Uchwała nr 135 Rady Ministrów z dnia 15 czerwca 2022 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.)

§ 1. Przyjmuje się politykę publiczną pod nazwą Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030

(z perspektywą do 2035 r.), zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały.

§ 2. Monitorowanie realizacji Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego.

§ 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 10 sierpnia 2022 r.

Poz. 767

UCHWAŁA NR 135

RADY MINISTRÓW

z dnia 15 czerwca 2022 r.

w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna

do roku 2030 (z perspektywą do 2035 r.)

Na podstawie art. 21f ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r.

poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079) Rada Ministrów uchwala, co następuje

Załącznik do uchwały nr 135 Rady Ministrów

z dnia 15 czerwca 2022 r. (M.P. poz. 767)

Załącznik

do uchwały nr 135

Rady Ministrów

z dnia 15 czerwca 2022 r.

(poz. )

STRATEGIA ROZWOJU USŁUG SPOŁECZNYCH

polityka publiczna do roku 2030

(z perspektywą do 2035 r.)

Dokument został przygotowany w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej, na podstawie

ustaleo i wniosków wypracowanych w ramach Zespołu do spraw opracowania Strategii

deinstytucjonalizacji usług społecznych w Polsce powołanego przez Ministra Rodziny

i Polityki Społecznej oraz przy udziale ekspertów z zakresu poszczególnych obszarów usług

społecznych, których dotyczy deinstytucjonalizacja (osoby z niepełnosprawnościami, osoby

starsze, rodziny oraz dzieci i młodzież w ramach pieczy zastępczej, osoby z problemami

zdrowia psychicznego oraz osoby w kryzysie bezdomności). W opracowaniu dokumentu

uczestniczyli przedstawiciele jednostek samorządu terytorialnego różnego szczebla.

Spis treści

WPROWADZENIE .............................................................................................................................. 4

Rozdział I. DIAGNOZA........................................................................................................................ 8

1. Rodzina – dzieci, w tym dzieci z niepełnosprawnościami .............................................................. 8

2. Osoby starsze................................................................................................................................. 21

3. Osoby z niepełnosprawnościami ................................................................................................... 38

4. Osoby z zaburzeniami psychicznymi i w kryzysie psychicznym.................................................. 56

5. Osoby w kryzysie bezdomności .................................................................................................... 63

Rozdział II. USŁUGI OPIEKI DŁUGOTERMINOWEJ................................................................ 74

1. Pomoc społeczna w kontekście realizacji usług społecznych ....................................................... 75

1.1 Ośrodki Pomocy Społecznej ................................................................................................... 76

1.2 Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie ..................................................................................... 76

1.3 Regionalne Ośrodki Polityki Społecznej ................................................................................. 79

1.4 Wydziały Polityki Społecznej .................................................................................................. 80

1.5 Centra usług społecznych ....................................................................................................... 80

1.6 Kadry realizujące usługi społeczne w pomocy społecznej .................................................... 82

2. Inne instytucje i podmioty zaangażowane w realizację usług społecznych .................................. 82

2.1 Podmioty ekonomii społecznej .............................................................................................. 82

2.2 Organizacje społeczeostwa obywatelskiego.......................................................................... 83

3. Programy na rzecz deinstytucjonalizacji usług społecznych ......................................................... 85

Rozdział III. ISTOTA PROCESU DEINSTYTUCJONALIZACJI ............................................... 96

Rozdział IV. WIZJA I CELE STRATEGICZNE .......................................................................... 100

Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 1 ..................................................................... 102

Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 2 ..................................................................... 107

Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 3 ..................................................................... 111

Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 4 ..................................................................... 114

Kierunki działań dla realizacji Celu strategicznego 5 ..................................................................... 117

Rozdział V. ZASADY REALIZACJI POLITYKI PUBLICZNEJ ............................................... 120

MONITOROWANIE i WSKAŹNIKI ............................................................................................. 120

Tabela wskaźników ......................................................................................................................... 121

FINANSOWANIE ............................................................................................................................. 126

WYKAZ TABEL, ILUSTRACJI I WYKRESÓW ........................................................................ 130

WPROWADZENIE

Usługi społeczne stanowią coraz ważniejszy komponent polityki społecznej paostwa.

Jest to związane z takimi procesami jak zmiany demograficzne i starzenie się społeczeostwa,

przeobrażenia rynków pracy, wzrost liczby potrzebujących wsparcia w codziennym

funkcjonowaniu i osób z niepełnosprawnościami, nowe zapotrzebowanie na kompetencje

i kwalifikacje, przeobrażenia w obrębie rodziny, nowe formy wykluczenia społecznego, nowe

ryzyka socjalne, w tym pandemii i zagrożeo ekologicznych itd. Usługi społeczne, obok polityki

zabezpieczenia dochodu, są istotnym komponentem polityki społecznej, ponieważ prowadzą

do poprawy stanu psychofizycznego osób w sensie indywidualnym i zbiorowym lub do

zmiany ich sytuacji życiowej. Usługi społeczne, które są udostępniane i organizowane

w sposób profesjonalny, realnie wpływają na podniesienie jakości życia osób i rodzin.

Należy podkreślid, że usługi społeczne są generalnie dedykowane wszystkim, ale

w sposób szczególny tym osobom, które z racji swoich indywidualnych cech i szeroko

rozumianych uwarunkowao mogą byd narażone na jakikolwiek przejaw wykluczenia

społecznego czy dyskryminacji. Dotyczy to w szczególności

a) dzieci, w tym dzieci z niepełnosprawnościami,

b) osób z niepełnosprawnościami i osób potrzebujących wsparcia w codziennym

funkcjonowaniu,

c) osób w kryzysie psychicznym,

d) osób starszych,

e) osób w kryzysie bezdomności,

f)

wszystkich innych grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym.

W wielu dokumentach organizacji międzynarodowych, w tym Unii Europejskiej,

wymienia się rozwój usług społecznych jako ważny cel realizowanej polityki społecznej, który

powinien stanowid priorytet w działaniach paostw przez tworzenie strategii i programów

rozwoju usług społecznych i socjalnych. Usługi społeczne mają się przyczyniad do realizacji co

najmniej dziesięciu zasad Filaru Praw Socjalnych, przyjętego 17 listopada 2017 r. przez

instytucje UE1. Punkt 18 odnosi się bezpośrednio do opieki długoterminowej2 i mówi, że

1

The proclamation of the European Pillar of Social Rights on 17 November 2017.

Według definicji przyjętej w ramach UE (m.in. „Challenges in long-term care in Europe. A study of national policies”

European Commission 2018 oraz „Adequate social protection for long-term care needs in an ageing society. Report jointly

„każdy ma prawo do przystępnych cenowo i dobrej jakości usług opieki długoterminowej, w

szczególności opieki w domu i usług środowiskowych”. Także w wielu dokumentach

dedykowanych poszczególnym grupom społecznym wymienia się usługi społeczne jako

niezwykle istotny element realizowanej polityki społecznej. Polska zobowiązała się do

podjęcia działao na rzecz osób z niepełnosprawnościami, ratyfikując w 2012 r. Konwencję o

Prawach Osób Niepełnosprawnych sporządzoną w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz.

U. z 2012 r. poz. 1169 oraz z 2018 r. poz. 1217). Zgodnie z art. 19 Konwencji osobom

niepełnosprawnym przyznaje się prawo dostępu do „szerokiego zakresu usług wspierających

świadczonych w domu lub w placówkach zapewniających zakwaterowanie oraz do innych

usług wspierających, świadczonych w społeczności lokalnej, w tym do pomocy osobistej

niezbędnej do życia i włączenia w społecznośd oraz zapobiegającej izolacji i segregacji

społecznej”. Pozostałe grupy społeczne są również wymieniane w innych dokumentach

organizacji międzynarodowych, w tym ONZ, Unii Europejskiej czy Rady Europy. Dostęp do

usług społecznych zaczyna byd traktowany jako priorytetowy w kontekście rozwoju nowych

instrumentów polityki społecznej.

Mając na uwadze powyższe, należy podjąd działania zmierzające do rozwoju usług

społecznych w społeczności lokalnej w celu zaspokojenia potrzeb osób potrzebujących

wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, przez opracowanie i wdrożenie kompleksowego

systemu realizacji usług społecznych, który będzie gwarantował możliwośd dokonania przez

osobę potrzebującą wsparcia osobistego niczym niezdeterminowanego wyboru, najbardziej

optymalnej formy realizacji usługi.

Usługi społeczne, zgodnie z najnowszymi badaniami naukowymi i wytycznymi UE

w tym zakresie, powinny byd organizowane w sposób, który zapewni najbardziej przyjazne

i optymalne warunki realizacji potrzeb osób potrzebujących wsparcia w codziennym

funkcjonowaniu. Stąd też przyjmuje się, że usługi społeczne w przyszłości powinny mied

charakter bardziej zdeinstytucjonalizowany, co oznacza rozwój usług środowiskowych

w miejscu zamieszkania.

prepared by Social Protection Committee and the European Commission” 2014), opieka długoterminowa to usługi i pomoc

dla osób, które z powodu słabości lub niepełnosprawności fizycznej lub psychicznej przez dłuższy czas wymagają pomocy

w czynnościach życia codziennego i/lub wymagają stałej opieki pielęgniarskiej. System LTC jest rozumiany jako połączenie

usług społecznych i opiekuoczych oraz świadczeo pieniężnych finansowanych w całości lub częściowo w ramach systemu

zabezpieczenia społecznego. Ilekrod w niniejszym dokumencie jest stosowane sformułowanie „opieka długoterminowa”

i nie wskazano na jego inną definicję (np. wynikającą z krajowych przepisów dotyczących ochrony zdrowia), należy je

rozumied zgodnie z przywołaną definicją europejską.

Dokument „Strategia rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030

(z perspektywą do 2035 r.)” stanowi politykę publiczną w rozumieniu ustawy z dnia 6 grudnia

2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057 oraz z 2022 r.

poz. 1079).

Na gruncie krajowym, w polskiej polityce społecznej idea deinstytucjonalizacji jest

obecna od lat. Przedmiotowy dokument wpisuje się w cel szczegółowy II Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) – Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, kierunek interwencji – Poprawa dostępności do

usług, w tym społecznych i zdrowotnych, gdzie deinstytucjonalizacja została wskazana jako

przyjęty kierunek zmian w systemie usług społecznych. W Strategii Rozwoju Kapitału

Ludzkiego deinstytucjonalizacja jest uwzględniona wprost m.in. przy działaniach dotyczących

usług pieczy zastępczej oraz usług społecznych.

Dokument koreluje z Krajowym Programem Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu

Społecznemu. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030

(KPPUiWS)3, Strategią na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami4, a także Krajowym

Programem Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej 5.

Kwestie dotyczące inkluzji społecznej osób w każdym wieku, m.in. przez diagnozę

predyspozycji i umiejętności oraz rozwój umiejętności, podkreślono także w dokumencie

o statusie polityki publicznej „Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030”6.

Opracowanie

przedmiotowej

strategii

dotyczącej

deinstytucjonalizacji

usług

społecznych w Polsce jest jednym z kryteriów spełnienia warunkowości podstawowej dla

polityki spójności w obszarze społecznym na lata 2021–2027 (warunek 4.4, dotyczący

krajowych ram strategicznych polityki na rzecz włączenia społecznego i ograniczenia

ubóstwa).

Strategia razem z dokumentem opracowanym przez Ministerstwo Zdrowia

pn. „Zdrowa przyszłośd. Ramy strategiczne rozwoju systemu zdrowia na lata 2021–2027,

3

Uchwała nr 105 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 2021 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą „Krajowy

Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą

do roku 2030” (M.P. poz. 843).

4

Uchwała nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób

z Niepełnosprawnościami 2021–2030 (M.P. poz. 218).

5

Uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą

„Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 214).

6

Częśd ogólna ZSU 2030: uchwała nr 12/2019 Rady Ministrów z dnia 25 stycznia 2019 r., częśd szczegółowa ZSU 2030

uchwała nr 195/2020 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2020 r.

z perspektywą do 2030 r.”7 stanowi wspólne ramy dla procesu deinstytucjonalizacji. Mimo

opracowania dwóch osobnych dokumentów, co wynika z rozdzielności systemów w Polsce,

są one wobec siebie komplementarne i wzajemnie się uzupełniają.

Dokument ma charakter programowy i na obecnym etapie nie powoduje skutków

finansowych oraz nie stanowi podstawy do ubiegania się o dodatkowe środki finansowe. Jest

wyznacznikiem kierunków priorytetów i działao, które w pierwszej kolejności są finansowane

ze źródeł już dostępnych. Nowe działania, wskazane w poszczególnych priorytetach nie będą

powodowad skutków finansowych dla sektora finansów publicznych, jak również nie ulegnie

zmianie poziom finansowania zaplanowany ze środków budżetu paostwa. Strategia Rozwoju

Usług Społecznych powinna więc byd wykorzystywana zgodnie z przeznaczeniem jako

strategiczny dokument wskazujący cele i kierunki rozwoju usług społecznych, przy

wykorzystaniu

7

wskazanych

możliwości

i

indykatywnych

źródeł

finansowania.

Uchwała nr 196/2021 Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2021 r.

Rozdział I. DIAGNOZA

1. Rodzina – dzieci, w tym dzieci z niepełnosprawnościami

Rodzina jest naturalnym środowiskiem narodzin i rozwoju człowieka. Z tego powodu jest ona

podstawową instytucją społeczną, która przez swoje funkcje kształtuje strukturę społeczną.

Realizacja funkcji rodziny wiąże się z zaspokojeniem potrzeb jej członków, którzy

jednocześnie są członkami społeczeostwa.

Ostatnie pełne badanie rodzin w Polsce zostało przeprowadzone w ramach „Narodowego

Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkao 2021”(NSP 2021). Jednakże całościowe wyniki NSP

2021 nie zostały jeszcze opublikowane.8 Dlatego na potrzeby niniejszego rozdziału zostały

wykorzystane wyniki badania rodzin w Polsce przeprowadzone w ramach „Narodowego

Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkao 2011”. Z danych z roku 2011 wynika, że w Polsce

było ok. 10 972,5 tys. rodzin. Niezmiennie najczęstszym typem rodziny pozostawało

małżeostwo z dziedmi. W 2011 r. rodzin takich było 5 456,8 tys. i stanowiły prawie połowę

(49,7%) ogółu rodzin w Polsce. Ok. 316,5 tys. rodzin w Polsce to związki partnerskie

(kohabitacyjne), tworzone głównie przez osoby mieszkające w miastach. Ponad połowa tych

par (171,3 tys.) były to rodziny z dziedmi. Odnotowano nieco ponad 2 696 tys. małżeostw bez

dzieci. Przeszło co czwarta rodzina była tworzona przez samotnego rodzica z dziedmi. Liczba

rodzin niepełnych wynosiła 2 503 tys., przy czym ok. 2/3 tych rodzin mieszkało w mieście.

W celu zobrazowania bardziej aktualnego składu rodziny w Polsce można posłużyd się

badaniami CBOS z 2019 r.9 Jak z nich wynika, obecnie niemal połowa Polaków (49%) realizuje

model rodziny dwupokoleniowej, nuklearnej – składającej się z rodziców i dzieci. Odsetek

osób żyjących w dużej, wielopokoleniowej rodzinie wynosi 22%, a w małżeostwie bez dzieci –

11%. Co dziesiąta osoba żyje obecnie samotnie (10%). Grupa żyjących w związkach

nieformalnych stanowi 3%, a 1% to osoby samotnie wychowujące dzieci.

W okresie międzyspisowym były realizowane m.in. międzynarodowe badania panelowe

8

Zgodnie z harmonogramem GUS wstępne wyniki NSP 2021 dotyczące rodzin zostaną opublikowane na Portalu

Informacyjnym GUS do listopada 2022 r. Wyniki wstępne publikowane w maju 2022 r. nie obejmują zakresem tematu

rodzin.

Fundacja CBOS, Preferowane i realizowane modele życia rodzinnego, komunikat z badao nr 46/2019. Kwiecieo 2019.

„Generacja i Rodzina”10, z których wynika, że coraz trudniej jest mówid o standardowej

polskiej rodzinie, a raczej o różnorodności jej form. Dominującą formą jest nadal małżeostwo

z dzieckiem lub dwójką dzieci. Jednak coraz więcej osób będących w związku pozostaje

bezdzietnych, a z drugiej strony wiele par świadomie decyduje się na wielodzietnośd. Coraz

częściej małżeostwo się rozpada, a rozwiedzeni małżonkowie tworzą nowe rodziny bądź

decydują się samodzielnie wychowywad dzieci (głównie są to matki). Coraz więcej osób nie

decyduje się też na zawarcie związku małżeoskiego, chociaż mają dzieci.

Sytuacja materialna gospodarstw domowych

W 2020 r. nastąpiła poprawa sytuacji materialnej gospodarstw domowych w Polsce. Poziom

przeciętnego miesięcznego dochodu rozporządzalnego na osobę w zaokrągleniu do 1 zł

wyniósł w 2020 r. – 1919 zł i był realnie wyższy o 2,0% od dochodu z 2019 r. Przeciętne

miesięczne wydatki na 1 osobę w gospodarstwach domowych osiągnęły w 2020 r. wartośd

1210 zł i były realnie niższe o 6,5% od wydatków z 2019 r. Wydatki na towary i usługi

konsumpcyjne wyniosły 1165 zł i były realnie niższe o 6,2% w stosunku do 2019 r.11. Należy

również dodad, że wpływ na spadek wydatków mógł byd spowodowany pandemią

koronawirusa SARS-CoV-2 np. przez ostrożniejsze podejmowanie decyzji wydatkowych,

spadek kosztów związanych z zakupem niektórych usług z uwagi na ich ograniczoną

dostępnośd i inne. W 2020 r. nastąpił dalszy wzrost odsetka gospodarstw oceniających swoją

sytuację materialną jako dobrą albo raczej dobrą (51,6% gospodarstw domowych ogółem

wobec 48,6% w 2019 r.) oraz spadek odsetka gospodarstw postrzegających ją jako raczej złą

albo złą (5,8% wobec 7,0% w 2019 r.). Najlepiej swoją sytuację materialną postrzegały

gospodarstwa domowe pracujących na własny rachunek poza gospodarstwem rolnym

(73,4% ocen pozytywnych, prawie bez zmian w porównaniu z 2019 r.), najgorzej zaś

10

I. Kotowska, M. Mynarska kierują polską edycją badao Generacje i Rodziny w ramach międzynarodowego programu

Generations and Gender Programme (GGP). W programie obecnie uczestniczy 21 krajów – głównie z Europy. W ramach

niego co 3 lata są prowadzone panelowe badania na losowej próbie od 15 do 20 tys. respondentów w wieku 18–79 lat w

każdym z krajów,

https://forsal.pl/gospodarka/demografia/artykuly/8102395,badanie-nie-sposob-mowic-dzis-o-jednej-standardowejpolskiej-rodzinie.html.

11

GUS, Sytuacja gospodarstw domowych w 2020 r. w świetle wyników badania budżetów gospodarstw domowych.

Informacja sygnalna, 31.05.2021 r., s. 1, https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunki-zycia/dochody-wydatki-i-warunkizycia-ludnosci/sytuacja-gospodarstw-domowych-w-2020-r-w-swietle-badania-budzetow-gospodarstwdomowych,3,20.html.

gospodarstwa domowe rencistów (23,5% ocen pozytywnych wobec 22,4% w 2019 r.).

Subiektywna ocena sytuacji materialnej gospodarstw domowych w znacznym stopniu zależy

od miejsca zamieszkania gospodarstwa domowego. Gospodarstwa domowe znajdujące się

na wsi gorzej oceniały swoją sytuację materialną niż mieszkaocy miast, zwłaszcza tych

największych o liczbie mieszkaoców 500 tys. lub więcej, chod w obu przypadkach oceny te, w

stosunku do 2019 r., znacząco się poprawiły.

Bardzo ważną obiektywną miarą odzwierciedlającą skalę występowania bardzo trudnej

sytuacji materialnej jest ubóstwo skrajne. Podstawą wyznaczania granicy ubóstwa skrajnego

stanowi minimum egzystencji szacowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (IPiSS).

Kategoria minimum egzystencji wyznacza bardzo niski poziom zaspokojenia potrzeb.

Konsumpcja poniżej tego poziomu utrudnia przeżycie i stanowi zagrożenie dla

psychofizycznego rozwoju człowieka.

W roku 2020 zasięg ubóstwa skrajnego wyniósł ok. 5% wśród osób w gospodarstwach

domowych. Był on wyższy o 1 pkt proc. w porównaniu z 2019 r.

W 2020 r. szczególnie narażone na ubóstwo skrajne były gospodarstwa domowe rolników

oraz gospodarstwa utrzymujące się głównie z tzw. niezarobkowych źródeł (w obu grupach –

prawie 14% osób z tych gospodarstw). Wśród tych ostatnich zwracają uwagę gospodarstwa

utrzymujące się ze świadczeo społecznych innych niż emerytury i renty (ok. 15% osób

ubogich).

Wyższy

od

przeciętnego

poziom

ubóstwa

skrajnego

wystąpił

także

w gospodarstwach domowych rencistów (ok. 8%).

Ponadprzeciętnie ubóstwem skrajnym były dotknięte też gospodarstwa domowe osób

mających niski poziom wykształcenia. Stopa ubóstwa wśród gospodarstw, których głowa

(Głowa gospodarstwa domowego (określana w badaniu budżetów gospodarstw domowych

jako osoba odniesienia) to osoba, która ukooczyła 16 lat i osiąga stały w dłuższym okresie

czasu najwyższy dochód spośród wszystkich członków gospodarstwa domowego) posiadała

wykształcenie co najwyżej gimnazjalne, była ponad dwukrotnie wyższa niż przeciętnie

i wyniosła ok. 12% osób w gospodarstwach domowych. Wyższy od przeciętnej był również

odsetek ubogich w przypadku gospodarstw osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym

(ok. 8% osób). Do grupy gospodarstw domowych o relatywnie wysokiej stopie ubóstwa

skrajnego należały gospodarstwa posiadające w swoim składzie osoby z orzeczeniem o

niepełnosprawności. Stopa ubóstwa skrajnego w gospodarstwach domowych z co najmniej

jedną osobą uznaną za niepełnosprawną wyniosła 7,5%. Wyższą od średniej dla Polski stopą

ubóstwa skrajnego w 2020 r. charakteryzowały się także gospodarstwa domowe z dziedmi

poniżej 18. roku życia. Dotyczyło to przede wszystkim gospodarstw domowych z co najmniej

trójką dzieci w tym wieku (prawie 9% osób ubogich), ale także gospodarstw domowych z

dwojgiem dzieci (6,5% osób ubogich). Stopa ubóstwa skrajnego wśród dzieci i młodzieży do

18. roku życia wyniosła w 2020 r. ok. 6%. Jeśli weźmiemy pod uwagę bezwzględne zmiany

zasięgu ubóstwa skrajnego między 2020 r. a 2019 r. wyrażone w pkt proc., to okaże się, że

największy wzrost stopy tego rodzaju ubóstwa odnotowano w przypadku gospodarstw

domowych rolników (o niecałe 4 pkt proc) oraz gospodarstw utrzymujących się ze źródeł

niezarobkowych (prawie 3 pkt proc). W mniejszym stopniu – o ok. 2 pkt proc – wzrósł

odsetek osób ubogich wśród gospodarstw rencistów, a także wśród gospodarstw z co

najmniej trojgiem dzieci poniżej 18. roku życia. O tyle (czyli o ok. 2 pkt proc) zwiększył się też

zasięg ubóstwa skrajnego wśród mieszkaoców wsi oraz najmniejszych miast (poniżej 20 tys.

mieszkaoców), a także wśród osób z gospodarstw domowych, w których głowa legitymowała

się wykształceniem co najwyżej gimnazjalnym.

W przypadku pozostałych branych pod uwagę w analizie grup ludności wartości stóp

ubóstwa w 2020 r. były na zbliżonym poziomie co w 2019 r. bądź zaobserwowane zmiany nie

przekraczały 1,5 pkt proc.12

12

Szerzej nt. zasięgów ubóstwa ekonomicznego w latach 2019 i 2020 w następujących publikacjach GUS

– Ubóstwo w Polsce w latach 2019 i 2020 (dostęp: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/warunkizycia/ubostwo-pomoc-spoleczna/ubostwo-w-polsce-w-latach-2019-i-2020,1,10.html);

– Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2020 roku (dostęp: https://stat.gov.pl/obszarytematyczne/warunki-zycia/ubostwo-pomoc-spoleczna/zasieg-ubostwa-ekonomicznego-w-polsce-w-2020roku,14,8.html

Wykres 1. Zasięg ubóstwa skrajnego w 2019 r. i 2020 r. wg obecności osób z orzeczeniem

o niepełnosprawności w gospodarstwie domowym

Źródło: Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2020 roku, GUS.

Polityka prorodzinna

W 2004 r. Rządowa Rada Ludnościowa wskazała, że „świadczenia rodzinne muszą uzupełniad

dochód rodziny do poziomu pozwalającego rodzinie prawidłowo wychowywad dzieci. Poziom

udzielanych świadczeo musi zapewniad rodzinie z dziedmi społecznie akceptowane warunki

materialnego bytu. Rodziny wychowujące dzieci muszą mied dostęp do wszystkich

podstawowych usług cywilizacyjnych: ochrony zdrowia, edukacji, kultury, wypoczynku,

muszą stwarzad dziecku możliwośd nawiązywania niezbędnych dla jego rozwoju więzi i

kontaktów społecznych. Obowiązek pomocy rodzinom w tworzeniu właściwych warunków

wychowania dzieci to obowiązek władz publicznych”13. Problem ten był postrzegany także w

szerszej perspektywie: „pomoc rodzinie nie może skupiad się wyłącznie na środkach

oferowanych przez instytucje pomocy społecznej. Lokalna polityka rodzinna i pomoc rodzinie

nie może skupiad się na niwelowaniu najbardziej widocznych i dotkliwych objawów ubóstwa.

Pomoc rodzinie wymaga wielokierunkowych działao programowych i organizatorskich

budujących w środowiskach lokalnych oraz w środowiskach pracy bezpieczne i przyjazne

13

Rządowa Rada Ludnościowa, Sytuacja demograficzna Polski, Raport 2003, Warszawa 2004, s. 18.

warunki oraz atmosferę sprzyjającą rodzinom wychowującym dzieci”14.

Wypracowanie całościowej i długofalowej polityki rodzinnej wydaje się byd kluczowe dla

efektywnego i skutecznego działania na rzecz rodziny w kontekście obecnej sytuacji

demograficznej.

Ważne jest również, aby obok polityki rodzinnej była prowadzona polityka gospodarcza

generująca wysokiej jakości miejsca pracy. A. Sadowski uważa, że „powszechnie dostępna i

dobrze płatna praca jest najlepszą polityką rodzinną, a można ją zrealizowad przez redukcję

opodatkowania pracy oraz konsumpcji w Polsce”15. Zatem instrumenty prorodzinne będą

odgrywad właściwą rolę wówczas, gdy będą stanowid uzupełnienie dochodów osiąganych

z pracy pozwalających na utrzymanie rodziny16.

Od 2015 r. rodzina znajduje się w centrum polityki społecznej rządu. Dlatego są

podejmowane liczne działania z zakresu polityki paostwa na rzecz dziecka i rodziny.

Przykładem takiego działania jest rządowy program „Rodzina 500+”, który jest finansowym

fundamentem wsparcia rodzin. Program wszedł w życie 1 kwietnia 2016 r. i przyczynił się do

znacznej poprawy sytuacji materialnej rodzin, wzmocnił je i nadał należny priorytet. W

efekcie uruchomienia rządowego programu „Rodzina 500+”nastąpił znaczący wzrost udziału

wydatków paostwa na politykę rodzinną. W ramach tego programu rodzinom z dziedmi na

utrzymaniu przysługuje świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł wypłacane co miesiąc

na dziecko w wieku do ukooczenia 18. roku życia, bez względu na dochód osiągany przez

rodzinę. Drugim rządowym programem wspierającym rodzinę jest program „Dobry Start”, w

ramach którego jest świadczone wsparcie stanowiące inwestycję w edukację polskich dzieci

w postaci 300 zł jednorazowego wsparcia dla wszystkich uczniów rozpoczynających rok

szkolny. Rodziny otrzymują świadczenie bez względu na dochód. To wsparcie dla 4,4 miliona

uczniów. Świadczenie „Dobry Start” przysługuje raz w roku na dziecko uczące się w szkole, aż

do ukooczenia przez nie 20. roku życia. Na dziecko niepełnosprawne, uczące się w szkole,

świadczenie przysługuje do ukooczenia przez nie 24. roku życia. Z kolei Program „Maluch+”

wspiera rozwój instytucji opieki nad dziedmi w wieku do lat 3 – żłobków, klubów dziecięcych

i dziennych opiekunów. Jego celem jest zwiększenie dostępności terytorialnej i finansowej

14

15

16

Tamże, s. 19.

Tamże, s. 2–3, [odczyt: 18.10.2019 r.].

T. Zych, K. Dobrowolska, O. Szczypioski (red. T. Zych), Raport Jakiej polityki rodzinnej potrzebuje Polska? Instytut na Rzecz Kultury

Prawnej Ordo Iuris, Warszawa 2015, s. 9, http://demografia.ordoiuris.pl/Jakiej_polityki_rodzinnej_potrzebuje_Polska.pdf.

miejsc opieki w żłobkach, klubach dziecięcych i u dziennych opiekunów dla wszystkich dzieci,

w tym dzieci niepełnosprawnych oraz wymagających szczególnej opieki. Najnowsze

rozwiązanie wprowadzone przez rząd, które zaczęło obowiązywad od 1 kwietnia 2022 r., to

dofinansowanie obniżenia opłaty za pobyt dziecka w żłobku, klubie dziecięcym lub u

dziennego opiekuna – to kolejny instrument wsparcia rodzin. Wiemy, że dostęp do instytucji

opieki dla najmłodszych dzieci jest ważny dla rodziców. Dofinansowanie będzie

przysługiwało rodzicom na dziecko uczęszczające do żłobka, klubu dziecięcego lub znajdujące

się pod opieką dziennego opiekuna i niekorzystające z rodzinnego kapitału opiekuoczego.

Dzieci pozbawione opieki rodziców

Jednym z najbardziej wrażliwych aspektów polityki prorodzinnej w Polsce jest problem

adekwatności wsparcia dla dzieci pozbawionych opieki rodziców. System wsparcia tej grupy

dzieci opiera się na rodzinnej pieczy zastępczej oraz instytucjonalnej pieczy zastępczej.

Najbardziej pożądany i podstawowy element systemu wsparcia dzieci pozbawionych opieki

rodziców biologicznych to rodziny zastępcze.

Specjalne narzędzia wsparcia powinny byd jednak przede wszystkim kierowane do rodzin w

celu zapobiegania konieczności oddzielenia dziecka od jego rodziny.

Według danych MRiPS w 2020 r.

–

w pieczy rodzinnej wszystkich typów przebywało – 55 772 dzieci,

–

w pieczy instytucjonalnej wszystkich typów przebywało – 16 291 dzieci.

W całym systemie pieczy przebywało – 72 063 dzieci. Należy zauważyd, że we wskazanej

wyżej liczbie dzieci są wykazywane także osoby powyżej 18. roku życia, które przebywają w

dotychczasowych formach pieczy zastępczej, do ukooczenia 25. roku życia, jeśli się uczą (na

koniec 2020 r. – 12 088 osób).

Z ww. danych wynika, że piecza rodzinna jest zdecydowanie lepiej rozwiniętym obszarem

wsparcia dzieci pozbawionych opieki rodzin biologicznych. Jednak nadal utrzymuje się dośd

duży, bo 23%, współczynnik udziału instytucjonalnej pieczy zastępczej w ogólnej liczbie dzieci

w systemie.

Dostrzegalny jest fakt zmniejszania się liczby dzieci przebywających w pieczy zastępczej

ogółem. Dla porównania w 2016 r. w rodzinnej pieczy przebywało 56 544 dzieci, natomiast w

placówkach – 18 213 dzieci. Oznacza to, że w 2016 r. w systemie pieczy zastępczej

przebywało łącznie 74 757 dzieci, z tego 12 253 dzieci w wieku powyżej 18 lat. Widoczna jest

zatem zmiana w zakresie liczby dzieci przebywających w pieczy, gdyż liczba ta na koniec 2020

r. zmniejszyła się o 2694 osób, co stanowi 3,60%.

Przez okres 5 lat dokonały się również procesy deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej, gdyż

liczba dzieci przebywających w placówkach spadła o 10,55% (2016 r. – 18 213, 2020 r. –

16 291). Co więcej odnotowano również spadek o 17,6% przeciętnej liczby wychowanków

(2016 r. – 17, w 2020 r. – 14).

Prawo do życia w rodzinie jest jednym z najważniejszych i podstawowych praw dziecka,

dlatego najbardziej pożądanym stanem jest, aby dzieci nie musiały korzystad z systemu

pieczy zastępczej w ogóle, a jeżeli już korzystają, to najlepiej z pieczy o charakterze

rodzinnym. Należy również zaznaczyd, że w Polsce miejscem zamieszkania dzieci są również

placówki całodobowego długoterminowego pobytu – funkcjonujące w ramach różnych

innych systemów, tj.: pomocy społecznej, ochrony zdrowia oraz oświaty.

Dzieci z niepełnosprawnością w placówkach całodobowych

Dzieci pozbawione opieki rodziców, które dotyka choroba lub niepełnosprawnośd, mają

zabezpieczone potrzeby opieki i pielęgnacji w ramach różnych systemów.

W systemie pieczy zastępczej dzieci z niepełnosprawnościami przebywają przede wszystkim

w

–

rodzinach zastępczych specjalistycznych,

–

placówkach specjalistyczno-terapeutycznych,

–

regionalnych placówkach opiekuoczo-terapeutycznych,

–

interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych.

Statystyki publiczne wskazują, że łącznie w instytucjonalnej pieczy zastępczej w 2020 r.

przebywało 2017 dzieci z niepełnosprawnościami, natomiast w pieczy rodzinnej – 6446

dzieci. Zatem na 8463 dzieci z niepełnosprawnościami i przewlekle chorymi pozostającymi w

pieczy zastępczej 23,83% dzieci przebywało w instytucji.

Ponadto należy zaznaczyd, że dzieci z niepełnosprawnością przebywają także w placówkach

systemu pomocy społecznej – tj. w domach pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży

niepełnosprawnych intelektualnie.

Liczba domów pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie w

2020 r. wynosiła 39 i zmniejszyła się o 12 w porównaniu z 2016 r. Liczba osób do 18. roku

życia przebywających w tym typie domów na koniec 2020 r. wyniosła 698 osób. Praktycznie

wszystkie dzieci trafiające do domów pomocy społecznej są skierowane z powodów

zdrowotnych oraz opiekuoczo-wychowawczych, w tym przekierowane z rodzinnej i

instytucjonalnej pieczy zastępczej.

Zgodnie z danymi statystycznymi w 2020 r. liczba dzieci powyżej 18. roku życia, które

opuściły pieczę zastępczą, wyniosła 6409, z czego 3939 pełnoletnich osób opuściło rodzinne

formy pieczy zastępczej. Pełnoletni wychowankowie pieczy rodzinnej w 79% przypadków

założyli własne gospodarstwa domowe (3095 osób), co należy uznad za bardzo dobry wynik.

Spośród osób pełnoletnich, które opuściły rodziny zastępcze w 2020 r., do rodzin

naturalnych powróciło 159 osób, natomiast spośród osób pełnoletnich, które opuściły

rodzinne domy dziecka, do rodzin naturalnych powróciło 19 osób. Grupa 10 240

wychowanków w wieku 1824 lata pozostaje w dotychczasowych rodzinach zastępczych i

rodzinnych domach dziecka.

Z kolei 2474 pełnoletnich osoby opuściły placówki opiekuoczo-wychowawcze, z czego 771

osób (tj. 31%) powróciło do swoich rodzin naturalnych, natomiast 1278 osób (tj. 52%)

założyło własne gospodarstwa domowe. Fakt ten, w zestawieniu z 79% dzieci, które założyły

własne gospodarstwa domowe, opuszczając rodziny zastępcze, zdaje się świadczyd

o gorszym przygotowaniu do startu w dorosłośd dzieci  wychowanków instytucjonalnej

pieczy zastępczej. Według stanu na 31 grudnia 2020 r. 1848 wychowanków w wieku 18–24

lata pozostaje nadal w placówkach opiekuoczo-wychowawczych.

PODSUMOWANIE ELEMENTÓW WSPARCIA

Wsparcie w zakresie usług świadczonych w społeczności lokalnej

W systemie wsparcia rodzina otrzymuje pomoc usługową w postaci

–

asystentury rodziny,

–

asystenta osobistego osoby z niepełnosprawnością,

–

usług opiekuoczych, w tym specjalistycznych,

–

usług wytchnieniowych,

–

placówek wsparcia dziennego dla dzieci,

–

pomocy

rodziny

wspierającej,

wsparcia

dziennego

dla

dzieci

z niepełnosprawnościami,

–

wsparcia rehabilitacyjno-terapeutycznego w ośrodku wczesnej interwencji, placówce

edukacyjno-wychowawczej,

–

wsparcia żywieniowego dla dzieci w ramach programów rządowych.

Wsparcie w zakresie pomocy finansowej

Rodziny wymagające wsparcia finansowego mogą skorzystad z różnych form. Wśród tychże

form wyróżniamy

–

świadczenia rodzinne, w tym zasiłki rodzinne wraz z odpowiednimi dodatkami,

–

świadczenie pielęgnacyjne kierowane do rodzica rezygnującego z aktywności

zawodowej i opiekującego się dzieckiem legitymującym się odpowiednim

orzeczeniem o niepełnosprawności lub znacznym stopniem niepełnosprawności,

–

świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługujące w przypadku bezskuteczności

egzekucji alimentów,

–

zasiłki z pomocy społecznej.

W Polsce wszystkie rodziny wychowujące dzieci mogą otrzymywad wsparcie finansowe w

ramach powszechnego (brak kryterium dochodowego) programu „Rodzina 500+” oraz

„Dobry Start” adresowanego do rodziców, w tym rodziców, którzy przysposobili dziecko,

oraz rodzin zastępczych, prowadzących rodzinne domy dziecka, dyrektorów placówek

opiekuoczo-wychowawczych,

dyrektorów

regionalnych

placówek

opiekuoczo-terapeutycznych, w których wychowują się dzieci w wieku szkolnym. Program

„Rodzina 500+” jako systemowe wsparcie rodzin został wprowadzony 1 kwietnia 2016 r. na

podstawie ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy paostwa w wychowywaniu dzieci (Dz.

U. z 2022 r. poz. 1577). Jego celem jest poprawa sytuacji materialnej polskich rodzin (przede

wszystkim ograniczenie ubóstwa wśród dzieci) oraz stworzenie warunków ułatwiających

podejmowanie decyzji o powiększeniu rodziny (cel pronatalistyczny). Źródłem finansowania

Programu „Rodzina 500+” jest budżet paostwa. W ramach rządowego programu „Rodzina

500+” rodzinom z dziedmi na utrzymaniu przysługuje świadczenie wychowawcze w

wysokości 500 zł na każde dziecko w wieku do ukooczenia 18. roku życia. Od 1 lipca 2019 r.

świadczenie wychowawcze ma charakter powszechny i przysługuje niezależnie od dochodu

rodziny. Dodatkowo, zgodnie z wprowadzonymi od 2022 r. zmianami w ramach programu

„Rodzina 500 +”, świadczenie wychowawcze przysługuje na dzieci umieszczone w pieczy

zastępczej w miejsce wypłacanego dotychczas dodatku w wysokości świadczenia

wychowawczego na podstawie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W

związku z tym o świadczenie wychowawcze na dzieci umieszczone w pieczy zastępczej mogą

ubiegad się również osoby pobierające dotychczas dodatek wychowawczy, tj. rodziny

zastępcze, osoby prowadzące rodzinny dom dziecka, dyrektorzy placówek opiekuoczowychowawczych, dyrektorzy regionalnych placówek opiekuoczo-terapeutycznych oraz

dyrektorzy interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych.

Wsparcie w zakresie opieki nad dziedmi pozbawionymi opieki rodziców

Rodziny zastępcze

To najbardziej pożądany i podstawowy element systemu wsparcia dzieci pozbawionych

opieki rodziców biologicznych. Formami rodzinnej pieczy zastępczej są

1) rodzina zastępcza

a) spokrewniona,

b) niezawodowa,

c) zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowa

specjalistyczna;

2) rodzinny dom dziecka.

Rodziny zastępcze oraz rodzinne domy dziecka mogą byd wspierane przez rodziny

pomocowe.

Rodzinne domy dziecka są prowadzone w warunkach domu rodzinnego dla maksymalnie 8

dzieci oraz osób, które osiągnęły pełnoletnośd i pozostają w pieczy zastępczej, kontynuując

naukę. Zasady ich prowadzenia są określone w przepisach prawa, a szczegółowy zakres usług

określa umowa z podmiotem zlecającym zadanie.

Instytucjonalna piecza zastępcza

Opieka nad dzieckiem jest zorganizowana w sposób instytucjonalny. Typologia placówek jest

zróżnicowana ze względu na profil działalności. Instytucjonalna piecza zastępcza jest

sprawowana w formie

1. placówek opiekuoczo-wychowawczych,

2. regionalnych placówek opiekuoczo-terapeutycznych,

3. interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych.

Funkcjonują następujące typy placówek opiekuoczo-wychowawczych

–

Poz. 767

rodzinne (z punktu widzenia funkcjonalnego jest to element systemu rodzinnej pieczy

zastępczej),

–

interwencyjne,

–

socjalizacyjne,

–

specjalistyczno-terapeutyczne.

Domy pomocy społecznej (DPS)

W DPS zamieszkują dzieci i młodzież z niepełnosprawnością intelektualną i ruchową. Są to

dzieci kierowane na podstawie postanowienia sądu rodzinnego lub na wniosek rodzica – za

zgodą sądu rodzinnego. Częśd z nich jest kierowana do domu pomocy społecznej po

wcześniejszym pobycie w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuoczo-wychowawczej.

REKOMENDACJE

W zakresie działao profilaktycznych

–

promowanie rodziny jako naturalnego środowiska wychowywania dzieci,

–

wsparcie rodzin z dzieckiem z niepełnosprawnością od urodzenia lub zaistnienia

niepełnosprawności przez całe życie,

–

upowszechnianie działao z zakresu zatrudnienia przyjaznego rodzinie (ang. family

friendly employment), łączących interesy zarówno pracujących rodziców, jak i ich

pracodawców,

–

kontynuowanie i rozwijanie różnych form wspierania rodzin z dziedmi, w tym

powszechnego

i prostego

wsparcia

materialnego,

rekompensującego

koszty

podatków pośrednich płaconych w związku z wychowaniem dzieci,

–

propagowanie działao ukierunkowanych na zwiększenie poziomu wiedzy i

kompetencji rodziców w zakresie zaspokajania potrzeb dzieci, w szczególności

ochrony ich praw,

–

skoordynowanie i uspójnienie współpracy multiprofesjonalnej z rodziną i na jej rzecz

w celu wzmacniania zasobów wewnętrznych i zewnętrznych, umożliwiających

samodzielne zaspakajanie potrzeb rozwojowych dziecka,

–

wspieranie trwałości rodziny przez m.in. organizowanie lokalnych grup wsparcia,

szkół dla rodziców/wychowawców, poradnictwa rodzinnego, asystentury rodziny,

–

wdrożenie

rozwiązao

zwiększających

Poz. 767

partycypację

dziecka

zagrożonego

rozdzieleniem z rodziną lub rozdzielonego z nią w podejmowaniu decyzji, które go

dotyczą.

W zakresie rozwoju usług społecznych ukierunkowanych na wsparcie rodzin z dziedmi

–

przekształcanie aktualnych placówek całodobowych wspierających dzieci i rodziców

ze specjalnymi potrzebami w celu prowadzenia przez nie środowiskowych form

resocjalizacji, terapii oraz działao wspomagających wychowanie,

–

rozwój podmiotów świadczących terapie rodzinne i psychoterapie w sposób stały,

łatwodostępny oraz przystępny finansowo,

–

rozwój różnych form placówek wsparcia dziennego posiadających ofertę dla dzieci i

dla całych rodzin (dostępne dla wszystkich rodzin i dzieci),

–

oferta edukacyjno-kulturalno-sportowo-rekreacyjna dla rodzin i osób wychowujących

dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci,

–

wsparcie przez trenerów gospodarstwa domowego,

–

rozwój programów korekcyjno-edukacyjnych dla osób stosujących przemoc,

–

wsparcie przez rodziny wspierające (w tym specjalistyczne o charakterze

terapeutycznym),

–

partycypacyjne metody pracy z rodzinami, ukierunkowane na pobudzanie szerszych

zasobów rodzinnych i/lub środowiskowych/sąsiedzkich,

–

rozwój różnorodnych form opieki nad dziedmi w wieku do lat 3 (opieka organizowana

w formie żłobka lub klubu dziecięcego, a także sprawowana przez dziennego

opiekuna oraz nianię),

–

zwiększenie liczby miejsc w przedszkolach, liczby placówek wsparcia dziennego

prowadzonych w formie opiekuoczej i specjalistycznej,

–

wspieranie rodzin o szczególnych potrzebach: wielodzietnych, niepełnych i z osobami

z niepełnosprawnością przez usługi opiekuocze, asystenckie, opiekę wytchnieniową,

dzienne formy wsparcia itp.

W zakresie wsparcia dziecka w kryzysie

–

rozwój sieci środowiskowych ośrodków pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej

dla dzieci i młodzieży,

–

Poz. 767

rozwój bezpłatnych, czynnych całodobowo telefonów zaufania dla dzieci i młodzieży

obsługiwanych przez specjalistów, w tym psychologów, psychoterapeutów,

–

rozwój małych placówek, takich jak rodzinne domy dziecka, w zamian za zmniejszanie

miejsc w dużych ośrodkach,

–

promowanie rodzicielstwa zastępczego i adopcyjnego,

–

wdrożenie rozwiązao skoncentrowanych na przyspieszeniu osiągnięcia stabilizacji

życiowej dziecka po separacji od rodziny,

–

wspieranie rodzin wieloproblemowych,

–

wspieranie rodzin adoptujących dzieci,

–

tworzenie systemu rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka oraz placówek

rodzinnych w miejsce funkcjonujących placówek instytucjonalnej pieczy zastępczej,

–

dalsza deinstytucjonalizacja placówek pieczy zastępczej,

–

tworzenie lokalnych grup wsparcia środowisk rodzicielstwa zastępczego,

–

zmniejszanie liczby miejsc w domach pomocy społecznej dla dzieci na rzecz innych

nieinstytucjonalnych form wsparcia dzieci z niepełnosprawnościami,

–

wsparcie procesu usamodzielnienia wychowanków pieczy zastępczej, ze szczególnym

uwzględnieniem osób z niepełnosprawnościami,

–

audyt sytuacji dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej w ramach realizacji Programu

Fundusze

Europejskie

dla

Rozwoju

Społecznego,

za

pomocą

systemu

teleinformatycznego, obejmującego centralny rejestr wolnych miejsc w pieczy

zastępczej oraz centralny rejestr placówek opiekuoczo-wychowawczych, dzięki któremu

będzie możliwe przeprowadzenie analizy sytuacji dzieci umieszczonych w pieczy

zastępczej i opracowanie planu działao w kierunku stabilizacji sytuacji dzieci i

docelowego usamodzielnienia.

2. Osoby starsze

Granica, od której u człowieka rozpoczyna się starośd, bywa różnie definiowana. Zgodnie z

definicją zawartą w ustawie z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych (Dz. U.

poz. 1705), osoba starsza to osoba, która ukooczyła 60. rok życia (art. 4 pkt 1 ww. ustawy).

W analizach demograficznych dotyczących starzenia się ludności często używa się pojęcia

wieku poprodukcyjnego, czyli wieku, który uprawnia do przejścia na emeryturę. Aktualnie w

Polsce wynosi on najczęściej 60 lat dla kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn.

Strategiczne kierunki obecnie realizowanej w Polsce polityki senioralnej wyznacza dokument

rządowy pn.: „Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeostwo –

Uczestnictwo – Solidarnośd”, który został przyjęty przez Radę Ministrów w dniu

26 października 2018 r.

Starzenie się ludności

Od dłuższego czasu na terenie Polski jest obserwowany proces demograficznego starzenia

się ludności. Przejawia się on wzrostem udziału osób starszych wśród ogółu populacji. Proces

ten jest spowodowany m.in. niską liczbą urodzeo, wydłużaniem się przeciętnej długości

trwania życia oraz ujemnym saldem migracji. W latach 2009–2019 liczba osób należących do

kategorii wiekowej 60+ dla kobiet i 65+ dla mężczyzn wzrosła o 2 096 328 (z 6 311 615 do

8 407 943), tj. o 33,2%, a udział zwiększył się o 5,4% (z 16,5% do 21,9%). Prognoza ludności

do 2050 r. przewiduje kontynuację istniejącej tendencji. Zgodnie z założeniami opracowanej

przez Główny Urząd Statystyczny prognozy demograficznej, obejmującej okres do 2050 r., w

przyjętej perspektywie wystąpi znaczne zmniejszenie liczby dzieci i osób dorosłych, zaś

zwiększy się liczba i udział osób starszych. W stosunku do 2013 r. ubytek dzieci w wieku 0–14

lat jest szacowany na poziomie 1,65 mln, w konsekwencji liczba dzieci w 2050 r. (4,96 mln)

będzie stanowid 71,4% ich liczby w bazowym roku prognozy (w miastach – 68,4% oraz 75,2%

na wsi). Z kolei liczba osób dorosłych (15–64 lata) zmniejszy się w perspektywie do 2050 r. o

8,3 mln; pod względem liczebności zasoby tej grupy ludności w koocu prognozowanego

okresu będą stanowiły w miastach 61,5% stanu z 2013 r., a na wsi 81,2%. Zmniejszenie

udziałów dzieci i dorosłych oznacza wzrost odsetka ludzi starszych (65+). Do kooca horyzontu

prognozy jest spodziewany przyrost o 19 pkt proc. w miastach, nieco mniej na wsi – o 16,8

pkt proc. W rezultacie udział osób starszych przekroczy 30% na obszarach wiejskich,

natomiast w miastach zbliży się do 35%. W skali kraju liczebnośd tej zbiorowości zwiększy się

o 5,4 mln w 2050 r. (…). Przebieg zmian liczebności subpopulacji 65+ pokrywa się z

występowaniem wyżów i niżów urodzeo w II połowie ubiegłego stulecia. Po 2020 r.

dynamika procesu ulegnie spowolnieniu aż do 2035 r., po czym – aż do 2050 r. – nastąpi

ponownie znaczne zwiększenie liczebności tej grupy ludności jako konsekwencja wchodzenia

w wiek starości demograficznej licznych roczników z lat 1970–1985. W ostatnim roku

prognozowanego okresu liczba osób w wieku 65 lat i więcej będzie stanowiła w miastach

179,3% zasobów z 2013 r. i 224,9% – na terenach wiejskich.17

Można również dostrzec proces tzw. podwójnego demograficznego starzenia się, polegający

na wzroście, wśród osób starszych, udziału osób sędziwych (80 lat i więcej lub 85 lat i

więcej)18. Zjawiskiem powszechnie występującym we współczesnym świecie jest także

feminizacja starości, czyli powiększająca się, wraz z przechodzeniem do kolejnych grup

wieku, przewaga liczby kobiet nad liczbą mężczyzn, co jest związane z wyższą przeciętną

długością życia tych pierwszych. W 2019 r. wśród osób w wieku 60–64 lat kobiety stanowiły

53,0%. Wraz ze wzrostem wieku udział ten się zwiększał. W przypadku osób należących do

przedziału wiekowego 65–69 lat wynosił 55,2%, 70–74 lat – 57,8%, 75–79 lat – 61,7%, 80–84

lat – 66,1%, natomiast dla ludności w wieku 85 lat i więcej – aż 71,9%19.

Wspieranie aktywności osób starszych

Warunkiem

pomyślnego

starzenia

się

jest

dobry

stan

zdrowia,

małe

ryzyko

niepełnosprawności oraz zachowanie aktywności życiowej, wyrażającej się w wysokim

poziomie sprawności fizycznej, umysłowej i społecznej. Utrzymaniu aktywności osób

starszych sprzyja także ich udział w różnorakich inicjatywach skierowanych do nich przez

jednostki samorządu terytorialnego, organizacje pozarządowe i inne podmioty.

Ważną rolę w utrzymaniu aktywności życiowej seniorów odgrywają uniwersytety trzeciego

wieku (dalej: „UTW”). Są to instytucje, które umożliwiają włączenie osób starszych do

systemu kształcenia ustawicznego, proponując edukację nieformalną, nieuwieoczoną

wprawdzie certyfikatami wiedzy i umiejętności, ale za to bogatą pod względem formy i

treści20. UTW gromadzą zazwyczaj osoby posiadające wykształcenie wyższe i mieszkające w

miastach. Zatem nie są reprezentatywne dla całej populacji seniorów, w tym dla osób

mieszkających poza dużymi skupiskami ludności. Zgodnie z ostatnimi badaniami GUS, w roku

akademickim 2017/18 w Polsce działało 640 UTW. Z zajęd UTW korzystało 113 193

17

GUS Sytuacja demograficzna osób starszych i konsekwencje starzenia się ludności Polski w świetle prognozy 2014–2050.

P. Błędowski, Sytuacja osób starszych w województwie śląskim, Ekspertyza wykonana na zlecenie Regionalnego Ośrodka

Polityki Społecznej w Katowicach, Warszawa, listopad 2013 r.

19

Główny Urząd Statystyczny, Bank…, dz. cyt.

20

Z. Hasioska, E. Tracz, Rola uniwersytetów trzeciego wieku w aktywnym starzeniu się, [w:] Nauki Społeczne 1(7)2013,

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Wrocław 2013 r.

seniorów.21

Spora grupa seniorów przejawia swoją aktywnośd także w charakterze wolontariuszy,

działając np. w organizacjach pozarządowych, parafiach, kołach gospodyo wiejskich czy też

klubach seniora. Wiele osób starszych wspiera swoje rodziny, sprawując opiekę nad

wnukami bądź też swoimi sędziwymi rodzicami. Ponadto osoby starsze zazwyczaj dobrze

znają środowisko lokalne i pomagają sobie nawzajem w ramach samopomocy sąsiedzkiej.

Kolejnym przykładem działao wspierających seniorów jest realizowany od 2015 r. przez

Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej program wieloletni „Senior+” skierowany do

jednostek samorządu terytorialnego (wcześniej Program „Senior–WIGOR”). Celem Programu

jest zwiększenie aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym seniorów przez rozbudowę

infrastruktury ośrodków wsparcia w środowisku lokalnym oraz zwiększenie miejsc w

placówkach „Senior+” przy dofinansowaniu działao jednostek samorządu terytorialnego w

rozwoju na ich terenie sieci Dziennych Domów „Senior+” i Klubów „Senior+”. Nowa edycja

programu wieloletniego „Senior+” na lata 2021–2025 została przyjęta uchwałą nr 191 Rady

Ministrów z dnia 21 grudnia 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego

„Senior+” na lata 2021–2025 (M.P. z 2021 r. poz. 10).

W ramach dotychczasowej realizacji programu wieloletniego „Senior+” na lata 2015–2020

jednostki samorządu terytorialnego utworzyły do kooca 2020 r. na terenie kraju w sumie 970

ośrodków wsparcia „Senior+”, w tym 308 Dziennych Domów „Senior+” i 662 Kluby

„Senior+”, które oferują ponad 23 tys. miejsc wsparcia dziennego dla osób starszych.

W edycji 2021 przyznano dofinansowanie na utworzenie 113 nowych placówek, czyli ponad

2,5 tys. miejsc dla seniorów, a 560 istniejących klubów i domów Senior+ otrzyma

dofinansowanie (ok. 14 tys. miejsc).

Wśród działao mających na celu wsparcie aktywności społecznej seniorów należy wymienid

realizowany przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej Program „Aktywni+”, w ramach

którego organizacje pozarządowe i inne podmioty uprawnione mogą ubiegad się o

dofinansowanie projektów adresowanych do osób starszych. Program wieloletni na rzecz

21

Główny Urząd Statystyczny / Obszary tematyczne / Edukacja / Edukacja / Szkolnictwo wyższe i jego finanse w 2020 roku;

Uniwersytety Trzeciego Wieku w roku akademickim 2017/2018

Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025 został przyjęty uchwałą nr 167 Rady

Ministrów z dnia 16 listopada 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego na

rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025 (M.P. poz. 1125). W ramach tegorocznej

edycji konkursu wsparcie uzyskało ponad 290 podmiotów na kwotę przekraczającą 37,5 mln

złotych. W ramach Priorytetu I Programu organizacje pozarządowe mogą realizowad

inicjatywy mające na celu wsparcie w samodzielności, do których zaliczają się m.in.

następujące działania

–

usługi w zakresie zaspokajania codziennych potrzeb życiowych, utrzymania higieny,

zachowania i rozwijania kontaktów ze środowiskiem oraz rodziną,

–

treningi samoobsługi i umiejętności w zakresie czynności dnia codziennego oraz

funkcjonowania w życiu społecznym,

–

wspieranie rozwoju i tworzenia sieci usług domowych,

–

szkolenia dla opiekunów nieformalnych w wieku 60+.

Tabela nr 1. Liczba uczestników – seniorów 60+ korzystających ze wsparcia w realizowanych

programach rządowych w latach 2016–2020

Program/Rok

2016

2017

2018

2019

2020

Program wieloletni „Senior+” na lata

2772

5010

11 508

19 082

25 073

2015–2020 (Program „Senior+”)

Rządowy Program na rzecz

128 560 179 338 106 088 156 152 146 397

Aktywności Społecznej Osób Starszych

na lata 2014–2020 (Program ASOS)

Źródło: Sprawozdanie MRiPS.

Sytuacja materialna osób starszych

Głównym źródłem dochodów osób w wieku powyżej 60. roku życia (K) i 65. roku życia (M) są

emerytury i renty. Ich przeciętne wysokości na koniec 2020 r. wynosiły: w przypadku

emerytury z pozarolniczego systemu ubezpieczeo społecznych – 2544,90 zł, renty z tytułu

niezdolności do pracy z pozarolniczego systemu ubezpieczeo społecznych – 2042,02 zł, a

świadczenia dla rolników indywidualnych – 1376,40 zł. Relacja przeciętnej miesięcznej

emerytury z pozarolniczego systemu do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia

pomniejszonego o składki na ubezpieczenie społeczne wyniosła w 2019 r. 56,4% (w 2009 r. –

60,8%). Dla rolników indywidualnych relacja ta wyniosła 30,4% w 2019 r. (w 2009 r. – 35%), a

przeciętna wysokośd renty z tytułu niezdolności do pracy z pozarolniczego systemu

ubezpieczeo społecznych – 36,9% przeciętnego wynagrodzenia brutto (w 2009 r. – 36,7%).

Chod wskaźniki zagrożenia ubóstwem dla osób w wieku 65+ są aktualnie niższe od średniej

dla całej populacji, to najnowsze badania wskazują, że problem ubóstwa wśród seniorów

zaczyna byd coraz bardziej widoczny. Pojawia się on zarówno w badaniach budżetów

gospodarstw, jak i sondażach opinii społecznej. Jednakże w przypadku wskaźnika zasięgu

ubóstwa ustawowego zanotowano spadek z 7,0% w 2016 r. do 6,5% w 2019 r. Z kolei według

badania z 2021 r. przeprowadzonego przez Centrum Badania Opinii Społecznej wynika, że

sytuacja finansowa w istotny sposób jest związana m.in. z wiekiem. W gorszej sytuacji

znajdowali się starsi respondenci – 22% ankietowanych w wieku 65 lat lub więcej

deklarowało, że żyje bardzo ubogo lub skromnie, podczas gdy dla całej badanej populacji

wartośd ta wynosiła 14%. Powyższy proces będzie się prawdopodobnie pogłębiał wraz z

wchodzeniem w wiek emerytalny osób, które doświadczyły w życiu zawodowym

długotrwałego bezrobocia, pracy w szarej strefie czy też wynagrodzenia na poziomie płacy

minimalnej. Należy też pamiętad, że osoby w wieku 60+/65+ znacznie bardziej niż inne

kategorie wiekowe są narażone na koniecznośd ponoszenia zwiększonych wydatków na cele

zdrowotne i opiekuocze. Można zaobserwowad silny związek między osiągnięciem

zaawansowanego wieku a prawdopodobieostwem wystąpienia niepełnosprawności oraz

długotrwałej, często obłożnej choroby. Tak więc rosnąca liczba seniorów przekłada się na

wzrost zapotrzebowania na codzienne wsparcie i opiekę22. Jako potrzebujące w

zdecydowanej większości przypadków stałego wsparcia są uznawane osoby mające

80 i więcej lat23.

W latach 2009–2019 liczba osób w wieku 80+ zwiększyła się o 434 515 (z 1 257 221 do

1 691 736), tj. o 34,6%, natomiast ich udział wśród ogółu ludności wzrósł z 3,3% do 4,4%.

Prognoza do 2050 r. wskazuje na kontynuację powyższej tendencji. Na koniec tego okresu

liczba osób w wieku 80+ ma wynieśd 3 537 498, czyli o 109,1% więcej niż w 2019 r., a ich

udział w ogólnej populacji – 10,4%, co będzie stanowid wzrost o 6,0 pkt proc. w stosunku do

22

P. Szukalski, Starzenie się ludności województwa śląskiego – nieunikniony wzrost zapotrzebowania na wsparcie

publiczne?, *w+: Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego, Seniorzy w województwie śląskim,

Katowice 2012.

jw.

2019 r.

Proces starzenia się ludności skutkuje wzrostem wartości współczynnika obciążenia

demograficznego24. W latach 2009–2019 współczynnik ten wzrósł z 55,0 do 66,7. Mając na

uwadze zachodzące zmiany społeczno-demograficzne, prognozuje się dalsze pogłębianie

tego negatywnego trendu, a co za tym idzie zmniejszanie się potencjału opiekuoczego rodzin

w Polsce. Prognoza opracowana do 2050 r. wskazuje, że na koniec tego okresu współczynnik

obciążenia demograficznego wyniesie w Polsce 104,7.

Wedle kanonów dzisiejszej gerontologii podstawowym celem działao na rzecz osób starszych

jest jak najdłuższe podtrzymywanie ich autonomii i zapewnienie wysokiej jakości życia przez

umożliwienie samodzielnego funkcjonowania w środowisku, w którym przeżyli wcześniejsze

etapy życia i do którego przywykli25. Dlatego też w przypadku tej grupy osób szczególnego

znaczenia nabierają m.in.: usługi opiekuocze, usługi asystenta osobistego osoby

niepełnosprawnej,

usługi

sąsiedzkie,

wolontariat,

teleopieka

oraz

infrastruktura

środowiskowa, np. w postaci dziennych domów pomocy, klubów seniora, klubów

samopomocy oraz mieszkao wspomaganych.

Według danych na koniec 2020 r. na umieszczenie w DPS oczekiwało 1478 osób w

podeszłym wieku (na koniec 2010 r. było ich 1901)26. W 2020 r. zmniejszyła się liczba

mieszkaoców DPS (wpływ na to miała m.in. trwająca w 2020 r. epidemia spowodowana

rozprzestrzenianiem się koronawirusa SARS-CoV-2).

Seniorzy i inne osoby potrzebujące wsparcia mogą również korzystad z usług całodobowych

placówek

działających

w

ramach

systemu

ochrony

zdrowia

–

zakładów

opiekuoczo-leczniczych oraz pielęgnacyjno-opiekuoczych.

W kontekście zapewnienia wsparcia osobom starszym potrzebującym stałej opieki nie można

zapominad o wsparciu ich opiekunów nieformalnych, którymi w wielu wypadkach także są

osoby po 60. roku życia Zaangażowanie w sprawowanie opieki często utrudnia realizację

innych zadao niezbędnych dla funkcjonowania rodziny i prowadzenia gospodarstwa

domowego. Ponadto kondycja zdrowotna osób sprawujących codzienną długotrwałą opiekę

z czasem ulega pogorszeniu, co przekłada się na jej mniejszą skutecznośd. Długotrwała

opieka może negatywnie wpływad na stan zdrowia psychofizycznego opiekunów –

24

Ludnośd w wieku nieprodukcyjnym (przedprodukcyjnym oraz poprodukcyjnym) na 100 osób w wieku produkcyjnym.

P. Szukalski, Starzenie…, dz.cyt.

26

Źródło: Sprawozdanie MPiPS-05 za rok 2010 oraz MRPiPS-05 za rok 2020.

powodując, że oni sami szybciej będą wymagali opieki i wsparcia, a tym samym nie będą już

w stanie sami sprawowad opieki nad swoimi bliskimi. W przeciwdziałaniu tym negatywnym

sytuacjom może pomóc opieka wytchnieniowa. Jej zadaniem jest odciążenie członków rodzin

lub opiekunów osób wymagających intensywnego wsparcia przez pomoc w codziennych

obowiązkach lub zapewnienie czasowego zastępstwa w ich wykonywaniu. Dzięki temu

opiekunowie zyskują czas, który mogą przeznaczyd na odpoczynek i regenerację, jak również

na załatwienie niezbędnych spraw. Usługa opieki wytchnieniowej może również służyd

okresowemu zabezpieczeniu potrzeb osoby z niepełnosprawnością w sytuacji, gdy opiekun

z różnych powodów nie może przez pewien czas wykonywad swoich obowiązków,

np. z powodu pobytu w szpitalu lub sanatorium27.

Elementy systemu wsparcia

Usługi opiekuocze

Usługi opiekuocze świadczone w miejscu zamieszkania są podstawową usługą społeczną

skierowaną do osób ze wszystkich obszarów wsparcia w zakresie deinstytucjonalizacji.

Zarówno rodziny, osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami, osoby w kryzysie

psychicznym, osoby w kryzysie bezdomności są potencjalnymi odbiorcami tych usług.

Poniższa tabela ukazuje zestawienie porównawcze usług.

Tabela nr 2. Liczba świadczeo i gmin – usługi opiekuocze na koniec roku 2016 i 2020

2016

2020

liczba

% gmin do

świadczeo/ ich ogólnej

gmin

liczby

liczba

% gmin do

świadczeo/ ich ogólnej

gmin

liczby

1

33 813 200

34 551 443

2

1 208 823

1 365 914

3

2048

WYSZCZEGÓLNIENIE

LICZBA ŚWIADCZEO – USŁUGI

OPIEKUOCZE OGÓŁEM

w tym (z wiersza 1) LICZBA

ŚWIADCZEO –

SPECJALISTYCZNE USŁUGI

OPIEKUOCZE

LICZBA GMIN, w których BYŁY

świadczone usługi opiekuocze

82,65%

27

2213

89,34%

Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2021, Warszawa, grudzieo 2020 r.,

https://www.gov.pl/web/rodzina/komunikat-o-ogloszeniu-programu-opieka-wytchnieniowa---edycja-2021.

w tym (z wiersza 3) LICZBA

GMIN, w których były

4

świadczone specjalistyczne

usługi opiekuocze

LICZBA GMIN, w których nie

były świadczone usługi

5

opiekuocze

LICZBA GMIN, w których nie

były świadczone specjalistyczne 6

usługi opiekuocze

OGÓLNA LICZBA GMIN

7

Poz. 767

252

10,17%

309

12,47%

430

17,35%

264

10,66%

2226

89,83%

2168

87,53%

2478

2477

Źródło: opracowanie własne MRiPS na podstawie sprawozdao rocznych MRPiPS-03 (w roku

2016 symbol: MPiPS-03).

Od 2016 r. do 2020 r. obserwujemy wzrost realizacji tego zadania przez gminy: od 2016 r. do

2020 r. nastąpił wzrost liczby świadczeo w ramach usług opiekuoczych o około 2%, natomiast

w przypadku liczby świadczeo w ramach specjalistycznych usług opiekuoczych ten wzrost

wyniósł około 13%. Systematycznie rośnie także liczba gmin realizujących usługi opiekuocze.

W 2016 r. to około 83% ogólnej liczby gmin, zaś w 2020 r. to już ponad 89% wszystkich gmin.

Niestety nadal prawie 11% gmin nie realizuje usług opiekuoczych.

Mieszkania chronione

Opisywane powyżej usługi opiekuocze są skorelowane z realizacją usługi w postaci pobytu

w mieszkaniu chronionym. Mieszkania chronione mogą byd prowadzone przez dowolną

jednostkę organizacyjną pomocy społecznej lub organizację pożytku publicznego oraz

ukierunkowane na wsparcie o różnych profilach pomocowych – od wsparcia osób z

zaburzeniami psychicznymi do osób starszych. Poniższa tabela obrazuje stan tego rodzaju

usług w 2016 r. oraz w 2020 r.

Tabela nr 3. Liczba mieszkao chronionych porównawczo 2016/2020 prowadzonych przez

jednostki samorządu terytorialnego (jst) lub na ich zlecenie

DANE O MIESZKANIACH CHRONIONYCH NA KONIEC ROKU 2016 I 2020

WYSZCZEGÓLNIENIE

MIESZKANIA

CHRONIONE

2016

liczba

1)

jednostek

1 703

liczba

2)

miejsc

liczba osób

3)

korzystających

2922

2774

29

2020

liczba

1)

jednostek

liczba

2)

miejsc

liczba osób

3)

korzystających

z tego (z wiersza 1)

MIESZKANIA

CHRONIONE

TRENINGOWE4)

z tego (z wiersza 1)

MIESZKANIA

CHRONIONE

WSPIERANE4)

w tym {z wiersza 1)

dla osób

usamodzielnianych

opuszczających

niektóre typy

placówek

opiekuoczowychowawczych,

schroniska, zakłady

poprawcze i inne

dla osób z

zaburzeniami

psychicznymi

– 31 –

Poz. 767

2

585

2120

1859

763

1978

1805

3

4

5

318

1191

998

371

1333

1032

100

432

447

219

663

592

1) Liczba jednostek w ostatnim dniu okresu

sprawozdawczego (31 grudnia).

2) Liczba miejsc wg statutu.

3) Rzeczywista liczba osób korzystających w okresie sprawozdawczym.

4) W roku 2016 nie istniał jeszcze podział na mieszkania chronione treningowe i mieszkania chronione wspierane.

Źródło: Sprawozdanie mrpips-03 (w roku 2016 symbol: MPiPS-03).

W latach 2016–2020 ogólna liczba mieszkao chronionych wzrosła o prawie 92% (z 703 do

1348). Podział na mieszkania chronione treningowe i wspierane pojawił się po 2016 r.,

dlatego nie można porównad liczby tych mieszkao za lata 2016 i 2020. Natomiast kilkanaście

procent ogólnej liczby mieszkao chronionych stanowią mieszkania chronione dla osób

z zaburzeniami psychicznymi. Liczba przedmiotowych mieszkao w ciągu tych kilku lat

znacznie wzrosła (ze 100 w 2016 r. do 219 w 2020 r., co stanowi wzrost o 119%). Pomimo

znaczącego rozwoju tej formy usługi liczba mieszkao chronionych w 2020 r. jest niższa (1348)

niż liczba gmin (2477), co oznacza, że statystycznie mieszkania chronione nie funkcjonują

jeszcze na terenie każdej z gmin.

Rozwój usług społecznych i realizacja procesu deinstytucjonalizacji powoduje koniecznośd

wprowadzenia zmian prawnych i ujednolicenie nazewnictwa w celu umożliwienia realizacji w

społeczności lokalnej usług o szerszym zakresie oraz zwiększenia ich dostępności.

W najbliższym czasie planuje się wprowadzenie zmian prawnych w zakresie mieszkao

chronionych, tj. wprowadzenie nazewnictwa – mieszkania wspomagane z koszykiem usług.

Ośrodki wsparcia

Ofertę usługową środowiskowych usług społecznych uzupełniają swoją działalnością ośrodki

wsparcia

różnych

typów.

Dane

dotyczące

wszystkich

ośrodków

wsparcia

z wyszczególnieniem ich typologii przedstawia poniższa tabela.

Tabela nr 4. Liczba i rodzaj ośrodków wsparcia – porównawczo 2016/2020

DANE O OŚRODKACH WSPARCIA NA KONIEC ROKU 2016 I 2020

2016

WYSZCZEGÓLNIENIE

OŚRODKI WSPARCIA

w tym: (z wiersza 1)

OŚRODKI WSPARCIA DLA OSÓB Z

ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI

w tym: (z wiersza 2)

Środowiskowe domy samopomocy

Kluby samopomocy dla osób z

zaburzeniami psychicznymi

DZIENNE DOMY POMOCY

DOMY DLA MATEK Z MAŁOLETNIMI

DZIEDMI I KOBIET W CIĄŻY

NOCLEGOWNIE, SCHRONISKA,

DOMY DLA BEZDOMNYCH3)

SCHRONISKA DLA OSÓB

BEZDOMNYCH

SCHRONISKA DLA OSÓB

BEZDOMNYCH Z USŁUGAMI

OPIEKUOCZYMI

KLUBY SAMOPOMOCY (inne niż

wymienione w wierszu 4)

INNE OŚRODKI WSPARCIA

2020

liczba

jednostek1)

liczba

miejsc2)

liczba

liczba

1)

jednostek

miejsc2)

1

1941

86 360

2362

84 811

2

822

29 671

881

32 650

3

779

28 579

844

31 975

4

32

566

37

675

5

308

16 198

495

20 447

6

26

693

31

816

7

297

12 551

8

168

7 616

9

33

942

10

82

3082

456

11 574

11

270

8941

313

11 020

1) Liczba jednostek w ostatnim dniu okresu sprawozdawczego (31 grudnia).

2) Liczba miejsc wg statutu.

3) W tym wierszu nie wszystkie typy jednostek są ośrodkami wsparcia, jednak do roku 2016 włącznie nie były

wyszczególnione w sprawozdawczości oddzielnie.

Źródło: Sprawozdanie mrpips-03 (w roku 2016 symbol: MPiPS-03), z wyjątkiem danych

dot. ŚDS za 2016 rok: Sprawozdanie mpips-05.

W latach 2016–2020 ogólna liczba ośrodków wsparcia wzrosła o ok. 22% (z 1941 w 2016 r.

do 2362 w 2020 r.). Na przestrzeni tych kilku lat wzrosła liczba każdego z rodzajów ośrodków

wsparcia, jednak największy wzrost dało się zaobserwowad wśród klubów samopomocy,

których w 2016 r. było 82, a w 2020 r. już 456, oraz wśród dziennych domów pomocy,

których w 2016 r. było 308, a w 2020 r. 495.

Rodzinne domy pomocy

Rodzinny dom pomocy stanowi formę usług opiekuoczych i bytowych świadczonych

całodobowo przez osobę fizyczną lub organizację pożytku publicznego dla nie mniej niż

trzech i nie więcej niż ośmiu zamieszkujących wspólnie osób wymagających z powodu wieku

lub niepełnosprawności wsparcia w tej formie. Standard realizacji usług przez rodzinny dom

pomocy został określony w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia

31 maja 2012 r. w sprawie rodzinnych domów pomocy (Dz. U. poz. 719).

Rozwój tej formy usługi społecznej w latach 2016–2020 ilustruje poniższa tabela.

Tabela nr 5. Liczba rodzinnych domów pomocy i miejsc w rodzinnych domach pomocy

porównawczo w latach od 2016 do 2020

2016

liczba

1)

jednostek

liczba

2)

miejsc

2017

2018

2019

liczba

liczba

1)

2)

jednostek miejsc

liczba

liczba

liczba

1)

2)

1)

jednostek

miejsc jednostek

2020

liczba

liczba

liczba

2)

1)

2)

miejsc jednostek

miejsc

26

150

33

208

29

193 33

228 47

1) Liczba jednostek w ostatnim dniu okresu sprawozdawczego (31 grudnia).

2) Liczba miejsc wg statutu.

354

Źródło: Sprawozdanie mrpips-03 (w roku 2016 symbol: MPiPS-03).

W latach 2016–2020 wzrosła ogólna liczba rodzinnych domów pomocy (o prawie 81%: z 26

w 2016 r. do 47 w 2020 r.) oraz miejsc w tego typu placówkach (o 136%: ze 150 w 2016 r. do

354 w 2020 r.). Największy przyrost obserwuje się w 2020 r. względem 2019 r. – liczba

rodzinnych domów pomocy wzrosła o 14: z 33 do 47 (wzrost o ponad 42%), a liczba miejsc

o 126: z 228 do 354 (wzrost o ponad 55%).

Domy pomocy społecznej (DPS)

Pobyt w domu pomocy społecznej przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki

z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonowad

w codziennym życiu, a której nie można zapewnid niezbędnej pomocy w formie usług

opiekuoczych

w

środowisku

zamieszkania.

DPS

oferuje

usługi

kompleksowe

i interdyscyplinarne. Świadczy usługi bytowe, opiekuocze, wspomagające i edukacyjne na

poziomie obowiązującego standardu, w zakresie i formach wynikających z indywidualnych

potrzeb osób w nim przebywających. DPS może również świadczyd usługi opiekuocze i

specjalistyczne usługi opiekuocze dla osób w nim niezamieszkujących.

Organizacja, zakres i poziom usług świadczonych przez DPS uwzględnia w szczególności

wolnośd, intymnośd, godnośd i poczucie bezpieczeostwa mieszkaoców domu oraz stopieo ich

fizycznej i psychicznej sprawności.

Szczegółowy standard realizacji usług przez dom pomocy społecznej został opisany

w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 sierpnia 2012 r. w sprawie

domów pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r. poz. 734). Ustawodawca przewidział również

możliwośd świadczenia przez dom pomocy społecznej usług opiekuoczych i specjalistycznych

usług opiekuoczych dla osób w nim niezamieszkujących, co oznacza, że usługi te mogą byd

świadczone również w środowisku zamieszkania osoby potrzebującej wsparcia.

Działaniem wymagającym wzmocnienia i zaakcentowania jest opracowanie i rozwój

pośrednich form wsparcia zapewniających opiekę w domach pomocy społecznej zgodnie z

ideą deinstytucjonalizacji, np. przez rozwój wolontariatu w ośrodkach, wprowadzenie formy

rodzin wspierających lub zaprzyjaźnionych z mieszkaocem DPS, możliwości świadczenia przez

dom usług opiekuoczych i specjalistycznych usług opiekuoczych dla osób w nim

niezamieszkujących, opieki wytchnieniowej czy wyodrębnienia i tworzenia filii (pojedynczych

zespołów, mieszkao) w funkcjonujących już DPS (w ich strukturze), tak aby zapewnid usługi

zindywidualizowane do potrzeb, nastawione na wzmocnienie autonomii, podmiotowości i

godności mieszkaoca, a także tworzenie kameralnych mikrospołeczności w miejsce domów

ze znaczną liczbą mieszkaoców.

Ogólną liczbę domów pomocy społecznej funkcjonujących w Polsce, w przedziale 5 lat,

ilustruje poniższa tabela.

Tabela nr 6. Liczba domów pomocy społecznej w latach 2016–2020

Typy domów

2016 2017 2018 2019 2020

33

Porównanie 2020:2016

różnica

różnica %

Ogółem liczba gminnych

oraz ponadgminnych

816 822 825 823 826

10

domów pomocy społecznej

Źródło: Sprawozdanie mrpips-05 (w roku 2016 symbol: MPiPS-05).

1,2%

W omawianym okresie zwiększyła się liczba domów pomocy społecznej o 10 jednostek,

z czego ponad 73% są to domy prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego.

Pomimo zwiększenia się liczby domów pomocy społecznej w 2020 r. względem 2016 r.

spadła ogólna liczba mieszkaoców. Szczegółowe informacje w tej sprawie przedstawia

poniższa tabela.

Tabela nr 7. Liczba mieszkaoców w domach pomocy społecznej w latach 2016–2020

2017

2018

2019

2020

Porównanie

2020:2016

różnica różnica %

WYSZCZEGÓLNIENIE

2016

Ogólna liczba mieszkaoców ogółem w DPS (stan 31 grudnia),

w tym dla

78 954 79 476 79 828 79 766 75 133 -3821

-4,8%

1) osób w podeszłym wieku

2) osób przewlekle somatycznie chorych

3) osób przewlekle psychicznie chorych

4) dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie

5) dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie

6) osób niepełnosprawnych fizycznie

7) osób uzależnionych od alkoholu

7104

13 996

20 605

10 727

3610

666

60

7105

13 952

20 809

10 220

3078

1037

57

6691

14 047

20 755

9931

3321

819

60

6686

13 734

20 494

10 438

2561

669

60

5719

12 157

19 765

9860

2 649

704

147

-1385

-1 839

-840

-867

-961

38

87

-19,5%

-13,1%

-4,1%

-8,1%

-26,6%

5,7%

145,0%

8) osób w podeszłym wieku oraz osób przewlekle

9677

somatycznie chorych

9854

9533

9594

8687

-990

-10,2%

9) osób przewlekle somatycznie chorych oraz osób

1411

niepełnosprawnych fizycznie

1488

1554

1403

1505

94

6,7%

10) osób w podeszłym wieku oraz osób niepełnosprawnych

1569

fizycznie

1699

1638

1686

1453

-116

-7,4%

5741

5271

5579

5574

389

7,5%

4436

6208

6862

6913

2569

59,1%

11) osób dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie oraz

5185

dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie

12) inne, zgodnie z art. 56a ust. 2 i 3 ustawy z dnia 12 marca

2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 i 4344

2270 oraz z 2022 r. poz. 1, 66 i 1079)

Źródło: Sprawozdanie mrpips-05 (w roku 2016 symbol: MPiPS-05).

W omawianym okresie liczba mieszkaoców domów pomocy społecznej zmniejszyła się

o 3821 osób, co oznacza spadek o 4,8%. Największa liczba mieszkaoców przebywa w domach

dla osób przewlekle psychicznie chorych.

W kontekście omawiania procesów deinstytucjonalizacji nie sposób nie wskazad na dane

dotyczące usamodzielnienia się mieszkaoców domów pomocy społecznej. Poniższe

zestawienie prezentuje liczbę usamodzielnianych mieszkaoców domów na przestrzeni

5 ostatnich lat.

Tabela nr 8. Liczba osób usamodzielnianych w domach pomocy społecznej w latach

2016–2020

Porównanie

2020:2016

WYSZCZEGÓLNIENIE

2016 2017 2018 2019 2020

różnica

różnica %

Ogółem liczba osób

usamodzielnianych w domach

pomocy społecznej, z tego

324

311

333

324

338

14

4,3%

w domach ponadgminnych

302

295

305

305

305

3

1,0%

w domach gminnych

22

16

28

19

33

11

50%

Źródło: Sprawozdanie mrpips-05 (w roku 2016 symbol: MPiPS-05).

Między latami 2016 i 2020 wzrosła liczba osób usamodzielnianych z domów pomocy

społecznej o 4,3%.

Warto również przytoczyd wyniki badao przeprowadzonych w 2020 r. przez jeden

z Regionalnych Ośrodków Polityki Społecznej pod tytułem „Mieszkaocy domów pomocy

społecznej rokujący na usamodzielnienie”. Badanie przeprowadzono metodą pełną,

obejmujące 104 DPS funkcjonujące na obszarze regionu.

Z badania wynika, że w regionie w 2020 r. pobyt w domach pomocy społecznej zakooczyły –

opuszczając jednostkę – 132 osoby. Powody opuszczenia instytucji bywały różne. Wśród nich

można wymienid

 chęd usamodzielnienia się mieszkaoca (16 przypadków – 33%),

 brak zgody na dalszą izolację (koronawirus) (14 przypadków – 29%),

 trudności w przystosowaniu do instytucji (13 przypadków – 27%),

 wysokie koszty opłat za pobyt (12 przypadków – 25%).

Najwięcej, bo łącznie 26 odpowiedzi, zostało wskazanych w kategorii „inne”

 zmiana DPS-u – 9 przypadków,

 powrót do rodziny – 8 przypadków,

 przeniesienie do zakładu opiekuoczo-leczniczego – 3 przypadki,

 przeniesienie do hospicjum – 2 przypadki,

 pojedyncze sytuacje: uzależnienie od alkoholu; brak umiejętności przystosowania się

do życia w DPS – konfliktowy charakter; przekazanie osoby pod pieczę opiekuna

prawnego na podstawie postanowienia sądu oraz pobyty czasowe w DPS ze względu

na okres zimy28.

PODSUMOWANIE SYSTEMU WSPARCIA

W zakresie usług społecznych realizowanych w społeczności lokalnej

Osoba starsza potrzebująca wsparcia w codziennym funkcjonowaniu oraz jej opiekunowie

mogą liczyd na wsparcie usługowe w postaci

–

usług opiekuoczych, w tym specjalistycznych, świadczonych w miejscu zamieszkania,

–

usług opiekuoczych świadczonych w dziennym ośrodku wsparcia,

–

usług opiekuoczych świadczonych w mieszkaniach wspieranych i rodzinnych domach

pomocy.29

Coraz częściej są proponowane też usługi odciążeniowe dla opiekunów w ramach

programów rządowych lub w ramach projektów finansowanych ze środków UE.

W zakresie świadczeo pieniężnych

Osoby starsze i ich opiekunowie mogą zostad objęci również wsparciem finansowym, które

obejmuje świadczenia pieniężne

–

z pomocy społecznej (zasiłki na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych),

–

z systemu świadczeo rodzinnych,

–

z systemu zabezpieczenia społecznego (ZUS).

W zakresie usług świadczonych w instytucjach

Osobom, które potrzebują całodobowej opieki, a nie można im zabezpieczyd potrzeb w

środowisku zamieszkania, ze względu na wiek i niepełnosprawnośd przysługuje również

28

Mieszkaocy DPS rokujący na usamodzielnienie w województwie śląskim. Raport z badao. Regionalny Ośrodek Polityki

Społecznej Województwa Śląskiego 2020, https://rops-katowice.pl/strategie-programy-badania-raporty-i-analizy/.

29

Obecnie, zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, funkcjonują mieszkania chronione treningowe

i wspierane. Po planowanej zmianie przepisów ustawy mieszkania chronione i wspierane będą zastąpione mieszkaniami

wspomaganymi.

możliwośd realizacji pobytu i usług w domu pomocy społecznej (DPS). Pobyt w DPS ma

charakter całodobowy, a mieszkaocy są kierowani do placówki na pobyt stały. DPS są

prowadzone zazwyczaj przez samorządy lub na zlecenie samorządów – dlatego są częścią

publicznego systemu. DPS prowadzone bez zlecenia przez jednostki samorządu

terytorialnego są w Polsce nieliczne (ok. 8%). Osoba potrzebująca całodobowej opieki może

skorzystad

z

pobytu

w

placówce

zapewniającej

całodobową

opiekę

osobom

niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku. Działalnośd tych

placówek jest skierowana do osób wymagających całodobowej opieki z powodu wieku,

choroby lub niepełnosprawności, które nie są zainteresowane usługami w systemie usług

publicznych, dlatego wybierają zakup usługi w ramach umowy cywilnoprawnej. Podmiot

prowadzący placówkę zobowiązuje się świadczyd usługi na zasadach umówionych

z klientem i na czas z nim ustalony.

REKOMENDACJE

W zakresie działao profilaktycznych

–

wspieranie aktywności seniorów, m.in. przez ułatwienie dostępu do usług

świadczonych przez instytucje kultury, rekreacji i edukacji, wspomaganie rozwoju

podmiotów zrzeszających osoby starsze oraz promowanie idei wolontariatu

świadczonego wśród osób należących do tej kategorii wiekowej,

–

realizowanie

programów

skierowanych

do

seniorów

niwelujących

deficyty

ekonomiczne tej grupy osób,

–

upowszechnianie zrównoważonego wizerunku seniorów jako grupy osób, które są

zarówno odbiorcami wsparcia, jak i jego dawcami (sprawowanie opieki nad wnukami

czy też nad swoimi sędziwymi rodzicami, samopomoc sąsiedzka),

–

promowanie rozszerzania usług instytucji z różnych obszarów nieprzeznaczonych

wprost dla osób starszych na rzecz utrzymania ich aktywności,

–

prowadzenie na poziomie regionalnym stałego monitoringu sytuacji demograficznej

oraz działao realizowanych na rzecz osób starszych,

–

prowadzenie stałego monitoringu sytuacji ekonomicznej seniorów.

Systemowe

rozwiązania

profilaktyczne

prowadzone

na

poziomie

lokalnym

z

zaangażowaniem wielu instytucji i organizacji mogą obniżad zapotrzebowanie na

instytucjonalne formy opieki.

W zakresie rozwoju usług społecznych świadczonych w społeczności lokalnej dla osób

starszych

–

wspieranie rodzin pełniących funkcje opiekuocze nad seniorami,

–

rozwój i dostosowanie systemu wsparcia osób starszych do potrzeb starzejącego się

społeczeostwa, m.in. przez rozwój dobrej jakości i przystępnych cenowo usług

opiekuoczych świadczonych w środowisku zamieszkania lub środowisku lokalnym

przez profesjonalnie przygotowany personel opiekuoczy,

–

rozwój klubów samopomocy (w tym klubów seniora), dziennych domów pomocy,

gospodarstw opiekuoczych oraz rodzinnych domów pomocy,

–

rozwój mieszkalnictwa wspomaganego,

–

rozwój alternatywnych form wsparcia, takich jak usługi sąsiedzkie czy teleopieka,

–

rozwój działalności wolontarystycznej w środowiskach lokalnych oraz współpraca w

tym zakresie z organizacjami pozarządowymi,

–

wsparcie opiekunów osób wymagających intensywnego wsparcia, chorych m.in. przez

rozwój opieki wytchnieniowej, w tym placówek środowiskowych oraz instytucji

całodobowej opieki krótkoterminowej,

–

wsparcie informacyjne, edukacyjne i psychologiczne dla opiekunów nieformalnych

osób potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu,

–

utrzymanie zasobów instytucji opieki całodobowej na poziomie niezbędnym

i adekwatnym do liczby osób, których stan zdrowia i sytuacja rodzinna uniemożliwiają

zapewnienie im opieki w środowisku zamieszkania. Umieszczenie osoby w instytucji

całodobowej powinno byd ostatnim, najmniej pożądanym, ogniwem wsparcia,

–

dostosowanie systemu usług społecznych do stale rosnących potrzeb związanych ze

starzeniem się społeczeostwa.

3. Osoby z niepełnosprawnościami

W Polsce są stosowane co najmniej dwie definicje osób z niepełnosprawnościami. Pierwsza

wynika z przepisów prawa i dotyczy prawnej podstawy kwalifikacji do grupy osób

z niepełnosprawnościami. Natomiast druga, znacznie szersza, jest stosowana w statystyce

GUS. Definicja statystyczna obejmuje nie tylko osoby z niepełnosprawnościami prawnie

stwierdzonymi, ale również takie, które chod nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności,

to jednak deklarują występowanie ograniczeo w wykonywaniu wybranych czynności. Jest to

tzw. niepełnosprawnośd biologiczna. Używane w badaniach statystycznych dwa niezależne

pytania dotyczące niepełnosprawności prawnej i biologicznej pozwalają na prezentację

danych o zbiorowości osób z niepełnosprawnościami w rozbiciu na trzy podstawowe grupy,

tj. osób niepełnosprawnych prawnie i biologicznie, niepełnosprawnych tylko prawnie oraz

tylko biologicznie.

Działania systemowe na rzecz osób z niepełnosprawnościami reguluje w Polsce ustawa

z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 i 1981 oraz z 2022 r. poz. 558). Ustawa ta

dotyczy osób niepełnosprawnych według przyjętej definicji prawnej, a zatem takich, których

niepełnosprawnośd została potwierdzona odpowiednim orzeczeniem. Zadania wynikające z

ustawy realizują organy administracji rządowej, organy jednostek samorządu terytorialnego i

Paostwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). W Strategii na rzecz

Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 zostały przewidziane zmiany w zakresie

funkcjonowania

niektórych

instrumentów

ustawowych,

dotyczących

osób

niepełnosprawnych prawnie.

Według danych Zakładu Ubezpieczeo Społecznych w grudniu 2019 r. w Polsce było

2,4 mln osób30, pobierających świadczenia emerytalno-rentowe i/lub ubezpieczonych przez

płatników składek, które posiadały orzeczenie o niepełnosprawności (wydane przez zespoły

ds. orzekania o niepełnosprawności) lub orzeczenie o niezdolności do pracy (wydane przez

ZUS)31.

W badanej zbiorowości osób z orzeczeniem przeważali mężczyźni, którzy stanowili 53,7%.

Biorąc pod uwagę wiek w zbiorze osób niepełnosprawnych lub niezdolnych do pracy,

30

Opracowano na podstawie połączonych zbiorów danych z systemów informacyjnych Zakładu Ubezpieczeo Społecznych

oraz po usunięciu powtórzonych i pustych obserwacji. Główny Urząd Statystyczny, Osoby niepełnosprawne w 2019 r.,

Informacje sygnalne, 3.12.2019 r.

31

Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych określone orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o niezdolności do pracy, niezdolności do samodzielnej

egzystencji oraz celowości przekwalifikowania są traktowane na równi z orzeczeniem o odpowiednim stopniu

niepełnosprawności. Główny Urząd Statystyczny, Osoby niepełnosprawne w 2019 r., Informacje sygnalne, 3.12.2019 r.

najczęściej występowali mężczyźni w wieku 64 lata (56,4 tys.). Najwięcej kobiet

z orzeczeniem o niepełnosprawności lub niezdolności do pracy było w wieku 59 lat

(33,7 tys.). Najwięcej mężczyzn i kobiet z orzeczeniem o niepełnosprawności lub niezdolności

do pracy mieszkało w województwie śląskim (odpowiednio 146,5 tys. i 120,7 tys.). Połowa

badanej

zbiorowości

mieszkała

w

województwach

dolnośląskim,

małopolskim,

mazowieckim, podkarpackim, śląskim i wielkopolskim. W przeciwdziałaniu wykluczeniu

społecznemu osób z niepełnosprawnościami szczególną rolę odgrywa praca zawodowa,

podejmowana zarówno na otwartym, jak i chronionym rynku pracy. Daje ona szansę na

życiowe usamodzielnienie i zdobycie niezależności ekonomicznej. Na przestrzeni lat

2018–2020 populacja osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej, na podstawie

Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności/BAEL, nieznacznie się zmniejszyła (2018 r. –

3 040 tys. osób, 2020 r. – 3 024 tys. osób), jednak wzrosła liczba osób pracujących (2018 r. –

491 tys., 2020 r. – 504 tys. osób), a obniżyła się liczba osób biernych zawodowo (2018 r. –

2 514 tys., 2020 r. – 2 495 tys.). Poprawę sytuacji ekonomicznej widad również w analizie

wskaźników ekonomicznych. Współczynnik aktywności zawodowej wzrósł o 0,2 pkt proc. –

z 17,3% w 2018 r. do 17,5% w 2020 r., wskaźnik zatrudnienia wzrósł o 0,5 pkt proc. – z 16,2%

w 2018 r. do 16,7% w 2020 r., natomiast stopa bezrobocia zmniejszyła się aż o 1,8 pkt proc. –

z 6,5% w 2018 r. do 4,7% w 2020 r. 32

Wykres 2: Wskaźniki ekonomiczne osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej w latach

2018–2020 (dane średnioroczne)

32

BAEL z uwagi na główny cel badania, którym jest dostarczenie danych nt. sytuacji na rynku pracy, nie może byd

traktowany jako źródło danych nt. wielkości populacji osób niepełnosprawnych. Ponadto BAEL jest badaniem

reprezentacyjnym (wyniki są obciążone błędem losowym próby) i obejmuje wyłącznie osoby zamieszkałe w prywatnych

gospodarstwach domowych (z tego powodu wyniki m.in. nie uwzględniają osób przybywających w obiektach zbiorowego

zakwaterowania np. w domach opieki itp.).

Źródło: opracowanie własne BON w MRiPS na podstawie danych BAEL GUS.

Relatywnie najlepiej w 2020 r. przedstawia się sytuacja osób z niepełnosprawnościami

w stopniu lekkim, gdzie współczynnik aktywności zawodowej wynosi 25,7%, a wskaźnik

zatrudnienia 24,6%.

W najtrudniejszej sytuacji są osoby z niepełnosprawnościami w stopniu znacznym, których

współczynnik aktywności zawodowej wynosi 5,8%, a wskaźnik zatrudnienia 5,6%.

Wykres 3: Wskaźniki ekonomiczne osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej w roku 2020 w

podziale na stopnie niepełnosprawności

30,0

25,0

20,0

15,0

10,0

5,0

-

znaczny

umiarkowany

lekki

STOPIEO NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

Współczynnik aktywności zawodowej

Wskaźnik zatrudnienia

Źródło: opracowanie własne BON w MRiPS na podstawie danych BAEL GUS.

Populacja osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym wynosiła w 2020 r.

1 553 tys. osób, z czego 466 tys. było aktywnych zawodowo (w tym 442 tys. pracujących),

a 1 087 tys. osób było biernych zawodowo.

Wykres 4: Aktywnośd ekonomiczna osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w latach

2018–2020 (dane średnioroczne)

1166

1200

1130

1087

1000

800

600

460 426

466 442

458 425

400

200

33

0

33

2018

Aktywni zawodowo

24

2019

Aktywni zawodowo

2020

Aktywni zawodowo

Bierni zawodowo

Źródło: opracowanie własne BON w MRiPS na podstawie danych BAEL GUS.

W porównaniu do 2018 r. populacja osób z niepełnosprawnościami w wieku produkcyjnym

w 2020 r. zmniejszyła się o 72 tys. (w 2018 r. –1 625 tys., w 2019 r. – 1 588 tys.). Natomiast

jest widoczny stopniowy wzrost liczby osób pracujących (w 2018 r. 426 tys., w 2019 r. –

425 tys., w 2020 r. – 442 tys.) oraz niewielki spadek liczby bezrobotnych: 2018 r. – 33 tys.,

2019 r. 33 tys., 2020 r. – 24 tys. Pozytywną zmianą jest zmniejszenie liczebności grupy osób

biernych zawodowo z 1 166 tys. w 2018 r. do 1 087 tys. w 2020 r. W 2020 r. nastąpił – w

porównaniu z 2018 r. – wyraźny wzrost współczynnika aktywności zawodowej osób z

niepełnosprawnością prawną w wieku produkcyjnym, tj. o 1,7 pkt proc. (z 28,3% w 2018 r.

do 30,0% w 2020 r.), oraz wzrost wskaźnika zatrudnienia, tj. o 2,3 pkt proc. (z 26,2% w

2018 r. do 28,5% w 2020 r.). Stopa bezrobocia spadła z 7,2% w 2018 r. do 5,2% w 2020 r.

Zgodnie z art. 49 pkt 6 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia

i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2022 r. poz. 690, 830 i 1079) bezrobotne osoby z

niepełnosprawnościami należą do kategorii osób, będących w szczególnej sytuacji na rynku

pracy. Od wielu lat są prowadzone w Polsce liczne kampanie społeczne promujące

zatrudnienie i równouprawnienie w pracy osób z niepełnosprawnościami. Mimo tego wiele

osób z niepełnosprawnościami, wykazujących aktywnośd zawodową, nie może znaleźd

odpowiedniej

pracy. Nie

dziwi

zatem

fakt, że

aktywnośd zawodowa

osób

z

niepełnosprawnościami różni się znacząco od aktywności zawodowej ogółu ludności w

Polsce33. W 2020 r. współczynnik aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami

w Polsce w wieku 16 lat i więcej wynosił 17,5%, zaś wskaźnik zatrudnienia (określający, jaki

odsetek ludności w wieku 16 lat i więcej pracuje zawodowo) – 16,7%. Z kolei dla populacji

ogółem wskaźniki te kształtowały się na poziomie 56,1% (osób w wieku 15 lat i więcej) i

74,9% (osób w wieku produkcyjnym)34. Analizując dane z Systemu Obsługi Dofinansowao i

Refundacji (dalej: „SODiR”) Paostwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,

udział pracowników zatrudnionych w zakładach pracy chronionej zarejestrowanych w SODiR

w stosunku do ogółu pracowników z niepełnosprawnością ma tendencję spadkową, przy

jednoczesnym wzroście zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami na otwartym rynku

pracy. Dodatkowo widad wyraźnie, że sytuacja epidemiologiczna w kraju, jak i obostrzenia i

regulacje rządowe mające na celu minimalizację transmisji wirusa SARS-CoV-2 odbiły się na

sytuacji na rynku pracy. W szczególności na otwartym rynku pracy od listopada 2019 r. do

kwietnia

2020

r.

widad

wyraźny

spadek

w

zatrudnieniu

pracowników

z

niepełnosprawnościami zarejestrowanych w SODiR. Od maja 2020 r. wraz ze stabilizacją

sytuacji w kraju oraz na ryku pracy zatrudnienie na otwartym rynku zaczęło powoli rosnąd.

Średniorocznie w 2018 r. udział pracowników zatrudnionych w zakładach pracy chronionej

(dalej: „ZPCH”) wynosił 43,9%, w 2019 r. spadł do 41,1%, a w 2020 r. uplasował się na

poziomie 39,9%.

Na koniec grudnia 2020 r. funkcjonowało 797 zakładów pracy chronionej (w grudniu 2019 r.

– 867, w grudniu 2018 r. – 922), które zatrudniały 128 988 osób, w tym 100 079 osób

niepełnosprawnych (dla porównania w 2018 r. zatrudnienie wynosiło 138 483, z czego 107

903 stanowiły osoby niepełnosprawne, a w 2018 r. poziom zatrudnienia wynosił 145 876

osób, w tym 113 766 osób niepełnosprawnych). Udział osób niepełnosprawnych

zatrudnionych w zakładach pracy chronionej pozostawał na niemal niezmienionym

poziomie: w 2018 r. wynosił 78,0%, w 2019 r. – 77,9%, a w 2020 r. – 77,6%.35. Kurczenie się

chronionego rynku pracy z pewnością nie jest zjawiskiem korzystnym, bowiem mimo

pewnych wad rynek ten jest często jedyną szansą na zatrudnienie dla niektórych grup

pracowników. Najbardziej oczywista alternatywa dla zakładów pracy chronionej – czyli

33

D. Kobus-Ostrowska, Economic activity of disabled people and their development opportunities, [w:] P. Ucieklak-Jeż.

(red.), Social aspects of market economy, Wydawnictwo im. S. Podobioskiego Akademii im. Jana Długosza, Częstochowa

2011, s. 241.

34

GUS, BDL.

http://niepelnosprawni.gov.pl/p,84,dane-dotyczace-zakladow-pracy-chronionej.

Zakładów Aktywności Zawodowej (ZAZ) – oferuje zaledwie ułamek miejsc dostępnych w

ramach chronionego rynku pracy. Na koniec grudnia 2020 r. funkcjonowało 127 zakładów

aktywności zawodowej (w grudniu 2019 r. – 124, w grudniu 2018 r. – 116), które zatrudniały

7588 osób, w tym 5820 osób niepełnosprawnych (dla porównania w 2018 r. zatrudnienie

wynosiło 7197, z czego 5492 stanowiły osoby niepełnosprawne, a w 2019 r. poziom

zatrudnienia wynosił 6663 osób, w tym 5069 osób niepełnosprawnych). Udział osób

niepełnosprawnych zatrudnionych w zakładach aktywności zawodowej pozostawał na

niemal niezmienionym poziomie: w 2018 r. wynosił 76,1%, w 2019 r. – 76,3%, a w 2020 r. –

76,7%. Ogółem zatrudnienie w ZAZ na przestrzeni lat 2018–2020 wzrosło o 925 osób, w tym

o 751 osób niepełnosprawnych36 Jak wykazują badania, ZPCH jedynie w niewielkim stopniu

realizują cele społeczne i rehabilitacyjne, które zostały przed nimi postawione – zatrudnianie

w dogodnych warunkach osób najbardziej poszkodowanych, w szczególności ze znacznym

stopniem niepełnosprawności. Niekorzystną sytuację w tym zakresie potwierdza niemal taki

sam odsetek niepełnosprawnych pracowników ze znacznym stopniem niepełnosprawności

zatrudnionych na otwartym, jak i chronionym rynku pracy. ZPCH, zatrudniając przede

wszystkim osoby z niższymi stopniami niepełnosprawności, powstrzymują je przed wejściem

na otwarty rynek pracy, a jednocześnie nie dążą do aktywizacji osób ze znacznym stopniem

niepełnosprawności, dla których zatrudnienie chronione jest jedyną szansą na aktywnośd

zawodową.

W prowadzonej przez PFRON Ewidencji Zatrudnionych Osób Niepełnosprawnych w Polsce

w ciągu dwóch lat (2018–2020) wzrosła ogólna liczba pracodawców zarejestrowanych w

SODiR PFRON z 31 294 w grudniu 2018 r. do 32 422 w grudniu 2020 r., przy czym

–

wzrosła liczba pracodawców otwartego rynku pracy z 30 388 w grudniu 2018 r. do

31 638 w grudniu 2020r.,

–

zmalała liczba pracodawców na chronionym rynku pracy z 906 w grudniu 2018 r. do

784 w grudniu 2020 r.

Na przestrzeni lat 2018–2020 jest widoczny spadek liczby osób niepełnosprawnych

prowadzących działalnośd gospodarczą zarejestrowanych w ewidencji ubiegających się o

refundację składek na ubezpieczenie społeczne: dla danych średniomiesięcznych w 2018 r.

36

PFRON, Badanie zakładów pracy chronionej, grudzieo 2020 r., s. 42

https://www.pfron.org.pl/fileadmin/ZPCh_raport_koncowy_pelny.pdf?utm_campaign=pfron&utm_source=df&utm_mediu

m=download.

liczba ta wynosiła 22 948 osób, a w 2020 r. wynosiła 17 737 osób37.

Zaawansowana choroba oznacza niepełnosprawnośd i poważnie utrudnia możliwośd

podjęcia pracy zarobkowej. Wyłączenie z aktywności zawodowej nierzadko staje się

przyczyną

kolejnych

poważnych

problemów

ekonomicznych

i

trudnej

sytuacji

mieszkaniowej. Ze względu na różnice w poziomie wykształcenia i aktywności zawodowej,

a także z uwagi na problemy zdrowotne niepełnosprawni stanowią grupę silnie zagrożoną

wykluczeniem społecznym, biedą i ubóstwem38. Jak wynika z badao PFRON spośród osób

niepełnosprawnych

największe

problemy

finansowe

mają

gospodarstwa

osób

z niepełnosprawnością intelektualną39. Możliwośd rehabilitacji społecznej i zawodowej

osobom z niepełnosprawnościami, niezdolnym do podjęcia pracy, dają warsztaty terapii

zajęciowej (WTZ), w których są organizowane zajęcia terapeutyczne i warsztatowe. Z kolei

zakłady aktywności zawodowej to miejsca, w których osoby niepełnosprawne uczą się nie

tylko wykonywania powierzonych im obowiązków, ale również radzenia sobie w życiu

codziennym oraz współpracy z innymi osobami. W 2019 r. funkcjonowało 720 WTZ i 123

ZAZ.40 Liczba ZAZ w porównaniu z 2018 r. wzrosła o 7 jednostek (taki sam wzrost nastąpił

również między 2017 r. a 2018 r.). Większośd jednostek w 2019 r. (64,2%) prowadziły

organizacje non-profit. W przypadku 34,1% ZAZ organem prowadzącym były jednostki

samorządu terytorialnego (gminy lub powiaty), a 1,6% zakładów prowadziły spółdzielnie

socjalne. Struktura organów prowadzących ZAZ nie zmieniła się znacząco od 2018 r.,

jednakże dla wszystkich nowo utworzonych zakładów organem prowadzącym były

organizacje non-profit. Na koniec 2019 r. we wszystkich zakładach aktywności zawodowej

było zatrudnionych łącznie blisko 7,2 tys. osób. W porównaniu z 2018 r. łączne zatrudnienie

w ZAZ zwiększyło się o 8,5%. Działalnośd reintegracyjna ZAZ ustawowo jest kierowana do

osób, które posiadają orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz osób z

umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, u których stwierdzono autyzm, upośledzenie

umysłowe lub chorobę psychiczną. Na koniec 2019 r. liczba osób reintegrowanych

zatrudnionych w ZAZ wynosiła 5,5 tys., w tym osoby ze znacznym stopniem

37

Biuro Pełnomocnika Rządu do spraw Osób Niepełnosprawnych,

http://www.niepelnosprawni.gov.pl/index.php?c=page&id=80&print=.

38

Badanie potrzeb osób niepełnosprawnych..., dz. cyt.., s. 92.

39

Przede wszystkim wynika to z faktu, że co najmniej jedno z rodziców jest pozbawione zwykle możliwości wykonywania

pracy ze względu na koniecznośd stałej opieki nad dzieckiem. Badanie potrzeb osób niepełnosprawnych..., dz. cyt. s. 95.

40

Główny Urząd Statystyczny, Centra integracji społecznej, kluby integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej,

warsztaty terapii zajęciowej w 2019 r.

niepełnosprawności stanowiły 59,0%. Liczba zatrudnionych osób ze znacznym lub

umiarkowanym stopniem niepełnosprawności w ogólnej liczbie zatrudnionych wyniosła

75,8% i w stosunku do poprzedniego roku zwiększyła się o 0,3 pkt proc. Przeciętnie w

jednym ZAZ w celach reintegracyjnych zatrudniano w 2019 r. 45 pracowników z

niepełnosprawnością. Na koniec 2019 r. aktywną działalnośd prowadziło 720 WTZ,

tj. o 2 więcej niż w poprzednim roku. WTZ najczęściej, w porównaniu z innymi rodzajami

jednostek

reintegracji

społeczno-zawodowej,

prowadziły

organizacje

non-profit – w skali kraju były one organizatorem 78,2% WTZ. Kolejne 17,9% WTZ działało w

ramach jednostek samorządu terytorialnego i instytucji im podległych, a 3,9% prowadziły

inne podmioty. W 2019 r. z zajęd w WTZ skorzystało 27,7 tys. osób z orzeczoną

niepełnosprawnością, o 0,2 tys. więcej niż rok wcześniej. Przeciętnie w zajęciach w jednym

WTZ uczestniczyło 38 osób (tak samo jak w poprzednim roku). Przykładem rozwiązao

pozwalających aktywizowad zawodowo osoby z niepełnosprawnościami są takie podmioty

ekonomii społecznej (w tym przedsiębiorstwa społeczne), jak spółdzielnie socjalne, zakłady

aktywności zawodowej, których misją jest reintegracja społeczna i zawodowa pracowników,

a ich kultura organizacyjna pozwala stworzyd wspierające środowisko pracy, wykorzystując

wzajemne oddziaływanie pracowników o podobnym doświadczeniu przebytej choroby. W

2019 r. w KRS figurowało 1547 spółdzielni socjalnych.

Innymi podmiotami ważnymi w kontekście reintegracji społeczno-zawodowej osób

zagrożonych wykluczeniem, w tym osób z niepełnosprawnościami, są Centra i Kluby

Integracji Społecznej. Na przestrzeni lat 2016–2019 liczba Centrów Integracji Społecznej (CIS)

wykazanych w statystyce MRiPS zwiększyła się o 23 jednostki, co oznacza wzrost o 12,8%.

Licząc od 2012 r., suma tych podmiotów wzrosła o ponad 100%. Natomiast liczba Klubów

Integracji Społecznej (KIS) przez wspomniane 3 lata wzrosła o 26 jednostek, czyli o 9,6%

w stosunku do 2016 r. Nominalna liczba CIS i KIS, na podstawie wypełnionych i przesłanych

przez te podmioty sprawozdao, w 2018 r. wyniosła 486 (193 CIS i 293 KIS). W 2019 r. liczba

podmiotów sprawozdających się wzrosła o 12 jednostek i wynosiła łącznie 498 podmiotów

(202 CIS i 296 KIS).41 Pomimo zauważalnego przyrostu liczby wspomnianych jednostek

reintegracyjnych należy zaznaczyd, że ich rozmieszczenie jest nierównomierne na terenie

41

MRiPS 2020, Informacja o funkcjonowaniu Centrów i Klubów Integracji Społecznej działających na podstawie ustawy

z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym – za okres 2018–2019, str. 7.

poszczególnych województw, w związku z czym dostęp do usług świadczonych przez te

podmioty także nie jest równy. Ważnym wnioskiem płynącym z regularnych badao jednostek

reintegracyjnych jest fakt, że odsetek osób, które ukooczyły zajęcia, utrzymuje się na stałym

poziomie zarówno w przypadku CIS, jak i KIS. Jest to zjawisko pozytywne, świadczące o

stosunkowo trafnym profilowaniu oferty zgodnie z potrzebami uczestników 42. Należy przy

tym dodad, że CIS bardziej niż KIS jest zorientowany na działania o charakterze

prozatrudnieniowym, a integracja społeczna jest traktowana jako element integracji

zawodowej. Natomiast zgodnie z modelowym założeniem procesu reintegracji osoby o

znacznych deficytach kompetencji społecznych i zawodowych powinny najpierw uczestniczyd

w zajęciach KIS, następnie trafiad do CIS, aby na koocu znaleźd zatrudnienie na otwartym

rynku pracy, w tym w sektorze ekonomii społecznej. W kwestii uczestnictwa w centrach i

klubach integracji społecznej trzeba podkreślid, że działania tych podmiotów z łatwością

znajdują swoich adresatów. Z usług reintegracji społecznej i zawodowej w ramach CIS w

2018 r. korzystało 12,1 tys. osób, a w 2019 r. 11,1 tys. osób. Natomiast zajęcia w ramach KIS

w 2019 r. rozpoczęło 11,9 tys. osób, co stanowiło wynik o 1 tys. osób mniejszy niż w 2018 r.

Wśród uczestników w obu typach podmiotów dominują osoby bezrobotne, w tym

długotrwale. Według danych z 2019 r. osoby z niepełnosprawnościami stanowią trzecią co

do wielkości podgrupę uczestników CIS (1,4 tys. osób, czyli 13% uczestników CIS) oraz drugą

co do wielkości podgrupę uczestników KIS (2,1 tys. osób, czyli 17,6% uczestników KIS) 43.

Sytuacja materialna osób z niepełnosprawnościami

Według danych Zakładu Ubezpieczeo Społecznych w grudniu 2019 r. przeciętne świadczenie

główne (obejmujące emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy, rentę rodzinną lub

rentę socjalną), które zostało wypłacone osobom uznanym za niezdolne do pracy na mocy

art. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, wynosiło w skali Polski 1628,38 zł. Mężczyźni

przeciętnie otrzymali 1762,91 zł, a kobiety 1473,90 zł. Średnia kwota świadczenia była

zróżnicowana w układzie województw. Najwyższą wartośd (bez podziału na płed)

zaobserwowano w województwie śląskim (1790,07 zł), natomiast najniższą w województwie

42

Tamże, str. 89.

Tamże, str. 25.

podkarpackim (1494,00 zł).

W 2020 r. w Polsce żyło 703,7 tys. osób pobierających renty z tytułu niezdolności do pracy

z pozarolniczego systemu ubezpieczeo społecznych. W 2020 r. przeciętna miesięczna renta

z tytułu niezdolności do pracy kształtowała się na poziomie 2042 zł. Mimo relatywnie lepszej

sytuacji w tym obszarze pobierana renta pozwala jedynie w skromny sposób zaspokajad

potrzeby bytowe osób z niepełnosprawnościami.

W 2019 r. w Polsce przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na 1 osobę

w gospodarstwach domowych rencistów wyniósł 1498 zł i był o 17,7% niższy od średniej

ogólnopolskiej (w 2018 r. niższy o 20,0%).

W hierarchii potrzeb osób niepełnosprawnych pierwsze miejsce zajmuje zapewnienie

odpowiedniej sytuacji materialno-bytowej44, ponieważ w wielu rodzinach z osobami z

niepełnosprawnościami tego rodzaju potrzeby nie są w pełni zaspokojone. Wobec

powyższego ważne jest utrzymanie pomocy finansowej dla gospodarstw domowych osób

z niepełnosprawnościami, będących w trudnej sytuacji, a także prowadzenie działao

podnoszących aktywnośd zawodową osób dotkniętych niepełnosprawnością, gdyż ma ona

bardzo duży wpływ na ich ogólną jakośd życia. Postulat ten dotyczy również opiekunów osób

wymagających ciągłej opieki.

Z badao wynika, że niektóre osoby z niepełnosprawnościami mają tendencję do

redukowania własnych potrzeb do tych najbardziej podstawowych, nie posiadają także

wiedzy, w jaki sposób mogłyby poprawid jakośd swojego życia. Czasami brakuje również

kompleksowych informacji – opracowanych w prosty i widoczny sposób, dostosowany do

możliwości percepcyjnych osób z niepełnosprawnością – na temat możliwości i sposobu

uzyskania wsparcia.

Od pięciu lat zmniejsza się też liczba świadczeo pieniężnych z pomocy społecznej

przyznanych z tytułu niepełnosprawności osoby zamieszkującej w rodzinie lub prowadzącej

samodzielne gospodarstwo domowe. Sytuacja została zilustrowana w tabeli poniżej.

Tabela nr 9. Dane o osobach i rodzinach, którym przyznano świadczenia z pomocy społecznej

z powodu niepełnosprawności za lata 2016–2020

44

Główny Urząd Statystyczny, Sytuacja gospodarstw domowych w 2018 r. w świetle wyników badania budżetów

gospodarstw domowych. Informacje sygnalne, 30.05.2019 r., s. 228.

WYSZCZEGÓLNIENIE

2016

2017

2018

2019

2020

LICZBA OSÓB, KTÓRYM

PRZYZNANO DECYZJĄ ZASIŁKI

OKRESOWE Z POWODU

NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

53 042

53 296

50 745

45 730

40 611

LICZBA RODZIN, KTÓRYM

PRZYZNANO POMOC SPOŁECZNĄ

Z POWODU

NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

393 878

384 939

364 682

347 516

311 006

Źródło: sprawozdanie MRPiPS-03 (w roku 2016 symbol: MPiPS-03).

Wśród różnych aspektów sytuacji bytowej osób z niepełnosprawnościami szczególne miejsce

zajmuje sytuacja mieszkaniowa. Wsparcie w zakresie mieszkalnictwa i dostosowania

przestrzeni życiowej do potrzeb związanych z niepełnosprawnością jest najbardziej kluczowe

dla osób z niepełnosprawnością. Osoby z niepełnosprawnościami dążą do samodzielnego

zamieszkania, które pozwala im uzyskad niezależnośd. W wielu wypadkach mieszkania

zajmowane przez osoby z niepełnosprawnościami wymagają podjęcia szeregu działao

dostosowawczych polegających na wprowadzeniu jako powszechnej zasady projektowania

uniwersalnego.

Wyniki innych badao pokazują, że do problemów, jakich doświadczają na co dzieo osoby

z niepełnosprawnościami, można zaliczyd: trudności finansowe, niewystarczający dostęp do

opieki zdrowotnej i rehabilitacji, brak pracy, bariery architektoniczne, komunikacyjne i

organizacyjno-kadrowe, ograniczenie dostępu do kultury, sportu i rekreacji oraz brak oferty

czasu wolnego, izolację społeczną, ograniczenie kontaktów, brak akceptacji i nietolerancję

oraz

zbyt

małą

dostępnośd

zorganizowanych

form

wsparcia.

Rodziny

osób

z

niepełnosprawnościami doświadczają dodatkowo trudności w pogodzeniu pracy zarobkowej

z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny oraz wypalenia, przemęczenia i braku

sił45.

W codziennym funkcjonowaniu osobom z niepełnosprawnościami jest potrzebne wsparcie

w trzech zasadniczych obszarach

 mieszkalnictwa i samodzielnego życia (pomoc asystenta osobistego lub pielęgniarki w

codziennych czynnościach, dostosowanie mieszkania do indywidualnych potrzeb

danej osoby z niepełnosprawnością, dostęp do możliwości odbywania treningu

Fundacja CBOS, Niepełnosprawni wśród nas. Komunikat z badao, nr 169/ 2017, grudzieo 2017, s. 3.

niezależnego życia w mieszkalnictwie wspomaganym),

 dostępu do udogodnieo technicznych – przyrządów, urządzeo lub technologii (m.in.

sprzęt ortopedyczny lub optyczny, sprzęt umożliwiający/poprawiający słyszenie,

umożliwiający komunikację ACC oraz sprzęt komputerowy, ale też różnego rodzaju

urządzenia dnia codziennego pomagające niwelowad ograniczenia związane z

niepełnosprawnością),

 transportu i przemieszczania się – głównie likwidacja barier architektonicznych i

komunikacyjnych w przestrzeni publicznej, ale też przystosowanie i zakup

odpowiedniego środka transportu46.

Jak wynika z badao PFRON osoby z niepełnosprawnościami niezbyt korzystnie oceniają

wielkośd wsparcia, jakie otrzymują. Ich zdaniem pomoc jest zbyt mała, niewspółmierna do

potrzeb lub w ogóle niedostępna. Otrzymywane wsparcie nie jest zindywidualizowane, a

system wsparcia jest postrzegany jako silnie zbiurokratyzowany, przy jednoczesnym

rozproszeniu odpowiedzialności, informacji i wymagao47.

Brak identyfikacji potrzeb osób z niepełnosprawnościami na danym terenie, a co za tym idzie

brak wystarczającego wsparcia przekłada się na ograniczenia w zaspokajaniu podstawowych

potrzeb i na jakośd życia. Globalny wskaźnik jakości życia, przyjęty w powyższych badaniach,

będący uśrednioną wartością wskaźników cząstkowych, przyjął wartośd 38,5 pkt na

100 możliwych, co oznacza, że jakośd życia osób z niepełnosprawnościami w Polsce nie jest

dobra. Wyższą wartośd ww. wskaźnik przyjmował dla osób z umiarkowanym stopniem

niepełnosprawności niż dla osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, a także wśród

osób bez sprzężeo w porównaniu z osobami, wobec których orzeczono niepełnosprawnośd

sprzężoną. Ponadto wartośd wskaźnika jakości życia wyraźnie malała wraz ze wzrostem

wieku

osób

niepełnosprawnych48.

Najgorzej

swoją

sytuację

oceniają

osoby

z

niepełnosprawnością intelektualną (24,5 pkt) oraz osoby z zaburzeniami psychicznymi

(31,2 pkt).

46

Badanie potrzeb osób niepełnosprawnych..., dz. cyt.., s. 47–48.

Badanie potrzeb osób niepełnosprawnych..., dz. cyt.., s. 45. Por. B. Gąciarz, P. Kubicki, S. Rudnicki, System

instytucjonalnego wsparcia osób niepełnosprawnych w Polsce – diagnoza dysfunkcji, 2014, *w:+ B. Gąciarz, S. Rudnicki

Seweryn (red.), Polscy niepełnosprawni – od kompleksowej diagnozy do nowego modelu polityki społecznej, Wydawnictwa

AGH, Kraków 2014.

48

Badanie potrzeb osób niepełnosprawnych..., dz. cyt., s. 5. Badaniem zostały objęte osoby niepełnosprawne prawnie

posiadające orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie o niepełnosprawności

(osoby do 16. roku życia) w wieku 14–60 lat.

Rodziny z osobami niepełnosprawnymi intelektualnie to grupa szczególnie narażona na

ponoszenie konsekwencji niepełnosprawności swoich bliskich, z których wielu wymaga stałej

opieki, asysty do kooca życia i nie podejmuje adekwatnych do swojego wieku ról

społecznych.

Bardzo

ważnym

zagadnieniem

jest

wspieranie

opiekunów

faktycznych

osób

z niepełnosprawnościami. Od pięciu lat jest dostrzegalny wzrost liczby osób korzystających

ze świadczenia pielęgnacyjnego, które przysługuje opiekunowi faktycznemu osoby

z niepełnosprawnością w przypadku rezygnacji z podjęcia zatrudnienia z uwagi na

koniecznośd sprawowania stałej i bezpośredniej opieki nad osobą niepełnosprawną. Poniższa

tabela przedstawia zmianę liczby świadczeniobiorców świadczenia pielęgnacyjnego w latach

2016–2020.

Tabela nr 10. Liczba świadczeniobiorców świadczenia pielęgnacyjnego w latach 2016–2020

LICZBA ŚWIADCZENIOBIORCÓW ŚWIADCZENIA PIELĘGNACYJNEGO W LATACH 2016–2020

ROK

2016

2017

2018

2019

2020

LICZBA ŚWIADCZENIOBIORCÓW (W

TYS.)

117,16

123,19

131,18

142,72

164,10

Źródło: Opracowanie własne MRiPS na podstawie sprawozdao rzeczowo-finansowych

z wykonywania zadao z zakresu świadczeo rodzinnych za lata 2016–2020.

Kwotę świadczenia pielęgnacyjnego w 2021 r. określa obwieszczenie Ministra Rodziny

i Polityki Społecznej z dnia 4 listopada 2020 r. w sprawie wysokości świadczenia

pielęgnacyjnego w roku 2021 (M.P. poz. 1031). Od 1 stycznia 2021 r. wysokośd świadczenia

pielęgnacyjnego wynosi 1971,00 zł miesięcznie.

W przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną szczególnie istotny jest moment

wyjścia z systemu edukacji i płynnego przejścia do ośrodków wsparcia dziennego typu ŚDS i

WTZ, ponieważ często w terenie brakuje placówek wsparcia z adekwatną do potrzeb ofertą

terapeutyczno-zajęciową, do czego, w znacznej mierze, przyczynia się brak zasady

monitorowania z wyprzedzeniem zapotrzebowania na tego rodzaju placówki wśród

absolwentów szkolnictwa specjalnego. W związku z tym rodziny, które zainwestowały w

wiele lat intensywnej pracy w rehabilitację i edukację swoich bliskich, są zmuszone po

zakooczeniu obowiązku szkolnego, czyli po ukooczeniu około 24. roku życia, albo

obserwowad ich szybki regres, albo zwiększyd nakłady pracy i środków, aby go zatrzymad, w

momencie, gdy same zaczynają potrzebowad wsparcia w związku z wiekiem, jaki osiągają.

Ponadto kluczowe jest zabezpieczenie losu osób wymagających intensywnego wsparcia

(szczególnie akcentowane przez opiekunów osób niepełnosprawnych intelektualnie) w

przypadku choroby lub śmierci ich opiekunów. Zabezpieczenie to powinno polegad na jak

najwcześniejszym treningu niezależnego życia w formach mieszkalnictwa wspomaganego,

zarówno w odniesieniu do osoby z niepełnosprawnością, jak i całej jego rodziny.

PODSUMOWANIE ELEMENTÓW WSPARCIA

Wsparcie w zakresie usług świadczonych w środowisku

–

usługi opiekuocze lub specjalistyczne usługi opiekuocze,

–

dzienne formy pobytu (ośrodki wsparcia), w tym środowiskowe domy samopomocy,

–

rodzinne domy pomocy,

–

usługi świadczone w mieszkaniach chronionych o profilu adekwatnym do stopnia

niepełnosprawności oraz samodzielności ich użytkowników,

–

warsztaty terapii zajęciowej oraz centra i kluby integracji społecznej,

–

zatrudnienie w zakładach aktywności zawodowej,

–

asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością.

Wsparcie w zakresie świadczeo pieniężnych

Osobie z niepełnosprawnościami przysługują następujące świadczenia

–

renta z tytułu niezdolności do pracy,

–

renta szkoleniowa przez okres 6 miesięcy – w przypadku, gdy orzeczono celowośd

przekwalifikowania

zawodowego

ze

względu

na

niezdolnośd

do

pracy

w dotychczasowym zawodzie,

–

renta socjalna,

–

renta rodzinna,

–

zasiłek pielęgnacyjny,

–

świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji,

–

specjalny zasiłek opiekuoczy (świadczenie dla opiekuna osoby z niepełnosprawnością

bez względu na wiek powstania niepełnosprawności),

–

zasiłek dla opiekuna (świadczenie dla opiekuna osoby z niepełnosprawnością

wypłacane w związku z realizacją wyroku Trybunału Konstytucyjnego K27/13 z dnia 5

grudnia

2013

r.

nieaktywnym

zawodowo

opiekunom

dorosłych

osób

niepełnosprawnych, których decyzje w sprawach świadczeo pielęgnacyjnych wygasły

z mocy prawa z dniem 1 lipca 2013 r.),

–

świadczenie

pielęgnacyjne

(świadczenie

dla

opiekuna

osoby,

której

niepełnosprawnośd powstała nie później niż do ukooczenia 18. roku życia lub w

trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukooczenia 25.

roku życia),

–

dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji.

Ponadto rodziny i osoby z niepełnosprawnościami mogą otrzymywad wsparcie finansowe w

ramach systemu pomocy społecznej w postaci

–

zasiłków stałych, celowych i okresowych.

Wsparcie w zakresie całodobowych usług świadczonych w instytucjach

Osoby, które ze względu na niepełnosprawnośd potrzebują wsparcia w formie całodobowej

opieki, a którym nie można zabezpieczyd potrzeb w środowisku zamieszkania, przysługuje

również możliwośd realizacji pobytu i usług w domu pomocy społecznej. Pobyt ma charakter

całodobowy, a mieszkaocy są kierowani do placówki na pobyt stały.

Osoby z niepełnosprawnościami mogą również skorzystad z usług zdrowotnych

świadczonych przez zakłady opiekuoczo-lecznicze lub pielęgnacyjno-opiekuocze, przy

założeniu, że w badaniu skalą samodzielności (Bartel) uzyskają poniżej 40 punktów, co będzie

równoznaczne z koniecznością sprawowania nad nimi stałej opieki i pielęgnacji, w tym

również kontynuacji leczenia. Zakłady te zabezpieczają pobyt całodobowy, jednak

o charakterze okresowym, do czasu poprawy stanu zdrowia.

Wsparcie środowiskowe w formie kręgów wsparcia

Kręgi wsparcia zakładają stworzenie wokół osoby, zgodnie z jej potrzebami, kręgu osób

wspierających, łączących wsparcie formalne (np. asystent osobisty, pracownik pomocy

społecznej, terapeuta, prawnik) i nieformalne (rodzina, przyjaciele, znajomi, sąsiedzi,

wolontariusze, sprzedawca w lokalnym sklepie). Ta forma wsparcia jest szczególnie często

wykorzystywana w przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną, których dotyka

największy zakres wykluczenia oraz izolacja lub segregacja od życia w społeczności lokalnej,

jednakże funkcjonuje z powodzeniem także wobec osób starszych.

Aby realnie zaistniała społeczna inkluzja, potrzebne jest animowanie i organizowanie

społeczności lokalnej, wydobywanie lokalnego potencjału, integrowanie zasobów,

budowanie sieci współpracy i różnych form samopomocy. To utworzenie środowiskowego

wsparcia społecznego, w tym rozwój kręgów wsparcia, wolontariatu i wsparcia sąsiedzkiego

w życiu codziennym w społeczności lokalnej, kreowanie postaw wrażliwości i solidarności

społecznej. To wdrażanie programów edukacji, animacji i wsparcia społecznego w

społecznościach lokalnych.

Konieczna jest również praca w społeczności i ze społecznością lokalną w celu włączenia

osób wykluczonych lub zagrożonych wykluczeniem społecznym w lokalne środowisko,

umożliwiając im aktywnośd i życie na równi z innymi członkami społeczności. Wsparcie jest

ściśle skoncentrowane na potrzebach osoby zgodnie z jej indywidualnymi preferencjami

i zakłada w pełni włączający charakter, tak aby osoba mogła pozostad w wybranym przez

siebie miejscu zamieszkania, przy zapewnieniu niezbędnych usług wspierających, także

w sytuacji, gdy jej najbliższa rodzina nie będzie już miała możliwości udzielad jej wsparcia

(z racji np. choroby, śmierci, stanu epidemii bądź pandemii lub z powodu wyboru samej

osoby starszej i z niepełnosprawnością).

Kręgi wsparcia wdrażają w praktyce ideę deinstytucjonalizacji i wsparcia w społeczności

lokalnej i mogą mied zarówno charakter prewencyjny (planowanie długoterminowe,

zapewnienie bezpiecznej przyszłości poza instytucjami), interwencyjny (reagowanie

w sytuacjach nagłych) oraz wspierający przejście z instytucji do wsparcia w społeczności

lokalnej.

REKOMENDACJE

W zakresie działao profilaktycznych

 upowszechnianie

profilaktyki

zdrowotnej

pod

kątem

przeciwdziałania

niepełnosprawności, promowanie aktywności ruchowej, intelektualnej, społecznej,

 budowanie podmiotowości osób z niepełnosprawnościami, jako pełnowartościowych

członków lokalnych społeczności,

 tworzenie warunków do lepszego dostępu osób z niepełnosprawnościami do edukacji na

wszystkich poziomach,

 prowadzenie

działao

na

rzecz

przeciwdziałania

z niepełnosprawnościami,

stygmatyzacji

osób

 zmniejszenie barier, w tym architektonicznych, w środowiskach lokalnych dla osób z

niepełnosprawnościami,

 promowanie idei „niezależnego” życia,

 rozwój mieszkalnictwa wspomaganego z koszykiem usług dostosowanych do

indywidualnych potrzeb osoby,

 treningi niezależnego życia,

 tworzenie

warunków

godnego

i

samodzielnego

funkcjonowania

osób

z niepełnosprawnościami w swoim otoczeniu – w tym trwała likwidacja barier, realizacja

idei dostępności,

 upowszechnianie i wdrażanie idei kręgów wsparcia,

 upowszechnianie metod komunikacji alternatywnej,

 przeciwdziałanie wykluczeniu, w tym m.in. cyfrowemu,

 podejmowanie działao środowiskowych w zakresie wsparcia wdrożenia modelu

wspieranego podejmowania decyzji.

W zakresie rozwoju usług społecznych dla osób z niepełnosprawnościami

 rozwój usług opiekuoczych,

 rozwój usług sąsiedzkich,

 rozwój asystentury osobistej,

 zapewnienie usług umożliwiających wsparcie w podejmowaniu decyzji,

 wsparcie wytchnieniowe dla członków rodzin lub opiekunów sprawujących opiekę nad

osobą z niepełnosprawnościami,

 zapewnienie opieki dziennej osobom z niepełnosprawnościami, które jej potrzebują,

 rozwój mieszkalnictwa wspomaganego,

 rozwój sieci centrów opiekuoczo-mieszkalnych,

 rozwój sektora ekonomii społecznej – tworzenie podmiotów ekonomii społecznej, w tym

przedsiębiorstw społecznych jako dostarczycieli usług społecznych oraz potencjalnych

pracodawców dla osób z niepełnosprawnościami,

 utworzenie szybkiej ścieżki dostępu do informacji i oferty wsparcia dla osób

niepełnosprawnych poniżej 16. roku życia oraz tuż po nabyciu niepełnosprawności,

w okresie, gdy rehabilitacja jest najbardziej pożądana i skuteczna,

 rozwój potencjału osób z niepełnosprawnościami, aktywne włączanie ich w życie lokalnej

społeczności,

 aktywizacja

zawodowa

osób

z

niepełnosprawnościami,

tworzenie

modeli

zatrudnieniowych przyjaznych osobom z niepełnosprawnościami,

 indywidualizacja ścieżki aktywizacji zawodowej osób z niepełnosprawnościami

uwzględniającej ich potencjał i ograniczenia z wykorzystaniem zakładów aktywności

zawodowej, spółdzielni socjalnych, spółdzielni inwalidów i niewidomych, przedsiębiorstw

społecznych oraz zakładów pracy chronionej.

4. Osoby z zaburzeniami psychicznymi i w kryzysie psychicznym

Zgodnie z ustawą z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2020 r.

poz. 685 oraz z 2022 r. poz. 974) definicja osoby z zaburzeniami psychicznymi odnosi się do

osoby

a) chorej psychicznie (wykazującej zaburzenia psychotyczne),

b) upośledzonej umysłowo,

c)

wykazującej inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze stanem wiedzy

medycznej są zaliczane do zaburzeo psychicznych, a osoba ta wymaga świadczeo

zdrowotnych lub innych form pomocy i opieki niezbędnych do życia w środowisku

rodzinnym lub społecznym.

W 2019 r. w Polsce w opiece psychiatrycznej i leczeniu uzależnieo leczyło się ogółem

1505,73 tys. pacjentów dorosłych oraz 148,81 tys. pacjentów małoletnich. Liczbę pacjentów

z podziałem na grupy zaburzeo przedstawiają Tabele nr 11 oraz nr 12.

Tabela nr 11. Liczba dorosłych pacjentów w opiece psychiatrycznej i leczeniu uzależnieo

w 2019 r. z podziałem na grupy rozpoznao głównych w sprawozdanych świadczeniach

Grupa zaburzeo

Kod ICD-10

Zaburzenia lękowe

Zaburzenia nastroju

F40–F45, F48

F30–F34, F38–

F39

F10–F19, F63,

Z81

F00–F07, F09

F20, F21, F25

F70-F73, F78–

F79

Uzależnienia

Zaburzenia organiczne

Schizofrenia

Niepełnosprawnośd intelektualna

56

Liczba

pacjentów

528130

305799

264479

253625

163528

61380

Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych

Zaburzenie psychiczne nieokreślone inaczej

Psychozy inne niż schizofrenia

Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami

fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi

Zaburzenia rozwoju psychologicznego

Poz. 767

F60–F62, F68,

F69

F99, Z03

F22–F24, F28–

F29

F51–F55, F59

40465

F80–F84, F88,

F89

F90–F95, F98

5344

Zaburzenia zachowania i emocji rozpoczynające się

zwykle w dzieciostwie i wieku młodzieoczym

Zaburzenia odżywiania

F50

Zaburzenia identyfikacji płciowej i preferencji

F64–F66

seksualnych

Źródło: Opracowanie DAiS MZ na podstawie danych NFZ.

39409

18611

13594

5172

3351

1192

Tabela nr 12. Liczba małoletnich pacjentów w opiece psychiatrycznej i leczeniu uzależnieo

w 2019 r. z podziałem na grupy rozpoznao głównych w sprawozdanych świadczeniach

Grupa zaburzeo

Kod ICD-10

Liczba

pacjentów

F84

35 386

F00, F02–F07, F09,

28 815

F51–F55, F59–F66,

F68–F69, F80–F83,

F88–F89, F94, F98–

F99, Z03

F40–F45, F48

28 266

Całościowe zaburzenia rozwojowe

Pozostałe zaburzenia psychiczne u dzieci i

młodzieży

Zaburzenia nerwicowe związane ze stresem i

postacią somatyczną

Zaburzenia hiperkinetyczne

F90

Zaburzenia zachowania oraz mieszane

F91–F92

zaburzenia zachowania i emocji

Zaburzenia emocji młodzieży

F93

Niepełnosprawnośd intelektualna

F70–F73, F78–F79

Zaburzenia nastroju

F30–F34, F38–F39

Zaburzenia psychiczne i zachowania

F10–F13, F15–F19,

spowodowane używaniem środków

Z81

psychoaktywnych

Zaburzenia odżywiania

F50

Tiki

F95

Schizofrenia i zaburzenia urojeniowe

F20–F25, F28, F29

Źródło: Opracowanie DAiS MZ na podstawie danych NFZ.

26 214

23 016

17 186

9583

8176

3697

1891

1488

W 2018 r. osób z rozpoznaniem zaburzeo psychicznych (bez uzależnieo), które były leczone

w jednostkach psychiatrycznej opieki ambulatoryjnej było 1 405 616 (3 659,4 na 100 000

ludności), w tym 321 134 po raz pierwszy (836 osób na 100 000 ludności).

269 980 dorosłym pacjentom udzielono świadczeo w komórkach organizacyjnych

dedykowanych leczeniu uzależnieo. Łącznie udzielono im 2 880 000 porad, hospitalizacje

objęły 2,94 mln osobodni. 35,31 % stanowiły kobiety, 13,7% pacjenci od 60. roku życia49.

Liczba mieszkaoców z rozpoznaniem zaburzeo psychicznych przebywających w placówkach

stacjonarnej pomocy społecznej w Polsce w 2020 r. wyniosła 22 841. Liczba ta utrzymuje się

na podobnym poziomie od 2010 r.50 W 2020 r. w Polsce były 174 domy pomocy społecznej

przeznaczone dla osób przewlekle psychicznie chorych, w których było 20 716 miejsc. Liczba

mieszkaoców wynosiła 19 948 osób51.

Dzięki zmianom w przepisach prawa już w 1994 r. rozpoczął się stopniowy demontaż modelu

azylowego, który opierał się na izolowaniu osób z zaburzeniami zdrowia psychicznego w

dużych szpitalach i został on zastępowany modelem środowiskowym. Towarzyszyło temu

odgórne organizowanie instytucji charakterystycznych dla środowiskowego modelu

wsparcia. Pojawiły się także nowe instytucje. Od tego okresu są tworzone m.in.

środowiskowe domy samopomocy. Ich liczba nieustannie wzrasta, co oznacza faktyczną stałą

poprawę dostępności usług.

W

zakresie

świadczenia

usług

zdrowotnych

zwiększeniu

uległa

liczba

miejsc

kontraktowanych na oddziałach dziennych, przy jednoczesnym spadku liczby miejsc na

oddziałach zamkniętych. Można zatem mówid o postępującej zmianie instytucjonalnej w

obszarze ochrony zdrowia psychicznego, czego wymiernym wskaźnikiem jest wzrost liczby

placówek dziennych.

Dzięki zmianom legislacyjnym wzrosły także możliwości działania podmiotów ekonomii

społecznej, w tym przedsiębiorstw społecznych i organizacji pozarządowych, które

dostarczają często usługi niedostępne w ramach świadczeo oferowanych przez podmioty

publiczne. Przykładem może byd tzw. wspierane zatrudnienie, oceniane jako najbardziej

efektywna forma pomocy w uzyskaniu i utrzymaniu pracy. Jednakże wspólnym

49

Mapy Potrzeb Zdrowotnych, Opieka psychiatryczna i leczenie uzależnieo,

https://basiw.mz.gov.pl/index.html#/visualization?id=3451.

50

Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/dane/podgrup/tablica.

Centralna Aplikacja Statystyczna, sprawozdania MRPiPS-05 za okres I–XII 2019 r.

mianownikiem dla tych działao jest brak systemowych mechanizmów integracji danej formy

wsparcia z pozostałymi, w szczególności świadczeo opieki zdrowotnej ze świadczeniami

społecznymi52.

Rozwój usług społecznych, zwłaszcza usług opiekuoczych, czy też z zakresu wsparcia osób

wymagających zarówno pomocy o charakterze społecznym, jak i zdrowotnym, odbywa się na

zasadzie komplementarności z działaniami sektora ochrony zdrowia. Warto zaznaczyd, że jest

realizowany Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017–2022

zawierający

cele

związane

m.in.

z

upowszechnieniem

środowiskowego

modelu

psychiatrycznej opieki zdrowotnej, skoordynowaniem dostępnych form opieki i pomocy oraz

zapobieganiem stygmatyzacji i dyskryminacji osób doświadczających zaburzeo psychicznych.

Od 2018 r. jest realizowany także program pilotażowy w centrach zdrowia psychicznego.

Celem pilotażu jest przetestowanie środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki

zdrowotnej opartego na centrach zdrowia psychicznego, o których mowa w art. 5a ustawy

z dnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego w aspekcie

 organizacyjnym,

 finansowym,

 jakościowym,

 równości i dostępności do świadczeo zdrowotnych.

Zgodnie z przepisami rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 kwietnia 2018 r. w sprawie

programu pilotażowego w centrach zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2020 r. poz. 2086, z

późn. zm.) udzielanie świadczeo w ramach programu pilotażowego jest możliwe od 1 lipca

2018 r. Nowelizacja rozporządzenia pilotażowego z dnia 21 grudnia 2020 r. wydłużyła czas

trwania pilotażu do dnia 31 grudnia 2022 r. Każdy podmiot zakwalifikowany do programu

pilotażowego tworzy jedno centrum zdrowia psychicznego. Zadaniem realizatora programu

pilotażowego, tj.: podmiotu leczniczego odpowiedzialnego za funkcjonowanie centrum

zdrowia psychicznego, jest zapewnienie kompleksowej opieki psychiatrycznej (doraźnej,

ambulatoryjnej, środowiskowej, dziennej i całodobowej) dla dorosłej ludności zamieszkałej

na obszarze jego działania (od 50 do około 200 tys. mieszkaoców). Łączna liczba populacji do

Tamże, s. 97–98.

objęcia opieką przez 39 centrów to około 4 mln osób z terenu całej Polski.

W związku z potrzebą pilnych zmian w ochronie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży

Ministerstwo Zdrowia zajmuje się wdrożeniem reformy, której celem jest stworzenie

ogólnokrajowego,

kompleksowego

systemu

zapewniającego

wsparcie

pacjentom

niepełnoletnim doświadczającym zaburzeo psychicznych oraz ich rodzinom. Nowy model

systemu ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży zakłada stworzenie sieci ośrodków

w ramach trzech poziomów referencyjnych. Każdy poziom referencyjny będzie udzielał

pomocy

pacjentom

o

różnych

potrzebach

zdrowotnych.

Celem

reformy

jest

deinstytucjonalizacja systemu opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży oraz zwiększenie

roli świadczeo środowiskowych. Kluczową zmianą jest upowszechnienie pomocy udzielanej

w nowo powstających placówkach umiejscowionych blisko miejsca zamieszkania dziecka –

ośrodkach środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i

młodzieży, w których pracują psycholodzy, psychoterapeuci i terapeuci środowiskowi.

Pacjenci mogą skorzystad z oferty tych placówek bez skierowania lekarskiego. W ośrodkach

tych pomoc mogą uzyskad osoby, które nie potrzebują diagnozy psychiatrycznej lub

farmakoterapii. W przypadku wielu zaburzeo psychicznych, pojawiających się w dzieciostwie,

można bowiem udzielid skutecznej pomocy za pomocą takich interwencji jak psychoterapia

indywidualna i grupowa, terapia rodzinna czy praca z grupą rówieśniczą.

Pierwsze ośrodki środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej (I poziom

referencyjny) rozpoczęły działalnośd w kwietniu 2020 r. Według aktualnych danych (luty

2022) dotyczących konkursów świadczenia na I poziomie psychiatrii dziecięcej są udzielane w

ponad 345 miejscach53. Obecnie oddziały wojewódzkie prowadzą kolejne postępowania

konkursowe. Na kolejnym etapie zostanie rozpoczęte zawieranie kontraktów na II i III

poziom referencyjny.

ELEMENTY SYSTEMU WSPARCIA

Wsparcie w zakresie systemów

Osoby z rozpoznaniem zaburzeo psychicznych zamieszkujące w środowisku mogą skorzystad

53

Lista

ośrodków

dostępna

na

stronie

https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/informacje-o-

swiadczeniach/ochrony-zdrowia-psychicznego-dzieci-i-mlodziezy/

z dwóch rodzajów wsparcia

–

systemu opieki zdrowotnej,

–

systemu pomocy społecznej.

W ramach wsparcia zdrowotnego osoby mogą skorzystad z psychiatrycznej opieki

zdrowotnej świadczonej w warunkach ambulatoryjnych.

Zespoły leczenia środowiskowego umożliwiają leczenie pacjentów zarówno w miejscu

zamieszkania pacjenta, jak i w instytucji.

W zakresie usług pomocy społecznej osoby te mogą skorzystad z

–

specjalistycznych usług opiekuoczych dla osób z zaburzeniami psychicznymi,

–

usług świadczonych w środowiskowym domu samopomocy, w tym całodobowym,

–

usług klubu samopomocy dla osób z zaburzeniami psychicznymi,

–

usług świadczonych w ośrodkach interwencji kryzysowej.

Wsparcie usługowe może zostad również udzielone w postaci usług świadczonych

w mieszkaniach chronionych o profilu adekwatnym do problemów zdrowotnych ich

użytkowników.

Wsparcie w zakresie świadczeo finansowych

Osoby z rozpoznaniem zaburzeo psychicznych i ich rodziny mogą zostad objęte wsparciem

finansowym. Są to świadczenia z pomocy społecznej (zasiłki na zaspokojenie najpilniejszych

potrzeb życiowych).

Proponowane są też usługi odciążeniowe dla opiekunów w ramach programów rządowych

lub w ramach projektów finansowanych ze środków wspólnotowych UE.

Wsparcie w zakresie usług świadczonych w formie instytucjonalnej

Osobom z rozpoznaniem zaburzeo psychicznych, którym nie można zabezpieczyd potrzeb

w środowisku zamieszkania, przysługuje również możliwośd pobytu i usług w domu pomocy

społecznej, jeżeli stan zdrowia na to pozwala. Pobyt ma charakter całodobowy, a mieszkaocy

są kierowani do placówki, co do zasady, na czas określony. W przypadku skierowao

wydanych przez sądy do takich placówek osoby skierowane podlegają okresowym badaniom

stanu zdrowia psychicznego w zakresie uzasadniającym ich dalszy pobyt w DPS.

Osoby z zaburzeniami psychicznymi korzystają z różnych form leczenia w ramach

Narodowego Funduszu Zdrowia.

REKOMENDACJE

W zakresie profilaktyki

–

promocja zdrowia psychicznego przez realizację działao mających na celu

wzmocnienie zdrowia psychicznego, poprawę jakości życia jednostki, grupy i populacji

(np. dzieci, młodzieży, pracowników, seniorów itp.),

–

podejmowanie działao mających na celu zmniejszenie zagrożeo i liczby zapadalności

na zaburzenia psychiczne,

–

edukacja społeczeostwa w zakresie zdrowia psychicznego,

–

zapobieganie stygmatyzacji osób doświadczających zaburzeo psychicznych,

–

zapobieganie

przemocy

i

szkodliwemu

działaniu

nadużywania

substancji

psychoaktywnych,

–

diagnozowanie potrzeb osób z zaburzeniami psychicznymi na poziomie lokalnym oraz

monitorowanie sytuacji tych osób oraz działao podejmowanych lokalnie na ich rzecz.

W zakresie rozwoju usług społecznych dla osób z zaburzeniami psychicznymi i osób

w kryzysie psychicznym

–

wspieranie rodzin pełniących funkcje opiekuocze nad osobami z zaburzeniami

psychicznymi m.in. przez rozwój opieki wytchnieniowej, prowadzenie grup

samopomocowych i wsparcia, usługi asystenta, rozwój ośrodków wsparcia np. centra

opiekuoczo-mieszkalne,

–

rozwój usług opiekuoczych specjalistycznych,

–

rozwój dziennych form pobytu typu ŚDS oraz monitoring zapotrzebowania na pobyty

w ŚDS wśród przyszłych absolwentów szkolnictwa specjalnego,

–

rozwój usług wsparcia wynikających z ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, ustawy o

zatrudnieniu socjalnym, ustawy o spółdzielniach socjalnych,

–

realizacja programów usamodzielniających i prozatrudnieniowych, w tym pobyt

w mieszkaniach wspomaganych, treningi prowadzenia gospodarstwa domowego,

treningi pracy itp.

5. Osoby w kryzysie bezdomności

Bezdomnośd jest jedną z najbardziej skrajnych form wykluczenia społecznego. Zgodnie

z definicją określoną w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej za osobę

bezdomną uznaje się osobę niezamieszkującą w lokalu mieszkalnym w rozumieniu przepisów

o ochronie praw lokatorów i mieszkaniowym zasobie gminy i niezameldowaną na pobyt

stały, w rozumieniu przepisów o ewidencji ludności, a także osobę niezamieszkującą w lokalu

mieszkalnym i zameldowaną na pobyt stały w lokalu, w którym nie ma możliwości

zamieszkania. Bezdomnośd jest również jedną ze szczególnych przesłanek do udzielenia

wsparcia, wskazanych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Poważnym utrudnieniem w realizacji kompleksowej pomocy osobom w kryzysie

bezdomności z punktu widzenia obowiązującej definicji jest to, że nie obejmuje ona osób

korzystających ze wsparcia w ramach programów mieszkaniowych. Osoby kierowane

dotychczas np. do mieszkao chronionych w ramach procesu wychodzenia z kryzysu

bezdomności częściowo niejako wypadają z systemu wsparcia, gdyż przestają spełniad jedną

z głównych przesłanek do uznania ich za osoby bezdomne, dotyczącą niezamieszkiwania w

lokalu mieszkalnym. Jednocześnie nie można stwierdzid, że ich potrzeby mieszkaniowe są

zaspokojone, gdyż wsparcie udzielane w mieszkaniu chronionym jest świadczeniem z

pomocy społecznej, nie zaś elementem realizacji polityki mieszkaniowej. Stąd też potrzeba

uzupełnienia definicji osoby bezdomnej o osobę korzystającą w procesie wychodzenia z

bezdomności z formy wsparcia realizowanej w mieszkaniu, przygotowującej pod opieką

specjalistów osoby tam przebywające do prowadzenia samodzielnego życia lub

wspomagającej te osoby w codziennym funkcjonowaniu.

Na przestrzeni ostatnich lat obserwujemy systematyczny spadek liczby osób w kryzysie

bezdomności. Podczas ostatniego Ogólnopolskiego badania liczby osób bezdomnych, które

odbyło się z 13 na 14 lutego 2019 r., zdiagnozowano 30 330 osoby bezdomne, z czego 83,6%

stanowili mężczyźni (25 369 osób), natomiast 16,4% kobiety (4961 osób). W porównaniu z

2017 r. liczba osób bezdomnych zmniejszyła się o ponad 9%, gdyż w ostatniej edycji badania

zdiagnozowano o 3078 osób mniej. Spadek zaobserwowano we wszystkich grupach –

zarówno wśród kobiet (o prawie 0,5 tys. osób), mężczyzn (o prawie 2,5 tys. osób), jak i dzieci

(209 osób).

Podobnie jak dwa lata wcześniej (2017 r.) wśród przebadanych osób 24 323 (80,2%)

przebywało w różnego typu placówkach, głównie w schroniskach dla osób bezdomnych –

11 917 osób (niemalże 50%) oraz w noclegowniach – 2987 (ponad 12%). W placówkach tych,

podobnie jak w większości pozostałych miejsc udzielających schronienia, przeważającą grupę

beneficjentów stanowili mężczyźni. Z kolei 6007 osób bezdomnych (19,8%) zdiagnozowano

poza instytucjami – w przestrzeni publicznej i miejscach niemieszkalnych.

Na podstawie danych uzyskanych podczas badania można stwierdzid, że większośd osób

bezdomnych ma wykształcenie zawodowe (12 293 osób) oraz podstawowe (8448 osób).

Podobnie jak w 2017 r. najczęściej deklarowanym źródłem dochodu przez osoby objęte

badaniem był zasiłek z pomocy społecznej (niespełna 38%). W drugiej kolejności

wskazywano jednak emeryturę/rentę (15,8%), a nie jak poprzednio zbieractwo, które

obecnie jest trzecim najczęściej deklarowanym źródłem utrzymania osób bezdomnych –

11,6%. Wciąż dośd liczną grupę stanowią osoby, które utrzymują, że w ogóle nie posiadają

dochodu (17,8%).

Na bezdomnośd z pewnością mają wpływ takie czynniki jak: trudna sytuacja mieszkaniowa,

utrudniony dostęp do rynku pracy, w tym długotrwałe bezrobocie, ubóstwo, pozbawienie

mieszkania (eksmisja), brak miejsca do mieszkania po opuszczeniu różnego typu instytucji

(np. po powrocie z zakładu karnego, opuszczeniu domu dziecka, po powrocie ze szpitala

psychiatrycznego) połączony z brakiem lub niewystarczającą integracją społeczną.

Szczególnym problemem w tym zakresie jest bariera prawna, jaką jest niemożnośd

świadczenia pracy socjalnej osobom osadzonym w więzieniach i aresztach, wynikająca z art.

13 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Konieczna jest zatem zmiana

ustawowa w tym zakresie, która pozwoli na pracę z osobami mającymi opuścid instytucje

penitencjarne nad znalezieniem dla nich rozwiązania mieszkaniowego.

Do krytycznych sytuacji życiowych, które mogą wpływad na sytuację zagrożenia

bezdomnością, należy zaliczyd również rozpad rodziny i patologie życia rodzinnego (często

związane z przemocą w rodzinie). Co istotne brak odpowiednich warunków mieszkaniowych

koreluje zazwyczaj ze skrajnym ubóstwem, bezrobociem, niską intensywnością pracy,

zatrudnieniem w szarej strefie, utratą zdrowia i zagrożeniem życia, problemami zdrowia

psychicznego, niemożliwością funkcjonowania w rodzinie i społeczeostwie. Specjaliści

pracujący z osobami bezdomnymi wskazują, że różnego rodzaju typologie i schematy nie są

w stanie objąd swoim zakresem różnorodności powodów, dla których osoby tracą swoje

miejsce zamieszkania. W tym kontekście podkreśla się, że bardzo często nie można mówid o

jednej głównej przyczynie bezdomności, ale o współwystępowaniu wielu krytycznych

zdarzeo w życiu człowieka, które w konsekwencji prowadzą do stanu wykluczenia. Podczas

ostatniego badania liczby osób bezdomnych (2019 r.) konflikt rodzinny był najczęściej

podawanym źródłem kryzysu bezdomności przez osoby badane – 32,2% (podczas

poprzedniego badania, w 2017 r., był drugą w kolejności przyczyną), zaraz po nim

wymieniano uzależnienie – niespełna 28% (w 2017 r. na trzecim miejscu). W dalszej

kolejności znalazły się: eksmisja, wymeldowanie – 26,3%, które podczas poprzedniego

badania, w 2017 r., były uznawane za główną przyczynę bezdomności, a następnie rozpad

związku – 18,4%.

Na podstawie informacji uzyskanych podczas ostatniej edycji badania można zauważyd, że

podobnie jak w 2017 r. najwięcej osób bezdomnych zdiagnozowano w przedziale wiekowym

41–60 lat (13 801 osób, w tym 1770 kobiet i 12 031 mężczyzn). Co istotne niemalże we

wszystkich grupach wiekowych nastąpił spadek liczebności. Wyjątek stanowią osoby

bezdomne powyżej 60. roku życia – w tej grupie można zaobserwowad nieznaczny wzrost

liczby osób, zarówno w gronie kobiet, jak i mężczyzn, z 9521 osób zdiagnozowanych podczas

poprzedniej edycji badania do ponad 10 tys. w ostatniej. Co istotne podczas ostatniego

Ogólnopolskiego badania liczby osób bezdomnych wyodrębniono grupę młodych osób

bezdomnych, tj. w przedziale wiekowym 18–25 lat. W niniejszej grupie wiekowej

zdiagnozowano 784 osoby bezdomne, w tym 268 kobiet i 516 mężczyzn.

Z najnowszych danych wynika, że wydłużają się epizody bezdomności wśród badanych osób.

Najliczniejszą grupę stanowią obecnie osoby pozostające w kryzysie bezdomności powyżej

5 do 10 lat – 7961 osób (26,2%). Kolejna pod względem liczebności grupa to osoby

bezdomne najkrócej, tj. do 2 lat – 6677 osób (22%) – w poprzednim badaniu najliczniejsza.

Trzecią grupę niezmiennie stanowią osoby będące w kryzysie bezdomności powyżej 2 do 5

lat.

Elementy systemu wsparcia

Wsparcie w formie usług świadczonych w instytucjach

Rozwiązania systemowe oraz dostępne formy w zakresie pomocy osobom bezdomnym

określa ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Do udzielenia schronienia,

zapewnienia posiłku oraz niezbędnego ubrania osobom tego pozbawionym ustawowo

zobligowane są gminy. Od decyzji samorządu zależy natomiast, czy zadanie własne będzie

realizował samodzielnie przy pomocy gminnych jednostek organizacyjnych czy przekaże je

innym podmiotom (np. organizacjom pozarządowym), udzielając dotacji na finansowanie lub

dofinansowanie realizacji zleconego zadania.

Udzielenie schronienia następuje przez przyznanie tymczasowego miejsca w noclegowni,

schronisku dla osób bezdomnych, schronisku dla osób bezdomnych z usługami opiekuoczymi

oraz w ogrzewalni. Liczbę przedmiotowych form wsparcia prezentuje poniższa tabela.

Tabela nr 13. Liczba placówek udzielających tymczasowego schronienia osobom

bezdomnym w latach 2016–2020

Placówki

2020 r.

prowadzone

przez

gminę/powiat

prowadzone

przez inny

podmiot w

ramach umowy z

jednostkami

samorządu

Razem

Noclegownie

Schroniska dla

osób bezdomnych

Liczba

jednostek

liczba

miejsc

Liczba

jednostek

liczba

miejsc

Schroniska dla

osób bezdomnych

z usługami

opiekuoczymi

Liczba

liczba

jednostek miejsc

46

1374

34

1348

3

98

38

642

74

2287

254

10 338

64

1989

54

1022

120

3661

288

11 686

67

2087

92

1664

44

1234

45

1590

4

103

33

573

58

1796

172

8379

18

567

38

890

Ogrzewalnie

Liczba

jednostek

liczba

miejsc

2018 r.

prowadzone

przez

gminę/powiat

prowadzone

przez inny

podmiot w

ramach umowy z

jednostkami

samorządu

Razem

102

3030

217

9969

46

1322

45

54

1600

100

2922

Poz. 767

22

670

71

1463

1874

25

499

167

8377

26

648

212

10 251

51

1147

2016 r.

prowadzone

przez

gminę/powiat

prowadzone

przez inny

podmiot w

ramach umowy z

jednostkami

samorządu

Razem

Źródło: opracowanie własne na podstawie sprawozdao rocznych MRPiPS-03 oraz

sprawozdania uzupełniającego DPS.III.73.AB/2017.

Formy pomocy oraz warunki jej udzielania zostały uregulowane w sposób umożliwiający

dostosowanie wsparcia do potrzeb beneficjenta. W ogrzewalniach zapewnia się

interwencyjne schronienie, noclegownie oferują głównie spędzenie nocy w warunkach

gwarantujących ochronę życia i zdrowia, natomiast schroniska stanowią niejako wyższą

formę pracy z osobą bezdomną.

Zgodnie z definicją ustawową schronisko dla osób bezdomnych zapewnia osobom

bezdomnym, które podpisały kontrakt socjalny, całodobowe, tymczasowe schronienie oraz

usługi ukierunkowane na wzmacnianie aktywności społecznej, wyjście z bezdomności i

uzyskanie samodzielności życiowej.

Podobną funkcję pełnią schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuoczymi, które są

przeznaczone dla osób niezdolnych do samoobsługi, ale niewymagających całodobowej

opieki, a jedynie częściowej, tymczasowej pomocy w zaspokajaniu codziennych potrzeb

życiowych i opieki higienicznej.

Poza placówkami, których głównym profilem działalności jest udzielanie tymczasowego

schronienia, niezwykle istotną rolę w systemie wsparcia osób w kryzysie bezdomności

odgrywają punkty doraźnego wsparcia. Wśród nich wyróżniamy m.in.: jadłodajnie, łaźnie,

pralnie, punkty wydawania żywności, punkty wydawania odzieży, świetlice dla osób

bezdomnych, punkty konsultacyjno-informacyjne, punkty pomocy medycznej.

Biorąc pod uwagę, że długotrwałe przebywanie w placówkach wieloosobowych pogłębia

wykluczenie społeczne np. w zakresie braku konieczności podejmowania decyzji za własne

życie, należy wprowadzad kompleksowe działania w obszarze przejścia od świadczenia usług

dla osób bezdomnych w instytucjach do usług środowiskowych przez rozwój mieszkalnictwa

oraz zapewnienia usług wspierających powrót osób bezdomnych do społeczeostwa oraz na

rynek pracy. Jednocześnie, w miarę rozwijania rozwiązao mieszkaniowych dla osób

bezdomnych, należy stopniowo wprowadzad ograniczenia w podaży instytucjonalnych form

pomocy osobom bezdomnym – w szczególności przez przekształcenia istniejących placówek

w rozwiązania mieszkaniowe lub wielofunkcyjne placówki interwencyjne służące pomocy

doraźnej na czas do zapewnienia rozwiązania mieszkaniowego, jak również przez

ograniczanie możliwości otwierania nowych placówek o charakterze instytucjonalnym.

Wsparcie w formie usług świadczonych w środowisku

Wśród świadczeo z pomocy społecznej bardzo istotną funkcję pełni praca socjalna, która ma

na celu pomoc osobom i rodzinom we wzmacnianiu lub odzyskiwaniu zdolności do

funkcjonowania w społeczeostwie przez pełnienie odpowiednich ról społecznych oraz

tworzenie odpowiednich warunków sprzyjających temu celowi. W tym kontekście istnieje

potrzeba integracji działao profilaktycznych i interwencyjnych przez m.in. stworzenie

standardu tychże działao, który miałby zastosowanie w trakcie postępowao eksmisyjnych lub

w okresie zagrożeo eksmisją, co pozwalałoby w wielu przypadkach na skuteczne

zapobieganie kryzysowi bezdomności.

Jedną ze szczególnych form pracy socjalnej z osobami, które już doświadczają bezdomności

w ich środowisku, jest streetworking. Liczba streetworkerów w poszczególnych gminach,

którzy w 2020 r. pracowali z osobami w kryzysie bezdomności, wyniosła 146 osób, z czego

najwięcej było zatrudnionych w województwie mazowieckim (51 osób) oraz w

województwie wielkopolskim (20 osób). To o 20 osób mniej niż dwa lata wcześniej, kiedy to

gminy

wykazały

łącznie

166

streetworkerów.

Pomimo

ogólnego

spadku

liczby

streetworkerów w Polsce w porównaniu do 2018 r. wsparciem w tej formie w 2020 r. objęto

łącznie 5419 osób. To wzrost o ponad 0,5 tys. osób. Najwięcej, gdyż 1536 osobom, pomocy

udzielono w województwie mazowieckim, a następnie w województwie śląskim – 828

osobom doświadczającym bezdomności.

Streetworking ma kluczowe znaczenie we wsparciu osób w kryzysie bezdomności. Działania

prowadzone w środowisku przebywania czy grupowania się osób bezdomnych, czyli w

miejscach niemieszkalnych i przestrzeni publicznej, są niezwykle istotne nie tylko z punktu

widzenia ochrony życia i zdrowia tych osób, ale także ze względu na pierwszy kontakt w

procesie reintegracji społecznej w rozwiązaniach mieszkaniowych przewidzianych w

strategii. Stąd też potrzeba uwzględnienia rozwoju tego rodzaju wsparcia w dokumencie.

Istotnym elementem wsparcia świadczonego w środowisku jest wsparcie w mieszkaniu

chronionym, które jest formą pomocy społecznej przygotowującą pod opieką specjalistów

osoby tam przebywające do prowadzenia samodzielnego życia lub wspomagającą te osoby w

codziennym funkcjonowaniu. Liczba osób w kryzysie bezdomności, którym w 2020 r.

przyznano świadczenie w formie wsparcia w mieszkaniu chronionym, wyniosła 675 osób, w

tym 211 kobiet i 464 mężczyzn. To znaczny, bo ponad 40% wzrost w stosunku do

poprzedniego okresu sprawozdawczego.

Warto w tym miejscu zaznaczyd istotną rolę, jaką odgrywa w procesie wsparcia osób

bezdomnych udostępnianie i rozwijanie różnych form pomocy pozainstytucjonalnej, innej niż

mieszkanie chronione. Są to tzw. mieszkania ze wsparciem, readaptacyjne itp., w których

przebywają osoby będące w procesie wychodzenia z bezdomności, przygotowujące się pod

opieką specjalistów do prowadzenia samodzielnego życia lub wspomagane w codziennym

funkcjonowaniu. Liczba osób w kryzysie bezdomności objętych w 2020 r. wsparciem w

innych niż mieszkanie chronione formach pozainstytucjonalnych to 736 osób, w tym 205

kobiet i 531 mężczyzn. Wsparcie jest dedykowane przeważnie osobom opuszczającym

placówki udzielające tymczasowego schronienia, w ramach treningu samodzielnego życia,

ale także coraz częściej służy realizacji usług opartych na modelu „najpierw mieszkanie” dla

osób doświadczających bezdomności chronicznej.

„Najpierw mieszkanie” to specjalistyczna usługa/forma pomocy kierowana do osób od lat

korzystających z tradycyjnej pomocy z tytułu bezdomności i mimo tego nadal pozostających

bez domu: cierpiących z powodu zaburzeo psychicznych lub uzależnieo, czyli z tzw. podwójną

diagnozą, i doświadczających długotrwałej bezdomności przejawiającej się wieloletnim

przebywaniem w miejscach, których nie można uznad za mieszkanie.

Wzrost popularności wsparcia świadczonego w tej formie w ostatnich latach wynika ze

świadomości znacznie większej skuteczności rozwiązao pozainstytucjonalnych w procesie

wychodzenia z bezdomności w porównaniu z rozwiązaniami instytucjonalnymi. Stąd

potrzeba propagowania i rozwoju różnorodnych rozwiązao mieszkaniowych, mając na

uwadze możliwośd zaadaptowania ich do lokalnych warunków i możliwości, a także

popularyzacja wiedzy o modelu „najpierw mieszkanie”.

Zindywidualizowane wsparcie świadczone w mieszkaniu ma również szczególne znaczenie w

przypadku młodych osób bezdomnych – zarówno wychowujących się w rodzinach

dysfunkcyjnych, jak również mających za sobą pobyt w instytucjonalnej pieczy zastępczej lub

różnego rodzaju placówkach dla młodzieży – u których przebywanie w warunkach

instytucjonalnych utrwala deficyty w zakresie kompetencji społecznych i emocjonalnych

umożliwiających samodzielne funkcjonowanie w społeczeostwie.

Narzędzia aktywizujące osoby w kryzysie bezdomności

Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej przewiduje, że osoba bezdomna może

zostad objęta indywidualnym programem wychodzenia z bezdomności, który polega na

wspieraniu osoby bezdomnej w rozwiązywaniu jej problemów życiowych, w szczególności

rodzinnych i mieszkaniowych, oraz pomocy w uzyskaniu zatrudnienia. Program powinien

uwzględniad sytuację osoby bezdomnej oraz zapewniad szczególne wsparcie osobie aktywnie

uczestniczącej w wychodzeniu z bezdomności, jak również stosownie do potrzeb osoby

bezdomnej może uwzględniad wszelkie środki pomocy, jakimi dysponuje ośrodek pomocy

społecznej realizujący program.

Ponadto, aby określid sposób współdziałania w rozwiązywaniu problemów osób

znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej, w tym osób bezdomnych, można zawrzed z tą

osobą kontrakt socjalny. Jego realizacja ma na celu wzmocnienie aktywności i

samodzielności życiowej, zawodowej lub przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu.

Dominującą liczebnie grupę stanowią osoby bezdomne objęte kontraktem socjalnym, gdyż w

ciągu całego 2020 r. narzędzie to zastosowano wobec 14 593 osób. Z kolei 3696 osób

realizowało w 2020 r. indywidualny program wychodzenia z bezdomności.

Podsumowanie elementów wsparcia

Wsparcie w formie usług świadczonych w instytucjach

 schroniska dla osób bezdomnych,

 schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuoczymi,

 noclegownie,

 ogrzewalnie,

 punkty pomocy doraźnej, tj. jadłodajnie, łaźnie, pralnie, punkty wydawania żywności,

punkty wydawania odzieży, świetlice dla osób bezdomnych, punkty

konsultacyjno-informacyjne, punkty pomocy medycznej.

Wsparcie w formie usług świadczonych w środowisku

 praca socjalna i streetworking,

 mieszkania chronione,

 inne niż mieszkania chronione formy pozainstytucjonalnego wsparcia, tj. tzw.

mieszkania wspierane, readaptacyjne itp.

Narzędzia aktywizujące osoby w kryzysie bezdomności

 indywidualny program wychodzenia z bezdomności,

 kontrakt socjalny.

Rekomendacje

W zakresie działao profilaktycznych

 wczesne udzielenie wsparcia w postaci usług świadczonych w mieszkaniach

o skierowane do osób zagrożonych eksmisją: w tym wsparcie w obszarze integracji

lub reintegracji społecznej i zawodowej, wsparcie w wychodzeniu z zadłużenia,

monitoring i udzielanie pomocy na tym etapie,

o

skierowane do osób zagrożonych bezdomnością opuszczających placówki czy

instytucje (np. zakłady penitencjarne, formy pieczy zastępczej, młodzieżowe

ośrodki wychowawcze): obejmujące stworzenie funkcjonującego systemu

mieszkao dla tych osób, w szczególności mieszkao wspomaganych,

 stworzenie

standardu

działao

profilaktycznych

i

interwencyjnych,

w

tym

wypracowanie procedury pozyskiwania przez ośrodki pomocy społecznej wiedzy

o postępowaniach eksmisyjnych lub zagrożeniu eksmisją oraz zadłużeniach

czynszowych w celu udzielenia potrzebnego wsparcia i podjęcia działao

prewencyjnych,

 zintegrowanie działao na rzecz zapobiegania utraty mieszkania, zadłużenia

czynszowego, eksmisji i bezdomności, wsparcie specjalistów, doradztwo finansowe,

specjalistyczne wsparcie w zakresie zadłużeo, programy odpracowywania długów,

monitorowanie efektów działao,

 prowadzenie kampanii społecznych dotyczących przełamywania stereotypów na

temat bezdomności,

 prowadzenie analizy oraz monitorowanie zjawiska bezdomności i sposobów

rozwiązywania tego problemu.

W zakresie rozwoju usług społecznych na rzecz osób w kryzysie bezdomności

zmierzających do przejścia ze wsparcia instytucjonalnego do wsparcia w formie

mieszkaniowej

 rozwój mieszkalnictwa wspomaganego, w tym w szczególności wspieranie i pilotaże

programów opartych na modelu „najpierw mieszkanie”,

 opracowanie gminnych programów uwzględniających mieszkania wspomagane

w zakresie mieszkaniowym oraz w zakresie udzielanych tam usług wsparcia, a także

ścieżkę odchodzenia (ograniczania podaży) od rozwiązao instytucjonalnych, w miarę

rozwoju usług mieszkaniowych,

 wprowadzenie

kompleksowych

systemów

łączących

usługi

świadczone

w

mieszkaniach wspomaganych z innymi usługami dostępnymi w danej gminie,

 zintensyfikowanie działao zmierzających do włączenia podmiotów publicznych (gmin)

i prywatnych (spółdzielni mieszkaniowych, TBS/SIM) w tworzenie zasobu mieszkao

wspomaganych, przeznaczonych na realizację celów polityki społecznej,

 sukcesywna zmiana charakteru i rodzaju wsparcia instytucjonalnego.

W zakresie wsparcia osób doświadczających bezdomności

 zmiana

ustawowej

definicji

osoby

bezdomnej

przez

uwzględnienie

osób

korzystających w procesie wychodzenia z bezdomności z form wsparcia

realizowanych w mieszkaniach, przygotowujących pod opieką specjalistów osoby tam

przebywające do prowadzenia samodzielnego życia lub wspomagających te osoby w

codziennym funkcjonowaniu,

 rozwój streetworkingu oraz innych usług typu outreach,

 wzmocnienie partycypacji osób doświadczających bezdomności w tworzeniu

rozwiązao polityki społecznej i kształtowanie pomocy do nich kierowanej przez

powoływanie formalnych lub nieformalnych ciał o charakterze konsultacyjnodoradczym, w skład których wchodziliby, oprócz przedstawicieli samorządu

lokalnego, przedstawiciele usługodawców niepublicznych, instytucji spoza sektora

pomocy społecznej oraz osoby doświadczające bezdomności (obecnie lub w

przeszłości),

 rozwój, wzmocnienie i poprawa instrumentów pomocy społecznej ukierunkowanych

na integrację społeczną osób w kryzysie bezdomności,

 zintegrowanie dostępnych usług (metoda „jednego okienka”) w zakresie uzyskania

wsparcia dla osób wykluczonych mieszkaniowo.

Rozdział II. USŁUGI OPIEKI DŁUGOTERMINOWEJ

W Polsce, podobnie jak w większości krajów UE, usługi z zakresu opieki długoterminowej

(ang.– LTC Long-tem care) są świadczone zarówno w systemie ochrony zdrowia, jak i w

ramach zabezpieczenia społecznego. Usługi te powinny byd komplementarne i stanowid

spójny system z punktu widzenia odbiorcy, tj. osoby wymagającej wsparcia oraz jej rodziny i

środowiska lokalnego.54

Ministerstwo Zdrowia równolegle do działao prowadzonych przez Ministerstwo Rodziny i

Polityki Społecznej w tym obszarze prowadzi prace w zakresie przygotowania Strategii

deinstytucjonalizacji usług zdrowotnych. Mając na uwadze rozdzielnośd organizacyjną,

prawną i finansową systemów ochrony zdrowia i pomocy społecznej, Ministerstwo Zdrowia

– w uzgodnieniu z Ministerstwem Funduszy i Polityki Regionalnej i Ministerstwem Rodziny i

Polityki Społecznej – przyjęło model pracy nad stworzeniem ram strategicznych dla

deinstytucjonalizacji opierający się na przygotowaniu odrębnego dokumentu odnoszącego

się do obszaru ochrony zdrowia. MRiPS postanowiło także opracowad analogiczny

tematycznie dokument obejmujący działania w obszarze rozwoju usług społecznych. Za

przyjęciem takiego modelu pracy przemawia m.in. koniecznośd wzajemnego uzupełniania się

działao na rzecz deinstytucjonalizacji w zakresie usług zdrowotnych z innymi reformami w

ochronie zdrowia. Opracowane dokumenty są komplementarne.

Dokument „Zdrowa przyszłośd. Ramy strategiczne rozwoju systemu ochrony zdrowia na lata

2021–2027, z perspektywą do 2030 r.” jest kontynuacją „Policy Paper dla ochrony zdrowia

na lata 2014–2020”. Jest wymagany przez Komisję Europejską jako warunek wydatkowania

środków europejskich.

Do „Zdrowej przyszłości” są dołączone dwa inne dokumenty – dotyczące opieki nad osobami

starszymi oraz osobami z zaburzeniami psychicznymi. Głównym celem – w zakresie opieki

nad osobami starszymi – jest poprawa jakości życia i zdrowia seniorów i ich opiekunów.

54

Według definicji przyjętej w ramach UE (m.in. „Challenges in long-term care in Europe. A study of national policies”

European Commission 2018 oraz „Adequate social protection for long-term care needs in an ageing society. Report jointly

prepared by Social Protection Committee and the European Commission” 2014), opieka długoterminowa to usługi i pomoc

dla osób, które z powodu słabości lub niepełnosprawności fizycznej lub psychicznej przez dłuższy czas wymagają pomocy w

czynnościach życia codziennego i/lub wymagają stałej opieki pielęgniarskiej. System LTC jest rozumiany jako połączenie

usług społecznych i opiekuoczych oraz świadczeo pieniężnych finansowanych w całości lub częściowo w ramach systemu

zabezpieczenia społecznego.

Służyd ma temu rozwój zasobów kadrowych, rozwój form opieki dziennej, domowej oraz

innowacyjnych form opieki. Jest zakładane wsparcie opiekunów nieformalnych i koordynacja

opieki środowiskowej.

W zakresie opieki psychiatrycznej są zakładane inwestycje w kadry i poprawa jakości

kształcenia w dziedzinie psychiatrii i innych specjalizacji zajmujących się ochroną zdrowia

psychicznego. Jest też planowana m.in. zmiana organizacji udzielania świadczeo

zdrowotnych z zakresu opieki psychiatrycznej i inwestycje infrastrukturalne.

„Zdrowa przyszłośd” odnosi się także do innych kluczowych dokumentów przygotowanych

przez Ministerstwo Zdrowia, w szczególności do Narodowego Programu Zdrowia i

Narodowej Strategii Onkologicznej.

Uwzględniając powyższe podejście do zaplanowanych zmian, należy pamiętad, że kierunki

planowane w Strategii Rozwoju Usług Społecznych obejmują działania w obszarze usług

społecznych.

1. Pomoc społeczna w kontekście realizacji usług społecznych

Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej paostwa, mającą na celu umożliwienie

osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie

pokonad, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Podstawowym aktem

prawnym regulującym funkcjonowanie systemu pomocy społecznej jest ustawa z dnia

12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz akty wykonawcze do ustawy.

Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując

w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi,

Kościołem katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi

i prawnymi.

Ze względu na podmioty realizujące zadania pomocy społecznej można wyodrębnid dwa

główne źródła finansowania systemu pomocy społecznej: budżet paostwa oraz budżety

jednostek samorządu terytorialnego w zakresie, w jakim ustawa nakłada na jednostki

obowiązki dotyczące realizacji zadao o charakterze obowiązkowym z zakresu pomocy

społecznej.

1.1 Ośrodki Pomocy Społecznej

W Polsce funkcjonuje około 2500 ośrodków pomocy społecznej (OPS) i miejskich ośrodków

pomocy społecznej, w których jest zatrudnionych około 19 685 pracowników socjalnych,

którzy realizują większośd zadao z zakresu pomocy społecznej. W ostatnich latach widad

wyraźnie brak osób chętnych do wykonywania tego zawodu. Dlatego są podejmowane

działania w celu wprowadzenia zmian dotyczących możliwości wykonywania zawodu

pracownika socjalnego (zmiany prawne).

Sukcesywnie planowane i wdrażane są działania w celu poprawy sytuacji zawodowej

pracowników socjalnych i asystentów rodziny. Kierunki działao na rzecz tych grup

zawodowych zostały zawarte w Krajowym Programie Przeciwdziałania Ubóstwu i

Wykluczeniu Społecznemu. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą do

roku 2030.

Do zadao ośrodka pomocy społecznej należy między innymi

 organizowanie i świadczenie usług opiekuoczych, w tym specjalistycznych, w miejscu

zamieszkania oraz prowadzenie i zapewnienie miejsc w mieszkaniach chronionych,

(zadanie własne gminy o charakterze obowiązkowym),

 przygotowanie dokumentacji oraz kierowanie osób wymagających opieki do domów

pomocy społecznej i ośrodków wsparcia o zasięgu gminnym (zadanie własne gminy),

 prowadzenie specjalistycznych usług opiekuoczych dla osób z zaburzeniami

psychicznymi, prowadzenie i rozwój infrastruktury ośrodków wsparcia dla osób z

zaburzeniami psychicznymi,

 realizacja zadao wynikających z rządowych programów pomocy społecznej, mających

na celu ochronę poziomu życia osób, rodzin i grup społecznych oraz rozwój

specjalistycznego wsparcia (zadania zlecone z zakresu administracji rządowej).

1.2 Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie

Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie (PCPR) wykonują zadania powiatu z różnych obszarów

m.in. z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej, wspierania osób

niepełnosprawnych wynikające z ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej

i społecznej, zatrudniania osób z niepełnosprawnościami oraz zadania z zakresu pomocy

społecznej. Do zadao własnych powiatu należy m.in.

 prowadzenie specjalistycznego poradnictwa,

 przyznawanie pomocy pieniężnej na usamodzielnienie oraz na kontynuowanie nauki

osobom opuszczającym domy pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży

niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małoletnimi dziedmi i kobiet w

ciąży oraz schroniska dla nieletnich, zakłady poprawcze, specjalne ośrodki szkolnowychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii

zapewniające całodobową opiekę lub młodzieżowe ośrodki wychowawcze,

 pomoc w integracji ze środowiskiem osób mających trudności w przystosowaniu się

do życia, młodzieży opuszczającej domy pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży

niepełnosprawnych intelektualnie, domy dla matek z małoletnimi dziedmi i kobiet w

ciąży oraz schroniska dla nieletnich, zakłady poprawcze, specjalne ośrodki szkolnowychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze, młodzieżowe ośrodki socjoterapii

zapewniające całodobową opiekę lub młodzieżowe ośrodki wychowawcze, mających

braki w przystosowaniu się,

 prowadzenie i rozwój infrastruktury domów pomocy społecznej o zasięgu

ponadgminnym oraz umieszczanie w nich skierowanych osób,

 prowadzenie mieszkao chronionych dla osób z terenu więcej niż jednej gminy oraz

powiatowych ośrodków wsparcia, w tym domów dla matek z małoletnimi dziedmi i

kobiet w ciąży, z wyłączeniem środowiskowych domów samopomocy i innych

ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi,

 prowadzenie ośrodków interwencji kryzysowej.

Do zadao z zakresu administracji rządowej realizowanych przez powiat należy m.in.

 prowadzenie i rozwój infrastruktury ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami

psychicznymi,

 realizacja zadao wynikających z rządowych programów pomocy społecznej, mających

na celu ochronę poziomu życia osób, rodzin i grup społecznych oraz rozwój

specjalistycznego wsparcia.

Tabela nr 14. Liczba osób zatrudnionych w wybranych jednostkach organizacyjnych pomocy

społecznej porównawczo 2016/2020

DANE O ZATRUDNIENIU W PCPR, OPS I OŚRODKACH WSPARCIA NA KONIEC ROKU

2016 i 2020

WYSZCZEGÓLNIENIE

2016

2020

liczba osób

OŚRODKI WSPARCIA

PRACOWNICY SOCJALNI

OGÓŁEM, z tego

PRACOWNICY SOCJALNI W

PCPR

PRACOWNICY SOCJALNI W

OPS

PRACOWNICY OPS

WYKONUJĄCY USŁUGI

OPIEKUOCZE

PRACOWNICY OPS

WYKONUJĄCY

SPECJALISTYCZNE USŁUGI

OPIEKUOCZE

11 010

liczba

etatów

9 538,71

liczba

osób

15 846

liczba

etatów

13 664,40

20 830

20 666,80

20 218

20 031,73

1145

1 124,28

1034

1 010,18

19 685

19 542,52

19 184

19 021,55

5582

5 302,48

6403

6 087,30

744

697,03

811

769,29

Źródło: Sprawozdanie mrpips-03 (w 2016 r. symbol: MPiPS-03).

Zatrudnienie w ośrodkach wsparcia na przestrzeni lat 2016–2020 wzrosło: z 11 010 osób

zatrudnionych w 2016 r. do 15 846 osób w 2020 r., co stanowi wzrost o około 44%. Liczba

pracowników socjalnych w OPS i PCPR natomiast nieznacznie spadła (ok. 3% w ciągu 5 lat).

Wzrosła także liczba pracowników ośrodków pomocy społecznej wykonujących usługi

opiekuocze i specjalistyczne usługi opiekuocze, jednak porównując ogólną liczbę etatów

pracowników świadczących usługi opiekuocze z liczbą gmin (2477), okazuje się, że średnio na

jedną gminę przypada 2,46 etatu. Z powyższego zestawienia wynika, że większośd usług

opiekuoczych w gminach jest świadczona przez podwykonawców, nie zaś pracowników

zatrudnionych przez jednostki pomocy społecznej szczebla gminnego.

1.3 Regionalne Ośrodki Polityki Społecznej

W Polsce funkcjonuje 16 Regionalnych Ośrodków Polityki Społecznej (ROPS). Są to jednostki

organizacyjne pomocy społecznej, które wykonują między innymi zadania z zakresu pomocy

społecznej,

wspierania

rodziny

i

pieczy

zastępczej,

rehabilitacji

osób

z

niepełnosprawnościami na szczeblu samorządu wojewódzkiego.

Podstawowe zadania ROPS

1. Projektowanie polityki samorządu województwa w obszarze polityki społecznej przez

m.in. opracowanie, wdrażanie i koordynowanie strategii wojewódzkiej w zakresie

polityki społecznej będącej integralną częścią strategii rozwoju województwa oraz

programów regionalnych, w tym w szczególności: wspierania rodziny i pieczy

zastępczej, przeciwdziałania przemocy w rodzinie, przeciwdziałania wykluczeniu

społecznemu, wyrównywania szans osób niepełnosprawnych, pomocy społecznej,

udział w planowaniu środków będących w dyspozycji samorządów województw (w

tym unijnych), realizację badao i analiz.

2. Inicjowanie, promowanie i rekomendowanie innowacyjnych rozwiązao w obszarze

polityki społecznej.

3. Wspieranie samorządów lokalnych w organizacji, koordynacji i realizacji zadao w

obszarze polityki społecznej m.in. przez wsparcie merytoryczne, szkoleniowe,

doradcze w obszarze polityki społecznej, w tym w szczególności pomocy społecznej,

wspierania rodziny i pieczy zastępczej, rehabilitacji społeczno-zawodowej osób z

niepełnosprawnościami, przeciwdziałania przemocy w rodzinie.

4. Wspieranie (finansowe i merytoryczne) organizacji pozarządowych m.in. przez

udzielanie dotacji, tworzenie przestrzeni do wymiany doświadczeo, w tym organizacji

forów tematycznych.

5. Wspieranie współpracy między instytucjami działającymi w obszarze polityki

społecznej, w tym w szczególności pomocy społecznej, wspierania rodziny i pieczy

zastępczej, rehabilitacji społeczno-zawodowej osób z niepełnosprawnościami,

przeciwdziałania przemocy w rodzinie.

Jednym z nowych rozwiązao zaproponowanych w projekcie Umowy Partnerstwa jest

realizacja przez ROPS projektów koordynujących obszar włączenia społecznego w nowej

perspektywie finansowej 2021–2027. Projekty te zaplanowano wstępnie do realizacji w

ramach programu krajowego Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego (FERS).

Celem proponowanych rozwiązao jest zapewnienie lepszego przepływu informacji i

koordynacji projektów między poziomem krajowym i regionalnym oraz większa

standaryzacja realizowanych działao między regionami, a dzięki temu wzmocnienie mniej

aktywnych ROPS, a także zwiększenie wpływu Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej jako

gestora polityki włączenia społecznego. Wzmocni to pozycję ROPS, umożliwi lepszy przepływ

informacji między poziomem krajowym i regionalnym, a w konsekwencji sprawi, że wsparcie

będzie lepiej dopasowane zarówno do założeo polityki krajowej, jak i potrzeb regionalnych.

1.4 Wydziały Polityki Społecznej

Jednostka organizacyjna Urzędu Wojewódzkiego zajmująca się między innymi sprawami z

zakresu pomocy społecznej, wsparcia rodziny, pieczy zastępczej.

Główne zadania

 prowadzenie spraw dotyczących nadzoru i kontroli zadao z zakresu pomocy

społecznej, świadczeo rodzinnych, funduszu alimentacyjnego, przeciwdziałania

przemocy w rodzinie, wspierania rodziny i pieczy zastępczej, realizowanych przez

jednostki samorządu terytorialnego oraz nadzór nad zgodnością zatrudnienia

pracowników

jednostek

organizacyjnych

pomocy

społecznej

samorządu

terytorialnego z wymaganymi kwalifikacjami,

 koordynowanie i realizowanie programów rządowych z zakresu polityki społecznej,

 realizacja ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy paostwa w wychowywaniu

dzieci,

 wydawanie zezwoleo na prowadzenie domów pomocy społecznej, placówek

opiekuoczo-wychowawczych, regionalnych placówek opiekuoczo-terapeutycznych i

interwencyjnych

ośrodków

preadopcyjnych

oraz

placówek

zapewniających

całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub w podeszłym

wieku, w tym prowadzonych w ramach działalności gospodarczej.

1.5 Centra usług społecznych

Centra usług społecznych (CUS) zostały powołane ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o

realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U. poz. 1818). Są to

jednostki, które pozwolą gminom na dostosowanie świadczeo usług społecznych do potrzeb

mieszkaoców i możliwości finansowych samorządów. Celem CUS jest koordynacja usług

społecznych z różnych systemów: pomocy społecznej, polityki rodzinnej, promocji i ochrony

zdrowia,

kultury,

edukacji

publicznej,

polityki

prorodzinnej,

wspierania

osób

niepełnosprawnych.

Centra są podmiotami koordynującymi lokalne systemy usług społecznych użyteczności

publicznej z zakresu

1)

polityki prorodzinnej,

2)

wspierania rodziny,

3)

systemu pieczy zastępczej,

4)

pomocy społecznej,

5)

promocji i ochrony zdrowia,

6)

wspierania osób niepełnosprawnych,

7)

edukacji publicznej,

8)

przeciwdziałania bezrobociu,

9)

kultury,

10)

kultury fizycznej i turystyki,

11)

pobudzania aktywności obywatelskiej,

12)

mieszkalnictwa,

13)

ochrony środowiska,

14)

reintegracji zawodowej i społecznej.

Katalog usług, które mogą byd świadczone przez CUS, jest szerszy niż usługi opiekuocze i

skierowany do wszystkich mieszkaoców społeczności lokalnej, nie tylko do osób

korzystających z pomocy społecznej. Zainteresowani mieszkaocy będą mogli otrzymad w nich

pakiety usług dopasowanych do swoich indywidualnych potrzeb.

Zadaniem CUS jest integracja i koordynacja usług świadczonych przez różnych lokalnych

usługodawców (publicznych i niepublicznych) współpracujących z centrum. Ustawa zakłada

fakultatywnośd tworzenia centrów usług społecznych przez zainteresowane samorządy

gminne działające samodzielnie lub w ramach porozumieo międzygminnych oraz

szczegółowo wskazuje zadania CUS oraz zasady jego organizacji.

Obecnie tworzenie CUS odbywa się głównie w ramach konkursu pt. Wsparcie tworzenia

centrów usług społecznych i rozwój dostarczanych przez nie usług współfinansowanego ze

środków europejskich w Działaniu 2.8 Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój

2014–2020. W ramach środków konkursowych powstało dotychczas 41 CUS. Ponadto są

tworzone również Centra ze środków własnych gmin.

Po trzech latach funkcjonowania CUS ustawa przewiduje przygotowanie informacji o

realizacji zadao wynikających z ustawy w zakresie CUS. Po przeprowadzeniu ww. zadania

zostaną zaproponowane zmiany do ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum

usług społecznych.

1.6 Kadry realizujące usługi społeczne w pomocy społecznej

Podstawą świadczenia usług społecznych w środowisku zamieszkania jest personel

świadczący te usługi.

Dane dotyczące zatrudnienia personelu w Ośrodkach Pomocy Społecznej i Domach Pomocy

Społecznej wg stanu na 31.12.2020 r. prezentują się następująco

–

w OPS na koniec 2020 r. było zatrudnionych łącznie 56 544 osób, z tego 19 184 osoby

stanowili pracownicy socjalni,

–

w DPS na koniec 2020 r. były zatrudnione 55 832 osoby, z tego pracownicy

zapewniający usługi bytowe – 17 888 osób, pracownicy zapewniający usługi

opiekuocze, edukacyjne i wspomagające – 37 944 osoby, w tym 1 9277 osób to

pracownicy socjalni, a 19 473 osoby to personel zatrudniony na stanowisku opiekun.

Kluczem do wysokiej jakości wszelkich usług wspierających jest zmotywowana i chętna do

pracy kadra. Założeniem dokumentu na najbliższe lata jest m.in. rozwój i wzmocnienie kadr

instytucji pomocy i integracji społecznej, w szczególności kadry świadczącej usługi społeczne,

w tym przede wszystkim przez ofertę szkoleniową dostosowującą kadrę do zachodzących

zmian, zgodnych z kierunkami działao planowanymi w Strategii.

Ponadto, w założeniach do nowej perspektywy finansowej planowanej na lata 2021–2027,

ministerstwo kładzie nacisk na działania promujące zawód pracownika socjalnego i budujące

prestiż zawodowy.

2. Inne instytucje i podmioty zaangażowane w realizację usług społecznych

2.1 Podmioty ekonomii społecznej

Z uwagi na swój oddolny charakter i lokalne zakorzenienie podmioty ekonomii społecznej są,

obok samorządów, kluczowym elementem systemu zapewniającego szeroki dostęp do usług

społecznych świadczonych w sposób aktywizujący i angażujący społecznośd lokalną. Taki stan

rzeczy potwierdzają badania GUS55.

Działalnośd podmiotów ekonomii społecznej w obszarze usług społecznych pozwala nie tylko

uzupełniad samorządową ofertę, ale również wspiera proces diagnozowania realnych

potrzeb odbiorców oraz dostosowania do nich prowadzonych działao, a także aktywizowad

społecznośd lokalną w sprawach jej bezpośrednio dotyczących. W rezultacie ostateczni

odbiorcy mają dostęp do usług odpowiadających na ich konkretne i indywidualne potrzeby,

sprzyjających jednocześnie włączaniu się w życie społeczności lokalnej i świadczonych przez

zakorzenione w niej podmioty.

Do katalogu podmiotów ekonomii społecznej zaliczają się przede wszystkim: spółdzielnie

socjalne, organizacje pozarządowe oraz podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z

dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2022 r.

poz. 1327 i 1265), a także spółdzielnie pracy oraz spółdzielnie inwalidów i niewidomych oraz

jednostki reintegracyjne (w tym CIS, KIS, ZAZ, WTZ).

Istotnym wyzwaniem jest stworzenie warunków pozwalających na jeszcze silniejsze

włączenie podmiotów ekonomii społecznej w rynek usług społecznych. Pozwoli to na

zaspokajanie potrzeb wspólnot lokalnych i ich mieszkaoców przy jednoczesnym wzmacnianiu

PES realizujących funkcje reintegracyjne wobec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym

oraz przyczyniających się do tworzenia nowych miejsc pracy w społeczności lokalnej, a tym

samym ograniczenia ubóstwa oraz wykluczenia społecznego.56

2.2 Organizacje społeczeostwa obywatelskiego

Termin „społeczeostwo obywatelskie” odnosi się do wszystkich form działalności społecznej

podejmowanych przez pojedyncze osoby lub grupy niezwiązane z paostwem i niezarządzane

przez to paostwo.

Organizacja społeczeostwa obywatelskiego stanowi strukturę organizacyjną, której

członkowie kierują się interesem ogólnym przy wykorzystaniu procesu demokratycznego.

Odgrywa ona rolę mediacyjną między organami publicznymi a obywatelami.

55

Rola sektora non-profit w dostarczaniu usług społecznych w latach 2014–2016, Warszawa, Kraków 2018.

KPPUiWS, str.43.

Przykłady takich organizacji obejmują

–

partnerów społecznych (związki zawodowe i federacje pracodawców),

–

organizacje pozarządowe (np. zajmujące się ochroną środowiska i konsumentów),

–

organizacje lokalne (np. stowarzyszenia młodzieżowe lub stowarzyszenia rodzin).

Jak wynika z dokumentu pn. Program współpracy Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z

organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na lata 2021–2023 stanowiącego załącznik

do zarządzenia nr 35 Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 21 grudnia 2020 r. w

sprawie przyjęcia programu współpracy Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z

organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na lata 2021–2023 (Dz. U. poz. 38), w

2018 r. aktywną działalnośd prowadziło 101 tys. rejestrowych organizacji pozarządowych.

Wśród nich najliczniejszą grupę stanowiły stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne –

69,1 tys. podmiotów (68,4%), fundacje – 14,5 tys. (14,4%) oraz związki zawodowe – 12,5 tys.

(12,4%). Działało również 2,7 tys. organizacji samorządu gospodarczego i zawodowego

(2,6%) oraz 1,8 tys. społecznych podmiotów wyznaniowych (1,8%). Wśród rejestrowych

organizacji pozarządowych 87,3 tys. podmiotów należało do sektora ekonomii społecznej,

9,3 tys. posiadało status organizacji pożytku publicznego, a 0,2 tys. znajdowało się na liście

przedsiębiorstw społecznych. W 2018 r. największa częśd stowarzyszeo i podobnych

organizacji społecznych oraz fundacji jako główną dziedzinę swojej działalności wskazała

sport, turystykę, rekreację, hobby (30,6%). Z tego 68,5% stanowiły stowarzyszenia sportowe.

Najpopularniejszym polem działalności w ramach tej dziedziny było prowadzenie zajęd w

zakresie kultury fizycznej, organizowanie zawodów i prowadzenie obiektów sportowych

(24,0%), w mniejszym zakresie organizowanie imprez turystycznych i rekreacyjnych oraz

prowadzenie obiektów służących turystyce (4,0%).

W ramach zbieżnej z zadaniami realizowanymi przez Ministerstwo Rodziny i Polityki

Społecznej dziedziny: pomoc społeczna i humanitarna (7,3%) głównym polem aktywności

była pomoc osobom niepełnosprawnym (3,1%). Organizacje, które jako główny obszar

swojej działalności wskazały rynek pracy i aktywizację zawodową, stanowiły 1,4%.

Udział organizacji pozarządowych w dostarczaniu usług obrazuje raport pn. Rola sektora

non-profit w dostarczaniu usług społecznych w latach 2014–2016 opracowany w 2018 r.

przez Główny Urząd Statystyczny w Krakowie.

Organizacje pozarządowe od lat odgrywają znaczącą rolę w realizacji usług społecznych na

rzecz osób potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, zarówno jako

realizatorzy działao, jak również prowadzący rzecznictwo w zakresie planowanych i

wprowadzanych zmian w tym obszarze. Taka rola została również zapisana w niniejszym

dokumencie.

3. Programy na rzecz deinstytucjonalizacji usług społecznych

Całośd aktualnych działao w obszarze polityki społecznej, zwłaszcza w sferze rozwoju usług

społecznych, jest podejmowanych przy uwzględnieniu idei deinstytucjonalizacji. Podejście

takie jest przyjęte zarówno na szczeblu ogólnoeuropejskim, w licznych inicjatywach Unii

Europejskiej o wymiarze społecznym, jak również jest od lat obecne w naszej krajowej

polityce społecznej, w planowanych i wdrażanych rozwiązaniach z zakresu zabezpieczenia

społecznego, rozwoju usług społecznych i wsparcia osób potrzebujących pomocy w

codziennym funkcjonowaniu.

Działania wpisujące się w ideę deinstytucjonalizacji usług społecznych podejmowane obecnie

przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej to m.in.

1) Program „Opieka 75+” – rozwój usług opiekuoczych i specjalistycznych usług

opiekuoczych, w tym specjalistycznych usług dla osób z zaburzeniami psychicznymi

świadczonych w miejscu zamieszkania,

2) Rozwój środowiskowych domów samopomocy i klubów samopomocy – sied ośrodków

wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi,

3) Rozwój mieszkao chronionych, w tym wspieranych i treningowych,

4) Rozwój rodzinnych domów pomocy,

5) Rozwój usługi asystenta osobistego osoby niepełnosprawnej,

6) Rozwój usługi opieki wytchnieniowej,

7) Rozwój centrów opiekuoczo-mieszkalnych,

8) Program „Senior+”,

9) Program pn. „Od zależności do samodzielności”,

10) Program pn. „Pokonad bezdomnośd”.

1. PROGRAM „OPIEKA 75+”

Z punktu widzenia Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej jest istotne, aby usługi

opiekuocze świadczone w miejscu zamieszkania były realizowane w każdej gminie. Niektóre

gminy nie realizowały tego zadania w sposób wystarczający, dlatego też od stycznia 2018 r.

jest realizowany Program „Opieka 75+”, który jest wsparciem samorządów i jedną z

odpowiedzi na wyzwania, jakie stawiają przed Polską zachodzące procesy demograficzne.

Strategicznym celem programu jest poprawa dostępności do usług opiekuoczych, w tym

specjalistycznych usług opiekuoczych, zarówno dla osób samotnych, jak również

pozostających w rodzinach, będących w wieku 75 lat i więcej.

Program „Opieka 75+” jest realizowany od stycznia 2018 r. i jest adresowany do gmin

miejskich, wiejskich, miejsko-wiejskich do 60 tys. mieszkaoców.

Gminy, które przystępują do realizacji programu, uzyskują finansowe wsparcie do 50%

przewidywanych kosztów realizacji zadania w zakresie realizacji usług opiekuoczych, w tym

specjalistycznych usług opiekuoczych, dla osób spełniających kryteria określone w

programie.

W ramach programu gmina może skorzystad z dofinansowania ze środków budżetu paostwa

na świadczenie usług opiekuoczych, w tym specjalistycznych usług opiekuoczych, jeżeli

1) dane świadczenie realizuje samodzielnie, tj. przez pracowników ośrodka pomocy

społecznej, urzędu gminy lub innych gminnych jednostek organizacyjnych

(zatrudnionych na umowę o pracę) lub

2) zleca realizację przedmiotowego zadania organizacjom pozarządowym lub

3) kupuje usługi opiekuocze od podmiotów sektora prywatnego.

W związku z wprowadzeniem programu „Opieka 75+” wzrosła liczba gmin świadczących

usługi opiekuocze.

Z analizy sprawozdao przesłanych przez wojewodów podsumowujących realizację

przedmiotowego programu w roku 2020 wynika, że w roku sprawozdawczym program

realizowało 509 gmin, usługami w jego ramach objęto 7731 osób na kwotę ponad 15 mln zł.

Jednym ze skutków wprowadzenia programu „Opieka 75+” jest wzrost liczby gmin, które

świadczą usługi opiekuocze (z 2148 gmin w 2018 r., przez 2197 gmin w 2019 r. do 2212 gmin

w roku 2020), tj. na przestrzeni tych 3 lat wzrost o 64 gminy, przy ogólnej liczbie gmin 2477

funkcjonujących w Polsce w latach 2019–2020 (w 2018 r. funkcjonowało w Polsce 2478

gmin). Oznacza to, że obecnie ponad 89% gmin w Polsce realizuje to zadanie. Realizacja

programu pozwoliła również na zwiększenie liczby osób w wieku 75 lat i więcej

korzystających z usług opiekuoczych, w tym specjalistycznych usług, jak również na

zwiększenie liczby godzin usług dla osób, które już korzystały z tej formy pomocy. Pomoc

świadczona osobom starszym przyczyniła się do poprawy ich życia, zwiększenia aktywności w

codziennym funkcjonowaniu i zaspokajaniu potrzeb życiowych, a także umożliwiła tym

osobom dalsze funkcjonowanie w dotychczasowym środowisku.

2. ROZWÓJ ŚRODOWISKOWYCH DOMÓW SAMOPOMOCY

To placówki okresowego dziennego lub całodobowego pobytu, w którym osoby z

zaburzeniami psychicznymi oraz niepełnosprawne intelektualnie mogą otrzymad częściową

opiekę i pomoc w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych oraz posiłek.

Działalnośd ośrodków wsparcia, w tym ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami

psychicznymi, jest bardzo istotna, działa wspomagająco na całą rodzinę, pomagając w

sprawowaniu funkcji opiekuoczych nad członkami rodziny potrzebującymi wsparcia,

zapobiega jednocześnie umieszczaniu ich w placówkach całodobowych. Wspiera także osoby

samotne, zapobiegając ich wieloaspektowemu wykluczeniu z życia społecznego.

Środowiskowe domy samopomocy są prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego

jako zadanie zlecone – ich tworzenie, jak i prowadzenie jest finansowane ze środków

budżetu paostwa.

Z roku na rok liczba środowiskowych domów samopomocy rośnie. Dzisiaj takich ośrodków

jest w całej Polsce już 844, co daje około 32 tys. miejsc.

Również nakłady finansowe z budżetu paostwa na rozwój sieci ośrodków wsparcia dla osób z

zaburzeniami psychicznymi w ostatnich latach znacznie wzrosły. W roku 2020 w ramach

rezerwy celowej budżetu paostwa na powyższe oraz na podwyższenie miesięcznej dotacji dla

uczestników ze spektrum autyzmu i niepełnosprawnościami sprzężonymi rozdysponowano

kwotę ponad 45 mln zł.

Należy zauważyd, że wydatki na ośrodki wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi z

budżetu paostwa z roku na rok są wyższe. Wysokośd środków wydatkowanych na ośrodki

wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi wynosiły

 w roku 2015 – 404 866 tys. zł,

 w roku 2016 – 457 396 tys. zł,

 w roku 2017 – 483 948 tys. zł,

 w roku 2018 – 583 170 tys. zł,

 w roku 2019 – 713 232 tys. zł,

 w roku 2020 – 721 395 tys. zł.

W roku 2021 na ten cel w ustawie budżetowej zaplanowano kwotę 713 982 tys. zł.

Dodatkowo w roku 2021 zostały uruchomione środki z rezerwy celowej budżetu paostwa w

wysokości 44 995 128 zł z przeznaczeniem na rozwój sieci ośrodków wsparcia dla osób z

zaburzeniami psychicznymi.

3. ROZWÓJ MIESZKAO CHRONIONYCH

Mieszkanie chronione to forma pomocy społecznej, przygotowująca – pod opieką

specjalistów – osoby tam przebywające do samodzielnego życia lub wspomagająca te osoby

w codziennym funkcjonowaniu.

Mieszkania chronione oferują wsparcie osobom pełnoletnim, które ze względu na trudną

sytuację życiową, wiek, niepełnosprawnośd lub chorobę potrzebują pomocy w

funkcjonowaniu w codziennym życiu, ale nie wymagają usług w zakresie świadczonym przez

jednostkę całodobowej opieki, w szczególności: osoby z zaburzeniami psychicznymi, osoby

opuszczające pieczę zastępczą, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, zakład dla nieletnich,

cudzoziemcy, którzy uzyskali w RP status uchodźcy, ochronę uzupełniającą lub zezwolenie na

pobyt czasowy.

Jest to zadanie własne gminy o charakterze obowiązkowym lub zadanie powiatu

(prowadzone dla osób z terenu więcej niż jednej gminy).

Mogą byd prowadzone przez każdą jednostkę organizacyjną pomocy społecznej lub

organizację pożytku publicznego.

W obecnym stanie prawnym mieszkania chronione mogą byd prowadzone jako treningowe

lub wspierane.

Mieszkanie chronione to element opieki zdeinstytucjonalizowanej.

Pozwala dłużej funkcjonowad osobie w jej naturalnym środowisku, co oddala koniecznośd

objęcia opieką instytucjonalną.

Przyczynia się do utrzymania poziomu samodzielności przez nadzorowany trening, a dzięki

zajęciom integracyjnym pomaga przezwyciężyd poczucie osamotnienia i wzmocnid wiarę we

własne siły. Daje szansę na usamodzielnienie i prowadzenie niezależnego życia.

Realizacja zadania własnego samorządów jest wspierana ze środków budżetu paostwa w

ramach Działania 4.7. Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” (uchwała

nr 160 Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2016 r. w sprawie programu kompleksowego

wsparcia dla rodzin „Za życiem” (M.P. poz. 1250 oraz z 2022 r. poz. 64))

o Na lata 2017–2021 przewidziano środki finansowe z budżetu paostwa w ogólnej

kwocie 108 mln PLN na budowę lub adaptację lokali na nowe mieszkania chronione

(w 2017 r. – 12 mln zł, a od 2018 r. po 24 mln zł).

o W latach 2017–2018 dotacja wynosiła do 50% kosztów realizacji zadania, w roku

2019 wzrosła do 70% kosztów realizacji zadania, zaś od 2020 r. do 80% kosztów

realizacji zadania.

o Liczba utworzonych mieszkao chronionych w ramach Programu „Za życiem”

 w roku 2017 utworzono 38 mieszkao chronionych dysponujących 147 miejscami,

 w roku 2018 utworzono 48 mieszkao chronionych dysponujących 187 miejscami,

 w roku 2019 utworzono 55 mieszkao chronionych dysponujących 180 miejscami,

 w roku 2020 utworzono 18 mieszkao chronionych dysponujących 59 miejscami.

Liczba mieszkao chronionych – treningowych i wspieranych – ulega zwiększeniu.

o Według stanu na koniec 2020 r.57 funkcjonowało 1355 mieszkao chronionych na 4098

miejsc, z których skorzystały 3664 osoby.

o Liczba mieszkao chronionych działających w roku 2020 była wyższa o 249 jednostek w

stosunku do liczby mieszkao, które funkcjonowały w roku 2019 (1106 mieszkao

chronionych), co stanowi wzrost o ok. 22,5%.

W niniejszym dokumencie zaplanowano wprowadzenie zmian legislacyjnych w zakresie

nazewnictwa i funkcjonowania mieszkao chronionych. Nastąpi ujednolicenie nazewnictwa –

będą funkcjonowały mieszkania wspomagane z koszykiem usług społecznych określonym dla

osoby potrzebującej wsparcia w codziennym funkcjonowaniu. Ujednolicenie nazewnictwa

ułatwi tworzenie mieszkao i realizację usług w tej formie pomocy.

4. ROZWÓJ RODZINNYCH DOMÓW POMOCY

Rodzinne domy pomocy są ogniwem pośrednim w systemie pomocy społecznej między

usługami opiekuoczymi świadczonymi w miejscu zamieszkania a całodobową placówką

specjalistycznego wsparcia, jaką jest dom pomocy społecznej.

Rodzinny dom pomocy stanowi formę usług opiekuoczych i bytowych świadczonych

całodobowo przez osobę fizyczną lub organizację pożytku publicznego dla nie mniej niż

Źródło: sprawozdanie MRPiPS-03 za rok 2020 – dane wstępne, w trakcie weryfikacji.

trzech i nie więcej niż ośmiu zamieszkujących wspólnie osób wymagających z powodu wieku

lub niepełnosprawności wsparcia w tej formie.

Jako kameralne placówki przeznaczone dla nie więcej niż ośmiu osób wpisują się one w

realizowanie idei deinstytucjonalizacji usług pomocy społecznej, dlatego też w opinii

Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej rozwój tego typu placówek jest szczególnie

pożądany.

Ze względu na to, że ta forma wsparcia jest bardzo mało popularna (w Polsce funkcjonuje

obecnie jedynie 47 rodzinnych domów pomocy58), ministerstwo opracowało program

wsparcia rozwoju rodzinnych domów pomocy.

Celem Programu jest poprawa dostępności do usług opiekuoczych świadczonych w

rodzinnych domach pomocy oraz rozwój tej formy wsparcia.

Program jest nową inicjatywą ministerstwa – jest planowany do realizacji w 2022 r.

Adresat Programu

Gminy, które mają podpisaną (lub planują podpisad) umowę z OPP lub osobą fizyczną na

prowadzenie rodzinnego domu pomocy i kierują bądź planują skierowad osoby do

rodzinnego domu pomocy.

Gminy, które posiadają w swoich zasobach budynek, który planują w formie najmu

udostępnid OPP lub osobie fizycznej w celu uruchomienia rodzinnego domu pomocy.

Środki przewidziane na program

Gminy uzyskają dofinansowanie ze środków z rezerwy celowej budżetu paostwa.

Na realizację programu ze środków budżetu paostwa przewiduje się ok. 16 mln zł.

5. ROZWÓJ USŁUG ASYSTENTA OSOBISTEGO OSOBY Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI

W ramach Funduszu Solidarnościowego są realizowane programy

–

„Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej”,

–

„Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami”.

Obydwa programy są adresowane do dzieci do 16. roku życia z orzeczeniem o

niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub

pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej

Dane ze sprawozdania MRPiPS-03 za 2020 r.

egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzieo opiekuna dziecka w procesie

jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz do osób niepełnosprawnych posiadających

orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, które wymagają

usługi asystenta w wykonywaniu codziennych czynności oraz funkcjonowaniu w życiu

społecznym.

Programy mają zapewniad m.in. możliwośd skorzystania przez osoby niepełnosprawne z

pomocy asystenta przy wykonywaniu codziennych czynności i funkcjonowaniu w życiu

społecznym; stymulowanie osoby niepełnosprawnej do podejmowania aktywności

i umożliwienie realizowania prawa do niezależnego życia; przeciwdziałanie dyskryminacji ze

względu na niepełnosprawnośd czy też zwiększenie wsparcia świadczonego przez asystentów

ucznia

ze

specjalnymi

potrzebami

edukacyjnymi

(ASPE)

w

zakresie

wsparcia

niepełnosprawnych uczniów, także w innych wymiarach życia i funkcjonowania społecznego.

Program „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej” jest realizowany za pośrednictwem i z

udziałem samorządów szczebla gminnego i powiatowego.

Program „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami” jest realizowany przez

organizacje pozarządowe, które otrzymały środki w ramach Programu.

Realizacja programów

o W 2019 r. 54 jednostki samorządu terytorialnego złożyły wnioski na środki finansowe

z Programu „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej” – edycja 2019–2020.

o W 2020 r. wnioski zostały złożone przez 492 gminy i powiaty. W ramach tegorocznej

edycji Programu (2021) wnioski zostały złożone przez 751 jednostek samorządu

terytorialnego.

o Na realizację Programu „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami” – edycja

2020–2021 przeznaczono w 2020 r. kwotę 80 mln zł oraz w 2021 r. kwotę 80 mln zł.

o W 2021 r. 86 organizacji pozarządowych z całej Polski uzyskało rekomendacje

dofinansowania usług asystenta osoby z niepełnosprawnościami ze środków

Funduszu Solidarnościowego w ramach Programu „Asystent osobisty osoby z

niepełnosprawnościami” – edycja 2020–2021.

o Na przełomie września/października 2022 r. jest planowane ogłoszenie Programu

„Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami”  edycja 2022 oraz Programu

„Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej” – edycja 2022.

6. PROGRAM „OPIEKA WYTCHNIENIOWA”

W ramach Funduszu Solidarnościowego są realizowane programy „Opieka wytchnieniowa” –

edycja 2021 oraz „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z

niepełnosprawnością” – edycja 2020–2021.

Do kogo są adresowane programy i dlaczego warto wspierad świadczenie usług opieki

wytchnieniowej

Obydwa programy są adresowane do członków rodzin lub opiekunów sprawujących

bezpośrednią opiekę nad dziedmi z orzeczeniem o niepełnosprawności lub osobami

posiadającymi orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, które wymagają usługi

opieki wytchnieniowej.

Programy są kierowane do członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnością,

którzy wymagają wsparcia w postaci doraźnej, czasowej przerwy w sprawowaniu

bezpośredniej opieki nad dziedmi z orzeczeniem o niepełnosprawności, a także nad osobami

ze znacznym stopniem niepełnosprawności oraz podniesienia swoich umiejętności i wiedzy

w tym zakresie – opieka wytchnieniowa ma za zadanie odciążenie członków rodzin lub

opiekunów osób z niepełnosprawnością przez wsparcie ich w codziennych obowiązkach lub

zapewnienie czasowego zastępstwa.

o Program „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2021 jest realizowany za pośrednictwem i

z udziałem samorządów szczebla gminnego i powiatowego.

o Program „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów osób z

niepełnosprawnością” – edycja 2020–2021 jest realizowany przez organizacje

pozarządowe, które otrzymały środki w ramach Programu.

Powyższe Programy są realizowane w formie świadczenia usługi opieki wytchnieniowej w

ramach pobytu dziennego, w ramach pobytu całodobowego oraz świadczenia usługi przez

zapewnienie członkom rodziny lub opiekunom sprawującym bezpośrednią opiekę nad

dziedmi z orzeczeniem o niepełnosprawności lub osobami ze znacznym stopniem

niepełnosprawności/osobami z orzeczeniem równoważnym możliwości skorzystania ze

specjalistycznego poradnictwa (psychologicznego lub terapeutycznego) oraz wsparcia w

zakresie nauki pielęgnacji/rehabilitacji/dietetyki.

Realizacja programów

o W 2019 r. 329 jednostek samorządu terytorialnego złożyło wnioski na środki

finansowe z Programu „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2019.

o W 2020 r. wnioski zostały złożone przez 359 gmin i powiatów.

o W ramach tegorocznej edycji Programu (2021) wnioski zostały złożone przez

699 jednostek samorządu terytorialnego.

o Na realizację Programów „Opieka wytchnieniowa” – edycja 2019, 2020 oraz edycja

2021 przeznaczono łączną kwotę 112 471 033,15 zł.

o Na realizację Programu „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów

osób z niepełnosprawnością” – edycja 2020–2021 przeznaczono w 2020 r. kwotę

30 mln zł oraz w 2021 r. kwotę 50 mln zł. W 2021 r. 49 organizacji pozarządowych z

całej Polski uzyskało rekomendacje do finansowania usług opieki wytchnieniowej ze

środków Funduszu Solidarnościowego w ramach Programu „Opieka wytchnieniowa

dla członków rodzin lub opiekunów osób z niepełnosprawnością” – edycja 2020–

2021.

o W trakcie realizacji jest edycja 2022 Programu „Opieka wytchnieniowa” – edycja

2022 oraz Programu „Opieka wytchnieniowa dla członków rodzin lub opiekunów

osób z niepełnosprawnością”.

7. PROGRAM „CENTRA OPIEKUOCZO-MIESZKALNE”

Centra opiekuoczo-mieszkalne są przeznaczone dla dorosłych osób niepełnosprawnych ze

znacznym

lub

umiarkowanym

stopniem

niepełnosprawności

(oraz

orzeczeniem

traktowanym na równi).

Wspólny pobyt uczestników w Centrum ma za zadanie wpłynąd pozytywnie na procesy

uspołecznienia i nawiązywania relacji interpersonalnych oraz pozwolid na podejmowanie

przez osoby niepełnosprawne aktywności na miarę posiadanego potencjału i zasobów.

Infrastruktura Centrum oraz organizacja i rodzaj świadczonych usług w sposób szczególny ma

odpowiadad potrzebom uczestników wynikającym z różnego spektrum niepełnosprawności,

zapewnid warunki do nawiązywania i utrzymywania relacji z innymi, a także nabywania oraz

rozwijania umiejętności i kompetencji decydujących o indywidualnej samodzielności i

możliwości podejmowania ról społecznych.

Celem programu jest m.in. wzmocnienie dotychczasowego systemu wsparcia przez

rozszerzenie usług dla dorosłych osób z niepełnosprawnościami ze znacznym lub

umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, umożliwienie niezależnego, samodzielnego i

godnego funkcjonowania na miarę możliwości i potrzeb osób z niepełnosprawnościami.

Program „Centra opiekuoczo-mieszkalne” zmierza do stworzenia warunków dla jednostek

samorządu terytorialnego szczebla gminnego/powiatowego, pozwalających na tworzenie i

utrzymanie placówek pobytu dziennego lub całodobowego dla osób niepełnosprawnych.

o W okresie od sierpnia 2019 r. do maja 2021 r. zatwierdzono 39 wniosków

gmin/powiatów na realizację Programu „Centra opiekuoczo-mieszkalne”.

o Kwota dofinansowania zatwierdzonych wniosków wyniosła 92 486 738,29 zł.

o Budżet Programu w latach 2021–2024 wynosi corocznie 75 mln zł.

8. PROGRAM WIELOLETNI „SENIOR+”

Dzięki podejmowanym przez resort działaniom efektywnie rozwija się system wsparcia osób

starszych. W całej Polsce powstają dzienne domy „Senior+” i kluby „Senior+”, które

zapewniają osobom starszym m.in. opiekę i możliwośd rozwijania pasji.

Celem strategicznym programu jest zwiększenie aktywnego uczestnictwa w życiu

społecznym seniorów przez rozbudowę infrastruktury ośrodków wsparcia w środowisku

lokalnym, przez zwiększenie liczby miejsc w placówkach „Senior +”, tj. Dziennych Domów

„Senior +” i Klubów „Senior +”.

Program jest skierowany do jednostek samorządu terytorialnego i polega na rozbudowie

sieci placówek dziennego pobytu dla osób starszych oraz dofinansowaniu już istniejących

placówek w ich bieżących działaniach.

W ramach programu jednostki samorządu terytorialnego mogą ubiegad się w trybie

otwartego konkursu ofert o środki finansowe przeznaczone na utworzenie lub wyposażenie

placówki oraz zapewnienie funkcjonowania już istniejących placówek.

o Na realizację programu Senior+ ministerstwo przeznaczyło w 2021 r. 60 mln zł.

o Ogółem w latach 2016–2020 – 310 mln zł.

9. PROGRAM „OD ZALEŻNOŚCI KU SAMODZIELNOŚCI”

Celem głównym programu jest umożliwienie osobom z zaburzeniami psychicznymi

przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej, w jakiej się znalazły, której własnym staraniem,

wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości nie są w stanie samodzielnie

pokonad.

Program jest realizowany w czterech modułach, które mają na celu m.in.

–

Poz. 767

umożliwienie dostępu dla rodzin osób z zaburzeniami psychicznymi do różnych usług

np. okresowe zastąpienie w sprawowaniu funkcji rodzicielskich, inicjowanie grup

samopomocowych rodziców,

–

realizację

projektów

wspierających

inicjowanie

i

wspieranie

procesu

samoorganizowania się, samopomocy osób chorujących psychicznie i osób z

niepełnosprawnością intelektualną,

–

rozwój umiejętności, które przyczynią się do uzyskania możliwie jak najpełniejszej

samodzielności w codziennym funkcjonowaniu osób z zaburzeniami psychicznymi,

–

inicjowanie i wdrażanie nowych form wsparcia środowiskowego dla osób z

zaburzeniami psychicznymi, a zwłaszcza przez jednostki organizacyjne służb pomocy

społecznej.

Środki przeznaczone na realizację programu – 3 mln zł.

10. PROGRAM „POKONAD BEZDOMNOŚD”

Głównym celem programu jest inspirowanie i wspieranie działao nakierowanych na

przeciwdziałanie i rozwiązywanie problemu bezdomności, inspirowanie do wdrażania

nowych metod pracy z osobami bezdomnymi oraz programów aktywizacji społecznej i

zawodowej tych osób.

Program jest realizowany w czterech modułach, które mają na celu m.in.

 zapobieganie bezdomności przez prowadzenie działao profilaktycznych,

 prowadzenie działao interwencyjnych i aktywizujących skierowanych do osób

znajdujących się w kryzysie bezdomności,

 wsparcie podmiotów w dostosowaniu prowadzonych przez nie placówek

świadczących usługi dla osób bezdomnych do obowiązujących standardów,

 inspirowanie do wdrażania nowych rozwiązao w zakresie pomocy osobom

bezdomnym.

Środki przeznaczone na realizację programu – 5,5 mln zł.

Rozdział III. ISTOTA PROCESU DEINSTYTUCJONALIZACJI

Zdefiniowanie procesu deinstytucjonalizacji nie jest sprawą łatwą. Ogólnoeuropejskie

wytyczne dotyczące przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie

lokalnych społeczności podają ogólną definicję. Z wytycznych wynika, że „Wszędzie tam,

gdzie jest to możliwe, w niniejszych wytycznych unika się używania terminu

deinstytucjonalizacja, ponieważ jest on często rozumiany po prostu jako zamknięcie

zakładów. W miejscach, gdzie termin ten jest stosowany, odnosi się on do procesu rozwoju

usług świadczonych na poziomie lokalnych społeczności (również profilaktycznych), które

mają wyeliminowad koniecznośd opieki instytucjonalnej”. Zatem wytyczne nie wskazują

bezpośrednio, że proces deinstytucjonalizacji ma objąd zamykanie instytucji opieki

całodobowej, jednak skupia się w sposób zdecydowany na rozwoju usług świadczonych w

środowisku zamieszkania osób wymagających wsparcia w środowisku lokalnym, co ma

doprowadzid do sytuacji, w której opieka instytucjonalna – całodobowa nie będzie w ogóle

potrzebna. Autorzy europejskich wytycznych wskazują również, że w żadnym z krajów

Europy nie udało się osiągnąd sytuacji, w której nie istniałyby zakłady opieki całodobowe.

Deinstytucjonalizacja nie jest więc procesem polegającym na bezwzględnym zamykaniu

placówek zapewniających całodobową opiekę. Jest to proces polegający na rozwoju usług

społecznych świadczonych w społeczności lokalnej oraz na wypracowaniu i wdrożeniu

rozwiązao,

które

umożliwią

„niezależne

życie”

osobom

starszym,

osobom

z

niepełnosprawnościami, osobom w kryzysie psychicznym i innym osobom potrzebującym

wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, a dzieciom życie pod opieką rodzinną lub pod

opieką zbliżoną do rodzinnej.

Termin „niezależne życie” nie oznacza jednak posiadania zdolności do „wykonywania

czynności samodzielnie” ani „samowystarczalności”. Niezależne życie wiąże się z możliwością

dokonywania

wyborów

i

podejmowania

decyzji

co

do

miejsca

zamieszkania,

współmieszkaoców oraz sposobu organizacji życia codziennego.

Zatem działania w zakresie deinstytucjonalizacji powinny w pierwszej kolejności skupiad się

na powszechnym dostępie do usług świadczonych w środowisku zamieszkania, gdyż tylko

nieograniczony dostęp do szerokiego spektrum interdyscyplinarnych usług środowiskowych

może wpłynąd na zmniejszenie popytu na usługi stacjonarnej opieki długoterminowej.

W powszechnym dostępie do usług środowiskowych może pomóc również zmiana sposobu

działania dzisiejszych instytucji długoterminowych na turnusowe, świadczące wsparcie

w społeczności lokalnej.

Zaspokojenie potrzeb społecznych w zakresie realizacji usług w miejscu zamieszkania

(w środowisku lokalnym) będzie prowadzid do ograniczenia zapotrzebowania na

instytucjonalne formy usług skierowanych do osób potrzebujących wsparcia w codziennym

funkcjonowaniu.

Podsumowując, należy stwierdzid, że proces deinstytucjonalizacji będzie obejmowad

następujące kierunki działao

–

priorytet usług społecznych realizowanych w społeczności lokalnej przed usługami

stacjonarnymi,

–

rozwój zindywidualizowanych usług społecznych świadczonych w społeczności

lokalnej, w tym usług o charakterze profilaktycznym, które wpłyną na ograniczenie

konieczności opieki instytucjonalnej,

–

wykorzystanie zasobów i potencjału instytucjonalnej opieki długoterminowej na

poczet rozwoju nowych usług środowiskowych w społeczności lokalnej,

–

rozwój różnych form mieszkalnictwa.

Proces deinstytucjonalizacji usług społecznych jest procesem dotyczącym wielu obszarów

oraz procesem długoletnim i powinien byd wdrażany z zachowaniem podstawowego

założenia, że ma on służyd poprawie dobrostanu osób i rodzin. Należy go przeprowadzid

jednak bardzo roztropnie, rozważnie i odpowiedzialnie, stwarzając innowacyjną jakośd

systemów wsparcia każdej z wymienionych grup społecznych, bazującą na transformacji

dotychczasowych systemów usług w organizację usług w środowiskach lokalnych oraz na

rozwoju nowych narzędzi wsparcia. Przyjmuje się w Strategii rozpoczęcie tego procesu

począwszy od daty wejścia w życie niniejszej Strategii i zakooczenie go w czasie do 2030 r. (z

perspektywą do 2035 r.).

Idea deinstytucjonalizacji jest obecna od lat w polskiej polityce społecznej. Znajdowało to

wyraz zarówno w przyjmowanych rozwiązaniach prawnych, jak i w dokumentach

strategicznych. Także obecnie obowiązujące i opracowywane dokumenty strategiczne

uwzględniają ten aspekt. Równocześnie rozwój koncepcji deinstytucjonalizacji w wymiarze

ogólnoeuropejskim oraz jej operacjonalizacja w formie konkretnych wytycznych stanowią

obecnie podstawę do wyznaczania kierunków działao na gruncie krajowym oraz określenia

kluczowych etapów umożliwiających urzeczywistnienie koncepcji w obszarze usług

społecznych istotnych z punktu widzenia polityki zapobiegania ubóstwu i wykluczeniu

społecznemu.

Deinstytucjonalizacja została wskazana w Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju jako przyjęty

kierunek zmian w systemie usług społecznych, a w Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest

uwzględniona wprost m.in. przy działaniach dotyczących usług pieczy zastępczej oraz usług

społecznych.

Działania uwzględnione w Strategii są rozwinięciem ww. założeo strategicznych oraz

obejmują spójny z tymi dokumentami horyzont czasowy. Równocześnie wpisują się w

strategiczne podejście do deinstytucjonalizacji obejmujące dłuższą perspektywę czasową i

zgodne z Ogólnoeuropejskimi wytycznymi dotyczącymi przejścia od opieki instytucjonalnej

do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności. Zgodnie z tym podejściem, w

Strategii uwzględniono te etapy procesu, które będą realizowane do 2030 r. i stanowią

niezbędny element jego skutecznej realizacji. Działania wykraczające poza ten horyzont

czasowy będą odpowiednio modyfikowane i uszczegóławiane, stosownie do zapisów

dokumentów strategicznych wyższego rzędu (średniookresowa strategia rozwoju kraju,

właściwa strategia rozwoju).

Proces przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych

społeczności w przypadku zdiagnozowanej sytuacji w naszym kraju wymaga długofalowych

działao – w perspektywie kilkudziesięcioletniej – obejmujących następujące etapy i bloki

działao

1) zwiększenie podaży, dostępności oraz zapewnienie odpowiedniej jakości usług

świadczonych w miejscu zamieszkania oraz w formach zdeinstytucjonalizowanych;

2) przygotowanie i wdrożenie lokalnych i regionalnych planów rozwoju usług opieki

długoterminowej;

3) stopniowe

przekształcanie,

a

następnie

ewentualne

wygaszanie

placówek

stacjonarnych.

Kluczowymi etapami działao z zakresu przejścia od opieki instytucjonalnej do świadczonej na

poziomie lokalnych społeczności do podjęcia do 2030 r. w obszarze usług społecznych

istotnych z punktu widzenia przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu społecznemu są

1) kompleksowy przegląd i ocena („audyt”) wszystkich całodobowych placówek opieki

długoterminowej funkcjonujących jako jednostki organizacyjne pomocy społecznej, a

także schronisk dla osób bezdomnych i schronisk z usługami opiekuoczymi dla osób

bezdomnych i innych miejsc schronienia dla osób bezdomnych oraz innych placówek

świadczących całodobowe usługi społeczne, ze szczególnym uwzględnieniem analizy

struktury mieszkaoców tych placówek oraz ich indywidualnych sytuacji pod kątem

perspektyw usamodzielniania;

2) stały rozwój podaży usług opiekuoczych świadczonych w miejscu zamieszkania;

3) rozwój mieszkalnictwa wspomaganego;

4) opracowanie lokalnych i regionalnych planów/strategii usług opieki długoterminowej,

zgodnych z koncepcją deinstytucjonalizacji;

5) zaprzestanie kierowania do domów pomocy społecznej osób poniżej 18. roku życia.

W zakresie rozwoju systemu usług nadrzędne jest zapewnienie rodzinom i osobom

wymagającym wsparcia dostępu do przystępnych cenowo usług świadczonych w środowisku

lokalnym. Promowanie rozwoju usług środowiskowych jest również podkreślane w

najnowszych opracowaniach eksperckich jako niezbędne w strategicznym podejściu do

procesu deinstytucjonalizacji, będącym elementem ram strategicznych walki z ubóstwem i

wykluczeniem społecznym59.

Aby to osiągnąd, jest niezbędne zbudowanie spójnego systemu programowania,

koordynowania i monitorowania systemu usług społecznych, którego rozwój powinien byd

oparty o partnerstwo publiczno-społeczne i udział partnerów sektora ekonomii społecznej

we współkreowaniu, realizacji i monitorowaniu działao.

Do 2030 r. celem w zakresie procesu przejścia od usług instytucjonalnych do świadczonych

na poziomie społeczności lokalnej jest

1) zwiększenie dostępności środowiskowych usług opiekuoczych na poziomie gminy,

2) zwiększenie liczby miejsc zamieszkania w formach mieszkalnictwa wspomaganego,

3) zmniejszenie wskaźnika średniej liczby osób w domu pomocy społecznej oraz

schronisku dla osób bezdomnych i schronisku z usługami opiekuoczymi dla osób

bezdomnych,

4) zwiększenie udziału usług świadczonych w środowisku i w miejscu zamieszkania w

stosunku

do

opieki

instytucjonalnej

instytucjonalnych do środowiskowych).60

59

60

EAPN Polska, Poverty Watch 2020, str. 58.

KPPUiWS, str. 48.

99

(przez

zmniejszenie

wskaźnika

usług

Rozdział IV. WIZJA I CELE STRATEGICZNE

WIZJA STRATEGII

Przygotowanie systemu realizacji usług społecznych dla osób potrzebujących wsparcia w

codziennym funkcjonowaniu, w szczególności z uwagi na starszy wiek, niepełnosprawnośd,

problemy z zakresu zdrowia psychicznego, bezdomnośd, w taki sposób, aby mogły

bezpiecznie i niezależnie funkcjonowad w swoim miejscu zamieszkania tak długo, jak tego

chcą, a dzieciom i młodzieży pozbawionej opieki rodzicielskiej zapewnienie opieki w

warunkach rodzinnych lub zbliżonych do rodzinnych.

Przedstawiona wizja procesu deinstytucjonalizacji usług społecznych wskazuje na

koniecznośd realizacji zadao, które są kluczowe z uwagi na powodzenie procesu – wdrożenia

skutecznego systemu realizacji usług społecznych świadczonych w społeczności lokalnej

uwzględniającego potrzeby jej mieszkaoców.

Kluczowe działania

 edukacja wszystkich interesariuszy procesu deinstytucjonalizacji, w zakresie

konieczności podejmowania działao zwiększających udział osoby w wyborze sposobu

realizacji usług. Edukacja w zakresie szerszego upowszechniania m.in. katalogu usług

społecznych w środowisku, wytycznych i rekomendacji w zakresie wdrażania

poszczególnych form oraz monitorowania ich jakości,

 opracowanie

krajowych

wytycznych

dotyczących

deinstytucjonalizacji

usług

społecznych oraz regionalnych (województwo) i lokalnych (gminnych i powiatowych)

planów deinstytucjonalizacji usług społecznych,

 rozbudowa systemu usług środowiskowych pozwalających na wybór formy i sposobu

świadczenia usług społecznych przez osobę potrzebującą wsparcia,

 kontynuowanie działao z zakresu deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej,

 zmiana sposobu funkcjonowania domów pomocy społecznej – DPS jako

środowiskowe centrum usług,

 analiza stanu prawnego i dostosowanie obowiązujących przepisów do wymogów

procesu deinstytucjonalizacji,

 rozwój kadr świadczących usługi społeczne,

 opracowanie lub modyfikacja narzędzi pozwalających na bieżący monitoring procesu

deinstytucjonalizacji,

 wprowadzenie zmian legislacyjnych dotyczących mieszkalnictwa chronionego –

ujednolicenie nazewnictwa na „mieszkania wspomagane z koszykiem usług”,

 rozbudowa miejsc czasowego pobytu z usługami społecznymi zgodnymi z potrzebami

osoby potrzebującej wsparcia w codziennym funkcjonowaniu,

 podejmowanie działao zmierzających do ekonomicznego usamodzielnienia osób

z niepełnosprawnościami przez ich aktywizację zawodową,

 zagwarantowanie świadczenia usług społecznych w środowisku lokalnym dla każdego

obywatela,

 praktyczne

wdrożenie

idei

niezależnego

życia

dla

każdej

osoby

z

niepełnosprawnościami,

 wspieranie rozwoju potencjału podmiotów ekonomii społecznej do realizacji usług

społecznych świadczonych w społeczności lokalnej.

Projektowane działania są zgodne z „Ogólnoeuropejskimi wytycznymi dotyczącymi przejścia

od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych społeczności”, które

określają je następująco: „Zobowiązania te powinny iśd w parze z działaniami na rzecz

zwiększenia potencjału opieki rodzinnej i środowiskowej bądź ze wsparciem mającym

zagwarantowad, że zakłady nie zostaną zamknięte przed wdrożeniem odpowiednich usług.

Strategiom i planom działania powinien również towarzyszyd budżet, w którym zostanie

wskazany sposób finansowania nowych usług”.61

Osiągnięcie powyższych założeo będzie wymagad przeprowadzenia szeregu reform

systemowych paostwa, których realizacja musi zostad rozłożona w czasie. Rozłożenie w

czasie niezbędnych procesów pozwalających na rzeczywistą, trwałą i skuteczną zmianę jest

gwarantem tego, że proces deinstytucjonalizacji odbędzie się w sposób gwarantujący

poszanowanie praw poszczególnych grup użytkowników odbiorców, minimalizujący ryzyko

szkód i zapewniający korzyści wszystkim uczestnikom procesu.

61

„Ogólnoeuropejskie wytyczne dotyczące przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych

społeczności”, www.funduszeeuropejskie.gov.pl/media/17881/12.pdf, str. 71.

CELE

STRATEGICZNE

WIZJA

STRATEGII

Zrealizowanie wizji Strategii wymaga wyznaczenia szczegółowych celów strategicznych

w poszczególnych obszarach interwencji strategicznej. Cele strategiczne zostaną osiągnięte

przez realizację wyznaczonych kierunków działao.

Cel strategiczny 1: Zwiększenie udziału rodzin i rodzinnych

form pieczy zastępczej w opiece i wychowaniu dzieci

Kierunki działao dla realizacji Celu strategicznego 1

1. Rozwój usług profilaktycznych i bezpośrednich usług środowiskowych wspierających

dzieci i rodzinę przez

1) skoordynowanie i uspójnienie współpracy multiprofesjonalnej z rodziną i na jej rzecz

w celu wzmacniania zasobów wewnętrznych i zewnętrznych, umożliwiających

samodzielne zaspokajanie potrzeb rozwojowych dziecka. Wdrożenie rozwiązao

zwiększających partycypację rodziny;

2) wdrożenie

rozwiązao

zwiększających

partycypację

dziecka

zagrożonego

rozdzieleniem z rodziną lub rozdzielonego z nią w podejmowaniu decyzji, które go

dotyczą, uwzględniając jego stopieo dojrzałości;

3) wprowadzenie działao o charakterze profilaktycznym, ukierunkowanych na

wzmacnianie więzi rodzinnych, zwiększenie poziomu wiedzy i poprawę kompetencji

rodziców związanych z zaspokajaniem potrzeb dzieci, w tym ochronę ich praw oraz

wsparcie psychologiczne;

4) wsparcie dla rodzin adopcyjnych – wsparcie rodziców i dostęp do szybkiej,

kompleksowej diagnozy i terapii dzieci;

5) wsparcie dla dzieci z niepełnosprawnością oraz dzieci o zaburzonym rozwoju i

zagrożonych niepełnosprawnością;

6) wzmocnienie i poszerzenie katalogu usług wspierających rodziców dzieci ze

specjalnymi potrzebami w celu profilaktyki wypalenia w związku z obciążeniami

wynikającymi ze sprawowania opieki;

7) wsparcie procesu osiągania stabilizacji życiowej dziecka po separacji od rodziny;

8) rozwój działao ukierunkowanych na młodzież niedostosowaną społecznie lub

zagrożoną tym niedostosowaniem przez rozwój środowiskowych form resocjalizacji,

terapii i wychowania;

9) zwiększenie liczebności i wzmocnienie kompetencji kadr systemu wsparcia rodziny;

10) zwiększenie liczby Opiniodawczych Zespołów Sądowych Specjalistów w celu

usprawnienia pracy sądów rodzinnych i skrócenia okresu postępowao sądowych;

11) tworzenie na terenie gminy tzw. koszyków usług dla rodzin z dziedmi;

12) wsparcie rodzin w leczeniu choroby alkoholowej i innych uzależnieo.

2. Rozwój rodzinnych form pieczy zastępczej przez

1) rozwój oferty wsparcia dla dzieci pozostających w rodzinnej pieczy zastępczej oraz dla

rodziców zastępczych;

2) działania na rzecz zwiększenia oferty usług świadczonych przez specjalistyczne

ośrodki wsparcia dzieci i rodzin, które świadczą pomoc intensywną, interwencyjną,

wysokospecjalistyczną, w tym również pobyty całodobowe, ale wyłącznie

o charakterze krótkookresowym, realizowane w trybie „turnusowym”.

Proponowane rozwiązania doprowadzą do zwiększenia zasobu rodzinnych form pieczy

zastępczej oraz zapewnią dzieciom wsparcie jak najlepiej dopasowane do ich potrzeb

(w szczególności dzieciom z niepełnosprawnością, z alkoholowym zespołem płodowym –

FAS, z problemami zdrowia psychicznego, doświadczeniem złożonej traumy rozwojowej,

przewlekłymi chorobami, niedostosowanym społecznie lub zagrożonych niedostosowaniem).

Ponadto uwzględniają prawo do wyrażania przez dzieci swojego zdania i uczestniczenia

w decyzjach, które ich dotyczą (niezależnie od wieku i poziomu rozwoju).

3. Zmiana funkcjonalności placówek całodobowych długookresowego pobytu przez

1) stopniową zmianę funkcji całodobowych placówek dla dzieci w celu zapewnienia

rodzinom

i

dzieciom

wsparcia

w

społeczności

lokalnej

oraz

realizacji

instytucjonalnych usług społecznych w nowej formule (dotyczy: podmiotów

instytucjonalnej pieczy zastępczej, młodzieżowych ośrodków socjoterapii, domów

pomocy społecznej);

2) przyjęcie (w celu zaplanowania rozwoju

usług społecznych świadczonych

w społeczności lokalnej) następujących założeo

 należy dążyd do tego, aby dziecko przebywało w rodzinnej pieczy zastępczej, a nie

instytucjonalnej,

 instytucjonalna piecza zastępcza powinna byd ostatecznością,

 zakłada

się

funkcjonowanie

małych,

do

14

osób,

placówek

pieczy

instytucjonalnej, które będą świadczyły opiekę zbliżoną do rodzinnej,

 każde dziecko powinno zostad umieszczone w rodzinie (biologicznej, adopcyjnej,

zastępczej). W sytuacji konieczności opuszczenia rodziny niezwłocznie jest

powierzone do rodziny zastępczej lub domu rodzinnego, który sprawuje nad nim

opiekę i pozostaje w bieżącym kontakcie,

 każde dziecko, którego rodzice biologiczni zostali pozbawieni praw rodzicielskich,

posiada opiekuna prawnego, którym może byd osoba pozostająca z tym

dzieckiem w trwałej, bezpośredniej relacji potwierdzonej dotychczasowym lub

planowanym wspólnym miejscem zamieszkania (w szczególności krewni, bliskie

osoby niespokrewnione, rodzice zastępczy) lub w relacji zamierzonej jako trwała,

bezpośrednia i potwierdzona wspólnym miejscem zamieszkania (rodzina

podejmująca się funkcji rodziny zastępczej). Przy wyborze opiekuna prawnego

należy wziąd pod uwagę zdanie dziecka.

4. Poprawa jakości usamodzielniania wychowanków pieczy zastępczej i placówek

całodobowego pobytu przez

1) opracowanie

indywidualnych

planów

usamodzielnienia

dla

mieszkaoców

całodobowych domów pomocy społecznej oraz dla wychowanków pieczy zastępczej;

2) wzmocnienie roli opiekuna usamodzielnienia;

3) tworzenie koszyków usług społecznych dla wychowanków pieczy zastępczej i

placówek całodobowego pobytu;

4) monitoring losów osób usamodzielnianych;

5) rozwój mieszkao wspomaganych z odpowiednim koszykiem usług jako etap

przygotowujący przed zamieszkaniem w lokalu do własnej dyspozycji.

Zakładane efekty realizacji kierunków działao

1. Działania wspierające rodziny, z których pochodzą dzieci, będą zapobiegad

umieszczaniu dzieci w pieczy zastępczej.

2. Sytuacja dzieci w rodzinach przeżywających kryzys poprawi się, co spowoduje ich

integrację i włączenie społeczne.

3. Realizacja kierunków działao pozwoli na odejście od konieczności funkcjonowania

instytucjonalnej pieczy zastępczej i zapewnienie podaży odpowiedniej do potrzeb

liczby rodzinnych form pieczy zastępczej.

4. Działania doprowadzą do usprawnienia systemów ochrony dzieci i pieczy zastępczej.

5. Nastąpi rozwój rodzinnej pieczy zastępczej, w tym ukierunkowanej na dzieci z

niepełnosprawnością i chore.

6. Zostaną wdrożone działania zmierzające do tego, aby każde dziecko mogło

wychowywad się w rodzinie lub środowisku zbliżonym do rodzinnego.

7. Nastąpi zmiana funkcjonowania obecnie działających placówek całodobowych dla

dzieci z całodobowej opieki długoterminowej na krótkoterminową turnusową oraz

usługową w środowisku lokalnym.

Harmonogram realizacji kierunków działao

Termin

realizacji

kierunków

działao

Indykatywne

źródła

finansowania

Realizatorzy

2021

2022

2023 2024 2025

2026 2027 2028

2029

2030 2035

1

2

3

4

Budżet paostwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

Fundusze UE

Minister właściwy do spraw rodziny

Ministerstwo Sprawiedliwości – Partner procesu – do jego zadao będzie należed wsparcie

procesów legislacyjnych, w tym opiniowanie przedłożonych projektów ustaw

Ministerstwo Edukacji i Nauki – Partner procesu – szczególnie w zakresie sytuacji dzieci

znajdujących się w placówkach całodobowych edukacyjnych

Minister Finansów – w zakresie planowania środków na realizację kierunku działania

Samorządy województw, w ramach zadao wynikających z aktualnie obowiązujących aktów

prawnych

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy i powiaty), w ramach zadao wynikających z

aktualnie obowiązujących aktów prawnych

Organizacje społeczeostwa obywatelskiego – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

Przedstawiony poniżej model przedstawia nowy sposób funkcjonowania usług wsparcia

rodziny.

Ilustracja nr 1 . Odwrócona piramida – schemat organizacji usług wsparcia rodziny

Cel strategiczny 2. Zbudowanie skutecznego i trwałego

systemu świadczącego usługi społeczne dla osób

potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu

Kierunki działao dla realizacji Celu strategicznego 2

1. Wdrożenie systemu koordynacji oraz standaryzacji usług społecznych przez

1) promocję i upowszechnienie wśród jednostek samorządu terytorialnego funkcji

koordynatora usług społecznych w celu właściwej realizacji potrzeb osób

potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu;

2) wprowadzenie zmian legislacyjnych w zakresie powołania na terenie jednostek

samorządu terytorialnego koordynatora usług społecznych;

3) promocję tworzenia Centrum Usług Społecznych (CUS) jako instytucji koordynującej

usługi;

4) tworzenie nowych CUS i sieciowanie istniejących CUS;

5) opracowanie standardów i katalogów usług społecznych dla osób potrzebujących

wsparcia w codziennym funkcjonowaniu;

6) prowadzenie badao i analiz w obszarze ilości, jakości i skuteczności realizowanych

usług społecznych;

7) kontraktowanie usług społecznych w oparciu o standardy i badania jakościowe i

analizy;

8) diagnozowanie bieżących potrzeb oraz analizy w zakresie przyrostu udziału osób

wymagających wsparcia na terenie gminy/powiatu oraz ocena, w jaki sposób może to

wpłynąd na zwiększenie/zmniejszenie zapotrzebowania na usługi społeczne

świadczone w społeczności lokalnej.

2. Wsparcie rodziny i osób pełniących opiekę nad osobą potrzebującą wsparcia w

codziennym funkcjonowaniu przez

1) koordynację, przez jednostkę samorządu terytorialnego, wsparcia w formie usług

społecznych dla rodzin i osób sprawujących funkcję opiekuna osób potrzebujących

wsparcia w codziennym funkcjonowaniu;

2) wsparcie

szkoleniowe,

psychologiczne,

transportowe,

wytchnieniowe

i technologiczne dla rodzin i opiekunów nieformalnych;

3) działania w obszarze popularyzowania i upowszechniania aktywności zawodowej

wśród osób pełniących opiekę nad osobą potrzebującą wsparcia w codziennym

funkcjonowaniu, w tym zmiana przepisów kodeksu pracy, wprowadzenie różnego

rodzaju regulacji ułatwiających działalnośd zawodową opiekunom – elastyczne formy

pracy, praca zdalna, teleopieka.

3. Rozwój środowiskowych form wsparcia w postaci usług społecznych przez

1) rozwój usług społecznych świadczonych w społeczności lokalnej ze szczególnym

uwzględnieniem wystandaryzowanych usług opiekuoczych, ośrodków wsparcia

dziennego, gospodarstw opiekuoczych, rodzinnych domów pomocy;

2) dążenie w kierunku zatrudniania, przez jednostki samorządu terytorialnego, osób

świadczących środowiskowe usługi opiekuocze w ramach umowy o pracę, co

przyczyni się do większego wpływu jednostek samorządu terytorialnego na jakośd

świadczonych usług;

3) rozwój usług sąsiedzkich realizowanych np. przez opracowanie programu przez

jednostkę samorządu terytorialnego oraz działania promujące wolontariat;

4) rozwój mieszkao wspomaganych z koszykiem usług społecznych;

5) wykorzystanie lokalnych zasobów, przez angażowanie w realizację usług społecznych

podmiotów ekonomii społecznej, w tym przedsiębiorstw społecznych i organizacji

pozarządowych, a także rozwijanie potencjału tych podmiotów do realizacji usług

społecznych.

Tworzenie

partnerstw

zarówno

społecznych,

jak

i partnerstw

z przedsiębiorcami;

6) przekształcanie stacjonarnych placówek długoterminowej opieki (domy pomocy

społecznej) w placówki realizujące kompleksowe usługi, stacjonarne i środowiskowe,

w

tym

usługi

realizujące

stacjonarną

opiekę

krótkoterminową

(opieka

wytchnieniowa).

4. Zmiana sposobu funkcjonowania stacjonarnej instytucji opieki długoterminowej (domy

pomocy społecznej) przez

1) wykonanie audytu instytucji opieki długoterminowej (domy pomocy społecznej)

w zakresie wskazao do pobytu w tej formie opieki osób w nich przebywających, z

uwzględnieniem możliwości ich powrotu do społeczności lokalnej;

2) przeprowadzenie cyklicznego sprawdzenia możliwości usamodzielnienia osoby

korzystającej z usług instytucji, a w przypadku stwierdzenia możliwości powrotu do

środowiska, podjęcie działao w tym zakresie;

3) przekształcanie domów pomocy społecznej w środowiskowe centra opieki, gdzie

opieka stacjonarna będzie oferowana tylko wtedy, gdy nie będzie możliwe wsparcie

środowiskowe z uwagi na stan zdrowia, stopieo samodzielności oraz poziom

wydolności opiekuoczej rodziny, lub w ramach krótkotrwałego pobytu. Zostanie

określony wskaźnik liczby miejsc;

4) zmianę standardów świadczenia usług stacjonarnej opieki długoterminowej (domy

pomocy społecznej) w zakresie warunków bytowych, w tym zapewnienie osobom

korzystającym z usług pokoi jednoosobowych (w miarę możliwości poszczególnych

DPS).

5. Trwały system finansowania opieki długoterminowej w obszarze usług społecznych

1) dokonanie szczegółowych analiz dotyczących finansowania opieki długoterminowej w

obszarze usług społecznych;

2) opracowanie modelu stałego finansowania usług społecznych zapewniającego

możliwośd korzystania ze wsparcia dla wszystkich osób potrzebujących wsparcia w

codziennym funkcjonowaniu;

3) wprowadzenie stabilnego i trwałego rozwiązania finansującego koszty usług

społecznych dla osób potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.

6. Wsparcie i rozwój kadr świadczących usługi społeczne przez

1) udział w szkoleniach, w tym specjalistycznych, w celu podniesienia kwalifikacji i

kompetencji osób wykonujących zawód: opiekun w domu pomocy społecznej,

opiekunka środowiskowa, opiekun osoby starszej, asystent osoby niepełnosprawnej;

2) przegląd kadr opiekuoczych i uregulowanie zawodu „specjalista do spraw opieki”.

Nadanie określonych kompetencji zawodowych, ustanowienie stopni specjalizacji

pozwoli na zmianę wizerunkową osób wykonujących funkcje opiekuocze w domach

pomocy społecznej oraz w środowisku;

3) określenie poziomu minimalnego wynagrodzenia dla zawodu „specjalista do spraw

opieki”.

Zakładane efekty realizacji kierunków działao

1. Zostanie stworzony kompleksowy system realizacji usług społecznych oparty na

skoordynowanych, zindywidualizowanych usługach środowiskowych.

2. Działania wspierające będą zapobiegad umieszczaniu osób starszych w instytucjach

opieki całodobowej.

3. Wsparciem objęci zostaną opiekunowie rodzinni oraz personel zawodowy.

4. Pobyt w instytucji opieki całodobowej będzie wyborem osoby korzystającej z systemu

wsparcia. Umieszczenie osoby w instytucji całodobowej będzie najmniej pożądanym,

ostatnim ogniwem wsparcia.

działao

Harmonogram realizacji kierunków działao realizacji kierunków działao

Termin

realizacji

kierunków

działao

Indykatywne

źródła

finansowania

Realizatorzy

2021

2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2035

1

2

3

4

5

6

Budżet paostwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

PFRON

Fundusze UE

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi – partner procesu szczególnie w zakresie rozwoju

usług społecznych, opiekuoczych świadczonych w gospodarstwach rolnych (wsparcie

i rozwój gospodarstw opiekuoczych)

Minister Finansów – w zakresie planowania środków na realizację kierunku działania

Samorządy województw, w ramach zadao wynikających z aktualnie obowiązujących

aktów prawnych

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy i powiaty), w ramach zadao wynikających

z aktualnie obowiązujących aktów prawnych

Podmioty ekonomii społecznej – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

Organizacje społeczeostwa obywatelskiego – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia

2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

ZŻNE ŻYCIE – WSPARCIE

OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI

Poz. 767

Cel strategiczny 3. Włączenie społeczne osób z

niepełnosprawnościami dające możliwośd życia w społeczności

lokalnej niezależnie od stopnia sprawności

Kierunki działao dla realizacji Celu strategicznego 3

1. Wdrożenie systemu koordynacji oraz standaryzacji usług społecznych dla osób z

niepełnosprawnościami przez

1) koordynację, przez jednostkę samorządu terytorialnego, wsparcia w formie usług

społecznych dla rodzin i osób sprawujących funkcję opiekuna osób

z

niepełnosprawnościami;

2) wprowadzenie zmian legislacyjnych w zakresie powołania na terenie jednostek

samorządu terytorialnego koordynatora usług społecznych;

3) promocję tworzenia CUS jako instytucji koordynującej usługi;

4) tworzenie nowych CUS i sieciowanie istniejących CUS;

5) opracowanie

standardów

i

katalogów

usług

społecznych

dla

osób

z

niepełnosprawnościami;

6) prowadzenie badao i analiz w obszarze ilości, jakości i skuteczności realizowanych

usług społecznych dla osób z niepełnosprawnościami;

7) kontraktowanie usług społecznych w oparciu o standardy i badania jakościowe i

analizy;

8) diagnozowanie bieżących potrzeb oraz analizy w zakresie przyrostu udziału osób z

niepełnosprawnościami na terenie gminy/powiatu oraz ocena, w jaki sposób może

to wpłynąd na zwiększenie/zmniejszenie zapotrzebowania na usługi społeczne

świadczone w społeczności lokalnej.

2. Wsparcie rodziny realizującej opiekę nad osobą z niepełnosprawnościami, w tym

wsparcie w postaci realizacji usług przez

1) kompleksowe działania jednostek samorządu terytorialnego (gmina i powiat) na rzecz

wsparcia rodzin, w tym rodzin zastępczych, które sprawują opiekę nad dziedmi z

niepełnosprawnościami;

2) działania w obszarze popularyzowania i upowszechniania aktywności zawodowej

wśród opiekunów rodzinnych osób z niepełnosprawnościami, w tym zmiana

przepisów kodeksu pracy, wprowadzenie różnego rodzaju regulacji ułatwiających

działalnośd zawodową opiekunom – elastyczne formy pracy, praca zdalna,

teleopieka);

3) wsparcie szkoleniowe, odciążeniowe, specjalistyczne, psychologiczne, transportowe,

wytchnieniowe i technologiczne opiekunów rodzinnych;

4) tworzenie koszyków usług społecznych dla osób z niepełnosprawnościami;

5) organizację działao samopomocowych;

6) upowszechnianie i wdrażanie kręgów wsparcia;

7) wprowadzenie

systemowej

usługi

asystencji

osobistej

dla

osób

z niepełnosprawnościami;

8) rozwijanie potencjału do realizacji zdeinstytucjonalizowanych usług społecznych i

zdrowotnych na rzecz osób z niepełnosprawnościami przez podmioty ekonomii

społecznej, w tym przedsiębiorstwa społeczne, oraz zwiększanie udziału tych

podmiotów w realizacji usług zlecanych przez samorząd.

3. Wdrożenie systemowej usługi mieszkalnictwa wspomaganego przez

1) wprowadzenie zmian prawnych w zakresie nazewnictwa i funkcji mieszkalnictwa

wspomaganego (ujednolicenie obowiązującego nazewnictwa – mieszkania chronione,

wspierane, treningowe = mieszkania wspomagane z odpowiednim do potrzeb

koszykiem usług);

2) rozwój mieszkao wspomaganych z koszykiem usług;

3) upowszechnianie i rozwój centrów opiekuoczo-mieszkalnych.

4. Wdrożenie idei niezależnego życia dla osób z niepełnosprawnościami zamieszkujących w

społeczności lokalnej oraz mieszkaoców domów pomocy społecznej przez

1) wykonanie audytu instytucji opieki długoterminowej – domy pomocy społecznej dla

osób z niepełnosprawnościami w zakresie wskazao do pobytu w tej formie osób

w nich przebywających, z uwzględnieniem możliwości ich powrotu do społeczności

lokalnej;

2) przeprowadzenie cyklicznego sprawdzenia możliwości usamodzielnienia osoby

korzystającej z usług instytucji, a w przypadku stwierdzenia możliwości powrotu do

środowiska, podjęcie działao w tym zakresie;

3) tworzenie i realizację indywidualnych planów usamodzielnienia uwzględniających

aktywizację społeczną i zawodową osób opuszczających placówki całodobowe;

4) rozwój mieszkao wspomaganych z koszykiem usług;

5) rozwój miejsc i form potencjalnego zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami;

6) opracowanie, upowszechnianie i wdrażanie ścieżki reintegracji społeczno-zawodowej

osób z niepełnosprawnościami;

7) wsparcie podmiotów ekonomii społecznej, a w szczególności przedsiębiorstw

społecznych, w reintegracji zawodowej i społecznej osób z niepełnosprawnościami;

8) działania

profilaktyczne

w

celu

zapobiegania

kierowania

osób

z

niepełnosprawnościami do instytucji całodobowego pobytu;

9) wdrożenie instrumentów wsparcia dostosowanych w swojej formie i nasileniu do

danej osoby;

10) wprowadzenie modelu wspieranego podejmowania decyzji;

11) rozwój działao środowiskowych w zakresie wsparcia wdrożenia wspieranego

podejmowania decyzji;

12) prowadzenie działao na rzecz powstawania kręgów wsparcia w celu zapewnienia

pełnego włączenia osób z niepełnosprawnościami w społecznośd lokalną.

Zakładane efekty realizacji kierunków działao

1. Zostanie

stworzony

kompleksowy

system

wsparcia

osób

i

rodzin

z niepełnosprawnościami.

2. Działania wspierające będą zapobiegad umieszczaniu osób z niepełnosprawnościami

w instytucjach opieki całodobowej.

3. Zostanie

wdrożona

idea

niezależnego

życia,

wsparta

mieszkalnictwem

wspomaganym.

4. Zostaną wprowadzone instrumenty wsparcia dostosowane w swojej formie i

nasileniu do danej osoby.

5. Pobyt w instytucji opieki całodobowej będzie wyborem osoby korzystającej z systemu

wsparcia. Umieszczenie osoby w instytucji całodobowej powinno byd ostatnim,

najmniej pożądanym ogniwem wsparcia.

Harmonogram realizacji kierunków działao

Termin realizacji

kierunków

działao

1

2

3

2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028

2029 2030 2035

Indykatywne

źródła

finansowania

Realizatorzy

Poz. 767

4

Budżet paostwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

PFRON

Fundusz Solidarnościowy

Fundusze UE

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Minister Sprawiedliwości – Partner procesu – do jego zadao będzie należed

wsparcie procesów legislacyjnych, w tym opiniowanie przedłożonych projektów

ustaw

Minister Edukacji i Nauki – Partner procesu – szczególnie w zakresie działao

edukacyjnych – planowania wsparcia w kształceniu osób z niepełnosprawnościami

w ramach systemu szkolnictwa wyższego i nauki

Minister Finansów – w zakresie planowania środków na realizację kierunku

działania

Samorządy województw, w ramach zadao wynikających z aktualnie obowiązujących

aktów prawnych

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy i powiaty), w ramach zadao

wynikających z aktualnie obowiązujących aktów prawnych

Podmioty ekonomii społecznej – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

Organizacje społeczeostwa obywatelskiego – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia

2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

R:RCIE OSÓB Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI

Cel strategiczny 4. Stworzenie skutecznego systemu usług

społecznych dla osób z zaburzeniami psychicznymi

Kierunki działao dla realizacji Celu strategicznego 4

1. Wdrożenie systemu koordynacji oraz standaryzacji usług społecznych dla osób z

zaburzeniami psychicznymi przez

1) koordynację, przez jednostkę samorządu terytorialnego, wsparcia w formie usług

społecznych

dla

rodzin

i

osób

sprawujących

funkcję

opiekuna

osób

z

niepełnosprawnościami;

2) wprowadzenie zmian legislacyjnych w zakresie powołania na terenie jednostek

samorządu terytorialnego koordynatora usług społecznych;

3) promocję tworzenia CUS jako instytucji koordynującej usługi społeczne;

4) tworzenie nowych CUS i sieciowanie istniejących CUS;

5) opracowanie standardów i katalogów usług społecznych dla osób z zaburzeniami

psychicznymi.

2. Rozwój zintegrowanych usług społecznych dla osób z zaburzeniami psychicznymi i w

kryzysie psychicznym przez

1) opracowanie standardu wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi;

2) zwiększenie poziomu realizacji usług specjalistycznych dla osób z zaburzeniami

psychicznymi;

3) zabezpieczenie potrzeb osób z zaburzeniami psychicznymi w ramach infrastruktury

jednostki samorządu terytorialnego lub w ramach porozumienia zawartego z inną

jednostką samorządu terytorialnego;

4) wypracowanie i wdrożenie mechanizmów współpracy instytucji i podmiotów, w tym

organizacji pozarządowych wykonujących zadania na rzecz osób z zaburzeniami

psychicznymi;

5) wsparcie w ośrodkach interwencji kryzysowej;

6) tworzenie koszyków usług społecznych dla osób z zaburzeniami psychicznymi;

7) wzmocnienie ścieżek wsparcia osób w kryzysie psychicznym w ramach istniejącego

systemu reintegracji społeczno-zawodowej;

8) rozwój mieszkao wspomaganych z koszykiem usług dostosowanym do potrzeb osoby

z zaburzeniami psychicznymi;

9) rozwój centrów opiekuoczo-mieszkalnych;

10) rozwój podmiotów ekonomii społecznej, a w szczególności przedsiębiorstw

społecznych wykonujących zadania na rzecz reintegracji zawodowej i społecznej osób

z zaburzeniami psychicznymi;

11) rozwój usług społecznych wspierających rodziny z dziedmi z zaburzeniami

psychicznymi.

3. Zmiana sposobu funkcjonowania stacjonarnej instytucji opieki dla osób z zaburzeniami

psychicznymi przez

1) wykonanie audytu instytucji opieki długoterminowej – domy pomocy społecznej dla

osób z zaburzeniami psychicznymi i w zakresie wskazao do pobytu w tej formie osób

w nich przebywających, z uwzględnieniem możliwości ich powrotu do społeczności

lokalnej;

2) przeprowadzenie cyklicznego sprawdzenia możliwości usamodzielnienia osoby

korzystającej z usług instytucji, a w przypadku stwierdzenia możliwości powrotu do

środowiska, podjęcie działao w tym zakresie;

3) tworzenie i realizację indywidualnych planów usamodzielnienia uwzględniających

aktywizację społeczną i zawodową osób opuszczających placówki całodobowe;

4) przekształcenie stacjonarnych instytucji opieki dla osób z zaburzeniami psychicznymi

(domy pomocy społecznej) w środowiskowe centra wsparcia, gdzie opieka

stacjonarna może byd tylko ostatnim z możliwych elementów wsparcia. Zostanie

określony wskaźnik liczby miejsc;

5) zmianę standardów świadczenia usług społecznych stacjonarnej opieki dla osób

z zaburzeniami psychicznymi w zakresie warunków bytowych, w tym zapewnienie w

miarę możliwości osobom korzystającym z usług pokoi jednoosobowych.

Zakładane efekty realizacji kierunków działao

1. Zostanie utworzony spójny system wsparcia w formie usług społecznych dla osób z

zaburzeniami psychicznymi.

2. Nastąpi

rozwój

usług

społecznych

skierowanych

do

osób

z zaburzeniami

psychicznymi, co ograniczy koniecznośd korzystania z usług opieki całodobowej.

3. Zostanie przygotowana kadra specjalistyczna realizująca usługi społeczne dla dzieci i

młodzieży z zaburzeniami psychicznymi.

Harmonogram realizacji kierunków działao

2021

2022

2023 2024

2025

Termin

realizacji

kierunków

działao

1

Indykatywne

źródła

finansowania

Budżet paostwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

PFRON

2

3

116

2026 2027 2028 2029

Realizatorzy

Poz. 767

Fundusz Solidarnościowy

Fundusze UE

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Minister Finansów – w zakresie planowania środków na realizację kierunku działania

Samorządy województw, w ramach zadao wynikających z aktualnie obowiązujących

aktów prawnych

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy i powiaty), w ramach zadao wynikających z

aktualnie obowiązujących aktów prawnych

Podmioty ekonomii społecznej – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

Organizacje społeczeostwa obywatelskiego – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia 2003 r.

o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

Cel strategiczny 5. Stworzenie skutecznego systemu wsparcia

dla osób w kryzysie bezdomności oraz osób zagrożonych

bezdomnością

Kierunki działao dla realizacji Celu strategicznego 5

1. Wdrożenie systemu koordynacji i standaryzacji usług społecznych zapobiegających

bezdomności przez

1) wypracowanie i wdrożenie działao profilaktycznych i interwencyjnych w zakresie

mieszkalnictwa pozwalających kontrolowad zadłużenie;

2) zintensyfikowanie współpracy międzysektorowej w zakresie kompleksowej

pomocy osobom w kryzysie bezdomności;

3) wprowadzenie

możliwości

pracy

socjalnej

z

osobami

w

zakładach

penitencjarnych/treningu samodzielności z osobami usamodzielniającymi się;

4) prowadzenie kampanii społecznych dotyczących przełamywania stereotypów na

temat bezdomności, w tym również kierowanych do JST i jednostek pomocy

społecznej, w celu podnoszenia poziomu świadomości i wiedzy w zakresie

bezdomności i wykluczenia mieszkaniowego;

5) prowadzenie analizy oraz monitorowanie zjawiska bezdomności i sposobów

rozwiązywania tego problemu.

2. Opracowanie i wdrożenie rozwiązao na rzecz przejścia ze wsparcia instytucjonalnego

do wsparcia w formie mieszkaniowej przez

1) rozwój i wspieranie różnych form mieszkalnictwa jako narzędzi dedykowanych

rozwiązywaniu kryzysu bezdomności;

2) rozwój mieszkalnictwa wspomaganego, w tym również uregulowanie ustawowe,

wraz z koszykiem usług dla osób w kryzysie bezdomności;

3) zmiany w planowaniu i gospodarowaniu mieszkaniowym zasobem gminy

uwzględniające perspektywę tworzenia mieszkao wspomaganych, w tym z

wykorzystaniem pustostanów;

4) opracowanie i wdrożenie rozwiązao mieszkaniowych dla osób zagrożonych

bezdomnością oraz wychodzących z kryzysu bezdomności, wymagających

wsparcia w utrzymaniu mieszkania, w tym z udziałem Społecznych Agencji Najmu;

5) rozwój programów przeciwdziałania bezdomności opartych na modelu „najpierw

mieszkanie” lub innych;

6) podnoszenie kompetencji i kwalifikacji kadr udzielających wsparcia osobom w

kryzysie bezdomności, zwłaszcza wsparcia świadczonego w mieszkaniach;

7) przekształcanie dotychczasowych placówek dla osób w kryzysie bezdomności w

zespolone

mieszkania

wspomagane

lub

w

placówki

o

charakterze

interwencyjnym.

3. Wsparcie osób doświadczających bezdomności przez

1) zmiany w zakresie definiowania bezdomności i katalogu osób uprawnionych do

wsparcia;

2) zintegrowanie dostępnych usług (metoda „jednego okienka”) w zakresie

uzyskania wsparcia dla osób w kryzysie bezdomności;

3) wzmocnienie i usprawnienie systemu interwencji, ochrony zdrowia i życia osób

bezdomnych, przez świadczenie wsparcia w środowisku metodą streetworkingu;

4) zapewnienie osobom w kryzysie bezdomności partycypacji w budowaniu i

rozwoju systemu wsparcia oraz w usamodzielnianiu przez powoływanie

formalnych lub nieformalnych grup/organów o charakterze konsultacyjnodoradczym, w skład których wchodziliby, oprócz przedstawicieli samorządu

lokalnego, przedstawiciele usługodawców niepublicznych, instytucji spoza sektora

pomocy społecznej oraz osoby doświadczające bezdomności (obecnie lub w

przeszłości).

Zakładane efekty realizacji kierunków działao

1. Zostanie stworzony kompleksowy system wsparcia osób zagrożonych bezdomnością oraz

doświadczających bezdomności.

2. Działania wspierające będą zapobiegad umieszczaniu osób w kryzysie bezdomności

w instytucjach udzielających tymczasowego schronienia bądź ograniczą do minimum czas

pobytu w tego typu placówkach.

3. Zostanie wdrożona idea niezależnego życia, wsparta mieszkalnictwem wspomaganym.

4. Pozostanie w instytucji udzielającej schronienia będzie wyborem osoby korzystającej

z systemu wsparcia, a jednocześnie ostatnim, najmniej pożądanym ogniwem wsparcia.

Harmonogram realizacji kierunków działao

2021 2022 2023 2024

2025 2026

2027 2028 2029 2030 2035

Termin

realizacji

kierunków

działao

Indykatywne

źródła

finansowania

1

Realizatorzy

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Minister właściwy do spraw gospodarki, budownictwa, planowania i

zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa

Minister Finansów – w zakresie planowania środków na realizację kierunku działania

Samorządy województw, w ramach zadao wynikających z aktualnie obowiązujących

aktów prawnych

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy i powiaty), w ramach zadao wynikających

z aktualnie obowiązujących aktów prawnych

Podmioty ekonomii społecznej – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

Organizacje społeczeostwa obywatelskiego – zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia

2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

2

3

Budżet paostwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

Fundusze UE

OBSZAR

WSPBEARCIE OSÓB W KRYZYSIE BEZDOMNOŚCI

Rozdział V. ZASADY REALIZACJI POLITYKI PUBLICZNEJ

MONITOROWANIE i WSKAŹNIKI

Monitorowanie wdrażania założeo strategii będzie się odbywad w partnerstwie i przy udziale

wszystkich interesariuszy, zwłaszcza organizacji społeczeostwa obywatelskiego i podmiotów

społecznych zaangażowanych bezpośrednio we wskazanych w dokumencie obszarach.

W Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej zostanie powołany Zespół ds. realizacji

Strategii rozwoju usług społecznych, polityka publiczna do roku 2030 (z perspektywą do 2035

r.). W jego skład wejdą przedstawiciele administracji centralnej. Do pracy w Zespole zostaną

zaproszeni, na zasadzie dobrowolności, przedstawiciele samorządów wojewódzkich i

lokalnych, organizacji społeczeostwa obywatelskiego i podmiotów społecznych, które

działają w obszarach objętych strategią, jak również przedstawiciele strony samorządowej

Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Zespół opracuje propozycję planu

wdrażania strategii (w wymiarze 2–3-letnim), który będzie przekazywany do decyzji ministra

koordynującego realizację Strategii. Zespół opracuje również szczegółowy sposób

monitorowania postępu realizacji działao zaplanowanych w dokumencie oraz określi

cyklicznośd sprawozdao z ich realizacji. Punktem odniesienia w monitorowaniu realizacji

działao będzie opracowany zestaw wskaźników obrazujących oczekiwane rezultaty realizacji

strategii na poziomie celów strategicznych.

Na poziomie regionalnym koordynacja działao będzie realizowana przez samorząd

województwa przez działania Regionalnych Ośrodków Polityki Społecznej (ROPS), które będą

opracowywad regionalne plany rozwoju usług społecznych i deinstytucjonalizacji. Plany będą

przyjmowane na okres do 3 lat i będą stanowiły uporządkowaną koncepcję zmiany w

obszarach objętych deinstytucjonalizacją na poziomie regionalnym (w tym w szczególności

wsparcia rodziny i pieczy zastępczej, osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, osób z

zaburzeniami psychicznymi, osób w kryzysie bezdomności).

Plany będą zawierały wytyczne co do zakresu i warunków realizacji działao finansowanych ze

środków programów regionalnych (w tym o charakterze edukacyjnym, animacyjnym i

wspierającym

samorządy

lokalne)

oraz

komplementarnych

wobec

nich

działao

finansowanych z innych środków, w tym przede wszystkim krajowych, regionalnych i

środków samorządów lokalnych.

Plany docelowo będą obejmowad również działania finansowane ze środków krajowych,

regionalnych i lokalnych, tworząc synergię i komplementarnośd działao. Rola ROPS jako

koordynatora działao na poziomie regionu jest szczególnie ważna w kontekście działao

zaplanowanych w FERS, których celem będzie koordynacja wsparcia z zakresu włączenia

społecznego za pośrednictwem ROPS. Koordynacyjna rola ROPS jest istotna ze względu na

koniecznośd zapewnienia zgodności działao finansowanych ze środków europejskich z

właściwymi dokumentami strategicznymi, w tym regionalnymi.

Tabela wskaźników

Liczba nowo utworzonych mieszkao

wspomaganych z koszykiem usług

Tworzenie CUS jest obecnie fakultatywne. Wskaźnik określa wartośd do 25%.

Rolę koordynacji usług na poziomie gminy może odgrywad Centrum Usług Społecznych.

63

%

%

0

0

0

2%

0

122

Wartośd

bazowa

62

5

społecznych

Odsetek dzieci, dla których sporządzono

plan pomocy dziecku i rodzinie

powstały w oparciu o zespoły

multidyscyplinarne (co najmniej z

poziomu powiatu) w ogólnej liczbie

wszystkich dzieci odseparowanych od

rodziny (we wszystkich formach pieczy

zastępczej)

Odsetek rodzin, w stosunku do których

zastosowano kompleksową analizę

%

%

liczba

Jednostka

miary

20%

-

100%

-

-

Oczekiwana

wartośd do

31.12.2025 r.

50%

-

100%

do 25%62

7000

Oczekiwana

wartośd do

31.12.2030 r.

100%

50%

100%

do 25%

12 000

Oczekiwana

wartośd do

31.12.2035r.

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

Źródło

danych

Monitor Polski

4

Odsetek gmin, w których zostanie

utworzone miejsce koordynacji usług

3

63

Odsetek gmin, w których zostanie

utworzone centrum usług społecznych

2

potrzeb osoby

dostosowanych do indywidualnych

Wskaźnik

Lp.

%

%

%

%

%

%

%

0

0

0

bd.

bd.

0

123

77%

-

100%

-

-

-

-

-

30% miejsc w

100%

-

-

-

-

-

30% miejsc w DPS

40%

jednostek typu

DPS, które będą

miały możliwośd i

zdiagnozowane

zapotrzebowanie

na świadczenie

kompleksowych

usług w

środowisku

100%

30%

50%

25%

85%

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

Monitor Polski

10

9

8

7

6

możliwości reintegracji

Odsetek dzieci przebywających w pieczy

zastępczej, które wychowują się w

rodzinnej pieczy zastępczej

Odsetek placówek

opiekuoczo-wychowawczych wsparcia

całodobowego przekształconych

w dzienne ośrodki wsparcia rodziny

Odsetek interdyscyplinarnych zespołów

wsparcia rodziny działających na terenie

każdego powiatu

Odsetek wychowanków, którzy w

okresie do 3 lat od usamodzielnienia

zamieszkują w lokalu do własnej

dyspozycji

Odsetek stacjonarnych placówek opieki

przekształconych w placówki realizujące

kompleksowe usługi, stacjonarne i

środowiskowe, w tym usługi realizujące

stacjonarną opiekę krótkoterminową.

Przekształcenie ma dotyczyd otwarcia

na równoległą realizację usług

środowiskowych przy ograniczeniu do

niezbędnego minimum wsparcia

stacjonarnego

Odsetek DPS, w których wprowadzono

badania okresowej oceny możliwości

usamodzielnienia mieszkaoca

Zmiana standardów świadczenia usług

liczba

%

%

%

liczba

liczba

nd

42

bd

bd

124

50,9%

1606

5 COM

bd

60

-

30%

65%

2500

100 COM

1

80

15%

60%

70%

5000

-

1

DPS

100

30%

80%

80%

8300 PS

-

1

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

MRiPS

Monitor Polski

17

16

15

14

13

stacjonarnej opieki długoterminowej

(domy pomocy społecznej) w zakresie

warunków bytowych, w tym

zapewnienia w miarę możliwości

osobom korzystającym z usług pokoi

jednoosobowych

Uregulowanie zawodu – specjalista ds.

opieki oraz określenie minimalnego

wynagrodzenia dla zawodu

Liczba powstałych centrów

opiekuoczo-mieszkalnych

(upowszechnianie i rozwój)

Liczba utworzonych przedsiębiorstw

społecznych

Odsetek gmin, w których uruchomiono

specjalistyczne usługi opiekuocze dla

osób z zaburzeniami psychicznymi

Odsetek gmin, w których zabezpieczono

dzienne formy pobytu i wsparcia dla

osób z zaburzeniami psychicznymi

Odsetek gmin realizujących standard

działao profilaktycznych i

interwencyjnych w zakresie

mieszkalnictwa pozwalających

kontrolowad zadłużenie i zapobiegad

eksmisjom

Liczba gmin, w których są świadczone

usługi streetworkerów zintegrowane z

systemem interwencyjnych usług

%

liczba

0

Cel szczegółowy 2.1 –wskaźniki 2 i 3

Cel szczegółowy 2.2 – wskaźniki 1, 2 i 10

Cel szczegółowy 2.3 – wskaźniki 10, 11 i 12

Cel szczegółowy 2.4 – wskaźniki 10, 11 i 12

Cel szczegółowy 2.6 – wskaźnik 13

Cel szczegółowy 1.1 – wskaźniki 4, 5 i 8

Cel szczegółowy 1.2 – wskaźnik 6

Cel szczegółowy 1.3 – wskaźnik 7

Cel szczegółowy 1.4 – wskaźnik 9

125

45

25%

Cel szczegółowy 5.1 – wskaźniki 3, 18 i 19

Cel szczegółowy 5.2 – wskaźniki 20 i 21

Cel szczegółowy 5.3 – wskaźniki 3 i 19

Cel szczegółowy 4.1 – wskaźniki 2 i 3

Cel szczegółowy 4.2 – wskaźniki 1, 14, 16 i 17

Cel szczegółowy 4.3 – wskaźniki 10, 11 i 12

Cel szczegółowy 3.1 – wskaźnik 3

Cel szczegółowy 3.2 – wskaźniki 1 ,14 i 15

20

-

70

60%

MRiPS

MRiPS

Monitor Polski

Przyporządkowanie wskaźników do poszczególnych celów szczegółowych wygląda następująco

Tabela nr 15. Wskaźniki monitorujące realizację celów strategii

21

20

schronienia i innymi usługami typu

outreach

Odsetek placówek dla osób w kryzysie

bezdomności przekształconych w

zespolone mieszkania wspomagane lub

w placówki o charakterze

interwencyjnym

Liczba utworzonych społecznych agencji

najmu, zapewniających możliwośd

wynajęcia lokalu mieszkalnego m.in.

osobom w kryzysie bezdomności lub

zagrożonym bezdomnością oraz innym

grupom objętym Strategią

FINANSOWANIE

Niniejszy dokument określa cele dla polityki społecznej paostwa, których osiągnięcie jest

uwarunkowane wieloma czynnikami, w tym również czynnikami finansowymi.

Należy zaznaczyd, że zaplanowane w Strategii działania mają bardzo szeroki charakter i

porządkują działania na różnych szczeblach władzy oraz w różnych obszarach

funkcjonowania paostwa. Dlatego istotnym elementem jest montaż finansowy, dający efekt

synergii i gwarantujący, że projektowane cele zostaną osiągnięte. Projektowane w

dokumencie kierunki działao są punktem wyjścia do dalszych prac legislacyjnych, których

celem będzie stopniowe wprowadzanie do przepisów prawa zmian mających na celu dążenie

do osiągnięcia zaplanowanych wskaźników i kierunków działania.

Finansowanie działao przewidzianych w Strategii jest zaplanowane w szczególności ze

środków budżetu paostwa oraz środków UE w zakresie realizacji projektów w perspektywie

2021–2027 z obszaru deinstytucjonalizacji usług społecznych (w tym w szczególności w

ramach EFS+ i EFRR). Ważny wkład w rozwój usług społecznych mogą też stanowid środki z

budżetu jednostek samorządu terytorialnego. Działania wynikające z dokumentu, dla których

przewidziano finansowanie krajowe, będą realizowane w ramach wydatków zaplanowanych

w ustawie budżetowej na dany rok. W wyniku wdrożenia zaplanowanych w Strategii

kierunków działao obecne środki przeznaczone na system wsparcia rozwoju usług

świadczonych w społeczności lokalnej będą wykorzystywane w sposób bardziej efektywny.

Przy wprowadzaniu zmian prawnych, koniecznych do realizacji zaplanowanych kierunków

działao będą przeprowadzane szczegółowe analizy kosztów. Obecnie nie można w pełni

oszacowad, czy wprowadzane zmiany będą generowały dodatkowe skutki finansowe, czy też

środki już zaplanowane i przeznaczane na działania związane z usługami społecznymi będą

wykorzystane bardziej efektywnie. Dlatego też przy planowaniu wprowadzenia zmian

każdorazowo będzie opracowywana Ocena Skutków Regulacji, a w przypadku pojawienia się

dodatkowych kosztów na realizację nowych zadao lub modyfikację już realizowanych środki

na te cele będą zabezpieczane w szczególności przez środki budżetu paostwa lub

dedykowane programy.

Zmiany legislacyjne konieczne do wdrażania kierunków działao zaplanowanych w

dokumencie będą wprowadzane stopniowo. W celu realizacji działao będą również

opracowywane dedykowane programy zapewniające wsparcie finansowe dla instytucji i

podmiotów realizujących wskazane działania. Skutki proponowanych regulacji zostaną

określone według metody „Analiza kosztów i korzyści”.

Działania, które zaplanowano w Strategii, mogą byd finansowane również w ramach łącznych

źródeł finansowania, zarówno z budżetu paostwa, jak i środków unijnych, a także z udziałem

środków jednostek samorządowych. Środki na niektóre działania i kierunki będą

uruchamiane w ramach programów ministerstwa czy też projektów finansowanych ze

środków unijnych, z programów regionalnych np. rozwój mieszkalnictwa czy rozwój usług

opiekuoczych, a następnie, po zakooczeniu finansowania z projektów unijnych, w celu

utrzymania trwałości działao, będzie konieczne finansowanie rządowe przez dedykowane

temu programy lub wprowadzanie odpowiednich zmian prawnych do odpowiednich ustaw.

Wśród źródeł finansowania celów zawartych w niniejszej Strategii w pierwszej kolejności

należy wskazad budżet paostwa. Finansowanie zadao z budżetu paostwa odbywa się

w oparciu o przepisy prawa, które regulują sposób ponoszenia kosztów realizacji zadao

z zakresu administracji rządowej. Rozwój usług społecznych będzie finansowany również w

ramach środków na realizację społecznych programów rządowych, a wśród nich m.in.

1. Program kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” (uchwała nr 160 Rady

Ministrów z dnia 20 grudnia 2016 r. w sprawie programu kompleksowego wsparcia

dla rodzin „Za życiem”);

2. Fundusz Solidarnościowy (ustawa z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu

Solidarnościowym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1787)); Programy MRiPS finansowane w

ramach Funduszu Solidarnościowego: „Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej”,

„Opieka wytchnieniowa”, „Centra opiekuoczo-mieszkalne”;

3. Fundusz Dopłat (ustawa z dnia 8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu tworzenia

lokali mieszkalnych na wynajem, mieszkao chronionych, noclegowni, schronisk dla

bezdomnych, ogrzewalni i tymczasowych pomieszczeo (Dz. U. z 2022 r. poz. 377);

4. Program wieloletni „Senior+” na lata 2021–2025 (uchwała nr 191 Rady Ministrów z

dnia 21 grudnia 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego „Senior+”

na lata 2021–2025 (M.P. z 2021 r. poz. 10));

5. Resortowy Program „Opieka 75+”;

6. Program wieloletni na rzecz Osób Starszych „AKTYWNI+” (uchwała nr 167 Rady

Ministrów z dnia 16 listopada 2020 r. w sprawie ustanowienia programu

wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025 (M.P. poz. 1125));

7. Program resortowy „Pokonad bezdomnośd. Program pomocy osobom bezdomnym”;

–

oraz inne programy poszczególnych resortów.

Ponadto w realizacji zadao paostwa wobec obywateli pozostają w dyspozycji środki funduszy

celowych oraz instytucji np.

1. Paostwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,

2. Zakładu Ubezpieczeo Społecznych.

Zmiany systemowe w realizacji usług społecznych będą również finansowane ze środków

Unii Europejskiej przewidzianych w nowym okresie programowania na lata 2021–2027.

Środki Europejskiego Funduszu Społecznego+ (EFS+), w ramach Programu Fundusze

Europejskie dla Rozwoju Społecznego na lata 2021–2027 (FERS) oraz programów

regionalnych, będą przeznaczane na realizację działao w zakresie deinstytucjonalizacji usług

społecznych przez stymulowanie i finansowanie działao rozwojowych, na tworzenie CUS oraz

sieciowanie istniejących CUS.

Realizacja usług społecznych jest obowiązkiem paostwa i samorządów wynikającym z

obowiązujących aktów prawnych. Jednak konieczna jest również partycypacja w kosztach

realizacji usług osób, na rzecz których te usługi są świadczone. Realizacja przedsięwzięd

określonych w Strategii będzie się odbywad przy zachowaniu stabilności makroekonomicznej

Polski, w tym w szczególności sektora finansów publicznych, z uwzględnieniem zasady, że

prowadzona polityka budżetowa musi uwzględniad ograniczenia związane z obowiązującymi

regułami fiskalnymi, w tym Stabilizującą Regułą Wydatkową.

Poniższy schemat ilustruje montaż finansowy procesu deinstytucjonalizacji usług

społecznych.

Ilustracja nr 2. Montaż finansowy działao z zakresu deinstytucjonalizacji usług społecznych

WYKAZ TABEL, ILUSTRACJI I WYKRESÓW

TABELE

nr tabeli

strona w

opis tabeli

dokumencie

Liczba uczestników – seniorów 60+ korzystających ze

1

wsparcia w realizowanych programach rządowych w latach

25

2016–2020

2

3

4

5

6

7

8

Liczba świadczeo i gmin – usługi opiekuocze na koniec roku

2016 i 2020

Liczba mieszkao chronionych porównawczo 2016/2020

prowadzonych przez jst lub na ich zlecenie

Liczba i rodzaj ośrodków wsparcia – porównawczo 2016/2020

Liczba rodzinnych domów pomocy i miejsc w rodzinnych

domach pomocy porównawczo w latach od 2016 do 2020

Liczba domów pomocy społecznej w latach 2016–2020

Liczba mieszkaoców w domach pomocy społecznej w latach

2016–2020

Liczba osób usamodzielnianych w domach pomocy społecznej

w latach 2016–2020

28

29

30

32

33

33

34

Dane o osobach i rodzinach, którym przyznano świadczenia z

9

pomocy społecznej z powodu niepełnosprawności za lata

48

2016–2020

10

Liczba świadczeniobiorców świadczenia pielęgnacyjnego w

latach 2016–2020

Liczba dorosłych pacjentów w opiece psychiatrycznej i

11

leczeniu uzależnieo w 2019 r. z podziałem na grupy rozpoznao 55

głównych w sprawozdanych świadczeniach

Liczba małoletnich pacjentów w opiece psychiatrycznej i

12

leczeniu uzależnieo w 2019 r. z podziałem na grupy rozpoznao

56

głównych w sprawozdanych świadczeniach

13

14

15

Liczba placówek udzielających tymczasowego schronienia

osobom bezdomnym w latach 2016–2020

Liczba osób zatrudnionych w wybranych jednostkach

organizacyjnych pomocy społecznej porównawczo 2016/2020

Wskaźniki monitorujące realizację celów strategii

65

76

120–123

ILUSTRACJE

nr

ilustracji

1

2

strona w

opis ilustracji

dokumencie

Odwrócona piramida – schemat organizacji usług wsparcia

rodziny

Montaż finansowy działao z zakresu deinstytucjonalizacji

usług społecznych

WYKRESY

nr

wykresu

– 133 –

Poz. 767

strona

opis wykresów

w dokumencie

Zasięg ubóstwa skrajnego w 2019 r. i 2020 r. wg obecności

1

osób z orzeczeniem o niepełnosprawności w gospodarstwie

12

domowym

2

Wskaźniki ekonomiczne osób niepełnosprawnych w wieku

16 lat i więcej w latach 2018–2020 (dane średnioroczne)

40

Wskaźniki ekonomiczne osób niepełnosprawnych w wieku

3

16 lat i więcej w roku 2020 w podziale na stopnie

41

niepełnosprawności

4

Aktywnośd ekonomiczna osób niepełnosprawnych w wieku

produkcyjnym w latach 2018–2020 (dane średnioroczne)