym

narzędziem do kompleksowych porównań państw UE pod kątem stopnia rozwoju społeczeństwa

informacyjnego. Wskaźnik główny składa się z 5 wymiarów, z których każdy również ma charakter wskaźnika

syntetycznego. W 2020 r. Polska w ogólnym rankingu zajęła 24. pozycję na 27 państw. Nasz wynik w indeksie

poprawia się, ale nie szybciej niż w innych państwach, przez co nie awansujemy w rankingu.

Źródło: EU (2020)

Niska pozycja Polski według unijnego wskaźnika DESI pokazuje, że ogólnie w kwestii cyfryzacji wciąż mamy

istotne zaległości do nadrobienia. W obszarze umiejętności cyfrowych dystans między Polską a średnią UE

utrzymuje się na mniej więcej stałym poziomie. W obszarze łączności różnica przez cały okres od 2016 r.

utrzymywała się, za wyjątkiem odczytu z edycji raportu 2020 r. (dane za 2019 r.). W obszarze cyfrowych usług

publicznych luka w trzech kolejnych edycjach badania się pogłębiała, by nieco się zmniejszyć w roku 2019.

różnica pozostaje na podobnym poziomie.

35 https://www.gov.pl/cyfryzacja/program-zintegrowanej-informatyzacji-panstwa

36 https://dane.gov.pl/article/653

37 https://www.gov.pl/cyfryzacja/narodowy-plan-szerokopasmowy

Strona 78 z 139

W wymiarze wykorzystania IT w biznesie i handlu38 obserwujemy coroczny wzrost w tempie zbliżonym do innych

krajów, co – przy utrzymującej się dużej różnicy – obciąża pozycję Polski w rankingu i sygnalizuje ryzyko

zwiększania się luki technologicznej między Polską a bardziej rozwiniętymi gospodarkami UE. Temat ten oraz

temat umiejętności cyfrowych zostaną szerzej omówione w kolejnych podrozdziałach, natomiast najpierw warto

zwrócić uwagę na kwestię dostępności Internetu, korzystania z niego oraz głównych przyczyn niekorzystania.

Dostęp i korzystanie z Internetu

Udział gospodarstw domowych mających w domu łącze internetowe systematycznie rośnie. W 2020 r. dostęp do

Internetu w domu posiadało 90,4% gospodarstw domowych, o 3,7 punktu procentowego więcej niż w poprzednim

roku. Poziom tego wskaźnika jest zróżnicowany i zależy od typu gospodarstwa domowego, stopnia urbanizacji,

miejsca zamieszkania oraz regionu. Zgodnie z danymi GUS (2020) zdecydowanie częściej dostęp do Internetu

mają gospodarstwa domowe z dziećmi niż bez nich. Odsetek ten jest również nieco wyższy w miastach dużych

niż w średnich i na wsi, a także na obszarze Polski centralnej w porównaniu z pozostałymi regionami. Jeśli chodzi

o poszczególne województwa, pod względem odsetka gospodarstw domowych posiadających dostęp do

Internetu przodowało województwo mazowieckie (por. Wykres 50).

Wykres 50. Odsetek gospodarstw domowych z dostępem do Internetu (2020 r.)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2020b)

Między rokiem 2014 a 2020 odsetek osób regularnie (co najmniej raz w tygodniu) korzystających z Internetu

wzrósł w Polsce z 63% do 81,4%, czyli o 18,4 punktu procentowego. Udział osób regularnie korzystających

z Internetu różni się w zależności od wieku, aktywności zawodowej, poziomu wykształcenia i miejsca

zamieszkania. Przykładowo, biorąc pod uwagę rodzaj aktywności zawodowej, największy odsetek regularnych

użytkowników Internetu był wśród uczniów i studentów (99,8%) oraz pracujących na własny rachunek (96,0%),

a najmniejszy – w grupie osób emerytowanych i innych biernych zawodowo (53,5%).

Umiejętności cyfrowe

Pod względem większości wskaźników dotyczących umiejętności cyfrowych Polskę wyprzedzają nie tylko

rozwinięte gospodarki zachodnioeuropejskie, ale także część państw Europy Środkowej i Wschodniej (w tym nie

38 Oryginalna nazwa angielska „Integration of Digital Technology” nie wskazuje na aspekt biznesowo-handlowy, jednak

analiza wskaźników wchodzących w skład tego wymiaru nie pozostawia wątpliwości, że taka jego interpretacja jest

słuszna.

Strona 79 z 139

tylko Estonia, którą często przywołuje się jako przykład pokazujący, że kraj posowiecki jest w stanie dzięki

przemyślanej polityce dokonać skoku technologicznego). I tak



w Polsce w 2020 r. z Internetu regularnie, tj. co najmniej raz w tygodniu, korzystało 81,4% osób w wieku

16–74 lat, przy średniej UE wynoszącej w 2019 r. 84%. podczas użytkowania Internetu w sprawach

prywatnych, najczęściej wykonywanymi czynnościami było korzystanie z poczty elektronicznej oraz

czytanie online wiadomości, gazet lub czasopism (odpowiednio 65,9% oraz 65,4% Polaków w wieku

16–74 lata).



biorąc pod uwagę cele korzystania z Internetu w sprawach prywatnych, w UE w 2019 r. najbardziej

popularne było wysyłanie, odbieranie poczty elektronicznej (73%) oraz wyszukiwanie informacji

o towarach i usługach (66%); z obu czynności w Polsce korzystał mniejszy odsetek osób (odpowiednio

65% oraz 62% w 2019 r.); mniejszy odsetek Polaków korzystał z usług bankowych – w 2019 r. wyniósł

on 47%, tj. o 8 punktów procentowych mniej niż średnio w UE (55%); na podobnym poziomie kształtuje

się korzystanie z serwisów społecznościowych (53% w Polsce vs 54% w UE-27),co najmniej

podstawowe umiejętności cyfrowe posiadało w 2019 r. 44% Polaków, przy średniej UE wynoszącej

58%; ponadpodstawowe umiejętności miało odpowiednio 21% osób w Polsce oraz 33% średnio w UE,



odsetek osób zatrudnionych jako specjaliści ICT wyniósł w Polsce w 2018 r. 3% przy średniej UE 3,9%

przy zbliżonym odsetku absolwentów kierunków teleinformatycznych (odpowiednio 3,5% i 3,6%

w 2017 r.).

Względnie niskie odsetki specjalistów oraz absolwentów IT skłaniają do alternatywnego spojrzenia na sukcesy

młodych polskich programistów w międzynarodowych konkursach. Ponieważ nie przekładają się one, jak dotąd,

na poziom ucyfrowienia polskiej gospodarki, należy rozważyć tezę, że są one w większym stopniu pochodną

indywidualnych wysiłków nieprzeciętnie utalentowanych jednostek (w tym dydaktycznych opiekunów zespołów)

niż skutecznego, systemowego podejścia do kształcenia w powiązaniu z potrzebami rynku pracy.

Przedsiębiorstwa – popyt na IT39

Działalność wszelkiego rodzaju przedsiębiorstw stanowi pole do wykorzystania potencjału informacji i technologii

informacyjnych. Każdy element, struktura i proces działalności gospodarczej mogą zostać zanalizowane celem

optymalizacji, a następnie – zdigitalizowane. Nie jest zatem przesadą stwierdzenie, że „zastosowanie możliwości

cyfrowych w 100% wymaga całkowitej zmiany sposobu myślenia o funkcjonowaniu firmy” – czyli ścisłego

zintegrowania planowania rozwoju IT z planowaniem rozwoju przedsiębiorstwa i wszystkich jego procesów, od

projektowania produktu po obsługę klienta (Investin, 2017, s. 15). Prezesi zarządów firm, zwłaszcza większych,

zdają sobie z tego sprawę i są świadomi wyzwań z tym związanych. Za największe uznają trudności w integracji

nowych technologii z dotychczasowymi oraz efektywne wykorzystanie ogromnej liczby dostępnych danych.

Problemem jest też niedobór wykwalifikowanych pracowników, zwłaszcza w obszarach analizy danych, user

experience, architektury systemów oraz planowania strategicznego (Investin, 2017).

Teza o potencjale nowych technologii do bardzo daleko idącego przeobrażenia sposobów funkcjonowania

przedsiębiorstw nabiera dodatkowego znaczenia w świetle koncepcji Przemysłu 4.0. „Czwarta rewolucja

przemysłowa” ma nie tylko wymiar techniczny, ale także strategiczny. Towarzyszy jej zmiana nastawienia

w przetwórstwie przemysłowym z masowej produkcji na masową personalizację. Clou modelowej strategii

biznesowej innowacyjnej firmy ma nie polegać już na standaryzacji produktu i cięciu kosztów przez efekt skali, ale

na elastycznych liniach produkcyjnych dynamicznie adaptujących się do zmiennego popytu. Następować ma

39 Gdy są przywoływane dane GUS, badaną populacją bazową są przedsiębiorstwa niefinansowe, zatrudniające powyżej

9 osób.

Strona 80 z 139

skracanie serii, skracanie cyklu produkcyjnego, możliwość decentralizacji produkcji, produkcja na życzenie

i ograniczanie zapasów. W tym ujęciu wśród kluczowych technologii umożliwiających transformację cyfrową

przemysłu obok sensorów, Big Data, uczenia maszynowego i integracji baz danych wyróżnić należałoby druk 3D

jako sposób wytworzenia nieskończenie różnorodnych produktów za pomocą zasadniczo wystandaryzowanej

maszyny (Roland Berger, 2016).

Efektywne wykorzystanie rozwiązań cyfrowych często wymaga daleko idącej zmiany w sposobie funkcjonowania

firmy. Barierą mogą być niski poziom umiejętności cyfrowych, brak bardziej zaawansowanych umiejętności

w rodzaju planowania strategicznego oraz brak zasobów na ponoszenie zwiększonych nakładów w okresie

przejściowym między porzuceniem starych rozwiązań a pełnym wdrożeniem nowych. Brak zasobów wydaje się

tym bardziej kluczową barierą, jeśli uwzględnimy fakt, że przedsiębiorstwa w Polsce są z reguły mniejsze niż

w Europie Zachodniej, zatem w mniejszym stopniu odnoszą ekonomiczne korzyści z kumulacji wiedzy, kapitału

oraz efektów skali i sieci. Istotne znaczenie jako powód niewdrażania technologii cyfrowych może mieć również

brak umiejętności identyfikacji spośród wielu dostępnych rozwiązań cyfrowych tych rozwiązań, z których dana

firma w jej konkretnym kontekście odniosłaby największe korzyści.

Wykorzystanie IT wśród przedsiębiorstw jest tym wymiarem DESI, w którym Polska najwyraźniej odstaje od

innych państw UE. Według wskaźnika syntetycznego w raporcie z 2019 r. zajmuje trzecie miejsce od końca

(przed Bułgarią i Rumunią), na co składają się m.in. następujące fakty

1. względnie niski poziom upowszechnienia wśród przedsiębiorców systemów ERP (korzysta z nich w Polsce

28,5% firm wobec średniej 36%)40,

2. niski odsetek przedsiębiorstw wykorzystujących co najmniej dwa rodzaje social media (14,1% wobec

średniej 23%),

3. relatywnie bardzo niski odsetek przedsiębiorstw korzystających z usług w modelu chmury obliczeniowej

(14,8% wobec średniej UE 26%)41,

4. relatywnie niski odsetek MŚP prowadzących sprzedaż przez Internet (11,8internet (13% wobec średniej

unijnej 17%),

5. niski odsetek MŚP prowadzących transgraniczną sprzedaż przez Internet (3,9internet (5% wobec średniej

8,4%).42

Kilka z powyższych wskaźników można uznać za przybliżone odzwierciedlenie gotowości do wdrożenia koncepcji

przemysłu 4.0. Systemy ERP umożliwiają przepływ danych między różnymi działami firmy, a przez to

uruchamianie algorytmów decyzyjnych na tych danych w czasie rzeczywistym. Obiekty wyposażone w chipy

RFID również służą jako źródło danych w procesach np. logistyki czy kontroli jakości. Sprzedaż przez Internet

jest elementem automatyzacji kontaktów ze światem zewnętrznym i zapewne mając doświadczenie w segmencie

40 Celem teleinformatycznych systemów ERP (Enterprise Resource Planning) jest umożliwienie wymiany danych między

różnymi procesami biznesowymi zachodzącymi w organizacji, dotyczącymi różnych obszarów jej działalności: zarządzania

finansami i księgowością, środkami trwałymi, projektowaniem, produkcją, serwisem, sprzedażą i zakupami, marketingiem.

Potrzeba używania takiego systemu rośnie zatem wraz z rozmiarem firmy i stopniem jej wewnętrznej złożoności.

41 Wskaźnik identyfikuje przedsiębiorstwa kupujące co najmniej jedną z następujących usług w chmurze: hosting bazy

danych, oprogramowanie do prowadzenia księgowości, oprogramowanie do zarządzania relacjami z klientami (tzw. CRM),

moc obliczeniową.

obliczeniowa.

42 The Digital Economy and Society Index 2019.2020

Strona 81 z 139

automatyzacji sprzedaży czy zakupów, łatwiej przejść do głębszej integracji działań między różnymi firmami

w ramach łańcucha wartości, niż rozpoczynać ją zupełnie od zera. Wartość informacyjną jako miernik gotowości

do wdrożenia modelu 4.0 zawiera również wskaźnik dotyczący chmury obliczeniowej, mimo że mierzy on zakup

wybranych usług cloud computing na zewnątrz firmy, a w ramach wdrażania nowego modelu przemysłowego

usługi takie mogą być świadczone inhouse.

Kolejną miarą gotowości gospodarki do wdrożenia modelu 4.0 może być poziom wykorzystywania przez

przedsiębiorców analiz Big Data. Niezależnie od tego, czy są one wykonywane przez pracowników

przedsiębiorstwa czy przez usługodawców zewnętrznych oraz czego dotyczą, opierają się one często na

algorytmach uczenia maszynowego, zatem podnoszą kompetencje firm w zakresie ich wykorzystania, co może

ułatwiać późniejszą adaptację tych algorytmów na potrzeby sterowania procesami biznesowymi. Pod względem

odsetka firm (powyżej 9 pracowników) wykorzystujących analizy Big Data Polska z wynikiem 7,9% sytuuje się

poniżej średniej unijnej wynoszącej 12,3%.

Wykres 51. Odsetek przedsiębiorstw korzystających z analiz Big Data z dowolnych źródeł [2018]

30

25

20

15

10

5

0

MT NL BE IE

FI LU FR NO DE LT DK PT EL EU RO EE ES HR SI SE SK CZ PL LV IT BG AT HU CY

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Jednym z najważniejszych przejawów poprawy procesów produkcyjnych ściśle związanym z koncepcją

przemysłu 4.0. jest robotyzacja. Obecny poziom robotyzacji polskiego przemysłu (46 robotów na 10 000

pracujących) jest bardzo niski. Wzrost liczby robotów w Polsce (przy czym optymalną sytuacją byłaby ich

produkcja przez rodzimy przemysł) wydaje się jednym z pilniejszych działań, jakie należałoby podjąć w celu

zabezpieczenia trwałego wzrostu wydajności gospodarczej.

Inną kwestią jest zwiększenie zróżnicowania zastosowań robotów. W polskiej gospodarce roboty są

wykorzystywane głównie w kilku branżach przemysłowych, w dużej części kontrolowanych przez kapitał

zagraniczny. Wzrost ich zastosowania jest zatem nie tylko warunkiem rozwoju przemysłu 4.0, ale także jednym

z warunków wyrównania szans między firmami polskimi a firmami z kapitałem zagranicznym, jeśli chodzi

o konkurencję opartą na wydajności pracy, oraz szansą na rozwój rodzimej kapitałowo przedsiębiorczości.

Strona 82 z 139

Wykres 52. Rozmieszczenie przedsiębiorstw wykorzystujących roboty w branżach przetwórstwa

przemysłowego w 2018 r.

Przemysł chemiczny i farmaceutyczny, ceramika i przetwarzanie

materiałów niemetalicznych

18%

31%

32%

7%

12%

Produkcja metali i metalowych

wyrobów gotowych (z wyłączeniem maszyn i urządzeń)

Urządzenia elektryczne, produkcja maszyn i urządzeń

Produkcja pojazdów

Pozostałe

Źródło: GUS (2018b)

Jeśli chodzi o wymiar terytorialny upowszechnienia IT w gospodarce, to są zauważalne dość istotne

zróżnicowania, nawet w przypadku wydawałoby się tak podstawowego wskaźnika jak odsetek przedsiębiorstw

(zatrudniających powyżej 9 osób) mających stronę internetową. W 2020 r. wahał się on od 62,6% w woj.

warmińsko-mazurskim do 76% w woj. mazowieckim. Średnią dla Polski (71,3%) należy uznać za relatywnie niską

na tle unijnym.

Wykres 53. Przedsiębiorstwa mające stronę internetową w 2020 r. (%)

Źródło: GUS (2020c)

W zdecydowanej większości przypadków są to strony statyczne, tj. pozbawione interaktywnych funkcji jak

personalizacja pod kątem indywidualnych potrzeb stałych użytkowników, możliwość zamówienia produktu według

własnej specyfikacji czy możliwość zamówienia lub rezerwacji on-line (tzw. koszyk). Tę ostatnią funkcjonalność

miało na swojej stronie 13% krajowych firm niefinansowych (łącznie małych, średnich i dużych), przy czym

wartość wskaźnika kształtowała się od 7,8% w województwie lubuskim do 17% w województwie mazowieckim.

Strona 83 z 139

Wykres 54. Przedsiębiorstwa mające stronę internetową z funkcją zamawiania lub rezerwacji on-line

tzw. koszyka w 2020 r. (%)

Źródło: GUS (2020c)

W 2019 r. media społecznościowe wykorzystywały 35,4% przedsiębiorstw w Polsce. Najwięcej, bo 44,1%

w województwie mazowieckiem, najmniej – 26,6% w województwie świętokrzyskim. Jak już wskazano, w ramach

unijnego wskaźnika DESI aspekt wykorzystywania mediów społecznościowych porównywany jest nieco ambitniej

– tj. poprzez badanie odsetka przedsiębiorstw, które wykorzystywały dwa rodzaje lub więcej rodzajów mediów

społecznościowych. Przy tak zdefiniowanym wskaźniku wykorzystywania social media Polska z wartością 14,1%

w 2019 r. uzyskała trzeci najniższy wynik w UE, w znacznej odległości od średniej EU-27 wynoszącej 23%.

Wykres 55. Odsetek przedsiębiorstw wykorzystujących media społecznościowe w 2019 r. (%)

Źródło: GUS (2019)

Podsumowując tę część diagnozy, należy podkreślić, że z dostępnych wskaźników wyłania się obraz niskiego

poziomu cyfryzacji polskiej gospodarki na tle innych państw UE. Ponieważ cyfryzacja jest katalizatorem

i warunkiem wzrostu wydajności pracy, taki stan rzeczy może stanowić barierę dla kontynuacji trendu poprawy

produktywności polskiej gospodarki.

Przedsiębiorstwa – podaż IT

Technologie IT są powszechnie zaliczane do tzw. technologii powszechnego zastosowania (ang. GPTs –

General Purpose Technologies). Nie wnikając w kwestię poziomu ogólności, na jakim definiuje się informatyczne

GPT (możliwe skrajności to IT jako jedna GPT oraz wszelkie „subtechnologie” jak sztuczna inteligencja,

Strona 84 z 139

blockchain, wirtualna/rozszerzona rzeczywistość itp. jako osobne GPT), to jednak nie ulega wątpliwości,

że ogólnie rzecz biorąc, technologie IT spełniają następujące warunki



mają szerokie zastosowanie w całej gospodarce,



mają znaczny potencjał do poprawy w czasie zarówno pod względem jakości, jak i efektywności

wytwarzania, dzięki czemu klient ma dostęp do coraz lepszego produktu w coraz niższej cenie,



stymulują innowacje poprzez ułatwianie wynajdowania i wdrażania nowych produktów lub procesów.

GPT, do których najczęściej porównuje się IT, to silnik parowy oraz elektryczność, a więc technologie

napędzające pierwszą i drugą rewolucję przemysłową. Zgodnie z tą narracją IT odpowiada za trzecią

(wprowadzenie komputerów i robotów) oraz czwartą (przemysł 4.0) rewolucję. Niewątpliwie beneficjentami

wszystkich dotychczasowych fal przemian w największym stopniu okazywały się państwa, które najwcześniej

upowszechniły kluczowe technologie, przy czym sukces tych państw zależał nie tylko od popytu, ale w dużej

mierze także od istnienia silnych i innowacyjnych krajowych dostawców tych technologii. W kontekście przemysłu

4.0 warto zwrócić uwagę, że w przypadku upowszechnienia się tej koncepcji w praktyce gospodarczej,

niewątpliwymi zwycięzcami będą producenci robotów i cobotów43, maszyn przemysłowych, drukarek 3D,

czujników, systemów bazodanowych i oprogramowania wspomagającego procesy biznesowe. Na europejskich

rynkach finansowych jest już dostępny certyfikat inwestycyjny bazujący na specjalistycznym indeksie Industry 4.0

Performance-Index, umożliwiający inwestowanie w dostawców rozwiązań dla przemysłu 4.0 i zapewne nie jest

przypadkiem, że w skład tego indeksu na etapie jego konstrukcji na 20 firm w koszyku znalazło się 7 firm

z Niemiec – kraju, w którym narodziła się cała koncepcja i który najsilniej ją promuje44. Stopień korzyści

odniesionych przez Polskę z „czwartej rewolucji przemysłowej” niewątpliwie będzie zatem w dużej mierze zależał

od tego, w jakim stopniu polski sektor IT włączy się w po stronie podaży w tę falę zmian jako jej współtwórca.

Według danych GUS (2018a) w 2017 r. sektor IT w Polsce stanowiło 2230 przedsiębiorstw, zatrudniających

236 tys. pracowników i generujących łącznie 4,9% przychodów ze sprzedaży uzyskanych przez wszystkie firmy

produkcyjne i usługowe w Polsce45. Wykres 54 pokazuje, że jeśli chodzi o zatrudnienie, zdecydowanie

przeważającą kategorią są usługi informatyczne, w których pracowało ponad 141 tys. osób. W kategorii tej mieści

się m.in. działalność w zakresie tworzenia oprogramowania. Pod względem przychodów również była to

kategoria dominująca, jednak jej przewaga była znacznie mniejsza i druga w kolejności telekomunikacja niemal

się z nią zrównała na poziomie ok. 28-procentowego udziału w całości przychodów sektora.

43

Tzw. collaborative robots, czyli roboty współpracujące, tj. dostosowane do pracy w sąsiedztwie człowieka i bliskiej

współpracy z nim dzięki rozwiązaniom projektowym, konstrukcyjnym i programistycznym gwarantującym bezpieczeństwo

człowieka, który ich używa.

44 Pozostałe reprezentowane kraje to USA (7 firm), Japonia (3), Wielka Brytania (1), Francja (1) oraz Szwajcaria (1).

45 Wszelkie dane pochodzące z tego badania dotyczą firm zatrudniających powyżej 9 pracowników.

Strona 85 z 139

Wykres 56. Sektor ICT w 2017 r.: zatrudnienie (osoby)

39525

12724

141238

42061

Produkcja ICT

Sprzedaż hurtowa ICT

Telekomunikacja

Usługi informatyczne

Wykres 57. Sektor ICT w 2017 r.: przychody ze sprzedaży (mln zł)

44 109

33 646

31 342

Produkcja ICT

Sprzedaż hurtowa ICT

Telekomunikacja

Usługi informatyczne

41 418

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2018a, s. 22–23)

Sektor ICT poniósł w 2020 r. nakłady wewnętrzne na działalność B+R w wysokości 4,8 mld zł, co stanowiło

20,5% ogółu nakładów wewnętrznych na działalność B+R sektora przedsiębiorstw. Jest to relatywnie dużo,

zważywszy na fakt, że jego udział w wartości dodanej szacuje się na 3,6%. Ta dysproporcja obrazuje kluczową

rolę ICT w generowaniu innowacji we współczesnej gospodarce, zwłaszcza jeśli interpretując ją, będziemy

pamiętać, że technologie ICT (np. aparatura i oprogramowanie naukowe oraz analityczne) wspomagają procesy

badawczo-rozwojowe w innych branżach. 86,8% nakładów na działalność B+R w sektorze ICT poniosły

przedsiębiorstwa usługowe (telekomunikacyjne i informatyczne, w mniejszym stopniu zapewne hurtownicy

sprzętu). Udział przemysłu ICT (produkcji) wyniósł 13,2%.

Sektor ICT prezentuje się ponadprzeciętnie także pod względem wprowadzonych innowacji. O ile w całej

gospodarce latach 2014–2018 innowacje produktowe lub procesowe wprowadziło 31,1% przedsiębiorstw, o tyle

w sektorze usług ICT było to 38,8%, a w sektorze produkcji ICT – 43,0% (sektor ICT ogółem 47,2%) (GUS,

2021). Zupełnie inna relatywna pozycja usług oraz produkcji ICT w świetle nakładów na działalność B+R oraz

wprowadzonych innowacji może świadczyć o czasochłonności procesów B+R, także w ICT, ale również

przypominać, jak bardzo mylące może być utożsamianie nakładów na B+R z działalnością innowacyjną –

zwłaszcza jeśli jako innowację traktujemy produkt lub proces nowy w skali firmy, a niekoniecznie kraju lub świata.

Jako polskie specjalizacje wskazuje się tworzenie oprogramowania na zamówienie w ramach usług

outsourcingowych, innego rodzaju usługi w ramach ITO (Information Technology Outsourcing) oraz tworzenie

gier komputerowych. Obiecującym segmentem wydaje się też oprogramowanie dla klientów biznesowych.

Strona 86 z 139

Branża IT jest silnie reprezentowana wśród start-upów – połowa młodych firm nastawionych na szybki wzrost

prowadzi działalność w obszarach takich jak właśnie oprogramowanie dla firm, technologie mobilne, e-commerce,

Big Data czy Internet rzeczy. Żyznym gruntem jest dla nich postępująca z roku na roku informatyzacja

społeczeństwa, natomiast problemem, jak zresztą w coraz większym stopniu w całej gospodarce, niedobór

wykwalifikowanych pracowników. Co czwarty start-up zatrudnia cudzoziemców w roli specjalistów IT (Investin,

2017).

Kwestię, na ile polski sektor IT traktowany jako całość – abstrahując od sukcesów pojedynczych wyróżniających

się firm – jest innowacyjny w skali międzynarodowej, można próbować zanalizować na podstawie danych

dotyczących aplikacji patentowych składanych w ramach międzynarodowej procedury PCT. W 2015 r. polscy

wnioskodawcy złożyli 102 takie aplikacje i był to najwyższy wynik w historii, wpisujący się w długoterminowy trend

rosnący. Niemniej jednak interpretacja tego wyniku zależy od tego, z kim się porównujemy (por. poniższa tabela).

Szereg znacznie bogatszych, ale zarazem znacznie mniejszych państw Europy Zachodniej osiągnęło wyższe

wartości wskaźnika, podobnie jak zbliżona rozmiarem do Polski gospodarka hiszpańska oraz dwukrotnie większa

ludnościowo, ale nieznacznie uboższa w świetle PKB Turcja. Należy również pamiętać, że Polska należy do

krajów, w których zarówno według litery prawa, jak i praktyki jego stosowania raczej konsekwentnie przestrzega

się zasady, że ani algorytm, ani będący jego implementacją program komputerowy nie podlega ochronie

patentowej (podlega natomiast prawnoautorskiej). Oznacza to, że polscy twórcy oprogramowania mają mniejszą

motywację do poszukiwania międzynarodowej ochrony patentowej, a zatem polskie aplikacje dotyczą

prawdopodobnie przemysłowej produkcji szeroko pojętego sprzętu IT, w którym to obszarze – jak wskazano

powyżej – lokuje się jedynie 5% nakładów sektora na działalność B+R.

Tabela 10. Aplikacje patentowe w sektorze ICT złożone przez państwa członkowskie w 2015 r.

USA

17006

Turcja

148

Japonia

10485

Irlandia

135

Korea

5373

Polska

102

Niemcy

2557

Norwegia

74

Szwecja

1439

Węgry

57

Wielka Brytania

1356

Meksyk

50

Francja

1352

Nowa Zelandia

37

Kanada

921

Portugalia

35

Izrael

762

Czechy

22

Holandia

599

Chile

18

Finlandia

501

Grecja

13

Australia

401

Słowacja

10

Włochy

308

Łotwa

7

Szwajcaria

261

Słowenia

7

Belgia

218

Estonia

5

Hiszpania

187

Luksemburg

5

Dania

154

Islandia

2

Austria

Źródło: OECD (2017 r.)

Strona 87 z 139

Jeśli chodzi o przestrzenny rozkład działalności gospodarczej w sektorze IT46, w 2016 r. ponad 30% firm działało

w województwie mazowieckim. W przypadku 10 województw o najniższym udziale w ogólnopolskiej populacji firm

IT, udział ten jest niższy od udziału w PKB, który z kolei jest zawsze niższy od udziału w ludności w wieku

produkcyjnym. Jeśliby mierzyć zatem poziom rozwoju sektora IT w województwach względnymi liczebnościami

firm z tego sektora (pomijając mikroprzedsiębiorstwa), należałoby wnioskować, że dysproporcje w jego rozwoju

są jeszcze silniejsze niż dysproporcje w rozwoju gospodarczym. Z punktu widzenia rozwoju zrównoważonego

terytorialnie sytuację taką należałoby uznać za niekorzystną, ponieważ generalnie większa niż w innych branżach

produktywność i innowacyjność sektora IT będzie sprzyjać dalszemu pogłębianiu dysproporcji gospodarczych.

Wykres 58. Udział województw w ogólnopolskiej liczebności firm IT, PKB oraz populacji (%)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS

Za niepokojące zjawisko należy uznać również fakt, że wzrost sektora IT jest w ostatnich latach wolniejszy niż

wzrost PKB. W 2017 r. branża urosła o 1,5%, podczas gdy cała gospodarka o 4,8%. Trzy czwarte jej przychodów

generuje 50 największych firm, z których dwie trzecie to oddziały firm międzynarodowych47. W najbardziej

rozwiniętych państwach branża IT jest jednym z głównych motorów wzrostu. Jeśli tempo rozwoju Polski ma

w długim okresie zostać utrzymane, polski sektor IT powinien rozwijać się zdecydowanie szybciej. Zarówno po

stronie rządowej, jak i wśród partnerów społeczno-gospodarczych nie brakuje propozycji, jak do tego

doprowadzić48.

46 Obliczenie na podstawie zbioru danych udostępnionego MRiT przez GUS w ramach umowy dwustronnej. W porównaniu

z publikacją GUS (2017 r.)) firm jest zatem mniej (1783 wobec 2278), a ponadto agregacji dokonano na poziomie grup (a

nie klas) PKD, a zatem – na poziomie o jeden szczebel wyższym.

47 Instytut Sobieskiego 2019, s. 25.

Por. np. Ministerstwo Cyfryzacji 2018, Instytut Sobieskiego 2019.

Strona 88 z 139

Szanse rozwoju sektora sztucznej inteligencji w Polsce

W tej chwili na świecie trwa wyścig związany ze sztuczną inteligencją. Ma on wymiar zarówno wojskowy, jak

i gospodarczy. Szacuje się, że PKB krajów budujących SI będą rosły średnio o 1,5 pkt. proc.49 szybciej niż tych,

które tego zaniechają lub się spóźnią.

Niewątpliwie SI wpłynie istotnie na zmiany na rynku pracy



szacuje się, że w miejsce 100 dotychczasowych miejsc pracy pojawi się 130 nowych50; ważne jest, aby

ten stosunek przechylił się na rzecz Polski;



aż 49% czasu pracy w Polsce może zostać zautomatyzowane do 2030 r. przy wykorzystaniu już

istniejących technologii; oznacza to z jednej strony szansę na wzrost produktywności, z drugiej zaś

stawia wyzwania związane z dostosowaniem pracowników i ich kompetencji do nowego rynku pracy;51



z badań OECD wynika, że w Polsce średnio połowa zawodów może podlegać automatyzacji; jej skala

spowoduje ogromny popyt na zdobywanie nowych kwalifikacji przez osoby dorosłe oraz zwiększony

nacisk na zmiany w edukacji młodzieży, szczególnie szkolnictwa zawodowego.

Dotychczas słabe strony Polski dla innowacji cyfrowych charakteryzowały się tym, że



6 na 10 polskich firm nie było zainteresowanych inwestycjami w cyfryzację swojej działalności52;



spośród polskich mikroprzedsiębiorstw i małych przedsiębiorstw 83% nie planowało zwiększać

nakładów inwestycyjnych w najbliższych 12 miesiącach53;



w przypadku polskiej gospodarki sztuczna inteligencja miała dotychczas 10-krotnie mniejszy udział

w tempie wzrostu gospodarczego w stosunku do średniej globalnej.; oznacza to, że rozwiązania SI

wzmacniają wzrost gospodarczy w Polsce 10-krotnie słabiej, niż wynosi ich potencjał.54



obecnie w Polsce kariera naukowa nie jest uważana za atrakcyjną; jednocześnie nie występują

mechanizmy zatrzymania absolwentów polskich uczelni ani przyciągania do Polski naukowców

z zagranicy przed Polską stoi szereg wyzwań związanych z kształtowaniem kadr zorientowanych na

budowę i rozwój SI.

Spośród mocnych stron Polski można wskazać na następujące dane



polska gospodarka jest silnie uzależniona od transgranicznego przepływu danych elektronicznych (46%

PKB)55; jest to okoliczność sprzyjająca dla tworzenia algorytmów przetwarzających dane i generujących

wartość dodaną dla międzynarodowych łańcuchów wartości;

49 Zob. Accenture, How SI boosts industry profits and innovation, https://www.accenture.com/us-en/insight-ai-industry-growth.

50 Zob. Gartner, SI and the future of work, grudzień 2017, https://www.gartner.com/en/documents/3833572/predicts-2018-ai-

and-the-future-of-work.

51 McKinsey, op.cit.

52 Zob. https://www.pekao.com.pl/binsource/f/00/Raport_2018_pol.pdf.

53 Zob. Technologie cyfrowe w mikro i małych firmach DELab dla PKO BP (w:) Raport o sytuacji mikro i małych polskich firm

w roku 2017, s. 130; https://www.pekao.com.pl/binsource/f/00/Raport_2018_pol.pdf

54 McKinsey, op.cit.

55

Zob. G. Koloch, K. Grobelna, K. Zakrzewska-Szlichtyng, B. Kamiński, D. Kaszyński (w:) Raport: Intensywność

wykorzystania danych w gospodarce a jej rozwój – na podstawie analizy diagnostycznej.

Strona 89 z 139



według Global Creativity Index56 Polska ma ponad 33% udział populacji klasyfikowany jako tzw. creative

class, to wyżej niż USA, Hiszpania, a nawet Japonia, i jest porównywalny z udziałem Włoch czy Izraela;

ten potencjał jest do wykorzystania w niszach możliwych badań i zastosowań SI;



wysoka jakość edukacji szkolnej – wyniki testu PISA plasują Polskę na poziomie krajów Europy

Północnej; ponad 110 tys. rocznie absolwentów kierunków naukowo-technicznych, 4. miejsce w UE,

poziom podobny do krajów Europy Północnej;57



przy aktywnych działaniach budowania synergii postawienie na rozwój SI może spowodować dodatkowe

przyspieszenie dla wzrostu gospodarki; w praktyce dzięki SI możemy osiągnąć do 2030 r. poziom PKB

taki, jaki bez SI mielibyśmy dopiero na przełomie 2034 r. i 2035 r. Oznacza to, że dzięki inwestycji w SI

możemy osiągnąć ten poziom PKB ok. 5 lat szybciej.58

Polski sektor ICT w obliczu rewolucji SI

Pod względem udziału sektora ICT w PKB Polska zajmuje 24. pozycję na 28 krajów UE. Sektor ICT w Polsce jest

więc relatywnie nieduży w stosunku do innych gałęzi gospodarki. Pod względem sumy obrotów w tym segmencie

Polska z obrotami równymi 10,9 mld EUR lokuje się jednak na 10. miejscu w Europie, tuż za Belgią i tuż przed

Danią i Finlandią. Należy jednak pamiętać, że w porównaniu z Polską są to stosunkowo małe kraje, stąd lepszym

punktem odniesienia byłyby Niemcy lub Wielka Brytania. Tam jednak wartość obrotów sektora ICT jest

dziesięciokrotnie wyższa.

Zatrudnienie w polskim sektorze ICT bardzo dynamicznie rośnie i podwoiło się w latach 2010–2016. Jednak

mimo że od niedawna polski sektor ICT jest już większy niż szwedzki, to porównanie z dużymi krajami UE

pokazuje, że wciąż jeszcze jest to relatywnie nieduża branża, skoro we Francji pracuje w niej 3-krotnie więcej

osób niż w Polsce.

56 Zob. tabela Creative Class Share 2015 (poz. 33); www.martinprosperity.org/media/Global-Creativity-Index-2015.pdf.

57

Zob.

OECD

PISA,

test

http://www.oecd.org/pisa/pisa-2015-results-in-focus.pdf

http://www.oecd.org/pisa/keyfindings/pisa-2012-results-overview.pdf.

oraz

por.

58 Zob. grupy przy MC, Założenia do strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018, https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/sztuczna-

inteligencja-polska-2118.

Strona 90 z 139

Wykres 59. Zatrudnienie w sektorze programowania i doradztwa informatycznego

Źródło: Eurostat

Z perspektywy liczby firm w tym sektorze Polska z 62 tys. firm zajmuje 4. miejsce w Europie za Wielką Brytanią

(158 tys.), Niemcami (88 tys.) i Francją, a przed Holandią, Włochami i Szwecją. Jest to jedynie pozorny powód do

zadowolenia, bowiem średni roczny obrót polskich firm wynosi ok. 180 tys. EUR (miesięcznie 15 tys. EUR) i jest 8

razy mniejszy niż średnia w Niemczech i 2 razy mniejszy niż w Rumunii. Podobnie jest z produktywnością firm.

Średnia wartość dodana firm ICT w Polsce wynosiła w 2016 r. ok. 80 tys. EUR i była niemal 2,5-krotnie mniejsza

niż firm rumuńskich, niemieckich, o fińskich nawet nie wspominając.

Wykres 60. Produktywność firm z sektora programowania i doradztwa informatycznego w stosunku do

wartości dodanej mierzonej na jednego pracownika

Produktywność f irm z sektora programowania i doradztwa informatycznego

4 000

Polska

3 500

Węgry

Czechy

3 000

Rumunia

Wartość dodana w tys. €

2 500

Szwecja

2 000

Wielka Brytania

1 500

Francja

1 000

Dania

500

Niemcy

0

Finlandia

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Źródło: Eurostat

Strona 91 z 139

Jeśli założylibyśmy, że w segmencie computer programming, consultancy and related activities pracuje połowa

specjalistów ICT, to w Polsce na jedną firmę przypada 3,5 specjalisty ICT, podczas gdy w Niemczech na jedną

firmę przypada ich dziewięciu. Dane te pokazują bardzo duże rozdrobnienie firm sektora ICT w Polsce, co nie

dziwi, biorąc pod uwagę specyfikę zatrudnienia w tym sektorze, czyli powszechne prowadzenie jednoosobowej

działalności gospodarczej. Polscy informatycy są przy tym bardzo dobrze wynagradzani, na tle dochodów całej

gospodarki.

Jednak ocena sytuacji polskiego sektora ICT pod kątem wysokości zarobków może prowadzić do mylnych

wniosków. Ciągły i duży popyt na umiejętności programistyczne zaciemnia ocenę i tworzy wrażenie wysokiej

konkurencyjności i siły polskiego sektora ICT. Wysokie zarobki wynikają przede wszystkim z ogólnego, dużego

niedoboru tego rodzaju specjalistów w Polsce. Tymczasem poziom ich produktywności – mierzonej wartością

dodaną na pracownika – należy do jednego z najniższych w Unii Europejskiej. Jest on wielokrotnie niższy niż

produktywność informatyków skandynawskich, brytyjskich, niemieckich czy francuskich, a także w porównaniu

z konkurentami z Czech, Węgier czy Rumunii.

Z ekonomicznego punktu widzenia oznacza to, że wysoko płatna praca polskiego programisty tworzy relatywnie

niewielką wartość gospodarczą, bowiem wynik ogólny pokazuje, że firmy nie wytwarzają wysoko wartościowych

produktów informatycznych wspierających polski PKB. Dane wspierają obserwacje wskazujące na to, że polskie

firmy pracują z reguły w quasi-rzemieślniczym modelu software house, zajmując się głównie kodowaniem, i są

podwykonawcami dla innych firm, najczęściej międzynarodowych. Polskie firmy specjalizują się w relatywnie

pracochłonnych elementach łańcucha wartości produktów ICT, podczas gdy nieporównywalnie większe dochody

przynoszą dopiero komercjalizowane globalnie własne systemy, platformy lub gry komputerowe, czyli inwestycja

we własne IP. Polscy pracownicy sektora ICT mogą więc mieć poczucie wysokiej satysfakcji finansowej

z wykonywania swojej pracy, jednak pod wieloma względami jest to praca nakładcza. Może to też tłumaczyć

bardzo wysoki poziom międzynarodowej mobilności polskich informatyków. Nie są oni bowiem najczęściej

związani z rozwojem własnego produktu, lecz najmują się do bardzo dobrze płatnej pracy przy rozwoju cudzych

rozwiązań. Oznacza to, że fachowa polska wiedza programistyczna jest wykorzystywana do tworzenia produktów

projektowanych i komercjalizowanych w innych firmach i innych krajach. Polski sektor ICT nie wykorzystuje wielu

szans rozwojowych pomimo dużego potencjału. Co więcej, w momencie gdy zaawansowanie rozwiązań opartych

na sztucznej inteligencji dojdzie do poziomu, w którym to inteligentne oprogramowanie zacznie tworzyć nowe

oprogramowanie, sektor może stanąć w obliczu poważnego kryzysu. Powinien zatem wykorzystać rewolucję SI

do budowy własnych rozwiązań i podjąć wysiłek ich globalnej komercjalizacji. Jest to tym bardziej zasadne,

że przykłady sukcesów polskich produktów są coraz liczniejsze.

Polski sektor SI

Polski sektor oparty na sztucznej inteligencji (SI) jest zlokalizowany, co nie powinno szczególnie zaskakiwać,

przede wszystkim w dużych miastach, w których są ważne ośrodki akademickie. Największym skupiskiem firm

i specjalistów z zakresu SI jest Warszawa, w której znajduje się ponad 30% polskiego potencjału w tej dziedzinie.

Razem z Krakowem i Wrocławiem te trzy ośrodki stanowią ponad 70% polskiego potencjału kompetencyjnego na

polu SI.

Strona 92 z 139

Wykres 61. Rozmieszczenie koncentracji regionalnej polskiego sektora SI

Źródło: Opracowanie Linkedin

Najważniejszymi ośrodkami kształcenia polskich specjalistów z zakresu technologii SI są kolejno: Politechnika

Warszawska, Uniwersytet Warszawski, Akademia Górniczo-Hutnicza, Politechnika Wrocławska, Uniwersytet

Jagielloński, Politechnika Poznańska, Politechnika Gdańska, Szkoła Główna Handlowa, Politechnika Śląska oraz

Politechnika Łódzka.59

Dane (wykres 62) pokazują, że wśród 20 największych pracodawców dla polskich specjalistów od SI są albo

bardzo duże firmy zagraniczne, takie jak: Intel, Nokia, Samsung, Aptiv, TomTom, Google, Roche, Capgemini,

Luxoft, UBS, IBM czy Allegro, albo uczelnie: Politechnika Warszawska, Akademia Górniczo-Hutnicza,

Politechnika Wrocławska, Uniwersytet Warszawski czy Politechnika Poznańska.

59 Źródło: Opracowanie Linkedin Ai Talents in Labour Market, 2019.

Strona 93 z 139

Wykres 62. Udział zatrudnienia polskich specjalistów SI w sektorach

Legenda osi poziomej: software and IT service, education manufacturing, hardware and networking, finance, corporate service healthcare,

consumer goods, entertainment, , nonprofit, media and communication, energy and mining, recreation and travel

Źródło: Opracowanie Linkedin

Z jednej strony pokazuje to, że to głównie największe firmy globalne – nie tylko z sektora ICT – inwestują

w specjalistyczne zespoły o dużym potencjale, tworząc dla absolwentów polskich uczelni atrakcyjne

i wysokospecjalistyczne miejsca pracy w kraju. Z drugiej strony, biorąc pod uwagę gigantyczną, często nawet

10-krotną, różnicę wynagrodzeń pomiędzy uczelniami a biznesem, realnym zagrożeniem jest masowy transfer

specjalistów z uczelni do firm, który będzie skutkował załamaniem się zdolności do kształcenia nowych roczników

studentów w dziedzinie o fundamentalnym znaczeniu dla gospodarki. Zjawisko to nasila się z każdym rokiem

i powinno spotkać się z jak najszybszą reakcją polskiego państwa, ponieważ „polowanie” na kwalifikacje (skills

poaching) niejednokrotnie w historii gospodarczej doprowadziło do załamania całych branż w krajach, które nie

inwestowały w sektor edukacji w wystarczającym zakresie.

Kluczowym kierunkiem inwestycji publicznych powinna być zatem budowa krytycznej masy nauczycieli

akademickich oraz pozyskanie wykładowców praktyków, co pozwoli zwiększyć ilościowy potencjał dydaktyczny

dla coraz większej liczby studentów zainteresowanych sztuczną inteligencją. Z danych Linkedin (wykres 63)

wynika bowiem, że w porównaniu z innymi krajami w Polsce kształci się zdecydowanie zbyt mało kompetentnych

pracowników korzystających z SI lub budujących SI (czego odpowiednikiem może być poziom licencjatu), jak i za

mało specjalistów na bardzo wysokim poziomie kwalifikacji (czego odpowiednikiem może być poziom doktoratu).

Najwięcej talentów z dziedziny SI legitymuje się w Polsce dyplomem magistra, który pozostaje w pewnym sensie

polską specyfiką akademicką. Z jednej strony kształcenie w dziedzinie SI powinno być powszechniejsze, z drugiej

strony istnieje potrzeba bardziej pogłębionych badań prowadzonych przez najbardziej utalentowanych

absolwentów studiów magisterskich.

Strona 94 z 139

Wykres 63. Rozkład stopni naukowych pośród polskich specjalistów SI

Legenda poziomej osi: master’s degree, bachelor’s degree, research doctorate, MBA, secondary education, doctor of medicine,

associate’s degree

Źródło: Opracowanie Linkedin

Potwierdzeniem tezy o nierównomiernym rozłożeniu wysiłku edukacyjno-naukowego, jak i zapewne tezy

o „wykupie” specjalistów z uczelni, skutkującym przedwczesnym porzucaniem pracy nad fundamentalnymi

zagadnieniami technologicznymi, jest malejąca od kilku lat liczba prac doktorskich poświęconych SI, pisanych na

polskich uczelniach. Jest bowiem dość osobliwym zjawiskiem to, że w czasach gwałtownego wzrostu badań

i publikacji naukowych nt. SI, zarówno ze strony pracowników uczelni, jak i największych korporacji cyfrowych,

kulminacja prac naukowych w tej dziedzinie w Polsce przypada na rok 2005. Od tego czasu liczba prac na

stopień naukowy najpierw gwałtownie spadła, by następnie nieznacznie wzrosnąć. Niemniej jednak na tle świata

ogólna liczba ok. 700 doktorów wypromowanych w ostatniej dekadzie na podstawie prac nt. SI pozwala uznać,

że Polska wciąż ma znaczący potencjał kompetencyjny w tej dziedzinie.

Strona 95 z 139

Wykres 64. Liczba obronionych doktoratów i habilitacji z zakresu SI w Polsce

Liczba obronionych doktoratów i habilitacji z zakresu SI w Polsce

70

58

26

29

22

12 14

7

17

15

14

20

13

20

12

12 11

20

10

7

11

09

20

20

07

20

06

Doktorat

5

7

2

08

5

2

20

05

20

04

6

20

01

03

00

1

20

99

97

19

19

1

02

6

0

0

29

25 27

9

20

5

20

5

8

20

10

35

16 18 25

98

13

42 44

19

19

20

33 31

20

30

39

20

40

49

16

39

50

20

50

20

51

20

60

Habilitacja

Źródło: Ośrodek Przetwarzania Informacji, Baza BWNP, 2019

Generalnie zainteresowanie SI wśród studentów polskich uczelni stale rośnie, ale jego dynamika jest relatywnie

niska w porównaniu z USA, Chinami czy Wielką Brytanią. Liczba prac licencjackich i magisterskich dotyczących

praktycznych zastosowań SI wzrosła w Polsce odpowiednio z 5 i 20 w 2009 r. do 77 i 121 w roku 2017.

W ostatniej dekadzie napisano co najmniej ok. 1200 prac licencjackich i magisterskich w tym obszarze – pozornie

dużo, ale jedynie o 100% więcej niż prac doktorskich. Wśród polskich uczelni przodują pod tym względem

Politechnika Wrocławska – 275 (szczególnie wydziały elektroniki – 159 oraz informatyki - 80), Politechnika

Łódzka – 86, Politechnika Poznańska – 63 oraz niemal na równi Uniwersytet Warszawski i Politechnika

Warszawska – odpowiednio 47 i 46. Mimo iż te dane są zestawione na podstawie jedynie 55% ogółu prac

dyplomowych, można uznać, że teza o zbyt małej liczbie grupy specjalistów od SI w Polsce jest dość dobrze

udowodniona. Tym bardziej że jedyną uczelnią znajdującą się w światowej grupie TOP100 cytowań z dziedziny

badań nad SI jest Politechnika Częstochowska, która uplasowała się na 74. miejscu Indexu NIKKEL60 i jest jedną

z 32 uczelni z Unii Europejskiej rozpoznawanych globalnie w tym rankingu.

Ponadto dane z LinkedIn pokazują, że w Polsce w obszarze SI jest duża dysproporcja w kompetencjach

pozadziedzinowych, tzw. miękkich, w stosunku do średniej światowej. Zaczynając od przywództwa, przez

nauczanie i uczenie się, komunikację, pracę zespołową, rozwiązywanie problemów aż po wypowiedzi publiczne,

polscy specjaliści bardzo wyraźnie odstają od swoich kolegów z innych krajów. W świetle tych danych znaczenia

nabiera teza o zmarnowanym potencjale polskich firm informatycznych oraz niskiej produktywności pracy.

Pracując indywidualnie lub w małych zespołach, polscy specjaliści SI rzadko korzystają z miękkich umiejętności.

Tymczasem właśnie umiejętności miękkie są kluczowe dla budowy większych organizacji i bez ich opanowania

nie jest możliwe stworzenie start-upów o wysokim potencjale wzrostu ani zespołów o wysokiej kreatywności. Jest

to tym ważniejsze, że wzrasta konieczność tworzenia multidyscyplinarnych zespołów zajmujących się zarówno

60 Zob. Times Higher Education, The Nikkel & Elsevier, SI research institutions in the global top 100 for SI-related research

paper citations.

Strona 96 z 139

tworzeniem, jak i treningiem modeli SI 61, co z kolei wskazuje na istotną rolę współpracy specjalistów IT i SI

z grupami specjalistów branżowych rozumiejących dane i zarządzających danymi w badaniach naukowych i w

przedsiębiorstwach.

Obecnie niezbędne dla budowy systemów SI są kadry i ich kompetencje, które można podzielić na trzy grupy

architekci SI, analitycy danych, wdrożeniowcy IT/SI.

Zadaniem architektów jest tworzenie optymalnych rozwiązań SI, sprawne operowanie bibliotekami i przede

wszystkim projektowanie.

Analitycy danych pełnią ważną rolę, ponieważ przeprowadzają jakościową selekcję wartości z danych,

wykorzystując metody naukowe, procesy i algorytmy. Bez dostępu do jakościowych danych lub z wkładem

błędnych czy też zakłóconych danych sztuczna inteligencja pozostaje bezużyteczna lub „mało inteligentna”. Dane

to podstawa innowacji, lecz ich wartość wynika z informacji wyodrębnianych z nich przez analityków oraz

z działań opartych na tych informacjach. Ważne jest, aby analitycy znali nie tylko techniki operowania danymi, ale

także znali sektor i model biznesowy, których dane dotyczą. Często tylko bardzo doświadczona osoba potrafi

właściwie czytać dane i wyciągać wnioski oraz sugerować, jak je najlepiej wykorzystać i przygotowywać

wyselekcjonowane małe wiązki danych znacząco wpływające na uczenie się SI. W rezultacie może ona stwarzać

rekomendacje wniosków, na których podstawie firmy mogą podejmować trafniejsze decyzje oraz tworzyć bardziej

innowacyjne produkty i usługi.

Natomiast rolą wdrożeniowców IT/SI jest sprawienie, aby wypracowane rozwiązania sprawnie włączyć

do istniejących systemów IT. To od nich będzie zależało, czy SI będzie jednorazowym wysiłkiem, swego rodzaju

ciekawostką, czy też stanie się nieodłącznym elementem funkcjonowania przedsiębiorstwa i gospodarki.

Istniejącą lukę niewystarczającej liczby wykwalifikowanych pracowników należy uzupełnić poprzez

przekwalifikowanie specjalistów z branż pokrewnych lub zaangażowanie specjalistów z zagranicy z krajów

sąsiednich lub „dalekiego sąsiedztwa cyfrowego”, choćby poprzez budowanie wirtualnych mostów współpracy za

pomocą sieci teleinformatycznej.

Szanse inwestycji w SI

Inwestycje w badania i rozwój SI mają duże szanse przynieść wymierne i istotne korzyści dla polskiej gospodarki

i Polski jako całości i wpłynąć pozytywnie na produktywność, rynek pracy, stosunki społeczne oraz autonomię

ludzi wobec maszyn cyfrowych. Uznaje się, że SI wymaga spojrzenia z możliwie szerokiej perspektywy

z uwzględnieniem obserwowanego przyspieszenia inwestycji w obszarze SI.

Polska ma potencjał, aby zniwelować zaległości w stosunku do czołówki państw inwestujących w SI i utrzymać

tempo rozwoju przez kolejne lata.

Rynkowe szanse dla SI zmieniły się w ciągu ostatniej dekady dzięki pojawieniu się możliwości pozyskiwania oraz

efektywnego przechowywania i przetwarzania dużej ilości danych (Big Data) oraz ich efektywnego analizowania

dzięki wzrostowi mocy obliczeniowej procesorów. Te czynniki przyczyniły się do renesansu sztucznej inteligencji.

Jednak przewagi należą lub będą należeć do tych organizacji, które wypracują metody trafnej analizy danych

i transformowania ich w wartość dodaną lub własność intelektualną. Polska znajduje się w fazie przejścia z etapu

gromadzenia danych do etapu ich analizy i wytwarzania modeli SI dla zastosowań w usługach publicznych

i gospodarczych.

61

Zob. McKinsey Global Institute (w:) Artificial Intelligence: The Next Digital Frontier, 2017,

https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Industries/Advanced%20Electronics/Our%20Insights/How%20artificial%20inte

lligence%20can%20deliver%20real%20value%20to%20companies/MGI-Artificial-Intelligence-Discussion-paper.ashx.

Strona 97 z 139

W wielu państwach innowacja jest wręcz utożsamiana z wdrażaniem sztucznej Inteligencji. Lista krajów, które

przodują w rozwoju SI na świecie, dość dokładnie pokrywa się z listą liderów innowacji w ogóle.

Wykres 65. Liczba firm zajmujących się tworzeniem SI w poszczególnych państwach

Źródło 1: Roland Berger, Artificial Inteligence – A strategy for European startups

Źródło 2: Accenture and Frontier Economics, Analiza PZU LAB SA

Przewagi należą do firm, które wytwarzają SI, a nie tylko jej używają na podstawie nabywanych licencji lub usług,

lokując się w sferze konsumentów rozwiązań sztucznej inteligencji, nawet jeśli przystosowują je do swoich

potrzeb.

Lista zastosowań SI rośnie z każdym miesiącem. Już dzisiaj trudno jest wskazać branżę, w której może nie być

sztucznej inteligencji.

Jesteśmy jako kraj w dogodnej sytuacji, ponieważ nasza gospodarka jest oparta na gałęziach, które są bardzo

podatne na korzyści wynikające z wdrażania sztucznej inteligencji. Do priorytetowych sektorów należą: przemysł,

medycyna, transport i logistyka, rolnictwo, energetyka, w drugiej kolejności: administrację państwową, handel

i marketing, budownictwo (w szczególności smart building), cyberbezpieczeństwo.

Dla priorytetowych sektorów gospodarki korzyści z wdrażania SI to około 1,47% PKB, natomiast dla kolejnych to

dodatkowe 1,18% PKB.

Strona 98 z 139

Wykres 66. Potencjalny uzysk dla polskiego PKB z wdrożenia SI

Źródło: Grupa 2 przy MC, Finansowanie badań i rozwoju, Założenia strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018

Organizacje, które zanegują SI lub będą zwlekać z wdrażaniem SI w ciągu najbliższych 5 lat, zaczną tracić lub

całkowicie utracą przewagę konkurencyjną. Co ważne, mamy na uwadze tutaj nie tylko branże tradycyjnie

kojarzone z danymi (banki, ubezpieczyciele, handel, marketing), ale też te, które są dotychczas mniej

scyfryzowane, jak przemysł czy rolnictwo. Inwestowanie w wytwarzanie własnej SI jest zatem kluczowe dla

organizacji i dla rozwoju Polski. Jeżeli nie będziemy mieli własnych rozwiązań SI, staniemy się krajem

„surowcowym”. W tym sensie, że będziemy dostarczać dane, ale będziemy także zależni od tych, którzy potrafią

je zmienić w „wysokoprzetworzony produkt” i opisywać cyfrowo i algorytmicznie naszą rzeczywistość.

Sztuczna inteligencja połączona z automatyką będzie miała wpływ na rynek pracy62. Ryzykiem braku inwestycji

krajowych w SI nie jest erozja dotychczasowych zawodów lub pracy w Polsce, ale pojawienie się nowych

zawodów w innych krajach, podobnie jak miało to miejsce w wyniku rewolucji IT, która „zabrała” pracę w wielu

krajach, ale wykreowała ją w np. Indiach czy w Polsce. Tym razem, aby zmiany na rynku pracy miały korzystny

i trwały wpływ, muszą być związane z inwestycjami w rozwój polskiej własności intelektualnej na potrzeby

rozwiązań w zakresie sztucznej inteligencji. W przeciwnym razie szanse zmienią się w ryzyko utraty przewagi

konkurencyjnej i likwidacji miejsc pracy.

Istnieje potencjał intelektualny i biznesowy, aby w Polsce stopniowo do roku 2025 powstało ponad 700 firm SI,

nawet jeśli 3 na 4 firmy upadną w ciągu pierwszych 5 lat. Potencjał ten się umocni i zwiększy, jeśli będzie

pochodną nie tylko dobrych startupowych pomysłów na SI, ale też tworzenia korzystnych warunków otoczenia

i ogólnej pomocy dla młodych polskich firm w pierwszym okresie ich działania.

Porównanie do innych krajów budujących SI pozwala przyjąć, że Polska ma szanse znaleźć się w grupie 20–25

percentylu najlepszych ośrodków budowania SI na świecie.

62 Gartner, op.cit.

Strona 99 z 139

Przyjmuje się, że kraje, które przyjęły lub przyjmą polityki strategicznego rozwoju SI, osiągną dynamikę wzrostu

w przedziale od 30% do 40%.63

Wykres 67. Liczba firm budujących SI przypadających na milion mieszkańców kraju

Źródło: Grupa 2 przy MC, Finansowanie badań i rozwoju, Założenia strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018.; na podstawie Roland Berger,

Artificial Intelligence – A strategy for European startups

Aby osiągnąć ten wzrost liczby firm i przejść do grona rozpoznawalnych ośrodków SI, potrzebne są inwestycje

w budowę i rozwój SI w wysokości ok. 9,5 miliarda zł do roku 2023.64 Kwota ta nie obejmuje osobnych,

koniecznych inwestycji w badania podstawowe czy edukację, zapewnianych w programach pomocowych lub

budżetach administracji publicznej. Określona tu kwota potrzebnych inwestycji jest postawiona jako wyzwanie,

jednakże głównym priorytetem jest zbudowanie w Polsce ekosystemu dla budowy i wdrażania SI.

Wykres 68. Szacowanie przychodów i inwestycji w SI w Polsce

Źródło: Grupa 2 przy MC, Finansowanie badań i rozwoju, Założenia strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018

63

Zob.

Roland

Berger,

Artificial

Intelligence

–

A strategy

for

European

startups,

https://www.rolandberger.com/publications/publication_pdf/roland_berger_ai_strategy_for_european_startups.pdf.

64 Wyliczenia własne Grupy 2 przy MC, Finansowanie badań i rozwoju, Założenia do strategii SI w Polsce, Warszawa, 2018.

Strona 100 z 139

Jest to ogromne wyzwanie związane nie tylko z pozyskaniem środków, ale również z ich efektywnym

zaabsorbowaniem.

Wbrew pozorom jednak ta kwota nie jest wysoka w porównaniu z celami wyznaczonymi w polityce strategicznej

Polski wobec SI. Wynosi ona ok. 0,5% PKB. Takie środki efektywnie przekształcone w innowacje SI wpłyną

dynamicznie na rozwój gospodarczy kraju.

Literatura

EU (2018). Digital Scoreboard – Data & Indicators.

http://digital-agenda-data.eu/

EU (2020). The Digital Economy and Society Index (DESI).

https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/desi

GUS ( 2021). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2018-2020

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnoscinnowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2018-2020,2,20.html

GUS (2020b). Społeczeństwo informacyjne w Polsce w 2020 r.

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-w-2020-roku,1,14.html

GUS (2020c). Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w jednostkach administracji publicznej,

przedsiębiorstwach i gospodarstwach domowych w 2020 roku

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/wykorzystanie-technologii-informacyjno-komunikacyjnych-w-jednostkach-administracji-publicznejprzedsiebiorstwach-i-gospodarstwach-domowych-w-2020-roku,3,19.html

GUS (2019). Społeczeństwo informacyjne w Polsce. Wyniki badań statystycznych z lat 2015-2019

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-wyniki-badan-statystycznych-z-lat-2015-2019,1,13.html

GUS (2018a). Społeczeństwo informacyjne w Polsce. Wyniki badań statystycznych z lat 2014-2018

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/spoleczenstwo-informacyjne-w-polsce-wyniki-badan-statystycznych-z-lat-2014-2018,1,12.html

GUS (2018b). Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w przedsiębiorstwach i gospodarstwach

domowych w 2018 roku

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/spoleczenstwoinformacyjne/wykorzystanie-technologii-informacyjno-komunikacyjnych-w-jednostkach-administracji-publicznejprzedsiebiorstwach-i-gospodarstwach-domowych-w-2018-roku,3,17.html

Instytut Sobieskiego (2019). Polska (prawdziwie) cyfrowa. 12 rekomendacji na lata 2019–2023

http://sobieski.org.pl/wp-content/uploads/Raport-Polska-prawdziwie-cyfrowa-Instytut-Sobieskiego-07-2019.pdf

International Federation of Robots (2017). World Robotics Report 2016

https://ifr.org/ifr-press-releases/news/world-robotics-report-2016

Investin (2017). Perspektywy rozwoju polskiej branży ICT do roku 2025

https://www.parp.gov.pl/images/PARP_publications/pdf/2017_ict_sector_by_2025_pl.pdf

Ministerstwo Cyfryzacji (2017). Przemysł +. Gospodarka oparta na danych

https://www.gov.pl/cyfryzacja/prezentacja-raportu-gospodarka-oparta-o-dane-przemysl

Strona 101 z 139

Ministerstwo Cyfryzacji (2018). Założenia do strategii SI w Polsce

https://www.gov.pl/documents/31305/436699/Założenia_do_strategii_SI_w_Polsce_-_raport.pdf

OECD (2018). Main Science and Technology Indicators, Volume 2017, Issue 2, OECD Publishing, Paris

http://dx.doi.org/10.1787/msti-v2017-2-en

PWC (2017). Global Top 100 Companies by market capitalisation

https://www.pwc.com/gx/en/audit-services/assets/pdf/global-top-100-companies-2017-final.pdf

Roland Berger (2016). The Industrie 4.0 transition quantified

https://www.rolandberger.com/en/Publications/pub_the_industrie_4_0_transition_quantified.html

WISE (2014). Rynek produktów, usług i treści cyfrowych opartych na ponownym wykorzystaniu informacji sektora

publicznego (ISP) w Polsce: stan obecny, perspektywy rozwoju, główne bariery, rekomendacje dotyczące wsparcia

z funduszy europejskich, Warszawa

http://www.polskacyfrowa.gov.pl/media/1076/POPC_WISECC_ISP_raportkoncowy_2112015.pdf

Strona 102 z 139

6. Działalność badawcza i rozwojowa, innowacje, postęp techno-

logiczny

Poziom innowacyjności polskiej gospodarki

W dobie postępującej globalizacji gospodarek, coraz powszechniejszej digitalizacji oraz pojawiania się nowych

źródeł przewag komparatywnych konkurencyjność gospodarki jest bezpośrednio determinowana przez jej

innowacyjność i rozwój naukowo-badawczy. Konieczność wzmożenia wysiłków w tym zakresie w przypadku

Polski podkreślają wszystkie instytucje międzynarodowe: KE (EU, 2018d), OECD, BŚ itd.

Z punktu widzenia konkurencyjności kluczowym filarem działalności innowacyjnej jest aktywność badawczo-rozwojowa (B+R), a więc prace twórcze, służące zwiększeniu zasobu wiedzy oraz tworzeniu jej nowych

zastosowań. Wysokość nakładów na działalność badawczo-rozwojową jest dobrym miernikiem oddającym

potencjał naukowy gospodarki, jednocześnie te wydatki pośrednio powinny prowadzić do powstania innowacji.

Nakłady na działalność B+R mogą być ponoszone przez podmioty gospodarcze (w tym m.in. przedsiębiorstwa

i instytucje) wchodzące w skład sfery B+R. Ponieważ za większość nakładów na działalność innowacyjną

odpowiada przemysł, jego wkład w generowanie jakościowej zmiany strukturalnej w gospodarce jest znaczący.

Wykres 69. Udział nakładów wewnętrznych na działalność B+R ogółem (GERD), sektora przedsiębiorstw

(BERD), sektora rządowego (GovERD) oraz szkolnictwa wyższego (HERD) w % PKB w krajach

UE-28 (według PPP) w 2018 r.

GERD a logarytm PKB

BERD a logarytm PKB

GovERD a logarytm PKB

(HERD a logarytm PKB

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat [nama_10_pc] 1995–2015

Analiza nakładów wewnętrznych na badania naukowe i prace rozwojowe według sektorów wykonawczych

w relacji do poziomu rozwoju gospodarczego (PKB) w krajach Unii Europejskiej pozwala ocenić ich

efektywność oraz wzajemne relacje i optymalne wielkości. Pod względem nakładów krajowych brutto na

Strona 103 z 139

działalność B+R (GERD) obecna pozycja Polski znajduje się poniżej poziomu wynikającego z prostego,

jednoczynnikowego modelu. Aby zrównać się z trendem wykładniczym, wielkość GERD powinna wynosić

1,22% PKB, a w przypadku trendu liniowego 1,41%. Równie niekorzystna pozycja Polski, poniżej trendu

liniowego i wykładniczego, występuje w przypadku nakładów wewnętrznych na działalność B+R sektora

przedsiębiorstw (BERD). Jednocześnie brak jest istotnej zależności między nakładami wewnętrznymi sektora

rządowego na działalność B+R (GovERD) a poziomem PKB. W przypadku nakładów wewnętrznych sektora

szkolnictwa wyższego na działalność B+R (HERD) Polska znajduje się między trendem wykładniczym

a liniowym, co może sugerować optymalne wielkości.

Zwiększenie innowacyjności i efektywności gospodarki ściśle koreluje ze wzrostem wydatków sektora

przedsiębiorstw na badania i rozwój. Trend ten jest obserwowany we wszystkich krajach Unii Europejskiej.

Przełamaniu imitacyjnego modelu rozwoju polskiej gospodarki oraz uniknięciu pułapki średniego produktu,

a także powiązanej z nim pułapki średniego dochodu, stanowiących jedne z ważniejszych wyzwań, przed

jakimi stoi nasz polska gospodarka, powinno towarzyszyć trwałe zwiększenie wydatków na działalność

badawczo-rozwojową sektora przedsiębiorstw.

Wykres 70. Udział nakładów wewnętrznych na działalność B+R wg sektorów wykonawczych jako % PKB

w wybranych krajach UE w 2018 r.

3,50

Polska

GERD: 1,21

BERD: 0,8

GovERD: 0,02

HERD: 0,38

3,00

2,50

2,00

1,50

1,00

0,50

0,00

EU

28

cja tria cy nia dia lgia cja dia nia chy nia gry chy nia alia nia cja ska urg dia cja twa cja ria twa ypr alta unia

C M m

we us Niem Da lan Be Fran lan owe Cze ryta Wę ło Esto tug zpa Gre Pol mb rlan rwa Li owa ułga Ło

d

Sz A

I ho

W

B

B

Sł

se

Ho Sł

Ru

or His

k

a

P

Fin

C

k

Lu

iel

W

BERD

GovERD

HERD

GERD

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat [rd_e_gerdtot]

Pod względem nakładów wewnętrznych na działalność B+R mierzonych udziałem w PKB Polska wypada

znacznie poniżej średniej unijnej według danych Eurostatu (por. 1,39% wobec 2,32%). Chociaż wskaźnik ten

w porównaniu do poziomu z 2006 r. znacznie wzrósł, to wyprzedzają nas niektóre państwa regionu, takie jak

Czechy, Węgry czy Estonia. Polską gospodarkę charakteryzuje dodatkowo wysoki udział przemysłu w PKB

(21,7% w 2019 r.), przekraczający znacznie średnią unijną (16,8%). Podobną specyfiką charakteryzują się inne

kraje regionu jak Czechy, Słowacja czy Węgry. Wysoki udział przemysłu, któremu towarzyszy wysoki udział

nakładów wewnętrznych na działalność B+R, mają również Niemcy. Nowoczesny przemysł wytwarzający

wysokiej jakości innowacyjne wyroby, mający zdolność do absorpcji nowych technologii oraz innowacji wymaga

odpowiedniej wysokości nakładów finansowych na działalność B+R.

W ostatnich kilku latach obserwujemy dynamiczny wzrost nakładów na działalność B+R finansowanych przez

sektor przedsiębiorstw. W 2016 r. sektor przedsiębiorstw po raz pierwszy w historii stał się głównym źródłem

Strona 104 z 139

finansowania prac B+R, a w 2020 r. jego udział wyniósł 50,6%. Udział nakładów wewnętrznych na działalność

B+R sektora przedsiębiorstw w nakładach krajowych brutto na działalność B+R, biorąc pod uwagę sektory

wykonawcze (podmioty ponoszące nakłady na działalność B+R bez względu na źródło pochodzenia środków),

wyniósł 62,8%. Rośnie także liczba podmiotów zaangażowanych w prace badawczo-rozwojowe. W 2018 r. było

ich 6381, o 31,0% więcej niż w roku 2016. Ponadto od 2018 r. niezmiennie, liczba pracujących w działalności

badawczej i rozwojowej w sektorze przedsiębiorstw była wyższa niż pracujących w sektorze szkolnictwa

wyższego.

Wykres 71. Nakłady wewnętrzne na działalność badawczą i rozwojową (w mln zł)

35000

30000

25000

20000

15000

10000

5000

0

Nakłady wewnętrzne na działalnośc badawczą i rozwojową (mln zł)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Wykres 72. Struktura nakładów wewnętrznych na działalność B+R według źródeł finansowania w latach 2000-2020

100%

90%

reszta świata

80%

70%

sektor prywatnych instytucji

niekomercyjnych

60%

50%

sektor szkolnictwa wyższego

40%

30%

sektor przedsiębiorstw

20%

sektor rządowy

10%

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

0%

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Intensywność prac B+R, czyli udział nakładów wewnętrznych na działalność B+R w PKB, jest jednak nadal

stosunkowo niska (w latach 2014–16 oscylowała wokół 1%, a w 2020 r. wyniosła 1,39% PKB) i wymaga

kontynuacji działań stymulujących wzrost inwestycji w projekty badawczo-rozwojowe, zwłaszcza po stronie

sektora prywatnego.

Strona 105 z 139

W ostatnich latach wprowadzono w tym celu do polskiego systemu prawnego pakiet ustaw o innowacyjności,

zawierający narzędzia (m.in. ulgi podatkowe), które między innymi miały wesprzeć prowadzenie prac B+R czy

ułatwić komercjalizację badań naukowych prowadzonych na uczelniach czy w instytutach badawczych.

Funkcjonujące najwcześniej, bo od 2016 r., ulgi podatkowe na prace badawczo-rozwojowe w kolejnych latach

były sukcesywnie powiększane, tak pod względem wysokości dodatkowych odpisów podatkowych, jak

i poszerzania katalogu kosztów kwalifikowanych. Powiększana ulga cieszyła się rosnącym zainteresowaniem

firm, w 2018 r. skorzystało z niej 951 podatników CIT oraz 893 podatników PIT (65% więcej podmiotów

gospodarczych niż w roku 2017).

Według danych OECD (2018) w Polsce 44,7% wydatków na prace B+R sektora przedsiębiorstw w 2015 r.

stanowiły wydatki ponoszone przez zagraniczne jednostki zależne, a więc przedsiębiorstwa będące pod kontrolą

spółki macierzystej znajdującej się za granicą. Na przestrzeni ostatnich lat sytuacja ta nie uległa istotnym

zmianom: prawie połowa kapitału kierowanego na badania naukowe i prace rozwojowe w przedsiębiorstwach jest

kontrolowana przez firmy zagraniczne. Pod tym względem statystyki są podobne do statystyk takich krajów jak

Słowenia czy Hiszpania, podczas gdy we Francji i Niemczech udział zagranicznych jednostek zależnych

w wydatkach na działalność B+R znacząco się zmniejszył (odpowiednio w 2015 r. w porównaniu do 2011 r. o 6,9

pkt. proc. i o 4,6 p. proc.).

Wykres 73. Udział zagranicznych jednostek zależnych w wydatkach sektora przedsiębiorstw na działalność

B+R (%)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie OECD (2018)

Struktura nakładów wewnętrznych na działalność B+R według źródeł finansowania potwierdza wzrost

zaangażowania sektora przedsiębiorstw w prace B+R. Według danych GUS w 2020 r. dominujący udział miał

sektor przedsiębiorstw (50,6%), za nim plasuje się sektor rządowy (39,0%), w dalszej kolejności środki

z zagranicy (7,2%), sektor szkolnictwa wyższego (2,7%) oraz sektor prywatnych instytucji niekomercyjnych

(0,5%). Do 2015 r. to sektor rządowy stanowił główne źródło finansowania nakładów wewnętrznych na

działalność B+R.

Syntetyczny obraz innowacyjności polskiej gospodarki dają rankingi międzynarodowych instytucji poświęcone

temu zagadnieniu, w których pozycja Polski jest odległa od pozycji liderów. W światowym rankingu

innowacyjności GIobal Innovation Index (GII, 2021) Polska umiejscowiła się daleko za Czechami (24.) i Estonią

(24.), zajmując 39. pozycję. Za słabości naszej gospodarki uznano m.in.: brak globalnych firm B+R,

niezadowalającą współpracę przemysłu i nauki oraz brak strategicznych partnerstw JV.

Strona 106 z 139

Wykres 74. Ranking innowacyjności krajów Unii Europejskiej

Pozycja Polski

w rankingach

innowacyjności

25

europejski ranking

innowacyjności EIS

39 (na 126 krajów)

globalny ranking

innowacyjności GII

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie EU (2019a)

W europejskim rankingu innowacyjności (ang. European Innovation Scoreboard, dalej EIS)65 Polska zajęła 24.

miejsce wśród krajów Unii Europejskiej i pozostała w grupie tzw. początkujących innowatorów, w której

utrzymuje się niemal nieprzerwanie od 2009 r. (poza edycją z 2013 r., kiedy to spadła do grupy słabych

innowatorów). Za słabą pozycję Polski odpowiadają m.in. niskie wyniki w takich obszarach, jak aktywność

innowacyjna MŚP, współpraca w zakresie działalności innowacyjnej, liczba publikacji publiczno-prywatnych oraz

zagranicznych studentów studiów doktoranckich.

Analiza regionalnego rozkładu innowacyjności potwierdza tezę o koncentracji działalności innowacyjnej i badawczo-rozwojowej przy dużych ośrodkach miejskich. Według raportu Regional Innovation Scoreboard 2019 (EU 2019b)

najwyższy poziom innowacyjności notuje region warszawski stołeczny. Dwa regiony należały do grupy umiarkowanych

innowatorów, a piętnaście regionów zostało sklasyfikowanych wśród początkujących innowatorów. Żaden z polskich

regionów nie został zaklasyfikowany do najbardziej pożądanych grup silnych innowatorów czy liderów innowacji.

65 Począwszy od EIS 2017 metodologia jest inna niż poprzednich edycjach raportu.

Strona 107 z 139

Mapa 7. Ranking innowacyjności regionów 2019

Źródło: EU (2021b).

Aktywność innowacyjna firm

Innowacjami są nowe lub ulepszone wyroby lub usługi, procesy wytwórcze, metody organizacji i marketingu

stosowane w firmach. Badanie innowacyjności odnosi się zawsze do sytuacji danej firmy i jej perspektywy

postrzegania tego, co można uznać za nowość. Stopień dyfuzji innowacji jest więc badany zarówno z poziomu

firmy, jak i rynku.

Według danych GUS (2021) w latach 2016–2018 aktywność innowacyjną wykazało 36,7% przedsiębiorstw

przemysłowych oraz 33,0% przedsiębiorstw usługowych. Podmioty działające w przemyśle częściej angażują się

w działalność innowacyjną oraz ponoszą wyższe nakłady w porównaniu do podmiotów z sektora usług.66

66 Zgodnie z definicją [w] GUS (20182021): 1) działalność innowacyjna (s. 9927) polega na angażowaniu się przedsiębiorstw

w różnego rodzaju działania naukowe, techniczne, organizacyjne, finansowe i komercyjne, które prowadzą lub mają

w zamierzeniu prowadzić do wdrażania innowacji. Niektóre z tych działań mają charakter innowacyjny, natomiast inne nie

Strona 108 z 139

Wykres 75. Przedsiębiorstwa w poszczególnych państwach Unii Europejskiej według zasięgu wprowadzanych

innowacji, jako % przedsiębiorstw działających w danym państwie (2020)

100

90

80

70

60

50

40

30

20

10

Finlandia

Hiszpania

Dania

Austria

Belgia

Portugalia

Słowenia

Czechy

Litwa

EU

Niemcy

Irlandia

Szwecja

Włochy

Francja

Cypr

Węgry

Chorwacja

Słowacja

POLSKA

Estonia

Wielka Brytania

Luksemburg

Holandia

Grecja

Rumunia

Malta

Bułgria

Łotwa

0

Brak innowacji

Nowe dla firmy

Nowe na rynku krajowym

Nowe na rynku globalnym

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych UE (2020)

Wprowadzanie innowacji na rynek stanowi jeden z kluczowych czynników decydujących o pozycji konkurencyjnej

przedsiębiorstw. Tworzeniu nowych przewag konkurencyjnych gospodarki powinno towarzyszyć zwiększenie

innowacyjności polskich przedsiębiorstw na rynku krajowym i rynkach zagranicznych. Przedsiębiorstwa w Polsce

częściej niż średnio w Unii Europejskiej inwestują w innowacje, a jednocześnie produkty i usługi są częściej nowe

dla przedsiębiorstwa i rynku krajowego, a zdecydowanie rzadziej dla rynku globalnego. Znacznie lepiej wypadają

pod tym względem Czechy czy Litwa, w których udział przedsiębiorstw tworzących innowacje o zasięgu

globalnym jest znacznie wyższy. Na sytuację Polski oddziałuje w tym zakresie znaczny potencjał popytu na rynku

wewnętrznym.

Nakłady polskich przedsiębiorstw na działalność innowacyjną ogółem w przedsiębiorstwach przemysłowych

i usługowych osiągnęły w 2020 r. 38,8 mld zł, podczas gdy w 2015 r. 43,7 mld zł, a w 2006 r. 25,5 mld zł według

danych GUS (BDL). Podobnie jak we wcześniejszych latach w 2020 r. w większym stopniu w nakładach (ok.

53%) partycypowały firmy przemysłowe niż usługowe (ok. 47%). Jednocześnie w strukturze nakładów na

działalność innowacyjną przedsiębiorstw rośnie znaczenie nakładów na działalność B+R. W przedsiębiorstwach

są nowością, lecz są konieczne do wdrażania innowacji. Działalność innowacyjna obejmuje także działalność badawczą

i rozwojową (B+R), która nie jest bezpośrednio związana z tworzeniem konkretnej innowacji. Z kolei przedsiębiorstwo

aktywne innowacyjnie (s. 21) to takie, które w badanym okresie wprowadziło przynajmniej jedną innowację produktową lub

procesów biznesowych lub realizowało w tym okresie przynajmniej jeden projekt innowacyjny, który został przerwany lub

zaniechany w trakcie badanego okresu (niezakończony sukcesem) lub nie został do końca tego okresu ukończony (tzn.

jest kontynuowany).

Strona 109 z 139

przemysłowych udział ten wzrósł z 16,5% w 2015 r. do 44,4%% w 2018 r., a w usługowych z 32,7% do 61,6%

w tym samym okresie. Nakłady na działalność B+R (przedsiębiorstw przemysłowych i usługowych) kolejny rok

z rzędu wzrosły, osiągając poziom ok. 20,4 mld zł w 2020 r. (w 2015 r. wyniosły 9,3 mld zł, a w 2014 r. 7,5 mld zł).

Wykres 76. Struktura nakładów inwestycyjnych według rodzaju w krajach UE (2020)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych UE (2020)

Porównując polskie przedsiębiorstwa z przedsiębiorstwami innych krajów Unii Europejskiej, widzimy, że udział

nakładów inwestycyjnych przeznaczonych na infrastrukturę twardą, tj. na budynki i grunty, znacznie przekracza

średnią (22,8% vs 15,6%). Natomiast w nakładach o charakterze bardziej jakościowym, tj. obejmujących

szkolenia personelu, oprogramowanie i działalność IT, polskie przedsiębiorstwa mają znacznie niższe udziały niż

średnia unijna (por. odpowiednio: 7,6% vs 9,3% i 9,8% vs 12,9%). By mogła dokonać się zmiana technologiczna,

przedsiębiorstwa w Polsce powinny zmienić kierunek finansowania na działalność o charakterze twórczym.

Niezmiennie od wielu lat głównym źródłem finansowania działalności innowacyjnej pozostają środki własne

przedsiębiorstw. Według danych GUS (2021) w 2020 r. wśród przedsiębiorstw przemysłowych stanowiły one

75,6%, a w usługowych 85,3%. Środki pozyskane z zagranicy finansowały zaledwie 8,1% nakładów

innowacyjnych w przemyśle oraz ok. 6,8% w sektorze usług. Zarówno w przemyśle jak i w usługach, im większe

przedsiębiorstwo, tym wyższy udział środków własnych w finansowaniu działalności innowacyjnej.

Niektóre badania wskazują, że jednym z najważniejszych źródeł innowacji dla przedsiębiorstw są pracownicy

(Kotler, de Bes, 2015). Wysokiej jakości kapitał ludzki w przedsiębiorstwach sprzyja akumulacji wiedzy

i generowaniu pomysłów. W ostatnich latach systematycznie wzrasta liczba personelu wewnętrznego

zaangażowanego w działalność B+R. W 2020 r. całkowita liczba pracujących w tej sferze wyniosła ponad

187,6 226,1tys. osób i była o ponad 68% wyższa niż w 2011 r.

Strona 110 z 139

Tabela 11. Liczba osób zaangażowanych w B+R w Polsce w latach 2011–2020

Rok

Personel wewnętrzny

zaangażowany w działalność

B+R

pracownicy naukowo-badawczy

2011

134 551

100 723

2012

139 653

103 627

2013

145 635

109 611

2014

153 475

115 375

2015

157 921

118 494

2016

171 610

132 547

2017

187 583

146 643

2018

203 588

150 782

2019

214 823

153 243

2020

226 131

158 184

Źródło: GUS (2022)

Wykres 77. Udział zatrudnionych w sektorach o wysokiej i średniowysokiej intensywności B+R w wybranych

krajach Unii Europejskiej (2016)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD (2018)

Jednocześnie udział zatrudnionych w sektorach o wysokiej i średniowysokiej intensywności prac B+R jest

w Polsce niższy niż nie tylko średnio w UE-28, ale też w krajach regionu , tj. w Czechach, na Słowacji i na

Węgrzech.

Podejmowanie działalności innowacyjnej przez przedsiębiorstwa wiąże się z szeregiem wyzwań finansowych,

organizacyjnych oraz z ponoszeniem wyższego ryzyka. Według badań Eurostatu nt. barier dla przedsiębiorstw

we wdrażaniu innowacji głównymi barierami pozostają główną barierą pozostaje brak dostrzegania powodu bycia

innowacyjnym oraz bariery finansowe. Natomiast w ramach badania Innobarometer oprócz finansowania, które

nadal stanowi jedną z ważniejszych barier, przedsiębiorcy wskazali zbyt dużą konkurencję, brak

wykwalifikowanych pracowników oraz koszt i trudności w spełnieniu wymogów regulacji i standardów (Koloch et

al., 2017).

Według badań GUS (2021) w latach 2014–2016 i 2018-2020 głównymi barierami we wdrażaniu innowacji wśród

przedsiębiorstw przemysłowych były czynniki takie jak zbyt wysokie koszty działalności innowacyjnej (9,0%

Strona 111 z 139

przedsiębiorców wskazało ten czynnik jako bardzo ważny) oraz trudności w przedsiębiorstwie pracowników

o odpowiednich umiejętnościach (13%). pozyskaniu dotacji lub subsydiów publicznych (7,2%).

Wykres 78. Znaczenie czynników utrudniających podjęcie decyzji o rozpoczęciu lub prowadzeniu działalności

innowacyjnej w przedsiębiorstwach przemysłowych w latach 2018–2020

9,0

zbyt wysokie koszty działalności innowacyjnej

trudności w pozyskaniu dotacji lub subsydiów publicznych

7,2

6,3

zbyt duża konkurencja na rynku

niedobór pracowników o odpowiednich umiejętnościach

brak możliwości finansowania innowacji ze źródeł wewnętrznych

6,2

5,1

5,0

niepewny popyt na nowe pomysły

brak możliwości finansowania innowacji ze źródeł zewnętrznych

4,4

2,9

brak dostępu do wiedzy zewnętrznej

2,9

rozbieżne priorytety w przedsiębiorstwie

2,8

brak partnerów do współpracy

Odsetek przedsiębiorstw, które oceniły znaczenie danego czynnika jako bardzo ważne

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021)

Przedsiębiorcy ocenili też skutki wpływu regulacji na działalność innowacyjną przedsiębiorstw przemysłowych.

Najczęściej wskazywanymi obszarami, w których regulacje utrudniają wprowadzanie innowacji lub podwyższają

koszty działalności innowacyjnej, były podatki (16,3% wskazań wśród przedsiębiorstw przemysłowych) oraz

regulacje z zakresu zatrudnienia, bezpieczeństwa pracowników i polityki społecznej (11,5%).

Poziom zaawansowania technologicznego

Przejściu polskiej gospodarki z etapu rozwoju, na którym konkurencja opierała się na niskich kosztach pracowniczych,

w kierunku konkurencji opartej na wiedzy i innowacjach powinny towarzyszyć zmiana modelu biznesowego i większa

skłonność przedsiębiorców do ponoszenia ryzyka w przypadku wprowadzania innowacji na rynek, w tym innowacji

o charakterze przełomowym, umożliwiających przesunięcie w globalnych łańcuchach wartości. Wykorzystanie mocnej

strony polskiej gospodarki, jaką jest wyższy niż średnio w Unii Europejskiej poziom przemysłu w gospodarce, powinno

ułatwić dyfuzję innowacji i postępu technologicznego.

Strona 112 z 139

Wykres 79. Struktura produkcji sprzedanej według poziomów techniki w %

40

32,7 31,9

35

33,3

35,7

27,2 27,1

30

25

20

15

10

5

0

6,8

5,2

wysoka technika

średnio-wysoka

technika

2010

średnio-niska

technika

niska technika

2020

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021a, 2012)

Trendy obserwowane na świecie sugerują, że wraz z rozwojem powinien zachodzić proces zmiany strukturalnej

gospodarki w stronę przemysłu bardziej zaawansowanego technologicznie. W Polsce w 2017 r. w porównaniu do

2010 r. w strukturze produkcji sprzedanej według poziomów techniki doszło do niewielkich zmian. Za

niekorzystny należy uznać spadek udziału wysokiej techniki i wzrost średnioniskiej i niskiej techniki. Pomimo

dynamicznego wzrostu nakładów na działalność innowacyjną, w tym na działalność B+R, zmiany w strukturze

produkcji sprzedanej według poziomów techniki przebiegają relatywnie wolno.

Należy pamiętać, że polski sektor przemysłowy odpowiedzialny za większość działalności innowacyjnej (w tym B+R)

jest sektorem wysokoenergochłonnym i wysokoemisyjnym W ostatnim czasie boryka się on z szeregiem wyzwań

i problemów związanych z system opłat za emisję gazów cieplarnianych, co znacząco ogranicza zdolność tego sektora

do gospodarowania środkami na rozwój innowacji. W okresie ostatnich kilku lat jest zauważalny wzrastający niepokój

sektora przemysłowego, którego priorytetem, w dobie rosnących restrykcji i coraz większych represji wynikających z

wdrażania postanowień polityki klimatycznej Unii Europejskiej, staje się przetrwanie. Założenia Zielonego Ładu i

polityki klimatycznej Unii Europejskiej zmuszają podmioty kształtujące polski przemysł do ograniczenia wydatkowania

w obszarze rozwoju innowacji oraz B+R. Priorytetem dużych koncernów przemysłowych staje się zabezpieczenie

środków finansowych, które pozwolą ponosić koszty związane z przyszłymi represjami sektora. Te niepokojące dla

przemysłu sygnały, które wynikają bezpośrednio z Zielonego Ładu, ograniczają i będą ograniczać zdolność dużych

koncernów przemysłowych do tworzenia innowacji w najbliższych latach.

W zależności od branży potencjał do zastosowania nowych technologii procesowych jest różny. Do najbardziej

skłonnych do innowacji procesowych należą przedsiębiorstwa działające w branży wydobycia węgla, produkcji

wyrobów tytoniowych, wytwarzania i przetwarzania koksu oraz produktów rafinacji ropy naftowej, a także w sektorze

farmaceutycznym. Najmniej skłonne są natomiast przedsiębiorstwa zajmujące się produkcją odzieży, skór i wyrobów

ze skór wyprawionych, a także działalnością związaną z rekultywacją i gospodarką odpadami. Jednocześnie

w przetwórstwie przemysłowym najwyższe nakłady na działalność B+R w 2020 r. poniosły przedsiębiorstwa działające

w produkcji pojazdów samochodowych (2,27mld zł), następnie przedsiębiorstwa przemysłowe działające w produkcji

komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych (1,06 mld zł), wyrobów z metali 713,9 mln zł) i produkcji urządzeń

elektrycznych (607,1 mln zł).

Strona 113 z 139

Wykres 80. Przedsiębiorstwa przemysłowe, które w latach 2015–2017 wprowadziły nowe lub istotnie

ulepszone procesy oraz ich nakłady na działalność badawczą i rozwojową w 2017 r.

W przypadku branż oznaczonych * dane dotyczące nakładów na działalność B+R nie mogą być publikowane przez GUS ze względu na

konieczność zachowania tajemnicy statystycznej w rozumieniu ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2022 r.

poz. 459, z późn. zm.).

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2018)

Przedsiębiorstwa z dominującym kapitałem polskim poniosły w 2016 r. 45,7% wydatków w strukturze kapitałowej

nakładów na działalność B+R przetwórstwa przemysłowego, a więc mniej niż przedsiębiorstwa z dominującym

kapitałem zagranicznym. Również udział przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych jest wyższy

w przypadku przedsiębiorstw z dominującym kapitałem zagranicznym (6,2% vs 3,5% wśród przedsiębiorstw

z przewagą kapitału polskiego). Przedsiębiorstwa z przewagą kapitału zagranicznego w większym stopniu niż

firmy z przewagą kapitału polskiego budują swoje przewagi komparatywne poprzez sprzedaż innowacyjnych

produktów. Przedsiębiorstwa z dominującym kapitałem zagranicznym odznaczają się wysokim odsetkiem udziału

w sprzedaży produktów innowacyjnych w branżach uważanych za zaawansowane technologicznie, tj. m.in. w

produkcji pojazdów samochodowych, przyczep i naczep, produkcji urządzeń elektrycznych, produkcji

komputerów, wyrobów elektronicznych i optycznych. Natomiast w przypadku przedsiębiorstw z dominującym

kapitałem polskim wysoki udział charakteryzuje m.in. branże takie, jak: produkcja papieru i wyrobów z papieru,

produkcja maszyn i urządzeń, produkcja pozostałego sprzętu transportowego oraz produkcja chemikaliów

i wyrobów chemicznych.

Strona 114 z 139

Wykres 81. Udział przychodów ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych w przychodach ze

sprzedaży w wybranych działach przetwórstwa przemysłowego w 2016 r.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2017)

Jednym z globalnych trendów w procesach wytwórczych jest koncepcja czwartej rewolucji przemysłowej, czyli

cyfryzacji przemysłu przy użyciu nowoczesnych i zawansowanych technologicznie rozwiązań, jak analizy Big Data,

utrzymanie predyktywne, oczujnikowanie maszyn, Internet Rzeczy czy druk 3D. Według raportu ING (2017)

w zależności od analizowanego scenariusza w 2040 r. lub najpóźniej w 2060 r. aż 50% globalnej produkcji będzie

wytwarzana na drukarkach 3D, co według autorów może wpłynąć na zmiany w globalnej działalności eksportowej.

Usprawnienie procesów produkcyjnych jest ściśle związane z koncepcją przemysł 4.0.; jednym z jego elementów jest

robotyzacja przemysłu. Obecny poziom robotyzacji polskiego przemysłu, jak wskazano w rozdziale 4., jest jednym

z najniższych w krajach unijnych. Wzrost robotyzacji jest konieczny, by mógł się odbyć proces przejścia przemysłu

w kierunku inteligentnej reindustrializacji. Proces ten powinien się odbywać we wszystkich branżach przetwórstwa

przemysłowego.

Według wyników raportu Smart Industry Polska 2019 (Siemens, 2019) blisko 1/3 badanych firm zadeklarowało,

że w ich firmach są wykorzystywane innowacyjne technologie oparte na informatyzacji i automatyzacji procesów

produkcyjnych zgodne z koncepcją Przemysł 4.0. Ponad 38% badanych planuje je wdrożyć w ciągu najbliższych 3 lat.

Decyzje o inwestowaniu w takie rozwiązania są podyktowane przede wszystkim potrzebą obniżenia kosztów produkcji

(35,5%) oraz uzyskania przewagi konkurencyjnej na rynku (22,6%). Do najważniejszych oczekiwanych korzyści

wynikających z wdrożenia innowacji, według respondentów badania, należą zwiększenie rentowności produkcji (85%),

wzrost przychodów (82,5%) i pozyskanie nowych klientów (80%) (Siemens, 2018).

Najczęściej stosowanymi technologiami i rozwiązaniami wspierającymi innowacyjność w badanych firmach były

automatyzacja linii produkcyjnych, analityka danych nakierowana na optymalizację produkcji i oprogramowanie

obniżające koszty prototypowania oraz wprowadzania nowych produktów. Z reguły odsetki wskazań rosną wraz

z wielkością podmiotu, dlatego też za interesujące należy uznać wykorzystywanie drukowania 3D. Odsetek wskazań

mikroprzedsiębiorstw o 8 pkt. proc. przewyższa średnią dla całego sektora MŚP, co może być wynikiem ich większej

koncentracji na niszowych produktach i bardziej spersonalizowanej ofercie. Wśród najważniejszych barier

ograniczających adaptację technologii ankietowani w 2018 r. przedsiębiorcy wymienili braki środków finansowych

(ok. 65%), brak czasu (62%) i brak wykwalifikowanej kadry (53%). W 2019 r. natomiast relatywnie najczęściej

wskazywaną barierą implementacji strategii transformacji do przemysłu 4.0 w firmach respondentów była konieczność

zatrudniania nowych, odpowiednio wykwalifikowanych specjalistów (53%), w następnej kolejności wymieniano brak

Strona 115 z 139

środków oraz brak wykwalifikowanych pracowników, zdolnych do oszacowania potencjału, jaki leży we wdrożeniu

rozwiązań strategii Przemysł 4.0 w odniesieniu do działalności firmy.

Wykres 82. Technologie wykorzystywane w przedsiębiorstwach

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Siemens (2018)

W 2014 r. Rada Ministrów przyjęła dokument pn. Krajowa Inteligentna Specjalizacja (KIS), którego celem jest

określenie priorytetów gospodarczych w obszarze badań naukowych, prac rozwojowych i innowacyjności (B+R+I) oraz

skupienie inwestycji w obszarach zapewniających zwiększenie wartości dodanej gospodarki i jej konkurencyjności na

rynkach zagranicznych. Inteligentne specjalizacje mają przyczyniać się do transformacji gospodarki krajowej poprzez

jej unowocześnianie, przekształcanie strukturalne, zróżnicowanie produktów i usług oraz tworzenie innowacyjnych

rozwiązań społeczno-gospodarczych, również wspierających transformację w kierunku gospodarki efektywnie

wykorzystującej zasoby, w tym surowce naturalne.

Wciąż szerokie ujęcie obszarów technologicznych (17 krajowych inteligentnych specjalizacji) wymusza, tam gdzie to

niezbędne, dalszą koncentrację wsparcia (zgodnie z zarysowaną w SOR zasadą selektywnego podejścia), która może

być realizowana – w odniesieniu do KIS – za pomocą np. programów pierwszej prędkości.

Sektor kosmiczny

Na szczególną uwagę w kontekście rozwoju technologicznego zasługuje sektor kosmiczny, gdyż od samego

powstania był on motorem rozwoju nowych, innowacyjnych rozwiązań z racji specyfiki swoich wymagań. W przypadku

polskiego sektora kosmicznego ważne jest poznanie nisz technologicznych zarówno polskich, jak i światowych, co

umożliwi wyselekcjonowanie obszarów istotnych dla zaangażowania polskich podmiotów w globalny łańcuch dostaw

technologii kosmicznych i jednocześnie stymulujących wzrost innowacyjności sektora. Polski sektor kosmiczny tworzy

228 podmiotów (dane Polskiej Agencji Kosmicznej – PAK), są to zarówno instytucje badawczo-rozwojowe (30 % – 69

podmiotów), jak i przedstawiciele przemysłu (66 % – 151 podmiotów), pozostałe 4% (8 podmiotów) to stowarzyszenia,

organy administracyjne, fundacje stanowiące tzw. otoczenie sektora. Polski sektor kosmiczny charakteryzuje się

znacznym zróżnicowaniem stopnia zaawansowania technologicznego poszczególnych podmiotów. Część z nich

(ścisły sektor kosmiczny) bierze aktywny udział w przetargach organizowanych przez Europejska Agencję Kosmiczną

– dla tych podmiotów jest to główna część działalności, znacznie mniej przedsiębiorstw i jednostek naukowych

realizuje projekty kosmiczne w ramach programów ogłaszanych poza ESA, czyli np. przez Unię Europejską lub NCBR.

Analiza polskiej branży kosmicznej wymaga zbadania konkretnych dziedzin nauki i techniki pod względem

posiadania (lub nieposiadania) kompetencji przez podmioty tego sektora. Jest to o tyle utrudnione, że polskie podmioty

często mają niesprecyzowane obszary działalności lub też deklarują szerokie zainteresowania i kompetencje, zatem

poszczególne podmioty nie kwalifikują się tylko do jednego obszaru działalności według systematyki ESA.

Strona 116 z 139

Polskie podmioty wykazują duże zainteresowanie i doświadczenie w obszarze wykorzystywania danych satelitarnych,

w tej dziedzinie odnotowano dużą aktywność podmiotów oraz szybki wzrost poziomu ich zaawansowania.

Z dotychczasowych doświadczeń polskiego sektora kosmicznego wynika, że obszarami, w których ma on silne

kompetencje, są m.in. elektronika, automatyka i robotyka, a także mechanika.

W obszarze zainteresowania polskich firm znajdują się również technologie związane z łącznością i nawigacją, a także

optyka i optoelektronika. Ponadto jedną z dziedzin wzbudzającą równie wysokie zainteresowania ze strony polskich

podmiotów są technologie związane z łącznością i nawigacją. Są to także obszary charakteryzujące się deficytem

dostawców rozwiązań na rynku europejskim, są one swoistą niszą technologiczną, w której polskie podmioty mają

szansę wpisać się w łańcuch dostaw sektora kosmicznego; należą do nich optyka i optoelektronika oraz technologie

przyrostowe. Aktywna działalność polskich podmiotów w powyższych obszarach stwarza konkretne możliwości

wytworzenia produktów i usług, które mogą być skomercjalizowane na rynku europejskim. Równocześnie dalszy

rozwój kompetencji technologicznych byłby przedmiotem transferu do innych obszarów przemysłu i stanowiłby

dźwignię jego rozwoju. Dla polskiego sektora kosmicznego perspektywiczne obszary to (dane PAK): aplikacje

satelitarne, integracja systemów satelitarnych, przetwarzanie danych, oprogramowanie, sensory, systemy

obserwacyjne na orbicie, obsługa IT ośrodków ESA.

W celu zapewnienia dynamiki rozwoju i wzrostu innowacyjności sektora konieczne jest wsparcie systemowe

tworzenie infrastruktury krajowej odpowiedzialnej za przetwarzanie danych satelitarnych, wspieranie prac nad

tworzeniem oprogramowania naziemnego i kosmicznego.

Współpraca biznesu i nauki

Jak wykazano na wstępie, w strukturze nakładów na działalność B+R pojawiła się istotna zmiana w 2016 r., co oznacza,

że przedsiębiorstwa znacznie częściej obok absorpcji technologii dostrzegają potrzebę tworzenia własnych rozwiązań,

w tym opartych na wynikach prac B+R, i budowania na ich fundamencie przewag komparatywnych. Przedsiębiorstwa

w Polsce charakteryzuje coraz wyższy poziom innowacyjności, jednocześnie dalszy ich rozwój jest uzależniony od

szeregu wyzwań związanych z zapewnieniem aktywnej współpracy biznesu z nauką, zwiększeniem stopnia

komercjalizacji patentów oraz skłonności do ryzyka. Szczególnego rodzaju współpraca charakteryzuje inicjatywy

klastrowe, podmioty w nie zaangażowane chętniej i częściej angażują się we wszelkiego rodzaju formy współpracy.

Współpraca w ramach inicjatywy klastrowej ściśle koreluje z wielkością przedsiębiorstwa oraz poziomem zaawansowania

wiedzy i technologii. W latach 2016–2018-2020 wśród przedsiębiorstw współpracujących z innymi przedsiębiorstwami lub

instytucjami 24,0% przedsiębiorstw przemysłowych i 21,3% usługowych współdziałało w ramach klastrów.

Rys. 3. Przedsiębiorstwa, które w latach 2016–2020 współpracowały w ramach inicjatywy klastrowej,

w % przedsiębiorstw współpracujących z innymi przedsiębiorstwami lub instytucjami

Przemysł

Usługi

Wysoka

technika: 37,3%

Średniowysoka

technika: 21,9%

Średnioniska

technika: 23,9%

Sektor ICT

Usługi ICT

28,4%

21,3%

Produkcja ICT

27,0%

Niska technika

16,1%

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021).

Strona 117 z 139

Wzmocnienie kapitału ludzkiego i społecznego poprzez kształtowanie postaw proinnowacyjnych przejawiających się

większą otwartością na współpracę, szeroko rozumianą przedsiębiorczością i przemodelowaniem podejścia do

porażki, sprzyja tworzeniu innowacji. W tym kontekście poziom współpracy między wszystkimi zaangażowanymi

stronami, tj. przedsiębiorstwami, sektorem nauki i instytucjami, jest niezadowalający. Problem jest jednak szerszy, a u

jego podstaw leży niski poziom zaufania społecznego (vide rozdz. 2., Współpraca w systemie gospodarczym).

Wykres 83. Udział przedsiębiorstw współpracujących z uniwersytetami i szkołami wyższymi przy działalności

innowacyjnej w latach 2014–2016

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat [inn_cis10_coop]

Niski odsetek przedsiębiorstw współpracujących z uniwersytetami, znajdujący się poniżej średniej unijnej, wydaje się

potwierdzać tezę o braku postrzegania przez sektor przedsiębiorstw uczelni wyższych jako partnera w procesie

biznesowym. Polskę charakteryzuje najniższy wśród państw Grupy Wyszehradzkiej poziom współpracy.

Wykres 84. Udział przedsiębiorstw przemysłowych o liczbie pracujących powyżej 249 osób współpracujących

z uczelniami przy wprowadzaniu innowacji w latach 2014–2016 r.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat [inn_cis10_coop]

Z perspektywy potencjału przedsiębiorstw przemysłowych o liczbie pracujących powyżej 249 osób niski odsetek tych

podmiotów współpracujących z sektorem nauki w zakresie wprowadzania innowacji produktowych i procesowych jest

niepokojący. W Polsce 22% takich przedsiębiorstw przemysłowych współpracuje z nauką przy wprowadzaniu

innowacji, podczas gdy w najbardziej innowacyjnych krajach Europy wynik ten plasuje się powyżej 40%, a w Finlandii

osiąga niemal 80%.

Strona 118 z 139

Wykres 85. Wspólne publikacje naukowe (publiczno-prywatne) na milion ludności w 2015 r.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie OECD (2018)

Pod względem wspólnych publikacji naukowych o charakterze publiczno-prywatnym, w przeliczeniu na liczbę

ludności, Polska znajduje się znacznie poniżej średniej Unii Europejskiej. Wyprzedają nas takie kraje jak Węgry,

Czechy czy Słowacja. Niski poziom wspólnych publikacji naukowych jest zjawiskiem niepożądanym, potencjał

sektora nauki na potrzeby przedsiębiorstw wydaje się być niewykorzystywany.

Wykres 86. Dokumenty z polską afiliacją według dziedzin tematycznych w 2017 r. oraz ich udział w ogólnej

liczbie publikacji w danej dziedzinie (w %)

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2019)

Pomimo niskiego poziomu współpracy dane nt. struktury dziedzin tematycznych polskich publikacji naukowych oraz

odsetek badań prowadzonych we współpracy międzynarodowej świadczą o wysokim potencjale naukowym. Znaczna

część polskiego potencjału naukowego mieści się w obszarach, które mogą mieć potencjalnie zastosowanie

komercyjne. Pierwsze 7 dziedzin, jakimi są: medycyna, inżynieria, fizyka i astronomia, materiałoznawstwo,

informatyka, biochemia, genetyka i biologia molekularna oraz chemia, odpowiadają za połowę wszystkich publikacji.

Niektóre z nich, jak np. fizyka i astronomia, materiałoznawstwo i chemia, mają także wysoki współczynnik

umiędzynarodowienia. Wydaje się więc, że w Polsce nie występuje problem braku potencjału naukowego, ale raczej

występują pewne wewnętrzne problemy z jego wykorzystaniem i skomercjalizowaniem.

Strona 119 z 139

Komercjalizacja badań

Polscy badacze i przedsiębiorcy znacznie częściej zgłaszają aplikacje patentowe do krajowych urzędów

patentowych niż europejskich. W 2016 r. w Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej (UP RP) zgłoszonych

zostało 4261 wynalazków, z czego udział województwa mazowieckiego wyniósł 19,9%, śląskiego 11,5%,

a wielkopolskiego 11,0%. Liczba patentów udzielonych przez UP RP w 2016 r. wyniosła 3370 i była o 40,2%

wyższa niż w 2015 r.

Pomimo wysokiej dynamiki liczby zgłoszeń patentowych sytuacja w tym obszarze w Polsce w porównaniu

z innymi krajami UE oraz średnimi wartościami dla UE nadal nie jest korzystna. W 2018 r. liczba aplikacji

patentowych przypadających na 1 mln mieszkańców złożonych w Europejskim Urzędzie Patentowym (EPO,

2018) wynosiła 13,9, podczas gdy dla Holandii wskaźnik ten wyniósł 416,3, Danii 411,4 a Szwecji 403,3. W 2018

r. do Europejskiego Urzędu Patentowego wpłynęły 534 polskie zgłoszenia patentowe, co oznacza znaczny

wzrost w porównaniu z poprzednim rokiem o 19,7%. Jednocześnie towarzyszył temu wzrost liczby przyznanych

patentów – 226, podczas gdy w 2016 r. było ich 180.

Wykres 87. Liczba aplikacji patentowych w przeliczeniu na 1 mln mieszkańców w wybranych krajach UE

w 2018 r.

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych EPO (2019)

Wśród przedsiębiorstw chroniących swoją własność przemysłową w Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej

Polskiej największy udział stanowiły podmioty, które w latach 2017–2019 dokonały zgłoszeń znaków towarowych

(3% przedsiębiorstw przemysłowych oraz 3,6% usługowych wobec odpowiednio 3,7% i 3,5% w latach

2016–2018). Najmniejszy był natomiast odsetek zarówno przedsiębiorstw przemysłowych, które zgłosiły do

ochrony wzory przemysłowe (odpowiednio 1,1%), natomiast usługowych – wzory użytkowe (0,2%). Jeśli chodzi o

wynalazki, z tej formy ochrony własności intelektualnej korzystało 2,9% przedsiębiorstw przemysłowych oraz

0,8% usługowych.

Strona 120 z 139

Rys. 4. Przedsiębiorstwa, które w latach 2016–2018 dokonały zgłoszeń w Urzędzie Patentowym RP (w %)

Przemysł

• znaki towarowe: 4,3%

• wzory użytkowe: 1,4%

• wzory przemysłowe: 1,1%

• wynalazki: 2,9%

Usługi

• znaki towarowe: 3,6%

• wzory użytkowe: 0,2%

• wzory przemysłowe: 0,3%

• wynalazki: 0,8%

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS (2021)

Jednocześnie w rankingach światowych polskie szkolnictwo wyższe zajmuje niskie pozycje. W The World

University Rankings (THE, 2019) pierwsze polskie uczelnie, tj. Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet

Warszawski, znajdują się na pozycjach 601–800. Znacznie gorzej wypadają uczelnie techniczne: pierwsze

znajdują się między ósmą a dziesiątą setką. Czechy mają osiem uczelni na tysiąc pozycji rankingu, z czego

pierwsza uczelnia czeska znajduje się między czwartą a piątą setką.

Tabela 12. Miejsce krajowych uczelni w The World University Rankings

Pozycja

Uczelnie

601–800

Uniwersytet Jagielloński

601–800

Uniwersytet Warszawski

801–1000

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

801–1000

Akademia Górniczo-Hutnicza

801–1000

Politechnika Warszawska

1001+

Uniwersytet Gdański

1001+

Politechnika Gdańska

1001+

Uniwersytet Łódzki

1001+

Politechnika Łódzka

1001+

Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu

1001+

Uniwersytet Śląski w Katowicach

1001+

Politechnika Wrocławska

Źródło: THE (2019)

Strona 121 z 139

Literatura

Eurostat/OECD (2005). Podręcznik Oslo: Zasady gromadzenia i interpretacji danych z zakresu innowacji, Wydanie 4,

polskie wydanie: GUS, Warszawa, Szczecin, 2020

http://www.oecd.org/sti/inno/oslomanualguidelinesforcollectingandinterpretinginnovationdata3rdedition.htm

EPO (2019). Statistics

https://www.epo.org/about-us/annual-reports-statistics/statistics.html

EU (2019a). The European Innovation Scoreboard

http://ec.europa.eu/growth/industry/innovation/facts-figures/scoreboards_en

EU (2019b). The Regional Innovation Scoreboard

http://ec.europa.eu/growth/industry/innovation/facts-figures/regional_en

EU (2018c). EIB Investment Survey 2018/2019

http://www.eib.org/about/economic-research/surveys-data/investment-survey.htm

EU (2018d). COMMISSION STAFF WORKING DOCUMENT Country Report Poland 2018 Accompanying the document

COMMUNICATION FROM THE COMMISSION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE COUNCIL, THE EUROPEAN

CENTRAL BANK AND THE EUROGROUP 2018 European Semester: Assessment of progress on structural reforms,

prevention and correction of macroeconomic imbalances, and results of in-depth reviews under Regulation (EU)

No 1176/2011 {COM(2018) 120 final}

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=COM:2018:120:FIN

EU (2020). EIB Investment Survey 2018/2019

http://www.eib.org/about/economic-research/surveys-data/investment-survey.htm

GII (2018). Global Innovation Index

https://www.globalinnovationindex.org/

GUS (2012). Nauka i technika w 2010 r.

https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/NTS_nauka_i_technika_2010.zip

GUS (2017). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2014-2016

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnoscinnowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2014-2016,2,15.html

GUS (2019). Nauka i technika w 2017 r.

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/nauka-itechnika-w-2017-roku,1,14.html

GUS (2020). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2018-2020

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-itechnika/dzialalnosc-innowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2017-2019,2,18.html

GUS (2019a). Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2016-2018

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-itechnika/dzialalnosc-innowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2016-2018,2,17.html

ING (2017). 3D printing: a threat to global trade

https://www.ingwb.com/media/2088633/3d-printing-report-031017.pdf

Koloch G., Grobelna K., Zakrzewska-Szlichtyng K., Kamiński B., Kaszyński D. (2017). Intensywność wykorzystania

danych w gospodarce a jej rozwój. Analiza diagnostyczna

Strona 122 z 139

https://mc.bip.gov.pl/rok-2017/analiza-diagnostyczna-intesywnosc-wykorzystania-danych-w-gospodarce-a-jejrozwoj.html

Kotler P., de Bes F.T. (2015). Winning at Innovation: The A-to-F Model, Palgrave Macmillan

https://www.palgrave.com/br/book/9780230343436

OECD (2017). AMNE Database – Activity of Multinational Enterprises

http://www.oecd.org/sti/ind/amne.htm

OECD (2018). OECD Economic Surveys POLAND

http://www.oecd.org/economy/poland-economic-snapshot/

OECD (2019). Main Science and Technology Indicators

http://www.oecd.org/sti/msti.htm

Siemens (2018). Smart Industry 2018

https://publikacje.siemens-info.com/webreader/00175-001613-raport-smart-industry-polska-2018/index.html#p=18

Siemens (2019). Smart Industry Poland 2019

https://www.siemens.pl/pool/files/2019_05_smart-industry-polska-2019_raport.pdf

THE – Times Higher Education (2019). The World University Ranking

https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2019/worldranking#!/page/0/length/25/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/stats

Strona 123 z 139

7. Umiędzynarodowienie gospodarki

Globalizacja międzynarodowych relacji gospodarczych zarówno na poziomie samych państw i regionów, jak

i przedsiębiorstw szukających nowych impulsów do rozwoju wymaga nieustannych działań na rzecz

dostosowywania instrumentów polityki gospodarczej do bieżących wyzwań. Postępujące procesy

umiędzynarodawiania poszczególnych gospodarek, widoczne w ostatnich latach w postaci rosnących relacji

wartości eksportu do nominalnego PKB67, wskazują na pozytywne efekty otwierania się państw na szersze

strumienie przepływu towarów i usług. Bardzo często kolejnym etapem budowania trwalszych relacji jest transfer

kapitału w formie bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ), będących ważnym nośnikiem technologii

i wiedzy. Zrównoważony rozwój gospodarczy jest dziś niemożliwy bez aktywnego udziału w światowych

procesach gospodarczych, w tym bez skutecznego korzystania z zalet BIZ.

Rola kapitału zagranicznego

Podmioty z udziałem kapitału zagranicznego stanowią istotny element polskiego systemu gospodarczego.

Zapewniając niemalże 30% miejsc pracy w sektorze przedsiębiorstw oraz generując ponad 35% wartości

dodanej sektora, istotnie wpływają na poziom wydajności całej gospodarki (Eurostat). Relacja ta jest w dużej

mierze efektem skali w wyniku ponoszonych nakładów inwestycyjnych68, stanowiących w dalszej kolejności bazę

dla działań zwiększających efektywność procesów produkcyjnych w obszarze B+R.

Poziom i dynamika pozycji inwestycyjnej netto Polski w zakresie inwestycji bezpośrednich wskazuje,

że gospodarka polska wciąż znajduje się na etapie zwiększonego zapotrzebowania na kapitał zagraniczny. 69

W tym przypadku BIZ istotnie przyczyniają się do zwiększania bazy wytwórczej i efektywności wykorzystania

czynników produkcji, skutkując wzrostem produktywności i konkurencyjności gospodarki, co z kolei przekłada się

na wzrost eksportu, a także dochodów mieszkańców.

Poprawa konkurencyjności gospodarki odbywa się m.in. poprzez powstanie w stosunku do krajowych

producentów i konsumentów efektów spill-over polegających na naturalnym i w znacznej mierze nieodpłatnym

transferze know--how i nowoczesnych rozwiązań organizacyjnych w ramach bieżących kontaktów handlowych

i kooperacji lokalnych firm z filiami zagranicznych koncernów. Na uwagę zasługują profity z lepszego

wykorzystania rodzimych zasobów przez uczestnictwo firm krajowych w klastrach przemysłowych. Przy takim

podejściu lepsze efekty mogą przynieść mniejsze, zaawansowane technologicznie projekty inwestycyjne

z kapitałem zagranicznym, jeśli tylko będą silnie zintegrowane z lokalnym środowiskiem biznesowym i ośrodkami

akademickimi. Inwestorzy zagraniczni są w stanie wykorzystać również potencjał lokalnych przedsiębiorców

i dostawców. Taka aktywizacja lokalnego rynku i kształtowanie współpracy w wybranych regionach i sektorach

w dalszej kolejności wzmocni efekty w skali makroekonomicznej.

System wsparcia napływu BIZ powinien w większym stopniu stymulować zagraniczne podmioty do działalności

innowacyjnej. Bardziej przyjazne warunki do prowadzenia działalności gospodarczej, w tym głównie do

inwestowania, znajdą odzwierciedlenie w poprawie skłonności zagranicznych firm do poszerzania zakresu

działań w obszarze B+R. Jest to szczególnie istotne w przypadku zewnętrznych inwestorów dysponujących

kapitałem, wiedzą i nowoczesnymi technologiami, których doświadczenie jest bezcenne z punktu widzenia

potencjalnych, lokalnych kooperantów. Poprzez różne formy współpracy biznesowej projekty realizowane w tym

67 Według danych MFW (WEO Database – April 2019) w latach 2010–2018 światowy PKB rósł średniorocznie o 3,8%,

podczas gdy wolumen eksportu o 4,9% r/r.

68

Na koniec 2017 r. udział podmiotów z kapitałem zagranicznym zatrudniających ponad 49 osób w nakładach

inwestycyjnych ogółem sektora przedsiębiorstw wyniósł 43,3% (GUS, 2018a).

69 Według danych NBP.

Strona 124 z 139

obszarze mogą być bowiem dla krajowych podmiotów wzorcem do naśladowania, a na dalszym etapie – do

tworzenia i wdrażania własnych rozwiązań o charakterze innowacyjnym.

Proces ten powinien uwzględniać nakreśloną w SOR potrzebę zachowania zrównoważonej struktury wzrostu

gospodarczego Polski. Z jednej strony dotyczy to samej trwałości i stabilności przyrostu PKB, gdzie jest

konieczne położenie większego nacisku na przyciąganie inwestycji do sektorów dysponujących największym

potencjałem pod względem przyrostu wartości dodanej. Z drugiej strony dotyczy to efektywności wykorzystania

kapitału napływającego w formie BIZ. W tym drugim aspekcie kluczowe wydają się m.in. odpowiednie

przygotowanie kapitału ludzkiego i zasobu siły roboczej i samych przedsiębiorstw pod kątem wykorzystania

nowych technologii – trzeba poprawić ucyfrowienie (EC, 2017), wypracować trwałe mechanizmy współpracy na

linii biznes – nauka czy też podjąć działania ukierunkowane na zwiększenie świadomości polskich

przedsiębiorców w zakresie możliwych synergii płynących ze współpracy z zaawansowanymi technologicznie

podmiotami z zagranicy.

Równowaga w zakresie wykorzystania potencjału kapitału zagranicznego powinna obejmować również wymiar

terytorialny. Dane Głównego Urzędu Statystycznego obrazujące regionalny rozkład liczby podmiotów

zagranicznych na 10 tys. mieszkańców wskazują na rosnące dysproporcje w tym zakresie. W badanych okresach

w latach 2003, 2009 i 2017 różnica między wartością analizowanego wskaźnika w 14 województwach a wartością

dla całej Polski regularnie się zmniejsza (rosną dysproporcje). Jedynie w 3 województwach, tj. mazowieckim,

zachodniopomorskim i dolnośląskim, różnica ta wzrosła. Oznacza to, że z roku na rok coraz więcej kapitału

w formie BIZ koncentruje się w regionach zwiększających swoją przewagę w tym zakresie nad pozostałymi.

Wykres 88. Różnica w liczbie podmiotów z kapitałem zagranicznym w poszczególnych województwach

w latach 2003, 2009 i 2017 w odniesieniu do całej Polski (na 10 tys. mieszkańców)

Źródło: Opracowanie MRiT, na podstawie danych GUS

Potrzeba zapewnienia zrównoważonego terytorialnie rozkładu napływu BIZ wynika z faktu znaczącego wpływu

przedsiębiorstw zagranicznych na poziom aktywności gospodarczej w kraju goszczącym. Ich dominująca

koncentracja w najsilniejszych gospodarczo regionach kraju zwiększa różnice w poziomie dochodu per capita,

pogłębiając tym samym dysproporcje rozwojowe między najsilniejszymi a najsłabszymi regionami w Polsce.

Podmioty z kapitałem zagranicznym, z racji znaczącego wpływu na poziom wydajności w całym sektorze

przedsiębiorstw, powinny być ważnym komponentem w procesie stymulowania rozwoju najsłabiej rozwiniętych

regionów. Aktualnie ich rola wydaje się być odwrotna. Zamiast zmniejszać, pogłębiają różnice rozwojowe między

Strona 125 z 139

województwami, co szczególnie widać w rejonie Polski Wschodniej, czyli najmniej zasobnym w podmioty

zagraniczne, w których skala ujemnego odchylenia od wartości dla całego kraju regularnie rośnie.

Z drugiej strony, w latach 2018-2020 widoczne były pozytywne zmiany – wśród przedsiębiorstw przemysłowych

współpracujących w zakresie działalności innowacyjnej największy odsetek w liczbie przedsiębiorstw aktywnych

innowacyjnie odnotowano na terenie województw podlaskiego (36,2%), pomorskiego (27,7%) i śląskiego

(27,5%).70

Poza czerpaniem korzyści z doświadczeń oraz potencjału inwestycyjnego zagranicznych przedsiębiorstw

działających w Polsce umiędzynarodowienie gospodarki w zakresie transferów kapitałowych powinno

uwzględniać również inwestycje polskich podmiotów poza granicami kraju. W tym aspekcie ważne jest, aby

dostęp do instrumentów wsparcia miała cała zbiorowość podmiotów gospodarczych działających w Polsce. Na

szczególną uwagę zasługuje tu sektor MŚP, który dotychczas nie był postrzegany w kategoriach znaczącego

inwestora zagranicznego, choć udział polskich przedsiębiorstw zatrudniających do 250 osób w ogóle

kontrolowanego kapitału zagranicznego przekroczył już 50%.71 Relatywnie większa elastyczność małych

i średnich firm w zakresie dostosowań produktowych, procesów decyzyjnych, zmian organizacyjnych itp. sprawia,

że mogą stanowić one istotne źródło przewag konkurencyjnych dla całej gospodarki. W przypadku kapitałowej

ekspansji zagranicznej elementy te powinny być jednak podparte atrybutami cechującymi duże przedsiębiorstwa,

jak dostęp do kapitału oraz wiedzy, których zapewnienie powinien gwarantować rządowy system wsparcia.

Wykres 89. Struktura grup okrojonych72 pod kontrolą polskiego kapitału w podziale na wielkość

przedsiębiorstw (według liczby zatrudnionych) w latach 2010–2017

Źródło: Opracowanie MR, na podstawie danych GUS

Rola eksportu

Wraz z postępującą globalizacją eksport nabiera coraz większego znaczenia w polityce gospodarczej państwa.

Jest on jednym z kluczowych motorów rozwojowych gospodarek. Pozwala na wzrost produktywności,

71 GUS (2021)

71 Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2017 r., tabl. 13.

72

Część grupy międzynarodowej, dla której jednostką dominującą najwyższego szczebla jest podmiot krajowy. Poza

granicami kraju są zlokalizowane tylko jednostki od niej zależne (bezpośrednio lub pośrednio).

Strona 126 z 139

innowacyjności oraz dobrobytu poprzez specjalizację produkcji i wymianę dóbr z państwami mającymi inne

specjalizacje. Co więcej, specjalizacja jest także wyjściowym warunkiem do osiągnięcia korzyści skali produkcji

(dzięki lepszemu i pełniejszemu wykorzystaniu aparatu produkcyjnego). W wyniku produkcji określonych towarów

zużywa się bowiem mniejszą ilość czynników produkcji w przeliczeniu na jeden wyprodukowany towar i obniża

przeciętny koszt jednostkowy w całej gospodarce. Kraj osiąga tym większe korzyści skali produkcji, im bardziej

jest zaangażowany w wymianę międzynarodową. Działalność eksportowa przyczynia się także do poprawy

jakości oferowanych towarów i usług. Stale rosnąca konkurencja wymusza na podmiotach uczestniczących

w wymianie międzynarodowej stały rozwój m.in. poprzez zwiększenie wydajności, wzrost jakości produktów

i redukcję kosztów.

Korelacja eksportu z rozwojem gospodarczym jest szczególnie widoczna w przypadku rynków najbardziej

otwartych i silnie powiązanych z zagranicą. Jednym z istotnych mierników obrazujących stopień otwartości

i umiędzynarodowienia kraju jest udział obrotów z zagranicą w PKB, który w Polsce w ostatnich latach wyraźnie

się poprawił. Relacja obrotów towarowych do PKB w Polsce w latach 2010–2019 wzrosła z 68,5% do 87,3%

w 2019 r., co jest bardzo dobrym wynikiem, wyraźnie lepszym niż średnio w UE-28 (wzrost o 6,5 pkt. proc. do

63,6%). Biorąc pod uwagę również usługi, wskaźnik ten dla Polski osiągnął w 2019 r. 106,3% wobec 82,0%

w 2010 r. i jednocześnie był o 16 pkt. proc. wyższy niż średni dla UE-28.

Tabela 13. Relacja obrotów towarami i usługami do PKB w wybranych krajach UE (w %)

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

UE-27

79,0

84,7

86,8

86,5

87,8

90,0

89,2

92,7

94,7

95,1

UE-28

76,1

81,5

82,8

82,6

82,9

84,0

84,2

87,9

89,9

90,3

Strefa euro

76,5

82,1

84,2

83,9

85,2

87,8

86,8

90,3

92,2

92,7

Czechy

128,0

137,8

146,5

146,5

157,6

155,2

150,6

150,5

148,0

142,8

Niemcy

79,9

85,2

86,5

85,1

84,6

86,2

84,8

87,4

88,6

88,0

Hiszpania

53,0

58,8

60,9

62,0

63,9

64,2

63,8

66,6

67,5

66,8

Francja

54,9

58,8

59,7

59,8

60,5

61,8

61,1

62,9

64,5

64,6

Włochy

52,0

55,2

55,7

54,8

55,3

56,4

55,3

58,6

60,4

60,0

Węgry

157,3

166,3

165,4

164,2

168,3

167,2

164,3

165,2

163,4

161,3

Niderlandy

131,5

142,5

149,3

149,6

150,1

157,9

148,8

156,0

158,8

156,2

Polska

82,0

87,0

89,3

90,6

93,5

95,4

100,1

104,6

107,4

106,3

Słowacja

154,7

169,1

176,3

181,4

178,2

180,9

184,5

188,1

190,5

184,4

Wielka Brytania

58,5

62,4

61,2

61,2

58,0

56,0

58,2

61,7

63,0

63,4

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Szybko rośnie także relacja samego eksportu towarów i usług w stosunku do PKB w Polsce, tj. w latach

2010–2019 o 15,6 pkt. proc. do 55,5%. Był to wzrost ok. 2-krotnie szybszy niż średni dla całej UE-28.

Jednocześnie należy zauważyć, że relacja eksportu i PKB jest najwyższa w stosunkowo małych gospodarkach

(np. Węgier, Słowacji), znacznie silniej włączonych, na skutek mniejszych korzyści skali produkcji,

w międzynarodową wymianę handlową.

Strona 127 z 139

Wykres 90. Relacja eksportu towarów i usług do PKB w wybranych krajach UE (w %)

100

90

80

70

60

50

40

30

20

10

0

2010

2019

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Zwiększanie udziału eksportu w PKB powoduje, że oddziałuje on coraz silniej na stan polskiej gospodarki.

Na poniższym wykresie pokazano, jak wahania w dynamice eksportu wpływają na PKB. Najlepiej widać to

w kryzysowym roku 2009, kiedy spadek eksportu towarów przełożył się na spowolnienie tempa wzrostu PKB,

oraz w roku 2016, kiedy to wyhamowanie wywozu szło w parze z wolniejszym wzrostem gospodarczym. Z kolei

w 2017 r. notowaliśmy zarówno dynamiczny wzrost eksportu towarów (o ok. 12% w ujęciu EUR), jak i PKB

(4,8%).

Wykres 91. Dynamika eksportu towarów z Polski (w ujęciu EUR) na tle dynamiki PKB w latach 2009–2019

125

120

115

110

105

100

95

90

85

80

2009

2010

2011

2012

2013

PKB

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Eksport

Źródło: Opracowanie MRTiP na podstawie danych GUS

Od lat tempo wzrostu polskich obrotów znacząco przewyższa wzrost w skali globalnej. W latach 2010–2019

średnioroczne tempo wzrostu polskiego eksportu towarów (w ujęciu dolarowym) wyniosło prawie 8%, wobec

5,2% w skali światowej. Efektem było umocnienie roli eksportu z Polski na rynku światowym – w roku 2019 udział

polskiego eksportu towarów w globalnym eksporcie wyniósł 1,4%. Jakkolwiek był to słabszy wynik niż

wysokorozwiniętych krajów starej UE, takich jak Niemcy czy Francja, to naszym wyróżnikiem jest systematyczny

wzrost tego wskaźnika. Zaowocowało to przesunięciem Polski na liście najważniejszych światowych eksporterów

z pozycji 28. w 2010 r. na miejsce 24. w 2019 r.

Strona 128 z 139

Wykres 92. Światowi eksporterzy towarów w 2019 r. (udziały w %)

14

12

10

8

6

4

13,2

8,7

2

Pozycja 24.

7,9

3,8

3,7

3,0

2,9

2,8

2,8

2,5

0

1,4

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Światowej Organizacji Handlu

Inną miarą stopnia internacjonalizacji gospodarki jest liczba podmiotów angażujących się w międzynarodową

wymianę handlową. Niestety pod tym względem nasza gospodarka wypada dosyć słabo. Z szacunków PARP

opartych na danych GUS wynika, że w 2018 r. 4,6% firm działających w Polsce (tj. 98,7 tys.) sprzedawało swoje

wyroby za granicę, a zaledwie 0,97% (20,9 tys.) – usługi.

Ekspansja zagraniczna jest udziałem przede wszystkim dużych firm – 69,6% z nich sprzedaje za granicę towary,

a 62,8% usługi73. Najgorzej pod tym względem wypadają mikroprzedsiębiorstwa, wśród których zaledwie 3,2%

sprzedaje za granicę towary, a 0,38% usługi.

Nieznacznie większe rozmiary umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw widać w imporcie. W 2018 r.

odsetek firm sprowadzających wyroby z zagranicy wyniósł 8,3% (178,9 tys.), a usługi – 1,5% (31,2 tys.).

Podobnie jak w eksporcie najmniejszy odsetek importerów zanotowano wśród podmiotów mikro74.

73 Dane za 2018 r.

74 Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, PARP, Warszawa 2020.

Strona 129 z 139

Wykres 93. Odsetek polskich firm prowadzących działalność eksportową towarów w grupach przedsiębiorstw

według liczby pracujących w roku 2010 i 2018 (w %)

180

160

140

120

69,6

66,3

100

80

60

51,9

47,5

40

20

0

37,8

32,4

3,2

2,0

2010

2018

0-9

10-49

50-249

> 249

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych PARP (2020

Proces ustanawiania swobody przepływu kapitału i swobody zakładania przedsiębiorstw skutkował w gospodarce

polskiej zmianami w sferze mikroekonomicznej. W polskiej gospodarce pojawiła się znacząca grupa firm

z udziałem kapitału zagranicznego, która wywiera wpływ na gospodarkę jako całość oraz na funkcjonowanie

krajowych przedsiębiorstw m.in. poprzez efekty demonstracji75, współpracy z firmami krajowymi i konkurencji.

W rezultacie przedsiębiorstwa z udziałem kapitału zagranicznego odgrywają dominującą rolę w polskim

eksporcie. W dużej mierze jest to związane z koncentracją kapitału zagranicznego w branżach związanych

z produkcją pojazdów, maszyn i elektroniki.

Eksport firm z kapitałem zagranicznym jest powiązany przede wszystkim z opisywaną wcześniej przewagą

konkurencyjną firm zagranicznych nad polskimi firmami. Przy większej produktywności, którą charakteryzują się

firmy zagraniczne, maleje znaczna część kosztów pracy wchodzących pośrednio w cenę produktu (i to pomimo

wyższych płac w firmach z kapitałem zagranicznym). W rezultacie przewaga konkurencyjna na rynku krajowym

przekłada się na przewagę na rynkach międzynarodowych.

Zgodnie z wynikami badań PARP (2020) przedstawionymi w „Raporcie o stanie polskiego sektora małych

i średnich przedsiębiorstw w Polsce” w 2018 r. blisko dwie trzecie (63,4%) wartości całego polskiego eksportu

generowanego przez przedsiębiorstwa o liczbie pracujących powyżej 9 osób pochodzi od tej grupy

przedsiębiorstw, przy czym stanowią jedną trzecią polskich eksporterów (31%; 5,6 tys. podmiotów).

Przeciętny eksporter z udziałem kapitału zagranicznego osiąga prawie cztery razy większe przychody z eksportu

(88,1 mln PLN) niż pozostałe podmioty (23,1 mln PLN). Znaczna część przedsiębiorstw z udziałem kapitału

zagranicznego to większe podmioty: blisko dwie piąte to średnie firmy, a jedna piąta – duże. Firmy te działają

głównie w dwóch sekcjach PKD – połowa z nich w przetwórstwie przemysłowym, a jedna piąta w handlu. Prawie

połowa z nich to eksporterzy wyspecjalizowani.

75 Efekt demonstracji (efekt Veblena, efekt prestiżowy), zwany także paradoksem Veblena, dotyczy dóbr luksusowych

i najbogatszych grup społecznych. Jest to wzrost wielkości popytu na dobra luksusowe mimo wzrostu cen tych dóbr –

firmy z kapitałem zagranicznym najczęściej dostarczają takie dobra.

Strona 130 z 139

Pomimo relatywnie niskiego stopnia powiązania polskich firm z rynkiem międzynarodowym generują one

stosunkowo duży odsetek swoich przychodów z eksportu. Zgodnie z szacunkami PARP w 2018 r. 24,1%

przychodów przedsiębiorstw pochodziło z eksportu towarów, co oznacza wzrost o 6,5 pkt. proc. w stosunku do

2010 r. Najlepsze wyniki w tym zakresie notują duże podmioty, których udział przychodów ze sprzedaży

zagranicznej osiągnął 26,5% w 2018 r., najsłabsze – mikroprzedsiębiorstwa (jedynie 4,9% ich całkowitych

przychodów pochodzi ze sprzedaży towarów za granicę). Biorąc pod uwagę wzrost przychodów z eksportu

w latach 2010–2018, należy stwierdzić, że najszybciej zwiększyły się one wśród przedsiębiorstw zatrudniających

50–249 pracowników (o 5,5 pkt. proc. do 19,2%).

Wykres 94. Udział przychodu z eksportu wyrobów w przychodach firm według liczby pracujących w roku 2010

i 2018 (w %)

70

60

26,5

50

40

>249

21,3

50-249

30

20

19,2

13,7

10-49

0-9

14,5

10

11,1

0

4,5

4,9

2010

2018

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych PARP

W ciągu ostatnich lat jest widoczna stopniowa zmiana modelu rozwoju eksportu w Polsce. Obserwowany jest

spadek udziału dóbr pośrednich (o 2,3 pkt. proc. w latach 2010–2019) w całkowitym eksporcie na rzecz

zwiększenia udziału eksportu zaawansowanych technologii, z tym że ten ostatni wciąż pozostaje na poziomie

zdecydowanie niższym niż średnia w Unii Europejskiej.

Strona 131 z 139

Wykres 95. Udział eksportu półproduktów w całkowitym eksporcie Polski w roku 2010 i 2019 (w %)

100

90

80

70

50,3

52,6

49,7

47,4

2010

2019

60

50

40

30

20

10

0

dobra pośrednie

pozostałe

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

Tendencję spadkową wykazuje także wskaźnik dotyczący udziału półproduktów w naszym całkowitym imporcie,

zmniejszył się on z 59,6% w 2010 r. do 55,1% w 2019 r. Jest to korzystne zjawisko, gdyż z jednej strony

świadczy o mniejszej zależności naszej gospodarki od importu komponentów z zagranicy, z drugiej natomiast

o wzroście udziału w przywozie dóbr konsumpcyjnych, co może wynikać ze wzrostu zamożności społeczeństwa.

Jednocześnie znaczący udział półproduktów w całkowitych obrotach zagranicznych świadczy o fragmentaryzacji

produkcji w ramach globalnych łańcuchów wartości (Global Value Chain – GVC) i silnych powiązań

gospodarczych między krajami. Obecnie ciężko sobie wyobrazić, żeby jakaś gospodarka pozostawała poza GVC.

Partycypacja w nich jest pochodną postępującej globalizacji, digitalizacji i fragmentaryzacji produkcji. Dzisiaj

każdy samochód, samolot czy pociąg składa się z elementów tworzonych na całym świecie, a zamiast

klasycznych fabryk prowadzi się montownie.

Strona 132 z 139

Wykres 96. Poziom76 zintegrowania Polski z międzynarodowymi sieciami produkcyjnymi w latach 2005–2015

50

44,7

48,1

40

30

26,6

24,7

20

10

0

21,5

20,0

2005

2015

zagraniczna VA w krajowym eksporcie

krajowa VA w eksporcie innych krajów

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych OECD/WTO (2018)

W 2015 r. ok. 48% eksportu Polski było realizowane w ramach GVC, czyli o ok. 3,5 pkt. proc. więcej niż w 2005 r.

Oznacza to, że Polska jest coraz bardziej aktywnym podmiotem procesów umiędzynarodowienia produkcji.

W okresie 2005–2015 szybciej rósł udział zagranicznej wartości dodanej w naszym eksporcie (o 1,9 pkt. proc. do

26,6%) niż krajowej wartości dodanej w eksporcie innych krajów (o 1,5 pkt. proc. do 21,5% w 2015 r.). Choć

różnica ta była niewielka, to jednak świadczy o tym, że Polska jest bardziej atrakcyjna jako miejsce przetwarzania

półproduktów (co jest rezultatem m.in. względnie niskich kosztów pracy) niż jako producent i eksporter

półproduktów, wchodzących następnie w skład bardziej złożonych produktów kierowanych na eksport.

Systematyczne zwiększanie udziału zagranicznej wartości dodanej w naszym eksporcie oznacza jednocześnie

spadek udziału w nim krajowej wartości dodanej. Świadczy to o odnoszeniu przez nasze przedsiębiorstwa

stosunkowo niewielkich korzyści z uczestnictwa w GVC. Wynika to z tego, że nasi przedsiębiorcy zazwyczaj

partycypują w środkowej części łańcucha, czyli tej, w której wytwarza się najmniej wartości dodanej (jest to faza

produkcyjna), czemu towarzyszy wysoka importochłonność produkcji i eksportu. Najbardziej wartościowa

(zyskowna) jest początkowa (działalność B+R, projektowanie) oraz końcowa (marketing, reklama, dystrybucja)

część łańcucha. Ważne, aby polskie przedsiębiorstwa sukcesywnie przesunęły się do bardziej wartościowych

ogniw. Niezbędnym warunkiem w osiągnięciu tego są skuteczna działalność innowacyjna, ukierunkowana na

tworzenie nowoczesnych produktów i usług oraz nieustanne poszukiwanie nowych rozwiązań, które odpowiadają

na zmieniające się potrzeby klientów.

Polski handel zagraniczny ma charakter wewnątrzgałęziowy, co oznacza, że w eksporcie i imporcie

najważniejsze znaczenie mają te same produkty, tj. wyroby elektromaszynowe i produkty przemysłu

chemicznego. Bardziej szczegółową strukturę przedmiotową naszego eksportu przedstawiono na poniższym

wykresie. Jak widać, 5 pozycji towarowych odpowiada za ok. 47% całkowitego eksportu z Polski, a dominujące

znaczenie mają maszyny i urządzenia mechaniczne i elektryczne i ich części i akcesoria (ok. ¼ całkowitego

eksportu) oraz pojazdy i ich akcesoria (ok. 11%).

76

Wskaźnik obliczony na podstawie sumy udziału zagranicznej wartości dodanej w krajowym eksporcie (backward

participation) oraz udziału krajowej wartości dodanej w eksporcie innych krajów (forward participation).

Strona 133 z 139

Polskie meble z sukcesem podbijają globalny rynek. Według danych OIGPM w roku 2019 zajmowaliśmy 2.

miejsce na świecie (za Chinami, a przed Niemcami i Włochami) pod względem wartości wyeksportowanych

mebli.

Wykres 97. Pozycje towarowe (CN2) o największym udziale w polskim eksporcie w 2019 r. (w %)

kotły, maszyny i urządzenia

mechaniczne oraz ich części

pojazdy oraz ich części i akcesoria

14%

11%

53%

11%

5%

6%

maszyny i urządzenia elektryczne

oraz ich części

meble, pościel, materace, lampy,

reklamy świetlne, budynki

prefabrykowane

tworzywa sztuczne i artykuły z nich

pozostałe

Źródło: Opracowanie MRTiP na podstawie danych GUS

We współczesnej gospodarce globalnej znaczenie międzynarodowego handlu towarami zaawansowanymi

technologicznie wykazuje tendencję rosnącą. Obroty handlowe towarami high-tech w Unii Europejskiej,

zidentyfikowane według klasyfikacji SITC Rev. 4, są podzielone na dziewięć grup (vide rysunek poniżej). Sektor

high-tech odgrywa istotną rolę w Unii Europejskiej, jednak jego udział w wymianie handlowej państw

członkowskich różni się. Dokładniejszy wgląd w strukturę przedmiotową polskiego eksportu pozwala zauważyć,

że na tle Unii Europejskiej Polska jest krajem o relatywnie niewielkim udziale towarów wysokiej techniki

w całkowitym eksporcie.

Według danych Eurostat w Unii Europejskiej funkcjonowało ponad 46 tys. przedsiębiorstw w obszarze przemysłu

wysokiej technologii. Cztery państwa członkowskie – Niemcy, Wielka Brytania, Włochy oraz Polska –

odpowiadały za ok. 53% sektora high-tech Unii Europejskiej. Towary zaawansowane technologicznie są

przedmiotem wymiany handlowej zarówno na jednolitym rynku, jak i z krajami spoza Unii Europejskiej, a ponad

połowa transakcji sprzedaży i nabycia towarów high-tech była realizowana pomiędzy partnerami z krajów

członkowskich.

Strona 134 z 139

Rys. 5. Grupy towarów wysoko przetworzonych według klasyfikacji SITC Rev. 4

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie Eurostat

W 2018 r. towary wysokiej techniki odpowiadały za ok. 18% wartości całkowitego unijnego eksportu. Najwyższy

ich udział odnotowano w Irlandii (34,7%), na Malcie (25,6%), w Niderlandach (21,3%) oraz we Francji (20,5%),

natomiast najniższy w Portugalii (4%), Grecji (4,5%) oraz Hiszpanii (5,5%), w Polsce zaś odpowiadały za 8,4%

eksportu. Dwie grupy towarów, tj. sprzęt lotniczy oraz środki farmaceutyczne, odpowiadały za 49% unijnego

eksportu tej kategorii towarów. Następnie elektronika i komunikacja oraz aparatura badawczo-naukowa stanowiły

36% tego eksportu, pozostałe zaś pięć grup towarów – komputery i maszyny biurowe, chemikalia, maszyny

elektryczne, maszyny nieelektryczne oraz uzbrojenie stanowiły ok. 16% eksportu.

40

2008

2018

Słowenia

45

Luksemburg

Wykres 98. Udział towarów high-tech w eksporcie ogółem państw członkowskich UE w 2008 i 2018 r. (w %)

35

30

25

20

15

10

5

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie wstępnych danych Eurostat

Strona 135 z 139

Grecja

Portugalia

Hiszpania

Bułgaria

Finlandia

Włochy

Litwa

Chorwacja

Polska

Rumunia

Cypr

Dania

Belgia

Słowacja

Łotwa

Estonia

Szwecja

Austria

Węgry

Niemcy

Czechy

Wlk. Brytania

Francja

Malta

Niderlandy

Irlandia

Mapa 8. Udział eksportu towarów high-tech w eksporcie ogółem państw członkowskich UE-28 w 2018 r. (w %)

LEGENDA

0,8 < 4,2

4,3 < 6,8

6,9 < 8,4

8,5 < 11,2

11,3 < 16,4

16,5 <

Brak danych

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat

W ujęciu wartościowym Niemcy były unijnym liderem eksportującym najwięcej towarów high-tech (ok. 200 mld

EUR w 2018 r.), na kolejnych miejscach znalazły się Niderlandy (130 mld EUR), Francja (10 mld EUR) oraz

Wielka Brytania (69 mld EUR). Polska w tym zestawieniu znalazła się na 10. pozycji z wynikiem ponad 18,5 mld

EUR (pomiędzy Austrią a Węgrami). Spośród państw członkowskich Unii Europejskiej tylko pięć krajów

odnotowało nadwyżkę w handlu towarami wysokoprzetworzonymi; były to Belgia, Niemcy, Irlandia, Francja oraz

Holandia.

Według danych GUS w 2019 r. towary wysokiej techniki odpowiadały za 8,6% całkowitego polskiego eksportu,

z kolei w całkowitym imporcie – 12,3%. Wartość wywozu tych towarów wyniosła ok. 20,7 mld EUR i była wyższa

o 10,9% od poziomu sprzed roku. Głównymi polskimi odbiorcami tej grupy towarów były Niemcy (25,1% udziału),

USA (10,8%), Niderlandy (7,9%), Wielka Brytania (7,5%) oraz Francja (5,8%). Import towarów wysokiej techniki

do Polski wyniósł ok. 29,1 mld EUR i był wyższy o 8,6% niż przed rokiem. Najwięcej towarów pochodziło z Chin

(26,4%), Niemiec (15,2%), USA (10%), Niderlandów (6,8%) i Wietnamu (3,8%).

Strona 136 z 139

Wykres 99. Udział eksportu wyrobów zaawansowanych technologicznie w całkowitym eksporcie z Polski (w %)

10

8

6

4

6,0

2

0

2010

5,1

2011

6,0

2012

6,7

2013

7,9

2014

8,5

8,5

8,5

8,3

8,7

2015

2016

2017

2018

2019

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych GUS

Wśród towarów wysokiej techniki, dominujące znaczenie w 2019 r. miały













różne maszyny cyfrowe do automatycznego przetwarzania danych (17%),

części silników turboodrzutowych i turbośmigłowych (10,9%),

maszyny do odbioru, konwersji i transmisji, regeneracji głosu, obrazu lub innych danych (4,5%),

aparaty słuchowe, z wyłączeniem części i akcesoriów (4,3%),

tablice, szafy i podobne zestawy aparatów do elektrycznego sterowania lub rozdziału energii elektrycznej

(3,8%),

telefony dla sieci komórkowych lub dla innych sieci bezprzewodowych (3,6%).

Cechą charakterystyczną polskiego eksportu jest także silna koncentracja na rynkach państw UE-28, co

powoduje, że w dużym stopniu jego wyniki są uzależnione od wahań koniunkturalnych gospodarek unijnych.

W 2019 r. do Unii Europejskiej trafiło 80% całkowitego wywozu z Polski, w tym do Niemiec 27,7%, Czech

6,1%, Wielkiej Brytanii 6% i Francji 5,9%. Na liście 10 najważniejszych odbiorców towarów z Polski w 2019 r.

znalazły się jedynie dwa rynki spoza Unii Europejskiej, tj. Rosja (na miejscu 7., z udziałem 3,1%) oraz USA (na

pozycji 8., z udziałem 2,8%).

Niezależnie od wagi państw Unii Europejskiej w polskim eksporcie, wzorując się na wysoko rozwiniętych krajach

unijnych, takich jak np. Niemcy, Francja czy Wielka Brytania, należy dążyć do większej dywersyfikacji

geograficznej naszego eksportu. Nasze przedsiębiorstwa, przy wsparciu państwa, powinny wzmacniać

aktywność na perspektywicznych rynkach – azjatyckim, afrykańskim i amerykańskim, które często notują

znacznie wyższe wskaźniki wzrostu PKB i obrotów handlowych (w tym importu) niż rynki unijne oraz mają

jeszcze niezagospodarowany potencjał popytu wewnętrznego.

Strona 137 z 139

Wykres 100. Udział eksportu do UE w całkowitym eksporcie wybranych rynków unijnych w 2018 r. (w %)

100

15,6

18,2

90

19,6

27,2

28,6

33,8

80

41,0

41,0

43,7

52,9

70

60

50

40

84,4

81,8

80,4

30

72,8

71,4

66,2

59,0

20

59,0

56,3

47,1

10

0

Czechy

Węgry

Polska

Belgia Austria Hiszpania Francja Niemcy Włochy Wlk.

Brytania

do UE

do reszty świata

Źródło: Opracowanie MRiT na podstawie danych Eurostat (2019), dla Polski dane GUS (2019d)

Podsumowując, eksport jest ważną częścią gospodarki państwa. Pozwala na głębszą integrację z gospodarką

światową oraz przyczynia się do poprawy pozycji w globalnym łańcuchu wartości, stymulując procesy rozwojowe

na rynku krajowym.

Proponowanymi działaniami, jakie powinny być podjęte w tym obszarze, są wsparcie produkcji i eksportu

towarów najbardziej zaawansowanych technologicznie oraz wsparcie internacjonalizacji MSP, w tym rozwijanie

bardziej zaawansowanych form współpracy z zagranicą (tak żeby nie koncentrowała się ona jedynie na eksporcie

i imporcie). W skutecznej ekspansji zagranicznej naszych firm istotna jest także promocja Polski oraz polskich

towarów na rynkach zagranicznych w celu zwiększenia rozpoznawalności tych towarów. Obecnie zbyt duża

część polskich produktów trafia na rynki zagraniczne pod marką innego kraju albo jako jedynie półprodukty, które

są elementami innych zagranicznych towarów. Aby zmniejszyć zależność wyników polskiego eksportu od sytuacji

gospodarczej państw Unii Europejskiej, należy dążyć do większej dywersyfikacji kierunków eksportowych

polskich firm.

Strona 138 z 139

Literatura

EC (2017). Digital Economy and Society Index

https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/desi

GUS (2018a). Bank danych lokalnych, Podgrupa: Nakłady inwestycyjne w spółkach z udziałem kapitału zagranicznego

w stosunku do nakładów inwestycyjnych ogółem

https://bdl.stat.gov.pl/BDL/metadane/cechy/3450

GUS (2018b). Bank danych lokalnych, Podgrupa: Podmioty z udziałem kapitału zagranicznego na 10 tys.

mieszkańców

https://bdl.stat.gov.pl/BDL/metadane/cechy/3407

GUS (2018c). Działalność podmiotów posiadających jednostki zagraniczne w 2016 roku

http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/podmioty-gospodarcze-wyniki-finansowe/przedsiebiorstwaniefinansowe/dzialalnosc-podmiotow-posiadajacych-jednostki-zagraniczne-w-2016-roku,5,9.html

GUS (2020).2021) Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2018-2020

https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnoscinnowacyjna-przedsiebiorstw-w-latach-2018-2020,2,20.html

GUS (2021d). Handel Zagraniczny

http://swaid.stat.gov.pl/SitePagesDBW/HandelZagraniczny.aspx

PARP (2014). Ewaluacja potencjału eksportowego przedsiębiorstw w Polsce, Warszawa

http://www.parp.gov.pl/publikacje/ebook/553

PARP (2020). Raport o stanie polskiego sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, Warszawa

https://www.parp.gov.pl/storage/publications/pdf/ROSS-2020_30_06.pdf WTO (2019).

WTO, Statystyki dotyczące wartości dodanej

https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/miwi_e/countryprofiles_e.htm

WTO (2020). Trade statistics and outlook

https://www.wto.org/english/news_e/pres20_e/pr855_e.pdf

Strona 139 z 139

§ 2. Traci moc uchwała nr 7 Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 2013 r. w sprawie Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020” (M.P. poz. 73).

Załącznik do uchwały nr 154 Rady Ministrów

z dnia 12 lipca 2022 r. (M.P. poz. 926)

Strategia produktywności 2030

czerwiec 2022 r.

Spis treści

Wstęp ......................................................................................................................................................................... 4

Kilka słów o produktywności....................................................................................................................................... 6

Globalne makrotrendy ................................................................................................................................................ 7

Skutki pandemii COVID-19 ........................................................................................................................................ 8

Wymiar terytorialny Strategii ...................................................................................................................................... 9

I.

Zasoby naturalne ......................................................................................................................................................... 11

Kierunek interwencji I.1. Optymalizacja gospodarowania surowcami, w szczególności nieodnawialnymi,

z uwzględnieniem ich jakości, wartości i możliwości wielokrotnego użycia .................................................................... 13

Kierunek interwencji I.2. Ekoinnowacje........................................................................................................................... 17

Projekty strategiczne ...................................................................................................................................................... 19

II. Praca i kapitał ludzki .................................................................................................................................................... 20

Kierunek interwencji II.1. Dostosowanie kompetencji do wyzwań przyszłości ................................................................ 21

Kierunek interwencji II.2. Rozwój nowoczesnego uczenia się przez całe życie .............................................................. 24

Projekty strategiczne ...................................................................................................................................................... 26

III. Inwestycje .................................................................................................................................................................... 28

Kierunek interwencji III.1. Zwiększenie inwestycji prywatnych........................................................................................ 29

Kierunek interwencji III.2. Transformacja cyfrowa przedsiębiorstw ................................................................................. 38

Projekty strategiczne ...................................................................................................................................................... 41

IV. Organizacja i instytucje ................................................................................................................................................ 42

Kierunek interwencji IV.1. Poprawa funkcjonowania instytucji publicznych na rzecz wzmocnienia wzrostu

gospodarczego ............................................................................................................................................................... 43

Kierunek interwencji IV.2. Poprawa funkcjonowania instytucji prywatnych na rzecz budowy zaufania i kooperacji ....... 47

Projekty strategiczne ...................................................................................................................................................... 51

V. Wiedza ......................................................................................................................................................................... 52

Kierunek interwencji V.1. Wzmocnienie procesu generowania wiedzy i technologii ....................................................... 53

Kierunek interwencji V.2. Poprawa procesu dyfuzji wiedzy ............................................................................................ 57

Projekty strategiczne ...................................................................................................................................................... 59

VI. Dane ............................................................................................................................................................................ 60

Kierunek interwencji VI.1. Zwiększenie otwartości i wykorzystania danych .................................................................... 60

Kierunek interwencji VI.2. Rozwój technologii sztucznej inteligencji i wdrażanie ich w kluczowych obszarach gospodarki

........................................................................................................................................................................................ 65

Kierunek interwencji VI.3. Powszechny dostęp do infrastruktury szybkiej i niezawodnej transmisji danych ................... 67

Projekty strategiczne ...................................................................................................................................................... 67

VII. Umiędzynarodowienie .................................................................................................................................................. 69

Kierunek interwencji VII.1. Ekspansja zagraniczna ........................................................................................................ 69

Kierunek interwencji VII.2. Budowa marki polskiej gospodarki ....................................................................................... 71

Projekty strategiczne ...................................................................................................................................................... 72

System wdrażania ...................................................................................................................................................... 74

System sprawozdawczości, monitorowania i ewaluacji.............................................................................................. 78

Ramy finansowe ......................................................................................................................................................... 82

Harmonogram wdrażania ........................................................................................................................................... 84

Wykaz skrótów ........................................................................................................................................................... 86

Wstęp

„Strategia produktywności 2030” (dalej Strategia), zgodna ze średniookresową strategią rozwoju kraju, jest aktualizacją,

uzupełnieniem i rozwinięciem obowiązującej do 2020 r. Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna

Polska 2020” (dalej SIEG) w zakresie nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy i innowacyjnych technologiach

cyfrowych, przy jednoczesnym wykorzystaniu przewag i uwzględnieniu ograniczeń wynikających z naturalnych

uwarunkowań kraju. Biorąc pod uwagę dotychczasowe doświadczenia wynikające z realizacji SIEG, uznano,

że innowacyjność i efektywność nie stanowią samoistnych celów strategicznych, a jedynie narzędzia ich realizacji.

Za nadrzędne wyzwanie rozwojowe Polski w obszarze gospodarczym uznano sukcesywne zwiększanie produktywności –

zarówno pracy, jak i pozostałych czynników produkcji. Jednocześnie przyjęto, iż wyzwanie to musi być postrzegane

w szerszym kontekście globalnych makrotrendów i wyzwań rozwojowych. Wzrost produktywności ma prowadzić do

wzrostu wartości dodanej tworzonej w polskiej gospodarce oraz wzrostu wydajności, eliminującej wąskie gardło, jakim

zaczyna być brak wykwalifikowanych kadr. Przyjmując powyższe, cel główny Strategii został określony jako

progresywny, zrównoważony (podtrzymywalny 1 ) i inkluzywny 2 wzrost produktywności oparty na wykorzystaniu wiedzy

oraz nowych technologii, zwłaszcza cyfrowych. Następnie zostały określone cele szczegółowe w każdym z obszarów

Strategii, które prowadzą do osiągnięcia celu głównego.

Tabela 1. Lista celów Strategii

Cel główny Strategii Produktywności

Progresywny, zrównoważony i inkluzywny wzrost produktywności oparty na wykorzystaniu wiedzy oraz nowych

technologii, zwłaszcza cyfrowych

Obszar

I. Zasoby naturalne

II. Praca i kapitał ludzki

III. Inwestycje (kapitał

trwały i finansowy)

IV. Organizacja i instytucje

Cele szczegółowe



Wzrost wydajności surowcowej gospodarki



Wzrost wykorzystania surowców odnawialnych i biomasy w gospodarce



Rozwój nowoczesnego uczenia się przez całe życie



Przygotowanie kompetentnych kadr na potrzeby scyfryzowanej gospodarki



Trwałe zwiększenie stopy inwestycji prywatnych



Automatyzacja, robotyzacja i cyfryzacja przedsiębiorstw



Podniesienie jakości zarządzania w przedsiębiorstwach i instytucjach publicznych

(zwłaszcza w administracji publicznej)

1 Rozwój podtrzymywalny (ang. sustainable) to taki, który nie konsumuje własnych podstaw, zachowując zdolność do długotrwałego występowania.

2 Rozwój inkluzywny (ang. inclusive) to taki rozwój, w którym nie wyklucza się żadnej grupy społecznej.



Stymulowanie mechanizmów współpracy pomiędzy podmiotami gospodarczymi

V. Wiedza



Wzrost intensywności wykorzystania wiedzy i technologii w gospodarce

VI. Dane



Rozwój algorytmicznej gospodarki opartej na danych



Zwiększenie liczby eksporterów oraz wartości eksportu, w szczególności na rynki

pozaeuropejskie



Zwiększenie eksportu towarów w obszarze wysokich technologii i kanałami ecommerce

VII. Umiędzynarodowienie

Realizacja powyższych celów musi odbywać się w otoczeniu i przy wzmocnieniu mechanizmów rynkowych. Działalność

państwa nie jest w stanie zastąpić oddolnej przedsiębiorczości, odpowiadającej na zapotrzebowanie konsumentów, może

jednak ją wspierać dzięki tworzeniu przyjaznego otoczenia prawnego, dostarczaniu dóbr publicznych, rozwojowi

kapitału ludzkiego i społecznego oraz stymulowaniu tych rynków, które pozytywnie wpływają na całą gospodarkę

(np. rynek kapitałowy czy rynek na wiedzę i technologie). Podstawą dla uwolnienia dodatkowego potencjału

przedsiębiorstw powinny stać się szeroka deregulacja i zapewnienie prostoty, jednoznaczności oraz trwałości prawa

gospodarczego.

Uznając swoje ograniczenia, administracja publiczna przy projektowaniu szczegółowych polityk powinna bazować na

wiedzy i oczekiwaniach sektora prywatnego. Tym samym większego znaczenia powinien nabrać dialog społeczny

z organizacjami pracodawców i pracowników (m.in. w ramach Rady Dialogu Społecznego), a także z nauką i trzecim

sektorem. Pomocne w tym zadaniu będą różnego rodzaju instytucje otoczenia biznesu, będące strefą dialogu

przedsiębiorców, naukowców, agencji rządowych, samorządu terytorialnego i stowarzyszeń.

Szczególną rolę we wzroście produktywności przypisano rozwojowi przemysłu i polityce przemysłowej. Jest to związane

ze zdolnością tego sektora do absorpcji nowych technologii, stymulowania innowacji i skalowania produkcji. Polityka

przemysłowa będzie odpowiadać również na wyzwania z zakresu ograniczenia emisji gazów cieplarnianych i modernizacji

systemu energetycznego. Uwzględnienie celów klimatycznych w polityce przemysłowej – oprócz wymiaru społecznego –

pozwoli na ograniczenie ryzyka uwięzienia własnych firm w schyłkowych niszach technologicznych, a tym samym

utracenia potencjału eksportowego przemysłu krajowego, np. maszynowego, chemicznego czy materiałowego.

Wyzwania społeczne polityki przemysłowej powinny być postrzegane nie tylko przez pryzmat oddziaływania na

środowisko oraz wpływu tego oddziaływania na zdrowie i dobrostan społeczny, ale także m.in. w kontekście wewnętrznej

organizacji i zarządzania działalnością przedsiębiorstwa, z uwzględnieniem zmian demograficznych oraz dostosowywania

produktów i usług do zmieniających się potrzeb związanych z rosnącą świadomością konsumencką.

W kontekście polityki innowacyjności Strategia mierzy się z barierami innowacyjności polskiej gospodarki, którymi są

mała zdolność absorpcyjna firm w zakresie innowacji wynikająca z niewielkiej skali działalności firm, awersja do ryzyka,

niechęć do współpracy, brak świadomości w zakresie transformacji cyfrowej i zielonej, niewystarczający dostęp i jakość

danych, deficyt umiejętności specjalistycznych w zakresie zarządzania innowacjami i ekoprojektowania oraz niski popyt

publiczny na innowacje.

Strategia w sposób kompleksowy odnosi się do obszaru gospodarki. Tym samym może być uważana za szczegółową

strategię rozwoju gospodarczego kraju. Do strategii szczególnie powiązanych horyzontalnie ze Strategią należy zaliczyć

przede wszystkim Strategię Rozwoju Kapitału Ludzkiego, zaś punkty styczne ze „Strategią produktywności 2030” mają

m.in. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego, Polityka dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od 2020 roku,

Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030, Polityka energetyczna Polski do 2040 r. oraz Polityka Ekologiczna Państwa, a

także Polityka Surowcowa Państwa.

załącznik nr 2 do Strategii, natomiast szczegółowe informacje dotyczące powiązań pomiędzy zapisami i działaniami

przewidzianymi w Strategii a kryteriami oceny wypełnienia warunku dotyczących inteligentnych specjalizacji

w perspektywie finansowej UE na lata 2021–2027 zostały określone w załączniku nr 3. Dotychczasowe działania

koordynacyjne pomiędzy poziomami krajowym i regionalnym były ukierunkowane na współpracę administracji publicznej

w zakresie wymiany danych i informacji nt. działań prowadzonych w obszarze procesu przedsiębiorczego odkrywania

(definiowanie wyłaniających się specjalizacji, nowych potencjałów rozwojowych) oraz monitorowania inteligentnych

specjalizacji (obserwacja realizacji założeń koncepcji inteligentnych specjalizacji, znoszenie barier rozwojowych) w celu

zapewnienia spójności działań na poziomach krajowym i regionalnym w obszarze innowacyjności, zwiększając efekt skali

inwestycji, a także w celu uniknięcia podwójnego wydatkowania środków na te same działania. W ramach monitorowania

KIS i RIS opracowano interaktywne narzędzie SmartRadar, które ma na celu agregację, wizualizację oraz porównywanie

krajowych i zagranicznych danych statystycznych oraz danych projektowych (programy operacyjne perspektywy

finansowej 2014–2020 oraz 2021–2027) w zakresie KIS i RIS. Równie istotnymi elementami współpracy na linii kraj –

region są działania w obszarze procesu przedsiębiorczego odkrywania, zmierzającego do wyłaniania priorytetów

w obszarze B+R+I, ich weryfikacji i aktualizacji oraz zapewnienia aktywnego udziału przedsiębiorców, przedstawicieli

jednostek naukowych, Instytucji Otoczenia Biznesu czy organizacji pozarządowych w tym procesie. Działania te obejmują

współpracę grup roboczych poziomu krajowego i regionalnego, a także współpracę w ramach grup fokusowych smart

labs i wypracowywanych w ich ramach Biznesowych Map Technologicznych (ang. BTR – Business Technology

Roadmap).

Współpraca Ministerstwa Rozwoju i Technologii oraz urzędów marszałkowskich odbywa się aktualnie na podstawie

wypracowanego modelu współpracy z każdym z regionów, a także w ramach Grupy Konsultacyjnej ds. KIS (inicjatywa

krajowa) oraz Regionalnego Forum Inteligentnych Specjalizacji przy Konwencie Marszałków (inicjatywa regionalna).

Kolejnym krokiem we współpracy poziomu krajowego i regionalnego w obszarze inteligentnych specjalizacji jest dążenie

do zwiększenia zaangażowania polskich podmiotów w inicjatywy międzynarodowe w obszarach inteligentnych

specjalizacji. W związku z powyższym proponuje się podejmowanie działań zmierzających do





zwiększenia zaangażowania polskich podmiotów w inicjatywy unijne w obszarach inteligentnych

specjalizacji, m.in. w Partnerstwa Tematyczne S3 przy KE, Interreg, KICs (ang. Knowledge Innovation

Community), partnerstwa tematyczne w ramach Horyzontu Europa w celu poszukiwania obszarów

zainteresowania dla wspólnych projektów innowacyjnych finansowanych z dostępnych źródeł zaangażowanych

krajów, które przyczynią się do poprawy konkurencyjności makroregionu na rynku globalnym – obejmujących

działania animacyjne, doradcze, wspierające logistykę współpracy,

tworzenia project pipeline poziomu krajowego i regionalnego, polegającego na wypracowywaniu wspólnych

przedsięwzięć, wpisujących się w krajowe i regionalne inteligentne specjalizacje, finansowanych ze środków

szczebla centralnego i regionalnego – wspólne projekty pozwolą na realizację priorytetów kraju i regionu

w obszarach strategicznych, zapewniając przy tym spójność i efektywność podejmowanych działań.

Szczegółowy opis systemu Krajowej Inteligentnej Specjalizacji znajduje się w załączniku nr 2 „Krajowa inteligentna

specjalizacja (KIS) – aktualizacja 2022 r.”.

IV.1.3. Aktywna polityka sektorowa

Nowy model rozwoju Polski zakłada uzupełnienie myślenia horyzontalnego o podejście selektywne wyrażone w aktywnej

polityce sektorowej. Rozwój nowych modeli biznesowych oraz interwencje w branżach tracących swoje przewagi

komparatywne jest wyzwaniem, które wymaga szeregu celnych i punktowych działań. Stanowią one nową filozofię

interwencji publicznej, która będzie rozwijana w perspektywie obowiązywania Strategii.

Najbliższym wyzwaniem dla polityki sektorowej jest dostosowanie otoczenia regulacyjnego oraz zaplanowanie programów

wsparcia dla sektorów dotkniętych kryzysem wywołanym pandemią COVID-19. Stopień i sposób oddziaływania pandemii

na działalność gospodarczą różni się w zależności od sektora przemysłu, co sprawia, że potrzebne są rozwiązania „szyte

na miarę” dla branż przemysłowych. Określenie ich potrzeb i projektowanie działań powinno odbywać się w dialogu

z przedstawicielami sektora i odpowiadać na aktualne wyzwania przemysłu.

Należy określić kryteria doboru branż strategicznych, uznanych przez państwo za kluczowe dla rozwoju gospodarczego

i technologicznego. Branże te powinny charakteryzować się m.in. silnymi efektami zewnętrznymi, które pozytywnie

oddziałują na całą gospodarkę – np. poprzez transfer wiedzy, współpracę klastrową, rozwój branż powiązanych czy

działalność B+R przesuwającą granicę technologiczną.

Wśród instrumentów polityki przemysłowej, obok deregulacji, agend badawczych, programów rozwoju kompetencji czy

polityki zakupowej, znajdzie się również kontrakt branżowy, będący porozumieniem pomiędzy podmiotami sektora

publicznego a reprezentacją przedsiębiorców jednej branży.

Przedsiębiorstwa budują swoją konkurencyjność w ramach pewnego otoczenia rynkowego i prawnego, które można

nazwać ekosystemem branżowym. W jego skład wchodzą m.in. instytucje formalne i nieformalne, rynek pracy i system

edukacji na potrzeby branży, a do tego konkurencja krajowa i międzynarodowa, kluczowe technologie oraz zasoby

komplementarne. Aby poznać rzeczywiste bariery rozwoju branży, należy dokonać szczegółowej diagnozy

ekosystemu. W ramach identyfikacji ekosystemów zostanie ustanowiona forma stałego dialogu z przedsiębiorcami

oraz zostanie rozwinięty program eksperckich analiz w zakresie identyfikacji barier rozwojowych wybranych

ekosystemów, ich potencjałów, wyzwań, trendów światowych oraz nisz rynkowych, których zaadresowanie może

znacząco i pozytywnie wpłynąć na konkurencyjność polskiej gospodarki. Dzięki nim możliwe będzie podniesienie jakości

interwencji publicznej, zgodnej z potrzebami określonymi przez sektor prywatny.

IV.1.4. Rozwój ekosystemu wsparcia start-upów w Polsce

Program Start in Poland skupił rozproszone wcześniej instrumenty ukierunkowane na stworzenie ekosystemu

sprzyjającego rozwojowi start-upów w Polsce. Program, oprócz podstawowego celu, jakim jest wsparcie polskich startupów na każdym etapie ich rozwoju, ma także mobilizować duże i średnie przedsiębiorstwa do współpracy

z młodymi firmami, charakteryzującymi się wysokim potencjałem rozwoju, wpływać na rozwój polskiego rynku VC

i aniołów biznesu, a także zachęcać cudzoziemców do zakładania innowacyjnych start-upów w Polsce. Program Start in

Poland skorelowany z działaniami legislacyjnymi i innymi instrumentami wsparcia stworzył podwaliny rozwoju ekosystemu

startupowego. Istniejące rozwiązania prawne powinny podlegać ciągłemu monitoringowi i analizie w celu identyfikowania

pojawiających się barier, które należy na bieżąco eliminować.

Horyzont inwestycji kapitałowych prowadzonych w ramach Start in Poland sięga roku 2030, dlatego niezbędna jest

kontynuacja programów akceleracyjnych. Wsparcie dla start-upów powinno do nich docierać poprzez akceleratory,

które animowałyby zaangażowanie dużych i średnich przedsiębiorstw. Programy akceleracyjne powinny uwzględniać

zaangażowanie odbiorców technologii, finansowanie ze środków prywatnych, a także skupiać się na dedykowanych

obszarach specjalizacji. W ten sposób wspierane rozwiązania będą odpowiadały potrzebom klientów biznesowych.

Start in Poland w dalszym ciągu powinien angażować uczelnie już na poziomie powstawania pomysłów. Biorąc pod

uwagę pozytywne doświadczenia Platform Startowych, celowe jest wspieranie zaangażowania studentów w prowadzenie

badań i podnoszenie kwalifikacji w zakresie zarządzania procesem komercjalizacji oraz prowadzenia działalności

gospodarczej. Taka działalność uczelni powinna być wspierana w szczególności przez inkubatory przedsiębiorczości,

akceleratory, fundusze inwestycyjne, sieci aniołów biznesu. Dlatego niezbędna jest kontynuacja wdrażania programu

Platform Startowych, realizowanego obecnie na obszarze makroregionu Polski Wschodniej, w celu tworzenia warunków

sprzyjających powstawaniu i rozwijaniu innowacyjnych start-upów oraz wzmacniania i profesjonalizacji ekosystemu

wsparcia start-upów na wybranych obszarach. Program powinien wspierać komercjalizację rozwiązań tworzonych przez

pracowników naukowych w ramach prac badawczych w uczelniach, instytutach badawczych, instytutach PAN i Sieci

Badawczej Łukasiewicz, w tym poprzez tworzenie spółek spin-off i spin-out. Wzrosnąć powinno zaangażowanie

uczelnianych centrów transferu technologii oraz spółek celowych w Start in Poland.

W tym programie powinny być kontynuowane instrumenty finansowe poprzez wsparcie funduszy VC. Wsparcie dla startupów powinno być przeznaczone na finansowanie wszystkich faz rozwoju spółek z uwzględnieniem poziomu ryzyka

takich inwestycji. W celu wyrównania szans negocjacyjnych start-upów z inwestorami należy kontynuować instrument

wsparcia prawnego. Dotychczasowe doświadczenia programów krajowych pokazują, że jest on niezwykle potrzebny.

Instrument ten powinien także wspierać transfer technologii z uczelni i instytutów badawczych.

W dłuższej perspektywie należy wprowadzić instrumenty stymulujące sektor prywatny (zarówno osoby fizyczne, jak

i przedsiębiorstwa) do szerszego włączenia się w finansowanie start-upów. Dostępność środków publicznych na ten cel

będzie bowiem maleć, a potrzeby rynku, wraz z jego rozwojem, będą rosnąć. Środki prywatne będą musiały przejąć na

siebie ciężar finasowania rozwoju start-upów, środki publiczne docelowo powinny jedynie je uzupełniać w najbardziej

ryzykownych, początkowych fazach.

Kierunek interwencji IV.2. Poprawa funkcjonowania instytucji prywatnych na rzecz budowy

zaufania i kooperacji

Drugi kierunek interwencji w ramach obszaru instytucjonalnego to poprawa funkcjonowania instytucji prywatnych. Nie

oznacza to bezpośredniej ingerencji w zachowania podmiotów prywatnych lub sterowania nimi. Poprawa ta odbywa się

narzędziami posiadanymi przez sektor publiczny, które mogą wpływać na relacje pomiędzy przedsiębiorcami i sposoby

ich zbiorowej organizacji.

Jedną z głównych zidentyfikowanych niesprawności jest niski poziom kapitału społecznego oraz ogólny brak zaufania –

zarówno do państwa, jak i przedsiębiorstw do siebie nawzajem. Objawia się to niskim udziałem przedsiębiorców

w zrzeszeniach pracodawców, niewielkim stopniem współpracy z sektorem nauki oraz niskim (choć rosnącym) udziałem

w inicjatywach klastrowych. Utrudnia to znacząco budowanie trwałych relacji wykraczających poza proste uczestnictwo

w jednym łańcuchu dostaw. Bez przekroczenia tej bariery nie będzie możliwe budowanie innowacyjnej gospodarki opartej

na wiedzy i danych. Współcześnie tworzenie wiedzy i innowacji nie odbywa się indywidualnym wysiłkiem jednostek czy

firm, ale w ramach interakcji sieciowych, umożliwiających ciągłą wymianę informacji i pomysłów.

Miejscem takiej zaawansowanej współpracy stają się m.in. klastry, które dzięki naturalnie nawiązanej współpracy

przedsiębiorstw, instytucji badawczych, instytucji otoczenia biznesu, organizacji pozarządowych oraz innych

interesariuszy są uznawane za katalizator procesów innowacyjnych, w szczególności zaś prowadzą do rozwoju sieci

wartości. Szczególne znaczenie ma udział MŚP w klastrach, które dzięki tworzonemu tam łańcuchowi wartości mogą

łatwiej odpowiadać na wyzwania rynku i szybciej rosnąć. Klastry często mają unikatowe zasoby wiedzy specjalistycznej

i kompetencje, dzięki którym mogą przyczyniać się do rozwoju firm w sektorze, w którym działają, i pomagać firmom

w zdobywaniu wiedzy, pozyskiwaniu dostawców, odbiorców i kontaktów międzynarodowych.

Tabela 3. Formy współdziałania podmiotów wraz z krótką charakterystyką

Źródło: MRiT

Zaufanie do państwa jest z kolei warunkiem sprawnej realizacji polityk rozwojowych. Stymulowanie wzrostu poprzez

polityki rozwoju i przedsiębiorcze podejście państwa wymaga kooperacji podmiotów publicznych z prywatnymi,

przede wszystkim poprzez pośrednie ciała typu klastry czy zrzeszenia przedsiębiorców.

Działania

IV.2.1. Dostosowanie przepisów prawa w celu poprawy warunków wykonywania działalności

gospodarczej

Poważne wyzwania stojące przed polską gospodarką sprawiają, że jednym z najważniejszych elementów przebudowy

i reformy prawno-instytucjonalnego otoczenia przedsiębiorców jest poprawa warunków wykonywania działalności

gospodarczej i upraszczanie prawa. Odpowiedzią na te wyzwania była Konstytucja dla biznesu – pakiet ustaw, w którym

stworzono bardziej korzystne dla przedsiębiorców, spójne, przejrzyste i stabilne warunki do prowadzenia działalności

gospodarczej, zmniejszono ryzyko biznesowe oraz docelowo ma zostać zwiększona chęć do podejmowania

i wykonywania działalności gospodarczej. Kolejnym krokiem państwa będzie deregulacja działalności gospodarczej.

Na podstawie sygnałów otrzymanych z sektora prywatnego administracja państwowa dokona przeglądu regulacji

obciążających przedsiębiorców i zmniejszenia ich ciężaru w obszarach niezagrażających osłabieniem pozycji

konsumentów lub generowaniem negatywnych efektów środowiskowych i społecznych.

Równocześnie z upraszczaniem prawa należy systematycznie powtarzać proces rozpoczęty przez Białą Księgę

Innowacji, dokument opracowany przy szerokim udziale wszystkich interesariuszy polityki innowacyjności, czyli szybkiego

identyfikowania pojawiających się barier dla innowacyjności oraz ich skutecznego usuwania przez działania legislacyjne

i pozalegislacyjne. Proces ten pozwoli także identyfikować i likwidować ograniczenia prawne uniemożliwiające wdrażanie

nowych modeli biznesowych i rozwijanie innowacji. Przewiduje się, że przeglądy barier innowacyjności będą

dokonywane cyklicznie, pod auspicjami Rady ds. Innowacyjności, co zapewni możliwość wdrożenia opracowanych

rekomendacji.

IV.2.2. Polityka klastrowa

Polityka klastrowa jest polityką horyzontalną, której elementy wpisują się w ramy innych polityk publicznych

prowadzonych przez państwo, m.in. polityki technologicznej, innowacyjnej, przemysłowej, cyfrowej, naukowej

i edukacyjnej oraz polityki regionalnej. Działania ukierunkowane na wsparcie klastrów powinny być zróżnicowane na

poziomie regionalnym i centralnym. Te na szczeblu regionalnym (ukierunkowane na klastry zalążkowe i wzrostowe)

mają służyć wspieraniu istniejących w regionie klastrów w zwiększaniu spójności działania, a także rozwoju nowych

produktów i usług innowacyjnych. Na poziomie centralnym działania mają wzmacniać klastry ponadregionalne oraz

wybrane w drodze otwartego konkursu Krajowe Klastry Kluczowe (dalej KKK), rozumiane jako klastry o istotnym

znaczeniu dla gospodarki kraju i wysokiej konkurencyjności międzynarodowej. Wsparcie będzie dostosowane do poziomu

rozwoju klastra i obejmie wzmocnienie potencjału do świadczenia nowych usług dla swoich członków,

umiędzynarodowienie lub realizację zadań publicznych. Szczegółowy zakres instrumentów wsparcia dla klastrów zostanie

wypracowany na etapie konstruowania krajowych i regionalnych programów operacyjnych dla perspektywy finansowej

2021–2027 (na podstawie założeń przedstawionych na str. 9–10).

Kryteria wyboru KKK wskazują kierunek rozwoju polityki klastrowej kraju. Odnoszą się one do najistotniejszych

obszarów funkcjonowania klastrów, takich jak: zasoby ludzkie, infrastrukturalne i finansowe, potencjał gospodarczy

klastra, tworzenie i transfer wiedzy, działania na rzecz polityk publicznych, orientacja na klienta. W przeprowadzonych

dotychczas konkursach o status KKK wyłoniono kilkanaście takich podmiotów.

Polityka klastrowa będzie obejmować działania zapewniające: synergię pomiędzy polityką klastrową i innymi politykami

publicznymi, jak również synergię działań podejmowanych na szczeblu kraj – region; transfer wiedzy i technologii oraz

wspieranie B+R i innowacyjności; budowanie atmosfery współpracy i zaufania; podnoszenie kompetencji oraz

umiędzynaradawianie klastrów i ich członków. Polityka ta będzie prowadzona dwutorowo – z jednej strony będzie

ukierunkowana na wspieranie rozwoju i wzmacnianie potencjału istniejących klastrów, a z drugiej będzie tworzyć ramy do

współpracy pomiędzy instytucjami publicznymi i klastrami, służącej realizacji zadań publicznych32. Klastry będą więc nie

32 Założenia polityki klastrowej zostały przedstawione szerzej w dokumencie „Kierunki rozwoju polityki klastrowej w Polsce po 2020 roku”, dostępnym

na stronie: https://www.gov.pl/web/rozwoj-praca-technologia/krajowe-klastry-kluczowe.

tylko odbiorcami wsparcia, ale również podmiotami wspomagającymi realizację zadań publicznych w takich

obszarach, jak: cyfryzacja, dostosowanie do potrzeb przemysłu 4.0, gospodarka obiegu zamkniętego, gospodarka

neutralna klimatycznie czy edukacja i szkolenia. Ponadto przewiduje się wzmocnienie roli klastrów jako ośrodków

innowacji, które będą świadczyły usługi o charakterze proinnowacyjnym dla przedsiębiorców.

IV.2.3. Partnerstwo publiczno-prywatne jako model finansowania inwestycji

Partnerstwo publiczno-prywatne (dalej PPP) jest jedną z form finansowania inwestycji ważnych dla podmiotów sektora

publicznego. Jego istotą jest wspólna realizacja przedsięwzięcia przez podmiot publiczny i partnera prywatnego,

w szczególności polegająca na sfinansowaniu (zwrotnym) inwestycji w części lub całości przez sektor prywatny.

PPP szczególnie często jest wykorzystywane przy inwestycjach infrastrukturalnych o dużej kapitałochłonności.

Upowszechnienie PPP jako modelu realizowania inwestycji publicznych pozwoli państwu w większym stopniu korzystać

z know-how podmiotów gospodarczych przy określaniu rozwiązań technicznych stosowanych w budowanej

infrastrukturze – jest to w tej formule możliwe dzięki wykorzystaniu negocjacji i dialogu przy udzielaniu zamówienia,

w którym we współpracy z potencjalnymi partnerami prywatnymi ustala się kształt dokumentów umownych i elementów

składowych kontraktu. Pozwoli to zatem stronie publicznej wcześniej absorbować pojawiające się na rynku innowacje,

a przedsiębiorcom da poszerzony rynek zbytu dla innowacyjnych rozwiązań. Synergia osiągana dzięki współpracy

publiczno-prywatnej powinna stanowić przesłankę do rozszerzenia stosowania tego instrumentu na projekty B+R.

Rozwój formuły PPP powinien przebiegać w dwóch kierunkach

1. Promowanie projektów realizowanych w modelu PPP, które odpowiadają na aktualne wyzwania społeczne

związane ze zdrowiem (np. starzeniem się społeczeństwa), zrównoważoną gospodarką i energią (np.

magazynowaniem energii elektrycznej, efektywnością energetyczną), z inteligentną i czystą mobilnością (np.

inteligentną i zieloną infrastrukturą transportową).

2. Umożliwienie realizacji projektów PPP w obszarze badań i innowacji: publiczno-prywatne programy badawcze,

inwestycje w infrastrukturę badawczą, wsparcie w zakresie komercjalizacji.

IV.2.4. Polityka Nowej Szansy

Celem Polityki Nowej Szansy jest przeciwdziałanie upadłości przedsiębiorstw i ułatwianie ponownego podjęcia

działalności gospodarczej przez osoby doświadczone porażką. Należy zadbać, aby firmy doznające trudności, a mające

szansę na wyjście z kryzysu, nie zmierzały prosto do likwidacji, ale miały możliwość naprawy i w konsekwencji dalszego

rozwoju. Jest to szczególnie ważne z punktu widzenia ochrony miejsc pracy. Stabilność zatrudnienia stanowi bowiem

ważny element społecznego dobrostanu. Działania w tym zakresie wymagają również zaangażowania ze strony

przedsiębiorców i ich pracowników, przejawiającego się w gotowości do nabywania nowych kwalifikacji i umiejętności,

umożliwiającej płynną adaptację do zmian zachodzących na rynku. Realizację tego celu zapewnią następujące działania

1. Zapobieganie sytuacjom kryzysowym przedsiębiorstw (system wczesnego ostrzegania) – wykrywanie podatności

podmiotów gospodarczych na sytuacje kryzysowe i trudności finansowe zanim przedsiębiorca stanie się

niewypłacalny, co w konsekwencji doprowadziłoby do jego upadłości. Jest to wsparcie o charakterze doradczoinformacyjnym, oferowane przez wykwalifikowanych konsultantów i doradców, któremu będzie mogła

towarzyszyć pomoc doświadczonych przedsiębiorców w charakterze mentorów.

2. Ograniczenie ryzyka likwidacji przedsiębiorstw – pomoc przedsiębiorcom, którzy już znaleźli się w kłopotach, ale

istnieją realne przesłanki, że ich firmę da się uratować. Narzędzie przewiduje udzielanie takiej pomocy

przedsiębiorcom w trudnościach w formie wsparcia finansowego oraz w formie ulg w wykonaniu administracyjnej

kary pieniężnej. Wysokość wsparcia będzie zindywidualizowana tak, aby wsparcie było skuteczne i adekwatne w

stosunku do problemu, który ma rozwiązać. Obecnie kluczowym działaniem jest monitorowanie uruchomionego

procesu udzielania pomocy publicznej w tym zakresie.

3. Wsparcie ponownego podejmowania działalności gospodarczej, tzw. nowy start (działania o charakterze

doradczo-szkoleniowym) – pomoc dla przedsiębiorców doświadczonych porażką, którzy chcą ponownie założyć

działalność gospodarczą – opierając się na nowych pomysłach, ale z uwzględnieniem nabytych doświadczeń, co

determinuje szczególną formę i zawartość merytoryczną tego wsparcia. Przedsiębiorcy otrzymają usługi

szkoleniowe i doradcze w obszarach analizy przyczyn niepowodzenia, planowania kierunków rozwoju, analizy

luk kompetencyjnych w działalności zakończonej niepowodzeniem oraz tej rozpoczynanej od nowa.

IV.2.5. Zwiększenie skuteczności działań ośrodków innowacji

Ośrodki innowacji z jednej strony, poprzez różnorodność współpracy z instytucjami wspierającymi rozwój gospodarczy,

skutecznie diagnozują rynek innowacyjnych usług oraz kompetencje otoczenia instytucjonalnego, z drugiej strony, ze

względu na wieloletnie doświadczenie rynkowe, mają umiejętność trafnego analizowania potrzeb przedsiębiorców.

Dlatego ważnym jest, aby wykorzystać umiejętności posiadane przez instytucje otoczenia biznesu jako koła zamachowe

określonych w Strategii kierunków transformacji gospodarki. W tym celu konieczne jest wyposażenie tych ośrodków

w instrumenty, które umożliwią świadczenie nowych lub ulepszonych usług i dostosowywanie się do bieżących trendów.

Narzędzia te powinny być stworzone i prowadzone na trzech płaszczyznach







organizacyjnej – akredytacja ośrodków innowacji (poziom 1) oraz konsorcjów tematycznych (poziom 2)

pozwalająca wyłonić podmioty mogące świadczyć nowe lub ulepszone usługi wspierające procesy transformacji,

finansowej – instrumenty wsparcia zwiększające potencjał instytucji otoczenia biznesu wspierających

innowacyjność firm oraz instrumenty generujące popyt na usługi proinnowacyjne wśród przedsiębiorstw,

informacyjnej – platforma instytucji otoczenia biznesu wspierających innowacyjność przedsiębiorstw.

Akredytacja ośrodków innowacji ma zapewniać wysoką jakość usług dla przedsiębiorstw w zakresie ich innowacyjnego

rozwoju oraz stymulować specjalizację i współpracę pomiędzy ośrodkami innowacji. System akredytacji ma również

służyć ułatwieniu przedsiębiorcom wyboru wykonawcy usługi innowacyjnej poprzez m.in. sprofilowanie i weryfikację

zdolności akredytowanego ośrodka do świadczenia określonego rodzaju usługi. Nowy model akredytacji zakłada odejście

od dotychczasowej weryfikacji podmiotowej (tj. ze względu na typy podmiotów, takie jak np. parki

naukowo-technologiczne, centra transferu technologii) na rzecz indywidualnej weryfikacji funkcjonalnej lub

technologicznej podmiotów, tj. zdolności do świadczenia usług określonego rodzaju. Zakłada się dwa poziomy akredytacji.

W ramach pierwszego poziomu akredytacji ośrodki będą oceniane indywidualnie pod względem określonych funkcji, które

mogą pełnić (np. doradztwo proinnowacyjne, demonstracja), drugi poziom będzie dotyczył zdolności konsorcjów z

udziałem ośrodków innowacji do świadczenia kompleksowych usług proinnowacyjnych w ramach określonych

specjalizacji technologicznych.

Przewiduje się uruchomienie instrumentów wsparcia finansowego dla akredytowanych podmiotów, których zakres

będzie odzwierciedlał cele stawiane przed nimi w zakresie posiadanej akredytacji. Zakres wsparcia będzie obejmował

wzmocnienie potencjału akredytowanych podmiotów do tworzenia nowych lub doskonalenia dotychczas świadczonych

usług proinnowacyjnych, jak również będzie wspierał aktywność tych podmiotów na arenie międzynarodowej. Istotną

zachętą do podejmowania działalności innowacyjnej przez firmy będzie współfinansowanie ze środków publicznych

usług świadczonych przez ośrodki innowacji dla przedsiębiorców. Szczegółowe rozwiązania w ww. zakresach zostaną

wypracowane na etapie konstruowania krajowych i regionalnych programów wsparcia innowacji po 2020 r.

Projektowany system akredytacji zostanie wsparty przez elektroniczną platformę stanowiącą bazę wiedzy na temat

ośrodków innowacji i świadczonych przez nie usług oraz monitorującą posiadane zasoby i aktywność podmiotów

wspierających innowacyjność przedsiębiorstw. Platforma umożliwi zarówno dostawcom, jak i odbiorcom usług

o charakterze proinnowacyjnym dostęp do informacji nt. posiadanych przez akredytowane podmioty infrastruktury,

technologii, potencjału kadrowego, świadczonych usług itp. w jednym miejscu, co ułatwi wybór odpowiedniego

podmiotu do wykonania pożądanej przez przedsiębiorcę usługi oraz zapewni bieżący monitoring potencjału

i świadczonych usług instytucji otoczenia biznesu.

Projekty strategiczne

Polityka zarządzania jakością w gospodarce – stworzenie szerokiego i systemowego wsparcia dla przedsiębiorstw

w celu podnoszenia jakości ich produkcji opartego na standaryzacji i instytucjach wsparcia eksperckiego.

Nowy system akredytacji instytucji otoczenia biznesu wspierających innowacyjność przedsiębiorstw ma na celu

wyłonienie podmiotów świadczących profesjonalne usługi proinnowacyjne oraz zapewniających kompleksową pomoc

przedsiębiorcom na każdym etapie rozwoju innowacji, również w ramach określonych specjalizacji lub obszarów

technologicznych.

Udostępnienie na platformie zasobów i aktywności instytucji otoczenia biznesu wspierających innowacyjność

przedsiębiorstw – elektroniczna platforma, która umożliwi dostęp do informacji nt. posiadanych przez instytucje

otoczenia biznesu infrastruktury, technologii, potencjału kadrowego, świadczonych usług itp. w jednym miejscu i umożliwi

jednocześnie monitorowanie jakości świadczonych usług.

Kompleksowy system wsparcia klastrów – system wspierania rozwoju klastrów w obszarach opracowywania,

testowania nowych usług, budowy potencjału oraz umiędzynarodowienia oraz system włączenia klastrów do realizacji

polityk publicznych.

Polskie inteligentne systemy agrotechniczne – w ramach projektu nastąpi: powołanie klastra rolnictwa inteligentnego

(World Class Cluster), utworzenie Centrum Zaawansowanych Technologii w Rolnictwie, które skupi przedsiębiorstwa

z klastra rolnictwa inteligentnego oraz uczelnie i instytucje B+R, utworzenie laboratorium i linii produkcyjnych do

wykorzystania przez ww. Centrum i start-upy. Opracowany zostanie we współpracy z Narodowym Centrum Badań

i Rozwoju krajowy sektorowy program dla rolnictwa precyzyjnego. W ramach działalności klastra będą realizowane

również projekty badawcze i szkoleniowe lub instruktażowe dla uczniów i nauczycieli szkół rolniczych, doradców

rolniczych, rolników i pracowników administracji rolnej.

Portal rolnika (Okienko dla rolnika) – celem projektu jest utworzenie dedykowanego portalu dla rolnika, pełniącego

funkcję informacyjną oraz usługową, integrującego rozproszone źródła informacji oraz usługi świadczone w formie

elektronicznej dostarczane przez różne instytucje wspierające obszar rolnictwa. Portal będzie główną platformą

komunikacji administracji rolnej z interesariuszami obszaru rolnictwa oraz bramą do e-usług administracji i instytucji

wspierających rolnictwo.

V. Wiedza

Wizja i cel

Akumulacja i rozwój wiedzy jest czynnikiem koniecznym do budowy nowoczesnej gospodarki w warunkach wyzwań

rozwojowych i makrotrendów opisanych na początku Strategii. Obszar wiedzy w Strategii należy rozumieć w sposób

rozszerzający. Dotyczy on zarówno procesu wytwarzania, rozprzestrzeniania i wykorzystywania wszelkich efektów prac

naukowych, jak i zagadnień takich, jak innowacyjność, badania i rozwój czy technologie. Wpływ wiedzy na gospodarkę

może przybierać różne formy. Z jednej strony jest to wpływ jakościowy – dzięki wykorzystaniu nowej wiedzy potrafimy

w lepszy sposób realizować dotychczas wykonywane zadania, uzyskiwać wyższą użyteczność lub nadawać wyrobom

i usługom nowe funkcjonalności. Wiedza pozwala także na wzrost ilościowy – poprawę procesów produkcyjnych,

wytwarzanie nowych, wcześniej nieistniejących produktów czy lepsze zarządzanie rozbudowanymi organizacjami.

Dużą rolę w tworzeniu nowej wiedzy powinno odgrywać wykorzystanie podejścia wielosektorowego (ang. multi-actor

approach). W tak prowadzonych pracach od samego początku biorą udział końcowi użytkownicy i praktycy z sektora

prywatnego razem z naukowcami. Wspólnie dostarczają oni gotowych do wdrożenia rozwiązań problemów, napotykanych

wcześniej w praktyce gospodarczej.

Dzięki podjętej interwencji publicznej Polska, w perspektywie roku 2030, powinna osiągnąć poziom gospodarki opartej na

wiedzy – zdolnej konkurować w skali globalnej innowacyjnością i jakością swojej produkcji i usług. Powinno to

spowodować zmianę przewag komparatywnych oraz wzmocnienie procesu transformacji strukturalnej. Prawdopodobnie

w przewidywanym okresie nie będzie jeszcze możliwe dogonienie światowych liderów. Powinny jednak zostać

wytworzone zdolności do szybkiego i trwałego generowania pomysłów, innowacji i technologii, które staną się siłą

napędową rozwoju gospodarczego. Dokumentem strategicznym w zakresie funkcjonowania systemu szkolnictwa

wyższego i nauki będzie projektowana Polityka Naukowa Państwa, której celem jest określenie najważniejszych wyzwań

rozwojowych dla polskiej gospodarki i polskiego społeczeństwa, na które odpowiedzią powinny być badania naukowe

prowadzone na najwyższym poziomie oraz kształcenie wysokiej klasy specjalistów na studiach wyższych i w szkołach

doktorskich.

W celu kompleksowego ujęcia powyższego problemu obszar wiedzy został podzielony na dwa kierunki interwencji

dotyczące generowania oraz dyfuzji i absorpcji wiedzy. Takie ujęcie pozwoli na wsparcie całego cyklu prowadzącego do

ekonomicznego wykorzystania wiedzy oraz technologii. Kierunek pierwszy agreguje działania związane z procesem

B+R+I. Samo to jednak nie pozwala na ich skuteczne ekonomiczne wykorzystanie. Proces generowania musi być

wspierany przez proces dyfuzji. Bez tego wiedza nie będzie się sprawnie rozprzestrzeniała w gospodarce i co najwyżej

pozwoli indywidualnym przedsiębiorcom na osiąganie renty ekonomicznej – nie spowoduje jednak podniesienia poziomu

zaawansowania technologicznego w całej gospodarce. Wzmocniona dyfuzja charakteryzuje się również występowaniem

efektu sprzężenia zwrotnego, czyli ułatwia powstawanie nowej wiedzy. Ostatni element – absorpcja – jest finalnym

ogniwem całego cyklu, który prowadzi bezpośrednio do wykorzystania powstałej wiedzy w przedsiębiorstwach.

Cel związany z obszarem wiedza

Wzrost intensywności wykorzystania wiedzy i technologii w gospodarce.

Kierunek interwencji V.1. Wzmocnienie procesu generowania wiedzy i technologii

Generowanie wiedzy, technologii i innowacji jest podstawowym wyzwaniem związanym z poniższym obszarem. Wiedzę,

podobnie jak pozostałe czynniki produkcji, da się wytwarzać i eksploatować w mniej lub bardziej usystematyzowany

sposób, co prowadzi do jej akumulacji, a następnie wykorzystania.

Jak wspomniano wcześniej, rozwój technologiczny nie jest jedynie procesem opracowywania wynalazków i nowych

rozwiązań. Aby dorobek jednostek B+R mógł być w szerokim stopniu wdrażany i stosowany, niezbędne jest prowadzenie

równoległego procesu rozwoju kompetencji, dzięki którym technologia zostanie wprowadzona na rynek w formie produktu,

a następnie będzie skutecznie obsługiwana przez finalnych odbiorców. Dlatego też mapy drogowe rozwoju kompetencji

będą ważnym instrumentem prowadzenia polityki rozwoju technologicznego. Powinny one określać ścieżkę rozwoju

kapitału ludzkiego nie tylko w obszarze bezpośredniego korzystania ze zdobyczy techniki, ale również w nowoczesnych

formach zarządzania organizacjami czy wprowadzania innowacji na rynek.

Działania

V.1.1. Stymulowanie sektora prywatnego do zwiększenia inwestycji w działalność B+R+I i ochrony jej

wyników

Wprowadzane zachęty dla przedsiębiorców, takie jak ulga na B+R czy ulga IP Box, służą pobudzeniu inwestycji

w badania i rozwój firm poprzez zwiększenie korzyści prowadzenia takiej działalności w Polsce oraz komercjalizacji

praw własności intelektualnej pozyskanych w jej wyniku. Polskie firmy w dalszym ciągu charakteryzują się niską

świadomością konieczności ochrony praw własności intelektualnej33. Istotne jest również wprowadzanie mechanizmów,

które zachęcą firmy do samej komercjalizacji własności intelektualnej. Opracowany system wsparcia działalności B+R ma

pozwolić również zwiększyć zatrudnienie w dziale badań i rozwoju w sektorze prywatnym oraz zwielokrotnić liczbę

zgłoszeń patentowych i patentów wydawanych przez Urząd Patentowy w Polsce oraz liczbę patentów europejskich

i międzynarodowych uzyskanych przez polskie podmioty.

Prowadzenie prac B+R pozostaje dużym wyzwaniem dla firm. Związane jest to z brakiem odpowiednich kompetencji

wśród kadry oraz awersją do ryzyka, nieodłącznego od działalności B+R. Kluczowe w tym kontekście staje się







uświadamianie firmom znaczenia prac B+R dla konkurencyjności wytwarzanych produktów czy usług,

dzielenie ryzyka z firmami poprzez system grantów finansujących kompleksowo projekty B+R oraz ich

wdrożenie,

wsparcie procesu zarządzania innowacjami i B+R w firmach, w tym zarządzania projektem B+R.

Spośród firm aktywnych badawczo (5863 firm) z ulgi na B+R w 2019 r. skorzystało ponad 26,5% (1550) 34 .

Wstrzemięźliwość przedsiębiorców jest spowodowana obawami przed nadmiernie restrykcyjną postawą organów

podatkowych. Z kolei z ulgi IP Box skorzystało w 2019 r. 1859 podatników PIT oraz 59 podatników CIT. Duże

zainteresowanie tą nową i trudną ulgą podatkową dobrze rokuje na przyjęcie się tego rozwiązania podatkowego

33 Dane Urzędu Patentowego RP: https://uprp.gov.pl/sites/default/files/inline-files/raport_roczny_2018.pdf.

Dane GUS: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/nauka-i-technika-spoleczenstwo-informacyjne/nauka-i-technika/dzialalnosc-badawcza-irozwojowa-w-polsce-w-2019-roku,8,9.html oraz dane wstępne Ministerstwa Finansów.

w dłuższej perspektywie. Konieczne jest jednak ciągłe zarządzanie i monitorowanie skuteczności wprowadzanych

działań poprzez podjęcie czynności promocyjnych, szkoleniowych, a także edukacyjnych.

Wydaje się zasadne, aby dokonać analizy i ewentualnie rozszerzyć katalog kosztów kwalifikowanych ulgi B+R, tak aby

objąć nimi koszty specyficzne dla niektórych branż, które w świetle obowiązujących dziś przepisów nie mogą być

rozliczane w tym instrumencie. Ulga taka miałaby ze względu na selektywność charakter pomocy publicznej, jednakże

dałoby to zdecydowany impuls rozwoju prac B+R w branżach takich jak np. farmacja.

Dotychczasowy system fiskalnego wsparcia innowacji odnosi się do etapu początkowego (ulga B+R) oraz końcowego –

komercjalizacji wyników prac B+R. Konieczne staje się wsparcie etapu wprowadzania na rynek efektów prac B+R.

Wymagają one często znaczących inwestycji, jak również działań mających na celu uzyskanie stosownych certyfikatów,

homologacji, znaku CE, znaku bezpieczeństwa, rejestracji, uzyskania lub utrzymania zezwolenia na obrót albo innych

obowiązkowych dokumentów lub oznakowań związanych z dopuszczeniem do obrotu lub użytkowania, a także badania

cyklu życia produktu czy weryfikacji technologii środowiskowych. Koszty z tym związane są znaczącym obciążeniem dla

przedsiębiorców, a bez poniesienia kosztów nie ma możliwości wprowadzenia produktów na rynek. System wsparcia

mógłby wykorzystać znany system dodatkowego odliczenia takich kosztów od podstawy opodatkowania.

V.1.2. Poprawa funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce poprzez zmiany w

obszarach organizacji i zarządzania

Długofalowym wyzwaniem dla poprawy funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce jest

podniesienie poziomu polskich uczelni do poziomu światowego. Pomimo tego, że Polska jest znaczącym

europejskim krajem, w którym w wielu obszarach transformacja ustrojowa odniosła sukces, to międzynarodowa pozycja

akademicka i osiągnięcia polskich uczelni pozostają na poziomie, który jest nieadekwatny do jej ambicji i potencjału.

Dalsze działania zmierzające do podniesienia jakości działalności uczelni powinny uwzględniać doświadczenia

wynikające z wdrażania Konstytucji dla Nauki oraz projektowaną w MEiN politykę naukową państwa, która zaprojektuje

m.in. zmiany zmierzające w kierunku konsolidacji potencjału podmiotów tworzących system nauki i szkolnictwa wyższego

oraz dywersyfikacji ról, które podmioty w tym systemie odgrywają (skupienie na realizacji określonych misji: badawczej,

dydaktycznej, oddziaływania na otoczenie społeczno-gospodarcze). Wysoki poziom ambicji powinien determinować

działania związane ze zmianami organizacyjnymi, migracją pracowników naukowych na światowym poziomie do Polski

czy też przeciwdziałanie zjawisku tzw. drenażu mózgów poprzez zachęty dla polskich naukowców, pracujących

w wiodących światowych uczelniach, do powrotu do Polski (Program Polskie Powroty).

Zmiany w zakresie organizacji uczelni powinny skupiać się wokół









zwiększenia zainteresowania sfery nauki wpływem na zmiany otoczenia, zwłaszcza gospodarczego,

usprawnienia sposobu zarządzania własnością intelektualną w uczelniach,

agregacji wiedzy o dostępnych technologiach na wspólnej platformie,

promocji najlepszych praktyk w ww. zakresie.

V.1.3. Aktywna polityka technologiczna państwa

Wraz z wyczerpywaniem się prostych rezerw wzrostu to właśnie technologia będzie stawała się w coraz większym

stopniu motorem rozwoju gospodarczego. Technologia może być również odpowiedzią na realne, globalne i lokalne

wyzwania i problemy społeczne oraz może przyczynić się do zwiększenia poziomu bezpieczeństwa i zdrowia obywateli.

Polityka technologiczna

Polityka technologiczna jest to zestaw strategicznych działań podejmowanych przez państwo, mających na celu

rozwój wybranych technologii o szczególnym potencjale gospodarczym lub społecznym, stanowiących odpowiedź na

wyzwania globalne m.in. w obszarze bezpieczeństwa państwa, wyczerpywania się dostępu do surowców, zmian klimatu,

postępującej digitalizacji społeczeństwa, a także zmian demograficznych. Obejmuje ona m.in. listę problemów

wymagających rozwiązania, aktualny stan wiedzy naukowej w danym obszarze i ścieżkę dojścia do stanu docelowego

wraz z harmonogramem realizacji i zestawem dostępnych narzędzi oraz finansowania.

Polska polityka technologiczna była dotychczas prowadzona w dużej mierze w modelu wspierającym działania

w obszarze B+R+I. Od kilku lat Polska zmierza jednak w kierunku koncentracji działań badawczo-rozwojowych i skupia

się w coraz większym stopniu na osiąganiu konkretnych efektów w ramach podejścia selektywnego. Wyrazem tego jest

m.in. utworzenie programów strategicznych czy też realizowanie programów w modelu problem-driven research (w formie

zamówień przedkomercyjnych) przez NCBR, w tym programów odpowiadających na problemy kraju w perspektywie

długoterminowej. Zmiana ta odbywa się zarówno w procesie oddolnym, angażującym przedstawicieli biznesu i nauki

w definiowaniu priorytetów badawczo-rozwojowych i innowacyjnych w ramach KIS, a także w procesie odgórnym,

polegającym na wskazywaniu obszarów strategicznych kluczowych dla rozwoju kraju (np. sektorów strategicznych).

Brakującym ogniwem polskiej polityki technologicznej jest budowa odpowiedniego ośrodka decyzyjnego. Do

prowadzenia tej polityki powinny zostać wykorzystane istniejące instrumenty oraz instytucje wraz z dostępnymi im

środkami finansowymi (np. Rada ds. Innowacyjności) z uwzględnieniem wypracowanych dobrych praktyk w obszarze

polityki technologicznej, innowacyjnej i przemysłowej. W tym celu podmiot odpowiedzialny za realizację polityki

technologicznej musi dokonać identyfikacji wyzwań gospodarczych, społecznych i ekologicznych, także na podstawie

dostępnych dokumentów strategicznych i analiz. Kluczowe elementy w definiowaniu polityki technologicznej obejmują





określenie aktualnego potencjału technologicznego (kadry, wdrożenia technologiczne, potencjał naukowy,

potrzeby rynkowe),

zidentyfikowanie trendów technologicznych.

Uwzględnienie obu elementów pozwoli dostosować potencjał i potrzeby technologiczne Polski do trendów rozwojowych

w skali globalnej i zaprojektować działania – w postaci technologicznych map drogowych – które pozwolą przygotować

się na rozwój technologii przyszłości i rozwijać innowacyjne technologie i produkty, którymi Polska mogłaby konkurować

na rynkach globalnych. W kontekście identyfikowania perspektywicznych technologii, stanowiących realny potencjał

konkurencyjny na skalę światową, kluczowym aspektem jest prognozowanie przyszłości technologii na podstawie analizy

foresightowej oraz analizy trendów rozwojowych. Ostatnim etapem operacjonalizacji polityki technologicznej powinno

być tworzenie średnio- i długofalowych programów badawczych, które będą realizowały mapy drogowe.

W ramach polityki technologicznej zostanie określonych kilka dużych obszarów, których rozwój będzie niezbędnym

warunkiem dla utrzymania i poprawy pozycji polskiej gospodarki w przewidywanej przyszłości. Chodzi tu o odpowiedzi na

najbardziej palące, w perspektywie od kilkunastu do kilkudziesięciu lat, wyzwania gospodarcze i społeczne, które mogą

być rozwiązywane dzięki rozpowszechnianiu się produktów opartych na nowych technologiach. Obszary powinny

charakteryzować się również odpowiednim zapleczem naukowym tworzonym przez polskie instytucje.

Aktywna dyplomacja technologiczna

Tradycyjnie dyplomacja skoncentrowana była na relacjach natury politycznej, później nastąpiło rozszerzenie jej zakresu

o zagadnienia gospodarcze, kulturowe i naukowe. Obecnie ze względu na rosnące znaczenie rozwoju technologicznego

uwzględnienia wymiaru międzynarodowego wymaga także polityka technologiczna. Dyplomacja technologiczna jest

specyficzną formą dyplomacji wychodzącą poza tradycyjne rozumienie dyplomacji jako budowania relacji, stąd przy

opracowaniu koncepcji i narzędzi dyplomacji technologicznej oraz jej wdrażaniu powinny ściśle ze sobą współdziałać

resorty odpowiedzialne za politykę zagraniczną oraz politykę technologiczną.

Podstawowymi działaniami podjętymi w tym kierunku będą







określenie kierunków tworzenia i rozwoju polskiej dyplomacji technologicznej – priorytetów w zakresie

dyplomacji technologicznej,

wypracowanie odpowiednich rozwiązań prawnych i finansowych, które ułatwią wdrożenie koncepcji dyplomacji

technologicznej, a także dedykowanych usług wsparcia odpowiadających na potrzeby polskich innowacyjnych

przedsiębiorstw zainteresowanych współpracą międzynarodową lub wejściem na rynki zagraniczne oraz innych

podmiotów zaangażowanych w rozwój technologii w międzynarodowym wymiarze,

opracowanie profilu kompetencyjnego polskich dyplomatów mających zajmować się dyplomacją technologiczną, a

także odpowiedni program kształcenia rozwoju kompetencji kadry do pełnienia tej funkcji,



Poz. 926

dywersyfikacja aktywności dyplomacji technologicznej – tak aby uwzględnić nie tylko możliwości pozyskiwania, ale

też transferu wiedzy w układzie globalnym (w tym zwłaszcza krajów spoza UE).

V.1.4. Promocja i wsparcie innowacji społecznych

Tak jak innowacje technologiczne dotyczą komercjalizacji udanych zastosowań nowych technologicznych pomysłów, tak

innowacje społeczne postrzegane są jako udane wdrożenia nowych reform społecznych, dzięki czemu mają potencjał dla

wzmacniania usług publicznych.

Innowacje społeczne wyrażają się w zmianach zachodzących w strukturze społecznej ludności, we wzorach

obyczajowych, w postawach ludzkich, a nawet w ogólnej kulturze narodu. Wraz z zachodzącymi w wielu krajach dużymi

przeobrażeniami gospodarczymi, społeczno-kulturowymi, a zwłaszcza technologicznymi postrzeganie innowacji

społecznych stopniowo uległo zmianie – od biernego, poprzez pierwsze próby aktywizowania się społeczeństwa

w okresie rozwoju zaawansowanej technologii i uczestnictwa w ich kreowaniu aż do aktualnego etapu rozwoju z góry

zakładającego aktywne i szerokie uczestnictwo społeczeństwa w kształtowaniu zmian społecznych w celu poprawy

jakości życia. Innowacje społeczne są wspierane przez naukę obywatelską, tzw. citizen science. Citizen science oznacza

otwarte i partycypacyjne podejście społeczeństwa do nauki i obejmuje szereg poziomów zaangażowania: od lepszego

uzyskiwania informacji o nauce po udział w samym procesie naukowym poprzez obserwację, gromadzenie lub

przetwarzanie danych. Wiele obywatelskich projektów naukowych służy celom edukacyjnym i społecznym, otwierając tym

samym pole do rozwoju innowacji społecznych.

Szczególnej uwagi wymagają innowacje społeczne na obszarach wiejskich, ponieważ nierówności w dostępie do

usług społecznych dotyczą przede wszystkim mieszkańców mniejszych miejscowości. Z drugiej strony liczne badania

naukowe wskazują, że obszary wiejskie i rolnictwo stwarzają ogromne możliwości w zakresie rozwoju innowacyjnych

usług społecznych.

Potrzeby, jakie są identyfikowane, dotyczą m.in. integracji osób z grup defaworyzowanych 35 lub wykluczonych na

obszarach wiejskich; stymulowania rozwoju gospodarczego i innowacyjności na obszarach wiejskich z wykorzystaniem

potencjału społecznego, gospodarczego, kulturowego, środowiskowego i krajobrazowego oraz narzędzi cyfrowych;

szerszego wykorzystania elastycznych form pracy, także z wykorzystaniem technologii teleinformatycznych; wzmacniania

społeczności lokalnej – realizacji inicjatyw oddolnych, np. świadomego kupowania lokalnych produktów, wspierania

postaw przedsiębiorczych wpływających na rozwój lokalnych społeczności.

Innowacje społeczne na obszarach wiejskich mogą być narzędziem ograniczania negatywnych skutków zmian

demograficznych czy migracji, zwłaszcza młodych osób, do większych ośrodków miejskich (wyludnianie się miejscowości

peryferyjnych). Innowacje społeczne są zatem bardzo potrzebne dla podniesienia poziomu życia mieszkańców obszarów

wiejskich, gdyż mogą przyczynić się do rozwiązania wielu problemów społecznych i mogą przeciwdziałać wykluczeniu

społecznemu wielu grup społecznych, m.in. kobiet i osób starszych.

Innowacje społeczne mają także szerokie zastosowanie w procesach adaptacji przedsiębiorstw do zmieniających się

warunków w otoczeniu społeczno-gospodarczym. Mogą odnosić się do dwóch obszarów



nowych rozwiązań dla biznesu – wówczas będą dotyczyć zagadnień związanych z ulepszaniem warunków pracy

czy wdrażaniem nowych modeli organizacyjnych, zarządczych bądź budowania partnerskich platform

współpracy z interesariuszami (kontrahentami, klientami, pracownikami, partnerami w łańcuchu dostaw),

35 Grupy defaworyzowane to grupy osób, które ze względu na wspólną cechę mają utrudniony dostęp do usług publicznych lub niektórych

aktywności, szczególnie aktywności zawodowej.



Poz. 926

nowych rozwiązań dla społeczeństwa poprzez dostosowywanie rozwiązań technologicznych i organizacyjnych

do społecznych, demograficznych lub kulturowych wyzwań współczesnej gospodarki36.

Aktywizacja sektora prywatnego na rzecz rozwoju innowacji społecznych będzie możliwa wówczas, gdy innowacje te

będą zapewniały powiązanie potrzeb społecznych z celami biznesowymi. Należy zatem zapewnić przestrzeń dla

przedsiębiorstw zainteresowanych rozwijaniem innowacji społecznych, które oprócz rozwiązywania pewnych problemów

społecznych będzie przynosiło efekty biznesowe czy to poprzez sprzedaż nowego produktu, czy zwiększenie wydajności

pracy pracowników. Podobnie istotne jest dalsze wspieranie rozwoju sektora przedsiębiorczości społecznej, który już

teraz z powodzeniem łączy cele społeczne z działalnością biznesową, często bazując na innowacjach społecznych.

Słowem kluczem tematyki innowacji społecznych jest współpraca – pomiędzy organizacjami rządowymi, pozarządowymi,

przedsiębiorstwami oraz nauką. Administracja każdego szczebla powinna stanowić przy tym odpowiednie wsparcie

kształtujące warunki dla rozwoju innowacji społecznych.

W obszarze wspierania innowacji społecznych będą realizowane następujące działania

1. Realizacja programu Strefa Pomysłodawcy, w ramach którego powstanie przestrzeń do pracy nad

innowacyjnymi rozwiązaniami, do eksperymentowania, doświadczania, testowania, swobodnej wymiany

wiedzy, inspiracji i sieciowania dla innowatorów, wynalazców, badaczy, pasjonatów nauki i nowych

technologii.

2. Zaangażowanie Krajowych Klastrów Kluczowych do rozwoju oraz upowszechnienia wiedzy na temat

innowacji społecznych – łączenie profesjonalnej wiedzy, umiejętności i kompetencji, sieci kontaktów,

reputacji, doświadczenia, aktywów oraz innych zasobów dla tworzenia i rozwoju innowacyjnych rozwiązań

odpowiadających na współczesne wyzwania i problemy społeczne.

3. Promocja szerszego wykorzystania nauki obywatelskiej tzw. citizen science, wspieranie otwartego

i partycypacyjnego podejścia do nauki. Realizacja projektów umożliwiających włączenie społeczeństwa do

udziału w obywatelskich projektach naukowych – zachęcanie obywateli do aktywnego udziału

w prowadzeniu badań, opracowywaniu innowacyjnych rozwiązań służących społeczeństwu.

Kierunek interwencji V.2. Poprawa procesu dyfuzji wiedzy

Tworzenie wiedzy i innowacji charakteryzuje się występowaniem efektów zewnętrznych i efektów rozlewania (ang. spillover). Oznacza to, że przedsiębiorca nie jest w stanie zachować wszystkich korzyści wynikających z wytworzonych

usprawnień tylko dla siebie. Mimo że z perspektywy indywidualnej stanowi to stratę, to sprzyja podnoszeniu

produktywności pozostałych uczestników rynku imitujących dostępne rozwiązania.

W najbardziej podstawowym aspekcie dyfuzja dotyczy przepływu wiedzy pomiędzy przedsiębiorstwami. Może się to

odbywać drogą formalnego zakupu praw własności intelektualnej, w wyniku przepływu pracowników, współpracy

w ramach łańcucha lub sieci wartości, otwartego udostępniania wyników prac badawczych (tzw. otwarte innowacje), ale

także nieformalnymi ścieżkami. Szczególnie te ostatnie, będące konsekwencją posiadanego kapitału społecznego,

stanowią prawdopodobnie główne źródło wymiany wiedzy.

36 Jednym z najpoważniejszych obecnie problemów jest starzenie się społeczeństwa. Zjawisko to jest dużym wyzwaniem dla społeczeństwa, ale

może też być wielką szansą dla biznesu i gospodarki. Zestaw produktów i usług, dostosowany do potrzeb osób starszych jest nazywany srebrną

gospodarką, tzw. silver economy. Co istotne, srebrna gospodarka również umożliwia powstanie nowych miejsc pracy i zawodów, np. w zakresie

opieki nad osobami starszymi.

Drugim wymiarem dyfuzji wiedzy jest jej wymiana pomiędzy sektorem przedsiębiorstw i sektorem nauki, która

w Polsce wymaga znaczącej poprawy. Interakcje zachodzące między tymi sektorami wydatnie wpływają na

innowacyjność i konkurencyjność gospodarki. W warunkach burzliwego rozwoju technologicznego konieczne jest

zwiększenie transferu wiedzy w tych sektorach, generowanej przez intensywną i trwałą kooperację pomiędzy autorami

a odbiorcami rozwiązań innowacyjnych, opierającą się na partnerstwie, otwartości i zaufaniu. Taka współpraca przyczynia

się do osiągania rezultatów często niedostępnych dla pojedynczych podmiotów. Dotychczasowa słabość tego procesu w

Polsce wskazuje na potrzebę stworzenia mobilizującego do współpracy systemu zachęt ze strony państwa.

Wielu przedsiębiorstwom, zwłaszcza małym i średnim, bez korzystania z wyników badań i kompetencji sektora nauki

trudno będzie wytwarzać zaawansowane i złożone produkty lokujące się blisko granicy technologicznej. Z kolei świat

nauki bez współpracy z przedsiębiorstwami będzie skupiony przede wszystkim na badaniach podstawowych.

Problematyka transferu wiedzy i technologii będzie przedmiotem planowanej przez MEiN ewaluacji, która powinna

przyczynić się do zaplanowania odpowiednich działań wspierających w tym zakresie.

Istotne znaczenie dla poprawy procesu dyfuzji wiedzy będzie również miała aktywizacja międzynarodowa polskich

zespołów badawczych, np. poprzez wprowadzenie wymogu komponentu międzynarodowego w projektach finansowanych

publicznie, co powinno przyczynić się do pozyskania nowej wiedzy i umiejętności przez polskie podmioty.

Działania

V.2.1. Wzmocnienie współpracy pomiędzy sektorami nauki i przedsiębiorstw

Jakość nauki w danym kraju i zdolność przetwarzania jej osiągnięć w nowoczesne produkty i usługi ma bezpośredni

wpływ na poziom innowacyjności i tempo rozwoju gospodarki. Wpływ ten polega przede wszystkim na









tworzeniu nowej wiedzy oraz własności intelektualnej, która może znaleźć praktyczne zastosowanie,

rozwoju kompetencji środowiska nauki – studentów, doktorantów i pracowników naukowych,

oferowaniu usług badawczych i prowadzeniu wspólnych projektów z partnerami zewnętrznymi, w tym przede

wszystkim z przedsiębiorstwami,

tworzeniu tzw. firm odpryskowych, których zadaniem jest komercjalizacja nowej wiedzy.

Skuteczny transfer wiedzy do przedsiębiorstw wymaga dobrze skonstruowanego i mobilizującego do podjęcia współpracy

systemu zachęt ze strony państwa. Wiele z istniejących w Polsce instrumentów wsparcia dla firm (np. programy NCBR,

PARP oraz BGK) finansowanych ze środków publicznych wspiera nawiązywanie współpracy pomiędzy jednostkami

badawczymi i przedsiębiorstwami lub zachęca do wdrożenia wyników prac badawczo-rozwojowych. Przedsiębiorcy mogą

uzyskać wsparcie finansowe w ramach tych programów na opracowanie nowych technologii i produktów, które tworzą we

współpracy z naukowcami. Tworzenie warunków sprzyjających współpracy pomiędzy partnerami, w szczególności

pomiędzy nauką a praktyką, jest również istotne dla sprawnego funkcjonowania systemu wiedzy i innowacji w rolnictwie

(ang. Agricultural Knowledge and Innovation System – AKIS).

Aby zwiększyć wzajemny transfer wiedzy pomiędzy wspomnianymi sektorami, należy położyć większy nacisk na

dofinansowywanie projektów wspólnych ukierunkowanych na prowadzenie prac B+R, a także wsparcie wdrożeń

wyników badań naukowych i prac rozwojowych. Ważną rolę odgrywa również sieciowanie potencjalnych partnerów dzięki

funkcjonowaniu formalnych i nieformalnych grup łączących przedsiębiorców z naukowcami. W działania takie wpisuje się

również wspieranie projektów realizowanych przez grupy operacyjne na rzecz innowacji EPI (ang. European Partners for

Innovations) oraz wspieranie tworzenia takich partnerstw w ramach Sieci na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach

wiejskich. Kolejnym istotnym elementem jest wspieranie mobilności kadry instytucji naukowych i firm, tak by naukowcy

przechodzili do sektora przedsiębiorstw, a doświadczeni managerowie i specjaliści zasilali sektor nauki. Działaniem

ułatwiającym tego typu mobilność będzie dalsza realizacja programów doktoratów wdrożeniowych, czyli rozwój

i upowszechnienie nowego modelu prowadzenia badań ukierunkowanego na wdrażanie ich wyników, już od etapu

kształcenia w szkołach doktorskich.

V.2.2. Zwiększenie potencjału podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki, w szczególności

instytutów Sieci Badawczej Łukasiewicz oraz tworzenie związków tych podmiotów

Sieć Badawcza Łukasiewicz to trzecia co do wielkości sieć badawcza w Europie, dysponująca potencjałem 32 instytutów

badawczych, reprezentujących różne obszary tematyczne. Istotą jej działalności jest prowadzenie badań w obszarach

strategicznych dla rozwoju państwa, komercjalizacja ich wyników, a także wzmocnienie pozycji międzynarodowej polskiej

nauki. Instytuty Sieci Badawczej Łukasiewicz zostały zgrupowane w cztery grupy badawcze, skupiające ekspertów

z różnych instytutów: Zdrowie, Transformacja cyfrowa, Inteligentna i czysta mobilność, Zrównoważona gospodarka

i energia.

Inicjatywą mającą zdynamizować przekształcanie badań naukowych w innowacyjne produkty jest tworzenie wirtualnych

instytutów badawczych. Wirtualne instytuty badawcze koncentrowałyby w swoim obrębie nie tylko znaczny kapitał

finansowy, ale także kapitał ludzki, w tradycyjnym systemie finansowania nauki, rozproszony pomiędzy kilku ośrodkami

w kraju. Pierwszy wirtualny instytut badawczy, powołany w październiku 2020 r., jest ukierunkowany na biotechnologię

medyczną i onkologię.

Projekty strategiczne

Polityka technologiczna – opracowanie polityki, która określi sposoby wyłaniania technologii kluczowych dla rozwoju

gospodarczego, cele działań w tym obszarze, sposoby wspierania rozwoju technologii oraz finansowania projektów.

Elementem przygotowania do polityki technologicznej będzie stworzenie map drogowych rozwoju technologii w ramach

systemu Krajowych Inteligentnych Specjalizacji.

Dyplomacja technologiczna – stworzenie systemu wsparcia innowatorów i firm technologicznych na rynkach globalnych

oraz pozyskiwania informacji o światowych trendach technologicznych.

Zintegrowana platforma doradcza – wsparcie systemu transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie i na obszarach

wiejskich – usprawnienie transferu wiedzy i innowacji pomiędzy nauką a praktyką rolniczą (AKIS) poprzez informatyzację

systemu i przygotowanie nowoczesnych narzędzi dla doradztwa rolniczego, naukowców i rolników wspierających

realizację polityki państwa w zakresie stworzenia sprawiedliwego, zdrowego i przyjaznego środowisku systemu

żywnościowego oraz wzmacniania potencjału wzrostu gospodarczego.

VI. Dane

Wizja i cel

Dane są kluczowym aktywem w XXI wieku – czynnikiem przez wiele lat niezauważanym, a dziś stanowiącym podstawę

rozwoju gospodarki cyfrowej. Wystarczy wspomnieć, że wiele z najwyżej wycenianych na giełdzie firm świata uzyskało

przewagę nad konkurencją właśnie dzięki inteligentnemu wykorzystaniu gromadzonych przez siebie danych, często

monopolizując wtórnie do nich dostęp.

Podstawowymi elementami polskiej gospodarki opartej na danych powinna być otwartość danych publicznych, wzajemna

otwartość danych przemysłowych oraz ochrona danych osobowych. Wszelkie działania w tym obszarze powinny

prowadzić do otwierania zasobów zarówno publicznych, jak i prywatnych, a także gwarantować interoperacyjność

i automatyczne przetwarzanie danych oraz wzajemne powiązanie między nimi. Oznacza to stworzenie odpowiednich

narzędzi służących zarówno udostępnianiu, jak i zdalnemu pobieraniu lub zdalnemu dostępowi do danych oraz

ewentualnemu przetwarzaniu ich. Wymaga to jednak zagwarantowania odpowiedniej struktury danych i odmiennego

podejścia do zarządzania dostępem do nich. Ważne jest zapewnienie interoperacyjności i wzajemnego uznawania

formatów danych, ponieważ koszty związane z czyszczeniem i przetwarzaniem nieuporządkowanych zbiorów mogą

znacząco przewyższać potencjalną korzyść z ich wykorzystania.

Cel związany z obszarem Dane

Rozwój algorytmicznej gospodarki opartej na danych.

Kierunek interwencji VI.1. Zwiększenie otwartości i wykorzystania danych

Budowa gospodarki opartej na danych nie może się odbyć bez zapewnienia ich dostępności, która stanowi współcześnie

wąskie gardło rozwoju gospodarczego. Łatwy dostęp do wiarygodnych danych publicznych oraz możliwość szerokiego ich

wykorzystywania na potrzeby analiz, strategii i ewaluacji stanowią podstawę dla opierania polityk publicznych na danych,

usprawniania i podnoszenia jakości pracy urzędników.

Korzystnie na wzrost poziomu udostępnianych danych prywatnych będących w posiadaniu przedsiębiorców powinno

działać też opracowanie systemu zachęt do dzielenia się danymi (w modelu zaufanym lub otwartym, odpłatnie lub

nieodpłatnie), w tym również promowanie wymiany danych pomiędzy przedsiębiorstwami a administracją publiczną.

Dla zwiększenia intensywności wykorzystania danych niezbędne jest też oddziaływanie na otoczenie prawne, które

ograniczy ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej oraz zlikwiduje dotychczasowe bariery. Równie istotne wydaje się

upowszechnianie wiedzy na temat korzyści płynących z szerokiego wykorzystywania danych i zaawansowanej analityki

danych w przedsiębiorstwach i urzędach. Większa intensywność wykorzystywania danych jest też wprost zależna od

kapitału ludzkiego pracowników, stąd duży wysiłek powinien być położony na uczenie się dorosłych w tym zakresie,

począwszy od uzupełniania wiedzy po całkowite przekwalifikowywanie części pracowników.

Działania

VI.1.1. Stymulowanie wzrostu ilości cyfrowych danych w gospodarce

Upowszechnienie wykorzystywania danych jako kluczowego czynnika produkcji wymaga likwidacji szeregu barier

związanych z dzieleniem się danymi. Ich szczegółowa identyfikacja powinna zostać przeprowadzona w dialogu

administracji publicznej z przedsiębiorcami, organizacjami pozarządowymi, naukowcami i innymi interesariuszami

w ramach ewaluacji Polityki dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od 2020 r. Wśród kluczowych barier można już

teraz wymienić niewystarczającą liczbę standardów, reguł oraz decyzji, dotyczących tego, w jaki sposób takie dane

mogłyby być udostępnianie przedsiębiorstwom; brak formalnej współpracy międzynarodowej w zakresie wymiany danych;

wysokie normy (prawne i techniczne) w zakresie przechowywania danych; ograniczenia sektorowe lub ugruntowane złe

praktyki (w tym utrudnienia w wymianie danych pomiędzy sektorami) oraz niską świadomość w zakresie korzyści

wynikających z gromadzenia i wymiany danych.

Kluczowym warunkiem jest tu dostęp do danych, których ilość zależy od czynników zarówno „miękkich” (poziom

otwartości danych publicznych i prywatnych), jak i „twardych” (zaufana, bezpieczna i dostępna infrastruktura wymiany

danych, upowszechnienie i usieciowienie sensorów umożliwiających cyfrowy zapis i przesył pomiaru wszelkiego rodzaju

zjawisk związanych z procesami przemysłowymi, interoperacyjność i wzajemne uznawanie standardów lub certyfikatów).

Rekomendowane byłoby również wypracowanie zasad i standardów wymiany danych pochodzących spoza sektora

publicznego, w szczególności danych nieosobowych gromadzonych w związku z realizacją zadań w interesie ogólnym.

Należy pamiętać, że wykorzystywanie danych przez sektor publiczny musi być oparte na zaufaniu państwa do obywateli,

podobnie dzielenie dostępu do danych niepublicznych musi odbywać się na zasadach zaufania i z uwzględnieniem

kwestii cyberbezpieczeństwa, np. w modelu federacyjnym wykorzystującym jeden standard API lub protokół rejestrów

rozproszonych.

Dzięki zachęcaniu do dzielenia się dostępem do danych, szczególnie niepublicznych (przemysłowych), w ramach

zaufanych przestrzeni danych, jak wirtualne składnice danych czy data trusts, przedsiębiorcy uzyskają dostęp do

większej ilości zasobów mogących stanowić podstawę dla rozwoju nowych modeli biznesowych i tworzenia innowacji.

Zasady i metody dzielenia dostępu do danych niepublicznych oraz tworzenia wirtualnych składnic danych, standardów

interoperacyjności i wzajemnego uznawania formatów danych będą zgromadzone w stale uaktualnianej bazie wiedzy dla

MŚP o współdzieleniu danych. W dialogu z interesariuszami będą podejmowane działania stymulujące wzrost

gromadzenia, wymiany i wykorzystania danych przez podmioty prywatne. W procesie ewaluacji Polityki dla rozwoju

sztucznej inteligencji w Polsce od 2020 r. zostanie też określone stanowisko Polski wobec najważniejszych dylematów

prawnych i instytucjonalnych związanych z przetwarzaniem danych, dyskutowanych na forum europejskim i światowym.

VI.1.2. Zwiększenie dostępu do danych publicznych zdatnych do automatycznego przetwarzania

Administracja publiczna powinna otwierać nowe zasoby danych istotne dla przedsiębiorców, organizacji pozarządowych,

naukowców i innych użytkowników, w tym dane badawcze oraz dane będące w posiadaniu podmiotów publicznych

(np. w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych) oraz świadczących usługi publiczne

(np. w zakresie transportu pasażerskiego). Administracja publiczna będzie kontynuować zatem analizy rynku popytu na

dane, których wyniki będą stanowić punkt wyjścia dla procesu otwierania danych publicznych.

Danymi o szczególnie wysokim potencjale dla ponownego wykorzystywania są dane dynamiczne, podlegające częstym

aktualizacjom. Dostęp do nich poprzez interfejs programistyczny API w czasie rzeczywistym umożliwi powstawanie

produktów i usług konkurujących pod względem efektywności i innowacyjności z publicznymi. Wobec tego otwartość

danych należy uwzględniać już od fazy projektowania rejestrów publicznych (by design) albo w przypadku systemów już

funkcjonujących w procesie ich rozbudowy.

Zapewnienie rozliczalności, cyberbezpieczeństwa, transparentności37 wymiany danych i zarządzania nimi oraz wdrożenie

Digital Governance muszą być ściśle powiązane z Polityką dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020,

Programem Otwierania Danych 2021–2027 i Europejską Strategią Danych 38 . Skuteczne i użyteczne dla odbiorców

otwieranie danych publicznych jest uwarunkowane stosowaniem standardów otwartości danych w trzech wymiarach

prawnym, technicznym i bezpieczeństwa39. Udostępnianie danych publicznych na co najmniej trzecim stopniu otwartości 40

oraz stosowanie jednolitego standardu interfejsu programistycznego API zwiększy popyt na dane i ułatwi rozwój aplikacji

i usług bazujących na tych danych. Podmiot udostępniający dane zawsze powinien zapewniać ich integralność

(informacje są kompletne i nie zostały zmodyfikowane w sposób nieuprawniony) oraz dostępność (dostęp do informacji

nie zostanie utracony lub nie zostanie trwale uszkodzony).

W ramach nowych ram regulacyjnych dla zoptymalizowania ponownego wykorzystywania otwartych danych

implementowano do krajowego porządku prawnego dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1024 z dnia

20 czerwca 2019 r. w sprawie otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego (Dz. Urz.

UE L 172 z 26.06.2019, str. 56). Ponadto ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym

wykorzystywaniu informacji sektora publicznego (Dz. U. poz. 1641) zawiera rozwiązania instytucjonalne, usprawniające

dystrybucję danych do dalszego wykorzystywania, które wykraczają poza obowiązki wynikające z transpozycji dyrektywy

2019/1024.

Obok rozwiązań technicznych i prawno-legislacyjnych w celu zapewnienia prawidłowej, kompetentnej i skutecznej

realizacji polityki otwartości danych należy zapewnić wsparcie instytucjonalne – pełnomocników ds. otwartości danych. Na

mocy ustawy z dnia 11 sierpnia 2021 r. o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego

taka sieć pełnomocników już formalnie funkcjonuje, ale tylko na poziomie administracji rządowej (KPRM, ministerstwa i

GUS). Powyższa ustawa w ramach dobrowolności dopuszcza powołanie pełnomocników również w innych instytucjach,

co pozwoli na ujednolicenie działań w zakresie wdrażania polityki otwierania danych na różnych szczeblach administracji,

jak i przyczyni się do przyspieszenia procesu otwierania danych w Polsce oraz poprawy ich jakości.

Równolegle do powyższych rozwiązań konieczne jest kontynuowanie i rozwijanie systematycznych działań

edukacyjnych, na różnych poziomach zaawansowania, obejmujących zarówno osoby decyzyjne, pełnomocników ds.

otwartości danych, jak i pracowników urzędów zajmujących się na co dzień gromadzeniem i udostępnianiem danych

publicznych (w tym z systemów administracyjnych)41.

VI.1.3. Unowocześnienie narzędzi cyfrowych do zbierania danych statystyki publicznej

W sposób szczególny należy podejść do dalszej cyfryzacji zasobów stanowiących potencjalne źródło danych dla badań

statystycznych statystyki publicznej. Milowym krokiem w rozwoju statystyki publicznej przyszłości będzie integracja

zasobów cyfrowych państwa. Należy otworzyć zbiory danych gromadzone we wszystkich obowiązkowych rejestrach

publicznych, do których dostęp dziś jest ograniczony lub są one niezdatne do automatycznego przetwarzania danych.

37 Transparentność zarządzania danymi i wymiany danych musi uwzględniać gwarantowaną prawem kontrolę nad podmiotami przetwarzającymi

dane.

38

39

https://ec.europa.eu/info/strategy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age/european-data-strategy_en

Więcej informacji na temat standardów otwartości danych jest dostępnych na stronie: https://dane.gov.pl/pl/knowledgebase/usefulmaterials/standardy-otwartosci-danych.

Według schematu pięciu poziomów otwartości danych Tima Bernesa-Lee. Więcej informacji o tym schemacie można znaleźć na stronie

https://5stardata.info oraz na stronach W3C.

41 Realizacja działań edukacyjnych w tym obszarze została szczegółowo opisana w Programie Otwierania Danych na lata 2021–2027 (rozdział 5.6.

Cel szósty – Podnoszenie wiedzy i umiejętności pracowników administracji publicznej w zakresie otwierania i zarządzania danymi oraz

zwiększanie świadomości społecznej na temat potencjału otwartych danych).

Ujednolicenie i udostępnienie powinno mieć miejsce również w instytucjach zajmujących się bieżącym pomiarem stanu

środowiska lub zarządzających infrastrukturą. Większemu wykorzystaniu powinny ulec zasoby ZUS, jednostek

świadczących usługi społeczne zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym (w tym m.in. w zakresie edukacji,

zdrowia, kultury) i pozostałych państwowych i samorządowych osób prawnych, które dzięki powiązaniu ich

z klasyfikacjami zmniejszą pracochłonność zbierania danych w ramach statystyki publicznej i podniosą jej jakość.

Uzyskanie spójności metodologicznej badań prowadzonych przez różne instytucje wiąże się z zastosowaniem

standardów metainformacyjnych (klasyfikacje, nomenklatury, typologie, pojęcia, słowniki) i jest możliwe m.in. dzięki

systemowi metainformacji prowadzonemu przez GUS.

Niektóre dane z przyczyn prawnych nie mogą lub nie powinny być dostępne publicznie, choć agregaty utworzone na ich

podstawie mogą być cennym źródłem do analiz społecznych i ekonomicznych dla administracji publicznej. Dlatego też

działania Strategii nie obejmują otwierania rejestrów publicznych, które zawierają dane osobowe czy inne dane

jednostkowe identyfikowalne, które zgodnie z ustawą z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2022 r.

poz. 459, z późn. zm.) objęte są tajemnicą statystyczną.

VI.1.4. Prawo własności intelektualnej w gospodarce opartej na danych

Z uwagi na aktualny dynamiczny postęp w zakresie techniki i technologii zasadne jest rozważenie dedykowanej ochrony

programom komputerowym i bazom danych w kontekście systemu ochrony własności przemysłowej, przy założeniu że

konieczne jest zapewnienie spójności rozwiązań na poziomie krajowym i UE.

W kontekście trwających prac na forum UE zasadne jest również dokonanie przeglądu regulacji w zakresie ochrony

wynalazków, a także wzorów użytkowych i wzorów przemysłowych w celu potencjalnego zmodernizowania tych regulacji

w taki sposób, aby użytkownicy systemu ochrony własności przemysłowej, w tym przedsiębiorcy, mogli skutecznie

chronić innowacyjne rozwiązania i czerpać z tych rozwiązań korzyści ekonomiczne.

Oczekiwanym rozwiązaniem, zarówno przez przedsiębiorców, jak i twórców i wynalazców będących osobami fizycznymi

nieprowadzącymi działalności gospodarczej, jest także stworzenie instrumentu wsparcia poprzez ustanowienie funkcji

brokerów patentowych, którzy koncentrowaliby się na potencjale ekonomicznym udzielonego prawa i możliwościach

jego komercjalizacji. Konieczne jest także w tym zakresie wprowadzenie regulacji usprawniających i modernizujących

zasady organizacji pracy rzecznika patentowego i samorządu zawodowego rzeczników patentowych.

W kontekście dyskusji na poziomie UE oraz w dobie powszechnego implementowania nowych technologii w działalności

gospodarczej zasadne jest także podjęcie szerokiej dyskusji na temat konieczności i ewentualnego zakresu uregulowania

patentów koniecznych do spełnienia normy (ang. standard essential patents). Konieczne jest podjęcie dyskusji i analiz

dotyczących ewentualnych zmian legislacyjnych związanych z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, w szczególności

w związku z podejmowanymi na forum międzynarodowym kwestiami związanymi z wyjaśnialnością (ang. explainability42)

sztucznej inteligencji, nieprzenoszeniem uprzedzeń (ang. bias) i zasadami ponoszenia odpowiedzialności

odszkodowawczej za jej działalność oraz oceną zagrożenia powodowanego przez systemy SI dla bezpieczeństwa, źródeł

utrzymania i praw obywateli.

Spośród działań o charakterze pozalegislacyjnym, najistotniejsze zadania przewiduje się w zakresie



upowszechniania i promowania odformalizowanego, uproszczonego i terminowego rozstrzygania sporów z tytułu

naruszanych praw wyłącznych w drodze pozasądowego rozstrzygania sporów, w szczególności sporów

42 Por. Ethics Guidelines for Trustworthy AI, Bruksela, 2019, s. 18.















– 65 –

Poz. 926

wynikających z zobowiązań kontraktowych związanych z umowami licencyjnymi, porozumieniami o transferze

technologii i porozumieniami badawczo-rozwojowymi,

zwiększenia promocji polskiego wzornictwa przemysłowego i zaangażowania podmiotów pośredniczących

pomiędzy administracją a rynkiem odpowiedzialnych za zwiększanie świadomości i wpływanie w pozytywny sposób

na tendencje twórców-przedsiębiorców do uzyskiwania i utrzymywania ochrony praw własności przemysłowej,

wprowadzenia cyklicznych audytów procesów w zakresie czynności dotyczących ochrony własności przemysłowej,

podniesienia świadomości w zakresie istoty i wartości ekonomicznej praw własności intelektualnej

w środowisku z obszaru bankowości i egzekucji majątkowej, w celu dalszego rozwoju rynku praw własności

intelektualnej i budowania przewagi konkurencyjnej na rynku w oparciu o te prawa,

stworzenia nowego lub wykorzystania istniejącego forum networkingowego (trwała platforma łącząca administrację

z biznesem i nauką w sprawie wspólnych wizji w obszarze praw własności intelektualnej,

rozpowszechniania wśród przedsiębiorców wiedzy na temat praw własności przemysłowej oraz

uświadamiania na temat wartości rynkowej i znaczenia ekonomicznego praw własności przemysłowej; przyczyni się

to do zwiększenia liczby zgłoszeń polskich przedsiębiorców w krajowych lub regionalnych urzędach patentowych i

zwiększy ich potencjał eksportowy i rozpoznawalność ich towarów i usług za granicą,

promowania cyklicznych konkursów i nagród dla przedsiębiorców za najlepsze umiejętności rynkowego

wykorzystania własności przemysłowej, w szczególności w zakresie komercjalizacji wiedzy lub technologii,

podejmowania działań informacyjno-promocyjnych na temat instrumentów dostępnych przedsiębiorcom

w zakresie własności przemysłowej wykorzystywanej w działalności gospodarczej.

VI.1.5 Wykorzystanie danych z obserwacji Ziemi dla rozwoju gospodarki

Stosowanie danych satelitarnych i bazujących na nich aplikacji może mieć istotne znaczenie dla poprawy produktywności.

Aplikacje oparte na technikach satelitarnych (łączność, nawigacja, obserwacja Ziemi) już są wykorzystywane w wielu

obszarach – we wszystkich rodzajach transportu, w monitorowaniu środowiska, rolnictwie, planowaniu przestrzennym,

bezpieczeństwie i zarządzaniu kryzysowym, energetyce, bankowości i innych.

W polskim sektorze kosmicznym, który wciąż się rozwija, można już wskazać obszary o znaczących kompetencjach

polskich podmiotów: elektronika, automatyka i robotyka, mechanika czy też technologie kwantowe, których dalszy rozwój

przyczyni się do wzrostu produktywności tego sektora gospodarki. Dane satelitarne dają możliwość poprawy

skuteczności podejmowanych działań przez administrację publiczną, ze względu na pełniejszą świadomość sytuacyjną

w obszarach kompetencji oraz osiągnięcia wyższego poziomu koordynacji w danym obszarze działalności. Dane

satelitarne mogą stanowić cenne uzupełnienie informacji pozyskiwanych z innych źródeł, np. ze zobrazowań lotniczych.

Zgodnie z Polską Strategią Kosmiczną do roku 2030 przyjętą przez Radę Ministrów w dniu 26 stycznia 2017 r. polski

sektor kosmiczny powinien być zdolny do skutecznego konkurowania na rynku europejskim, a jego obroty wzrosną do co

najmniej 3% globalnych obrotów tego rynku (proporcjonalnie do polskiego potencjału gospodarczego). Polska

administracja publiczna będzie wykorzystywać dane satelitarne dla szybszej i skuteczniejszej realizacji swoich zadań, a

krajowe przedsiębiorstwa będą w stanie w pełni zaspokoić popyt wewnętrzny na tego typu usługi oraz eksportować je na

inne rynki. Polska gospodarka i instytucje publiczne będą miały dostęp do infrastruktury satelitarnej umożliwiającej

zaspokojenie ich potrzeb, zwłaszcza w dziedzinie bezpieczeństwa i obronności oraz rolnictwa.

Osiągnięcie powyższych celów zostanie zrealizowane m.in. poprzez realizację konkretnych zadań polegających m.in. na



rozbudowie Narodowego Systemu Informacji Satelitarnej, w ramach którego będą rozwijane i następnie operacyjnie

generowane serwisy monitoringowe; będą one obejmowały m.in. mapy i analizy podlegające ciągłej aktualizacji

i pozwalające na śledzenie rozwoju zjawisk istotnych dla użytkownika, udostępniane zazwyczaj w postaci portalu

internetowego; serwisy będą tworzone na podstawie danych Programu Copernicus i w miarę dostępności

uzupełniane danymi z polskiej konstelacji typu Earth Observation – Satelitarnego Systemu Obserwacji Ziemi,



budowie Satelitarnego Systemu Obserwacji Ziemi MikroGlob, w ramach którego powstanie segment kosmiczny

obejmujący platformy satelitarne mikro wraz z sensorami umożliwiającymi pozyskiwanie danych obrazowych

w zakresie optoelektronicznym oraz radarowym (jako opcjonalny zakres, w ramach możliwości budżetu krajowego),



utworzeniu inkubatora przedsiębiorczości Europejskiej Agencji Kosmicznej w Polsce (ESA Business Incubation

Centre – ESA BIC), którego celem jest wspieranie przedsiębiorstw z branży kosmicznej na wczesnych etapach ich

rozwoju, a także zapewnianie doradztwa o charakterze biznesowym i technologicznym w branży kosmicznej.

Kierunek interwencji VI.2. Rozwój technologii sztucznej inteligencji i wdrażanie ich

w kluczowych obszarach gospodarki

Sztuczna inteligencja (dalej SI), odnosząca się m.in. do zaawansowanych technik, systemów, algorytmów logiki

operacyjnej przetwarzania danych, stanowi perspektywiczny kierunek rozwoju. Obszar implementacji SI jest bardzo

szeroki, zaczynając od analiz obrazu, dźwięku i tekstu, a kończąc na zaawansowanym przetwarzaniu danych imitującym

ludzkie rozumowanie.

Dynamicznie rozwijające się technologie SI skłoniły wiele państw do podjęcia skoordynowanych działań 43, mających na

celu osiągnięcie przewagi konkurencyjnej w zakresie rozwoju i wykorzystania SI. Istnieje ryzyko, że SI włączona

w światową sieć teleinformatyczną przetransferuje bogactwo lub generowaną lokalnie wartość dodaną do tych państw lub

organizacji transgranicznych, które będą potrafiły ją budować i sprawnie kontrolować. Dla kontynuowania rozwoju

gospodarczego niezbędne będzie zaangażowanie Polski w wytwarzanie i rozwój systemów SI i ich zastosowań

gospodarczych. W grudniu 2020 r. przyjęto Politykę dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020, która kreśli

kluczowe cele i działania administracji publicznej, nakierowane na pobudzenie badań nad SI oraz zwiększeniem jej

wykorzystania przez firmy i konsumentów. W dokumencie zidentyfikowany został potencjał SI dla polskiej gospodarki,

zostali zmapowani interesariusze oraz została określona lista barier i niezbędnych działań do podjęcia.

Efektem wdrożenia polityki rozwoju SI w Polsce ma być ukształtowanie się kompletnego ekosystemu, w którym będą

współdziałać interesariusze publiczni, nauka, przedsiębiorcy i organizacje pozarządowe. W centrum tej technologii

zostanie postawiony człowiek i jego relacje ze środowiskiem naturalnym oraz odpowiedzialny rozwój społeczny.

Działania

VI.2.1. Wzmocnienie potencjału kapitału ludzkiego w obszarze SI

Programy szkoleniowe dla dzieci i młodzieży, a wcześniej przygotowanie merytoryczne nauczycieli je realizujących

powinny pomóc w zrozumieniu SI i jej wpływu na społeczeństwo, w zdobywaniu kompetencji niezbędnych w zawodach

stworzonych dzięki możliwościom SI oraz w efektywnym korzystaniu z innowacyjnych rozwiązań i nowoczesnych

technologii. Równocześnie programy skupiające się na zrozumieniu technologii SI powinny być dostępne dla wszystkich

pracowników, aby zapobiegać w ten sposób bezrobociu technologicznemu. Osobną grupę stanowią administracja i jej

pracownicy, którzy tworząc otoczenie ekosystemu SI, sami muszą ją dobrze rozumieć.

Zauważalną barierą w rozwoju SI w Polsce są braki w kadrach naukowych kształcących w tych technologiach. Przekłada

się to na małą liczbę projektów badawczych i publikacji z obszaru SI w polskim systemie nauki. Celem stworzenia licznej

43 Lista narodowych i ponadnarodowych strategii rozwoju sektora sztucznej inteligencji jest dostępna po adresem

https://futureoflife.org/national-international-ai-strategies/?cn-reloaded=1.

kadry naukowej jest kształcenie zarówno przyszłych naukowców opracowujących nowe technologie sztucznej

inteligencji, jak również specjalistów wdrażających je na szeroką skalę. Wykształcenie licznej kadry takich specjalistów

jest niezbędne dla stworzenia ekosystemu SI, w którym popyt na pracę będzie mógł być zaspokojony.

VI.2.2. Podnoszenie świadomości społecznej w zakresie technologii SI

Dobrze funkcjonujący rynek potrzebuje nie tylko firm dostarczających rozwiązań, ale także licznych i świadomych klientów

zgłaszających popyt na dane produkty. Uczestniczenie w tym rynku wymaga podstawowej wiedzy posiadanej przez

potencjalnych klientów, bez której podmioty te nie będą w stanie wycenić dostępnych produktów oraz korzyści i ryzyka

płynących z ich używania.

Z uwagi na relatywnie niskie kompetencje cyfrowe oraz słabą cyfryzację przedsiębiorstw rozpowszechnienie w Polsce

rozwiązań opartych na SI może być utrudnione, szczególnie w tak wrażliwych obszarach jak ochrona zdrowia czy

sądownictwo. W pewnym stopniu zrozumiała niechęć do udostępniania informacji o własnej aktywności wprowadza

dodatkową trudność prowadzenia badań związanych z SI, które wymagają dużych zbiorów danych.

Z tego względu rozwój polskiego ekosystemu SI zakłada nie tylko stworzenie odpowiednich warunków dla firm

i specjalistów, ale także pozytywnego oddziaływania na stronę popytową. Zadaniem państwa w tym zakresie jest

przeciwdziałanie klasycznym niedoskonałościom rynku – asymetrii informacji i niekompletności rynku – tak aby

potrzeby mogły być skutecznie zaspokajane poprzez mechanizm rynkowy. Działania powinny skupić się na

rozpowszechnianiu wiedzy na temat SI oraz jej praktycznych zastosowań. Realizować się to może poprzez szkolenia,

demonstracje, doradztwo, udostępnianie środowisk testowych i inne formy wsparcia merytorycznego.

Decydującą rolę mają tu spółki Skarbu Państwa oraz zamówienia publiczne, a także konkursy angażujące budżet

państwa lub środki pomocy publicznej, w tym pochodzące z UE.

VI.2.3. Zwiększenie nakładów inwestycyjnych na technologie związane z SI

Oprócz podejmowania działań w obszarze rozwoju rynku kapitałowego wspominanych w poprzednich obszarach

Strategii państwo może występować jako podmiot zamawiający duże projekty rozwijające kompetencje rodzimych firm

i usprawniające działanie administracji publicznej. Wśród tworzonych form wsparcia ekosystemu powinien znaleźć się

program finansujący zintegrowane rozwiązania branżowe z wykorzystaniem SI. Rolą programu powinno być wspieranie











dostarczania kapitału, zasobów, know-how do rozwoju start-upów SI,

wdrażania SI w polskich firmach,

wdrażalności oferowanych rozwiązań w obszarze SI,

skalowania i ekspansji zagranicznej polskich firm SI,

zapewnienia dostępu do kluczowych technologii i patentów SI i ich ochrony.

Nie mniej ważna pozostaje potrzeba stymulowania rynku kapitałowego, dostarczającego prywatnego finansowania do

branży SI. Działania w obu wymiarach – finansowania publicznego i prywatnego – szerzej opisuje Polityka dla rozwoju

sztucznej inteligencji w Polsce od 2020 r.

Powszechne wdrażanie SI w firmach nie będzie możliwe bez zapewnienia na terenie całego kraju możliwości przesyłu

dużych wolumenów danych z urządzeń lub czujników systemów Internetu rzeczy (podłączonych do sieci). Kluczowe jest

zapewnienie przedsiębiorcom (zwłaszcza firmom produkcyjnym) powszechnego dostępu do sieci

o wysokiej przepustowości i finansowanie inwestycji w zakresie infrastruktury przechowywania dużych wolumenów

informacji oraz infrastruktury obliczeniowej wysokiej mocy dla SI. Należy prowadzić także działania na rzecz wzmocnienia

kompetencji kwantowych i HPC, co jest podstawą do upowszechniania zastosowań technologii przełomowych i

podniesienia produktywności we wszystkich sektorach gospodarki.

Działaniem wzmacniającym będzie promowanie dzielenia się danymi w zaufanych przestrzeniach i przeciwdziałanie

monopolizacji dostępu do danych, usuwanie zidentyfikowanych barier w rozwoju gospodarki opartej na danych oraz

stworzenie stale uzupełnianej bazy wiedzy dla MŚP zawierającej wszelkie przydatne dla przedsiębiorców informacje

dotyczące standardów danych, ich otwierania, wykorzystania oraz przetwarzania.

Kierunek interwencji VI.3. Powszechny dostęp do infrastruktury szybkiej i niezawodnej

transmisji danych

Gospodarka oparta na danych nie może funkcjonować poprawnie bez zapewnienia podmiotom gospodarczym dostępu do

usług łączności elektronicznej na odpowiednim poziomie. Kluczowe jest zapewnienie wszystkim gospodarstwom

domowym w kraju dostępu do sieci o przepustowości co najmniej 100 Mb/s. Dla gospodarki opartej na danych kluczowym

czynnikiem pozwalającym na korzystanie z inteligentnych bezprzewodowych i mobilnych rozwiązań przyszłości (takich jak

autonomiczne pojazdy, monitoring środowiska czy łączność maszynowa) jest dostępność łączności bezprzewodowej

nowej generacji – 5G.

Działania

VI.3.1. Narodowy Plan Szerokopasmowy

Celem Narodowego Planu Szerokopasmowego (dalej Plan) jest zapewnienie powszechnego, równego dostępu do sieci

szerokopasmowych, umożliwiających szybką, niezawodną i bezpieczną komunikację elektroniczną, nie tylko

w zastosowaniach personalnych, ale przede wszystkim gospodarczych – przemysłowych, w tym maszynowych, oraz

innowacyjnych rozwiązaniach dla gospodarki i przestrzeni publicznych. Celami Planu do 2025 r. są

1) zapewnienie wszystkim gospodarstwom domowym, zarówno na obszarach wiejskich, jak i miejskich, dostępu do

Internetu o przepustowości dla łącza „w dół” wynoszącej co najmniej 100 Mb/s, z możliwością modernizacji do

przepustowości mierzonej w gigabitach;

2) niezakłócony bezpieczny dostęp do sieci 5G na wszystkich obszarach miejskich i na wszystkich głównych

szlakach komunikacyjnych;

3) gigabitowy dostęp do Internetu dla wszystkich miejsc stanowiących główną siłę napędową rozwoju

społeczno-gospodarczego, takich jak szkoły, węzły transportowe i główne miejsca świadczenia usług

publicznych, a także dla przedsiębiorstw prowadzących intensywną działalność w Internecie.

Należy podkreślić, że realizacja Narodowego Planu Szerokopasmowego wykracza daleko poza cel gospodarki opartej na

danych, określony w niniejszej Strategii, mając zdecydowanie horyzontalny charakter dla działań określonych w tej

Strategii.

Projekty strategiczne

Cyfrowa statystyka publiczna – zestaw działań mający na celu unowocześnienie statystyki publicznej i wzrost

wykorzystania zewnętrznych źródeł danych do automatycznego raportowania o stanie gospodarki.

Budowa i wyniesienie w przestrzeń kosmiczną polskiego satelity, którego celem będzie dostarczanie wysokiej jakości

danych satelitarnych.

Geomatyka dla rolnictwa – utworzenie Centrum Geomatyki Rolniczej, które będzie odpowiedzialne m.in. za wdrożenie

satelitarnego monitoringu rolniczej przestrzeni produkcyjnej, zaprojektowanie, budowę i rozwój platformy informatycznej

wykorzystującej synergię danych satelitarnych, meteorologicznych, glebowych i statystycznych do monitorowania upraw

rolnych na terenie całego kraju, za operacyjne wdrożenie systemu oceny strat w rolnictwie spowodowanych klęskami

żywiołowymi i postępującymi zmianami klimatu, konsolidację przestrzennych i statystycznych baz danych dotyczących

rolniczej przestrzeni produkcyjnej, opracowanie i udostępnienie narzędzi geoprzetwarzania Big Data oraz modeli

scenariuszy skutków wdrażania programów rolno-środowiskowo-klimatycznych.

AgroID – system monitoringu zdarzeń i terenów rolnych – zwiększenie efektywności procesu identyfikacji zmian

pokrycia terenu w ramach zadań ARiMR związanych z utrzymywaniem i aktualizacją Systemu Identyfikacji Działek

Rolnych; wykorzystanie narzędzi sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego do analizy obrazu (zdjęcia satelitarne,

ortofotomapy, zdjęcia z nalotu niskopułapowego) i wyodrębniania i kategoryzowania zadanych klas pokrycia terenu.

Program otwierania danych na lata 2021–2027 stanowi krajową strategię, która obejmuje kluczowe zagadnienia

w zakresie udostępniania danych i zarządzania danymi. Głównym jej celem jest zwiększanie podaży i poprawa jakości

danych dostępnych w portalu Dane.gov.pl dla każdego użytkownika w celu ponownego wykorzystywania oraz stworzenie

środowiska, w którym korzyści gospodarcze i społeczne wynikające z otwartych danych są dostrzegane i przekładają się

na budowę nowych usług, produktów, tworzenia modeli biznesowych i nowych miejsc pracy, a także wspierają

podejmowanie decyzji strategicznych. Realizacja Programu pozwoli umocnić pozycję Polski w grupie liderów w Europie

w zakresie jak najpełniejszego wykorzystania potencjału otwartych danych.

VII. Umiędzynarodowienie

Wizja i cel

Umiędzynarodowienie działalności przedsiębiorstwa ma kluczowe znaczenie dla podniesienia jego

produktywności. Uzyskane na zagranicznych rynkach know-how oraz doświadczenie owocują wdrażaniem przez

krajowe firmy efektywnych rozwiązań i usprawnień procesów, zwiększających produktywność oraz jakość

oferowanych przez nie produktów i usług. Tym samym skuteczne konkurowanie na rynku globalnym jest silnie

uwarunkowane i powiązane z procesem zwiększania innowacyjności polskiej gospodarki.

Polski eksport charakteryzuje bardzo wysoka koncentracja na rynku europejskim, a w szczególności unijnym.

UE jest i pozostanie naszym największym partnerem handlowym z uwagi na bliskość geograficzną i regulacje

wspólnego rynku. Jednakże rynki pozaeuropejskie stwarzają szanse na wysoką dynamikę wzrostu eksportu

i ekspansji zagranicznej. Dlatego podejmowane działania będą koncentrowały się na tym, aby udział krajów

pozaunijnych w polskim eksporcie wzrósł z 20% w 2016 r. do 30% w 2030 r.

Umiędzynarodowienie działalności firm opiera się na założeniu, że ekspozycja na rynki zagraniczne pomaga

przedsiębiorstwom pokonać przeszkody w zwiększaniu stopnia ich innowacyjności, dając też pozytywny efekt

skali, który może pozwolić innowacyjnym firmom sprzedać nie tylko więcej produktów, ale i tych produktów np.

bardziej zaawansowanych technologicznie. W ten sposób polskie przedsiębiorstwa będą przesuwały się

w globalnym łańcuchu wartości, dostarczając dobra i usługi o coraz większej wartości dodanej.

Cele związane z obszarem umiędzynarodowienia

1)

2)

Zwiększenie liczby eksporterów oraz wartości eksportu, w szczególności na rynki pozaeuropejskie.

Zwiększenie eksportu towarów w obszarze wysokich technologii i kanałami e-commerce.

Kierunek interwencji VII.1. Ekspansja zagraniczna

Największym odbiorcą naszego eksportu towarowego są kraje UE. Polscy przedsiębiorcy bardzo skutecznie

wykorzystują szanse, jakie stwarza obecność na jednolitym rynku, a ich towary coraz częściej są wybierane przez

europejskich klientów. Dla rządu jest to ważna wytyczna – naszym celem jest konsekwentna obrona czterech

niepodzielnych swobód: wolnego przepływu towarów, usług, kapitału i osób, a także wolnej i uczciwej konkurencji

w UE. Naszym celem będzie zatem dalsze umacnianie relacji gospodarczych z krajami UE. Niemniej jednak polscy

przedsiębiorcy, szczególnie z sektora MŚP, aby sprostać rosnącej konkurencji zagranicznej, muszą dążyć do

ekspansji zagranicznej nie tylko na rynki europejskie, ale również silniej otworzyć się na zdobywanie rynków

pozaeuropejskich. W ramach tego kierunku interwencji będą prowadzone działania skierowane do przedsiębiorców

i obejmujące wsparcie edukacyjno-doradcze, informacyjno-promocyjne i finansowe. Mają one na celu wprowadzanie

nowych i rozszerzanie istniejących zachęt dla polskich przedsiębiorstw do eksportu towarów i usług,

w szczególności wysokich technologii, na rynki pozaunijne, w szczególności pozaeuropejskie.

Działania

VII.1.1. Wsparcie edukacyjne i informacyjne przedsiębiorców w zakresie internacjonalizacji

Działania będą prowadzone we współpracy z partnerami, w tym przede wszystkim z Grupą Polskiego Funduszu

Rozwoju (PAIH, PARP, BGK i KUKE), Krajowym Ośrodkiem Wsparcia Rolnictwa, Polską Organizacją

Turystyczną, izbami i stowarzyszeniami przedsiębiorców oraz innymi organizacjami publicznymi

i pozarządowymi.

Działania będą profilowane do potrzeb











przedsiębiorców z poszczególnych branż,

przedsiębiorców zainteresowanych ekspansją na konkretne rynki,

przedsiębiorców na różnych etapach doświadczenia w eksporcie (rozpoczynających eksport,

wchodzących na kolejne rynki, inwestujących za granicą),

przedsiębiorców zainteresowanych ekspansją na zagraniczne rynki e-commerce,

przedsiębiorców zainteresowanych udziałem w zagranicznych przetargach publicznych, w tym

przetargach instytucji międzynarodowych.

Kluczowym punktem dystrybucji wiedzy i informacji na temat wsparcia i możliwości eksportowych będzie

zmodernizowany portal promocji eksportu trade.gov.pl integrujący działania instytucji administracji centralnej

i lokalnej. Dzięki portalowi promocji eksportu przedsiębiorca uzyska pełny obraz wsparcia ekspansji zagranicznej.

Poprawi się przez to efektywność wykorzystania instrumentów wsparcia internacjonalizacji polskich firm.

Przeprowadzone w Polsce badania pokazują niską aktywność polskich firm w obszarze cyfrowego eksportu,

która jest spowodowana w dużej mierze niewystarczającą liczbą specjalistów i menedżerów zajmujących się ecommerce (w tym specjalistów od prawa, podatków i logistyki w handlu transgranicznym), a po części

nieobecnością globalnych platform marketplace w Polsce.

Przy zaangażowaniu m.in. PARP i PAIH podejmowane działania będą koncentrować się na dostarczeniu wiedzy

i informacji nt. możliwości, jakie stwarza eksport w kanałach elektronicznych, oraz na tematy typu: organizacja

logistyki i obsługa zwrotów, prawo konsumenckie, rozliczenia podatkowe itd. Aktualizowane na bieżąco programy

wsparcia eksportu będą uwzględniały specyfikę handlu internetowego. Będą one w większym stopniu wspierały

przedsiębiorców w rozpoczęciu i prowadzeniu takiej działalności. Wsparcie będzie obejmowało nowoczesne

kanały i formy promocji i działania promocyjne za granicą.

VII.1.2. Rozwój form międzynarodowej działalności polskich przedsiębiorstw

Ważnym obszarem działań w zakresie umiędzynarodowienia powinno być pobudzanie różnych form współpracy

międzynarodowej polskich przedsiębiorstw, nie tylko wymiany handlowej. Długofalowo procesowi temu powinny

sprzyjać następujące czynniki: 1) zbudowanie silnych polskich przedsiębiorstw (championów), których zasoby

umożliwiają bardziej zaawansowane formy wychodzenia na rynki międzynarodowe; 2) pobudzenie mniejszych

firm, charakteryzujących się dużą dynamiką wzrostu i mogących osiągnąć przewagi konkurencyjne w skali

międzynarodowej, ale nieposiadających jeszcze wystarczających zasobów lub doświadczenia.

Celem jest wzrost internacjonalizacji firm działających w ramach Krajowych Klastrów Kluczowych. Wsparcie

powinno obejmować kompleksowe usługi wspierające wprowadzanie na rynki zagraniczne oferty klastra lub jego

członków, szczególnie produktów zaawansowanych technologicznie. Usługi te uwzględnią zidentyfikowane

potrzeby klastra związane z internacjonalizacją (wskazane w strategii rozwoju klastra) i będą się koncentrować

na wspieraniu ekspansji międzynarodowej klastra w powiązaniu z jego działalnością B+R+I.

VII.1.3. Promocja i wprowadzanie innowacyjnych produktów i usług na rynek globalny

Polityka państwa powinna wspierać przemiany strukturalne w polskim eksporcie w kierunku bardziej

zaawansowanych technologicznie produktów, obejmujących towary o wysokiej i średniowysokiej technice,

o większej wartości dodanej i innych pożądanych cechach z punktu widzenia strategicznego kraju.

Na potrzeby powyższych działań zostały zidentyfikowane zasadniczo dwie grupy rynków docelowych

1) liderzy innowacji, od których możemy się uczyć, wspierając nasze talenty (przepływ wiedzy, danych

i dobrych praktyk);

2) rynki wschodzące o dużym potencjale rozwojowym i zorientowaniu na innowacje – eksploracja rynku

i zaspokajanie podstawowych potrzeb rozwojowych (medycyna, edukacja, ochrona środowiska)

w wyrafinowany (nowatorski) sposób, w tym dopasowanie rozwiązań technologicznych do potrzeb

i możliwości mało wymagającego, ale już świadomego klienta.

Dla tych rynków zidentyfikowane zostaną również branże eksportowe, powiązane z KIS, które przeżywają

gwałtowny rozwój na świecie, np. energetyka odnawialna (w tym smart grids), elektromobilność, branża

kosmiczna, SI, Big Data, przemysł 4.0.

Kierunek interwencji VII.2. Budowa marki polskiej gospodarki

W procesie umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw niezbędne jest prowadzenie działań promujących

markę polskiej gospodarki oraz poszczególne kluczowe branże. Pozytywny wizerunek kraju ma szczególne

znaczenie dla realizacji celów ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorstw. Z jednej strony wpływa on na

zwiększenie znaczenia oraz wiarygodności Polski na arenie międzynarodowej, a z drugiej wzmacnia pozycję

konkurencyjną polskich przedsiębiorców i ich marek. Należy zwrócić uwagę na wzajemne wzmacnianie

znajomości i odbioru marek produktów z marką kraju ich pochodzenia. Innowacyjne i wysokiej jakości produkty

z Polski wzmacniają ogólne postrzeganie polskiej gospodarki, a konsekwentne wzmacnianie pozytywnego

wizerunku marki polskiej gospodarki wpływa pozytywnie na postrzeganie marek polskich produktów

i przedsiębiorstw, co ułatwia działania promocyjne i obniża ich koszty.

Działania

VII.2.1. Targi i wystawy – duże wydarzenia promujące markę polskiej gospodarki

Choć wizerunek Polski i polskiej gospodarki systematycznie ulega poprawie, konieczne jest prowadzenie dalszych

intensywnych działań ugruntowujących markę polskiej gospodarki zarówno wśród największych partnerów

gospodarczych Polski, jak i na rynkach, które powinny odgrywać kluczową rolę w procesie dywersyfikacji kierunków

naszego eksportu.

W związku z tym Polska powinna być obecna na dużych imprezach wystawienniczo-targowych o znaczeniu

międzynarodowym, na których będzie prezentowany potencjał jej gospodarki, szczególnie kluczowych branż

o potencjale eksportowym i promocyjnym. Planowana jest organizacja stoisk narodowych, a także ubieganie się

o status kraju partnerskiego targów lub przedsięwzięć o charakterze międzynarodowym, mających duże

znaczenie dla danej branży. Obok wydarzeń targowych promocja gospodarcza będzie realizowana poprzez udział

w wystawach typu EXPO i towarzyszący im program gospodarczy. Lepsza rozpoznawalność marki polskiej

gospodarki spowoduje











wzrost międzynarodowej konkurencyjności polskiej gospodarki poprzez wspieranie zagranicznej ekspansji

polskich przedsiębiorstw, umocnienie pozycji Polski w gospodarce światowej,

realny wzrost zysków ze sprzedaży produktów i usług eksportowanych z Polski poprzez zbudowanie

silnego i pozytywnego efektu marki kraju pochodzenia,

wzmocnienie budowania świadomości narodowej marki Polska poprzez korelację marki narodowej

i wybranych marek komercyjnych,

wzmocnienie ekspansji gospodarczej polskich firm na rynki perspektywiczne, wsparcie dywersyfikacji

struktury geograficznej polskiego eksportu i inwestycji – w szczególności na kraje pozaunijne,

korzystne postrzeganie polskich inwestorów na rynkach zagranicznych.

Działania promujące polskie produkty i polską markę na określonych rynkach powinny być profilowane w zależności

od informacji o uwarunkowaniach i problemach w danym kraju lub regionie.

Duże znaczenie dla skuteczności całej polityki przemysłowej ma wsparcie dopasowane do potrzeb

poszczególnych branż, w tym już aktywnych i potencjalnych eksporterów, m.in. poprzez uczestnictwo

w wydarzeniach targowych, wsparcie i rozwój kompetencji w zakresie e-eksportu, rozwój oferty finansującej

i zabezpieczającej transakcje eksportowe, aktywne włączanie dyplomacji ekonomicznej we wsparcie ekspansji

zagranicznej polskich przedsiębiorstw, wsparcie rodzimych inwestycji za granicami naszego kraju.

VII.2.2. Wzmocnienie konkurencyjności polskiej turystyki

Komplikująca się w ostatnich latach sytuacja polityczna na arenie międzynarodowej, a także spadek

bezpieczeństwa niosą korzystne dla polskiej turystyki trendy konsumenckie. Wzrasta popyt wewnętrzny na usługi

turystyczne oraz obserwowany jest (z wyłączeniem okresu pandemii COVID-19) wzrost w turystyce przyjazdowej

do naszego kraju. Turyści poszukują nowych miejsc i nowych form odpoczynku. W ostatnich latach poprawia się

również wyraźnie stan infrastruktury transportowej i turystycznej. KE wskazuje44, że wykorzystaniem zasobów

finansowych na wszystkich szczeblach powinna kierować wizja utrzymania Europy jako najpopularniejszego

docelowego miejsca podróży na świecie pod względem wartości, jakości, zrównoważonego charakteru

i innowacyjności. Wszystkie te korzystne zjawiska wymagają opracowania nowego podejścia do polityki

turystycznej w Polsce jako do jednego z filarów nowoczesnej, konkurencyjnej i innowacyjnej gospodarki.

Potrzebne jest wypromowanie obszarów o wysokich walorach przyrodniczych i krajobrazowych, jak też

opartych na potencjale uzdrowiskowym i walorach kulturowych stanowiących o ich wysokiej atrakcyjności

turystycznej, m.in. na potrzeby srebrnej turystyki, oraz tworzenie oferty turystycznej i kulturalnej bazującej na

walorach regionu. Wykorzystanie endogenicznego potencjału Polski Wschodniej jako obszaru o szczególnych

walorach przyrodniczych przyczyni się do zwiększenia konkurencyjności turystycznej tego regionu. Zasięg

działań promocyjnych Polskiej Organizacji Turystycznej obejmie ważne i perspektywiczne dla zagranicznej

turystyki przyjazdowej rynki europejskie i pozaeuropejskie, a także rynek krajowy.

Projekty strategiczne

E-eksport – projekt mający na celu zwiększenie eksportu polskich towarów i usług poprzez kanały elektroniczne,

polegający na budowie bazy wiedzy i narzędzi edukacyjno-informacyjnych dla przedsiębiorców (np. organizacja

logistyki i obsługa zwrotów, prawo konsumenckie, rozliczenia podatkowe itd.) oraz na tworzeniu programów

wsparcia i dofinansowania obecności firm w Internecie, social media, na globalnych platformach zakupowych

i w świecie urządzeń mobilnych.

Zamówienia organizacji międzynarodowych – projekt mający na celu zwiększenie eksportu polskich firm

poprzez umowy podpisywane z organizacjami międzynarodowymi. W ramach projektu będą prowadzone

działania edukacyjne, szkoleniowe, zapewniony zostanie dostęp do informacji o ogłaszanych przetargach, będzie

ułatwiona rejestracja w bazach przetargowych oraz będzie ułatwiony udział w targach i spotkaniach

z przedstawicielami organizacji międzynarodowych.

44 Komunikat Komisji Europejskiej z 13 maja 2020 r. pn. „Turystyka i transport w roku 2020 i w dalszej przyszłości” (COM(2020) 550).

Polityka eksportowa Polski – opracowanie dokumentu strategicznego, którego nadrzędnym celem będzie

wzmocnienie konkurencyjności polskiej gospodarki na rynkach światowych, budowa pozytywnego wizerunku

i atrakcyjności polskiego biznesu w skali globalnej oraz wspieranie polskich eksporterów, w szczególności

w odpowiedzi na wyzwania stojące przed polskim eksportem w świecie pocovidowym. Tak rozumiana polityka

eksportowa ma być zewnętrznym wymiarem polityki przemysłowej. Planowany system zakłada także wsparcie

kluczowych branż, stanowiących ważną pozycję eksportową kraju oraz tych, które mogą w przyszłości

decydować o pozycji konkurencyjnej Polski w świecie.

System wdrażania

Organem odpowiedzialnym za koordynację wdrażania Strategii będzie minister właściwy ds. gospodarki. Oprócz

koordynacji będzie on realizował wiele zadań szczegółowych, zwłaszcza w obszarze inwestycji oraz organizacji

i instytucji. W niektórych przypadkach realizacja zadań wyznaczonych w Strategii należeć będzie do agencji rządowych

wspierających rozwój gospodarczy, takich jak PARP, PAIH czy NCBR.

Rola koordynacyjna ministra właściwego ds. gospodarki będzie związana również z kształtowaniem polityki

technologicznej, w tym koordynacji działań na rzecz rozwoju określonych obszarów technologicznych, tak jak np.

w ramach procesu KIS oraz zarządzania i wspierania transformacji przemysłowej.

Strategia ma na celu głęboką, modernizującą zmianę charakteru polskiej gospodarki. Najważniejsze i najbardziej

długofalowe plany – powszechna, zaawansowana cyfryzacja, stworzenie gospodarki opartej na wiedzy i danych oraz

niska emisyjność – dotykają całego systemu ekonomicznego, a często wykraczają poza wymiar jedynie gospodarczy.

Część ze zmian, które projektuje Strategia, wymagać będzie nie tylko działań w ramach polityki gospodarczej, ale

również wpływu na kulturę społeczną, w związku z czym wdrażanie jej planów będzie w gestii nie tylko jednostek

administracyjnych zorientowanych na gospodarkę.

W centrum pożądanej zmiany technologicznej, prowadzącej do wzrostu produktywności, stoi upowszechnienie

wykorzystania zaawansowanych technologii cyfrowych w działalności produkcyjnej i, szerzej ujmując, gospodarczej.

By proces ten mógł objąć całą gospodarkę, konieczna będzie realizacja projektów związanych z rozbudową infrastruktury

cyfrowej oraz rozwojem kompetencji cyfrowych, które wymagają zaangażowania ministra właściwego ds. cyfryzacji, a

także (w nowej roli) Komitetu Rady Ministrów ds. Cyfryzacji, dedykowanej skoordynowanemu zarządzaniu Polityką dla

rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020.

Również duża część projektów o istotnym znaczeniu dla długookresowego rozwoju gospodarczego będzie realizowana

w obszarze edukacji i nauki oraz współpracy świata nauki z sektorem prywatnym. Z tego względu szczególną rolę

we wdrażaniu Strategii odegrają ministrowie właściwi ds. oświaty i wychowania oraz szkolnictwa wyższego i nauki, przy

szczególnym udziale Narodowego Centrum Nauki oraz NCBR dla wyzwań badawczych lub rozwojowych formułowanych

przez administrację publiczną. Rola wyżej wymienionych resortów będzie niezwykle istotna dla przeprowadzenia głębokiej

zmiany technologicznej i kulturowej, przygotowującej polską gospodarkę do nieuchronnych zmian zachodzących

w gospodarce. Ponadto podmiotami zaangażowanymi w realizację Strategii będą między innymi szefowie urzędów

centralnych i agencji rządowych, wojewodowie oraz organy jednostek samorządu terytorialnego.

Zakres przedmiotowy Strategii jest bardzo szeroki. Na realizację głównego celu oddziałuje wiele czynników, które

wpływają na siebie wielokierunkowo i w wielu płaszczyznach. Są one jednocześnie ściśle związane z obszarami

aktywności państwa ujętymi w innych strategiach, szczególnie w Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego. Horyzontalny

zakres działań Strategii wymaga zaangażowania wielu jednostek sektora publicznego w realizację jej projektów

strategicznych. Działania te będą realizowane w formie programów, projektów, aktów prawnych i przepisów technicznych.

Pełną listę działań określonych w Strategii wraz z proponowaną odpowiedzialnością poszczególnych podmiotów

przedstawia poniższa tabela 4. W tabeli zamieszczono zbiór działań o różnym charakterze. W terminie 3 miesięcy od daty

przyjęcia Strategii podmioty odpowiedzialne określą formę, w jakiej będą (lub już są) realizowane wyróżnione działania.

Przyjmuje się, że w wyniku analiz dokonanych przez podmioty odpowiedzialne działania mogą przyjąć formę portfeli

programów i projektów, programów lub projektów. Część zadań może być realizowana również w ramach realizowanych

już lub nowo powoływanych (w wyniku programu lub projektu) procesów. W przeciągu następnego miesiąca we

współpracy z KPRM do wybranej formy realizacji działania zostanie określony odpowiedni system monitorowania

inicjatywy właściwy dla portfela, programu, projektu lub procesu.

Strategia będzie wdrażana z wykorzystaniem podejścia projektowego, w tym zwinnych metodyk zarządzania.

Tabela 4. Lista działań projektowanych w Strategii produktywności do 2030 r. wraz z podmiotami odpowiedzialnymi (w szarych polach są

wymienione podmioty współpracujące z ministrem wiodącym przy wdrażaniu danego działania)

Skróty użyte w tabeli: MRiT– Minister Rozwoju i Technologii, MFiPR – Minister Funduszy i Polityki Regionalnej, MKiŚ – Minister Klimatu i Środowiska, MEiN – Minister

Edukacji i Nauki, MF – Minister Finansów; MSiT – Minister Sportu i Turystyki;, MS – Minister Sprawiedliwości, NCBR – Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, KNF –

Komisja Nadzoru Finansowego, KPRM – Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, PARP – Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, PAIH – Polska Agencja Inwestycji

i Handlu S.A., PAK – Polska Agencja Kosmiczna, PFR – Polski Fundusz Rozwoju, POT – Polska Organizacja Turystyczna, UZP – Urząd Zamówień Publicznych, GUS

– Główny Urząd Statystyczny, FPPP – Fundacja Platforma Przemysłu Przyszłości, BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego, UPRP – Urząd Patentowy Rzeczypospolitej

Polskiej

Nazwa działania

Podmiot odpowiedzialny

I.1.1. Surowce wtórne z przemysłu: skuteczność obecnej legislacji, tworzenie

i rozwój rynków surowców wtórnych

działanie realizowane w PEP2030

I.1.2. Nowe modele biznesowe w gospodarce o obiegu zamkniętym

działanie realizowane w PEP2030

I.1.3. Zwiększanie wydajności gospodarowania surowcami w całym cyklu

życia: upowszechnienie narzędzia pomiaru śladu środowiskowego

MRiT

MRiT

I.1.4. Wspieranie przejścia do gospodarki o obiegu zamkniętym w zakresie

tworzyw sztucznych

działanie realizowane w PEP2030

I.1.5. Wspieranie rozwoju innowacyjnych biotworzyw w celu przejścia do

gospodarki o obiegu zamkniętym

MRiT

I.2.1. Ekoprojektowanie: stworzenie eksperckiej platformy ekoprojektowania

MRiT

I.2.2. Upowszechnianie systemów zarządzania środowiskowego i certyfikacji

I.2.3. Green Innovation Hub – koordynacja wsparcia dla firm rozwijających

zielone technologie

II.1.1. Rozwój kompetencji cyfrowych na wszystkich etapach uczenia się

II.1.2. Rozwój kształcenia zawodowego na potrzeby przemysłu przyszłości

II.1.3. Kształtowanie zdolności menedżerskich do zarządzania innowacjami

w przedsiębiorstwach

MRiT

MKiŚ

działanie realizowane w PEP2030

MRiT

MRiT

KPRM

MEiN, MRiT

MRiT

MEiN

MRiT

PARP, NCBR

II.1.4. Edukacja uczniów dla innowacji – kształtowanie kompetencji

proinnowacyjnych i kompetencji kluczowych

MEiN

II.2.1. Rozwój platform edukacyjnych typu MOOC

KPRM

MRiT

MEiN, MRiT

II.2.2. Wzmocnienie polityki szkoleniowej firm sektora MŚP

III.1.1. Wzrost wykorzystania pozakredytowych instrumentów finansowania

przedsiębiorstw

III.1.2. Program wsparcia dla przemysłów energochłonnych

III.1.3. Kształtowanie polityki inwestycyjnej Polski

MRiT

PARP

MF, MRiT, MFiPR

Grupa PFR

MRiT, MKiŚ

MRiT

PAIH

III.1.4. Rozwój inwestycji w ramach projektów międzynarodowych

MRiT

MFiPR, NCBR

MF

III.1.5. Stymulowanie rozwoju sektora FinTech

KNF

III.2.1. Stymulowanie popytu na rozwiązania cyfrowe w przedsiębiorstwach

i administracji publicznej

III.2.2. Budowa infrastruktury instytucjonalnej dla transformacji cyfrowej

III.2.3. Wsparcie dla budowy krajowych rozwiązań cyfrowych

III.2.4. Dostosowanie mechanizmów finansowania do potrzeb transformacji

cyfrowej w gospodarce

MRiT

FPPP

MRiT

FPPP

MRiT

KPRM, NCBR, FPPP

MRiT

KPRM, MFiPR, FPPP

MRiT

III.2.5. Finansowe wsparcie robotyzacji

MF, MFiPR

KPRM, MRiT

IV.1.1. Proinnowacyjna administracja

UZP, NCBR, PARP

IV.1.2. Poprawa koordynacji polityki innowacyjności na szczeblu centralnym

oraz na linii kraj – region

IV.1.3. Aktywna polityka sektorowa

MRiT

MFiPR, MEiN

MRiT

MRiT

IV.1.4. Rozwój ekosystemu wsparcia start-upów w Polsce

MFiPR, PFR, PFR Ventures, PARP,

NCBR

IV.2.1. Dostosowanie przepisów prawa w celu poprawy warunków

wykonywania działalności gospodarczej

MRiT

MRiT

IV.2.2. Polityka klastrowa

MFiPR, NCBR, urzędy

marszałkowskie

IV.2.3. Partnerstwo publiczno-prywatne jako model finansowania inwestycji

MFiPR

MRiT

IV.2.4. Polityka Nowej Szansy

MS, PARP, ARP, urzędy

marszałkowskie

MRiT

IV.2.5. Zwiększenie skuteczności działań ośrodków innowacji

V.1.1. Stymulowanie sektora prywatnego do zwiększenia inwestycji

w działalność B+R+I i ochrony jej wyników

V.1.2. Poprawa funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki

w Polsce poprzez zmiany w obszarach organizacji i zarządzania

– 76 –

MFiPR, PARP, urzędy

marszałkowskie

MRiT

MFiPR, MF, UPRP

MEiN

MRiT

V.1.3. Aktywna polityka technologiczna państwa

MEiN, NCBR, PFR

V.1.4. Promocja i wsparcie innowacji społecznych

MFiPR

V.2.1. Wzmocnienie współpracy pomiędzy sektorami nauki i przedsiębiorstw

V.2.2. Zwiększenie potencjału podmiotów systemu szkolnictwa wyższego

i nauki, w szczególności instytutów Sieci Badawczej Łukasiewicz, oraz

tworzenie związków tych podmiotów

MEiN

MRiT, MFiPR, NCBR, PARP, BGK

MEiN, MRiT

VI.1.1. Stymulowanie wzrostu ilości cyfrowych danych w gospodarce

VI.1.2. Zwiększenie dostępu do danych publicznych zdatnych do

automatycznego przetwarzania

KPRM

VI.1.3. Unowocześnienie narzędzi cyfrowych do zbierania danych statystyki

publicznej

GUS

VI.1.4. Prawo własności intelektualnej w gospodarce opartej na danych

VI.1.5. Wykorzystanie danych z obserwacji Ziemi dla rozwoju gospodarki

VI.2.1. Wzmocnienie potencjału kapitału ludzkiego w obszarze SI

VI.2.2. Podnoszenie świadomości społecznej w zakresie technologii SI

VI.2.3. Zwiększenie nakładów inwestycyjnych na technologie związane z SI

MRiT

MRiT

UPRP

MRiT, MON, MSWiA

PAK, NCBR

MEiN

KPRM, MRiT

KPRM

MRiT, MEiN

MRiT

PFR Ventures, MFiPR, NCBR

VI.3.1. Narodowy Plan Szerokopasmowy

KPRM

VII.1.1. Wsparcie edukacyjne i informacyjne na rzecz przedsiębiorców

w zakresie internacjonalizacji

MRiT

VII.1.2. Rozwój form międzynarodowej działalności polskich przedsiębiorstw

VII.1.3. Promocja i wprowadzanie innowacyjnych produktów i usług na rynek

globalny

VII.2.1. Targi i wystawy – duże wydarzenia promujące markę polskiej

gospodarki

PARP, PAIH

MRiT

PARP, PAIH

MRiT

PARP, PAIH

MRiT

PARP, PAIH

MSiT

VII.2.2. Wzmocnienie konkurencyjności polskiej turystyki

POT

System sprawozdawczości, monitorowania i ewaluacji

Realizacja Strategii jest monitorowana przez ministra właściwego do spraw gospodarki na podstawie rocznego

sprawozdania z realizacji oraz wskaźników monitorujących. Celem systemu monitorowania jest badanie postępu

ilościowego i jakościowego realizacji zapisów Strategii w odniesieniu zarówno do celów i strategicznych kierunków

interwencji, jak również zasad horyzontalnych, istotnych na każdym etapie wdrażania Strategii. Informacja o stanie

wdrożenia Strategii będzie prezentowana w formie sprawozdania w ciągu 3 miesięcy od zakończenia roku

kalendarzowego. Sprawozdanie będzie prezentowane raz na rok przez ministra właściwego do spraw gospodarki do

informacji Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów i Komitetu Koordynacyjnego Polityki Rozwoju. Do prezentacji

zestawów wskaźników monitorujących m.in. cele strategii zintegrowanych, w tym „Strategii produktywności 2030” (wraz

z wartościami, w tym wartościami bazowymi, pośrednimi i docelowymi) służy system STRATEG, prowadzony przez GUS.

Przy sporządzaniu sprawozdania będą analizowane sytuacja makroekonomiczna oraz wartości przyjętych wskaźników.

W sprawozdaniu będzie zawarty opis podjętych działań pod kątem ich zgodności ze Strategią, jak również ewentualnych

problemów z jej wdrażaniem oraz rekomendacje na kolejny okres. Ponadto sprawozdanie będzie zawierać ocenę

wdrażania programów, polityk i innych dokumentów wdrażających Strategię.

Minister właściwy ds. gospodarki koordynuje wdrażanie Strategii za pomocą portfela programów i projektów. Nad

portfelem będzie czuwać Rada Portfela Strategii z właścicielem portfela z MRiT i wyznaczonymi ministrami z kluczowych

dla realizacji strategii resortów. Poszczególne projekty będą prowadzone przez komitety sterujące projektów, liderów

projektów oraz odpowiednie struktury dla programów rozumianych jako wiązki projektów (rada programu i kierownik

programu). Realizacja Strategii, praca Rady Portfela Strategii Produktywności 2030 i poszczególnych struktur

programowo-projektowych dla tej Strategii będzie wspierana przez odpowiednie Biuro Portfela Strategii ulokowane w

MRiT.

Projekty strategiczne zawarte w Strategii podlegają cyklicznemu monitoringowi strategicznemu oraz bieżącemu

monitoringowi operacyjnemu prowadzonemu w ramach narzędzia informatycznego w postaci systemu MonAliZa.

Wyznaczeni liderzy projektów przekazują dane niezbędne do zasilenia systemu MonAliZa, w tym wskazują m.in. ryzyka

i osiągnięte rezultaty. Rada Portfela Strategii w kontakcie z odpowiednimi komitetami sterującymi lub radami programów

na bieżąco decyduje o włączaniu i wyłączaniu (zamykaniu) projektów z portfela. Rada decyduje o formie i częstotliwości

raportów służących jej dla pozyskiwaniu informacji o stanie projektów.

Ważnym elementem procesu opracowania, oceny i wdrażania Strategii są kolejne ewaluacje, prowadzone przez

zewnętrzny podmiot. Dwa raporty z ewaluacji ex ante zostały opracowane w trakcie prac nad projektem Strategii, dzięki

czemu naniesiono poprawki zwiększające spójność dokumentu. Kolejne ewaluacje zostaną przeprowadzone w połowie

okresu objętego Strategią, tj. po 2025 r., oraz po zakończeniu tego okresu, czyli po 2030 r. Celem tych ewaluacji będzie

zbadanie stopnia realizacji Strategii oraz dopasowanie instrumentów do aktualnych realiów gospodarczych, a także

zbadanie skuteczności podjętych dotychczas działań.

Integralnym elementem monitoringu Strategii będzie zestaw wskaźników odnoszących się do celu głównego, jak

i poszczególnych celów szczegółowych. Wskaźniki będą pozyskiwane przede wszystkim ze źródeł krajowej statystyki

publicznej i Europejskiego Urzędu Statystycznego (EUROSTAT). Celem głównym Strategii jest wzrost produktywności

polskiej gospodarki, a za wskaźnik go badający przyjęto wartość dodaną przypadającą na jedną godzinę pracy w polskiej

gospodarce. Dla wydzielenia efektów krajowej polityki i rozwoju gospodarczego będzie ona prezentowana jako procent

średniej grupy UE-27 w cenach stałych. Dodatkowo każdy z wydzielonych w Strategii obszarów ma przypisane wskaźniki

służące do badania realizacji celów pośrednich. Proces ewaluacji będzie zapewniony również przez powszechnie

dostępny system monitorowania rozwoju STRATEG, utrzymywany i rozwijany przez GUS, kumulujący wskaźniki

monitorujące wszystkich dokumentów strategicznych i operacyjnych szczebla krajowego i regionalnego.

Automatyzacja, robotyzacja

i cyfryzacja przedsiębiorstw

Trwałe zwiększenie stopy

inwestycji prywatnych

Cel główny

46 (2019)

25 (2020)

Liczba robotów na 10000 pracujących w przetwórstwie

przemysłowym

Pozycja Polski w rankingu DESI w komponencie 4. Integracja

technologii cyfrowej

Organizacja i instytucje

Inwestycje sektora prywatnego (przedsiębiorstw i gospodarstw

domowych) w relacji do PKB

14,2% (2019)

22 (2020)

Pozycja Polski w rankingu DESI w komponencie 2. Kapitał ludzki

Inwestycje

3,7% (2020)

74,0% (2020)

3 (2019)

51,2 (2019)

1,3 PPS/kg (2020)

36,5% (2017)

Wartość bazowa

Udział odpadów poddanych odzyskowi w ilości odpadów

wytworzonych

Praca i kapitał ludzki

Osoby dorosłe uczestniczące w kształceniu lub szkoleniu (w wieku

25–64 lat) według BAEL [%]

Liczba strategii regionalnych uwzględniających GOZ

Wydajność zasobów wodnych [EURO/m3]

Produktywność zasobów według PPP

Zasoby naturalne

Wartość dodana brutto na przepracowaną godzinę jako % średniej

UE-27 (ceny stałe, euro z roku 2015)

Wskaźnik

25

96

17,0%

19

7%

75%

5

65

1,4

45%

2025

22

135

20,0%

17

9%

77%

7

79,2

1,6

50%

2030

International

Federation

of Robotics

Komisja

Europejska

Eurostat

Komisja

Europejska

GUS

MKiŚ

Eurostat

Dane

własne

MRiT

Eurostat

MRiT na

podstawie

Eurostat

Źródło

Monitor Polski

Rozwój nowoczesnego uczenia się

przez całe życie

Przygotowanie kompetentnych kadr

na potrzeby scyfryzowanej

gospodarki

Wzrost wykorzystania surowców

wtórnych i biomasy w gospodarce

Wzrost wydajności surowcowej

gospodarki

Wzrost produktywności

w warunkach gospodarki

neutralnej klimatycznie, o obiegu

zamkniętym, opartej na danych.

Cel

Tabela 5. Lista wskaźników realizacji celów „Strategii produktywności 2030”

2,4%

1,5% (2020)

45 EPC – ekwiwalent pełnego czasu pracy.

Umiędzynarodowienie

3,59% (2018)

Udział sektora ICT w wartości dodanej

3,7%

3,6%

12,6%

8,0% (2020)

3,4% (2020)

16,2

12,6 (2020)

Udział osób pracujących jako specjaliści ICT w liczbie pracujących

ogółem

7,5%

6,7% (2020)

62,0%

1,1%

0,88% (2020)

58,3% (2020)

25,0%

19%

14,3% (2020)

17,8% (2019)

4,2%

4,1%

16,0%

17,8

8,5%

68,0%

3,0%

1,3%

30,0%

21%

Eurostat

Eurostat

Eurostat

EPO

GUS

GUS

Eurostat

GUS

GUS

GUS

Monitor Polski

Rozwój algorytmicznej gospodarki

opartej na danych

Personel wewnętrzny B+R sektora przedsiębiorstw w relacji do

personelu wewnętrznego B+R w EPC45

Wzrost intensywności

wykorzystania wiedzy i technologii

w gospodarce

Udział liczby przedsiębiorstw współpracujących w zakresie

działalności innowacyjnej w liczbie przedsiębiorstw ogółem –

przedsiębiorstwa o liczbie pracujących 10–249

Liczba zgłoszeń patentowych w EPO / 1 mln mieszkańców

Dane

Odsetek przedsiębiorstw korzystających z analiz Big Data

z dowolnych źródeł

Udział przedsiębiorstw przemysłowych współpracujących w ramach

inicjatywy klastrowej lub w innych sformalizowanych rodzajach

współpracy w liczbie przedsiębiorstw aktywnych innowacyjnie –

przedsiębiorstwa o liczbie pracujących 10–249 [%]

Wiedza

Nakłady sektora przedsiębiorstw na działalność B+R w relacji do

PKB

Inwestycje w produkty własności intelektualnej w relacji do PKB

Odsetek przedsiębiorstw zapewniających swoim pracownikom

szkolenia podnoszące umiejętności ICT

Stymulowanie mechanizmów

współpracy pomiędzy podmiotami

gospodarczymi

Podniesienie jakości zarządzania

w przedsiębiorstwach i instytucjach

publicznych (zwłaszcza w

administracji publicznej)

Udział eksportu wyrobów wysokiej techniki w eksporcie ogółem (%)

9,0% (2019)

Towary: 4,7%

Usługi: 0,99% (2017)

12,6%

5,7%

1,4%

15,0%

6,4%

1,7%

GUS

PARP

udział etatów w podmiotach związanych z działalnością GOZ w stosunku do zatrudnienia ogółem [%]; wartość zamówień publicznych GOZ

w zamówieniach publicznych ogółem [%]; udział nakładów na środki trwałe służące ochronie środowiska w nakładach inwestycyjnych

gospodarki [%]

Wskaźniki kontekstowe

wskaźnik gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego – według metodyki KE; zużycie zasobów na mieszkańca (Mg/osobę); liczba miejsc

pracy w branży GOZ; liczba regionalnych strategii GOZ; liczba miast mających strategie GOZ; liczba gmin mających strategie GOZ; liczba

osób przeszkolonych z zakresu GOZ; udział nakładów na działalność B+R w kraju w obszarze KIS GOZ w stosunku do wszystkich nakładów

B+R w kraju (%)

wskaźnik ekoinnowacyjności: według metodyki KE; wskaźnik przyrostu (%) certyfikacji działalności i zarządzania środowiskowego podmiotów

(np. ETV, ISO, EMAS, PEF/OEF); udział OZE w końcowym zużyciu energii brutto (%); udział wytworzonych surowców wtórnych w produkcji

ogółem [%]; ilość usług w ramach e-państwo [szt.]

Wskaźniki pomocnicze

Krajowy indeks GOZ wpływu na rozwój

społeczno-gospodarczy

produktywność zasobów – stosunek PKB do krajowej konsumpcji materialnej; emisja gazów cieplarnianych [ekwiwalentu dwutlenku węgla CO2e/rok] w przeliczeniu na PKB; wielkość wytworzonych odpadów przemysłowych w relacji do PKB [%]; produktywność zasobów wodnych –

iloraz PKB i całkowitego rocznego poboru wody

Wskaźnik

Wskaźniki główne

Rodzaj

Monitor Polski

Krajowy indeks

transformacji GOZ

Nazwa

Tabela 6. Wskaźniki monitorowania postępu transformacji polskiej gospodarki w kierunku GOZ

Dodatkowo, celem jeszcze dokładniejszego ujęcia postępu w transformacji polskiej gospodarki w kierunku GOZ (gospodarki o obiegu zamkniętym), będą monitorowane dwa

indeksy GOZ, opracowane w ramach działań pilotażowych, tj. krajowy indeks transformacji GOZ oraz krajowy indeks GOZ wpływu na rozwój społeczno-gospodarczy.

Zwiększenie eksportu towarów

w obszarze wysokich technologii i

kanałami e-commerce

Zwiększenie liczby eksporterów

oraz

wartości

eksportu

w Udział przedsiębiorstw eksportujących w całkowitej liczbie

szczególności

na

rynki przedsiębiorstw

pozaeuropejskie

Ramy finansowe

Źródła finansowania

Działania podejmowane na podstawie Strategii i zgodnie ze Strategią będą finansowane



ze środków budżetu państwa – cele Strategii będą realizowane w ramach programów rozwoju lub poprzez inne

instrumenty finansowane z części budżetu państwa poszczególnych ministrów, w ramach limitów wydatków

postawionych do ich dyspozycji na etapie planowania budżetu państwa; ponadto budżet państwa zapewni środki

na współfinansowanie dla projektów realizowanych ze źródeł zagranicznych,



ze środków innych jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych, takich jak agencje wykonawcze,

Fundacja Platforma Przemysłu Przyszłości, Polska Organizacja Turystyczna i inne,



z unijnych funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (polityka spójności): alokacja dla Polski w perspektywie

2021–2027 będzie wynosiła ok. 76,5 mld euro; znaczna część tych środków zostanie przeznaczona na

realizację programów operacyjnych mających wpływ na poziom produktywności przedsiębiorstw,



z innych środków publicznych, w tym ze środków ze źródeł zagranicznych (np. z Norweskiego Mechanizmu

Finansowego), innych instrumentów funkcjonujących w oparciu o środki publiczne, jak np. instrumenty BGK w

ramach oferty Grupy Polskiego Funduszu Rozwoju,



z instrumentów finansowych międzynarodowych instytucji finansowych (z kredytów, gwarancji, obejmowania

udziałów),



ze środków prywatnych – realizacja celów Strategii będzie wymagała również zaangażowania środków

prywatnych, w szczególności w zakresie zapewnienia współfinansowania projektom współfinansowanym ze

środków UE.

Ramy finansowe „Strategii produktywności 2030”

Strategia będzie służyła ukierunkowaniu wsparcia na inwestycje produkcyjne w MŚP, procesy badawcze i innowacyjne,

inwestycje w infrastrukturę, w tym na rzecz badań naukowych i innowacji, wsparcie ekologicznych procesów

produkcyjnych.

Część ze środków wydatkowanych w ramach Strategii realizuje cele Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego. Są to

wydatki administracji publicznej w zakresie rozwoju regionalnego.

Ramy finansowe Strategii zostały opracowane na podstawie klasyfikacji wydatków rozwojowych (dalej KWR) sektora

instytucji rządowych i samorządowych. Zgodnie z KWR wydatki rozwojowe są to środki pieniężne wydatkowane w ramach

polityki rozwoju państwa przez jednostki sektora instytucji rządowych i samorządowych na rzecz jednostek nienależących

do tego sektora, prowadzące do pozytywnych przemian społeczno-gospodarczych, w szczególności do wzrostu

konkurencyjności, produktywności oraz zwiększenia spójności społecznej i gospodarczej.

Zgodnie z przyjętą konwencją ramy finansowe Strategii określają środki finansowe nie tylko na finansowanie nowych

działań przewidzianych do realizacji, ale wszystkie środki o charakterze rozwojowym, które wpisują się w swoim zakresie

w Strategię. Dodatkowo uwzględniono wydatki, które pośrednio wspierają działania rozwojowe określone w KWR.

Wszelkie koszty potrzebne na realizację zadań i utrzymanie efektów Strategii zostaną sfinansowane w ramach corocznie

ustalanego limitu wydatków dla poszczególnych części budżetowych i nie będą stanowiły podstawy do ubiegania się

o dodatkowe środki z budżetu państwa na ten cel w roku bieżącym, jak i w kolejnych latach budżetowych.

W zakresie prognoz ramy finansowe Strategii stanowią jedynie szacunki przedstawiające możliwy rząd wielkości

wydatków, jednak realizacja zadań Strategii w ramach krajowych środków budżetowych będzie się odbywać w ramach

limitów środków dla poszczególnych dysponentów, ustalanych w trakcie prac nad projektem ustawy budżetowej bez

konieczności ich zwiększania z budżetu państwa.

Przewiduje się, że wydatki rozwojowe wpisujące się w realizację Strategii produktywności, ponoszone do 2025 r. wyniosą

w sumie ponad 79,3 mld zł. W ramach tej kwoty niemal 20,3 mld zł będzie pochodziło z budżetu państwa, 23,6 mld zł

z pozostałych jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych, 33,8 mld będzie wydatkowane w ramach

projektów polityki spójności (wraz ze współfinansowaniem) i niemal 1,7 mld zł będzie pochodziło z innych instrumentów i

funduszy zagranicznych.

Dodatkowo realizację Strategii będą wspierać częściowo środki Krajowego Planu Odbudowy (ok. 23,9 mld euro w formie

grantów i 11,5 mld euro w formie pożyczek). Środki te będą służyć przede wszystkim wsparciu odporności

i konkurencyjności polskiej gospodarki, jej transformacji cyfrowej oraz energetycznej.

Ramy finansowe Strategii – założenia na lata 2026–2030

Zapisy Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz obecne projekcje dotyczące struktury potencjalnych źródeł

finansowania działań rozwojowych przewidzianych w SOR wskazują, że od 2020 r. ciężar finansowania inwestycji

rozwojowych jest przenoszony w większym stopniu na środki krajowe (zarówno publiczne, jak i prywatne).

Znaczenie środków UE staje się relatywnie mniejsze, choć nadal istotne.

Zadania sektora publicznego, które dotychczas były realizowane w znacznym stopniu przy współfinansowaniu z UE, będą

w większym stopniu finansowane w oparciu o krajowe środki publiczne. Środki te będą pochodziły z budżetu centralnego

oraz z budżetów samorządowych, które nabiorą większego znaczenia w finansowaniu wysiłku rozwojowego.

Należy mieć na uwadze, że realizacja przedsięwzięć rozwojowych musi odbywać się przy zachowaniu stabilności

makroekonomicznej, w tym w szczególności sektora finansów publicznych. Prowadzona polityka budżetowa musi

uwzględniać ograniczenia związane z obowiązującymi regułami finansowymi oraz dążenie do osiągnięcia i utrzymania

średniookresowego celu budżetowego.

Wskazuje to na konieczność efektywnego stymulowania inwestycji sektora prywatnego (ze środków krajowych oraz

zagranicznych) oraz dalszego podnoszenia efektywności wydatków rozwojowych sektora publicznego. Wykorzystanie

środków UE należy skoncentrować na projektach o najwyższej wartości dodanej i pozytywnych efektach zewnętrznych.

Oceniając warunki prowadzenia polityki gospodarczej (w tym przede wszystkim polityki inwestycyjnej) w nadchodzących

latach zakłada się również, że działania wdrażane w ramach SOR przyniosą pozytywne impulsy w postaci mobilizowania

kapitału prywatnego (krajowego i zagranicznego). Doprowadzą one do zwiększenia jego aktywności inwestycyjnej. Ze

względu na potrzebę zapewnienia stabilności finansów publicznych to właśnie kapitał prywatny będzie odgrywał kluczową

rolę w osiągnięciu planowanej stopy inwestycji w gospodarce.

Z drugiej strony należy również pamiętać, że to właśnie działania realizowane przez sektor publiczny (zarówno

inwestycyjne, jak i regulacyjne) sprzyjają poprawie warunków brzegowych determinujących ekonomiczną racjonalność i

rentowność działalności podmiotów sektora prywatnego. Przyczyniają się one bowiem do kreowania atrakcyjnych

warunków sprzyjających prowadzeniu działalności gospodarczej oraz podnoszeniu jej wydajności (m.in. poprzez

rozbudowę infrastruktury niezbędnej dla działalności podmiotów gospodarczych oraz tworzenie ram instytucjonalnych

efektywnie wspierających wzrost gospodarczy).

Zakłada się, że dzięki przedstawionym powyżej kierunkom zmian struktury środków rozwojowych wydatkowanych na

realizację celów Strategii udział tych środków w PKB będzie odpowiednio wysoki dla zapewnienia efektywnej realizacji

zadań strategicznych.

Harmonogram wdrażania

Tabela 7. Harmonogram wdrażania projektów strategicznych

Nazwa projektu strategicznego

Przygotowanie

Realizacja

Podmiot odpowiedzialny

Zielone zamówienia

2021

od 2023

MRiT, UZP

Biogospodarka

2021

od 2022

MRiT, GUS

Platforma surowców wtórnych

2021

od 2022

MRiT, GPW

Ekoprojektowanie

2021

od 2022

MRiT, MFiPR,

Upowszechnienie narzędzia pomiaru śladu środowiskowego

2021

od 2022

MRiT

Bioopakowania

2021

2022

MRiT

GIH (ang. Green Innovation Hub)

2021

od 2022

MRiT

Program Rozwoju Kompetencji Cyfrowych

2021–2022

2022–2030

KPRM

Rozwój platform edukacyjnych typu MOOC

2021

od 2022

KPRM

Polityka szkoleniowa przedsiębiorstw

2021

od 2022

MRiT, KPRM, PARP,

urzędy marszałkowskie

Wsparcie przemysłów energochłonnych

2021

od 2021

MRiT, MKiŚ, MAP

Ważne Projekty Stanowiące Przedmiot Wspólnego

Europejskiego Zainteresowania (IPCEI)

przygotowany

od 2020

MRiT, MFiPR, NCBR

Ulga w podatku dochodowym dla inwestorów prywatnych

inwestujących za pośrednictwem instytucji wspólnego

inwestowania (funduszy VC) lub bezpośrednio (aniołów

biznesu)

2021

od 2022

MRiT, MF

Piaskownice regulacyjne dla wybranych obszarów

technologicznych

2021–2022

od 2023

MRiT, regulatorzy

dziedzinowi

Ulga na robotyzację

2021

2021–2026

MRiT, MF

Huby Innowacji Cyfrowych

przygotowany

od 2019

MRiT

Polityka zarządzania jakością w gospodarce

2021

od 2022

MRiT, instytucje nadzoru

rynku

Nowy system akredytacji instytucji otoczenia biznesu

wspierających innowacyjność przedsiębiorstw

2021

od 2021

MRiT, MFiPR, urzędy

marszałkowskie

Udostępnienie na platformie zasobów i aktywności instytucji

otoczenia biznesu wspierających innowacyjność

przedsiębiorstw

2021

od 2021

MRiT, MFiPR, MEiN

Kompleksowy system wsparcia klastrów

2021

od 2021

MRiT, MFiPR, urzędy

marszałkowskie

Polskie inteligentne systemy agrotechniczne

2021–2022

od 2023

MRiRW

Portal rolnika (Okienko dla rolnika)

2021–2022

od 2022

MRiRW

Polityka technologiczna

2021

od 2022

MRiT, MEiN, MFiPR

Dyplomacja technologiczna

2023

od 2024

MSZ, MRiT

Zintegrowana platforma doradcza – wsparcie systemu

transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie i na obszarach

wiejskich

2021

od 2022

MRiRW

Cyfrowa statystyka publiczna

2021

od 2022

MRiT, GUS

Budowa i wyniesienie w przestrzeń kosmiczną polskiego

satelity

2021–2022

2023–2026

MON, MRiT, PAK

Geomatyka dla rolnictwa

2021

od 2022

MRiRW

AgroID – system monitoringu zdarzeń i terenów rolnych

2021–2022

od 2023

MRiRW

Program otwierania danych na lata 2021–2027

2021

2021–2027

KPRM

E-eksport

2021

od 2021

MRiT

Zamówienia organizacji międzynarodowych

2021

od 2022

MRiT

Polityka eksportowa Polski

2021

od 2022

MRiT