Uchwała nr 212 Rady Ministrów z dnia 26 października 2022 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą "Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej"

§ 1. W uchwale nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy

Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej” (M.P. poz. 811 oraz z 2019 r.

poz. 214) wprowadza się następujące zmiany

1)

użyte w tytule oraz w § 1 wyrazy „do 2023 roku” zastępuje się wyrazami „do 2030 roku”;

2)

§ 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki

Załącznik do uchwały nr 212 Rady Ministrów

z dnia 26 października 2022 r. (M.P. poz. 1171)

Załącznik

do uchwały nr 212

Rady Ministrów

z dnia 26 października 2022 r.

(poz. …)

Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej

do 2030 roku.

Ekonomia Solidarności Społecznej

Warszawa, 2022

Spis treści

Wykaz skrótów .................................................................................................................................... 3

Wstęp .................................................................................................................................................. 4

Rozdział I. Podstawy interwencji ........................................................................................................ 8

Rozdział II. Cele i rezultaty programu ................................................................................................ 17

Rozdział III. Kierunki interwencji publicznej – obszary i priorytety ................................................... 26

Obszar I. Solidarna wspólnota lokalna .......................................................................................... 28

Obszar II. Solidarny rynek pracy .................................................................................................... 36

Obszar III. Konkurencyjna przedsiębiorczośd społeczna ............................................................... 48

Obszar IV. Solidarne społeczeostwo.............................................................................................. 56

Rozdział IV. Podstawowe założenia systemu realizacji ..................................................................... 62

Rozdział V. Monitorowanie i wskaźniki ............................................................................................. 73

Rozdział VI. Wyzwania dla Ekonomii Społecznej do 2030 r............................................................... 75

Załącznik. Diagnoza ekonomii społecznej ......................................................................................... 78

Wykaz skrótów

BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego

CIS – Centrum Integracji Społecznej

CUS – Centrum Usług Społecznych

EFS – Europejski Fundusz Społeczny

EMES – Europejska Sieć Badawcza, zajmująca się głównie problematyką III sektora

GUS – Główny Urząd Statystyczny

JST – jednostka samorządu terytorialnego

KIS – Klub Integracji Społecznej

KPO – Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększania Odporności

KPRES – Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 roku. Ekonomia Solidarności

Społecznej

KRS – Krajowy Rejestr Sądowy

LGD – Lokalna Grupa Działania

MFiPR – Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej

MRiPS – Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej

MŚP – sektor mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw

NGO (ang. non-governmental organization) – organizacja pozarządowa

OPS – Ośrodek Pomocy Społecznej

OWES – Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej

UZP – Urząd Zamówień Publicznych

PCPR – Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie

PES – podmiot ekonomii społecznej

PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

PKB – Produkt Krajowy Brutto

PO – Program Operacyjny

PO KL – Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007–2013

PO WER – Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020

PR – Program Regionalny

PS – przedsiębiorstwo społeczne

PUP – Powiatowy Urząd Pracy

PZP – ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1710,

z późn. zm.)

PZP2004 – ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2019 r.

poz. 1843, z późn. zm.)

ROPS – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej

RPO – Regionalny Program Operacyjny

SAN – Społeczna Agencja Najmu

SIM – Społeczna Inicjatywa Mieszkaniowa

SOR – Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

TBS – Towarzystwo Budownictwa Społecznego

UE – Unia Europejska

UZP – Urząd Zamówień Publicznych

WTZ – Warsztaty Terapii Zajęciowej

WUP – Wojewódzki Urząd Pracy

ZAZ – Zakład Aktywności Zawodowej

Wstęp

Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 roku. Ekonomia Solidarności

Społecznej stanowi program rozwoju w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6

grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r. poz. 1057, z późn.

zm.) i jest dokumentem o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, ustanowionym w celu

realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju – Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju, przyjętej uchwałą nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r.1), a także innych

strategii rozwoju2).

Kształt Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej przyjęty został w 2014 r.3)

Zgodnie z Umową Partnerstwa Rządu RP i Komisji Europejskiej dotyczącą perspektywy

finansowej 2014‒2020 jest to kluczowy dokument operacyjno-wdrożeniowy w zakresie Celu

Tematycznego 9 „Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i wszelką

dyskryminacją”, stanowiący warunek ex ante realizacji działań w Polsce w tym obszarze.

Zasadniczą modyfikację dokumentu, obejmującą m.in. zmianę w zakresie celów i działań

oraz wydłużenie perspektywy programu do 2023 r. przeprowadzono w 2019 r.4) Program

określa również najistotniejsze założenia i ramy interwencji współfinansowanej w unijnej

perspektywie finansowej 2021‒2027 w zakresie Celu Tematycznego CP 4 „Europa o

silniejszym wymiarze społecznym”(obszar: włączenie i integracja społeczna), współtworząc

wraz z innymi dokumentami o charakterze strategicznym i programowym ramy polityki

państwa w zakresie włączenia społecznego.

Zmieniająca się sytuacja społeczno-gospodarcza oraz poprawa sytuacji na rynku pracy tworzy

jednocześnie nowe wyzwania i wymaga nowego otwarcia w polityce publicznej. Stała się ona

asumptem do istotnej zmiany programowej – przyjęcia zmienionej strategii średniookresowej

– Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)

oraz zmiany innych strategii średniookresowych. Dała również impuls do zmian w Umowie

Partnerstwa w lipcu 2017 r.5)

Zgodnie ze Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, rola ekonomii społecznej została

podkreślona w

 celu szczegółowym I Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i

doskonałość organizacyjną, w obszarze: Małe i średnie przedsiębiorstwa, Nowe modele

działania: wskazano na potrzebę wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej i

solidarnej (spółdzielczej). Zapowiedziano tam w szczególności: „przygotowanie

rozwiązań prawnych ułatwiających ich bieżącą działalność, a także premiowanie tych

form działania w przypadku realizacji usług zlecanych przez administrację rządową i

samorządową. Przygotowany zostanie mechanizm zachęt podatkowych dla ich rozwoju

oraz zwiększenia skali działalności”;

 celu szczegółowym II Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony, w

obszarze: Spójność społeczna, Aktywna polityka prorodzinna, Poprawa dostępności do

1)

2)

3)

4)

5)

Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260).

W szczególności: Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego.

Uchwała nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program

Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 811, z późn. zm.).

Uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą

„Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 214).

Uchwała nr 114 Rady Ministrów z dnia 5 lipca 2017 r. w sprawie projektu zmiany Umowy Partnerstwa na lata 2014–

2020 w zakresie niezbędnym do jego dostosowania do średniookresowej strategii rozwoju kraju.

usług, w tym społecznych i zdrowotnych, Wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i

wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej, Rynek

pracy wykorzystujący potencjał zasobów ludzkich dla rozwoju Polski. Zwrócono tam

uwagę w szczególności na „poprawę dostępności do usług, w tym społecznych i

zdrowotnych; wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie

spójności działań na rzecz integracji społecznej”.

W Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wskazano na potrzebę przygotowania i

realizacji projektu strategicznego pod nazwą Ekonomia Solidarności Społecznej. Ekonomia

społeczna jest sferą życia społeczno-gospodarczego, która pozostaje na pograniczu sektora

przedsiębiorczości oraz sektora organizacji pozarządowych, niedziałających w celu

maksymalizacji zysku. Solidarnościowy wymiar ekonomii społecznej (ekonomia solidarna)

realizowany jest przez te podmioty ekonomii społecznej, w szczególności przedsiębiorstwa

społeczne, które w ramach swojej działalności przyjmują funkcje tworzenia miejsc pracy w

celu aktywizacji oraz reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym oraz świadczenia usług społecznych.

SOR określa także wyzwania i kierunki działań w zakresie rozwoju kapitału społecznego

(obszar Kapitał ludzki i społeczny, kierunek interwencji Rozwój kapitału społecznego), w

których realizację angażują się podmioty ekonomii społecznej. Jednocześnie zaplanowane w

strategii zmiany w tym obszarze mają zasadniczy wpływ na postrzeganie i potencjał rozwoju

sektora ekonomii społecznej. Do najważniejszych działań do realizacji w perspektywie do

2030 r. należy zaliczyć kształtowanie postaw, wartości i zachowań sprzyjających budowaniu

wspólnoty, kooperacji, kreatywności, otwartości oraz komunikacji, jak również wzmacnianie

postaw prospołecznych w procesie nauczania.

Niezależnie od krajowego kontekstu strategicznego KPRES wpisuje się również w kierunek

wytyczany na forum Unii Europejskiej w zakresie tworzenia warunków do promowania

dobrobytu narodów państw członkowskich oraz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu.

W szczególności zbieżność ta widoczna jest między rozwiązaniami zaproponowanymi w

programie a zasadami Europejskiego Filaru Praw Socjalnych. Rola ekonomii społecznej

związana jest w szczególności z zasadami dotyczącymi aktywnego wsparcia na rzecz

zatrudnienia, integracji osób niepełnosprawnych oraz dostępu do podstawowych usług.

Powyższe założenia zdeterminowały kształt zmian wprowadzonych do programu w styczniu

2019 r. Celem tych modyfikacji było nadanie nowego impulsu dla polityki publicznej w tym

obszarze, prowadzącego do znaczącego zwiększenia efektywności działań na rzecz tworzenia

miejsc pracy, reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, jak również rozwoju usług społecznych. Zmiany dotyczyły w szczególności

zredefiniowania pojęcia ekonomii społecznej oraz wyodrębnienia pojęcia ekonomii

solidarnej. Ponadto dokonano przeglądu obszarów, priorytetów i działań ujętych w programie.

Potrzeba kolejnych modyfikacji programu wynika przede wszystkim ze zmiany warunków

legislacyjnych dotyczących obszarów bezpośrednio powiązanych z ekonomią społeczną. W

szczególności dotyczy to wejścia w życie ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług

społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. U. poz. 1818). Niektóre z zaplanowanych

instrumentów i działań muszą także zostać przeformułowane tak, aby możliwe było

optymalne wykorzystanie narzędzi współfinansowanych ze środków europejskich w

perspektywie finansowej na lata 2021‒2027. Ważną przesłanką do wprowadzenia zmian,

zasygnalizowaną przy aktualizacji programu z 2019 r., jest wynik przeglądu śródokresowego

Regionalnych Programów Operacyjnych – w szczególności w zakresie przewidzianych w

tych programach rezultatów dotyczących tworzenia nowych miejsc pracy w

przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Wprowadzane do programu zmiany pozwalają także uwzględnić modyfikacje wynikające z

aktualizacji lub przyjęcia nowych dokumentów o charakterze programowym lub

strategicznym, takich jak np. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030.

Zgodnie z wymogami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, dokument składa się

z sześciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale poruszone są zagadnienia definicyjne i

diagnostyczne. W rozdziale drugim określono cel główny i cele szczegółowe programu, w

szczególności w kontekście SOR. Rozdział trzeci zawiera kierunki interwencji pogrupowane

w obszary i priorytety. W rozdziale czwartym określone zostały podstawowe założenia

systemu realizacji programu. W rozdziale piątym wskazano sposób monitorowania realizacji

programu oraz zestawienie wskaźników programu. Z uwagi na fakt, że jest to aktualizacja i

korekta dotychczasowego KPRES, nie przewidziano ponownego przeprowadzenia ewaluacji

ex ante.

Dokument podlegał konsultacjom w ramach administracji rządowej, konsultacjom

publicznym ze środowiskiem ekonomii społecznej, jak również jednostkami samorządu

terytorialnego.

Prace nad programem

Program został przygotowany przez Departament Ekonomii Społecznej i Solidarnej w

Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej, przy udziale członków Krajowego Komitetu

Rozwoju Ekonomii Społecznej (w skład którego wchodzą przedstawiciele: organów

administracji rządowej i samorządowej; podmiotów ekonomii społecznej; związków

zawodowych; organizacji pracodawców; sektora bankowego i szkół wyższych). Ważnym

źródłem nowych koncepcji, wskazującym na potrzebę korekty programu jest dyskusja, która

toczyła się między innymi na forum Komitetu, dotycząca kształtu interwencji

współfinansowanej ze środków europejskich w ramach perspektywy finansowej na lata

2021‒2027.

KPRES jest dokumentem, w którym przedstawiono przede wszystkim plany i działania

realizowane przez administrację rządową na szczeblu krajowym oraz kompleksową strukturę

systemu wsparcia ekonomii społecznej na poziomie regionalnym, z uwzględnieniem roli

innych przedstawicieli sektora administracji rządowej, a także jednostek samorządu

terytorialnego i sektora ekonomii społecznej.

Pośrednio inspiracją dla zaproponowanych zmian były również doświadczenia wynikające z

wdrażania i realizacji dotychczasowej wersji KPRES, szczególnie cenne okazały się te

przywoływane przez podmioty ekonomii społecznej oraz organizacje i instytucje zajmujące

się ich bezpośrednim wsparciem.

Po zakończeniu prac nad przygotowaniem dokumentu KPRES podlegał szerokim

konsultacjom publicznym. W proces ten angażowali się m.in. przedstawiciele samorządów, a

także podmioty ekonomii społecznej, Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej, Krajowa Rada

Spółdzielcza. Do opiniowania zaproszona została Komisja Wspólna Rządu i Samorządu

Terytorialnego, a także inne ciała opiniodawczo-doradcze, takie jak: Rada Działalności

Pożytku Publicznego, Rada Zatrudnienia Socjalnego, Krajowa Rada Konsultacyjna do Spraw

Osób Niepełnosprawnych, Rada Dialogu Społecznego, Rada Rynku Pracy, Rada do Spraw

Polityki Senioralnej. W celu lepszego zrozumienia potrzeb formułowanych w regionach

zorganizowano cztery makroregionalne spotkania konsultacyjne, angażujące wielu

regionalnych aktorów zaangażowanych we wspieranie ekonomii społecznej (np. instytucje

zarządzające RPO). Wiele spośród zgłaszanych uwag zostało uwzględnionych lub miało

wpływ na ostateczny kształt dokumentu. Jednocześnie charakter uwag wskazywał często na

percepcję ekonomii społecznej jako instrumentu mogącego realnie wpłynąć na rozwiązywanie

różnorodnych problemów społecznych.

Rozdział I.

Podstawy interwencji

Idee i wartości leżące u podstaw ekonomii społecznej, z

Ekonomia społeczna

powodzeniem funkcjonującej obecnie w wielu innych

jako część polskiej

krajach6), są również częścią polskiego dziedzictwa

tradycji

narodowego, społecznego i gospodarczego. To przede

wszystkim na ziemiach polskich pozostających pod zaborem

pruskim, austriackim i rosyjskim powstawały pierwsze formy przedsiębiorstw społecznych i

spółdzielczych, organizacji kooperatywnych, wzajemnościowych i obywatelskich.

Za prekursora działań na polskich ziemiach należy uznać ks. Stanisława Staszica, twórcę

Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, działającego faktycznie od 1816 r. aż do

likwidacji w 1952 r. Za jego przykładem poszli inni działacze społecznej i spółdzielczej

przedsiębiorczości, jak ks. Piotr Wawrzyniak, Edward Abramowski, ks. Wacław Bliziński,

Stefan Żeromski, ks. Augustyn Szamarzewski, Stanisław Wojciechowski, Teodor Toeplitz,

Franciszek Stefczyk, Jadwiga Dziubińska, Romuald Mielczarski, Maria Dąbrowska, Stefan

Zbrożyna, Jan Wolski czy Stanisław Thugutt. W dwudziestoleciu międzywojennym w rozwój

spółdzielczości na obszarach wiejskich oraz w działalność na rzecz podniesienia poziomu

życia członków społeczności lokalnej zaangażowany był także Witold Pilecki. Polska

ekonomia społeczna to nieodłączna część dziedzictwa narodowego i wspólnotowego oraz

bogatej tradycji myśli i ruchów społecznych i ekonomicznych kraju.

Samo pojęcie ekonomii społecznej, mające wiele odniesień i

Ekonomia społeczna

definicji zarówno w wymiarze międzynarodowym, jak i do

rodzimej praktyki, zostało dotąd wielokrotnie określone, w

tym w Krajowym Programie Rozwoju Ekonomii Społecznej,

ale też w innych dokumentach o charakterze programowym, jak również akademickim.

Kategoria ta opisywana jest za pomocą cech wspólnych oraz zasad funkcjonowania

identyfikujących różne podmioty funkcjonujące w obszarze ekonomii społecznej. Za takie

zasady, wyróżniające podmioty ekonomii społecznej, uznaje się

 nadrzędność celów społecznych nad celami ekonomicznymi,

6)

Regulacje dotyczące sfery ekonomii społecznej funkcjonują m.in. w następujących krajach

 Francja (ustawa krajowa o gospodarce społecznej i solidarnej);

 Włochy (np. ustawa o przedsiębiorstwie społecznym);

 Rumunia (ustawa o gospodarce społecznej);

 Słowenia (ustawa o przedsiębiorczości społecznej);

 Hiszpania (np. Krajowa Ustawa o gospodarce społecznej).

Krajowe programy o kompleksowym charakterze, mające na celu rozwój ekonomii społecznej, zostały przyjęte m.in.

przez

 Bułgarię (Plan działania na rzecz ekonomii społecznej);

 Polskę (Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej);

 Portugalię (Porozumienie krajowe między rządem a sektorem społecznym);

 Rumunię (Solidar – program wsparcia konsolidacji gospodarki społecznej, w ramach POCU);

 Hiszpanię (Krajowy program wsparcia gospodarki społecznej oraz POISES – program operacyjny na rzecz włączenia

społecznego i gospodarki społecznej);

 Szwecję (Wieloletni program na rzecz wsparcia przedsiębiorstw społecznych działających w dziedzinie integracji na

rynku pracy);

 Wielką Brytanię (Porozumienie między rządem a sektorem wolontariatu i obywatelskim).

Ponadto trend rozwoju ekonomii społecznej widoczny jest także na poziomie polityki europejskiej. Kraje członkowskie

Unii Europejskiej konsekwentnie apelują o uwzględnianie ekonomii społecznej w ramach polityk unijnych oraz

podejmują działania na rzecz jej rozwoju, co wyrażone zostało m.in. w Deklaracji Bratysławskiej, Deklaracji

Luksemburskiej oraz Deklaracji Madryckiej.

 nadrzędność świadczenia usług dla członków, pracowników lub wspólnoty nad

kategoriami bezwzględnego zysku,

 autonomiczne zarządzanie i partycypacyjny proces decyzyjny,

 prowadzenie w sposób regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne oraz

ponoszeniu w związku z tą działalnością ryzyka ekonomicznego7).

Ekonomia społeczna – to działalność podmiotów ekonomii społecznej na rzecz społeczności

lokalnej w zakresie reintegracji społecznej i zawodowej, tworzenia miejsc pracy dla osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym, świadczenia usług społecznych, realizowana w

formie działalności gospodarczej, działalności pożytku publicznego oraz innej działalności o

charakterze odpłatnym.

Obszar wskazany definicją ekonomii społecznej obejmuje w szczególności następujące

podmioty

 spółdzielnie socjalne działające na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o

spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 2085, z późn. zm.),

 warsztaty terapii zajęciowej i zakłady aktywności zawodowej działające na podstawie

ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573, z późn. zm.),

 centra integracji społecznej i kluby integracji społecznej działające na podstawie ustawy z

dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2020 r. poz. 176, z późn.

zm.),

 spółdzielnie pracy, w tym spółdzielnie inwalidów i spółdzielnie niewidomych, oraz

spółdzielnie produkcji rolnej działające na podstawie ustawy z dnia 16 września 1982 r. –

Prawo spółdzielcze (Dz. U. z 2021 r. poz. 648),

 organizacje pozarządowe, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia

2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2022 r. poz. 1327,

z późn. zm.), z wyjątkiem: partii politycznych, europejskich partii politycznych,

związków zawodowych i organizacji pracodawców, samorządów zawodowych, fundacji

utworzonych przez partie polityczne i europejskich fundacji politycznych,

 podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 pkt 1, 2 i 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Ważnym elementem ekonomii społecznej jest przedsiębiorczość społeczna, w ramach której

podmioty ekonomii społecznej prowadzą działalność gospodarczą lub odpłatną działalność

pożytku publicznego, mają za zadanie aktywizację zawodową i społeczną osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym lub realizację usług społecznych, a także nie prywatyzują zysku

lub nadwyżki bilansowej i są zarządzane w sposób partycypacyjny.

7)

Według definicji sformułowanej przez europejską sieć badawczą EMES (European Research Network) inicjatywy

wpisujące się w przedsiębiorczość społeczną powinny charakteryzować się spełnianiem kryteriów ekonomicznych

(prowadzeniem w sposób względnie ciągły, regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne, niezależnością,

suwerennością instytucji w stosunku do instytucji publicznych; ponoszeniem ryzyka ekonomicznego; istnieniem choćby

nielicznego płatnego personelu) i społecznych (wyraźną orientacją na społecznie użyteczny cel przedsięwzięcia;

oddolnym, obywatelskim charakterem inicjatywy; specyficznym, możliwie demokratycznym systemem zarządzania;

możliwie wspólnotowym charakterem działania; ograniczoną dystrybucją zysków).

Analizując sferę ekonomii społecznej, warto zwrócić uwagę na bardzo różnorodny obszar

niesformalizowanej i oddolnej aktywności społecznej. Często opiera się ona na wzajemnym

zaufaniu i gotowości do współpracy w celu zaspokojenia określonych potrzeb lub dokonania

zmian w najbliższym otoczeniu. W rezultacie działalność nieformalna stanowi otocznie i

zaplecze ekonomii społecznej, z którego przenikać mogą zarówno pomysły na działalność,

jak i zaangażowane w życie społeczności lokalnych osób dysponujących kompetencjami

ułatwiającymi działanie w sektorze ES. Aktywność nieformalna pozostaje trudna do

uchwycenia zarówno z perspektywy naukowej, jak i administracyjnej i statystycznej. Z tych

względów ten rodzaj działalności, chociaż oddziałuje na kondycję sektora ekonomii

społecznej, nie jest objęty bezpośrednim wsparciem w ramach KPRES.

W 2018 r. w Polsce łączna wartość produkcji globalnej (rynkowej i nierynkowej)

wygenerowana przez ekonomię społeczną wyniosła 62,3 mld zł, czyli 2,94% w relacji do

PKB. Produkcja globalna gospodarki społecznej była wyższa niż produkcja globalna w całej

gospodarce narodowej w ramach sekcji Górnictwo i wydobycie (o 4,8 mld zł) czy

Zakwaterowanie i gastronomia (o 5,6 mld zł). W podmiotach sektora ekonomii społecznej

praca wykonywana odpłatnie, zarówno w ramach stosunku pracy, jak i umów

cywilnoprawnych, a także wymiar świadczonego w Polsce wolontariatu stanowiły 867,9 tys.

etatów przeliczeniowych. Łączny wolumen pracy w sektorze ekonomii społecznej w

odniesieniu do ogółu gospodarki narodowej wyniósł 5,8% oraz 7,2% – w stosunku do sektora

prywatnego. Z kolei sama praca płatna odpowiadała 2,1% zatrudnienia w gospodarce

narodowej i 2,7% w sektorze prywatnym8).

Ww. dane statystyczne nie oddają jednak całego wpływu na

Stan rozwoju ekonomii

gospodarkę, gdyż kluczową cechą ekonomii społecznej jest

zakorzenienie lokalne i obecność w wielu wspólnotach społecznej

samorządowych. Jednym z najistotniejszych rezultatów jest

bowiem wzrost poziomu kapitału społecznego, zaufania i

kooperacji różnych podmiotów, w szczególności między sektorem publicznym a społecznym,

co daje podstawy dla rozwoju społecznego i gospodarczego.

Na podstawie danych GUS dotyczących zatrudnienia w aktywnych podmiotach ekonomii

społecznej szacuje się, że na dzień 31.12.2019 r. w PES zatrudnionych było 206,4 tys. osób,

co stanowi 1,3% w odniesieniu do 16 100 tys. ogółu osób zatrudnionych w gospodarce

narodowej.

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wymienia kapitał społeczny jako warunek

współpracy opartej na zaufaniu i punkt wyjścia dla rozwoju nowoczesnej gospodarki. Wyniki

badania przeprowadzonego w 2020 r. przez CBOS9) wskazują, że cztery piąte respondentów

(83%) deklaruje, że działając wspólnie z innymi, można osiągnąć więcej niż działając

samodzielnie. Jednocześnie 11% respondentów miało przeciwne zdanie. Podobne wyniki

wskazywały wcześniejsze pomiary w tym zakresie. „Niewiele rzadsze jest przekonanie, że

wspólne działanie to skuteczny sposób rozwiązywania problemów w bezpośrednim otoczeniu

badanych. Mniej więcej trzy czwarte respondentów (77%) uważa, że ludzie tacy jak oni,

działając wspólnie z innymi, mogą pomóc potrzebującym lub rozwiązać niektóre problemy

swojego środowiska czy miejscowości. Sceptycznie do takiej możliwości odnosi się 16%

badanych. W przypadku tego wskaźnika obserwujemy wyraźny trend wzrostowy: w ciągu

8)

9)

GUS 2021, Rachunek satelitarny gospodarki społecznej dla Polski za 2018 r. Kluczowe wyniki. Materiał stanowiący

streszczenie raportu z grantu Eurostat „Rachunki satelitarne gospodarki społecznej” finansowanego ze środków Komisji

Europejskiej, przygotowany w ramach projektu „Zintegrowany System Monitorowania Sektora Ekonomii Społecznej”

współfinansowanego ze środków UE w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój.

Czy warto działać wspólnie. Komunikat z badań nr 29/2020. Centrum Badania Opinii Społecznej, Warszawa 2020.

18 lat, które upłynęły od pierwszego pomiaru, odsetek badanych wierzących w sens

współpracy w swoim bezpośrednim otoczeniu wzrósł o 27 punktów procentowych”. Niemniej

– mimo tych pozytywnych tendencji – wskaźnik zaufania społecznego od lat utrzymuje się na

poziomie wyraźnie niższym od średniej Unii Europejskiej. Według danych zebranych przez

CBOS, w 2018 r. jedynie 22% Polaków deklarowało pogląd, że większości ludzi można ufać.

Natomiast aż 76% wyznawało zasadę zachowywania daleko posuniętej ostrożności i

podejrzliwości w stosunkach z innymi10). Taka sytuacja społeczna skutkuje zmniejszoną

liczbą inicjatyw i mniejszym zainteresowaniem przedsiębiorczością, obniżając tym samym

potencjał społeczeństwa i możliwości rozwoju podmiotów gospodarczych. Jednym z

remediów na tę sytuację mają być działania na rzecz wzmocnienia sektora ekonomii

społecznej, przewidziane w Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

Tabela 1. Liczba i zatrudnienie w aktywnych podmiotach ekonomii społecznej

Liczba aktywnych podmiotów

(w tys.)

Liczba osób zatrudnionych na

dzień 31.12. (w tys.)

1 OGÓŁEM11) (wiersze 7+11+16)

91,4

206,4

2 stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne

69,9

87,6

3 fundacje

15,3

35,4

4 społeczne podmioty wyznaniowe

1,8

41,0

5 samorząd gospodarczy

0,8

3,2

6 kółka rolnicze

0,9

0,2

7 NGO RAZEM

88,7

167,4

8 spółdzielnie pracy

0,4

12,2

9 spółdzielnie inwalidów i niewidomych

0,1

12,9

10 spółdzielnie socjalne

0,9

6,7

11 SPÓŁDZIELNIE RAZEM

1,4

31,8

12 CIS

0,2

-

13 KIS

0,3

-

14 ZAZ

0,1

7,2 (5,5 niepełnosprawnych)

15 WTZ

0,7

-

16 JEDNOSTKI REINTEGRACYJNE RAZEM

1,3

7,2

17

0,4

-

w tym prowadzone przez samorząd

Opracowanie MRiPS na podstawie danych GUS.

Sektor ekonomii społecznej tworzyło w 2019 r. 103,8 tys. podmiotów, w tym ok. 9,7 tys. kół

gospodyń wiejskich, o których mowa w ustawie z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń

wiejskich (Dz. U. z 2021 r. poz. 2256), oraz ok. 2,7 tys. spółdzielni produkcji rolnej. W

powyższej tabeli nr 1 nie uwzględniono danych o kołach gospodyń wiejskich oraz

spółdzielniach produkcji rolnej, które pozyskiwane są z Krajowego Rejestru Kół Gospodyń

Wiejskich i Krajowej Rady Spółdzielczej. Liczby te nie zostały wpisane do tabeli ze względu

na ich szacunkowy charakter. Nie uwzględniono także informacji o spółkach not for profit,

które ze względu na swój rozmiar (większość z nich to jednostki zatrudniające 9 lub mniej

pracowników) nie są klasyfikowane w badaniach reprezentacyjnych prowadzonych przez

10)

11)

CBOS 2018, O nieufności i zaufaniu – komunikat z badań.

Wartości wskazane w wierszu 1. Wynika to z faktu, że CIS, KIS, WTZ i ZAZ są jednostkami organizacyjnymi

nieposiadającymi osobowości prawnej, a część z nich jest prowadzona przez organizacje pozarządowe ujęte w wierszach

2, 3 i 4. Z tego względu, aby uniknąć podwójnego liczenia podmiotów i osób w nich zatrudnionych (raz jako NGO a

drugi raz jako CIS, KIS, WTZ i ZAZ prowadzone przez NGO), w wierszu ogółem uwzględniono jedynie te CIS, KIS,

WTZ i ZAZ prowadzone przez samorząd.

GUS. Liczebność grupy tych jednostek jest jednak na tyle niewielka, że jej nieuwzględnienie

w powyższym zestawieniu nie wpływa na wiarygodność przedstawianego obrazu.

Podstawy interwencji wynikające z diagnozy

Pełna diagnoza ekonomii społecznej przedstawiona została w załączniku do programu12).

Przedstawione w niej zjawiska, procesy i dane dotyczą wyzwań i szans rozwojowych dla

sektora ekonomii społecznej, pozwalają na wyznaczenie kierunków interwencji publicznej

oraz działań zmierzających do uwolnienia potencjału tego sektora.

Współpraca podmiotów ekonomii społecznej z samorządem terytorialnym

Podmioty ekonomii społecznej działają aktywnie na bardzo różnorodnych polach. Nie w

każdym przypadku stawiają sobie cele związane z reintegracją osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Niemniej jednak ich aktywność, oddolny charakter, a także

zdolność do angażowania wspólnot lokalnych na rzecz rozwiązywania lokalnych problemów

społecznych, sprzyjają zwiększaniu spójności społecznej. To kwestie kluczowe dla rozwoju

ekonomii społecznej, także w jej aspekcie reintegracyjnym. Z tego względu tak istotne

pozostaje współuczestnictwo podmiotów ekonomii społecznej w identyfikacji, definiowaniu i

rozwiązywaniu problemów społecznych oraz zaspokajaniu potrzeb, określanych w gminnych

i powiatowych strategiach oraz programach.

Zgodnie z zapisami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju niezbędne jest uspójnienie

programowania rozwoju społecznego. Systemowa zmiana podejścia do programowania sfery

spraw społecznych powinna zakładać między innymi określenie roli samorządu

terytorialnego, partnerów społecznych i gospodarczych w kreowaniu polityki rozwoju. Taka

zmiana przyczyni się do poprawy planowania i koordynacji działań poszczególnych

podmiotów, a w konsekwencji podniesie skuteczność polityk publicznych, w tym polityki na

rzecz rozwoju społecznego13).

Niezbędne jest zwiększenie poziomu realizacji usług społecznych przez podmioty ekonomii

społecznej. W 2016 r. środki przeznaczane na zlecanie zadań w trybie ustawy z dnia 24

kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie stanowiły zaledwie 1,5

mld zł, co w stosunku do całości wydatków jednostek samorządu terytorialnego w 2016 r. w

wysokości 206 mld stanowi 0,7%.

W dziedzinach obejmujących sfery pożytku publicznego14) w 2019 r. JST wydatkowały około

24 mld zł, co stanowiło 6% ich całkowitych wydatków15). Duża część spośród zakupionych

usług i zlecanych zadań ma charakter usług społecznych, mających coraz większe znaczenie

w kontekście wzmacniania spójności społecznej. Tymczasem w ramach trybów określonych

w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

12)

W rozdziale I znajdują się najistotniejsze fragmenty diagnozy ekonomii społecznej. Bardziej wyczerpujące informacje

oraz źródła danych opisano w załączniku.

13)

Na podstawie Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.), Warszawa 2017,

str. 14.

14)

Wydatki obejmują następujące działy klasyfikacji budżetowej: 630 – Turystyka, 851 – Ochrona zdrowia, 852 – Pomoc

społeczna, 853 – Pozostałe zadania w zakresie polityki społecznej, 921 – Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego,

926 – Kultura fizyczna.

15)

Dane ze sprawozdań jednostek samorządu terytorialnego. Sprawozdanie tabelaryczne z wykonania budżetu państwa za

okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2019 r. – Tom I i II, https://www.gov.pl/web/finanse/sprawozdanie-roczne-za-2019rok. Wydatki obejmują również wydatki administracyjne, nie tylko środki wydatkowane bezpośrednio na zakup usług i

zlecanych zadań.

zleca się zadania publiczne o łącznej wartości nieprzekraczającej 1,5 mld zł, przy czym

należy wskazać, że część zadań, które zgodnie z zakresem przedmiotowym ustawy z dnia 24

kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie mogłyby być zlecane w

trybach określonych w tej ustawie, w praktyce udzielane jest w ramach postępowań o

udzielenie zamówienia publicznego zgodnie z trybami określonymi w ustawie – Prawo

zamówień publicznych. Niemniej jednak w ten sposób sektor ekonomii społecznej, który w

szczególności posiada potencjał do generowania miejsc pracy na lokalnym rynku – czyli dla

mieszkańców wspólnoty samorządowej, jest wypierany przez świadczące usługi podmioty

komercyjne16). Natomiast zamówienia publiczne zawierające tzw. klauzule społeczne o

charakterze integracyjnym17) są nadal stosowane w ograniczonym zakresie. Zgodnie z

dostępnymi danymi gromadzonymi przez UZP w 2020 r. udzielono 1260 zamówień, w

których uwzględniono te klauzule (w 2019 r. było to 1527 zamówień). Wartość tych

zamówień w 2020 r. wyniosła 1 836 mln zł18) (w 2019 r. była to wartość 3 269 mln zł).

Zarówno liczba, jak i wartość powyższych zamówień stanowi około 1% liczby i wartości

udzielonych w 2020 r. zamówień ogółem (odpowiednio 0,93% i 1,00%). W 2019 r. było to

odpowiednio 1,08% liczby udzielonych zamówień oraz 1,64% wartości udzielonych

zamówień publicznych.

Powyższe dane wskazują, że rozwiązania w zakresie tzw. klauzul społecznych w

zamówieniach publicznych nie są jeszcze stosowane w wystarczająco wysokim stopniu. Stąd

konieczność kontynuowania działań popularyzujących te instrumenty wśród zamawiających

(do których należy wybór trybu zlecenia zamówienia). W odniesieniu jednak do

mechanizmów de facto ograniczających udział w zamówieniu do tzw. podmiotów

integracyjnych, czyli m.in. podmiotów ekonomii społecznej, nie bez znaczenia pozostaje

również odpowiedź ze strony wykonawców w zakresie ich gotowości do realizacji

zamówienia. Informacje z monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul

społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r.19) wskazują, że drugą najczęstszą

przyczyną unieważnienia postępowania z klauzulami społecznymi – po zbyt wysokiej cenie

oferty najkorzystniejszej, która przekraczała możliwości finansowe zamawiającego – był brak

ważnych ofert. Istnieje zatem potrzeba wzmacniania potencjału już istniejących podmiotów,

aby zwiększać ich świadomość oraz zainteresowanie świadczeniem usług dla administracji

publicznej. W tym kontekście cenne wydają się możliwości i narzędzia OWES, przede

wszystkim te związane z doradztwem oraz usługami wsparcia w zakresie pozyskiwania i

przygotowania ofert w odpowiedzi na ogłoszone zamówienia.

Wskaźniki finansowe oraz te związane z zatrudnieniem wskazują na bardzo duży udział usług

społecznych w potencjale ekonomicznym sektora non-profit. Wśród podmiotów ekonomii

społecznej realizujących usługi społeczne wzrasta zatrudnienie oraz zasoby finansowe.

Według danych GUS w 2018 r. podstawową formą prowadzenia działalności przez

16)

Podmioty komercyjne: na potrzeby tego dokumentu pojęcie to rozumiane jest jako przedsiębiorcy inni niż PES.

Klauzule społeczne o charakterze integracyjnym odnoszą się do tych instrumentów określonych w przepisach ustawy –

Prawo zamówień publicznych (PZP), które mają na celu wsparcie integracji społeczno-zawodowej osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym oraz zwiększenie szans na ubieganie się o zamówienia publiczne podmiotów prowadzących

działalność w obszarze integracji społeczno-zawodowej. Instrumenty te zostały zdefiniowane w art. 94, art. 96 oraz

art. 361 PZP (w przypadku PZP2004 obowiązującej do dnia 31 grudnia 2020 r. były to odpowiednio: art. 22 ust. 2 oraz

2a, art. 29 ust. 4 oraz art. 138p), a ich zastosowanie może mieć wpływ na poprawę sytuacji podmiotów ekonomii

społecznej w ubieganiu się o zamówienia publiczne.

18)

Na wartość 1 836 mln zł (bez VAT) składa się wartość zamówień publicznych udzielonych w 2020 r., w których

zamawiający zastosowali przepis art. 22 ust. 2 oraz 2a, art. 29 ust. 4 oraz art. 138p PZP2004. Źródło: sprawozdanie

Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych w 2020 r.

19)

Wyniki monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za

2016 r., Urząd Zamówień Publicznych, Warszawa 2017 r.

17)

stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne oraz fundacje było świadczenie usług, w tym

częściej nieodpłatnie. Porównując udział zasobów pracy wygenerowanej w podmiotach

gospodarki społecznej do zasobów pracy w gospodarce narodowej można zauważyć, że

gospodarka społeczna ma największe znaczenie w obszarach: Działalność związana z kulturą,

rozrywką i rekreacją (34,2% w odniesieniu do pracy etatowej w gospodarce narodowej),

Pozostała działalność usługowa (28,7%), Opieka zdrowotna i pomoc społeczna (12,5%),

Edukacja (8,9%). Łączny udział pracy w sektorze gospodarki społecznej w odniesieniu do

ogółu gospodarki narodowej wyniósł 5,8% oraz 7,2% ‒ w stosunku do sektora prywatnego20).

Ze względu na różnorodne bariery i ograniczenia (m.in. finansowe, organizacyjne, społeczne)

aktywność gmin w procesie rewitalizacji nie zawsze przekłada się na osiągnięcie

oczekiwanych rezultatów. Zakorzenienie procesu zmian na terenach zdegradowanych i

włączanie podmiotów działających na tych obszarach zwiększa szanse na uzyskanie trwałej

poprawy jakości życia mieszkańców.

Osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na rynku pracy

Z perspektywy sektora ekonomii społecznej osoby zagrożone wykluczeniem społecznym są w

centrum zainteresowania, zarówno jako pracownicy odzyskujący samodzielność ekonomiczną

i podmiotowość w zakresie kształtowania swojej sytuacji zawodowej, a także jako osoby

wymagające szczególnego, zindywidualizowanego wsparcia w odbudowaniu zdolności do

pełnego uczestnictwa w aktywności zawodowej i społecznej.

Wykorzystanie potencjału ekonomii społecznej w tym zakresie jest ważne bez względu na

sytuację na rynku pracy. Stopa bezrobocia rejestrowanego spadła w ostatnich latach do

poziomów nienotowanych od 1990 r. Bez zatrudnienia pozostają osoby z tzw. grup

szczególnie wrażliwych, które wymagają bardziej kompleksowego podejścia, nie tylko w

zakresie aktywizacji zawodowej, ale również reintegracji społecznej. Zdolność do adaptacji i

lokalny charakter działalności pozwalają także na tworzenie nowych miejsc pracy w sektorze

ekonomii społecznej w przypadku rosnącego bezrobocia. Co istotne, zatrudnienie to może być

bardziej stabilne. W związku z tym konieczne jest dostosowanie instrumentów aktywnej

polityki społecznej i zatrudnienia do zmieniającej się sytuacji na rynku pracy, w

szczególności przez wspieranie i wykorzystywanie potencjału zatrudnieniowego sektora

ekonomii społecznej.

Istotnym problemem pozostaje wciąż dopasowanie kompetencji osób opuszczających system

edukacji formalnej do potrzeb rynku pracy. Poza nabytymi w tej formule wiedzą i

umiejętnościami, ważną rolę w przebiegu kariery zawodowej odgrywają także kompetencje

społeczne nabyte w drodze aktywności społecznej młodych ludzi. Dane wskazują, że

bezrobocie nadal dotyka przede wszystkim ludzi młodych. W końcu I kwartału 2020 r.

najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych stanowiły osoby w wieku 25‒34 lata – 253,0 tys.

(27,8% w ogólnej liczbie bezrobotnych). Osoby w wieku do 24 (18‒24) stanowiły – 12,4%21).

Jednocześnie mimo oczywistych korzystnych zmian wynikających z większego

zaangażowania państwa w walkę z ubóstwem ekonomicznym, zjawisko to nadal stanowi w

20)

GUS 2021, Rachunek satelitarny dla gospodarki społecznej za 2018 r. Kluczowe wyniki, Materiał stanowiący

streszczenie raportu z grantu Eurostat „Rachunki satelitarne gospodarki społecznej” finansowanego ze środków Komisji

Europejskiej i został przygotowany w ramach projektu Zintegrowany System Monitorowania Sektora Ekonomii

Społecznej współfinansowanego ze środków UE w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój.

21)

„Bezrobotni i poszukujący pracy zarejestrowani w urzędach pracy” ‒ załącznik 1 do sprawozdania MRPIPS-01,

tj. sprawozdania o rynku pracy.

Polsce istotny problem społeczny. Ograniczenie ubóstwa nie objęło jeszcze wszystkich grup

gospodarstw domowych. W 2019 r. w ubóstwie skrajnym żyło prawie 4,2% osób, a w

ubóstwie relatywnym – niemal 13%. Ubóstwo ekonomiczne nie jest jedynie skutkiem

bezrobocia lub bierności zawodowej. Przyczyn należy również szukać w niskiej zdolności

adaptacji do zmieniających się uwarunkowań w środowiskach pracy.

Oferty pracy na rynku są niekiedy nieadekwatne dla osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, np. ze względu na wymagane doświadczenie zawodowe lub kompetencje.

Konieczne jest dopasowanie warunków pracy do potrzeb tych osób oraz zapewnienie im

wysokiej jakości miejsc pracy, połączonych z działaniami reintegracyjnymi, co będzie

zachętą do podjęcia i utrzymania zatrudnienia.

Z analiz ścieżki reintegracji społecznej i zawodowej wynika, że ok. 37% osób po zakończeniu

uczestnictwa w CIS i WTZ oraz zatrudnieniu w ZAZ podjęło pracę poza tymi jednostkami

(43,1% uczestników CIS, 23,2% uczestników WTZ oraz 26,2% zatrudnionych w ZAZ). W

związku z tym konieczne jest podnoszenie skuteczności jednostek reintegracyjnych w

zakresie reintegracji zawodowej i społecznej, a także włączanie w ten proces innych PES,

dysponujących zarówno potencjałem do uzupełniania oferty CIS, WTZ i ZAZ, jak również

samodzielnej realizacji zindywidualizowanych działań na rzecz osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym.

Potencjał gospodarczy podmiotów ekonomii społecznej

Ekonomia społeczna nie wpływa obecnie w sposób kluczowy na gospodarkę, zarówno z

perspektywy udziału w PKB, jak i poziomu zatrudnienia w tym sektorze.

Źródła finansowania organizacji pozarządowych nie są zdywersyfikowane. Większość

organizacji pozarządowych prowadzi wyłącznie nieodpłatną działalność statutową – 70%.

Tylko 30% prowadzi dodatkowo odpłatną działalność statutową lub działalność gospodarczą.

Stan ten nie zmienia się od 2010 r.

Zdecydowana większość organizacji pozarządowych wykazuje relatywnie niskie kwoty

przychodów. Roczne przychody nieprzekraczające 10 tys. zł wykazuje 36% organizacji, w

tym 10% wykazuje ich całkowity brak. Wpływy w kwotach powyżej 10 tys. zł, a

nieprzekraczające 100 tys. zł, wykazuje 38,9% podmiotów, natomiast w przedziale powyżej

100 tys. zł, ale nie więcej niż 1 mln zł – 20% podmiotów. Budżetem powyżej 1 mln zł

dysponuje jedynie 5,2% podmiotów.

Rozpoznawalność i kompetencje w obszarze ekonomii społecznej

Niski poziom zaufania społecznego, a także niewystarczająca obecność tematyki dotyczącej

ekonomii społecznej, w tym spółdzielczości w debacie publicznej, której przyczyną może być

między innymi niedostateczna liczba danych, analiz, ekspertyz dotyczących skuteczności

działań reintegracyjnych w PES, działań promocyjnych dotyczących produktów i usług

oferowanych przez te podmioty oraz pokazujących korzyści wynikające z działalności

podmiotów ekonomii społecznej, skutkuje obniżeniem potencjału wspólnot lokalnych do

podejmowania inicjatyw zarówno w sferze gospodarczej, jak i społecznej.

Rozpoznawalność podmiotów ekonomii społecznej może być opisana i zmierzona przez

liczbę członkostw i dynamikę ich przyrostu. Suma członkostw w 2018 r. wyniosła 9034,2

tys., a liczba członkostw osób fizycznych 8 890,3 tys. W porównaniu z 2016 r. baza

członkowska uległa znacznemu zmniejszeniu – suma członkostw o 209 tys., a liczba

członkostw osób fizycznych o 202 tys. Sytuacja ta zdaje się utrzymywać od lat, ponieważ

tendencję spadkową obserwowano już 10 lat wcześniej i może to świadczyć zarówno o

niskim poziomie kapitału społecznego, jak i niskiej rozpoznawalności sektora.

Również wśród przedstawicieli organów jednostek samorządu terytorialnego

niewystarczająca jest świadomość społecznej wartości dodanej wynikającej z działalności

podmiotów ekonomii społecznej w porównaniu do innych podmiotów świadczących usługi

użyteczności publicznej, które są nastawione jedynie na osiągnięcie zysku.

Rozdział II.

Cele i rezultaty programu

Cele programu

Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 roku. Ekonomia Solidarności

Społecznej jest dokumentem służącym realizacji celów dotyczących rozwoju ekonomii

społecznej wyznaczonych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz w strategiach

zintegrowanych22). Ponadto jest on również wyrazem uporządkowania kierunków interwencji

publicznej i działań wpływających na możliwości wykorzystania aktywności podmiotów

sektora ekonomii społecznej, w tym spółdzielni, jako instrumentu aktywnej polityki

społecznej oraz polityki rozwoju społecznego i lokalnego.

Z tych względów cel strategiczny programu brzmi

Ekonomia społeczna stanie się istotnym instrumentem aktywnej polityki społecznej,

wsparcia rozwoju społecznego oraz lokalnego.

Uwolnienie potencjału sektora ekonomii społecznej wymaga podjęcia konkretnych,

uporządkowanych i skoordynowanych działań, dzięki którym rozwijać się będą szczególnie

ważne z perspektywy polityk publicznych cechy podmiotów działających w tym sektorze, to

jest

 zdolność do aktywizacji i reintegracji traktowanych podmiotowo osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym;

 koncentrowanie się na potrzebach społeczności lokalnych (oraz bazowanie na jej

zasobach);

 działania na rzecz dobra wspólnego przez dostarczanie usług społecznych i wspieranie

rozwoju lokalnego;

 samodzielność, samopomoc i samowystarczalność.

W związku z powyższym cel główny programu brzmi

Do roku 2030 podmioty ekonomii społecznej będą ważnym elementem aktywizacji

i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz

dostarczycielami usług społecznych.

Osiągnięcie celu głównego możliwe będzie dzięki realizacji następujących celów

szczegółowych

1. Wspieranie trwałego partnerstwa podmiotów ekonomii społecznej z samorządem

terytorialnym w realizacji usług społecznych.

22)

Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki, Strategia rozwoju kapitału ludzkiego, Strategia Rozwoju

Transportu, Strategia Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko, Strategia rozwoju kapitału społecznego, Krajowa

strategia rozwoju regionalnego – Regiony Miasta Obszary wiejskie, Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i

rybactwa, Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP.

2. Zwiększenie liczby wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach

społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

3. Zwiększenie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej na rynku.

4. Upowszechnienie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej.

Rezultaty programu

Do każdego z celów szczegółowych przyporządkowano rezultat wraz ze sposobem jego

pomiaru pozwalający zidentyfikować zmianę wywołaną interwencją przeprowadzoną na

podstawie KPRES.

REZULTAT 1: Wzrost udziału środków z budżetów JST przeznaczanych na zlecanie

świadczenia usług społecznych podmiotom ekonomii społecznej.

W 2030 r. JST przeznaczać będą co najmniej 2% budżetu na zlecanie świadczenia usług

społecznych podmiotom ekonomii społecznej.

REZULTAT 2: Zwiększenie zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym na wysokiej jakości miejscach pracy w przedsiębiorstwach społecznych.

Do 2030 r. powstanie 29 tys. nowych, wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach

społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

REZULTAT 3: Zwiększenie liczby podmiotów ekonomii społecznej prowadzących

działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego.

Do 2030 r. liczba podmiotów ekonomii społecznej prowadzących działalność gospodarczą lub

odpłatną działalność pożytku publicznego zwiększy się co najmniej o 9 tys.

REZULTAT 4: Zwiększenie członkostwa osób młodych poniżej 18. roku życia

w podmiotach ekonomii społecznej.

Do 2030 r. odsetek osób poniżej 18. roku życia w ogólnej liczbie członków stowarzyszeń,

podobnych organizacji społecznych, fundacji i społecznych podmiotów wyznaniowych

wzrośnie o 5 punktów procentowych.

Przyjęto także następujący rezultat celu głównego programu oraz wskaźnik tego rezultatu.

REZULTAT CELU GŁÓWNEGO: Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii

społecznej.

Do 2030 r. wzrośnie do 40% liczba osób podejmujących pracę po zakończeniu uczestnictwa

w jednostkach reintegracyjnych. Do 2030 r. odsetek osób poniżej 18. roku życia w ogólnej

liczbie członków stowarzyszeń, podobnych organizacji społecznych, fundacji i społecznych

podmiotów wyznaniowych wzrośnie o 5 punktów procentowych oraz powstanie 29 tys.

nowych miejsc pracy w PS.

Osiągnięcie każdego z rezultatów przypisanych do celów szczegółowych przekładać się

będzie bezpośrednio lub pośrednio na osiągnięcie rezultatu głównego programu. Określony w

KPRES sposób dojścia do wyznaczonych, wymiernych rezultatów i efektów interwencji

pozostaje kluczowy, ponieważ to właśnie dzięki przewidzianym działaniom rozwój sektora

ekonomii społecznej zależny będzie od podstaw wykraczających poza ramy krótko- i

średniookresowego programowania. Ma to szczególnie duże znaczenie w przypadku rezultatu

celu głównego. Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej obrazować będzie

uwolnienie potencjału PES wynikającego z dostępu do finansowego wsparcia w zatrudnianiu

i reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem, preferencyjnego dostępu do realizacji usług na

rzecz społeczności lokalnych, wzmocnienia zdolności do prowadzenia działalności odpłatnej

pożytku publicznego i gospodarczej oraz ze zwiększenia aktywności społecznej – w

szczególności wśród osób młodych. Wzrost zatrudnienia w sektorze wynikać będzie nie tylko

z tworzenia nowych miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w

przedsiębiorstwach społecznych, ale także ze wzrostu popytu na pracę wywołanego

zwiększeniem udziału PES w świadczeniu usług społecznych, a także większą aktywnością

PES na otwartym rynku. Zaproponowane w niniejszym rozdziale efekty interwencji powinny

zostać osiągnięte do 2030 r. Taki horyzont wyznaczony został przy aktualizacji programu z

2019 r. Zaproponowane wtedy cele i wskaźniki pozostaną nadal aktualne także w kolejnych

latach, a szacunkowe wartości docelowe, które powinny zostać osiągnięte w 2030 r., zostały

ujęte w rozdziale dotyczącym monitorowania.

Wzrost zatrudnienia i aktywności społecznej w sektorze ekonomii

społecznej

Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej realizujących usługi społeczne

Istotną przestrzenią dla funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej jest sfera usług

społecznych. Aktywność PES na tym polu związana jest z faktem, że jedną z głównych cech

PES jest działalność na rzecz dobra wspólnego oraz gotowość do rozwiązywania problemów

zarówno konkretnych wspólnot lokalnych, jak i rodzin i osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym (w tym osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych, starszych i ich rodzin).

Jak wynika z diagnozy organy administracji samorządowej, dysponując znacznymi środkami

przeznaczonymi na realizację tych zadań (ok. 24% budżetu JST), często decydują się na ich

zlecanie, preferując formy, w których dominują podmioty nastawione na zysk. Z perspektywy

celów programu istotnym wyzwaniem jest stworzenie warunków pozwalających na silniejsze

włączenie podmiotów ekonomii społecznej w rynek usług społecznych. Pozwoli to na

zaspokajanie potrzeb wspólnot lokalnych i ich mieszkańców przy jednoczesnym wzmacnianiu

PES realizujących funkcje reintegracyjne wobec osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym oraz przyczyniających się do tworzenia nowych miejsc pracy w społeczności

lokalnej.

Oparcie modelu realizacji usług społecznych na współpracy, dialogu i zaangażowaniu

mieszkańców oraz PES funkcjonujących w danej wspólnocie lokalnej jest niezwykle istotne z

perspektywy rozwoju sektora, przebiegającego niezależnie od możliwości uzyskiwania

wsparcia finansowego bezpośrednio ze środków publicznych (np.: EFS, PFRON, Funduszu

Pracy), związanego z zatrudnieniem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Częściowe przekierowanie pozostających w dyspozycji samorządu środków w taki sposób,

aby usługi społeczne w większym zakresie mogły być świadczone przez podmioty ekonomii

społecznej, pozwoli na tworzenie nowego rynku, będącego jednocześnie naturalną

przestrzenią dla funkcjonowania PES.

Wysokiej jakości miejsca pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym

Na osiągnięcie trwałego wpisania sektora ekonomii społecznej w system

społeczno-gospodarczy w Polsce decydujący wpływ będzie miał potencjał i zasięg tego

sektora definiowany zarówno przez pryzmat parametrów ekonomicznych (np. udziału w

wytwarzaniu PKB), jak i związany ze skalą zatrudnienia. Szczególne znaczenie, również w

kontekście zwiększania spójności społecznej, ma zdolność podmiotów ekonomii społecznej

do tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Na potrzeby realizacji KPRES przyjęto, że na wysoką jakość w kontekście zatrudnienia

składają się trzy kluczowe czynniki: zatrudnienie na podstawie umowy o pracę lub

spółdzielczej umowy o pracę, podmiotowość pracowników polegająca w szczególności na

zapewnieniu im włączenia w proces decyzyjny, dotyczący kierunków działalności

przedsiębiorstwa oraz indywidualne podejście do ich potrzeb, a także działania

reintegracyjne, których adresatami są pracownicy pochodzący z grup zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Z uwagi na konieczność zapewnienia trwałości i ciągłości

zatrudnienia, należy dążyć do tworzenia w PES takich miejsc pracy, które funkcjonować będą

także po zakończeniu korzystania ze wsparcia publicznego. W tym zakresie istotnym

pozostaje również kwestia opracowywania dokumentów wspierających procesy

reintegracyjne w przedsiębiorstwach społecznych, np. planów reintegracyjnych. Jednym z

głównych celów planów reintegracyjnych jest tworzenie ścieżek wsparcia dla pracowników

PS zagrożonych wykluczeniem społecznym w celu podniesienia ich kwalifikacji i

kompetencji społeczno-zawodowych.

Finansowe wsparcie zatrudnienia w przedsiębiorstwach społecznych powinno zostać

zaplanowane w sposób umożliwiający wykorzystanie na ten cel zarówno środków krajowych,

jak i europejskich. Z tego względu dla osiągnięcia rezultatów związanych z tworzeniem

miejsc pracy w PS planuje się wprowadzenie do polskiego porządku prawnego status

przedsiębiorstwa społecznego, a także wdrożenie rozwiązań umożliwiających wspieranie

zatrudnienia w PS na zasadach podobnych do tych obowiązujących obecnie w odniesieniu do

spółdzielni socjalnych. Wdrażanie instrumentów finansowanych ze środków krajowych

powinno przebiegać w sposób pozwalający w pełni wykorzystać potencjał mechanizmów

współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej, przy jednoczesnym dążeniu do

stopniowego zwiększania roli Funduszu Pracy i PFRON w kreowaniu miejsc pracy w PS.

Dotychczasowe doświadczenia we wspieraniu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej

wskazują, że niezwykle istotnym impulsem do tworzenia dobrej jakości nowych miejsc pracy

w przedsiębiorstwach społecznych są środki z EFS zapewnione w Regionalnych Programach

Operacyjnych. Środki przeznaczane na ten cel w poszczególnych regionach były

zróżnicowane, podobnie jak planowane w nich rezultaty dotyczące nowych miejsc pracy w

PS. Niezależnie od powyższego, w celu zapewnienia równomiernego i efektywnego wzrostu

zatrudnienia w sektorze, konieczne jest wyznaczenie przez samorządy województw

oczekiwanych efektów dla dalszych działań realizowanych w tym obszarze.

Wynikające dotychczas z KPRES oczekiwania w odniesieniu do liczby nowych miejsc pracy

w PS, które były przewidziane do utworzenia dzięki wsparciu ujętemu w ramach RPO przez

poszczególne województwa, nie zostały w pełni uwzględnione przez samorządy regionalne

ani w treści tych programów, ani w ramach projektów realizowanych przez OWES. Okazją do

weryfikacji przyjętych założeń był przegląd śródokresowy, który potwierdził konieczność

zrewidowania założeń przyjętych w KPRES w 2014 r. Obecnie można przyjąć, że działania

realizowane w ramach perspektywy finansowej 2014‒2020, które wdrażane będą przez

poszczególne województwa do 2023 r., pozwolą utworzyć ok. 14,7 tys. miejsc pracy w PS.

Jednocześnie doświadczenia wynikające z bieżącej perspektywy finansowej wskazują, że

sytuacja społeczna i gospodarcza w województwach jest bardzo różnorodna, co w zasadniczy

sposób wpływa na intensywność działań i wysokość środków finansowych przeznaczanych

bezpośrednio na tworzenie nowych miejsc pracy w PS.

Jednym z wniosków wynikających z prac nad programowaniem perspektywy finansowej na

lata 2021‒2027 była potrzeba utrzymania odpowiedniego poziomu koncentracji dostępnych

zasobów na realizację określonych celów zatrudnieniowych. Z tych względów należy uznać,

że w przypadku przedsięwzięć współfinansowanych ze środków europejskich powinna zostać

wdrożona reguła, zgodnie z którą na bezzwrotne wsparcie finansowe na tworzenie miejsc

pracy i reintegrację w PS powinno być przeznaczone co najmniej 60% środków

przewidywanych w Programach Regionalnych na wsparcie dla sektora ekonomii społecznej.

Cel ten będzie realizowany za pomocą trzech instrumentów: dotacji na utworzenie miejsca

pracy, okresowego wsparcia na utrzymanie miejsca pracy oraz środków na reintegrację

społeczno-zawodową pracowników przedsiębiorstwa społecznego, których zatrudnienie

zostało dofinansowane z powyższego źródła. Oznacza to, że pozostałe koszty, w tym

kompleksowe usługi wsparcia pozafinansowego dla sektora ekonomii społecznej, a także

animowanie rozwoju jego potencjału do świadczenia usług społecznych, nie powinny

przekroczyć 40% dostępnej dla ekonomii społecznej alokacji. Założenie to będzie mieć

zastosowanie w ramach kontynuowanego dotychczasowego modelu wsparcia PES w

regionach, gdzie większość tych działań realizowana jest przez OWES. Powyższe założenia

dotyczące proporcji między wsparciem bezpośrednim na tworzenie miejsc pracy w PS, a

pozostałymi usługami wsparcia PES znalazły swoje odzwierciedlenie w projekcie Umowy

Partnerstwa pomiędzy Komisją Europejską, a Polską w odniesieniu do sposobu

zaprogramowania środków w ramach EFS+.

Kolejnym czynnikiem w istotny sposób wpływającym na oczekiwane rezultaty realizacji

Programów Regionalnych w zakresie kreowania zatrudnienia w PS, jest całkowity koszt

wsparcia bezpośredniego przypadającego na jedno nowe miejsce pracy. W związku z

wdrożeniem metody rozliczania tego wsparcia w formule stawki jednostkowej, zgodnie z

metodologią opracowaną przez MFiPR przyjęto, że łączna wysokość wsparcia na utworzenie

stanowiska pracy oraz wsparcia pomostowego wyniesie ok. 51 tys. zł. w 2021 r. Od 2022 r.

przewiduje się indeksację tej stawki wskaźnikiem wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w

gospodarce. Bazując na prognozie wzrostu wynagrodzeń zawartej w Programie Konwergencji

na potrzeby szacunków KPRES przewidziano, że w okresie 2021–2027 średni poziom stawki

wyniesie ok. 61 tys. zł.

Przy szacowaniu docelowej liczby nowych miejsc pracy w PS, regiony powinny mieć także

na uwadze, że zgodnie z rozporządzeniem dotyczącym EFS+, na cele dotyczące włączenia

społecznego powinno zostać przeznaczone co najmniej 25% środków w odniesieniu do całej

kwoty środków dla Polski w ramach EFS+. Natomiast w przypadku podziału alokacji EFS+

między program krajowy i 16 programów regionalnych faktyczna kwota środków

przeznaczonych na obszar włączenia społecznego dla regionów wyniesie 27,87%23) środków

EFS+. W konsekwencji przyjęcia zasady 60/40, określonej w projekcie Umowy Partnerstwa,

większość środków w ramach alokacji na wsparcie ekonomii społecznej zostanie

przeznaczona na tworzenie oraz inkubacyjne utrzymanie miejsc pracy w PS. Należy wziąć

pod uwagę, że obok dotacji na utworzenie miejsca pracy oraz wsparcia pomostowego w tej

puli powinny być uwzględnione także środki na reintegrację społeczno-zawodową

pracowników, dla których dzięki środkom z EFS+ utworzono miejsca pracy w PS.

23)

Zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej z grudnia 2021 r. ostateczna wartość

procentowa alokacji może ulec zmianie w wyniku trwającego procesu negocjacji z Komisją Europejską.

W związku z bezprecedensową sytuacją związaną z wybuchem konfliktu zbrojnego w

Ukrainie, pojawiły się także nowe uwarunkowania i wyzwania w postaci dynamicznie

zwiększającej się liczby obywateli Ukrainy przebywających w Polsce ze względu na działania

wojenne. Obok niezbędnego w pierwszym etapie wsparcia interwencyjnego, obywatele

Ukrainy wymagać będą również długofalowych działań umożliwiających im integrację

społeczną i zawodową, a w szczególności podejmowanie zatrudnienia. Instrumentem, który

może posłużyć do osiągnięcia tego celu jest ekonomia społeczna.

Obecna sytuacja będzie miała również wpływ na rosnące zapotrzebowanie na usługi

społeczne. Z tego względu konieczne jest stymulowanie podaży, m.in. przez wspieranie

przedsiębiorstw społecznych, które mogą efektywnie odpowiadać na potrzeby społeczności

lokalnych, a także nowych grup odbiorców.

Niezależnie od powyższych wyzwań istotne z perspektywy polityki na rzecz włączenia

społecznego jest zachowanie odpowiedniej dynamiki rozwoju sektora ekonomii społecznej

oraz trwałości wypracowanych mechanizmów, instytucji i zaangażowania na rzecz rozwoju

tego sektora. W perspektywie finansowej 2021‒2027 kwestie te będą tym bardziej istotne,

ponieważ na ten okres przypadać będzie wejście w życie i wdrożenie kluczowej dla sektora

regulacji prawnej, to jest ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o ekonomii społecznej (Dz. U. z

2022 r. poz. 1812, z późn. zm.). Z tego powodu zagospodarowanie środków z EFS+

uwzględniające odpowiedni poziom koncentracji na celach związanych z tworzeniem miejsc

pracy w PS, będzie miało istotny wpływ na miejsce ekonomii społecznej w krajowej polityce

społecznej.

Uwzględniając powyższe założenia, samorządy poszczególnych województw dokonały

oszacowania docelowej liczby miejsc pracy, planowanych do utworzenia w

przedsiębiorstwach społecznych w ramach środków unijnych w okresie 2021‒2027. Dla

perspektywy finansowej 2021–2027 dla ostatniego roku obowiązuje zasada n+2, co oznacza,

że w tym okresie finansowania środki są kwalifikowalne do końca 2029 r. Wyniki szacowania

zawarto w tabeli nr 2.

Tabela 2. Szacunkowa liczba miejsc pracy tworzonych w latach 2014–2029 w

przedsiębiorstwach społecznych dzięki wsparciu z EFS oraz EFS+

Województwo

Liczba miejsc

pracy

planowanych do

utworzenia

w ramach

realizacji RPO do

2023 r.24)

Liczba miejsc

Suma miejsc

pracy szacowanych

pracy

przez regiony do utworzonych

utworzenia

ze środków

w ramach realizacji europejskich

PR 2021 r. – 2027

od 2014 r.

25)

r. (n+2=2029 r.)

do 2029 r.26)

Dolnośląskie

664

279

943

Kujawsko-Pomorskie

835

617

1452

Lubelskie

903

891

1794

Lubuskie

315

425

740

Łódzkie

835

610

1445

Małopolskie

771

908

1679

Mazowieckie

647

1090

1737

Opolskie

328

177

505

Podkarpackie

2700

940

3640

Podlaskie

681

677

1358

Pomorskie

640

480

1120

Śląskie

2355

1089

3444

Świętokrzyskie

429

595

1024

Warmińsko-Mazurskie

765

854

1619

Wielkopolskie

1446

932

2378

Zachodniopomorskie

430

510

940

14 744

11 074

25 818

RAZEM

Szacuje się, że – dzięki środkom krajowym i europejskim – w rezultacie realizacji działań

przewidzianych w KPRES, w tym RPO i PR, do 2030 r. powstanie ok. 29 000 wysokiej

jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem

24)

Podano liczbę miejsc pracy utworzonych do 2023 r.: zgodnie z zasadą n+3 fundusze przyznane w ramach perspektywy

finansowej 2014‒2020 faktycznie mogą być wykorzystane do roku 2023.

25)

Podano liczbę miejsc pracy szacowanych przez regiony do utworzenia do 2029 r., Dla perspektywy finansowej 2021–

2027 dla ostatniego roku obowiązuje zasada n+2, co oznacza, że w tym okresie finansowania środki są kwalifikowalne

do końca 2029 r. Wartości wskaźników mogą ulec zmianie w związku ze zmianą alokacji przewidzianą na realizację

działań w zakresie włączenia społecznego w regionach.

26)

Wartości wskaźników mogą ulec zmianie w związku ze zmianą alokacji przewidzianą na realizację działań w zakresie

włączenia społecznego w regionach.

społecznym (ok. 26 tys. miejsc pracy ze środków europejskich oraz – w zależności od

przyjętych ostatecznie nowych rozwiązań prawnych – ok. 3 tys. miejsc pracy ze środków

krajowych i ewentualnie innych dodatkowych źródeł bądź mechanizmów, w ramach których

możliwe będzie finansowanie tworzenia miejsca pracy w przedsiębiorstwach społecznych).

Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej działających na rynku

Sektor ekonomii społecznej wnosi istotny wkład w osiąganie celów społecznych.

Jednocześnie realizowane przez nie funkcje reintegracyjne, a także inne ograniczenia

wpływające na możliwość swobodnego zarządzania rozwojem przedsiębiorstwa społecznego

(np. ograniczenia w zakresie dysponowania zyskami i kształtowania polityki płacowej)

obniżają zdolność PES do konkurowania z innymi uczestnikami otwartego rynku.

Wyrównanie tych szans wpłynie na zwiększenie samodzielności PES na rynku, przyczyniając

się do zwiększenia ich niezależności od środków publicznych (w szczególności tych

związanych z tworzeniem miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym).

Jednocześnie sprzyjać to będzie również poszukiwaniu innowacyjnych form działania,

dopasowanych do zmieniającej się rzeczywistości – w szczególności demograficznej, czy na

rynku pracy. Wyrównywanie potencjału konkurencyjnego PES przełoży się również na

wzrost zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej oraz wzmocni wkład tych podmiotów w

zwiększanie PKB i rozwój gospodarczy kraju.

Wzrost aktywności społecznej w podmiotach ekonomii społecznej

Rozwój ekonomii społecznej jest w dużej mierze uzależniony od tego, w jakim stopniu ta

sfera oraz korzyści, jakie przynosi swoim uczestnikom, a także całemu społeczeństwu,

zaistnieją w świadomości społecznej.

Zakorzenienie społeczne to proces długotrwały i wielotorowy, przebiegający na płaszczyźnie

kształtowania postaw z jednej strony oraz budowania marki z drugiej. Kształtowanie

pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej wiąże się przede wszystkim z pracą z

młodzieżą, która przez aktywne, nie tylko teoretyczne, poznawanie wartości i instrumentów

ekonomii społecznej (m.in. w ramach spółdzielni uczniowskich) rozwija swoje kompetencje

społeczne i przedsiębiorcze. Polem do najskuteczniejszych działań wśród młodych ludzi jest

edukacja, zarówno ta formalna, w ramach systemu oświaty, jak i nieformalna oraz

pozaformalna, będąca domeną między innymi podmiotów ekonomii społecznej. Dopiero

uzupełniające się działania w tych sferach edukacji pozwalają zbudować pozytywny

wizerunek ekonomii społecznej, jak również wykształcić i wprowadzić na rynek pracy osoby

przygotowane kompetencyjnie, ale i żywo zainteresowane udziałem w tworzeniu tego

sektora. Jako przykład mogą tu posłużyć spółdzielnie socjalne, rozwijające się od ponad 15

lat.

Drugi aspekt stanowi upowszechnianie ekonomii społecznej wśród opinii publicznej, a także

bezpośrednio wśród przedstawicieli administracji publicznej, od których decyzji zależy

rozwój PES, zwłaszcza na poziomie lokalnym. Należy dołożyć starań, aby utrwalić wizerunek

podmiotów ekonomii społecznej jako kluczowego ogniwa w przywracaniu godności i

podmiotowości osób wykluczonych, dzięki któremu mogą współtworzyć kapitał społeczny, a

nie tylko korzystać z jego zasobów. Szczególnie istotne jest przełamywanie stereotypów,

które stygmatyzują ekonomię społeczną jako sferę usług niskiej jakości, opartą jedynie o

instrumenty służące przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu.

Dzięki takiemu podejściu możliwe będzie podniesienie poziomu aktywności wśród osób

młodych, które w przyszłości przełoży się na większą gotowość do podejmowania

świadomych i odpowiedzialnych społecznie wyborów konsumenckich, rynkowych i

zawodowych, sprzyjających przy tym rozwojowi sektora ekonomii społecznej.

Rozdział III.

Kierunki interwencji publicznej – obszary i priorytety

Realizacja celu głównego i celów szczegółowych realizowana będzie w czterech obszarach

interwencji publicznej: solidarny rynek pracy, solidarna wspólnota lokalna, konkurencyjna

przedsiębiorczość społeczna oraz solidarne społeczeństwo. Każdemu z obszarów

przyporządkowano priorytety, działania i konkretne zadania realizowane w perspektywie

2014–2030.

CEL STRATEGICZNY: Ekonomia społeczna stanie się istotnym instrumentem aktywnej polityki

społecznej, wsparcia rozwoju społecznego oraz lokalnego.

CELE SZCZEGÓŁOWE

CEL GŁÓWNY: Do roku 2030 podmioty ekonomii społecznej będą ważnym elementem

aktywizacji i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz

dostarczycielami usług społecznych.

Wspieranie

trwałego

partnerstwa

podmiotów

ekonomii

społecznej

z

samorządem

terytorialnym w realizacji

usług społecznych.

Zwiększenie

liczby

wysokiej jakości miejsc

pracy

w przedsiębiorstwach

społecznych, dla osób

zagrożonych

wykluczeniem społecznym.

Zwiększenie

konkurencyjności

podmiotów

ekonomii

społecznej na rynku.

Upowszechnienie

pozytywnych postaw wobec

ekonomii społecznej.

Obszar I

Solidarna wspólnota

lokalna

Obszar II

Solidarny rynek pracy

Obszar III

Konkurencyjna

przedsiębiorczość

społeczna

Obszar IV

Solidarne społeczeństwo

Priorytet

1.

Wspieranie

reintegracji

społecznej

i

zawodowej

osób

zagrożonych wykluczeniem

społecznym w jednostkach

reintegracyjnych.

Priorytet 1. Zwiększanie

konkurencyjności

podmiotów

ekonomii

społecznej.

Priorytet 1. Kształtowanie

wśród młodzieży pozytywnych

postaw

wobec

ekonomii

społecznej.

.

Priorytet

2.

Wsparcie

w

rozwoju

profesjonalizacji

i

współdziałania PES oraz

współpracy

międzysektorowej.

Priorytet 2. Budowa marki

ekonomii społecznej..

OBSZARY, PRIORYTETY

Priorytet 1.

społecznych.

Rozwój

usług

Priorytet

2.

Włączenie

podmiotów

ekonomii

społecznej w rozwój lokalny.

Priorytet

2.

Aktywizacja

zawodowa

osób

niepełnosprawnych oraz osób

starszych

w

podmiotach

ekonomii społecznej.

REZULTATY

Priorytet 3. Tworzenie miejsc

pracy dla osób zagrożonych

wykluczeniem

społecznym

w

przedsiębiorstwach

społecznych.

Wzrost

udziału

środków

z

budżetów

JST,

przeznaczanych na zlecanie

świadczenia

usług

społecznych,

podmiotom

ekonomii społecznej.

Zwiększenie

zatrudnienia

osób

zagrożonych

wykluczeniem społecznym na

wysokiej jakości miejscach

pracy w przedsiębiorstwach

społecznych.

Zwiększenie

liczby

podmiotów

ekonomii

społecznej prowadzących

działalność

gospodarczą

lub odpłatną działalność

pożytku publicznego.

Zwiększenie członkostwa osób

młodych poniżej 18. roku

życia

w

podmiotach

ekonomii

społecznej.

W 2030 r. JST przeznaczać

będą co najmniej 2% budżetu

na zlecanie świadczenia usług

społecznych

podmiotom

ekonomii społecznej.

Do 2030 r. powstanie ok. 29

tys. nowych, wysokiej jakości

miejsc

pracy

w

przedsiębiorstwach

społecznych

dla

osób

zagrożonych wykluczeniem

społecznym.

Do

2030

r.

liczba

podmiotów

ekonomii

społecznej prowadzących

działalność gospodarczą

lub odpłatną działalność

pożytku

publicznego

zwiększy się co najmniej

o 9 tys.

Do 2030 r. odsetek osób

poniżej

18

roku

życia

w ogólnej liczbie członków

stowarzyszeń,

podobnych

organizacji

społecznych,

fundacji

i

społecznych

podmiotów

wyznaniowych

wzrośnie o 5 punktów

procentowych.

REZULTAT CELU GŁÓWNEGO: Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej.

27 pracę po zakończeniu uczestnictwa w jednostkach

Do 2030 r. wzrośnie do 40% liczba osób podejmujących

reintegracyjnych, odsetek osób poniżej 18. roku życia w ogólnej liczbie członków PES wzrośnie o 5 punktów

procentowych oraz powstanie 29 tys. nowych miejsc pracy w PS.

Obszar I. Solidarna wspólnota lokalna

Działania zaplanowane w tym obszarze pozwolą na włączenie podmiotów ekonomii

społecznej w zintegrowany proces planowania, realizacji i monitorowania usług społecznych

na poziomie lokalnym. Celem planowanych przedsięwzięć jest nie tylko zwiększenie

partycypacji mieszkańców i PES w kształtowaniu rzeczywistości społecznej na poziomie

lokalnym, ale również wydzielenie fragmentu rynku usług społecznych, na którym podmioty

ekonomii społecznej, z uwagi na niekomercyjny charakter, misję związaną z działalnością na

rzecz dobra wspólnego oraz funkcję reintegracyjną, będą mogły stać się naturalnym i

głównym partnerem samorządu w świadczeniu tych usług na rzecz wspólnoty. Organy JST i

PES uzyskają dostęp do nowych form współpracy i zlecania zadań opartych na dialogu,

wspólnym badaniu możliwości i potrzeb społeczności lokalnych, a także preferowanej

sekwencji kontraktowania usług społecznych.

Działania przewidziane w tym obszarze KPRES realizują bezpośrednio wyzwania

sformułowane w SOR w następujących kierunkach interwencji

 poprawa dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych;

 wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności

działań na rzecz integracji społecznej;

 poprawa organizacji świadczenia usług publicznych na poziomie lokalnym;

 zwiększenie sprawności funkcjonowania instytucji państwa, w tym administracji.

Jako kluczowe należy wskazać inicjatywy pozwalające na: wypracowanie i wdrożenie

modelowego i zintegrowanego podejścia do dostarczania dóbr i usług publicznych istotnych

dla rozwoju społecznego na poziomie lokalnym, dostosowanego do specyfiki terytorialnej,

włączającego mieszkańców i podmioty ekonomii społecznej (w tym organizacje

pozarządowe) w realizację usług społecznych na rzecz osób niesamodzielnych i zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Ważnym elementem będzie również rozwijanie trwałej

współpracy podmiotów ekonomii społecznej z centrami usług społecznych oraz budowanie i

wykorzystywanie ich potencjału do programowania i realizacji usług społecznych

organizowanych przez CUS.

Ponadto planowane działania sprzyjać będą poprawie standardów działania administracji

publicznej w zakresie zamówień publicznych (w zakresie społecznie odpowiedzialnych

zamówień publicznych i stosowania tzw. klauzul społecznych w zamówieniach publicznych).

Rozwiązania zaproponowane w tej części programu przyczynią się pośrednio do realizacji

określonych w SOR zadań związanych z rozwojem i rewitalizacją obszarów miejskich i

wiejskich, w tym obszarów zdegradowanych. Będą również sprzyjać rozwojowi

pozarolniczych funkcji gospodarstw rolnych (np. opiekuńczych).

Priorytet 1. Rozwój usług społecznych

Rozwój usług społecznych stanowi obecnie jedno z najważniejszych wyzwań budowy

aktywnej polityki społecznej oraz rozwoju społecznego. Wyzwania demograficzne związane

ze starzeniem się populacji, a także wyzwania polityki rodzinnej, w tym łączenie pracy

zawodowej z wychowaniem dzieci jako elementu aktywnej polityki rynku pracy, wskazują na

coraz większe zapotrzebowanie w tym zakresie. Rozwój usług społecznych oznacza również

wzrost liczby miejsc pracy we wspólnotach samorządowych. Do wyzwań należy także

zaliczyć sposób zlecania i realizacji tych usług. Istotnym kierunkiem jest zapewnienie, aby

większość usług społecznych była realizowana na zasadach niekomercyjnych – w formule

non-profit, a także przez podmioty zakorzenione lokalnie i zatrudniające mieszkańców danej

wspólnoty samorządowej. Działanie takie jest możliwe i pożądane także w świetle regulacji

UE (m.in. dyrektywa w sprawie usług27)). Jednocześnie istotne jest również kontraktowanie

usług społecznych w sposób zapewniający wzmacnianie stabilnej i systemowej współpracy

między samorządem a PES, jednocześnie gwarantującej niezakłócony dostęp do usług ich

odbiorcom. W tym kontekście ważne jest również, aby integracja i koordynacja usług

społecznych, której instytucjonalnym przejawem jest CUS, prowadzona była w sposób

umożliwiający wykorzystanie potencjału ekonomii społecznej.

Zgodnie z zapisami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju niezbędne jest również

uspójnienie systemu programowania i realizacji polityki integracji społecznej. Obecny system

programowania sfery spraw społecznych na poziomie gmin i powiatów stracił walor realności

i skuteczności.

Działanie I.1.1. Opracowanie rozwiązań zapewniających zwiększenie udziału podmiotów

ekonomii społecznej w realizacji usług społecznych

Zwiększenie roli podmiotów ekonomii społecznej w kreowaniu rozwoju społecznego na

poziomie lokalnym wymaga stworzenia warunków pozwalających przedstawicielom władz

samorządowych dostrzec i wykorzystać potencjał tkwiący w PES, a z drugiej strony

gwarantujących im stabilny schemat działania, nienaruszający dotychczasowych zasad

gospodarowania środkami publicznymi. Wzmacnianie roli PES jest szczególnie istotne w

kontekście planowania i realizacji usług społecznych zdefiniowanych w ustawie z dnia 19

lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych.

1) Zwiększanie dostępności oraz jakości usług społecznych, w szczególności przez

włączanie PES w ich realizację, wymaga odpowiedniego zaprogramowania. Z tego

względu zaproponowane zostaną rozwiązania włączające problematykę ekonomii

społecznej do strategii rozwiązywania problemów społecznych. Ponadto realizowane będą

również działania wspierające samorządy lokalne w uwzględnianiu potencjału i potrzeb

sektora ekonomii społecznej w innych lokalnych dokumentach programowych i

strategicznych, zwłaszcza dotyczących kwestii społecznych i rozwoju lokalnego.

2) Problematyka ekonomii społecznej będzie uwzględniona w diagnozie lokalnych

dokumentów programowych i strategicznych, w szczególności w zakresie potencjału

podmiotów ekonomii społecznej do realizacji usług społecznych. Dotyczy to zwłaszcza

strategii rozwiązywania problemów społecznych. W przypadku programów tworzonych w

gminach, w których funkcjonować będzie CUS, problematyka ekonomii społecznej

powinna być uwzględniona również w diagnozie potrzeb i potencjału wspólnoty

samorządowej w zakresie usług społecznych, do której opracowania zgodnie z ustawą

zobligowane jest centrum. Potencjał ekonomii społecznej powinien być wykorzystywany

przede wszystkim w programowaniu procesów umożliwiających przejście od usług

świadczonych w formule zinstytucjonalizowanej do usług świadczonych w społeczności

lokalnej.

PES będą włączane w proces programowania usług społecznych. Oznacza to

uwzględnianie ich jako istotnego aktora, zarówno na etapie prac nad diagnozą, jak i

przygotowaniem oraz monitorowaniem strategii i programów na szczeblu lokalnym.

Ponadto PES powinny uczestniczyć w tworzeniu CUS, a także realizacji zadań

przypisanych centrom, w szczególności w zakresie przygotowania diagnozy potrzeb i

27)

Dyrektywa 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotycząca usług na rynku

wewnętrznym (Dz. Urz. UE L 376 z 27.12.2006, str. 36).

potencjału wspólnoty samorządowej w zakresie usług społecznych oraz przygotowania i

realizacji planu organizowania społeczności lokalnej i programów usług społecznych.

Realizowane będą również przedsięwzięcia wspierające PES w pełnieniu roli istotnych

wykonawców usług społecznych koordynowanych przez CUS.

Nazwa działania

Podmioty i instytucje

wiodące

Opracowanie

rozwiązań Ministerstwo Rodziny

zapewniających zwiększenie i Polityki Społecznej

udziału podmiotów ekonomii

społecznej w realizacji usług

społecznych

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej, Urząd

Zamówień Publicznych,

jednostki samorządu

terytorialnego, Ośrodki

Wsparcia Ekonomii

Społecznej

Działanie I.1.2. Rozwój partnerstwa publiczno-społecznego

Partnerstwo publiczno-społeczne stanowi urzeczywistnienie konstytucyjnej zasady

pomocniczości, zgodnie z którą poszukiwanie odpowiednich rozwiązań odbywać się powinno

na jak najniższym poziomie, zapewniającym efektywność i skuteczność podjętych działań.

Wykorzystanie tej formuły do rozwoju współpracy samorządu z podmiotami ekonomii

społecznej pozwoliłoby w pełni wykorzystać potencjał tych podmiotów w zakresie kreowania

rozwoju lokalnego. PES z uwagi na silne zakorzenienie w lokalnej społeczności, misję

działalności na rzecz dobra wspólnego oraz realizację działań reintegracyjnych i

aktywizacyjnych posiadają odpowiednie narzędzia, dzięki którym mogą stać się głównym

partnerem samorządu, m.in. w zakresie świadczenia usług społecznych. Prace nad

rozwiązaniami systemowymi w powyższym zakresie powinny uwzględnić następujące

założenia

1) formuła partnerstwa publiczno-społecznego umożliwi realizację wspólnych przedsięwzięć

jednostek samorządu terytorialnego oraz podmiotów ekonomii społecznej na zasadach

określonych w umowie;

2) formuła ta nie będzie miała zastosowania do zamówień realizowanych na podstawie

ustawy PZP;

3) zawarcie partnerstwa będzie poprzedzone transparentnym procesem wyboru przez JST

partnera lub będzie efektem skorzystania z trybu negocjacyjnego; zasady funkcjonowania

partnerstwa publiczno-społecznego umożliwiać powinny wspólną realizację zadań

finansowanych ze środków krajowych w formule nawiązującej do koncepcji partnerstwa

określonej w przepisach regulujących zasady realizacji programów współfinansowanych z

budżetu UE;

4) równolegle należy kontynuować prace nad kolejnymi nowymi rozwiązaniami

dotyczącymi trybów zlecania zadań publicznych, w szczególności usług społecznych (np.

tryb negocjacyjny), a także udzielania zamówień publicznych z wykorzystaniem aspektów

i przesłanek społecznych; należy również rozważyć wprowadzenie zasady, że organ JST

w przypadku zlecania PES usług społecznych w trybach dotacyjnych mógłby zastrzec, że

zadanie realizować będą jedynie podmioty zarejestrowane na terenie tej jednostki lub

zatrudniające do realizacji tego działania określoną liczbę mieszkańców danej wspólnoty

samorządowej; rozwiązanie to nie miałoby zastosowania do udzielania zamówień

publicznych z zastosowaniem ustawy PZP.

Nazwa działania

Rozwój partnerstwa

publiczno-społecznego

– 32 –

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Poz. 1171

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej,

jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie I.1.3. Rozwój usług społecznych na rzecz rodzin, dzieci i młodzieży, osób

niepełnosprawnych, niesamodzielnych, osób starszych, osób z zaburzeniami psychicznymi

oraz osób w kryzysie bezdomności

Podmioty ekonomii społecznej mogą odegrać kluczową rolę w świadczeniu usług na rzecz

rodzin, dzieci i młodzieży, osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych, osób starszych, osób

z zaburzeniami psychicznymi oraz osób w kryzysie bezdomności na poziomie lokalnym.

Podmioty te będą mogły realizować również inne usługi wynikające z przepisów ustawy o

realizacji usług społecznych przez centrum usług społecznych. Kluczowe znaczenie ma w

tym przypadku zdolność PES – we współpracy z JST – do diagnozowania konkretnych i

indywidualnych potrzeb występujących w społecznościach lokalnych, a także do opierania

działań na potencjale tych społeczności. Dzięki temu PES odgrywać będą ważną rolę w

procesie deinstytucjonalizacji usług społecznych.

1) Programowanie działań wspierających proces deinstytucjonalizacji usług społecznych

świadczonych m.in.: na rzecz rodzin, dzieci i młodzieży, osób niepełnosprawnych,

niesamodzielnych, osób starszych, osób z zaburzeniami psychicznymi oraz osób w

kryzysie bezdomności na poziomie krajowym, regionalnym oraz lokalnym w istotny

sposób będzie uwzględniać rolę ekonomii społecznej w tych procesach. W szczególności

dotyczy to wykorzystania potencjału do realizacji usług społecznych PES zakorzenionych

w społecznościach lokalnych.

2) Wprowadzony zostanie mechanizm umożliwiający przyznanie JST dofinansowania części

kosztów realizacji usług społecznych, o ile zlecone zostaną one PES. Mechanizm ten

współfinansowany będzie w szczególności ze środków europejskich.

3) Wspierane będą działania na rzecz rozwoju PES wspomagające politykę rodzinną

(np. żłobki, kluby dziecięce i dzienni opiekunowie, inne formy wychowania

przedszkolnego, świetlice i szkoły, wypoczynek letni i zimowy, a także pomoc w opiece

nad dziećmi w rodzinach wielodzietnych, opieka nad osobami zależnymi, placówki

wsparcia dziennego, placówki wspierające rodziny mające trudności wychowawcze, np.

placówki resocjalizacyjne, świetlice podwórkowe) – nie tylko jako podmiotów o

charakterze opiekuńczym i edukacyjnym, ale również integrujących społeczność lokalną.

4) Przygotowane i wdrażane będą modele przedsiębiorstw społecznych, m.in. o charakterze

usługowym, świadczących tzw. „wiązki” usług społecznych, odpowiadające w sposób

kompleksowy i zindywidualizowany na potrzeby osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, w szczególności osób niepełnosprawnych i niesamodzielnych oraz ich

rodzin. Takie kompleksowe podejście do realizacji usług społecznych przez PS wdrażane

będzie w ramach systemu wsparcia PES.

5) Stworzone zostaną podstawy do wprowadzenia jednolitego systemu oceny

niesamodzielności osób starszych, który – po zaimplementowaniu – przyczyni się do

optymalnego dostosowania oferty usług opiekuńczych, asystenckich i teleopieki do

zróżnicowanych potrzeb niesamodzielnych osób starszych w ich miejscu zamieszkania, a

także ograniczy nierówności w standardach dostępnych usług.

6) Przygotowane zostaną rozwiązania upowszechniające włączanie PES w proces wsparcia

w samodzielnym zamieszkaniu osób niepełnosprawnych.

7) Podmioty ekonomii społecznej będą aktywnie uczestniczyć w poszerzaniu dostępności

usług świadczonych na rzecz osób starszych, w szczególności przez

 szkolenia dla wolontariuszy i opiekunów (z zakresu pomocy osobom starszym),

 wspieranie różnych form samopomocy,

 wspieranie rodzin w opiece nad osobą starszą przez rozwój usług opartych na

działalności wolontariuszy,

 rozszerzanie dostępności usług społecznych, m.in. opiekuńczych, kulturalnych,

edukacyjnych, poradniczo-doradczych, sportowych i turystycznych.

8) Podejmowane będą działania umożliwiające uwzględnienie mechanizmów premiujących

powierzanie realizacji usług społecznych podmiotom ekonomii społecznej w ramach

programów resortowych i rządowych, a także przedsięwzięć współfinansowanych ze

środków europejskich, których celem jest wspieranie świadczenia tych usług przez

samorządy.

9) Podmioty ekonomii społecznej powinny mieć dostęp do dedykowanego wsparcia (także

inwestycyjnego, współfinansowanego ze środków europejskich), służącego podnoszeniu

jakości usług społecznych, w tym świadczonych na rzecz rodzin, osób

niepełnosprawnych, niesamodzielnych oraz osób starszych, w szczególności

umożliwiającego świadczenie tych usług w formule zdeinstytucjonalizowanej.

Nazwa działania

Podmioty i instytucje

wiodące

Rozwój usług społecznych na Ministerstwo Rodziny

rzecz rodzin, osób

i Polityki Społecznej

niepełnosprawnych,

niesamodzielnych oraz osób

starszych

Podmioty i instytucje

współpracujące

Jednostki samorządu

terytorialnego, Ośrodki

Wsparcia Ekonomii

Społecznej

Działanie I.1.4. Zwiększanie udziału podmiotów ekonomii społecznej w zamówieniach

publicznych

Zwiększenie udziału podmiotów ekonomii społecznej w skutecznym ubieganiu się o

zamówienia publiczne wymaga z jednej strony dalszych zmian umożliwiających szersze

wykorzystanie istniejącego obecnie katalogu rozwiązań prawnych w obszarze społecznych

zamówień publicznych, a z drugiej strony zwrócenia uwagi na obszary, w których do tej pory

nie ma zbyt wielu rozwiązań służących temu celowi, np. na zamówieniach poniżej wartości

130 tys. zł. Dotychczasowe doświadczenia ze stosowania klauzul społecznych w Polsce

wskazują na istniejącą nadal potrzebę zwiększania liczby postępowań, w których

zamawiający stosują klauzule społeczne, ale także zjawisko związane z brakiem ofert w tego

rodzaju postępowaniach. Dla skuteczności oddziaływania instrumentu, jakim są społeczne

zamówienia publiczne, konieczne jest nie tylko jak najszersze stosowanie tego instrumentu

przez zamawiających, ale także jak najszersza odpowiedź ze strony podmiotów ekonomii

społecznej umożliwiająca zamawiającym udzielenie zamówienia. W tym celu przewidziano w

programie (m.in. w działaniu III.2.1 oraz działaniu III.2.2) narzędzia wzmacniające potencjał

PES w ubieganiu się o zamówienia publiczne poprzez szkolenia, sieciowanie czy doradztwo.

Zapewnienie synergii opisanych w programie działań, w połączeniu ze zwiększaniem liczby

PES, będzie miało istotny wpływ na zwiększanie udziału tych podmiotów w zamówieniach

publicznych.

1) Wprowadzone zostanie rozwiązanie ułatwiające zamawiającemu weryfikację spełnienia

warunków określonych w art. 361 ustawy PZP.

2) Przygotowana zostanie propozycja zmian legislacyjnych, dzięki którym zamawiający

będzie mógł zastrzec, że o udzielenie zamówienia publicznego, do którego ze względu na

wartość nie stosuje się przepisów ustawy PZP, będą mogły ubiegać się wyłącznie PS.

3) Kontynuowane będą działania szkoleniowe, edukacyjne i promocyjne mające na celu

popularyzację społecznych zamówień publicznych, przewidziane w dokumentach

programowych i planistycznych m.in. w Polityce zakupowej państwa, w szczególności

dotyczące: szkoleń i konferencji na temat społecznych zamówień publicznych

dedykowanych zamawiającym, funkcjonowania repozytorium wiedzy na temat

społecznych zamówień publicznych na stronie Urzędu Zamówień Publicznych oraz

modułu społecznych zamówień na platformie internetowej dla uczestników rynku

zamówień publicznych, przygotowywania i publikowania wzorcowych dokumentów i

opinii w zakresie stosowania aspektów społecznych w zamówieniach publicznych, a także

upowszechniania podręcznika dotyczącego uwzględniania kwestii włączenia społecznego

w zamówieniach publicznych.

4) Podjęte zostaną również działania poszerzające możliwości monitorowania udziału

podmiotów ekonomii społecznej w zamówieniach publicznych i korzyści, jakie z tego

wynikają, a także znaczenia społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych w

tworzeniu miejsc pracy.

5) W postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego podmioty ekonomii społecznej

będą wspierane przez ośrodki wsparcia ekonomii społecznej.

Nazwa działania

Zwiększanie udziału

podmiotów ekonomii

społecznej w zamówieniach

publicznych

Podmioty i instytucje

wiodące

Urząd Zamówień

Publicznych, Ministerstwo

Rodziny i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Rozwoju

i Technologii, Ministerstwo

Funduszy i Polityki

Regionalnej, Krajowa Rada

Regionalnych Izb

Obrachunkowych, Ośrodki

Wsparcia Ekonomii

Społecznej

Priorytet 2. Włączenie podmiotów ekonomii społecznej w rozwój lokalny

Wspieranie rozwoju ekonomii społecznej w społecznościach lokalnych pozostaje niezwykle

ważnym wyzwaniem szczególnie na obszarach zdegradowanych. Podmioty ekonomii

społecznej mogą przyczynić się do podnoszenia poziomu życia, zwiększania kapitału

społecznego oraz niwelowania innych niekorzystnych zjawisk w miejscach, w których – z

różnych przyczyn – rozwój społeczno-gospodarczy przebiega wolniej. Podmioty te tworzą

także miejsca pracy oraz dostarczają usług społecznych na obszarach zdegradowanych.

Ekonomia społeczna może wypełnić nisze rynkowe powstałe na tych terenach oraz tworzyć

podmioty zakorzenione w lokalnej społeczności, stanowiące często centrum rozwoju

społeczności i lokalnej przedsiębiorczości. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

zakłada, że cele polityki miejskiej będą realizowane zgodnie z Krajową Polityką Miejską,

która wprost wskazuje sferę ekonomii społecznej jako ważny obszar, który powinien zostać

uwzględniony w planowaniu działań rewitalizacyjnych na danym obszarze.

Działanie I.2.1. Rozwój sieci współpracy OWES – LGD

Stworzenie przestrzeni dla współpracy oraz zapewnienia spójności działań Ośrodków

Wsparcia Ekonomii Społecznej oraz Lokalnych Grup Działania przyczyni się do rozwoju

ekonomii społecznej – w szczególności poza dużymi ośrodkami miejskimi i bezpośrednio na

obszarach wiejskich. Zapewnienie komplementarności przedsięwzięć pozwoli także na

większą efektywność wsparcia społeczności lokalnych. Współpraca taka pozwoli także na

wzmocnienie wsparcia dla osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz

zwiększy dostęp do usług społecznych na terenach wiejskich, w szczególności przez

następujące działania

1) stworzenie partnerskich relacji oraz platformy współpracy dla OWES i LGD, w celu

zwiększenia efektywności interwencji publicznej oraz podniesienia komplementarności

instrumentów wsparcia, które do dyspozycji mają wskazane podmioty;

2) wzmocnienie oddziaływania OWES, w szczególności na obszarach wiejskich, dzięki

współpracy z LGD, oraz lepsze dopasowanie oferty ośrodków do specyficznych potrzeb

społeczności lokalnych, w których funkcjonują LGD;

3) wzmacnianie współpracy OWES i LGD w zakresie animacji lokalnej;

4) wzmacnianie współdziałania OWES i LGD w zakresie wspierania rozwoju usług

społecznych świadczonych przez podmioty ekonomii społecznej, w szczególności na

obszarach wiejskich;

5) rozwijanie współpracy w ramach wymiany doświadczeń i dobrych praktyk oraz spotkań

kluczowej kadry OWES i przedstawicieli LGD, a także innych sieci (np. ośrodków

doradztwa rolniczego) oraz przedstawicieli: świata nauki, partnerów społecznych,

organów administracji rządowej i samorządowej;

6) prowadzenie szkoleń i doradztwa skierowanego do kadry OWES, przyczyniających się do

podnoszenia standardu usług świadczonych przez te ośrodki oraz podnoszenia zdolności

kadry do współpracy z lokalnymi partnerami.

Nazwa działania

Rozwój sieci współpracy

OWES – LGD

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej,

Ministerstwo Rolnictwa

i Rozwoju Wsi, Regionalne

Ośrodki Polityki Społecznej,

Lokalne Grupy Działania,

Ośrodki Wsparcia Ekonomii

Społecznej

Działanie I.2.2. Rewitalizacja i rozwój lokalny

1) Wzmacnianie roli podmiotów ekonomii społecznej w procesach rewitalizacji.

2) Analizowane będą możliwości włączenia osób odchodzących z rolnictwa do katalogu

osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Ewentualna zmiana w tym zakresie

powinna pozytywnie wpływać na zwiększenie liczby przedsiębiorstw społecznych

powstających na obszarach wiejskich i wzrostu liczby pozarolniczych miejsc pracy.

3) Wspieranie zaangażowania podmiotów ekonomii społecznej w świadczenie usług

społecznych na obszarach wiejskich, między innymi przez opracowanie wstępnej

koncepcji modelu gospodarstwa opiekuńczego prowadzonego przez przedsiębiorstwo

społeczne.

4) Wspieranie aktywnego uczestnictwa kół gospodyń wiejskich w procesie planowania i

realizacji usług społecznych, a także podejmowaniu przez te podmioty działalności

gospodarczej i uzyskiwaniu statusu PS.

5) Rozwój rolnictwa społecznego (w szczególności gospodarstwa opiekuńcze) oraz

promowanie i wspieranie różnych form aktywności społecznej na terenach wiejskich, w

tym wsparcie przedsięwzięć o charakterze sieciującym, promujących dialog lub postawy

wspólnotowe (w tym m.in. kooperatyw spożywców oraz grup rolnictwa wspieranego

przez społeczność, spółdzielni działających na terenach wiejskich, spółdzielczych grup

producentów rolnych, związków kół gospodyń wiejskich).

6) Wsparcie i doradztwo dla gmin, które napotykają na szczególne trudności w realizacji

procesu rewitalizacji. W tym celu przygotowane będą działania doradcze w ramach

projektów ROPS oraz rekomendacje i zbiory dobrych praktyk ułatwiające samorządom

diagnozowanie potrzeb w zakresie rewitalizacji oraz określanie celów i działań

podejmowanych na rzecz obszarów zdegradowanych oraz ich mieszkańców. Również

OWES w ramach usługi wsparcia prowadzić będą działania animacyjne, polegające na

włączaniu podmiotów sektora ekonomii społecznej w procesy rewitalizacyjne w

środowiskach lokalnych.

7) Zintegrowanie kwestii dotyczących rewitalizacji, a w szczególności jej społecznego

wymiaru, z działaniami uwzględnionymi w odniesieniu do ekonomii społecznej w ramach

innych dokumentów strategicznych i programowych o charakterze lokalnym.

8) Wprowadzenie mechanizmów włączających podmioty ekonomii społecznej w realizację i

wdrażanie idei gospodarki obiegu zamkniętego28).

9) Wsparcie rewitalizacji przez tworzenie przez PES lokalnych miejsc pracy, w

szczególności dzięki mechanizmom określonym w art. 11 ust. 5 pkt 5 ustawy PZP,

pozwalającym urzędom gminy lub gminnym jednostkom organizacyjnym na wyłączenie

stosowania PZP w przypadku zamówień o wartości nieprzekraczającej progów unijnych,

wykonywanych na obszarze Specjalnej Strefy Rewitalizacji oraz realizujących

przedsięwzięcia rewitalizacyjne zawarte w gminnym programie rewitalizacji, udzielanych

organizacjom pozarządowym i spółdzielniom socjalnym (z perspektywą uzupełnienia tego

katalogu o PS) lub w celu aktywizacji osób mających miejsce zamieszkania na obszarze

Specjalnej Strefy Rewitalizacyjnej.

10) Promowanie innowacji społecznych, w szczególności usług samopomocowych,

realizowanych dzięki uczestnictwu i na rzecz danej społeczności lokalnej. Takie usługi,

np. wspólne organizowanie zakupów, wspólne dojazdy do pracy jednym samochodem,

mają potencjał do przekształcenia w udaną działalność gospodarczą, dzieleniu się wiedzą i

samopomocy, czyli wartości, które leżą u podstaw rozwoju ekonomii społecznej.

11) Wspieranie współpracy PES z JST oraz innymi podmiotami (np. spółdzielniami

mieszkaniowymi, TBS/SIM, wspólnotami mieszkaniowymi, społecznymi agencjami

najmu działającymi w obszarze zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, w szczególności

osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

12) Poza aktywnością w obszarze usług społecznych, PES powinny być włączane w realizację

zadań na rzecz rozwoju lokalnego. Ich potencjał gospodarczy i społeczny może być

wykorzystany np. w zakresie promowania przedsiębiorczości, przeciwdziałania ubóstwu

energetycznemu, czy też łagodzenia skutków społecznych transformacji energetycznej

np. dla osób opuszczających sektor wydobywczy itp.

28)

Gospodarka obiegu zamkniętego (GOZ, circular economy) to koncepcja, według której produkty, materiały i surowce

powinny pozostawać w gospodarce tak długo, jak jest to możliwe, a odpady – jeżeli już powstaną – powinny być

traktowane jako surowce wtórne, które można poddać recyklingowi, przetworzyć i ponownie wykorzystać. To odróżnia

ją od gospodarki linearnej, opartej na zasadzie „weź, wyprodukuj, zużyj i wyrzuć”, w której odpady są przeważnie

ostatnim etapem cyklu życia produktu.

13) Promowanie i zwiększanie zaangażowania PES w rozwój lokalny, aktywizowanie

społeczności lokalnych umożliwiające rozwiazywanie własnych problemów,

wzmacniające potencjał zarówno PES, jak i całej społeczności lokalnej.

Nazwa działania

Rewitalizacja na wsi

i w mieście

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej,

Ministerstwo Rolnictwa

i Rozwoju Wsi, Ministerstwo

Rozwoju i Technologii,

Regionalne Ośrodki Polityki

Społecznej, Ośrodki Wsparcia

Ekonomii Społecznej

Obszar II. Solidarny rynek pracy

Rola podmiotów ekonomii społecznej w aktywizacji i reintegracji społecznej i zawodowej

osób zagrożonych wykluczeniem społecznym wynika z kluczowych dokumentów

strategicznych wyznaczających kierunki polityk publicznych, a w szczególności ze Strategii

na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

Zaplanowane w tym obszarze przedsięwzięcia realizują wprost zadania wyznaczone w

kierunkach interwencji SOR

 wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym oraz zapewnienie

spójności działań na rzecz integracji społecznej;

 rynek pracy zapewniający wykorzystanie potencjału zasobów ludzkich dla rozwoju

Polski.

Działania określone w tej części programu sprzyjać będą

uspójnieniu systemu programowania i realizacji polityki

integracji społecznej, szerszemu wykorzystaniu reintegracji Ścieżka reintegracji

społecznej i zawodowej, przyczyniającemu się do aktywizacji

zawodowej osób korzystających z usług podmiotów

reintegracyjnych (WTZ, CIS, KIS, ZAZ), zwiększeniu udziału podmiotów ekonomii

społecznej w aktywizacji zawodowej uczestników zajęć rehabilitacyjnych i reintegracyjnych.

W rezultacie osoby zagrożone wykluczeniem społecznym będą mogły korzystać z bardziej

zindywidualizowanych i różnorodnych form wsparcia, trafniej dopasowanych do

zmieniających się warunków oraz ich postępów w powrocie do pełnej aktywności społecznej

i zawodowej. Jednocześnie osoby te będą wspierane przez te PES (w tym jednostki

reintegracyjne), które na danym etapie najlepiej odpowiadać będą na ich potrzeby.

Ponadto zaplanowane przedsięwzięcia sprzyjać będą tworzeniu i wdrażaniu sieci usług i

programów aktywizacyjnych, rehabilitacyjnych, reintegracyjnych (w szczególności dla osób

niepełnosprawnych) oraz wypracowaniu zindywidualizowanych rozwiązań trwale

aktywizujących osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na rynku pracy, a także

efektywnych mechanizmów wsparcia pracodawców w procesie zatrudniania tych osób

(np. przez stosowanie różnorodnych preferencji dla pracodawców zatrudniających osoby

niepełnosprawne wychodzące z WTZ), a w konsekwencji do tworzenia ścieżek

reintegracyjnych umożliwiających skuteczne włączanie osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym do życia społecznego i zawodowego.

Zaplanowane działania służyć będą również reintegracji społecznej i zawodowej, a także

wspieranej między innymi przez publiczne służby zatrudnienia aktywizacji zawodowej w

podmiotach ekonomii społecznej osób biernych zawodowo oraz długotrwale bezrobotnych (w

tym szczególnie osób młodych z tzw. kategorii NEET29)), a także wspieraniu aktywności

zawodowej osób po 50. roku życia.

Priorytet 1. Wspieranie reintegracji społecznej i zawodowej osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym w jednostkach reintegracyjnych

Proces reintegracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym

wymaga stworzenia spójnego systemu instytucjonalnego, umożliwiającego podjęcie

aktywności zawodowej i rozpoczęcie procesu włączenia społecznego. To często pierwszy

krok umożliwiający przezwyciężenie barier w pełniejszym udziale w życiu społecznym i

zawodowym. Dotychczasowa oferta tych jednostek w niewystarczającym stopniu umożliwia

osobom do tego zdolnym pogłębianie reintegracji w rozszerzonych formach. Z tych

względów konieczne jest z jednej strony wzmocnienie roli i zadań jednostek

reintegracyjnych, a z drugiej znalezienie rozwiązań wspierających zdolność i motywację

uczestników i pracowników tych jednostek do podejmowania aktywności na rynku pracy oraz

w sferze społecznej. Warunkiem osiągnięcia tego celu będzie tworzenie spójnego systemu

łączącego różne podmioty ekonomii społecznej, przedsiębiorców i podmioty publiczne. Takie

powiązanie działań realizowanych w jednostkach reintegracyjnych z innymi instrumentami

wsparcia umożliwi konstruowanie procesów i ścieżek reintegracyjnych pozwalających na

rozwijanie i odbudowywanie potencjału osób wykluczonych w najbardziej adekwatnych

warunkach.

Działanie II.1.1. Przygotowanie do aktywizacji zawodowej uczestników warsztatów terapii

zajęciowej

Uczestnicy warsztatów terapii zajęciowej mogą w pełniejszy sposób włączyć się w życie

zawodowe. Takie szanse daje zarówno zatrudnienie na rynku chronionym, jak i na otwartym

rynku pracy. Brak jest jednak wystarczających mechanizmów przygotowujących uczestników

WTZ do aktywizacji zawodowej po stronie tych warsztatów, jak również brak jest

mechanizmów tworzących „pomosty” między WTZ a podmiotami ekonomii społecznej czy

przedsiębiorcami. Duża cześć osób (i ich rodzin), która mogłaby się aktywizować, obawia się,

że w przypadku niepowodzenia nie będzie dla nich powrotu do WTZ. Z tych względów w

podmiotach wspierających osoby niepełnosprawne konieczne jest wdrażanie ścieżek

reintegracji ułatwiających stopniowe włączanie osób niepełnosprawnych w życie zawodowe i

społeczne.

1) Stworzone i rozwinięte zostaną programy staży i praktyk zawodowych finansowanych np.

ze środków programów resortowych i PFRON, umożliwiających sprawdzenie swoich

możliwości i kompetencji zawodowych bez potrzeby podejmowania decyzji o rezygnacji

z uczestnictwa w WTZ.

2) Analizowane będą możliwości stworzenia systemu zachęt oraz wsparcia edukacyjnego dla

pracodawców, stymulującego zatrudnianie osób wychodzących z WTZ, zwłaszcza osób o

znacznej lub sprzężonej niepełnosprawności.

29)

Not in employment, education or training – młodzież pozostającą poza sferą zatrudnienia i edukacji.

3) Osoby, które zakończyły uczestnictwo w WTZ w związku z podjęciem zatrudnienia, będą

mogły korzystać z zajęć klubowych organizowanych w WTZ. W tym kontekście

wzmacniana będzie również współpraca PES i WTZ w zakresie komplementarności

działań reintegracyjnych skierowanych do osób, które zakończyły uczestnictwo w

warsztatach i podjęły pracę w PES.

4) Wypracowanie i wdrożenie standardów funkcjonowania warsztatów terapii zajęciowej

(m.in. wytyczne dotyczące opracowania indywidualnych programów rehabilitacji (IPR)

uczestników oraz ich wdrażania, zasady i metody mierzenia postępów prowadzonej terapii

w kontekście IPR oraz jej efektywności, wytyczne w zakresie szkolenia i rozwoju kadr

WTZ, programy szkoleniowe, powstanie także specyfikacja sprzętu niezbędnego do

wdrażania standardów) w celu poprawy ich skuteczności w zakresie rozwijania

umiejętności społecznych i zawodowych zwiększających szanse osób niepełnosprawnych

na niezależne życie i podjęcie zatrudnienia.

5) Tworzone będą sieci kooperacji WTZ z ZAZ oraz innymi podmiotami ekonomii

społecznej. Sieci takie powinny umożliwiać w szczególności wymianę dobrych praktyk i

doświadczeń, a także tworzyć przestrzeń do dialogu między przedstawicielami tych

podmiotów.

6) Rozwijane będą nowe formy wsparcia (np. trenerów pracy) zwiększające szanse osób

niepełnosprawnych do utrzymania się na rynku pracy (w szczególności w PS).

Nazwa działania

Podmioty i instytucje

wiodące

Przygotowanie do aktywizacji Ministerstwo Rodziny

zawodowej uczestników

i Polityki Społecznej

warsztatów terapii zajęciowej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych

Działanie II.1.2. Rozwój zatrudnienia socjalnego

Podmioty zatrudnienia socjalnego pełnią istotną funkcję w aktywizowaniu i reintegrowaniu

osób, które bez intensywnego wsparcia pozostają poza rynkiem pracy, a ich udział w życiu

społecznym jest ograniczony. Działania wspierające rozwój KIS i CIS powinny być

planowane w sposób umożliwiający kompleksowe podejście do reintegracji, która w

zależności od indywidualnych potrzeb osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, może

być kontynuowana także po zakończeniu uczestnictwa w tych podmiotach. Takie podejście

pozwoli na praktyczne wdrażanie ścieżek reintegracji i płynne przechodzenie od wykluczenia

do aktywności społecznej i zawodowej.

1) Przygotowany zostanie projekt zmian prawnych dotyczących funkcjonowania podmiotów

zatrudnienia socjalnego. Zmiany te uelastycznią zasady funkcjonowania centrów i klubów

integracji społecznej, zwiększą dostępność do ich usług oraz pozwolą lepiej dopasować

proces integracji do potrzeb uczestników i lokalnego rynku pracy.

2) Realizowane będą działania zmierzające do podniesienia jakości usług z zakresu

reintegracji społecznej i zawodowej realizowanych w centrach i klubach integracji

społecznej. Podmioty zatrudnienia socjalnego będą mogły także uzyskać wsparcie w tym

zakresie ze środków pochodzących z programów resortowych oraz ze środków

europejskich.

3) W celu zapewnienia standaryzacji usług świadczonych w jednostkach reintegracyjnych

oraz pogłębiania ich współpracy wspierane będą działania z zakresu nadzoru nad ich

funkcjonowaniem. Istotne jest również włączenie ROPS w proces kształtowania i

rozwijania zatrudnienia socjalnego w regionie.

4) Poszukiwane będą również możliwości rozszerzenia katalogu możliwych źródeł

finansowania (np. środki europejskie, budżet państwa, PFRON) działań jednostek

reintegracyjnych, w szczególności w zakresie wzmacniania ich potencjału

instytucjonalnego (np. kadr, wyposażenia), a także wsparcia usług reintegracji społecznej i

zawodowej. Dzięki temu jednostki reintegracyjne będą mogły objąć wsparciem większą

liczbę osób (uczestników) lub rozszerzyć zakres wsparcia, ale także podtrzymać zdolność

do bieżącego świadczenia usług reintegracyjnych wysokiej jakości. Przygotowane zostaną

także mechanizmy umożliwiające przyznanie przez JST dotacji w związku z utworzeniem

podmiotu zatrudnienia socjalnego.

5) Istotnym elementem będzie przebudowanie instrumentu zatrudnienia wspieranego tak,

aby wsparcie to realnie sprzyjało pełnej aktywizacji oraz reintegracji społecznej i

zawodowej, a w szczególności samodzielności osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym w świadczeniu pracy w podmiotach ekonomii społecznej lub u innych

pracodawców.

6) Wspierane będzie rozwijanie współpracy podmiotów zatrudnienia socjalnego z innymi

PES, OWES oraz pracodawcami, sprzyjającej m.in.: podnoszeniu jakości usług

reintegracyjnych oraz dopasowaniu profilu działalności do potrzeb lokalnych rynków

pracy.

7) Opracowany zostanie model współpracy podmiotów reintegracyjnych z PES

prowadzącymi działalność w sferze usług społecznych. Osoby korzystające z usług

podmiotów reintegracyjnych zostaną wyposażone w wiedzę i umiejętności niezbędne do

pracy w PES zaangażowanych w dostarczanie usług społecznych.

8) Realizowane będą również przedsięwzięcia zmierzające do wprowadzenia w obszarze

reintegracji społecznej i zawodowej nowego, poszerzonego profilu usług

reintegracyjnych, wzmocnionego problematyką podnoszenia i rozwijania wartości

społecznych i kwalifikacji zawodowych.

9) Wdrażaniu ścieżek reintegracji służyć będzie także wsparcie pracodawców, w tym PS, w

przygotowaniu do zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz

rozwijanie nowych form wsparcia reintegracyjnego (np. trenerów pracy). Mechanizm ten

powinien być także rozwijany w WTZ. Jednocześnie rozwijane będą rozwiązania

pozwalające na wykorzystanie potencjału podmiotów zatrudnienia socjalnego do wsparcia

reintegracji pracowników PS.

10) Rozwojowi zatrudnienia socjalnego służyć będą również działania przewidziane w

programie resortowym adresowanym do podmiotów zatrudnienia socjalnego. W tej

formule jednostki samorządu terytorialnego oraz PES będą mogły ubiegać się o

finansowanie przedsięwzięć przyczyniających się do włączania i wzmacniania

uczestnictwa w życiu społecznym i zawodowym osób wykluczonych społecznie.

Kluczowe przedsięwzięcia dotyczące sfery zatrudnienia socjalnego przewidziane w tym

programie polegają w szczególności na: rozwijaniu usług reintegracyjnych oraz ścieżek

reintegracji, włączaniu PZS we współpracę z innymi PES, działaniom profilaktycznym

adresowanym do osób młodych oraz umożliwieniu wymiany dobrych praktyk.

Nazwa działania

Rozwój zatrudnienia

socjalnego

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

39

Podmioty i instytucje

współpracujące

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych, Urzędy

Wojewódzkie, Urzędy

Marszałkowskie, Regionalne

Ośrodki Polityki Społecznej

Priorytet 2. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych oraz osób

starszych w podmiotach ekonomii społecznej

Sytuacja osób niepełnosprawnych na rynku pracy w ostatnich latach uległa poprawie.

Niezależnie od tego kontynuacja postępów w aktywizacji zawodowej wymaga nowych, lepiej

dopasowanych do potrzeb osób niepełnosprawnych, instrumentów wsparcia. Przedsięwzięcia

dotyczące aktywizacji zawodowej wpisywać się będą również w szerszy kontekst działań

zmierzających do tworzenia kompleksowego modelu rehabilitacji osób niepełnosprawnych.

Jednocześnie wyodrębnienia wymagają również działania dotyczące pobudzania aktywności

osób starszych. Wynika to zarówno z trudnej sytuacji demograficznej, jak i z faktu, że system

kompleksowego wspierania osób starszych, w którym mieszczą się działania na rzecz ich

aktywności zawodowej, jest w trakcie kształtowania.

Działanie II.2.1. Wsparcie zatrudnienia osób niepełnosprawnych na chronionym i otwartym

rynku pracy

1) Zakłady aktywności zawodowej jako podmioty o bardzo dużym stopniu zatrudnienia osób

niepełnosprawnych wymagają szczególnego wsparcia ze strony państwa. Dlatego też

rozważona zostanie zmiana przepisów w zakresie wystawiania przez zakłady aktywności

zawodowej ulg we wpłatach na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych w wysokościach wyższych niż przewidziane dla innych podmiotów.

2) Stworzony i wdrożony zostanie system zatrudnienia wspomaganego, obejmujący

działania mające na celu przygotowanie osoby niepełnosprawnej do podjęcia zatrudnienia,

poszukiwania pracy, zaangażowania pracodawcy oraz wsparcia osoby niepełnosprawnej

w miejscu pracy oraz poza nim.

3) W celu rozszerzenia możliwości zatrudniania na otwartym rynku pracy osób

niepełnosprawnych, a zwłaszcza osób z chorobami psychicznymi, wspierane będzie

zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy, pracy zdalnej oraz telepracy, a także

rozważona zostanie możliwość wprowadzenia nowego instrumentu wsparcia –

zatrudnienia przejściowego. Idea zatrudnienia przejściowego polega na dzieleniu jednego

etatu przez kilku pracowników niepełnosprawnych, w zależności od ich możliwości co do

wykonywania czynności na stanowisku pracy.

4) Poszukiwane będą rozwiązania pozwalające na szersze włączenie spółdzielni inwalidów i

spółdzielni niewidomych we współpracę z innymi podmiotami ekonomii społecznej.

Ponadto rozwijane będą również formy wsparcia tych podmiotów w uzyskaniu statusu

przedsiębiorstwa społecznego.

5) Realizowane będą działania zmierzające do włączenia organizacji pozarządowych

działających na rzecz osób niepełnosprawnych w proces modyfikowania systemu

reintegracji zawodowej osób niepełnosprawnych.

6) Kompleksowe rozwiązania dotyczące zmian w zakresie reintegracji zawodowej osób

niepełnosprawnych, także w kontekście roli ekonomii społecznej, zostały zawarte w

uchwale nr 27 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu

Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030 (M.P. poz. 218).

Nazwa działania

Wsparcie zatrudnienia osób

niepełnosprawnych na

chronionym i otwartym rynku

pracy

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

40

Podmioty i instytucje

współpracujące

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych,

Urzędy Marszałkowskie

Działanie II.2.2. Wsparcie aktywizacji młodzieży niepełnosprawnej – w szczególności

absolwentów szkół specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych

przysposabiających do pracy

Dla wielu młodych osób niepełnosprawnych zakończenie edukacji w ramach szkół

specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych przysposabiających do

pracy oznacza ograniczenie bądź zaprzestanie aktywności zawodowej lub społecznej.

Jednocześnie dotychczasowe doświadczenia wskazują, że formuła ekonomii społecznej, w

szczególności spółdzielczości inwalidów i niewidomych oraz spółdzielczości socjalnej, jest

głównym rozwiązaniem umożliwiającym reintegrację zawodową oraz podjęcie zatrudnienia

przez osoby niepełnosprawne. W związku z powyższym przewiduje się realizację

następujących działań

1) wsparcie kompetencyjne nauczycieli prowadzących kształcenie zawodowe uczniów

niepełnosprawnych oraz pracowników jednostek samorządu terytorialnego w zakresie

ekonomii społecznej;

2) tworzenie mechanizmów i rozwijanie praktyki współpracy instytucji i podmiotów

działających na rzecz powoływania podmiotów ekonomii społecznej zatrudniających

absolwentów szkół specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych

przysposabiających do pracy;

3) wspieranie procesu przejścia młodych osób niepełnosprawnych z systemu edukacji na

rynek pracy oraz staży, praktyk i zatrudnienia wspieranego w różnych formach, w tym

spółdzielniach socjalnych oraz spółdzielniach inwalidów i niewidomych.

Realizacja powyższych działań będzie przebiegać w szczególności w oparciu o odpowiednie

kształtowanie zadań związanych z aktywizacją i reintegracją młodych osób

niepełnosprawnych, zlecanych PES przez PFRON.

Nazwa działania

Wsparcie aktywizacji

młodzieży niepełnosprawnej

– w szczególności

absolwentów szkół

specjalnych prowadzących

kształcenie zawodowe i szkół

specjalnych

przysposabiających do pracy

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Edukacji i

Nauki, Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej,

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych,

jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie II.2.3. Tworzenie warunków do kontynuowania aktywności zawodowej osób

starszych w podmiotach ekonomii społecznej

1) Promowanie wśród PES form zatrudnienia odpowiadających na potrzeby osób starszych.

2) Wspieranie zakładania i prowadzenia przedsiębiorstw społecznych przez pracowników w

wieku przedemerytalnym oraz wspieranie zatrudnienia pracowników po 60. roku życia.

3) Wspieranie wykorzystania przedsiębiorczości społecznej w procesach „outplacementu”30)

i adaptacji zawodowej oraz tworzenia przedsiębiorstw społecznych w związku z

procesami restrukturyzacyjnymi, w szczególności dla pracowników po 60. roku życia.

30)

Program wsparcia w poszukiwaniu nowej pracy dla pracowników zwalnianych przez firmy grupowo lub indywidualnie.

4) Prowadzenie działań na rzecz promocji i rozwoju działalności gospodarczej w sektorze

„srebrnej gospodarki”, w szczególności przez rozwój działalności podmiotów ekonomii

społecznej w zakresie dostarczania usług społecznych adresowanych do osób starszych i

starzejących się.

5) Organy administracji publicznej, zwłaszcza na szczeblu regionalnym i lokalnym, powinny

odpowiednio profilować kryteria konkursowe (np. kryteria dostępu, strategiczne), aby

współpracować z PES działającymi na rzecz podtrzymywania i inicjowania aktywności

zawodowej przez osoby starsze.

Nazwa działania

Tworzenie warunków do

kontynuowania aktywności

zawodowej osób starszych

w podmiotach ekonomii

społecznej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Jednostki samorządu

terytorialnego

Priorytet 3. Tworzenie miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym w przedsiębiorstwach społecznych

Kluczowym elementem działań prozatrudnieniowych jest koncentracja na rozwoju

istniejących oraz tworzeniu nowych form efektywnego zatrudnienia osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Jednym z najistotniejszych elementów będzie wspieranie

aktywizacji zawodowej i integracji społecznej w przedsiębiorstwach społecznych. Efektywna

realizacja funkcji reintegracyjnej PS obejmuje dwa komplementarne zagadnienia. Pierwszym

z nich jest tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy, dopasowanych do potrzeb pracowników

zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także pozwalających im uzyskać podmiotowość w

sferze finansowej oraz wpływ na kierunki rozwoju przedsiębiorstwa. Drugim kluczowym

czynnikiem decydującym o społecznym charakterze podmiotów działających w tej formule

jest aktywność w sferze reintegracji podejmowana na rzecz zatrudnianych pracowników.

Każdy z tych elementów konstrukcyjnych PS jest jednocześnie zobowiązaniem wobec

zatrudnianych osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także społeczności lokalnych.

Z tego względu przedsiębiorstwa społeczne będą mogły korzystać z różnorodnych

instrumentów wsparcia umożliwiających im realizację tej podstawowej funkcji. Jednocześnie

realizacja funkcji reintegracyjnych i zatrudnieniowych w stosunku do osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym nie jest jedynym aspektem wyróżniającym te podmioty w

kontekście działań na rzecz dobra wspólnego i społeczności lokalnej. Przedsiębiorstwa

społeczne działają także w sferze usług społecznych, co również ma duże znaczenie dla

zwiększania spójności i włączenia społecznego.

Działanie II.3.1. Status przedsiębiorstwa społecznego

Wprowadzony zostanie status przedsiębiorstwa społecznego, uregulowany na poziomie

ustawowym. Status ten pozwoli zwiększyć trafność działań w obszarze ekonomii społecznej,

ułatwi identyfikację i adresowanie instrumentów wsparcia dla PS wszystkim podmiotom z

otoczenia przedsiębiorczości społecznej, a w szczególności organom administracji publicznej

oraz innym przedsiębiorcom. Wprowadzenie statusu ułatwi budowanie środowiska o

czytelnej tożsamości, będzie także potwierdzać realizację ważnych z perspektywy polityki

społecznej funkcji w zakresie reintegracji i zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym oraz realizacji usług społecznych. Ostateczny kształt rozwiązań w zakresie

statusu przedsiębiorstwa społecznego, instrumentów wsparcia zatrudnienia w tych

podmiotach, a także katalogu osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, został określony

w ustawie z dnia 5 sierpnia 2022 r. o ekonomii społecznej.

1) Status przedsiębiorstwa społecznego przyznawany będzie PES działającemu na rzecz

rozwoju lokalnego, którego celem jest reintegracja zawodowa i społeczna osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym lub realizacja usług społecznych.

2) Uzyskać status będzie mógł ten PES, który w szczególności

 posiada osobowość prawną,

 prowadzi odpłatną działalność pożytku publicznego w rozumieniu ustawy z dnia

24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie; działalność

gospodarczą, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo

przedsiębiorców (Dz. U. z 2021 r. poz. 162, z późn. zm.) lub inną działalność o

charakterze odpłatnym (np.: działalność oświatową lub kulturalną),

 zatrudnia minimum trzech pracowników na podstawie umowy o pracę lub spółdzielczej

umowy o pracę w wymiarze co najmniej 1/2 pełnego wymiaru czasu pracy,

 nie przeznacza zysku lub nadwyżki bilansowej uzyskanych z wykonywanej działalności

do podziału między swoich członków, udziałowców, akcjonariuszy i osób w nim

zatrudnionych, a całość nadwyżki bilansowej przeznacza na rozwój lub realizację celów

społecznych,

 jest zarządzany na zasadach partycypacyjnych (struktura własnościowa opiera się na

współzarządzaniu realizowanym np. przez: zawarte w statucie lub innym dokumencie

postanowienia przewidujące włączenie pracowników w proces decyzyjny bądź

opiniodawczo-doradczy lub akcjonariat pracowniczy).

3) PS działające w celu reintegracyjnym będą zatrudniać co najmniej 30% osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym, wykonujących pracę na podstawie umowy o pracę lub

spółdzielczej umowy o pracę, w wymiarze co najmniej 1/2 pełnego wymiaru czasu pracy,

a także prowadzić uzgodnione z tymi osobami i określone w czasie działania

reintegracyjne finansowane m.in. z wypracowanych zysków. W odniesieniu do każdej

zatrudnionej osoby zagrożonej wykluczeniem społecznym, objętej instrumentami

wsparcia pochodzącymi ze środków publicznych, tworzony będzie indywidualny plan

reintegracji.

4) Decyzja o przyznaniu statusu przedsiębiorstwa społecznego, po weryfikacji przesłanek,

podejmowana będzie przez wojewodę.

5) Status przedsiębiorstwa społecznego może uzyskać podmiot ekonomii społecznej lub

jednostka tworząca podmiot ekonomii społecznej, jeżeli Skarb Państwa, jednostka

samorządu terytorialnego, państwowa albo samorządowa osoba prawna lub osoba

fizyczna nie posiadają nad tym podmiotem kontroli w rozumieniu art. 4 pkt 4 ustawy z

dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2021 r. poz. 275),

z wyłączeniem spółdzielni socjalnych założonych przez osoby prawne.

6) Za osoby zagrożone wykluczeniem społecznym uznane będą w szczególności osoby

 bezrobotne, w szczególności bezrobotne długotrwale, o których mowa w art. 2 ust. 1

pkt 2 i 5 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach

rynku pracy (Dz. U. z 2022 r. poz. 690, z późn. zm.),

 poszukujące pracy bez zatrudnienia, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 22 i 43 ustawy

z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy

 w wieku do 30. roku życia oraz po ukończeniu 50. roku życia lub

 niewykonujących innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 2 ust. 1 pkt 11

ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,

 osoby niepełnosprawne w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

 osoby, o których mowa w art. 2 pkt 1a i 1b ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o

zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2020 r. poz. 176, z późn. zm.),

 osoby spełniające kryteria, o których mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia

12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268, z późn. zm.),

 osoby uprawnione do specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w art. 16a

ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r.

poz. 615, z późn. zm.),

 osoby usamodzielniane, o których mowa w art. 140 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 czerwca

2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2022 r. poz. 447, z

późn. zm.) oraz w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej,

 osoby z zaburzeniami psychicznymi, o których mowa w art. 3 pkt 1 ustawy z dnia

19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2123),

 osoby pozbawione wolności, osoby opuszczające zakłady karne oraz pełnoletnie

osoby opuszczające zakłady poprawcze,

 osoby starsze, o których mowa w art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 11 września 2015 r. o

osobach starszych (Dz. U. poz. 1705),

 osoby, które uzyskały w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy lub ochronę

uzupełniającą.

7) Na potrzeby KPRES przyjęto otwarty charakter katalogu osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym, aby umożliwić reagowanie na poziomie programowym i

operacyjnym na zmiany społeczne w tym obszarze. Analizowane będą możliwości

poszerzenia tego katalogu o kolejne grupy społeczne (np. o osoby odchodzące z

rolnictwa), których sytuacja może wskazywać na potrzebę włączenia ich do kręgu osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym w rozumieniu programu lub innych dokumentów

o charakterze programowym i legislacyjnym.

8) Statusu przedsiębiorstwa społecznego nie będą mogły uzyskać JST, państwowe i

samorządowe osoby prawne, a także PES nad którymi skarb państwa, JST lub państwowe

i samorządowe osoby prawne sprawują kontrolę. Wyjątkiem od tej reguły będą

spółdzielnie socjalne założone przez JST.

Nazwa działania

Status przedsiębiorstwa

społecznego

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej, Urzędy

Wojewódzkie

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej,

Urzędy Marszałkowskie

Działanie II.3.2. Instrumenty wsparcia przedsiębiorstw społecznych

Instrumenty wsparcia bezpośredniego i bezzwrotnego przedsiębiorstw społecznych powinny

mieć charakter kompleksowy. Oznacza to, że powinny obejmować różnorodne aspekty

funkcjonowania przedsiębiorstwa, a w szczególności odnosić się do funkcji społecznych

realizowanych przez te podmioty, to jest tworzenia miejsc pracy, reintegracji pracowników

zagrożonych wykluczeniem społecznym i rozwijania potencjału w obszarze usług

społecznych. Jednocześnie instrumenty te będą także uzupełniane przez dedykowane dla PES

preferencyjne wsparcie zwrotne, o którym mowa w obszarze III. Bezpośrednie i bezzwrotne

wsparcie dla PS powinno być finansowane z wielu źródeł, wśród których najistotniejsze to

środki z: budżetu Unii Europejskiej, Funduszu Pracy, Funduszu Solidarnościowego, PFRON,

budżetu państwa i budżetów JST).

1) Przedsiębiorstwa społeczne będą mogły uzyskać dotacje (na zasadach analogicznych do

rozwiązań przyjętych dla spółdzielni socjalnych) z przeznaczeniem na utworzenie miejsca

pracy oraz czasowe finansowanie kosztów wynagrodzenia osób pochodzących z

wybranych grup zagrożonych wykluczeniem społecznym.

2) Zatrudnienie w przedsiębiorstwach społecznych osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym będzie mogło być także wspierane przez współfinansowanie utworzenia

miejsca pracy oraz tzw. „wsparcie pomostowe” (w szczególności finansowanie kosztów

wynagrodzenia) ze środków programów resortowych, PFRON, środków europejskich i

innych źródeł. „Wsparcie pomostowe” wykraczające poza finansowanie kosztów

wynagrodzenia może być także udzielane z powyższych źródeł w związku z

zatrudnieniem osób, o których mowa w pkt 1.

3) PS korzystać będą także z finansowania składek na ubezpieczenie społeczne za

zatrudnione osoby zagrożone wykluczeniem społecznym, na zasadach analogicznych do

rozwiązań już przyjętych dla spółdzielni socjalnych.

4) Zakup produkcji lub usługi, z wyłączeniem handlu, odpowiednio wytworzonej lub

świadczonej przez przedsiębiorstwo społeczne, będzie dla podmiotu zobowiązanego do

wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych podstawą do

uzyskania ulgi w tej wpłacie, na zasadach określonych w art. 22 ust. 1 ustawy z dnia

27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych.

5) Realizowane będą działania umożliwiające uwzględnienie w programach specjalnych, o

których mowa w rozdziale 13A ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia

i instytucjach rynku pracy działań wspierających zatrudnienie osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym w PS, a także tworzenie i przystępowanie przez te osoby do

spółdzielni socjalnych oraz innych podmiotów ekonomii społecznej.

6) Istotnym uzupełnieniem bezzwrotnych instrumentów wspierających zatrudnienie w PS

mogą być również mechanizmy pozwalające na okresowe pokrycie części kosztów

związanych z zatrudnieniem kadry zarządzającej. Ułatwi to funkcjonowanie PS na

konkurencyjnym rynku, a w konsekwencji może pozytywnie wpłynąć na trwałość

zarówno samego podmiotu, jak i miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym.

7) Z uwagi na fakt, że ważnym obszarem działalności PS jest realizowanie zadań zlecanych

przez administrację publiczną, wspierany będzie także udział tych podmiotów w

postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego ze szczególnym uwzględnieniem

zamówień uwzględniających aspekty społeczne. Wsparcie to powinno być powiązane z

zaangażowaniem do realizacji takiego zamówienia pracowników z grup zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Umożliwi ono pokrycie części kosztów wynagrodzenia takich

pracowników.

8) PS powinny mieć także dostęp do środków finansowych dedykowanych realizowanemu w

tych podmiotach procesowi reintegracji Wsparcie na ten cel, wraz z środkami

pochodzącymi z zysków i nadwyżek oraz innych źródeł, powinno pokrywać koszty

realizacji działań reintegracyjnych. Dofinansowania pochodzące ze źródeł publicznych

powinny wzmacniać realizację funkcji reintegracyjnej nie tylko w obszarze zawodowym,

ale również społecznym (np. przez: pomoc psychologiczną, terapeutyczną, prawną, dostęp

do mediacji, rehabilitację, budowanie kultury współuczestnictwa, integrację kadry, udział

w kulturze). Wsparciu finansowemu towarzyszyć powinno opracowanie modelowych

rozwiązań dotyczących reintegracji w PS.

9) Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej będą mogły przyznać przedsiębiorstwom

społecznym dodatkowe pakiety wsparcia bezpośredniego, pozwalające na wzmocnienie

procesu reintegracji pracowników pochodzących z grupy osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym.

10) PS będą mogły skorzystać ze wsparcia finansowego ze środków Krajowego Funduszu

Szkoleniowego, przeznaczonego na dofinansowanie ponoszonych przez PS kosztów

kształcenia ustawicznego pracowników. Możliwość korzystania przez PS z powyższego

wsparcia będzie zapewniona w szczególności przez odpowiednie kształtowanie

priorytetów KFS.

11) Niezależnie od instrumentów związanych z tworzeniem nowych miejsc pracy, konieczne

jest także zapewnienie dostępu do środków umożliwiających realizację inwestycji i

rozwój PS, a także PES, którym dzięki temu wsparciu łatwiej będzie uzyskać status PS.

Rezultaty tego wsparcia powinny mieć szeroki charakter i dotyczyć np. zwiększenia skali

obrotów, wymiaru czasu pracy zatrudnianych pracowników, tworzenia nowych miejsc

pracy, czy zmiany modelu prowadzonej działalności. Instrument ten mógłby być także

wykorzystywany do wsparcia podmiotów znajdujących się w trudnej sytuacji, którym

inwestycje mogą pozwolić na uniknięcie likwidacji. W każdym z przypadków zwiększona

powinna zostać trwałość miejsc pracy w podmiocie. Wsparcie takie planowane jest w

szczególności ze środków KPO. W ramach tej interwencji przewidziano działania

umożliwiające finansowe modernizacji PES w zakresie: wzmocnienia infrastruktury,

zmiany lub poszerzenia oferty (w szczególności obejmującej usługi społeczne), poprawie

kondycji ekonomicznej, dzięki którym ograniczających ryzyko redukcji zatrudnienia.

12) Przygotowany zostanie mechanizm zachęt podatkowych wspierający rozwój oraz

zwiększenie skali działalności PS, w szczególności przygotowane zostaną propozycje

rozwiązań eliminujących negatywne skutki nieuznawania za koszt uzyskania przychodów

wydatków ponoszonych na programy reintegracyjne, jako niezwiązane z działalnością

gospodarczą.

13) Bezzwrotne instrumenty wsparcia dla przedsiębiorstw społecznych powinny być

konstruowane w sposób, który ułatwi ich efektywne wykorzystanie bez nadmiernego

obciążania beneficjentów. Oznaczać to może np. wprowadzenie uproszczonych metod

rozliczania (np. stawki jednostkowej), zapewnienie odpowiedniej elastyczności, czy też

możliwości dopasowania charakteru i wysokości wsparcia do uwarunkowań regionalnych

(np. działalność PS na obszarach zdegradowanych) oraz profilu działalności podmiotu

(np. preferencje dla podmiotów działających w obszarze usług społecznych lub zielonej

gospodarki).

14) Nowym polem, na którym PS mogą odgrywać istotną rolę, będzie także tworzenie

warunków do przygotowania do podejmowania zatrudnienia przez osoby do tej pory

nieaktywne zawodowo, które nie mieszczą się w katalogu osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Grupa ta jest zróżnicowana, podobnie jak przyczyny

dezaktywizacji. Z tego względu analizowane będą możliwości zaadaptowania

powyższych instrumentów tak, aby służyły one do włączania w rynek pracy osób z tej

grupy, a także możliwości uzupełnienia tego instrumentarium.

15) Epidemia COVID-19 oraz jej gospodarcze i społeczne następstwa wskazują, że poza

instrumentami systemowo wspierającymi rozwój przedsiębiorczości społecznej niezbędne

mogą być także inne, doraźne formy interwencji. W takich sytuacjach konieczne jest

przede wszystkim zabezpieczenie miejsc pracy w PS, m.in. przez subsydiowanie

wynagrodzeń i składek na ubezpieczenia społeczne. Doraźny charakter tych instrumentów

powinien być uzupełniony o działania pozwalające stopniowo wychodzić PS z trudnej

sytuacji przez powrót do prowadzonej działalności gospodarczej lub odpłatnej. Służyć

temu mogą między innymi mechanizmy stymulujące popyt na towary i usługi wytwarzane

przez PS, czy też wsparcie inwestycyjne umożliwiające PS adaptowanie się do nowych

warunków rynkowych (np. przez zmianę sposobu dystrybucji wytwarzanych towarów i

świadczenia usług i cyfryzację).

Nazwa działania

Wsparcie reintegracji

zawodowej i społecznej

w przedsiębiorstwach

społecznych

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

47

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej,

Urzędy Marszałkowskie,

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych, Ośrodki

Wsparcia Ekonomii

Społecznej

Obszar III. Konkurencyjna przedsiębiorczość społeczna

Cechą charakterystyczną podmiotów ekonomii społecznej jest możliwość (ale i konieczność)

łączenia aktywności na rzecz dobra wspólnego, misji społecznej oraz funkcji reintegracyjnej z

działalnością nastawioną na ekonomiczne powodzenie na konkurencyjnym rynku. Sukces w

ostatnim z tych obszarów ma istotny wpływ na trwałość i potencjał rozwojowy PES.

Jednocześnie podmioty te, w związku z realizacją funkcji społecznych, muszą zmagać się z

wyzwaniami obniżającymi ich konkurencyjność (reintegracja osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym, ograniczona możliwość dysponowania zyskami, ograniczenia w

kształtowaniu wynagrodzeń pracowników). Z tego względu w obszarze III przewidziano

działania wyrównujące szanse na prowadzenie efektywnej i rentownej działalności

gospodarczej przez podmioty ekonomii społecznej na konkurencyjnym rynku.

Zaproponowane w tej części rozwiązania przyczyniać się będą bezpośrednio do realizacji

zadań określonych w następujących kierunkach interwencji SOR

 nowe modele działania,

 wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności

działań na rzecz integracji społecznej.

Działania podjęte w tym obszarze dotyczyć będą przygotowania rozwiązań prawnych

ułatwiających bieżącą działalność podmiotów ekonomii społecznej, świadczenia usług

wsparcia dla PES pozwalających na podnoszenie kompetencji ich kadry oraz pracowników, a

także przezwyciężanie trudności w funkcjonowaniu na otwartym rynku.

Przewidziane zostały również działania sprzyjające rozwojowi PES w sektorze „srebrnej”31) i

„białej”32) gospodarki oraz wzmacniające ich zakorzenienie w społeczności lokalnej i na

lokalnym rynku.

Ponadto realizowane będą również działania umożliwiające rozwój istniejących (w

szczególności zwrotnych) i poszukiwanie nowych, niepublicznych źródeł finansowania

działalności PES, pozwalających im stabilnie funkcjonować w oparciu o rynkowe źródła

przychodu, bez konieczności bazowania na środkach publicznych związanych bezpośrednio z

zatrudnianiem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

W ramach tego obszaru przewidziano również działania zmierzające do wspierania potencjału

instytucjonalnego podmiotów ekonomii społecznej w związku z realizowaną przez te

podmioty funkcją reintegracyjną, rozwojem innowacji, ekonomizacją, a także umożliwiające

włączenie PES (będących jednocześnie przedsiębiorcami) w funkcjonujący system wsparcia

dla mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw.

Priorytet 1. Zwiększanie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej

Podmioty ekonomii społecznej, poza realizacją funkcji reintegracyjnej oraz aktywnością na

rzecz wspólnot lokalnych, działają w sferze gospodarczej często zmuszone do konkurowania

z podmiotami nastawionymi na zysk. W zestawieniu z funkcjami społecznymi, aktywność

ekonomiczna PES jest również źródłem innowacyjnych rozwiązań pozwalających osobom

zagrożonym wykluczeniem społecznym na poszukiwanie nowych dróg powrotu do

31)

Srebrna gospodarka to szeroko rozumiany system ekonomiczny ukierunkowany na wykorzystanie potencjału osób

starszych jako pracowników, konsumentów i odbiorców usług.

32)

Biała gospodarka to sektor gospodarki związanej z szeroko pojętymi usługami medycznymi obejmującymi np.

działalność medyczną, rehabilitacyjną, opiekuńczą.

pełniejszej aktywności zawodowej i społecznej. Wypełnianie zobowiązań w stosunku do

swoich członków, pracowników i społeczności lokalnej często powoduje ograniczenie

możliwości wykorzystania pełnego potencjału PES na rzecz rozwoju działalności

gospodarczej. Z tego względu konieczne jest podjęcie działań umożliwiających

wyrównywanie szans tych podmiotów w konkurowaniu z innymi przedsiębiorcami na rynku.

Z tych powodów przewiduje się m.in. szereg instrumentów wsparcia, np. dla tworzenia miejsc

pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym zarówno ze środków pozostających w

dyspozycji OWES, jak i FP oraz PFRON. Utrzymany zostanie również dostęp do kapitału

zwrotnego oferowanego przez BGK, a także do środków przeznaczonych na finansowanie

ekonomii społecznej w ramach perspektywy finansowej na lata 2021‒2027 w EFS+.

Działanie III.1.1. Zwiększenie dostępu do kapitału zwrotnego dla PES

1) Głównym instrumentem wsparcia dla istniejących podmiotów ekonomii społecznej w

sferze aktywności ekonomicznej będzie system instrumentów finansowych o charakterze

zwrotnym – w szczególności pożyczek, wdrażanych przez BGK. Jego istotnym

elementem jest już obecnie funkcjonowanie Krajowego Funduszu Przedsiębiorczości

Społecznej33), w ramach którego PES mogą korzystać m.in. z

 pożyczki na start,

 pożyczki na rozwój.

2) Przy wdrażaniu instrumentów finansowych, BGK będzie mógł współpracować

m.in. z pośrednikami finansowymi oraz instytucjami finansowymi.

3) Po zakończeniu dystrybucji instrumentów finansowych na rzecz rozwoju ekonomii

społecznej w ramach PO WER, środki zwracane (także te wykorzystane w ramach PO

KL) będą ponownie wykorzystywane na cele związane ze wspieraniem rozwoju ekonomii

społecznej, na wzór oferty pożyczek płynnościowych, uruchomionej przez BGK ze

środków pochodzących ze zwracanych pożyczek, udzielonych PES w PO KL.

Finansowane w ten sposób formy wsparcia powinny zwiększać dostępność i uzupełniać

ofertę instrumentów finansowych dedykowanych PES. Jednocześnie środki te powinny

pozwolić na elastyczne reagowanie na potrzeby PES, np. w sytuacji problemów

społecznych i gospodarczych wywołanych epidemią COVID-19.

4) Oferta instrumentów zwrotnych zostanie także dostosowana – w ślad za doświadczeniami

z dotychczasowego wdrażania – tak, aby lepiej odpowiadać potrzebom PES, a w

szczególności PS na różnych etapach ich rozwoju. Planowane jest wdrożenie

następujących instrumentów

 pożyczek na start oraz pożyczek na rozwój, a także pożyczek obrotowych,

 poręczeń w formule portfelowej, umożliwiającej uzyskanie pożyczki i poręczenia u

jednego pośrednika finansowego.

5) Wdrożone zostanie także rozwiązanie łączące cechy instrumentów zwrotnych i

bezzwrotnych, w ramach którego część przyznanej kwoty podlegać będzie umorzeniu, o

ile PES korzystający z takiego wsparcia osiągnie określone cele społeczne, np. związane z

zatrudnieniem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

6) Wspierane będzie uruchamianie, testowanie i skalowanie innowacyjnych form

finansowania działalności podmiotów ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych,

np. w formule Społecznych Funduszy Kapitałowych.

W szczególności wspierane będą działania, które zaabsorbują dodatkowe środki prywatne.

33)

Krajowy Fundusz Przedsiębiorczości Społecznej uruchomiony został w projekcie realizowanym przez BGK w ramach

działania 2.9. PO WER.

7) Przedsiębiorstwa społeczne oraz niektóre PES mogą również skorzystać z

preferencyjnego finansowania w ramach Programu Unii Europejskiej na rzecz

Zatrudnienia i Innowacji Społecznych na finansowanie działalności gospodarczej lub

odpłatnej działalności pożytku publicznego.

8) Analizowane będą możliwości włączenia lokalnych i regionalnych funduszy

pożyczkowych i poręczeniowych do systemu finansowania zwrotnego PES.

9) Analizowane będą również możliwości rozszerzenia dostępu PES do kredytów na rynku

bankowym przez modyfikację i uproszczenie przepisów dotyczących badania zdolności

kredytowej w odniesieniu do tych podmiotów, a także stworzenia instrumentów

zwrotnych umożliwiających restrukturyzację PES.

Nazwa działania

Zwiększenie dostępu do

kapitału zwrotnego dla PES

Podmioty i instytucje

wiodące

Bank Gospodarstwa

Krajowego

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej,

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Działanie III.1.2. Opracowanie instrumentów podatkowych dla podmiotów ekonomii

społecznej

Przygotowana zostanie propozycja zmian w systemie podatkowym przyczyniających się do

rozwoju podmiotów ekonomii społecznej oraz zwiększenia skali ich działalności.

Modyfikacja systemu podatkowego powinna realnie przyczynić się do wyrównywania szans

tych podmiotów w prowadzeniu konkurencyjnej działalności gospodarczej. Przygotowane

rozwiązania w szczególności powinny przyczyniać się do kumulowania kapitału

pozwalającego na realizację inwestycji podnoszących efektywność ekonomiczną działalności

gospodarczej oraz wzmacnianie trwałości przedsiębiorstwa w okresie dekoniunktury.

Nazwa działania

Opracowanie instrumentów

podatkowych dla podmiotów

ekonomii społecznej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Finansów

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Rozwoju

i Technologii, Ministerstwo

Rodziny i Polityki Społecznej

Działanie III.1.3. Rozwijanie potencjału innowacyjnego podmiotów ekonomii społecznej oraz

testowanie i skalowanie nowych rozwiązań

1) Wspierane będą innowacyjne formy działania PES, zwłaszcza w sferze społecznej.

Tworzone będą również warunki umożliwiające angażowanie podmiotów prywatnych

(np. przedsiębiorców) w proces wspierania nowatorskich działań i form aktywności PES

w sferze gospodarczej i społecznej.

2) PES, a w szczególności PS, będą wspierane w zakresie podejmowania i rozwijania

działalności w obszarze zielonej energii, gospodarki o obiegu zamkniętym (przede

wszystkim w zakresie przeciwdziałania marnowaniu żywności oraz gospodarowania

odpadami) oraz łagodzenia skutków społecznych transformacji energetycznej.

3) Przygotowany do wdrożenia zostanie system małych grantów wzmacniających potencjał

instytucjonalny PES, sprzyjających jednocześnie ich ekonomizacji, zwiększaniu skali

działalności oraz wdrażaniu innowacyjnych rozwiązań. Mechanizm ten wykorzystywany

będzie także do pobudzania oddolnej aktywności społecznej i wspierania podmiotów o

charakterze członkowskim na obszarach marginalizowanych. Dzięki temu możliwe będzie

tworzenie odpowiedniego zaplecza do rozwoju przedsiębiorczości społecznej.

4) Pilotażowo wspierane będzie również wdrażanie w PES metodologii mierzenia społecznej

wartości dodanej. Podmioty, które zdecydują się na takie działania, będą mogły

skorzystać z mikrograntów.

5) Poszukiwane będą rozwiązania umożliwiające tworzenie społecznych funduszy

kapitałowych (social venture capital).

6) Wypracowane i upowszechnione zostaną modele budowania innowacyjności we

współpracy PES i instytucji naukowych oraz badawczych.

Nazwa działania

Rozwijanie potencjału

innowacyjnego podmiotów

ekonomii społecznej oraz

testowanie i skalowanie nowych

rozwiązań

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej,

Regionalne Ośrodki Polityki

Społecznej

Priorytet 2. Wsparcie w rozwoju profesjonalizacji i współdziałania PES

oraz współpracy międzysektorowej

Rozwój sektora ekonomii społecznej wymaga również wszechstronnego wsparcia

umożliwiającego podnoszenie kompetencji pracowników, a także profesjonalizację kadry i

specjalistów działających w PES oraz na ich rzecz. Ponadto konieczne jest poszukiwanie

rozwiązań zachęcających i ułatwiających podejmowanie i pogłębianie współpracy między

podmiotami tworzącymi sektor ekonomii społecznej (np. sieci branżowe, franczyzowe) oraz

instytucjami z jego otoczenia (zarówno publicznymi, jak i klasycznymi przedsiębiorcami).

Szczególne znaczenie ma również wzmacnianie potencjału PES w zakresie udziału w rynku

zamówień publicznych. Z tego względu konieczna jest intensyfikacja działań w obszarze

zwiększania świadomości i edukowania PES jako potencjalnych wykonawców zamówień

publicznych, przekładająca się na zwiększenie liczby i wartości postępowań, w których

zamawiający będą mogli udzielać zamówień PES.

Działanie III.2.1. Rozwój usług wsparcia ekonomii społecznej oraz włączenie PES w system

wsparcia dla mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw

Rozwój ekonomii społecznej wymaga bieżącego zapewniania wsparcia doradczego,

szkoleniowego i animacyjnego na różnych poziomach, w zależności od potrzeb podmiotów

ekonomii społecznej, ze szczególnym uwzględnieniem oferty dla przedsiębiorstw

społecznych.

1) Podstawowym elementem systemu usług wsparcia świadczonych na rzecz PES będą

OWES działające na poziomie regionalnym lub subregionalnym. Zapewniać one będą

PES dostęp do kompleksowego pakietu wsparcia doradczego i usługowego.

2) Usługi wsparcia podmiotów ekonomii społecznej realizowane przez OWES obejmują

katalog działań m.in. w zakresie: animacji lokalnej, tworzenia podmiotów ekonomii

społecznej i przedsiębiorstw społecznych oraz wspierania prowadzonej przez nie

działalności oraz finansowania powstawania w nich miejsc pracy, podejmowanych przez

PS działań reintegracyjnych, wsparcia w postępowaniach o udzielenie zamówienia

publicznego, wzmacniania potencjału kadrowego, finansowego i innowacyjnego oraz

udzielania wsparcia biznesowego.

3) Działania OWES dotyczące zwiększania zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej

powinny w większym niż dotąd stopniu wykorzystywać potencjał istniejących PES,

zarówno tych nieprowadzących działalności odpłatnej i gospodarczej, jak i tych, które

działają już w takiej formule. Ponadto niezbędne jest wpieranie rozwoju i tworzenia

nowych miejsc pracy w istniejących PS.

4) Kompleksowość usług świadczonych przez OWES oznacza, że wsparcie dla PES, a w

szczególności PS, obejmować będzie nie tylko wątki związane z podejmowaniem

działalności ekonomicznej, ale również kwestie dotyczące aktywności społecznej, takie

jak: reintegracja pracowników czy wzrost potencjału do realizacji usług społecznych.

5) OWES będą mogły świadczyć wsparcie dla przedsiębiorstw społecznych przy tworzeniu

dokumentów w zakresie reintegracji w PS, w tym m.in. planów reintegracyjnych.

Dokumenty te powinny uwzględniać tworzenie ścieżek wsparcia dla osób zagrożonych

wykluczeniem społeczny zatrudnianych w PS. Ich realizacja będzie miała na celu

podnoszenie kwalifikacji zawodowych i kompetencji społecznych tych osób, przekładając

się bezpośrednio na rozwój umiejętności społecznych i zawodowych, jakość pracy i

trwałość zatrudnienia w przedsiębiorstwach społecznych. Powyższe wsparcie OWES

powinno mieć charakter partycypacyjny, oparty na diagnozie indywidualnych potrzeb

podmiotu i być realizowane w ścisłej współpracy z PS oraz przy udziale specjalistów w

zakresie reintegracji społecznej i zawodowej.

6) OWES powinny zapewnić także wsparcie w reintegracyjne dla pracowników zagrożonych

wykluczeniem społecznym, których zatrudnienie w PS zostało dofinansowane przez

OWES. Wsparcie to powinno mieć bezpośredni, zindywidualizowany i pakietowy

charakter, a także pozwolić PS oraz osobie wykluczonej swobodnie decydować i dobierać

metody wsparcia.

7) OWES będą wspierać współpracę między PES, tworzenie konsorcjów (w szczególności

spółdzielni socjalnych), a także sprzyjać kooperacji międzysektorowej.

8) Wskazany w pkt 1 pakiet usług wsparcia może zostać rozszerzony o działania wynikające

ze specyficznych uwarunkowań regionalnych, w szczególności wynikających z

przeprowadzonych badań i ewaluacji.

9) Jednocześnie OWES powinny usprawniać kluczowe procesy wpływające na rozwój

ekonomii społecznej w regionie dotyczące w szczególności

 współpracy między PS i innymi PES (przede wszystkim podmiotami reintegracyjnymi)

w zakresie reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i wdrażania

ścieżek reintegracji,

 współpracy PES z samorządami lokalnymi, zwłaszcza w obszarze usług społecznych –

rola OWES polegać może m.in. na wspieraniu samorządów w tworzeniu PES i zlecaniu

im realizacji usług społecznych,

 wewnątrzsektorowej współpracy w obszarze prowadzonej działalności ekonomicznej –

rola OWES polegać może m.in. na wspieraniu tworzenia wspólnych produktów czy też

platform sprzedażowych,

 sieciowania międzysektorowego PS z przedsiębiorcami oraz innymi PES.

OWES powinien ściśle współpracować z Regionalnym Ośrodkiem Polityki Społecznej,

który koordynuje działania na rzecz rozwoju ekonomii społecznej w regionie, w tym także

realizuje działania, o których mowa w pkt 8. Zapewnieniu wysokiej jakości usług

wsparcia służyć będzie funkcjonowanie systemu akredytacji OWES. Szczegółowe

warunki przyznania statusu i akredytacji OWES określa ustawa z dnia 5 sierpnia 2022 r. o

ekonomii społecznej. W procesie weryfikacji przez ministra właściwego do spraw

zabezpieczenia społecznego sposobu świadczenia usług wsparcia przez ośrodki wsparcia

ekonomii społecznej oraz uzyskanych efektów tego wsparcia uczestniczy Regionalny

Ośrodek Polityki Społecznej.

10) Posiadanie akredytacji przyznawanej przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia

społecznego jest warunkiem dostępu do środków finansowych z UE w ramach RPO i PR.

Ponadto akredytacja może być także konieczna do aplikowania o środki z innych źródeł

finansowania publicznego przeznaczonych na działania OWES, a w szczególności na

tworzenie nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych.

11) Finansowanie systemu usług wsparcia, a w szczególności usług OWES, powinno

ograniczać negatywne efekty związane z cyklami projektowymi. Oznaczać to może np.

wydłużenie okresu realizacji projektów. Jednocześnie należy dążyć do sytuacji, w której

działania ośrodków będą miały charakter ciągły, a nie cykliczny.

12) Usługi wsparcia ekonomii społecznej podlegają weryfikacji przez ministra właściwego do

spraw zabezpieczenia społecznego, przy udziale Regionalnych Ośrodków Polityki

Społecznej. Finansowanie animacji, inkubacji i doradztwa biznesowego odbywa się w

ramach działań samorządu województwa przez umowy zawierane z akredytowanymi

podmiotami, przy zapewnieniu komplementarności działań i dostępu do usług na obszarze

województwa.

13) W przypadku braku możliwości realizacji umowy przez OWES, samorząd województwa

rozwiązuje umowę z tym ośrodkiem i informuje ministra właściwego ds. zabezpieczenia

społecznego, który dokonuje analizy przesłanek mogących wpływać na utratę akredytacji

i statusu OWES. Jednocześnie warunki zakończenia współpracy powinny być

skonstruowane w sposób niezakłócający ciągłości wsparcia dla podmiotów ekonomii

społecznej i przedsiębiorstw społecznych. Ponadto samorząd województwa powinien

wyłonić innego wykonawcę, gwarantującego możliwość świadczenia usług wsparcia dla

ww. podmiotów.

14) Sposób realizacji usług, ich systematyka, zasady finansowania, relacje podmiotów

świadczących te usługi z instytucjami publicznymi (np. z PUP), zostały określone w

ustawie z dnia 5 sierpnia 2022 r. o ekonomii społecznej lub będą określone w innych

przepisach powszechnie obowiązującego prawa.

15) Poszukiwane będą również rozwiązania umożliwiające uzupełnienie oferty OWES o

istniejące już instrumenty wsparcia adresowane do mikro-, małych i średnich

przedsiębiorców, a także o istniejące i przygotowywane finansowe instrumenty zwrotne

dostępne zarówno dla MŚP, jak i te dedykowane PES.

16) Poszukiwane będą alternatywne formy zapewniania usług doradczo-szkoleniowych dla

podmiotów ekonomii społecznej. Zostanie rozważona możliwość współpracy ze

spółdzielczymi związkami rewizyjnymi w tym zakresie.

17) Rozwijane będą działania kierowane do podmiotów ekonomii społecznej podnoszące ich

świadomość na temat możliwości ubiegania się o zamówienia publiczne oraz budujące

praktyczne umiejętności konkurowania w postępowaniu o udzielenie zamówienia

publicznego.

18) Podjęte zostaną również działania w zakresie analizy funkcjonowania obecnego systemu

świadczenia usług na rzecz PES oraz prace nad jego ewentualną modyfikacją.

19) Istotnym uzupełnieniem usług wsparcia świadczonych na poziomie regionalnym mogą

być usługi świadczone na poziomie ponadregionalnym, które w szczególności mogłyby

obejmować

 intensywne wsparcie biznesowe dla PS, np. w formie zapewnienia usług tzw.

menadżerów interim czy też wsparcie w przebranżowieniu lub likwidacji,

 wspieranie rozwijania ponadregionalnej działalności PS,

 wspieranie zatrudnienia w PS osób zagrożonych wykluczeniem społecznym z różnych

województw w formule zdalnej,

 zaawansowane działania inkubacyjne, w szczególności polegające na zapewnieniu

dostępu do pomieszczeń i sprzętu niezbędnego do prowadzenia i rozwijania działalności

PS,

 wsparcie, w tym dotacyjne, działań PS w zakresie dostępności,

 wsparcie PS start-upów społeczno-technologicznych,

 upowszechnianie idei przedsiębiorczości społecznej.

Powyższe usługi będą współfinansowane w szczególności ze środków przeznaczonych dla

ekonomii społecznej w ramach nowej perspektywy finansowej na lata 2021‒2027 w EFS+.

Nazwa działania

Rozwój usług wsparcia

ekonomii społecznej oraz

włączenie PES w system

wsparcia dla mikro-, małych

i średnich przedsiębiorstw

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Urząd Zamówień

Publicznych, Urzędy

Marszałkowskie,

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej,

Ośrodki Wsparcia Ekonomii

Społecznej, Regionalne

Ośrodki Polityki Społecznej,

Powiatowe Urzędy Pracy.

Działanie III.2.2. Rozwój sieci branżowych, kooperacji, konsorcjów – w tym spółdzielczych,

franczyzy społecznej

1) Wspierane będzie sieciowanie podmiotów ekonomii społecznej w wymiarze terytorialnym

i branżowym, w szczególności w zakresie

 zwiększenia potencjału ekonomicznego i społecznego zrzeszonych podmiotów i

przedsiębiorstw,

 zwiększania potencjału w zakresie ubiegania się o udzielenie zamówień publicznych,

 wspólnego organizowania sieci produkcji, handlu lub usług,

 organizowania wspólnej promocji działań społecznych lub ekonomicznych,

 promocji wspólnego znaku towarowego, o którym mowa w ustawie z dnia

30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz. U. z 2021 r. poz. 324), oraz

innych znaków towarowych stworzonych w ramach projektów realizowanych m.in.

przez ROPS,

 udziału w regionalnych, krajowych i międzynarodowych targach branżowych, a także

innych wydarzeniach promocyjnych służących zwiększaniu potencjału biznesowego

PES.

Działania te będą oparte na umożliwianiu wspólnych spotkań w wymiarze regionalnym i

krajowym oraz dofinansowania działań mających na celu wspólne przedsięwzięcia o

charakterze ekonomicznym.

2) Wspierany będzie także proces tworzenia konsorcjów PES, a w szczególności konsorcjów

z udziałem spółdzielni socjalnych.

3) Wzmacniany będzie proces tworzenia konsorcjów zrzeszających PES i podmioty spoza

sektora ekonomii społecznej (zwłaszcza biznesowe), przyczyniający się w szczególności

do rozwijania potencjału ubiegania się o realizację zamówień publicznych.

4) Wspierane będą także inicjatywy umożliwiające PS przetestowania pomysłów

biznesowych z wykorzystaniem infrastruktury innych przedsiębiorców. Ponadto

rozwijana będzie współpraca tematyczna PS i innych przedsiębiorców realizujących cele

społeczne, np. w zakresie wspierania osób niepełnosprawnych, ekologii i działań

proklimatycznych czy też rozwoju lokalnego.

5) Wypracowane zostaną przez ROPS także rozwiązania w zakresie tworzenia i

funkcjonowania konsorcjów zakładających współpracę PES (zwłaszcza jednostek

reintegracyjnych czy PS) oraz instytucji pomocy społecznej, np.: OPS, CUS, PCPR,

centrum interwencji kryzysowej, dziennych domów pomocy.

6) Wspierane będzie tworzenie franczyz społecznych, umożliwiających multiplikowanie i

rozpowszechnianie dobrych przykładów działania, zwłaszcza w zakresie realizacji usług

społecznych tak, aby ułatwiać powstawanie nowych podmiotów ekonomii społecznej w

preferowanych z punktu widzenia polityk publicznych dziedzinach.

7) Wspierane będzie włączenie PES w istniejące komercyjne sieci franczyzowe i klastrowe.

8) Wspierane będzie upowszechnianie wiedzy o idei społecznej odpowiedzialności

przedsiębiorstw (CSR).

Nazwa działania

Rozwój sieci branżowych,

kooperacji, konsorcjów –

w tym spółdzielczych,

franczyzy społecznej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Urzędy Marszałkowskie,

Ministerstwo Funduszy

i Polityki Regionalnej,

Regionalne Ośrodki Polityki

Społecznej, Ośrodki Wsparcia

Ekonomii Społecznej

Działanie III.2.3. Przygotowanie i wzmocnienie kadr dla sektora ekonomii społecznej – w

szczególności kadry zarządzającej

1) Kadra PES będzie miała zapewnioną możliwość podnoszenia kwalifikacji, zwłaszcza w

obszarze prowadzonej działalności gospodarczej oraz zarządzania, przez dostęp np. do

studiów podyplomowych, kursów dla menadżerów, a także innych dedykowanych usług

szkoleniowych (szkół letnich, wizyt studyjnych, webinariów, poradników i

podręczników).

2) Wspierany będzie udział kadr PES w studiach podyplomowych i innych formach

kształcenia, m.in. z zakresu zarządzania czy marketingu.

3) Wspierane będzie również nawiązywanie i rozwijanie współpracy PES z sektorem

biznesowym, w tym transfer kompetencji i wiedzy z sektora biznesowego do PES dzięki

np.: mentoringowi czy coachingowi.

4) Wspierane będą również działania polegające na podnoszeniu kompetencji kadr

regionalnych systemów wsparcia ekonomii społecznej (np. OWES, ROPS).

Nazwa działania

Podmioty i instytucje

wiodące

Przygotowanie i wzmocnienie Ministerstwo Rodziny

kadr dla sektora ekonomii

i Polityki Społecznej

społecznej – w szczególności

kadry zarządzającej

55

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Edukacji

i Nauki, Regionalne Ośrodki

Polityki Społecznej, Ośrodki

Wsparcia Ekonomii

Społecznej

Działanie III.2.4. Certyfikacja podmiotów ekonomii społecznej oraz ich produktów i usług

1) Wdrażane i upowszechniane będą znaki jakości potwierdzające wysoki standard

produktów i usług dostarczanych przez PES, a także innowacyjne podejście tych

podmiotów do rozwiązywania problemów społecznych na poziomie lokalnym i

działalności na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

2) Znaki jakości przyznawane będą w oparciu o zasady wypracowane przez przedstawicieli

PES, organów administracji publicznej, przedsiębiorców i konsumentów.

Nazwa działania

Certyfikacja podmiotów

ekonomii społecznej oraz ich

produktów i usług

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Urzędy Marszałkowskie

Obszar IV. Solidarne społeczeństwo

Szczególnie istotne z długofalowej perspektywy rozwoju sektora ekonomii społecznej będzie

wpływanie na postawy i percepcję tej formy aktywności zarówno wśród obywateli, jak i

przedstawicieli władz publicznych. Kształtowanie odpowiedzialnych i społecznie wrażliwych

postaw konsumenckich oraz upowszechnianie pozytywnego wizerunku marki ekonomii

społecznej wpływać będzie na zdolność PES do samodzielnego funkcjonowania w oparciu o

wybory świadomych klientów. Jednocześnie rozwojowi sektora służyć będą również

przedsięwzięcia zmierzające do podnoszenia kompetencji ludzi młodych w zakresie

kooperacji i angażowania się na rzecz lokalnej wspólnoty i dobra wspólnego.

Działania przewidziane w tym obszarze realizują wyzwania sformułowane w następujących

kierunkach interwencji SOR

 lepsze dopasowanie edukacji i uczenia się do potrzeb nowoczesnej gospodarki,

 rozwój kapitału społecznego.

Działania zaplanowane w obszarze IV przyczynią się do nabywania kompetencji społecznych

przez uczniów i studentów (współpracy, rozwiązywania problemów, działania w środowisku

lokalnym i na jego rzecz), kształtowania postaw, wartości i zachowań sprzyjających

budowaniu wspólnoty, kooperacji, kreatywności, otwartości oraz komunikacji (np. rozwijanie

kreatywnego myślenia i współpracy, promowanie etosu pracy, uczciwości, szacunku dla

prawa) i wzmacniania zaangażowania społecznego.

Ponadto realizowane będą również przedsięwzięcia sprzyjające lepszemu przygotowaniu kadr

pracujących z młodzieżą do wprowadzania tematyki dotyczącej ekonomii społecznej.

Priorytet 1. Kształtowanie wśród młodzieży pozytywnych postaw wobec

ekonomii społecznej

Kluczem do kształtowania pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej wśród młodzieży

jest pokazanie młodemu człowiekowi korzyści, jakie dla jego rozwoju osobistego, a także dla

otoczenia, w którym funkcjonuje, zaczynając od rodziny, wspólnoty lokalnej, na

społeczeństwie kończąc, przynosi działalność w tej sferze. Najbardziej podstawową, a

zarazem kluczową korzyścią dla młodego człowieka przygotowującego się do wejścia na

rynek pracy, jest rozwój kompetencji społecznych i przedsiębiorczych, jakie daje czerpanie z

doświadczeń i aktywność własna w sferze ekonomii społecznej. Równocześnie zwiększa się

prawdopodobieństwo, że wyposażony w takie umiejętności, znając specyfikę funkcjonowania

ekonomii społecznej, wybierze ścieżkę kariery z nią związaną, przyczyniając się w ten sposób

do wzrostu poziomu kapitału ludzkiego i społecznego sektora.

Kwestie dotyczące inkluzji społecznej osób w każdym wieku przez rozwój ich umiejętności,

w tym rozwijanie i wzmacnianie form aktywności obywatelskiej – akcentuje również

Zintegrowana Strategia Umiejętności 2030 (część ogólna ZSU 2030: uchwała nr 12/2019

Rady Ministrów z dnia 25 stycznia 2019 r., część szczegółowa ZSU 2030: uchwała nr

195/2020 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2020 r.).

Działanie IV.1.1. Rozwijanie kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży w

ramach i na rzecz ekonomii społecznej

W kontekście rozwoju ekonomii społecznej w sposób szczególny należy zwrócić uwagę na

rolę i znaczenie edukacji nieformalnej i pozaformalnej, również w aspekcie edukacji

włączającej osoby ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, skierowanej do dzieci i

młodzieży, zwiększającej aktywność społeczną tych grup, kształtującej postawy

przedsiębiorcze i promującej zarówno podstawy ideowe i wartości ekonomii społecznej, jak i

jej konkretne rozwiązania praktyczne.

1) Tworzone i realizowane będą programy rozwoju kompetencji społecznych i

przedsiębiorczych młodzieży na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym.

2) W działania te powinny być zaangażowane w szczególności podmioty ekonomii

społecznej, w tym organizacje pozarządowe, a także samorządy lokalne, instytucje rynku

pracy, instytucje kultury czy media.

3) Promowana będzie spółdzielczość jako forma rozwoju kompetencji społecznych i

przedsiębiorczych młodych ludzi. Spółdzielnia jako forma organizowania aktywności

młodzieży wokół działań pobudzających przedsiębiorczość i aktywność społeczną ma

potencjał rozwoju w kierunku jednego z podstawowych narzędzi kształtowania w

młodych ludziach kompetencji przydatnych na rynku pracy, ale także budowania postaw

solidarności stanowiących ideową podstawę ekonomii społecznej.

4) Wspierany będzie rozwój spółdzielczości w środowiskach młodzieżowych, zarówno we

współpracy ze szkołami, w których jest ona zakorzeniona od 1900 r. w formie spółdzielni

uczniowskich, jak również w innych placówkach dedykowanych wspieraniu i

wychowywaniu młodzieży, w szczególności instytucjach kultury, placówkach

wychowawczych, resocjalizacyjnych i organizacjach pozarządowych.

5) Wspierany będzie również wolontariat, praktyki i staże zawodowe w podmiotach

ekonomii społecznej.

6) Wspierane będą systemowe działania zmierzające do rozwijania kompetencji społecznych

i przedsiębiorczych przez szkolenia w organizacjach pozarządowych czy fundusze

młodzieżowe oferujące minigranty.

7) Wspierane będzie rozwijanie kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży

przez udział w projektach i programach międzynarodowych (ponadnarodowych).

Nazwa działania

Rozwijanie kompetencji

społecznych

i przedsiębiorczych

młodzieży w ramach i na

rzecz ekonomii społecznej

– 59 –

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Poz. 1171

Podmioty i instytucje

współpracujące

Jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie IV.1.2. Rozwijanie kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży w

ramach edukacji formalnej

Zinstytucjonalizowany system oświaty jest środowiskiem, w którym młody człowiek

najintensywniej pracuje nad własnym rozwojem. Już od przedszkola, przez szkołę

podstawową i ponadpodstawową aż po etap studiów młodzież otrzymuje wykształcenie

oparte o podstawy programowe, w których od kilku lat poczesne miejsce zajmuje kształcenie

kompetencji przedsiębiorczych. Silnie zakorzeniony w zbiorowej świadomości obraz

przedsiębiorczości jako sfery działań indywidualistycznych, opartych o konkurowanie i

pomnażanie kapitału, potrzebuje wzbogacenia o myślenie w duchu solidaryzmu, opartego na

współpracy i wrażliwości społecznej. W tej właśnie transformacji, która pozwala młodym

ludziom pełniej rozwinąć ich kompetencje przedsiębiorcze, ale także społeczne, pomaga

praktyczne poznawanie ekonomii społecznej. Sfera ekonomii społecznej ma szczególne

znaczenie w kontekście edukacji włączającej dzieci i młodzież ze specjalnymi potrzebami

edukacyjnymi.

1) Wspierana będzie realizacja celów kształcenia i treści nauczania z zakresu edukacji

ekonomicznej ustalonych w podstawie programowej dla szkoły podstawowej i szkół

ponadpodstawowych, mających na celu rozwijanie kompetencji społecznych i

przedsiębiorczych uczniów. Wskazują one m.in. potrzebę kształtowania u uczniów postaw

odpowiedzialności, wrażliwości i solidarności społecznej oraz postawy aktywności

społecznej i gospodarczej, rozwijania umiejętności komunikacji i współpracy,

przygotowania do podejmowania działań zapobiegających wykluczeniu z życia

społecznego, jak również ukierunkowanie na wartości takie jak społeczna

odpowiedzialność biznesu, czy wolontariat.

2) Wspierana będzie współpraca szkół prowadzących kształcenie zawodowe z sektorem

ekonomii społecznej przez odbywanie praktyk zawodowych w przedsiębiorstwach

społecznych.

3) Wspierane będzie wdrażanie w szkołach ponadpodstawowych inicjatyw związanych z

sektorem ekonomii społecznej, a także ich współpraca z innymi instytucjami

(np. uczelniami, biurami karier, OWES) w zakresie edukacji i upowszechnienia wiedzy o

ekonomii społecznej.

4) Wspierane będzie włączanie ekonomii społecznej do działań akademickich biur karier,

akademickich inkubatorów przedsiębiorczości oraz innych instytucji w ramach uczelni,

które pomagają studentom wejść na rynek pracy.

5) Rozwijana będzie także oferta uczelni w zakresie realizacji ich misji jako forum

aktywności społecznej, np. przez programy realizowane we współpracy z PES.

6) Tematyka ekonomii społecznej włączana będzie do zajęć, w szczególności na kierunkach

ekonomicznych, turystycznych, pedagogicznych oraz społecznych, ze szczególnym

naciskiem na wykorzystanie jej jako instrumentu przeciwdziałania i walki z

wykluczeniem społecznym oraz jako instrumentu rozwojowego dla wspólnot lokalnych.

Nazwa działania

Rozwijanie kompetencji

społecznych

i przedsiębiorczych

młodzieży w ramach edukacji

formalnej

– 60 –

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Edukacji

i Nauki

Poz. 1171

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej,

jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie IV.1.3. Przygotowanie kadr do pracy z młodzieżą w zakresie rozwoju kompetencji

społecznych i przedsiębiorczych

Warunkiem skutecznych działań edukacyjnych i wychowawczych w zakresie rozwoju

kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży jest prowadzenie ich za

pośrednictwem dobrze przygotowanej kadry. Zarówno pracownicy systemu oświaty (np.

nauczyciele, dyrektorzy szkół czy pedagodzy), jak również osoby, które w ramach edukacji

nieformalnej i pozaformalnej zajmują się kształceniem młodego człowieka (przedstawiciele

PES, w tym organizacji pozarządowych, OWES), powinni być dobrze przygotowani do pracy

z młodzieżą. W tym zakresie zostanie dokonana analiza i ewentualne wykorzystanie już

istniejących lub stworzenie nowych materiałów i narzędzi do pracy z młodzieżą mających na

celu rozwój kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży. Uwzględniony zostanie

aspekt edukacji dzieci i młodzieży o specjalnych potrzebach edukacyjnych, zwłaszcza w

kontekście edukacji włączającej.

1) Nauczyciele wyposażeni zostaną w pakiet edukacyjny, zawierający wszystkie potrzebne

narzędzia i materiały – zarówno scenariusze lekcji, jak również inne materiały

umożliwiające przekazywanie wiedzy na temat ekonomii społecznej. Zostaną też

wyposażeni w komplet informacji dotyczących spółdzielczości młodzieżowej. Pakiet

edukacyjny powinien skupiać się zarówno na kontekście funkcjonowania ekonomii

społecznej (historia, wartości, osiągnięcia), jej systemowym znaczeniu (w szczególności

jako instrumentu pozwalającego dzięki aktywności ekonomicznej na realizację celów

społecznych), perspektywie pracowniczej (związanej z wysoką jakością miejsc pracy), a

także potencjale do wzmacniania społeczności lokalnej, jak również na bardziej

praktycznych aspektach, takich jak np. działalność w ramach spółdzielni lub innego

podmiotu ekonomii społecznej. Zajęcia prowadzone w oparciu o tak skonstruowane

materiały przyczynią się do pobudzania postaw przedsiębiorczych u dzieci i młodzieży,

ale także pozwolą ukierunkować ten rozwój na kompetencje społeczne, uzupełnione

zinternalizowanym systemem wartości solidarności społecznej.

2) Opracowane i upowszechnione zostaną także programy doskonalenia nauczycieli w

zakresie ekonomii społecznej, które pozwolą przygotować ich do skuteczniejszej pracy z

młodzieżą nad jej potencjałem kompetencyjnym.

3) Opracowany zostanie pakiet edukacyjny w zakresie podnoszenia kompetencji

społecznych i przedsiębiorczych u młodzieży.

4) OWES – jako instytucje, których rolą jest m.in. prowadzenie działalności animacyjnej i

edukacyjnej wspierającej proces kształtowania świadomości społecznej, w tym młodzieży

nt. postaw przedsiębiorczych i ekonomii społecznej – dysponują kadrą przygotowaną do

prowadzenia tego typu działań na rzecz dzieci i młodzieży szkolnej.

We wszystkie wyżej wymienione działania powinny być w miarę możliwości angażowane

podmioty ekonomii społecznej.

Nazwa działania

Przygotowanie kadr do pracy

z młodzieżą w zakresie

rozwoju kompetencji

społecznych

i przedsiębiorczych

– 61 –

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Poz. 1171

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Edukacji

i Nauki,

jednostki samorządu

terytorialnego, Ośrodki

Wsparcia Ekonomii

Społecznej

Priorytet 2. Budowa marki ekonomii społecznej

Zbudowanie stabilnej marki ekonomii społecznej wymaga szerokich działań

upowszechniających pozytywny wizerunek tego sektora jako dostarczyciela wysokiej jakości

produktów i usług, który poza aktywnością stricte rynkową pełni ważne funkcje w

rozwiązywaniu problemów społecznych. Adresatami działań popularyzacyjnych powinna być

z jednej strony szeroko rozumiana opinia publiczna, z drugiej zaś decydenci, którzy

wyznaczają kierunki realizacji krajowych, regionalnych i lokalnych polityk publicznych.

Działanie IV.2.1. Popularyzacja ekonomii społecznej wśród opinii publicznej

Opinię publiczną tworzą konsumenci, których wybory decydują o przetrwaniu danego

przedsiębiorcy na konkurencyjnym rynku. W realiach gospodarki rynkowej podmioty

ekonomii społecznej muszą zbudować w zbiorowej świadomości swoją markę jako

dostarczycieli produktów i usług wysokiej jakości, których wartością dodaną jest realizacja

ważnej misji społecznej. Kluczowe jest dotarcie do konsumentów z informacją na temat

społecznych efektów ich działania, tak aby umożliwić im społecznie odpowiedzialny wybór,

w którym liczyć się nie będzie jedynie cena, opakowanie i reklama.

1) Inicjowana będzie współpraca z samorządem regionalnym i lokalnym w zakresie

kampanii informujących o ekonomii społecznej, w tym o wybranych formach

spółdzielczości, promujących jej idee, kreujących jej pozytywny wizerunek i

kształtujących odpowiedzialne i społecznie wrażliwe postawy konsumenckie.

2) Rozwijany będzie system znaków jakości dla podmiotów ekonomii społecznej oraz

jednostek samorządu terytorialnego, dzięki któremu możliwe będzie promowanie nie

tylko konkretnych PES oraz ich towarów i usług, ale również całego sektora ekonomii

społecznej. Wspierane będą również istniejące inne systemy znaków jakości.

Nazwa działania

Popularyzacja ekonomii

społecznej wśród opinii

publicznej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie IV.2.2. Popularyzacja ekonomii społecznej wśród przedstawicieli organów

administracji publicznej

Dotychczasowe doświadczenia w zakresie upowszechniania ekonomii społecznej wśród

decydentów koncentrują się głównie na szkoleniach adresowanych do pracowników urzędów

pracy czy też ośrodków pomocy społecznej. Jednak nawet wysoka efektywność szkoleń, przy

braku szerszej informacji adresowanej do lokalnych polityków, w wielu przypadkach nie

zapewni możliwości rozwijania działania. Konieczne jest jasne sformułowanie przekazu, że

wsparcie ekonomii społecznej nie jest po prostu kolejnym obciążeniem i kosztem dla budżetu

publicznego, ale specyficznie rozumianą inwestycją społeczną oraz mechanizmem

trafniejszego i bardziej efektywnego adresowania wsparcia osób wymagających pomocy.

1) Upowszechniane będą informacje o nowych rozwiązaniach prawnych w zakresie

ekonomii społecznej.

2) W konsultacji z organizacjami samorządu terytorialnego i PES przygotowane zostaną

wytyczne dla JST oraz podmiotów ekonomii społecznej, zawierające w szczególności

wskazania metodyczne służące sprawnej realizacji działań strategicznych i programowych

w gminach i powiatach.

3) Wzmocniona zostanie koordynacja działań edukacyjnych i doradczych skierowanych do

wspólnot lokalnych wspierających urzędników, radnych oraz aktywistów społecznych.

4) Realizowane będą działania upowszechniające dodatkowe korzyści społeczne, które mogą

być osiągane dzięki zlecaniu usług społecznych PES, a także korzystania ze społecznie

odpowiedzialnych zamówień publicznych.

Nazwa działania

Popularyzacja ekonomii

społecznej wśród

przedstawicieli organów

administracji rządowej

i samorządowej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny

i Polityki Społecznej

61

Podmioty i instytucje

współpracujące

jednostki samorządu

terytorialnego, Regionalne

Ośrodki Polityki Społecznej

Rozdział IV.

Podstawowe założenia systemu realizacji

Realizacja KPRES wymaga szeregu działań o wymiarze instytucjonalnym i organizacyjnym,

prawnym, finansowym i edukacyjnym, realizowanych przez wielu interesariuszy

wywodzących się zarówno z administracji publicznej, jak i sektora ekonomii społecznej, a

także z jego otoczenia. Istotnym elementem będzie skorelowanie działań o charakterze

krajowym z działaniami realizowanymi w regionach.

Minister jako koordynator

Z uwagi na szeroki i przekrojowy zakres kompetencji i zadań, minister właściwy do spraw

zabezpieczenia społecznego pełni funkcję organu koordynującego polityki publiczne w

zakresie rozwoju sektora ekonomii społecznej. Na poziomie krajowym, zgodnie z ustawą z

dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1893, z późn.

zm.), odpowiedzialnym za problematykę ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej

jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Zadania ministra koordynacyjne

ministra obejmują

 opracowanie programu rozwoju na rzecz ekonomii społecznej, tj. dokumentu będącego

programem rozwoju o którym mowa w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju,

 zapewnianie realizacji usług wsparcia na poziomie krajowym,

 przyznawanie akredytacji,

 gromadzenie i analizowanie danych o ekonomii społecznej,

 upowszechnianie ekonomii społecznej.

W praktyce kompetencje te dzielą się na dwie zasadnicze grupy zadań. Pierwsza z nich

obejmuje wyznaczanie kierunków działań w zakresie rozwijania ekonomii społecznej na

poziomie krajowym. Kierunki te wyznaczone będą w programie rozwoju (którym obecnie jest

KPRES), a do ich opracowania oraz monitorowania niezbędne jest stałe pozyskiwanie danych

o ekonomii społecznej, a w szczególności współpraca z Prezesem Głównego Urzędu

Statystycznego w rozwijaniu i doskonaleniu badań mogących służyć do obrazowania sytuacji

w tym sektorze. Ważnym elementem tej koordynacji jest również zapewnia realizację usług

wsparcia podmiotów ekonomii społecznej na poziomie ponadregionalnym. Druga grupa

działań obejmuje bardziej konkretne funkcje związane z systemem wsparcia dla podmiotów

ekonomii społecznej.

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego odpowiedzialny będzie również za

opracowanie programów resortowych na rzecz ekonomii społecznej, w ramach których

możliwe będzie w szczególności finansowanie działań wspierających m.in.

 rozwój ekonomii społecznej,

 tworzenie i rozwój podmiotów ekonomii społecznej, w szczególności przedsiębiorstw

społecznych oraz wzmacnianie ich potencjału innowacyjnego i rozwojowego,

 zatrudnienie w przedsiębiorstwach społecznych osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym,

 reintegrację społeczną i reintegrację zawodową osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, będących pracownikami przedsiębiorstwa społecznego,

 podnoszenie i nabywanie kompetencji i kwalifikacji osób zatrudnionych w podmiotach

ekonomii społecznej,

 budowanie wspólnych przedsięwzięć przedsiębiorstw społecznych, podmiotów

ekonomii społecznej oraz przedsiębiorstw na rzecz rozwoju ich potencjału oraz rozwoju

lokalnego,

 realizację usług społecznych.

Koordynacyjna rola ministra to nie tylko oddziaływanie na spójność działań adresowanych

bezpośrednio do PES, ale również zapewnianie zgodności polityki na rzecz rozwoju ekonomii

społecznej z działaniami w innych obszarach, a zwłaszcza w zakresie włączenia

społecznego(w szczególności usług społecznych i deinstytucjonalizacji). Ważną rolę

odgrywać będą w tym obszarze środki pochodzące z budżetu UE.

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego współpracuje z ministrem

właściwym do spraw rozwoju regionalnego w zakresie wykorzystania instrumentów

finansowych w ramach EFS oraz EFS+ na rzecz rozwoju ekonomii społecznej. Minister ten

korzysta także ze środków budżetu Ministra Rodziny i Polityki Społecznej oraz uzgadnia z

innymi ministrami możliwości profilowania i finansowania działań na rzecz podmiotów

ekonomii społecznej. Za obsługę zadań ww. ministra związanych z koordynowaniem działań

w sferze ES odpowiada Departament Ekonomii Społecznej i Solidarnej w MRiPS.

Departament ten w ramach realizacji zadań związanych ze wsparciem krajowym,

współfinansowanych ze środków europejskich, odpowiada za zadania w zakresie organizacji

procesu akredytacji Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej, wspierania projektów

innowacyjnych, a także działań edukacyjnych, promocyjnych, doradczo-szkoleniowych dla

województw oraz działania badawczo-monitorujące i ewaluacyjne.

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego wraz z ministrem właściwym do

spraw rozwoju regionalnego mają także wpływ na gospodarowanie środkami przeznaczonymi

na zwrotne instrumenty wsparcia dla przedsiębiorstw społecznych, o których mowa w

rozdziale III.

W ramach funkcji koordynacyjnych ministra właściwego ds. zabezpieczenia społecznego

mieści się także inicjowanie i realizowanie przedsięwzięć służących podnoszeniu kompetencji

i potencjału podmiotów realizujących istotne funkcje w systemie wsparcia ekonomii

społecznej. W szczególności działania takie adresowane mogą być do marszałków

województw i obsługujących je urzędów (w szczególności ROPS), wojewodów, a także

wojewódzkich i powiatowych urzędów pracy. Powyższe przedsięwzięcia powinny służyć

usprawnieniu koordynacji działań na rzecz rozwoju ekonomii społecznej na poziomie

regionalnym i krajowym. Ponadto w celu podniesienia jakości procesu decyzyjnego w

kreowaniu i wdrażaniu rozwiązań prawnych, organizacyjnych i finansowych, minister może

korzystać z odpowiedniego wsparcia eksperckiego, a także projektować i wdrażać

rozwiązania informatyczne wspierające rozwiązania dotyczące ekonomii społecznej.

Istotna rola zostanie nadana także wojewodom, którzy po wejściu w życie regulacji

ustawowej dotyczącej sektora ekonomii społecznej będą odpowiedzialni m.in. za

postępowania związane z nadawaniem statusu przedsiębiorstwa społecznego, a także

czynności nadzorcze i kontrolne związane z utrzymaniem tego statusu przez podmioty go

posiadające. W związku z tym do wojewodów i pracowników urzędów wojewódzkich

skierowane zostanie wsparcie umożliwiające realizację przypisanych im nowych zadań

dotyczących przedsiębiorczości społecznej.

W związku ze wzrostem znaczenia problematyki ekonomii społecznej, konieczne są działania

utrzymujące wysoki stopień legitymizacji decyzji dotyczących rozwoju tego sektora

podejmowanych na szczeblu krajowym. Szczególnie istotne jest upowszechnienie misji,

celów i logiki działań wśród podmiotów i instytucji odpowiedzialnych za implementację tych

rozwiązań na szczeblu regionalnym i lokalnym, a także wśród samych PES. W tym celu

minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego wraz z pozostałymi interesariuszami

będzie rozwijać system partycypacyjnego zarządzania sferą ekonomii społecznej. Kluczowym

przedsięwzięciem będzie tworzenie trwałego forum dialogu między różnymi aktorami

zaangażowanymi w rozwijanie sektora ES, umożliwiającego wielostronną komunikację,

konsultacje, a także przepływ idei i propozycji rozwiązań na rzecz wzmacniania potencjału i

skali sektora.

Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej

Ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego wspiera Krajowy Komitet

Rozwoju Ekonomii Społecznej, stanowiący organ opiniodawczo-doradczy w dziedzinie

ekonomii społecznej. Forum ww. Komitetu umożliwia tworzenie propozycji rozwiązań w

sposób partycypacyjny, z uwzględnieniem doświadczeń i stanowisk różnych interesariuszy

kształtujących warunki funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej oraz samych PES.

Funkcjonowanie tego Komitetu przyczynia się do uzyskania społecznej i środowiskowej

legitymizacji wdrażanych rozwiązań oraz zapewnienia spójności i efektywności działań w

sferze publicznej w obszarze ekonomii społecznej.

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego powołuje członków tego Komitetu,

a także określa zasady jego funkcjonowania. W skład Komitetu wchodzą w szczególności

przedstawiciele: organów administracji rządowej i jednostek im podległych lub przez nie

nadzorowanych, jednostek samorządu terytorialnego, podmiotów ekonomii społecznej,

sektora spółdzielczego, związków zawodowych i organizacji pracodawców, szkół wyższych i

instytutów badawczych oraz BGK.

Do zadań Komitetu należeć będzie w szczególności opiniowanie dokumentów strategicznych,

programowych (w tym dotyczących umowy partnerstwa, o której mowa w ustawie z dnia

6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju) i prawnych związanych z

rozwojem ekonomii społecznej, opracowywanie propozycji działań innowacyjnych na rzecz

rozwoju ekonomii społecznej.

Samorząd województwa

Do zadań samorządu województwa w zakresie wspierania rozwoju ekonomii społecznej

należy w szczególności

 opracowanie regionalnego programu rozwoju na rzecz ekonomii społecznej zgodnego ze

strategią rozwoju województwa w zakresie polityki społecznej,

 opracowanie i konsultacja z podmiotami ekonomii społecznej zakresu interwencji w

obszarze ekonomii społecznej w programach oraz innych dokumentach, w szczególności

służących realizacji umowy partnerstwa, o której mowa w ustawie z dnia 6 grudnia

2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju,

 wspieranie tworzenia wspólnych przedsięwzięć podmiotów ekonomii społecznej w celu

zwiększenia ich potencjału oraz wspólnej realizacji usług społecznych,

 upowszechnianie wiedzy o ekonomii społecznej na poziomie regionalnym.

Z uwagi na wiodącą rolę samorządu województwa w koordynowaniu działań na rzecz sektora

ekonomii społecznej w regionach, konieczne jest podtrzymanie oraz dalsze wspieranie

realizowanych na tym poziomie działań. Problematyka ekonomii społecznej będzie

korelowana z innymi politykami publicznymi realizowanymi na poziomie wojewódzkim (w

szczególności dotyczącymi rynku pracy, integracji społecznej, rozwoju przedsiębiorczości i

innowacji oraz rozwoju usług społecznych). Korelacja ta powinna dotyczyć zarówno aspektu

programowania strategicznego na poziomie regionalnym (przez włączenie ekonomii

społecznej do strategii rozwoju województwa oraz innych dokumentów programowych), jak i

na poziomie operacyjnym dotyczącym współpracy między instytucjami, które mogą mieć

wpływ na rozwój ES w regionie (m.in. ROPS, WUP, instytucje zarządzające i wdrażające

programy finansowane ze środków europejskich).

Szczególnie ważnym zadaniem samorządu będzie przygotowanie, realizacja i monitorowanie

Regionalnego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej. Dokument ten powinien zawierać w

szczególności spójną i logiczną strukturę celów i oczekiwanych efektów, jak również

odpowiadające im wskaźniki produktu i wskaźniki rezultatu, zasoby finansowe niezbędne do

osiągnięcia wyznaczonych celów i rezultatów, obejmujące zarówno środki krajowe

(samorządu terytorialnego, funduszy celowych i budżetu państwa), jak i europejskie, a także

opis systemu zarządzania i monitorowania efektów, w tym w formie corocznego raportu o

stanie ekonomii społecznej w regionach. Istotne jest także zachowanie zgodności programów

regionalnych z Krajowym Programem Rozwoju Ekonomii Społecznej oraz z innymi

dokumentami programowymi i strategicznymi dotyczącymi rozwoju województwa i polityki

społecznej, a w szczególności ze strategią województwa w zakresie polityki społecznej.

Regionalny Program Rozwoju Ekonomii Społecznej powinien zawierać w szczególności

zadania samorządu w zakresie

 określania podstawowych kierunków rozwoju sektora ekonomii społecznej –

preferowanych we wsparciu finansowym – w zakresie aktywizacji, reintegracji

społecznej i zawodowej, integracji społecznej oraz dostępnych usług społecznych;

kierunki te powinny wynikać ze zdiagnozowanych w województwie potrzeb, należących

do kluczowych sfer rozwojowych; preferencje mogą polegać na upowszechnianiu

określonych rodzajów działalności (promocja, edukacja), preferowaniu tworzenia

podmiotów działających w określonych sferach (np. przez kryteria dostępu i kryteria

strategiczne w programach operacyjnych finansowanych ze środków europejskich,

kryteria strategiczne w dostępie do środków krajowych Funduszu Pracy i PFRON),

zachęcaniu samorządów powiatowych i gminnych (tworzenie lokalnych map potrzeb w

dziedzinie usług społecznych, partnerstwa lokalne PES z samorządami),

 zaprojektowania i wdrożenia mechanizmów współpracy samorządu województwa z

samorządami powiatów i gmin w zakresie programowania rozwoju społecznego, w

szczególności przez wsparcie w opracowywaniu i realizacji lokalnych programów

rozwoju społecznego, a także rozwoju ekonomii społecznej,

 stworzenia i udoskonalania sieci usług wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej, a

w szczególności przedsiębiorstw społecznych, funkcjonującej w każdym województwie,

 instytucjonalizacji zarządzania rozwojem ekonomii społecznej przez zapewnienie

funkcjonowania Regionalnego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej, a także

tworzenia stabilnych ram współpracy i dialogu m.in. dla podmiotów ekonomii

społecznej, przedstawicieli administracji publicznej, w tym także samorządów

lokalnych, sektora prywatnego i ekspertów,

 określenia zasad i form współpracy na rzecz ekonomii społecznej między różnego

rodzaju instytucjami, które mogą mieć wpływ na jej rozwój w regionie, m.in. ROPS,

WUP, a instytucjami zarządzającymi i wdrażającymi programy finansowane ze środków

europejskich,

 opracowania koncepcji promocji idei ekonomii społecznej w województwie przez

system edukacji formalnej i nieformalnej dla dzieci i młodzieży oraz system edukacji

formalnej i pozaformalnej dla dorosłych.

Ważnym zadaniem samorządów będzie również zapewnienie możliwości ponadregionalnej

wymiany doświadczeń zarówno między przedstawicielami władz samorządowych

odpowiedzialnych za rozwój ekonomii społecznej, jak i między wspierającymi je

Regionalnymi Komitetami Rozwoju Ekonomii Społecznej. Zadanie to będzie szczególnie

istotne w kontekście toczących się w regionach prac nad przygotowaniem i wdrażaniem

Regionalnych Programów Rozwoju Ekonomii Społecznej. Zadanie to realizowane będzie w

sposób zapewniający przedstawicielom samorządów wojewódzkich autonomię pozwalającą

na uwzględnianie w działaniach na rzecz ekonomii społecznej uwarunkowań regionalnych.

Samorząd może również podejmować działania służące podnoszeniu kompetencji kadr

systemu wsparcia ekonomii społecznej (np. pracowników OWES).

W sferze instytucjonalnej kluczowe znaczenie odgrywają ROPS, które uczestniczą w procesie

programowania regionalnych polityk publicznych, koordynują bieżące działania związane z

ekonomią społeczną, a także dysponują wiedzą na temat uwarunkowań determinujących

kształt regionalnej polityki społecznej oraz znają konkretne potencjał i bariery wpływające na

rozwój sektora ekonomii społecznej. ROPS są jednostkami odpowiedzialnymi za koordynację

działań związanych z ekonomią społeczną. Do ich zadań należy zaliczyć w szczególności

przygotowanie i wdrażanie Regionalnych Programów Rozwoju Ekonomii Społecznej – w

imieniu samorządów województw, koordynowanie działań władz publicznych w zakresie

realizacji ww. regionalnego programu oraz określanie kierunków, preferencji i procedur

wsparcia ekonomii społecznej, a w szczególności przedsiębiorstw społecznych w ramach

Regionalnych Programów Operacyjnych, a także współpracę z ministrem właściwym do

spraw zabezpieczenia społecznego (koordynującym polityki publiczne w zakresie rozwoju

ekonomii społecznej) w celu zapewnienia zgodności kierunków rozwoju ekonomii społecznej

na poziomie regionalnym i krajowym oraz wymianę informacji i danych statystycznych

dotyczących sektora ekonomii społecznej.

Samorząd województwa wspierany jest przez Regionalny Komitet Rozwoju Ekonomii

Społecznej, który składa się w szczególności z przedstawicieli samorządu województwa i

przedstawicieli samorządów lokalnych, a także przedstawicieli podmiotów ekonomii

społecznej prowadzących działalność na terenie województwa, sektora spółdzielczego,

uczelni i instytutów badawczych, związków zawodowych i organizacji pracodawców.

Zadaniem samorządu województwa jest również zapewnianie dostępu do usług wsparcia

podmiotów ekonomii społecznej o których mowa w rozdziale III w szczególności przez

wybór i współfinansowanie podmiotów pełniących funkcję Ośrodków Wsparcia Ekonomii

Społecznej.

Kluczowe sfery rozwojowe przedsiębiorstw społecznych

Ważnym elementem proponowanych kierunków rozwoju ekonomii społecznej jest włączenie

się w działania związane z programami o charakterze rozwojowym, wpisujące się w

modernizację służb społecznych i zatrudnienia, politykę zrównoważonego rozwoju oraz

rozwoju regionalnego i lokalnego.

Kierunki rozwoju przedsiębiorstw społecznych wspierane będą za pomocą kryteriów dostępu,

kryteriów strategicznych i innych preferencji określonych przez właściwe władze regionalne i

lokalne, zgodnie z potrzebami danego środowiska i dokumentami strategicznymi

określającymi dziedziny szczególnie istotne dla danej wspólnoty samorządowej.

1) Wspieranie działań na rzecz zrównoważonego rozwoju m.in. przez

 rozwój podmiotów ekonomii społecznej promujących edukacje ekologiczną obywateli,

w tym prawo do informacji o stanie środowiska i zagrożeniach, jak również edukację

związaną z działaniami kryzysowymi,

 rozwój przedsiębiorczości społecznej w obszarze selektywnego zbierania odpadów,

recyklingu oraz innych usług związanych z utrzymaniem czystości i porządku w

gminach, a także w zakresie melioracji wodnych, usług leśnych oraz odnawialnych

źródeł energii,

 poszukiwanie możliwości wspierania projektów w zakresie rolnictwa społecznego

(rolnictwa zaangażowanego społecznie)34), będącego innowacyjnym podejściem

łączącym dwie koncepcje: rolnictwa wielofunkcyjnego i usług społecznych lub opieki

zdrowotnej na poziomie lokalnym, w ramach którego proces produkcji rolnej przyczynia

się do reintegracji społecznej oraz rehabilitacji społecznej i zawodowej osób o

szczególnych potrzebach; działania te poprawiają stan zdrowia i włączenie społeczne

tych osób, a także ułatwiają uczenie się, podnoszą samoocenę i tym samym sprzyjają

uczestnictwu w życiu społecznym35).

2) Wspieranie działań na rzecz rozwoju społeczności lokalnej, tożsamości i edukacji

kulturowej m.in. przez

 kreowanie rozwiązań prawnych oraz finansowanie projektów rozwijających tworzenie

miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych w obszarze turystyki społecznej,

 tworzenie miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych w obszarze budownictwa

społecznego i najmu społecznego,

 finansowanie realizacji działań w obszarze lokalnych projektów kulturalnych, łączących

tworzenie trwałych miejsc pracy z animacją społeczną wykorzystującą lokalny potencjał

kulturowy.

3) Wspieranie działań na rzecz solidarności pokoleń m.in. przez

 wspieranie zakładania i prowadzenia przedsiębiorstw społecznych przez pracowników w

wieku przedemerytalnym jako narzędzie przedłużania aktywności zawodowej oraz

wspieranie zatrudnienia pracowników 50+ w przedsiębiorstwach społecznych,

wykorzystującego ich doświadczenie i kompetencje zawodowe,

 wykorzystanie przedsiębiorczości społecznej w procesach outplacementu i adaptacji

zawodowej oraz tworzenie przedsiębiorstw społecznych w związku z procesami

restrukturyzacyjnymi, w szczególności dla pracowników 50+,

 rozwój podmiotów ekonomii społecznej wspierających politykę rodzinną: żłobki, kluby

dziecięce i dzienni opiekunowie, inne formy wychowania przedszkolnego, świetlice i

szkoły, wypoczynek letni i zimowy, wspieranie opieki nad dziećmi w rodzinach

wielodzietnych, opieka nad osobami zależnymi, placówki wsparcia dziennego, grupy

rówieśnicze – nie tylko jako podmioty o charakterze opiekuńczym i edukacyjnym, ale

również integrującym społeczność lokalną,

 wspieranie podmiotów ekonomii społecznej adresujących swoje działania gospodarcze

do starszych konsumentów, realizujących ich oczekiwania i potrzeby w zakresie m.in.

usług społecznych, edukacyjnych i organizacji czasu wolnego, turystyki młodzieżowej i

senioralnej, a także wspierających ich w utrzymaniu aktywności społecznej i zawodowej

oraz dobrego stanu zdrowia (tworzenie warunków do rozwoju tzw. srebrnej gospodarki).

34)

Gospodarstwa edukacyjne w koncepcji rolnictwa zaangażowanego społecznie, Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego,

Częstochowa 2014.

35)

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Rolnictwo społeczne: zielone usługi

terapeutyczno-opiekuńcze oraz polityka społeczna i zdrowotna” (opinia z inicjatywy własnej) z dnia 19 stycznia 2012 r.

4) Wspieranie rozwoju usług aktywnej integracji m.in. przez

 włączenie problematyki ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej do

minimum programowego systemu kształcenia pracowników instytucji pomocy i

integracji społecznej, w tym przeprowadzenie próby uzyskiwania specjalizacji

pracowników socjalnych z zakresu ekonomii społecznej,

 wdrożenie i wspieranie funkcjonowania systemu zatrudnienia wspomaganego w

przedsiębiorstwach społecznych dla osób wykluczonych bądź zagrożonych

wykluczeniem społecznym jako elementu ścieżki integracji i reintegracji społecznej,

 wdrożenie systemowych działań ukierunkowanych na rozwój przedsiębiorstw

społecznych jako formy zatrudnienia dla osób wychodzących z zakładów aktywności

zawodowej, warsztatów terapii zajęciowej, centrów integracji społecznej, a także

placówek opiekuńczo-wychowawczych i innych instytucji i form pieczy zastępczej.

Szacunkowy Plan Finansowy

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki

rozwoju Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2030 roku. Ekonomia

Solidarności Społecznej zawiera plan finansowy. Plan ten ma charakter indykatywny, czyli

szacunkowy. Stanowi prognozę nakładów finansowych na realizację założeń Programu w

latach 2021–2030. Wysokość i przeznaczenie środków finansowych zapisanych w planie

może ulec zmianie.

Przyjęcie przedmiotowego dokumentu nie spowoduje dodatkowych kosztów dla sektora

finansów publicznych. Finansowanie działań zaplanowanych w Krajowym Programie

Rozwoju Ekonomii Społecznej będzie bowiem realizowane przez odpowiednią alokację

dostępnych już środków finansowych będących w dyspozycji jednostek sektora finansów

publicznych, z uwzględnieniem celów ustanowionych w dokumencie, oraz

przeorganizowanie dostępnych zasobów ludzkich i zadań poszczególnych jednostek sektora

finansów publicznych.

Opracowany w niniejszej aktualizacji plan finansowy zawiera informację o środkach

finansowanych z 3 głównych źródeł: budżetu państwa, środków funduszy celowych oraz

środków Unii Europejskiej.

Realizacja założeń Programu będzie wspierana ze środków finansowych pochodzących z

następujących źródeł

 Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,

 Funduszu Pracy,

 środków przeznaczonych na finansowanie ekonomii społecznej w ramach nowej

perspektywy finansowej na lata 2021‒2027 w EFS+,

 środków w ramach KPO,

 programów dedykowanych m.in. podmiotom ekonomii społecznej finansowanych z

budżetu państwa, np. programów resortowych i rządowych (Program wieloletni na rzecz

Osób Starszych „Aktywni+”, Program NOWEFIO, Program „Pokonać bezdomność.

Program pomocy osobom bezdomnym”, Narodowy Program Ochrony Zdrowia

Psychicznego, Program „Od zależności ku samodzielności”, Od wykluczenia do

aktywizacji. Program pomocy osobom wykluczonym społecznie i zawodowo, Program

Rozwoju Organizacji Obywatelskich).

Znaczną część środków ujętych w planie finansowym z Państwowego Funduszu Rehabilitacji

Osób Niepełnosprawnych stanowią kwoty przeznaczone na dofinansowanie kosztów

działania WTZ. W planie finansowym uwzględniono również środki przeznaczone na

jednorazowe wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej.

Środki pochodzące z Funduszu Pracy stanowią środki na jednorazowe wsparcie na założenie

spółdzielni socjalnej lub przystąpienie do niej po jej założeniu, w tym na pokrycie kosztów

pomocy prawnej, konsultacji i doradztwa związanych z podjęciem tej działalności. Znaczną

część kosztów po stronie Funduszu Pracy przedstawioną w planie finansowym stanowią

środki na świadczenia integracyjne i działania w zakresie integracji społecznej w CIS.

Przyjęto następujący sposób szacowania środków pochodzących z FP i PFRON – w

przypadku środków przeznaczonych na wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej oraz

założenie lub przystąpienie do spółdzielni socjalnej wzięto pod uwagę średnią kwotę

przeznaczoną na ten cel z ostatnich 6 lat (2014‒2019) mnożąc ją przez 10 lat perspektywy

finansowej aktualizowanego KPRES (2021‒2030). Dofinansowanie kosztów działania WTZ

oraz wydatki na świadczenia integracyjne i działania w zakresie integracji społecznej w CIS

policzono w analogiczny sposób, jak opisany powyżej, jednak średnia środków pochodziła z

ostatnich 3 lat (2017‒2019).

W zakresie środków zaplanowanych na realizację programów resortowych i rządowych

przyjęto, że roczna alokacja finansowa przeznaczona na dany program zostanie utrzymana na

dotychczasowym poziomie przez całą perspektywę finansową KPRES, tj. na lata 2021‒2030.

W zakresie środków przeznaczonych na finansowanie ekonomii społecznej w ramach nowej

perspektywy finansowej na lata 2021‒2027 w EFS+ w niniejszej aktualizacji Programu

wzięto pod uwagę ramowe szacunki finansowe dotyczące środków przeznaczonych na

ekonomię społeczną, zawarte w projekcie Umowy Partnerstwa na lata 2021‒2027.

Największe środki mają zostać wygenerowane na rzecz tworzenia miejsc pracy w

przedsiębiorstwach społecznych, wzmacniania ich konkurencyjności oraz wspierania

procesów reintegracji w podmiotach reintegracyjnych. Dodatkowo należy zastrzec, że w

ramach planu finansowego przyjęto zasadę wydatkowania środków UE tzw. n+2, tj.

wydłużono perspektywę finansowania do 2029 r.

Uwzględniono także środki zaplanowane na wsparcie ekonomii społecznej w ramach KPO.

Sposób wydatkowania środków na realizację jego celów został szczegółowo określony w

ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, znowelizowanej w

ramach tzw. ustawy wdrożeniowej. Zgodnie z określonymi tam zasadami w planie

finansowym założono, że środki przeznaczone na realizację KPO w części dotyczącej

ekonomii społecznej będą pochodziły z budżetu środków europejskich lub ze środków

Polskiego Funduszu Rozwoju.

W ramach KPO planowane jest wdrażanie inwestycji A4.3.1 obejmującej wzmocnienie

potencjału podmiotów ekonomii społecznej, a w szczególności przedsiębiorstw społecznych

w zakresie konkurencyjności, reintegracji i realizacji usług społecznych.

Jednocześnie w ramach budżetu państwa w roku 2031 zostaną zapewnione środki w

wysokości nie przekraczającej 200 tys. zł z przeznaczeniem na przygotowanie raportu

ewaluacyjnego, podsumowującego efekty realizacji programu – zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 6

lit. b ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

Należy mieć na uwadze, że kwoty przedstawione w planie finansowym Programu przypisane

do wydatków z budżetu Unii Europejskiej mają charakter szacunkowy i mogą się zmieniać na

skutek dalszych rozstrzygnięć dotyczących ostatecznych kwestii merytorycznych dotyczących

miejsca ekonomii społecznej w EFS+, a także KPO. Pomocniczo odnoszono się także do

kwot przedstawionych w dokumencie pn. Ekonomia społeczna w Polsce w nowej

perspektywie finansowej na lata 2021–2027. Wnioski i rekomendowane rozwiązania. Materiał

został przygotowany przez specjalistów w dziedzinie ekonomii społecznej i został

rekomendowany przez Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej. Uwzględnia on

także wnioski wynikające z przeprowadzonego Badania potrzeb finansowych i

pozafinansowych w sektorze ekonomii społecznej oraz usług społecznych i zdrowotnych.

Na finansowanie działań bezpośrednio przyczyniających się do rozwoju sektora ekonomii

społecznej oraz wpisujących się w przyjętą w KPRES logikę interwencji w latach 2021‒2030

przeznaczone będą ponad 9 mld zł.

82 529 610,00 zł

82 529 610,00 zł

82 529 610,00 zł

82 529 610,00 zł

82 529 610,00 zł

165 059 220,00 zł

2024

2025

2026

2027

2028

2029

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

33 787 429,00 zł

18 393 913,00 zł

18 393 913,00 zł

23 393 913,00 zł

28 393 913,00 zł

28 393 913,00 zł

28 393 913,00 zł

23 493 913,00 zł

54 112 810,00 zł

54 112 810,00 zł

54 112 810,00 zł

54 112 810,00 zł

54 112 810,00 zł

54 112 810,00 zł

54 112 810,00 zł

54 112 810,00 zł

54 112 810,00 zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

FUNDUSZ PRACY

713 678 891,00 zł

615 755 765,00 zł

615 755 765,00 zł

620 755 765,00 zł

625 755 765,00 zł

625 755 765,00 zł

625 755 765,00 zł

620 855 765,00 zł

615 755 765,00 zł

1 027 606 950,00 zł

81 000 000,00 zł

124 521 390,00 zł

102 760 695,00 zł

102 760 695,00 zł

102 760 695,00 zł

102 760 695,00 zł

102 760 695,00 zł

102 760 695,00 zł

102 760 695,00 zł

102 760 695,00 zł

OGÓŁEM

– 72 –

71

460 719 432,00 zł

460 719 432,00 zł

460 719 432,00 zł

460 719 432,00 zł

460 719 432,00 zł

460 719 432,00 zł

460 719 432,00 zł

460 719 432,00 zł

OBSZAR II SOLIDARNY RYNEK PRACY

18 393 913,00 zł

460 719 432,00 zł

82 529 610,00 zł

87 841 564,00 zł

2023

36 679 826,00 zł

2029

84 420 782,00 zł

82 529 610,00 zł

18 339 913,00 zł

2028

84 420 782,00 zł

2022

18 339 913,00 zł

2027

71 920 782,00 zł

82 529 610,00 zł

30 839 913,00 zł

2026

54 420 782,00 zł

2021

48 339 913,00 zł

2025

54 420 782,00 zł

744 207 820,00 zł

48 339 913,00 zł

2024

59 420 782,00 zł

283 399 130,00 zł

43 339 913,00 zł

2023

81 920 782,00 zł

SUMA

20 839 913,00 zł

2022

84 420 782,00 zł

81 000 000,00 zł

18 339 913,00 zł

2021

PFRON

OBSZAR I SOLIDARNA WSPÓLNOTA LOKALNA

BUDŻET PAOSTWA

FUNDUSZE CELOWE

Monitor Polski

2030

ŚRODKI UNIJNE

ŹRÓDŁA

FINANSOWANIA Z

PODZIAŁEM NA LATA

Tabela 3. Plan finansowy KPRES na lata 2021–2030

4 607 194 320,00 zł

460 719 432,00 zł

18 339 913,00 zł

18 339 913,00 zł

18 339 913,00 zł

18 339 913,00 zł

18 339 913,00 zł

36 679 826,00 zł

2024

2025

2026

2027

2028

2029

PODSUMOWANIE

- zł

541 128 100,00 zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

217 606 950,00 zł

9 072 978 500,00 zł

43 521 390,00 zł

21 760 695,00 zł

21 760 695,00 zł

21 760 695,00 zł

21 760 695,00 zł

21 760 695,00 zł

21 760 695,00 zł

21 760 695,00 zł

21 760 695,00 zł

1 630 106 950,00 zł

125 000 000,00 zł

168 521 390,00 zł

146 760 695,00 zł

146 760 695,00 zł

167 060 695,00 zł

197 560 695,00 zł

197 560 695,00 zł

187 360 695,00 zł

146 760 695,00 zł

146 760 695,00 zł

– 73 –

72

- zł

4 607 194 320,00 zł

34 207 820,00 zł

2 349 162 590,00 zł

SUMA

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

6 841 564,00 zł

3 420 782,00 zł

3 420 782,00 zł

3 420 782,00 zł

3 420 782,00 zł

3 420 782,00 zł

3 420 782,00 zł

3 420 782,00 zł

3 420 782,00 zł

2030

183 399 130,00 zł

1 575 493 490,00 zł

18 339 913,00 zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

- zł

6 197 657 650,00 zł

517 832 242,00 zł

Monitor Polski

OBSZAR IV SOLIDARNE SPOŁECZEOSTWO

2023

131 841 564,00 zł

18 339 913,00 zł

36 679 826,00 zł

2029

128 420 782,00 zł

2022

18 339 913,00 zł

2028

128 420 782,00 zł

18 339 913,00 zł

18 339 913,00 zł

2027

136 220 782,00 zł

2021

30 839 913,00 zł

2026

149 220 782,00 zł

1 346 707 820,00 zł

48 339 913,00 zł

2025

149 220 782,00 zł

283 399 130,00 zł

48 339 913,00 zł

2024

144 020 782,00 zł

SUMA

43 339 913,00 zł

2023

125 920 782,00 zł

125 000 000,00 zł

20 839 913,00 zł

2022

128 420 782,00 zł

2030

18 339 913,00 zł

2021

- zł

541 128 100,00 zł

54 112 810,00 zł

OBSZAR III KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORCZOŚD SPOŁECZNA

224 039 130,00 zł

SUMA

825 296 100,00 zł

18 393 913,00 zł

Rozdział V.

Monitorowanie i wskaźniki

Monitorowanie realizacji programu

Osiągnięcie celów KPRES i określenie jego rzeczywistego wpływu na stan rozwoju ekonomii

społecznej w Polsce wymaga wypracowania wiarygodnego systemu monitorowania i oceny,

dostarczającego informacje na temat stanu realizacji programu oraz osiąganych efektów.

Prowadzenie skutecznej polityki w zakresie ekonomii społecznej wymaga kompleksowej i

stale aktualizowanej wiedzy o stanie sektora, jego otoczeniu oraz relacjach.

Potrzeba stałego monitoringu ekonomii społecznej (jakości dostępnych danych na temat

kondycji sektora ekonomii społecznej oraz systematyczne i bieżące zbieranie wynikowych

danych statystycznych i administracyjnych na temat kondycji sektora ekonomii społecznej),

obejmującego m.in. dynamikę rozwoju sektora, osiąganych efektów ekonomicznych oraz

działalności w sferze społecznej, a ponadto aktywności jednostek publicznych na rzecz

ekonomii społecznej, wymusza stałe i kompleksowe monitorowanie tego sektora.

Służyć temu mają wypracowane w ramach realizacji projektu pn. Zintegrowany system

monitorowania sektora ekonomii społecznej (działanie 2.9. PO WER) narzędzia

umożliwiające kompleksowe i trwałe monitorowanie sektora ekonomii społecznej. Dane z

obecnie prowadzonych badań sektora ekonomii społecznej i istniejących źródeł

administracyjnych, a także zidentyfikowanej (na podstawie dokonanej diagnozy) luki w

zakresie dostępnych danych, będą uzupełniane przez przeprowadzenie dedykowanych badań

dostarczających brakujących informacji. Zebrane w ten sposób dane będą publikowane w

dedykowanym serwisie internetowym, umożliwiając wszystkim zainteresowanym zapoznanie

się z danymi dotyczącymi sektora ekonomii społecznej.

Monitorowanie realizacji KPRES oparte będzie przede wszystkim o zestaw wskaźników (zob.

rozdział VI). Ponadto do analizy i monitorowania KPRES wykorzystywane będą informacje i

wnioski wypływające z realizacji Regionalnych Programów Rozwoju Ekonomii Społecznej.

Dodatkowo w oparciu o ww. dane, w okresie dwuletnim, przygotowywane będą

sprawozdania z realizacji KPRES zawierające wnioski płynące z dotychczas podejmowanych

działań.

GUS

MRiPS

Liczba przyznanych akredytacji

GUS

0,4 tys.

0,4 tys. (2018 r.)

91,5 tys.

13,1% (2018 r.)

Bd

93,9 tys.

198

130

353,7 tys. zł

91 mln zł

0,5 tys.

108 tys.

18%

600

330

357 tys. zł

318 mln zł

36,9 tys.

27,9 tys. (-0,8

tys.)

0

122

330,7 tys. zł

39 mln zł

28,7 tys.

6,5 tys.

28 tys

1,5 tys.

29 tys.

1,2 tys.

24,2 tys. (2018 r.)

1,3 tys.

9 tys.

37)

Klauzule społeczne rozumiane jako instrument określony w art. 94, art. 96 oraz art. 361 PZP (w przypadku PZP2004 obowiązującej do dnia 31 grudnia 2020 r. były to odpowiednio: art. 22 ust. 2 oraz 2a, art. 29 ust. 4 oraz art. 138p).

Aktualizacja KPRES w 2021 r. objęła zmianę zakresu podmiotowego sektora ekonomii społecznej. W związku z wyłączeniem zakładów pracy chronionej z tego zakresu konieczne było zaktualizowanie wartości wskaźnika.

38)

Mając na uwadze możliwość dezagregacji terytorialnej wskaźnika oraz możliwość pomiaru w cyklu 2-letnim w aktualizacji KPRES w 2021 r. zaproponowano nowy, bardziej adekwatny ze względu na sposób pomiaru, wskaźnik.

74

GUS

Liczba aktywnych podmiotów ekonomii społecznej

Liczba JST będących założycielem podmiotu ekonomii społecznej

MRiPS

OBSZAR IV SOLIDARNE SPOŁECZEŃSTWO

Odsetek osób poniżej 18. roku życia w ogólnej liczbie członków stowarzyszeń, podobnych organizacji społecznych, fundacji i społecznych podmiotów

GUS

wyznaniowych [%]38)

GUS

Średnia wartość przychodów podmiotów ekonomii społecznej

Liczba certyfikowanych znakami jakości PES

BGK

GUS

Wartość preferencyjnych pożyczek udzielonych PES

Liczba podmiotów ekonomii społecznej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego [w tys.]

0

25,9 tys.

1,2 tys.

0

90%

5%

2%

WARTOŚĆ

DOCELOWA

(2030 r.)

Monitor Polski

36)

37)

GUS

Urzędy

Wojewódzkie

OBSZAR III KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SPOŁECZNA

Liczba aktywnych przedsiębiorstw społecznych

Liczba osób niepełnosprawnych świadczących pracę na podstawie umowy o pracę w sektorze ekonomii społecznej

Liczba aktywnych jednostek reintegracyjnych

MRiPS

ROPS

OBSZAR II SOLIDARNY RYNEK PRACY

Udział OWES współpracujących z LGD w stosunku do ogółu OWES

bd

1,64%

1,65%

(wartość

bazowa dotyczy

2017 r.)

UZP

Udział wartości udzielonych zamówień publicznych z klauzulami społecznymi 36) w wartości udzielonych zamówień publicznych ogółem

0

1%

1%

GUS

WARTOŚĆ

POŚREDNIA

(2019 r.)

WARTOŚĆ

BAZOWA

(2016 r.)

ŹRÓDŁO

OBSZAR I SOLIDARNA WSPÓLNOTA LOKALNA

Odsetek wartości budżetu JST przeznaczany na zlecanie świadczenia usług społecznych podmiotom ekonomii społecznej [%]

NAZWA WSKAŹNIKA

Liczba nowych, wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym [w tys.]

OBSZAR

Wskaźniki

Rozdział VI.

Wyzwania dla Ekonomii Społecznej do 2030 r.

Określone w programie cel główny i cele szczegółowe dotyczą najbardziej podstawowych

kwestii związanych z zakorzenieniem ekonomii społecznej zarówno w sferze aktywności

społeczno-gospodarczej, jak i w politykach publicznych. Realizacja tych celów przyczyni się

do wzmocnienia potencjału podmiotów ekonomii społecznej, a także spowoduje zmiany w

otoczeniu, w którym funkcjonują te podmioty, pozwalając na pogłębianie współpracy

wielostronnej (wewnątrz sektora ekonomii społecznej, z biznesem, administracją publiczną i

innymi podmiotami). W takiej sytuacji możliwe będzie również szersze włączanie ekonomii

społecznej w procesy rozwiązywania problemów społecznych w nowych obszarach.

Realizacja wyznaczonego w KPRES celu strategicznego, wykraczającego poza ramy czasowe

programu, będzie możliwa dzięki kluczowej, z perspektywy określania kierunków rozwoju i

dobierania instrumentów, zdolności poszczególnych podmiotów ekonomii społecznej do

dostarczania zindywidualizowanych, opartych na potencjale społeczności lokalnej rozwiązań

konkretnych problemów społecznych, przy jednoczesnej uniwersalności formuły, w jakiej

funkcjonują te podmioty, pozwalającej na adaptację do działań w nowych obszarach.

Wyznaczanie kierunków polityki państwa w perspektywie 2023‒2030 musi przebiegać

dwutorowo. Z jednej strony konieczne będzie umacnianie trendów wyznaczonych i

wspieranych w ramach programu. Z drugiej strony poszukiwane będą takie dziedziny i

obszary, w których aktywność podmiotów ekonomii społecznej będzie naturalna i przyczyni

się do wytworzenia społecznej wartości dodanej. W perspektywie czasowej do 2030 r.

kontynuowane będzie również poszukiwanie punktów wspólnych między przedsiębiorczością

społeczną a spółdzielczością, pozwalające połączyć dorobek i potencjał spółdzielczości z

innowacyjnością ekonomii społecznej oraz realizacją ważnych celów społecznych.

Kluczowym wyzwaniem stawianym obecnie przed ekonomią społeczną jest tworzenie

dogodnych warunków do społecznej i zawodowej reintegracji osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Dzięki programowanym działaniom możliwe będzie

wzmocnienie więzi między PES a innymi podmiotami i instytucjami działającymi w tym

obszarze. Niemniej jednak konieczne będzie także wzmacnianie relacji między instytucjami

pomocy społecznej a PES, polegające w szczególności na wykorzystywaniu instrumentów

aktywnej integracji.

Jednocześnie wzmacniana powinna być również trwałość systemu wsparcia dedykowanego

PES. Osiąganie trwałych rezultatów zarówno w sferze reintegracji, jak i uczestnictwa PES w

aktywności gospodarczej wymagają stabilnego systemu wsparcia instytucjonalnego.

Konstrukcja tego systemu powinna pozwalać na łączenie formułowanych na poziomie

centralnym celów i standardów z regionalną specyfiką oraz oddolnymi rozwiązaniami

wypracowywanymi w sektorze ekonomii społecznej. Z tych względów spodziewać się

można, że obecny system wsparcia będzie rozwijany.

Cechą charakterystyczną PES jest zdolność dopasowywania się do zmieniających się

warunków i potrzeb wynikających z sytuacji na rynku pracy. Formuła wspierania PES

proponowana w programie odpowiadać będzie zarówno na wyzwania związane z

utrzymaniem pozytywnych trendów w zakresie zatrudnienia, jak i na ewentualne pogorszenie

się koniunktury na rynku pracy. W pierwszym przypadku PES oferować będą dogodne

warunki do podjęcia aktywności zawodowej dla osób najbardziej oddalonych od rynku pracy.

W drugim przypadku mogą minimalizować negatywne skutki mogącego ewentualnie

wzrosnąć bezrobocia. Chociaż obecnie trudno ocenić, jak kształtować się będzie sytuacja w

tej sferze po 2023 r., można przyjąć, że charakterystyczna dla PES elastyczność oraz

doświadczenie w zakresie reintegracji pozwolą także na rozszerzenie katalogu osób, które

korzystać będą mogły z reintegracyjnego wsparcia w ramach tych podmiotów. Ekonomia

społeczna będzie w tym zakresie otwarta na nowe wyzwania wynikające ze zmian społeczno-gospodarczych, związanych m.in. ze zmianami demograficznymi czy migracją ludności.

Korzystna dla pracowników sytuacja na rynku pracy powinna przekładać się na ograniczanie

nierówności płacowych. Proces ten wspierany może być dzięki włączeniu osób o niskich

dochodach do katalogu osób wspieranych w ramach ekonomii społecznej. Jednocześnie w

przypadku utrzymania się pozytywnych trendów w zakresie zatrudnienia i aktywności

zawodowej (w szczególności osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym) należy

poszukiwać formuły pozwalającej na upowszechnianie zatrudnienia w PES jako pełnoprawnej

alternatywnej ścieżki rozwoju zawodowego.

Konieczne jest również uwzględnienie nowych kierunków i koncepcji, które przełożyć się

mogą na zasadniczą zmianę w funkcjonowaniu społeczności lokalnych. Kluczowe znaczenie

ma tutaj rozwój gospodarki o obiegu zamkniętym rozumianej jako koncepcja, w której

wartość, produkty, materiały oraz surowce powinny pozostawać w obiegu tak długo, jak jest

to możliwe, a wytwarzanie odpadów powinno być jak najbardziej zminimalizowane. Ta

forma organizacji relacji ekonomicznych ma szczególne znaczenie dla wspólnot lokalnych,

ponieważ pozwala na ograniczanie niekorzystnych zjawisk (np. nadmiernej produkcji

odpadów, marnowania żywności) dotyczących wszystkich członków takiej społeczności. Z

tego względu konieczne będzie uwzględnienie w politykach publicznych instrumentów

sprzyjających powszechnemu zaangażowaniu członków wspólnot we wdrażanie takiego

modelu.

Wyzwaniem stojącym przed sektorem ekonomii społecznej będzie także wkraczanie w

zupełnie nowe obszary działalności. Na uwagę zasługuje tu chociażby produkcja energii

odnawialnej. Podobnie jak w przypadku gospodarki o obiegu zamkniętym, w tej dziedzinie

również kluczowym czynnikiem determinującym powodzenie jest zaangażowanie w

produkcję energii jak najliczniejszego grona członków społeczności lokalnej.

Nowym obszarem, w który mogą angażować się podmioty ekonomii społecznej są również

społeczne agencje najmu. SAN współpracując ściśle z gminą, pośredniczy między

właścicielami mieszkań na wynajem i osobami, którym dochody lub sytuacja życiowa

utrudniają najem mieszkania w warunkach rynkowych. Działalność SAN wpłynąć może na

rozwój lokalnego rynku mieszkań na wynajem.

Po 2023 r. niewątpliwie powinna również rosnąć rola PES w procesach rewitalizacji. Na

obszarach miejskich konieczne będzie poszukiwanie rozwiązań pozwalających na szerokie

włączenie PES w animację społeczności lokalnej i proces ożywiania aktywności społecznej i

gospodarczej. PES mogą także odegrać szczególną rolę w zmianach zachodzących na

obszarach wiejskich. Ich rola nie ogranicza się jedynie do włączania się w proces rewitalizacji

obszarów zdegradowanych. Równie ważne będzie wykorzystanie potencjału PES do

dywersyfikowania źródeł przychodu mieszkańców wsi oraz do dostarczania usług

społecznych w formie odpowiadającej lokalnym uwarunkowaniom. W szczególności

realizowane powinny być działania upowszechniające model gospodarstwa opiekuńczego.

Jednocześnie ekonomia społeczna na obszarach wiejskich umożliwi lokalnym liderom

podejmowanie działalności w nowych formach.

Obecna perspektywa KPRES tworzy grunt do rozwoju PES w sferze działalności

gospodarczej. Wraz ze wzrostem udziału PES w rynku oraz zwiększaniem poziomu

zatrudnienia rosnąć będzie także kwota środków pochodzących z generowanych przez PES

zysków, przeznaczanych na realizację celów społecznych (np. w zakresie reintegracji

pracowników). Z tego powodu stałym wyzwaniem będzie zapewnianie PES wsparcia

stymulującego poprawę ich konkurencyjności. Jednocześnie pogłębionej refleksji wymagać

będzie także budowa koncepcji dużego przedsiębiorstwa społecznego, które dzięki

wykorzystaniu efektu skali będzie mogło generować większe zyski przeznaczane na cele

społeczne. Jednocześnie taki model działania mógłby otwierać także nowe rynki dla ekonomii

społecznej (np. transport publiczny). Poprawa kondycji ekonomicznej PES powinna służyć

także budowaniu sektorowych rozwiązań (niezależnych od finasowania publicznego)

sprzyjających wdrażaniu innowacji oraz wspieraniu nowych podmiotów. Rozwiązania takie

jak obligacje społeczne, poręczenia wzajemne czy też fundusze pożyczkowe tworzone z

nadwyżek wypracowywanych przez PES mogą w znaczący sposób przyspieszyć rozwój

ekonomii społecznej.

Po 2023 r. konieczne będzie kontynuowanie działań uwypuklających idee i praktykę

funkcjonowania ekonomii społecznej. Przykładem takich działań może być rozpoczęcie

dyskusji na temat włączenia ekonomii społecznej w zakres kształcenia na uczelniach, w

szczególności na kierunkach ekonomicznych i społecznych.

Jednocześnie dynamika zjawisk społecznych i gospodarczych oraz nowe warunki i wyzwania

stojące przed ekonomią społeczną wymagać będą stałego rozbudowywania i udoskonalania

systemu monitorowania. Projektowane obecnie rozwiązania w tym zakresie będą

modyfikowane i uzupełniane wraz z ewolucją sektora ekonomii społecznej w Polsce.

Załącznik.

Diagnoza ekonomii społecznej

Sektor organizacji pozarządowych

Wielkość sektora39)

Podmioty ekonomii społecznej stanowią istotną liczebnie i jakościowo część całego sektora

non-profit. Wielkość tego sektora nie uległa w ostatnich latach znaczącym zmianom

ilościowym. W 2018 r. aktywnie działało 101 tys. wszystkich rejestrowych organizacji

non-profit, w tym stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne, fundacje, społeczne

podmioty wyznaniowe, samorząd gospodarczy i zawodowy stanowiły 88,1 tys. (87,2%)

organizacji40). W 2019 r. liczba tych podmiotów wzrosła o 1,3 tys. i wynosiła 89,4 tys. Biorąc

pod uwagę perspektywę czasową od 2014 r. ogólna liczba aktywnych podmiotów wzrosła

o ok. 2,4%. W 2018 r. aż 87,3 tys. stanowiły podmioty ekonomii społecznej (tj. 99%

stowarzyszeń, fundacji etc. i 86,4% całego sektora non-profit, przy uwzględnieniu w nim

także związków zawodowych i partii politycznych). W 2019 r. działało 88,7 tys. podmiotów

ekonomii społecznej (czyli także 99% organizacji non-profit bez związków zawodowych i

partii politycznych).

Wśród podmiotów ekonomii społecznej wyróżniono 9,3 tys. (w 2018 r.) i 9,4 tys. (w 2019 r.)

posiadających status organizacji pożytku publicznego. Stanowiły one 10,6% wszystkich

podmiotów ekonomii społecznej. W tej samej zbiorowości odnotowano także 0,2 tys.

(w 2018 r.) i 0,3 tys. (w 2019 r.) przedsiębiorstw społecznych. One z kolei stanowiły

odpowiednio 0,2% i 0,3% wszystkich podmiotów ekonomii społecznej. Można więc

stwierdzić, że mimo niewielkich wahań liczebności tradycyjnych organizacji non-profit,

charakter sektora pozostaje względnie stały i zdecydowanie dominującą rolę pełnią w nim

podmioty ekonomii społecznej.

Struktura sektora rejestrowych organizacji non-profit41) również ma swoją specyfikę.

Liczebnie przeważają stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne, których w 2018 r.

było 69,1 tys. (78,4% sektora), a rok później 69,9 tys. (78,2% sektora). Kolejnym rodzajem

organizacji pod względem liczebności były fundacje, których w 2018 r. było 14,5 tys. (16,5%

sektora), a w 2019 r. ich liczba wzrosła do 15,3 tys. (17,1% sektora). Właśnie dla fundacji

charakterystyczne jest najszybsze tempo wzrostu liczby aktywnych podmiotów . Od 2014 do

2019 r. ich liczba wzrosła z 10,7 tys. do 15,3 tys., czyli prawie o 43%. Kolejną ważną grupą

podmiotów są organizacje samorządowe, a wśród nich samorządy gospodarcze i kółka

rolnicze. Tych pierwszych w latach 2018‒2019 było 0,8 tys. (ok. 1% sektora). Natomiast

aktywnych kół rolniczych w 2018 r. było 1,1, tys., a rok później – 0,9 tys. Najmniej licznymi

organizacjami wśród podmiotów sektora non-profit są społeczne podmioty wyznaniowe,

których w 2018 r. i 2019 r. było po 1,8 tys. (czyli ok. 2% sektora). Dla porównania

stowarzyszenia stanowiły 82,5% sektora w 2014 r., 79,9% w 2016 r., fundacje: 12,3% sektora

w 2014 r. i 14,8% w 2019 r., organizacje samorządu gospodarczego i zawodowego: 3,3%

sektora w 2014 r. i 3,2% w 2016 r. (w tym koła rolnicze odpowiednio 1,4% i 1,3%), natomiast

społeczne podmioty wyznaniowe: 1,9% sektora w 2014 r. i 2,1% w 2016 r.42) Zbiorowość

39)

Na podstawie danych z GUS: GUS 2020, Sektor non-profit w 2018 r. oraz GUS 2021, Współpraca organizacji non-profit

z innymi podmiotami w 2019 r.

40)

Pozostałe 12,9 tys. stanowiły: związki zawodowe, organizacje pracodawców oraz partie polityczne.

41)

Sektor organizacji non-profit jest tutaj rozumiany jako zbiór podmiotów non-profit bez związków zawodowych,

organizacji pracodawców i partii politycznych.

42)

Na podstawie tablic wynikowych GUS: „Sektor non-profit w 2014 r.”, „Sektor non-profit w 2016 r.”.

PES w sektorze non-profit nie charakteryzowała się w ostatnich latach znaczącymi zmianami

ani pod względem liczebności ani struktury.

W kwestii rozmieszczenia regionalnego podmiotów sektora non-profit da się zauważyć, że od

lat pozytywnie wyróżniają się 4 województwa. Największa część tych podmiotów działa w

województwie mazowieckim (14,7% w 2014 r., 15,5% w 2016 r., 15,2% w 2018 r.), z czego

większość mieści się w regionie warszawskim stołecznym. Na terenie każdego z

województw: wielkopolskiego, małopolskiego i śląskiego działa 9‒10% podmiotów całego

sektora. Natomiast najniższą liczebność organizacji non-profit wykazuje co roku

województwo opolskie (2,8% w 2014 r., 2,5% w 2016 r., 2,6% w 2018 r.) oraz województwa

lubuskie, świętokrzyskie i podlaskie (osiągające pułap 2,8‒3,1%). Wskaźnik dostępności

organizacji non-profit dla całego kraju, mierzony liczbą tych podmiotów na 10 tys.

mieszkańców, wyniósł w 2018 r. 26,3 (co od 2016 r. stanowiło wzrost wskaźnika o 0,1)43).

Finanse44)

Według danych GUS, 91,6% organizacji non-profit wykazało uzyskiwanie przychodów w

2018 r. Łączna wartość uzyskanych przez nie przychodów wyniosła 32,9 mld zł. W stosunku

do 2014 r. oznacza to wzrost nominalnie o 26,1%, a realnie o 23,5%. Średnie i mediany

wskazują na ogromne zróżnicowanie – np. stowarzyszenia i podobne podmioty społeczne

wykazywały średnie przychody na poziomie 232,3 tys. zł, a społeczne podmioty wyznaniowe

1648,6 tys. zł. Mediana przychodów tych samych podmiotów wyznaniowych wyniosła

579,2 tys. zł, a stowarzyszeń 22,5 tys. Widać więc, że rozwarstwienie pojawia się zarówno w

zakresie poszczególnych rodzajów organizacji, jak i wewnątrz tych grup. Współczynnik

Giniego dla rozkładu przychodów od lat oscyluje w granicach 0,9 (0,899 w 2018 r.), co

oznacza, że niewielka liczba podmiotów dysponuje dużymi funduszami, a większość

organizacji wykazuje przychody na bardzo niskim poziomie. Prawidłowość tę doskonale

widać w strukturze przychodów sektora.

Podmioty osiągające najwyższy pułap rocznych przychodów, czyli powyżej 1 mln zł stanowią

zaledwie 5,2% wszystkich organizacji sektora, natomiast ich udział w przychodach

wszystkich rejestrowych organizacji non-profit szacuje się na 75,5%. Organizacje osiągające

przychody w przedziale 100 tys. zł – 1 mln zł stanowią 20% sektora i zapewniają 19,6% jego

przychodów. Podmioty osiągające przychody między 10 tys. zł a 100 tys. zł rocznie stanowią

najliczniejszą podgrupę sektora – 38,9%, a zapewniają 4,6% jego przychodów. Natomiast

organizacje nie przekraczające poziomu 10 tys. zł rocznego przychodu, zapewniają 0,3%

ogólnych przychodów sektora i stanowią aż 36% jego podmiotów. Znaczący w tym

kontekście wydaje się też udziału przychodów podmiotów ekonomii społecznej w sumie

przychodów wszystkich organizacji, który w 2018 r. wynosił 91,2%.

W 2018 r. 56,4% przychodów sektora non-profit pochodziło ze źródeł nierynkowych, przede

wszystkim ze źródeł publicznych 42,8%. Tutaj największy udział miały środki przekazane

przez organy administracji samorządowej (20,1%), następnie przez administrację rządową

(10,2%) oraz pochodzące z UE i publicznych źródeł zagranicznych (7,5%). Mniejszy udział

miały natomiast środki pochodzące ze źródeł niepublicznych (13,6%), czyli przede wszystkim

z darowizn i grantów od innych organizacji, a także ze zbiórek publicznych. Źródła rynkowe

zapewniły 34% przychodów sektora, w tym 14,8% pochodziło z działalności gospodarczej i

17,1% z odpłatnej działalności statutowej. Strukturę przychodów uzupełniały składki

członkowskie – 6,1% oraz inne przychody – 3,4%.

43)

44)

Na podstawie tablic wynikowych GUS: „Sektor non-profit w 2018 r.”.

Ibidem.

Należy zaznaczyć, że struktura przychodów wygląda różnie w różnych typach organizacji

non-profit. Według danych GUS45) w 2019 r. wśród organizacji zaliczanych do sektora

ekonomii społecznej, najbardziej zekonomizowanym rodzajem organizacji były samorządy

gospodarcze i kółka rolnicze. Przychody wymienionych podmiotów w większości pochodziły

ze źródeł rynkowych (56,6%). Przychody ze źródeł nierynkowych stanowiły 23,7%

przychodów tych organizacji, z czego zdecydowana większość (23,4%) pochodziła ze źródeł

publicznych. Składki członkowskie i inne przychody stanowiły 19,7% przychodów

samorządów gospodarczych i kółek rolniczych. Najmniej urynkowionymi podmiotami były

natomiast fundacje, których przychody pochodziły w 67,1% ze źródeł nierynkowych (44% z

nierynkowych źródeł publicznych i 23,1% z niepublicznych). Przychody rynkowe stanowiły

31,8%, a przychody z tytułu składek członkowskich i innych źródeł – 1,1%. Bardzo podobną

strukturę przychodów w 2019 r. miały społeczne podmioty wyznaniowe (66% – źródła

nierynkowe, 32,7% ‒ źródła rynkowe, 1% ‒ składki). Także stowarzyszenia i podobne

organizacje społeczne, czyli najbardziej liczna grupa organizacji non-profit zaliczanych do

podmiotów ekonomii społecznej, charakteryzowały się przewagą przychodów nierynkowych

(57,1%: 48,5% ‒ ze źródeł publicznych i 8,6% ze źródeł niepublicznych). Przychody o

charakterze rynkowym stanowiły 33,4% przychodów stowarzyszeń, a składki członkowskie i

inne przychody – 9,5%. Można więc zauważyć prawidłowość, że organizacje non-profit

zaliczane do sektora ekonomii społecznej bazują głównie na przychodach o charakterze

nierynkowym, przy czym znaczącą rolę odgrywają źródła publiczne (dotacje i

dofinansowania).

Zatrudnienie i członkostwo46)

Pod koniec 2018 r. zatrudnionych w podmiotach sektora non-profit, w ramach stosunku pracy

było 176,6 tys. osób. Dla ponad 80% tych pracowników stanowiło to główne miejsce

zatrudnienia. Średnia liczba zatrudnionych w ciągu roku w organizacjach non-profit w 2018 r.

wyniosła 144,5 tys. etatów, co stanowiło wzrost o 15,7% w stosunku do 2014 r. Znacząca

różnica między liczbą zatrudnionych a liczbą etatów wynika z powszechności zatrudnienia w

niepełnym wymiarze czasu pracy.

Biorąc pod uwagę wszystkie formy aktywności w ramach organizacji non-profit, w 2018 r. na

rzecz sektora pracowało społecznie i odpłatnie 3,3 mln osób, a 2,3 mln spośród nich byli to

członkowie poszczególnych organizacji. Suma członkostw w 2018 r. wyniosła 9034,2 tys., a

liczba członkostw osób fizycznych 8 890,3 tys. W porównaniu z 2016 r. baza członkowska

uległa znacznemu zmniejszeniu – suma członkostw o 209 tys., a liczba członkostw osób

fizycznych o 202 tys. Sytuacja ta zdaje się utrzymywać od lat, ponieważ tendencję spadkową

obserwowano już 10 lat wcześniej.

Według danych GUS, w 2019 r. 14,8% organizacji non-profit zaliczanych do sektora

ekonomii społecznej zatrudniało pracowników etatowych. Pozytywnie wyróżniały się w tym

kontekście społeczne podmioty wyznaniowe, spośród których 82,7% zatrudniało

pracowników na podstawie umowy o pracę. Wśród samorządów gospodarczych i kółek

rolniczych było 39,5% podmiotów zatrudniających pracowników etatowych, wśród fundacji –

24,3% takich podmiotów, a wśród stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych –

10,4%47).

45)

GUS 2021, Organizacje non-profit jako podmioty ekonomii społecznej w 2019 r., Notatka na podstawie danych z

badania zrealizowanego w ramach projektu Zintegrowany System Monitorowania Sektora Ekonomii Społecznej

współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój.

46)

GUS 2020, Sektor non-profit w 2018 r.

47)

GUS 2021, Organizacje non-profit jako podmioty ekonomii społecznej, op. cit.

Z perspektywy ekonomii społecznej ważnym aspektem działalności organizacji non-profit jest

tworzenie miejsc pracy i zatrudnianie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i

zawodowym. Z danych GUS wynika, że w 2019 r. odsetek takich osób wśród pracowników

etatowych organizacji non-profit wyniósł 6,3%, przy czym zdecydowanie najczęstszą

przesłanką wykluczenia była niepełnosprawność. Biorąc pod uwagę różne typy organizacji

non-profit zaliczanych do sektora ekonomii społecznej, odsetek ten się różnił. W fundacjach

zatrudniono 9,1% osób wykluczonych, w stowarzyszeniach i podobnych organizacjach

społecznych – 6,8%, w społecznych podmiotach wyznaniowych – 3,1%, a w samorządach

gospodarczych i kółkach rolniczych – 2,8%48).

Działalność49)

Większość badanych organizacji non-profit w 2018 r. prowadziła wyłącznie nieodpłatną

działalność statutową – 61,3 tys. podmiotów, czyli 69,6% sektora. Pozostałe 30,4%

prowadziło dodatkowo odpłatną działalność statutową lub działalność gospodarczą, z czego

najczęściej decydowano się na odpłatną działalność statutową bez działalności gospodarczej

(22,2%). Taki układ nie zmienia się od 2010 r. – wówczas 28% organizacji prowadziło

odpłatną działalność statutową lub działalność gospodarczą. Wskazuje to na niski poziom

ekonomizacji sektora i ciągle niewykorzystany potencjał działania w formule

przedsiębiorstwa społecznego. Oczywisty wyjątek stanowią tu przedsiębiorstwa społeczne,

dla których podstawową formą działalności była działalność gospodarcza bez odpłatnej

działalności statutowej (51% przedsiębiorstw społecznych decydowało się na tę formę

działalności).

Pod kątem branżowym polskie organizacje non-profit także wykazują spore zróżnicowanie.

W 2018 r. w ramach swojej działalności statutowej organizacje najczęściej zajmowały się

sportem, turystyką, rekreacją, hobby (29,1% podmiotów), a w tym obszarze najczęściej

prowadzono zajęcia w zakresie kultury fizycznej, organizowano zawody sportowe lub

prowadzono obiekty sportowe. Trochę mniej podmiotów (16,1%) statutowo zajmowało się

ratownictwem. Na kolejnym miejscu plasowały się organizacje działające w obszarze kultury

i sztuki (12,1%) oraz edukacji, wychowania i badań naukowych (10,3%), a także pomocy

społecznej i humanitarnej (7,5%). Znacznie mniej podmiotów zajmowało się ochroną zdrowia

(4,1%), rozwojem lokalnym w wymiarze społecznym i ekonomicznym (3,9%), ochroną

środowiska (2,7%), czy łowiectwem (2,7%). Najmniej licznie reprezentowane były natomiast

podmioty statutowo angażujące się w prawo i jego ochronę, w tym prawa człowieka (1,7%),

rynek pracy i aktywizację zawodową (1,4%) oraz wsparcie dla instytucji, organizacji

pozarządowych i inicjatyw obywatelskich (1,4%).

Zasięg terytorialny50)

Charakterystyczne dla polskiego sektora non-profit jest działanie lokalne. Analiza

maksymalnego zasięgu organizacji w 2018 r. wskazuje, że spośród wszystkich rejestrowych

organizacji non-profit 36,1% podmiotów działało na terenie najbliższego sąsiedztwa lub

gminy. Licząc dodatkowo podmioty, które poza działalnością lokalną działają także na

szerszą skalę, odsetek tych organizacji wzrasta do 59,1%. Co więcej, w stosunku do 2014 r.

zauważalny jest wzrost zaangażowania lokalnego organizacji, a co za tym idzie zawężanie ich

maksymalnego zasięgu działalności. Największą zmianę odnotowano wśród fundacji. W 2014 r.

ponad połowa tych podmiotów (53,0%) działała na terenie całego kraju lub wykraczała poza

jego granice, a w 2018 r. takich podmiotów było już tylko 45,1%. Biorąc pod uwagę

48)

Ibidem.

GUS 2020, Sektor non – profit w 2018 r.

50)

Ibidem.

49)

zaangażowanie lokalne poszczególnych typów organizacji, to również największe zmiany

zaszły wśród fundacji. W 2014 r. 30,3% fundacji angażowało się lokalnie, a w 2018 r. ich

liczba wzrosła do 37,4%. Podobnie wśród podmiotów wyznaniowych w 2014 r. 50,1%

działało lokalnie, a w 2018 r. 56,2%. Zauważalny by także szczególnie istotny wzrost udziału

organizacji pożytku publicznego prowadzących działalność w obrębie miejscowości lub

gminy.

Podsumowanie

Z powyższej analizy wynika, że od lat 90-tych XX wieku zbiorowość stowarzyszeń i fundacji

rozwijała się dynamicznie, natomiast na przestrzeni ostatnich kilku lat dalszy duży wzrost

liczebności zauważalny jest wśród fundacji. Jednak niezależnie od wielkości sektora należy

zaobserwować sukcesywny wzrost jego przychodów (z ponad 26 mld zł w 2014 r. do prawie

33 mld51) w 2018 r.). Większość podmiotów działa lokalnie, prowadząc przede wszystkim

nieodpłatną działalność statutową. Charakterystyczne pozostaje niezagospodarowanie

potencjału podmiotów, które mogłyby stać się przedsiębiorstwami społecznymi dzięki

podjęciu odpłatnej działalności pożytku publicznego lub działalności gospodarczej.

Przełożyłoby się to na stworzenie stabilniejszych warunków działalności, co mogłoby

wpłynąć na utworzenie nowych miejsc pracy, a w efekcie wzmocniłoby pozycje omawianych

podmiotów.

Sektor spółdzielczy

Ważnym dla ekonomii społecznej obszarem jest sektor spółdzielczy, zakorzeniony w polskiej

tradycji obywatelskiej od ponad 150 lat. Jednakże liczba spółdzielni zarejestrowanych w

systemie REGON drastycznie spadła na przestrzeni ostatnich lat. W latach 1992‒2000 miał

miejsce powolny spadek liczby spółdzielni z 19,4 tys. na 19,1 tys. W okresie 2001‒2009

spadek liczby spółdzielni postępował, a ich liczba zmniejszyła się z 18,8 tys. do 17,2 tys.

Zmian w trendzie nie spowodowało wprowadzenie w 2006 r. do polskiego porządku

prawnego nowego rodzaju spółdzielni – spółdzielni socjalnych. W grupie nowopowstałych

spółdzielni obserwowany był duży udział spółdzielni socjalnych, ale liczba nowych

podmiotów nie skompensowała liczby zlikwidowanych. Największy spadek liczby spółdzielni

miał miejsce między 2010 r. a 2018 r. W tym okresie liczba spółdzielni zmniejszyła się z 17,2

tys. do 11,7 tys.52) W 2019 r. odnotowano 11 472 zarejestrowanych w REGON spółdzielni53).

Należy przy tym podkreślić, że wśród wszystkich aktywnych spółdzielni w 2019 r. było 1,4

tys. podmiotów spełniających definicję podmiotów ekonomii społecznej54).

W konsekwencji zmniejszania się liczby spółdzielni, spada również liczba osób

zatrudnionych w sektorze spółdzielczym. W podmiotach, w których liczba zatrudnionych

wynosiła co najmniej 9 osób55), w 2010 r. pracowało 278,2 tys. pracowników, a w kolejnych

51)

32 924 663 300 zł – przychody całego sektora, 31 687 008 300 zł – przychody sektora non-profit bez związków

zawodowych, organizacji pracodawców i partii politycznych.

52)

Goś-Wójcicka K., Sekuła T., Polskie społeczeństwo obywatelskie. Obraz statystyczny, w: Dla niepodległej. Obywatele i

ich organizacje 1918-2020, Kancelaria Prezydenta RP, Warszawa 2020, str. 255.

53)

GUS, Zmiany strukturalne grup podmiotów gospodarki narodowej w rejestrze REGON, 2019 r.

54)

GUS 2021, Spółdzielnie jako podmioty ekonomii społecznej w 2019 r., Notatka na podstawie danych z badania

zrealizowanego w ramach projektu Zintegrowany System Monitorowania Sektora Ekonomii Społecznej

współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój.

55)

Przytoczone dane GUS nie uwzględniają małych spółdzielni zatrudniających do 9 pracowników. W rzeczywistości liczba

osób pracujących w sektorze spółdzielczym jest większa. Według szacunków Krajowej Rady Spółdzielczej,

uzupełniających badania GUS o własne dane, w 2016 r. osób zatrudnionych w sektorze spółdzielczym było ok. 300 tys.

(Lachowski K., Informacja o podstawowych danych ekonomiczno-finansowych dotyczących sektora spółdzielczego w

roku 2015 i ich zmian w latach 2011–2015, Monitor Spółdzielczy nr 6, 31 grudnia 2016 r., str. 74). Zatem można

spodziewać się, że liczba pracowników spółdzielni jest niedoszacowana także w badaniach z 2018 r.

latach liczba ta spadała: do 221,6 tys. w 2015 r., 206,9 tys. w 2017 r. i 196,4 tys. w 2018 r.56)

Udział sektora spółdzielczego w polskim rynku pracy zmniejszył się na przestrzeni 30 lat z

12,8% w 1989 r. do 1,2% w 2018 r.57)

Finansowe znaczenie spółdzielni można wyrazić procentowym udziałem tego sektora (bez

spółdzielni zatrudniających do 9 osób) w PKB. Wskaźnik ten utrzymuje się od 2010 r. na

stałym poziomie – 0,9%. Nominalnie w 2018 r. spółdzielnie wytworzyły 18 378 mln zł58).

Natomiast udział sektora spółdzielczego w produkcji globalnej wyniósł 1,3%. Dla

porównania udział sektora instytucji niekomercyjnych – 0,6%59). Dla ekonomii społecznej

większe znaczenie ma jednak wymiar solidarnościowy i obywatelski działalności spółdzielni.

Istotna jest tu grupa spółdzielni, bazujących na indywidualnej i osobistej pracy i

zaangażowaniu członków, w tym osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i

zawodowym, które poprzez pracę w tych podmiotach zyskują możliwość reintegracji. Takie

spółdzielnie zaliczane są do grupy podmiotów ekonomii społecznej i są to: spółdzielnie pracy,

spółdzielnie inwalidów i niewidomych oraz spółdzielnie socjalne. Podobny potencjał

dostrzeżono również wśród spółdzielni produkcji rolnej, które ze względu na swój

społecznościowy i lokalny charakter oraz ogólne zasady funkcjonowania zbieżne z definicją

ekonomii społecznej zaliczono również do podmiotów ekonomii społecznej.

Spółdzielnie jako podmioty ekonomii społecznej60)

Spółdzielnie zaliczane do podmiotów ekonomii społecznej stanowiły w 2019 r. grupę 1,4 tys.

podmiotów i w większości były to spółdzielnie socjalne (65,7%). Spółdzielnie pracy

stanowiły 26,3%, a spółdzielnie inwalidów i niewidomych – 8%. Ogólna liczba spółdzielni

będących podmiotami ekonomii społecznej spadła o 3,7% między rokiem 2017 a 2019.

Głównym czynnikiem tych zmian był spadek liczby spółdzielni pracy o 18% oraz liczby

spółdzielni inwalidów i niewidomych o 13,1%. Natomiast liczba spółdzielni socjalnych w

ostatnich latach sukcesywnie rośnie i w 2019 r. przyrost liczby tych podmiotów w stosunku

do roku 2017 wyniósł 5%. Na przestrzeni ostatnich 10 lat liczba ta wzrosła ponad

pięciokrotnie61).

Według danych z 2019 r. najwięcej spośród aktywnych spółdzielni, będących podmiotami

ekonomii społecznej, zostało założonych w latach 2005‒2014 (35,1%) lub w okresie

2015‒2019 (32,1%). Powstające w tych latach spółdzielnie to prawie w całości spółdzielnie

socjalne. Natomiast przeważająca większość aktywnych spółdzielni pracy oraz spółdzielni

inwalidów i niewidomych są to spółdzielnie założone przed 1989 r. Można więc wysnuć

wniosek, że aktualnie najbardziej rozwijającą się gałęzią spółdzielczości w obrębie ekonomii

społecznej są spółdzielnie socjalne. Działają one na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia

2006 r. o spółdzielniach socjalnych62), w której określono główny cel – przywrócenie na

rynek pracy, przez prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa, osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym, o niskiej zatrudnialności oraz umożliwienie osobom bezrobotnym

aktywizacji zawodowej. Tym samym utworzono nowy typ podmiotu prawnego, który nie

tylko prowadzi działalność gospodarczą, ale również działalność na rzecz społecznej i

zawodowej reintegracji członków spółdzielni.

56)

GUS, Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2019, str. 242.

Goś-Wójcicka K., Sekuła T., Polskie społeczeństwo obywatelskie. Obraz statystyczny, w: Dla niepodległej. Obywatele i

ich organizacje 1918-2020, Kancelaria Prezydenta RP, Warszawa 2020, str. 262.

58)

GUS, Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2019, str. 697.

59)

Ibidem, str. 693.

60)

GUS 2021, Spółdzielnie jako podmioty ekonomii społecznej w 2019 r., op. cit.

61)

MRiPS 2020, Informacja o funkcjonowaniu spółdzielni socjalnych działających na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia

2006 r. o spółdzielniach socjalnych za okres 2018–2019.

62)

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych.

57)

Rozmieszczenie geograficzne omawianych spółdzielni nie jest równomierne. W 2019 r.

najwięcej spółdzielni będących podmiotami ekonomii społecznej mieściło się w

województwach: wielkopolskim (10,9%), mazowieckim (10,7%), śląskim (9,6%) oraz

małopolskim (8,5%). Natomiast najmniej podmiotów funkcjonowało w województwie

świętokrzyskim (1,8%). Sytuacja ta prawie się nie zmieniła w stosunku do 2017 r.

Najliczniejszą grupą we wszystkich województwach były spółdzielnie socjalne. Jedynie w

regionie warszawskim stołecznym wystąpiła przewaga spółdzielni pracy (60,0%) nad

spółdzielniami socjalnymi (33,1%).

Spółdzielnie zaliczane do sektora ekonomii społecznej w zdecydowanej większości działają

lokalnie lub regionalnie. W 2019 r. 43,6% tych podmiotów wykazywało działalność o

maksymalnym zasięgu powiatu lub województwa, a 30,8% – najbliższego sąsiedztwa lub

gminy. Zasięg krajowy dotyczył działalności 19,8% spółdzielni, a międzynarodowy –

niecałych 6%. Proporcja ta różniła się w przypadku spółdzielni inwalidów i niewidomych,

spośród których najwięcej (29,1%) działało na arenie międzynarodowej, a najmniej (20,1%)

ograniczało swoją działalność do powiatu lub województwa.

Natomiast w kwestii przedmiotu działania omawianych spółdzielni, w ostatnich latach

ukształtował się model specjalizacji poszczególnych typów podmiotów. Według Polskiej

Klasyfikacji Działalności (PKD) w 2019 r. najwięcej spółdzielni zaliczanych do podmiotów

ekonomii społecznej zajmowało się przetwórstwem przemysłowym (21,9%), usługami

administrowania (17,6%), zakwaterowaniem i gastronomią (12,5%). Wiele spółdzielni

działało także w obszarze opieki zdrowotnej i pomocy społecznej (11,2%) oraz handlu

(7,4%). Najrzadziej zajmowały się wytwarzaniem i zaopatrywaniem w energię, gaz i gorącą

wodę (0,1%) oraz górnictwem i wydobywaniem (0,2%).

Branżą, w której najczęściej działały spółdzielnie inwalidów i niewidomych oraz spółdzielnie

pracy, było przetwórstwo przemysłowe. Natomiast spółdzielnie socjalne najczęściej

prowadziły działalność w zakresie usług administrowania i działalności wspierającej oraz

działalność związaną z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi. Spółdzielnie

socjalne zajmujące się opieką zdrowotną i pomocą społeczną stanowiły 13,4% wszystkich

spółdzielni socjalnych, czyli było to ponad 120 podmiotów. Natomiast 200 spółdzielni

socjalnych prowadziło działalność pożytku publicznego, najczęściej w postaci działań z

zakresu pomocy społecznej, humanitarnej i ratownictwa na poziomie oraz z zakresu edukacji i

wychowania.

W 2019 r. głównymi odbiorcami dóbr lub usług oferowanych przez spółdzielnie będące

podmiotami ekonomii społecznej były podmioty sektora komercyjnego (39,1%) oraz osoby

fizyczne (34,6%). Rzadziej korzystała z nich administracja publiczna (19,4%), czy podmioty

sektora non-profit (6,8%). Stwierdzono jednak różnice między różnymi typami spółdzielni.

Spółdzielnie inwalidów i niewidomych kierowały swoje produkty i usługi praktycznie

wyłącznie do klientów sektora prywatnego, a spółdzielnie socjalne, częściej niż inne, do

administracji publicznej.

Z perspektywy sektora ekonomii społecznej, najważniejszym aspektem działania spółdzielni

wydaje się jednak zatrudnienie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i zawodowym

oraz działalność reintegracyjna dla pracowników. W porównaniu z rokiem 2017 r., w 2019 r.

liczba pracowników etatowych omawianych spółdzielni uległa zmniejszeniu o 4,5 tys. Na

koniec 2019 r. spółdzielnie te zatrudniały na podstawie umowy o pracę łącznie 31,8 tys. osób,

w tym dla 29,3 tys. było to główne miejsce pracy. Największa część pracowników etatowych

zatrudniona była w spółdzielniach niewidomych i inwalidów (12,9 tys.), a następnie w

spółdzielniach pracy (12,2 tys.). Spółdzielnie socjalnie zatrudniały niemal o połowę mniej

pracowników etatowych (6,7 tys.), ale tylko w spółdzielniach socjalnych liczba tych

pracowników wzrosła w stosunku do 2017 r. W spółdzielniach socjalnych średnio na jedną

spółdzielnię zatrudniającą osoby na podstawie umowy o pracę przypadało 8 pracowników.

Natomiast z pracy pozaetatowej korzystało 65,8% spółdzielni zaliczanych do podmiotów

ekonomii społecznej, zapewniając zatrudnienie na podstawie umów cywilno-prawnych

9,6 tys. osobom. Najwięcej takich pracowników odnotowano w spółdzielniach socjalnych

(5,3 tys.). Dla ponad 25% tych pracowników spółdzielnia stanowiła główne źródło utrzymania.

Wśród etatowych pracowników spółdzielni uznawanych za podmioty ekonomii społecznej,

osoby niepełnosprawne w 2019 r. stanowiły 42,5% pracowników i zatrudnione były w 42,1%

ogółu spółdzielni. Z oczywistych względów największy odsetek zatrudnionych osób

niepełnosprawnych wystąpił w spółdzielniach inwalidów i niewidomych (77%), natomiast w

spółdzielniach socjalnych było to prawie 30%. Biorąc pod uwagę pełen katalog osób

zagrożonych wykluczeniem, w 2019 r. prawie 80% spółdzielni zadeklarowało zatrudnianie

takich pracowników i warto podkreślić, że wśród spółdzielni socjalnych i spółdzielni

inwalidów prawie wszystkie podmioty były miejscem pracy dla takich pracowników. Osoby

zagrożone wykluczeniem stanowiły 47% ogółu etatowych pracowników, a większość tej

grupy (83%) stanowiły osoby niepełnosprawne. Niski okazał się natomiast odsetek

absolwentów zajęć w jednostkach reintegracyjnych zatrudnionych potem w spółdzielniach.

Posiadanie pracowników będących po zakończeniu udziału w zajęciach w CIS, KIS lub WTZ

wykazało 8,5% spółdzielni. Za to 44% spółdzielni prowadziło w 2019 r. działania z zakresu

reintegracji społeczno-zawodowej.

Spółdzielnie produkcji rolnej

Spółdzielnie rolnicze i wiejskie są drugą co do wielkości grupą podmiotów sektora

spółdzielczego, co oznacza stosunkowo duży potencjał pracowniczy i produkcyjny. Ten typ

jednostek obejmuje spółdzielnie produkcji rolnej, do których zalicza się rolnicze spółdzielnie

produkcyjne oraz inne spółdzielnie zajmujące się produkcją rolną. Zasady funkcjonowania

tych podmiotów zostały określone w art. 138–172 oraz art. 178 ustawy‒Prawo spółdzielcze63).

Według szacunkowych danych Krajowej Rady Spółdzielczej w Polsce funkcjonuje ok. 2,7 tys.

spółdzielni rolniczych zrzeszających ok. 320 tys. członków i zatrudniających ok. 70 tys.

pracowników, czyli ok. 15% wszystkich polskich rolników64).

W wyniku przemian gospodarczych po 1989 r. liczba spółdzielni rolniczych w Polsce

sukcesywnie spada – z prawie 6,5 tys. na początku transformacji do 2,7 tys. w 2018 r. Jednak

mimo wspomnianego spadku liczebności tych podmiotów aktualnie stanowią one ok. 30%

sektora spółdzielczego. W kontekście rozwoju ekonomii społecznej duże znaczenie ma także

potencjał gospodarczy tych podmiotów. Jak wynika z danych GUS spółdzielnie rolnicze mają

duży udział w skupie produktów rolnych, co można uznać za wskaźnik kondycji finansowej

tych przedsiębiorstw. Wartość produktów rolnych skupionych przez te podmioty

bezpośrednio od producentów rolnych wyniosła w 2019 r. ponad 12,2 mld zł, czyli ponad

18,6% ogólnej wartości skupu wszystkich produktów rolnych w tym roku65).

Spółdzielnie rolnicze mogą być zaliczane do sektora ekonomii społecznej m.in. ze względu na

ich znaczący potencjał samopomocowy dla społeczności lokalnych. Zgodnie z Prawem

spółdzielczym, przedmiotem działalności rolniczej spółdzielni produkcyjnej jest prowadzenie

wspólnego gospodarstwa rolnego oraz działalności na rzecz indywidualnych gospodarstw

rolnych swoich członków. Spółdzielnia może również prowadzić inną działalność

63)

Ustawa z dnia 16 września 1982 r. ‒ Prawo spółdzielcze.

https://krs.org.pl/images/PDF-KRS/Prezentacja_KRS_spotkanie_z_Ministrem_2018_12_12_final.pdf

65)

Ibidem.

64)

gospodarczą. Natomiast członkowie spółdzielni wynagradzani są za pracę w formie udziału w

dochodzie, który dzielony jest stosownie do wkładu ich pracy. Szczegółowe zasady działania

takiej spółdzielni określone są w jej statucie, zgodnym z podstawowymi normami

spółdzielczości, jak np. demokratyczna kontrola członkowska, ekonomiczne uczestnictwo

członków, czy troska o wspólnotę lokalną.

Koła gospodyń wiejskich

Istotną grupą podmiotów ekonomii społecznej, posiadających ogromny potencjał aktywizacji

społeczności lokalnych na obszarach wiejskich są koła gospodyń wiejskich. Jest to jedna z

najstarszych form organizacji społecznych w Polsce, które do 2018 r. funkcjonowały jako

jednostki organizacyjne kół rolniczych, na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 października

1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników (Dz. U. z 2022 r. poz. 281) lub

rejestrowały się jako stowarzyszenia w Krajowym Rejestrze Sądowym. Natomiast zgodnie z

ustawą z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich podmioty te mogą

funkcjonować jako odrębna forma prawna. Po rejestracji uzyskują one osobowość prawną,

dzięki czemu prowadząc działalność gospodarczą, z której zyski służą działalności statutowej,

mogą uniezależnić się od kółek i organizacji rolniczych. Nowe regulacje pozwalają także

kołom gospodyń wiejskich ubiegać się o dotacje.

Według Krajowego Rejestru Kół Gospodyń Wiejskich prowadzonego przez Agencję

Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa istnieje 11 003 zarejestrowanych podmiotów tego

rodzaju (według danych na dzień 4 maja 2022 r.) – najwięcej w województwie wielkopolskim

(1596), a najmniej w opolskim (150)66). Liczba rejestrowanych kół dynamicznie wzrasta i

spodziewany jest dalszy przyrost tych podmiotów. Od 2018 r. suma tych podmiotów wzrosła

ponad dwukrotnie (wzrost o 123%). Spowodowane jest to możliwością nabycia uprawnień do

świadczeń finansowych, wynikających z ustawy z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń

wiejskich67). Niemniej jednak wiele kół nadal pozostaje poza rejestrem68), w związku z czym

ich ogólną liczbę należy oszacować na wyższą.

Jednostki reintegracyjne CIS, KIS, WTZ, ZAZ

Centra integracji społecznej (CIS) oraz kluby integracji społecznej (KIS) funkcjonują na

podstawie przepisów ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym. Ich

zadaniem jest świadczenie usług służących reintegracji społecznej i zawodowej osobom

długotrwale bezrobotnym, bezdomnym, osobom niepełnosprawnym, uzależnionym od

alkoholu i narkotyków (po zakończonej terapii), chorym psychicznie, zwalnianym z zakładów

karnych oraz uchodźcom69). Natomiast zakłady aktywności zawodowej (ZAZ) oraz warsztaty

terapii zajęciowej (WTZ) działają w oparciu o ustawę z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. ZAZ-y kreują miejsca

pracy dla osób niepełnosprawnych, zwracając szczególną uwagę na reintegracyjny wymiar

zatrudnienia. Podmioty te mogą być tworzone przez gminy, powiaty, fundacje,

stowarzyszenia lub inne organizacje społeczne. Podobnie jest w przypadku WTZ-ów celem

uczestnictwa w takich warsztatach ma być wspomaganie rehabilitacji społecznej i zawodowej

uczestników przez rozwijanie ich umiejętności codziennego funkcjonowania, zaradności

osobistej, sprawności psychofizycznej oraz kompetencji zawodowych.

66)

https://krkgw.arimr.gov.pl/ [dostęp: 28.12.2020 r.].

Ustawa z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich.

68)

Na podstawie zapisu przebiegu posiedzenia sejmowej Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 maja 2020 r.

69)

Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym.

67)

Liczba jednostek reintegracyjnych w ostatnich latach sukcesywnie rośnie, zwiększając swoją

liczebność o 8,4% na przestrzeni lat 2015‒201970). Co roku najwyższy odsetek wszystkich

podmiotów tej grupy stanowią WTZ-y (ponad 55%). We wspomnianych latach 2015–2019

największa dynamikę wzrostu odnotowały centra integracji społecznej, których liczebność

zwiększyła się o 32,9%. Licząc od 2012 r. suma tych podmiotów wzrosła o ponad 100%71).

Natomiast liczba zakładów aktywności zawodowej, między 2015 a 2019 r., zwiększyła się o

26,8%, warsztatów terapii zajęciowej o 3%, a klubów integracji społecznej o 2,8%.

Nominalnie między 2015 a 2019 r. przybyło 46 centrów integracji społecznej, 26 zakładów

aktywności zawodowej, 21 warsztatów terapii zajęciowej i 7 klubów integracji społecznej, co

skutkowało następującym stanem jednostek reintegracyjnych w 2019 r.: 186 CIS, 123 ZAZ,

720 WTZ i 260 KIS72). Łącznie w 2019 r. suma jednostek pełniących zadania reintegracyjne

wyniosła 1289. Natomiast w kwestii dostępności tych placówek, wyliczono, że w 2019 r. na

100 tys. mieszkańców Polski przypadało średnio 3,4 jednostek reintegracyjnych, czyli o 0,1

więcej niż w 2018 r. Zmniejszyła się za to liczba beneficjentów omawianych placówek, która

w 2019 r. wyniosła 44,3 tys. osób (spadek o 0,3 tys. w stosunku do 2018 r.)73). Największy

odsetek beneficjentów stanowią uczestnicy WTZ (ponad 60%), następnie uczestnicy CIS (ok.

25%), a najmniejszy osoby niepełnosprawne zatrudnione w ZAZ (ponad 10%)74).

Jednostki reintegracyjne są nierówno rozmieszczone w kraju, co wynika z wielu czynników.

Różnice w rozmieszczeniu tych podmiotów w poszczególnych województwach mają swoje

źródła w różnych sposobach ich finansowania, a także w regionalnych tradycjach społecznych

i społecznikowskich. Na podstawie sprawozdań w systemie CAS (Centralna Aplikacja

Statystyczna) za 2019 r., średnio w województwie działało 31 podmiotów reintegracyjnych

(CIS lub KIS), najwięcej jednostek na terenie województwa śląskiego (27 CIS-ów i

47 KIS-ów), a najmniej na terenie województwa dolnośląskiego (6 CIS-ów i 4 KIS-y) oraz

łódzkiego (2 CIS-y i 8 KIS-ów). Średnio w województwie działało 13 CIS-ów, co jest

wynikiem minimalnie lepszym niż w 2018 r. (12 CIS-ów). Najwięcej z nich funkcjonowało w

województwie wielkopolskim (28) i śląskim (27), a najmniej w województwie łódzkim (2) i

kujawsko-pomorskim (4). Natomiast KIS-ów przypadających na województwo było średnio

18,5 (mediana wyniosła 14, co oznacza duże różnice w liczebności tych podmiotów w

różnych województwach). Najwięcej KIS-ów funkcjonowało w województwie warmińsko-mazurskim (48) i śląskim (47), a najmniej w województwie dolnośląskim (4)75).

Nieco inaczej wygląda sytuacja ZAZ-ów oraz WTZ-ów. Te pierwsze w 2019 r. najliczniej

występowały w województwach: śląskim i podkarpackim, a najmniej było ich w

województwach: lubuskim i pomorskim. Natomiast najwięcej warsztatów terapii zajęciowej

miało swoje siedziby w województwach: wielkopolskim i mazowieckim, a najmniej było ich

w województwach: lubuskim i opolskim76). Na koniec 2019 r. w ZAZ było zatrudnionych

ok. 7,2 tys. osób i poziom ten zdecydowanie wzrósł w stosunku do lat ubiegłych. Odsetek

osób niepełnosprawnych wśród wszystkich reintegrowanych w ZAZ osiągnął w 2019 r.

poziom 75,8%, a przeciętnie w jednym ZAZ zatrudnionych było 45 pracowników z

niepełnosprawnością. Nominalnie na koniec 2019 r. liczba reintegrowanych zatrudnionych w

ZAZ wyniosła 5,5 tys., w tym osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności stanowiły

70)

GUS 2020, Centra integracji społecznej, kluby integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej, warsztaty terapii

zajęciowej w 2019 r.

71)

MRiPS 2020, Informacja o funkcjonowaniu Centrów i Klubów Integracji Społecznej działających na podstawie ustawy

z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym – za okres 2018–2019.

72)

GUS, 2020, Centra integracji społecznej,…, op. cit.

73)

Ibidem.

74)

W przedstawionych szacunkach pominięto kluby integracji społecznej.

75)

MRiPS 2020, Informacja o funkcjonowaniu Centrów i Klubów…, op. cit.

76)

GUS 2020, Centra integracji społecznej, …, op. cit.

59,0%. Natomiast warsztaty terapii zajęciowej w 2019 r. prowadziły zajęcia dla 27,7 tys. osób

z orzeczoną niepełnosprawnością, czyli dla grupy o 0,2 tys. osób większej niż w 2018 r.

Przeciętnie, w jednym WTZ brało udział 38 osób niepełnosprawnych, tak samo jak w roku

ubiegłym77).

Kwestia inicjatorów poszczególnych rodzajów działań przedstawia się różnie dla

poszczególnych grup podmiotów. W 2019 r. około 31% jednostek reintegracyjnych było

prowadzonych przez samorządy terytorialne. Średnio 2/3 CIS-ów powstało z inicjatywy

samorządu, ok. 30% z inicjatywy organizacji pozarządowych, pozostałe z inicjatywy

instytucji kościelnych i spółdzielni socjalnych. Sytuacja ta wygląda trochę inaczej w

poszczególnych regionach, przykładowo w województwie dolnośląskim i podkarpackim

zdecydowana większość CIS-ów i KIS-ów (80%) powstało z inicjatywy samorządów,

natomiast w województwie małopolskim aż 77% tych podmiotów utworzono przy pomocy

organizacji pozarządowych. W przypadku ZAZ-ów i WTZ-ów najczęściej inicjatorami

działań były organizacje non-profit, nieco rzadziej jednostki samorządu terytorialnego.

Współpraca organizacji non-profit z innymi podmiotami78)

Stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe,

samorządy gospodarcze i zawodowe są podmiotami, które dosyć chętnie podejmują

współpracę z innymi jednostkami sektora publicznego, prywatnego oraz non-profit. W 2019 r.

zdecydowana większość (87,8%) aktywnie działających organizacji non-profit zadeklarowało

kooperację z innymi podmiotami. Wynik ten był minimalnie wyższy niż w 2017 r. (87,2%).

Większość (81,2%) z nich zadeklarowało współpracę z instytucjami publicznymi, z czego

najchętniej wybierano kooperację z jednostkami samorządu terytorialnego, rzadziej z

jednostkami podległymi samorządom, a najrzadziej z administracją rządową. W grupie

organizacji non-profit podejmujących współpracę z innymi podmiotami ponad połowa

(54,8%) kooperowało z innymi podmiotami non-profit, a 34% współpracowało z

przedsiębiorcami. Biorąc pod uwagę pełen zakres współpracy, najbardziej liczna była grupa

organizacji współdziałających jednocześnie z instytucjami publicznymi oraz innymi

organizacjami non-profit (25,6%), podobna liczba (24,8%) zadeklarowała współpracę tylko z

sektorem publicznym i niemal tyle samo (24,1%) ze wszystkimi typami podmiotów.

Cele podejmowania współpracy przez organizacje w 2019 r. różniły się przede wszystkim ze

względu na rodzaj kooperacji – wewnątrz lub na zewnątrz sektora. Jeśli podmioty non-profit

decydowały się na współdziałanie z sektorem publicznym lub komercyjnym, to kierowały się

głównie potrzebą pozyskania środków finansowych lub wsparcia rzeczowego (w tym

korzystania z lokalu nieodpłatnie lub na preferencyjnych warunkach). Inaczej wyglądała

współpraca wewnątrzsektorowa, którą 65,1% podmiotów nawiązało ze względu na integrację

środowiska lokalnego i chęć poszerzenia kontaktów, a 52% podmiotów deklarowało potrzebę

pozyskania wiedzy i doświadczenia członków i pracowników innych organizacji. W stosunku

do 2017 r. znacząco wzrosła (o 12 punktów procentowych) liczba organizacji non-profit

współpracujących ze sobą w celu pozyskania środków finansowych.

Większość organizacji współpracujących z innymi podmiotami była zadowolona z

nawiązanej kooperacji. Ponad 70% (73,8% w 2017 r. i 71,2% w 2019 r.) organizacji

wskazywało na brak barier we współpracy. Jednakże wśród przeszkód, które się pojawiały,

dominował brak wiedzy ze strony partnera na temat współpracy. W stosunku do 2017 r. ta

bariera najbardziej zyskała na znaczeniu, stając się najczęściej wskazywaną przeszkodą w

77)

78)

Ibidem.

GUS 2021, Współpraca organizacji non-profit z innymi podmiotami w 2019 r.

nawiązaniu dobrej współpracy zarówno z podmiotami sektora prywatnego, jak i non-profit. W

kontekście kontaktów z przedsiębiorcami często wskazywano również na brak relacji

partnerskich i instrumentalne traktowanie, a w kontekście organizacji non-profit – konflikt

interesów. Największymi barierami we współpracy z instytucjami publicznymi były

natomiast niejasne przepisy i procedury, a także brak relacji partnerskich.

Współpraca z administracją centralną ‒ MRiPS79)

Odrębnym zagadnieniem w kontekście współpracy są relacje i kooperacja organizacji

pozarządowych z administracją centralną. Ich ramy w ostatnich latach były wyznaczone przez

Programy współpracy Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z organizacjami

pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia

2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2022 r. poz. 1327, z

późn. zm.) na lata 2018–2020, a obecnie obejmującym lata 2021‒202380). W ramach tego

dokumentu we współpracy z organizacjami pozarządowymi wspierana jest polityka

prorodzinna oraz przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu różnych grup społecznych.

Ważnym elementem działań Ministerstwa jest także bezpośrednie wsparcie podmiotów

ekonomii społecznej, m.in. wspomaganie ich w radzeniu sobie ze skutkami pandemii

COVID-19.

W ramach współpracy z organizacjami pozarządowymi Ministerstwo realizowało liczne

programy wieloletnie, które niejednokrotnie były głównym źródłem finansowania działań

podmiotów non-profit. Wspomniane programy to przede wszystkim: Program Operacyjny

Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020 (PO WER), Resortowy Program Rozwoju Instytucji

Opieki nad Dziećmi do lat 3 „MALUCH+” oraz Karta Dużej Rodziny – czyli programy

wspierające politykę rodzinną w zakresie zwiększenia dostępności usług, a także pomocy

finansowej, Program „Od zależności ku samodzielności” oraz Program „Od wykluczenia do

aktywizacji. Program pomocy osobom wykluczonym społecznie i zawodowo” –

wzmacniające uczestnictwo w życiu społecznym osób wykluczonych i niesamodzielnych,

program wieloletni na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025 służący

zwiększeniu poziomu aktywności społecznej seniorów.

W ramach wspomnianych powyżej programów realizowane są m.in. konkursy dotacyjne dla

podmiotów ekonomii społecznej, w szczególności organizacji pozarządowych. W 2019 r.

podpisano z tego tytułu 607 umów z organizacjami pozarządowymi, a łączna wartość

środków przekazanych na realizację programów (z wyszczególnieniem środków na dotacje)

wyniosła 425 988 971,75 zł81). Natomiast w 2020 r. podpisano 534 umowy z organizacjami

pozarządowymi, a wartość środków na realizację programów wyniosła 458 572 009,57 zł82).

79)

Ze względu na omawiany w niniejszym materiale temat ekonomii społecznej, jej specyfiki i potencjału, kwestię

współpracy z administracją centralną zdecydowano się nakreślić z perspektywy Ministerstwa właściwego do koordynacji

tego sektora. Nie wyczerpuje to całego tematu współpracy organizacji pozarządowych z administracją centralną, ale

naświetla kluczowe wątki dla obszaru ekonomii społecznej.

80)

Program współpracy Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami

wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na lata 2021–2023.

81)

MRPiPS 2020, Sprawozdanie z realizacji Programu współpracy Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z

organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na lata 2018–2020 za rok 2019.

82)

MRiPS 2021, Sprawozdanie z realizacji Programu współpracy Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z

organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na lata 2018–2020 za rok 2020.

Współpraca z samorządami83)

W kontekście współpracy podmiotów ekonomii społecznej z samorządami da się zauważyć,

że poziom tej kooperacji pozostaje stosunkowo niski. Zaledwie 2,9% JST posiadała w 2019 r.

program rozwoju ekonomii społecznej, ale już 88,2% JST posiadało obowiązującą strategię

rozwoju lokalnego lub regionalnego, z czego ok. połowa zawierała zagadnienia związane z

rozwojem ekonomii społecznej. Zapisy te nie zawsze przekładały się jednak na realną

działalność i jedynie 21,1% JST zadeklarowało, że w 2019 r. posiadało osobę lub komórkę

organizacyjną, wyznaczoną do wspierania rozwoju ekonomii społecznej.

Jednym z istotnych i perspektywicznych sposobów kooperacji samorządów z podmiotami

ekonomii społecznej jest zlecanie tym ostatnim realizacji usług społecznych m.in. w trybach

ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. JST mogą też udzielać

zamówień w trybie ustawy PZP lub zlecać wspomniane usługi w innych trybach określonych

ustawą. Jednakże zdecydowana większość JST świadczy usługi społeczne samodzielnie, w

tym również przez podległe im jednostki organizacyjne. Aż 78,3% ogółu JST wskazało ten

sposób jako tryb, w ramach którego wydatkowano najwięcej środków na usługi społeczne w

2019 r. Natomiast samorządy korzystające ze zlecania zadań w trybach ustawy o działalności

pożytku publicznego i o wolontariacie jako głównego sposobu realizacji usług publicznych

stanowiły w 2019 r. 12,7% ogółu JST. Zdecydowanie rzadziej decydowano się na zlecanie

realizacji usług społecznych w odrębnych trybach84) (5,5% JST) oraz na zlecanie tych usług w

ramach zamówień publicznych (3,5% JST). W kwestii obszarów usług społecznych, których

realizację samorządy decydowały się zlecić innym podmiotom, w 2019 r. dominowały

kultura fizyczna, turystyka i krajoznawstwo (54,9% samorządowych wydatków na usługi

społeczne w tym obszarze było przeznaczonych na zadania zlecane w różnych trybach),

ochrona zdrowia (29,3%), wspieranie osób niepełnosprawnych (24,2%). Natomiast w

obszarach wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej oraz edukacji czy przeciwdziałania

bezrobociu zadania zlecone stanowiły około 10%.

PZP oraz ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych przewidują także

możliwość stosowania klauzul zastrzeżonych i aspektów społecznych przy zamówieniach

publicznych. Z instrumentów tych samorządy korzystały stosunkowo często i w 2019 r.

przynajmniej jedną klauzulę zastrzeżoną lub aspekt społeczny w zamówieniach publicznych o

wartości powyżej 30 tys. euro zastosowało 73,8% JST. Dla porównania odsetek ten w 2017 r.

wynosił 67,9%. Korzystanie ze wspomnianych klauzul dotyczyło przede wszystkim urzędów

miast na prawach powiatu (100%), a także urzędów marszałkowskich (15 na 16 urzędów).

Rzadziej sięgały po nie natomiast starostwa powiatowe (82,1%) i urzędy miast i gmin

(71,8%). W przypadku zamówień publicznych o wartości poniżej 30 tys. euro, a więc

przeprowadzanych poza trybem przewidzianym w PZP2004, znaczniej rzadziej stosowano

aspekty społeczne. W 2019 r. z klauzuli zastrzeżonej dla spółdzielni socjalnych skorzystało

1,1% JST, a stosowanie społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych deklarowało

4,5% JST.

W 2019 r. współpracę z Ośrodkami Wsparcia Ekonomii Społecznej deklarował co czwarty

urząd samorządowy (26,9%), co oznaczało nieznaczne pogorszenie sytuacji w stosunku do

wyników z 2017 r. (28,2%). Poziom współpracy z OWES wyglądał też inaczej w różnych

83)

GUS 2020, Działalność jednostek samorządu terytorialnego związana z rozwojem ekonomii społecznej i realizacja

budżetów obywatelskich w 2019 r. Notatka na podstawie danych z badania zrealizowanego w ramach projektu

Zintegrowany System Monitorowania Sektora Ekonomii Społecznej współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej

w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój.

84)

Innych niż tryby określone w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

oraz innych niż w Prawie zamówień publicznych.

grupach JST. Najwyższy odsetek JST współpracujących z przynajmniej jednym OWES

odnotowano w urzędach marszałkowskich (100%), następnie w urzędach miast na prawach

powiatu (78,5%), kolejno w starostwach powiatowych (43,1%), a najniższy poziom

kooperacji wykazywały urzędy miast i gmin (22,8%). Współpraca z OWES polegała

najczęściej na udziale przedstawicieli JST w szkoleniach i spotkaniach organizowanych przez

OWES lub na wymianie informacji o planowanych kierunkach działań. Zdecydowanie

rzadziej to przedstawiciele OWES brali udział w szkoleniach organizowanych przez JST czy

uczestniczyli w pracach zespołów roboczych powołanych przez JST. Jednak zdecydowana

większość współpracujących podmiotów oceniało tę współpracę pozytywnie.

Trochę lepiej niż w przypadku współpracy z OWES wyglądała kwestia działań wspierających

sieciowanie podmiotów ekonomii społecznej. W 2019 r. ponad 44% jednostek samorządu

terytorialnego wykazywało taką aktywność i był to odsetek wyższy o 8,7 punktów

procentowych w stosunku do 2017 r. W tej dziedzinie również prym wiodły Urzędy

Marszałkowskie, a najmniejsze zaangażowanie wykazywały urzędy miast i gmin. Wsparcie

sieciowania w największej mierze polegało na wymianie informacji w zakresie współpracy

PES (83,1% JST), rzadziej na organizowaniu spotkań w ramach rozwoju współpracy między

PES (68,3% JST). Natomiast zdecydowanie mniej było działań polegających na doradztwie

lub szkoleniu dotyczącym współpracy PES (47,3% JST), a zaledwie 11,9% JST wspierało

powoływanie i funkcjonowanie partnerstw, klastrów czy konsorcjów, w których brałyby

udział PES.

W kwestii inicjowania powstawania jednostek reintegracyjnych oraz ich wspierania,

zaangażowanie JST nieznacznie wzrasta i w 2019 r. 389 JST było założycielami CIS, KIS,

WTZ, ZAZ. Jednocześnie ponad 26% JST przekazało w 2019 r. środki finansowe na

prowadzenie jednostek reintegracyjnych, przede wszystkim na finansowanie warsztatów

terapii zajęciowej. Łącznie na ten cel w 2019 r. JST przekazały 503,5 mln zł (z czego 326 mln

zł wydano na WTZ, a 123,2 mln zł na ZAZ). Ponad 78% wszystkich środków trafiło do

jednostek reintegracyjnych prowadzonych przez zewnętrzne podmioty, a placówkom

prowadzonym przez JST lub podległą jej jednostkę przypadło pond 109 mln zł.

Mierząc działania samorządów w obszarze wspierania ekonomii społecznej i podmiotów

ekonomii społecznej, można wspomnieć również o członkostwie samorządów w

spółdzielniach socjalnych oraz wsparciu finansowym. Pod koniec 2019 r. 193 JST (czyli 7%

ogółu samorządów) było członkami takich spółdzielni. Najliczniejszą grupę stanowiły wśród

nich urzędy miast i gmin (157 jednostek). Formą wsparcia ze strony samorządu może być

także przekazanie spółdzielniom socjalnym bezzwrotnych środków finansowych na realizację

zadań publicznych w oparciu o różne przepisy. W 2019 r. łącznie JST przekazały w ten

sposób 38,1 mln zł. Najczęściej przekazywano środki na podstawie ustawy o działalności

pożytku publicznego i o wolontariacie: w trybie otwartych konkursów ofert 70 JST (w

większości urzędy miast i gmin) zawarło 218 umów ze spółdzielniami, a ich łączna kwota

wyniosła 15 mln zł, a poza trybem otwartych konkursów 22 JST zawarły ze spółdzielniami 73

umowy o łącznej wartości 0,6 mln zł. Dotacje na dofinansowanie inwestycji na podstawie art.

221 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1634, z

późn. zm.) wyniosły łącznie 0,8 mln zł (6 JST, 10 dotacji). Na podstawie przepisów innych

niż ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie lub PZP2004, dotacji

spółdzielniom w 2019 r. udzieliło 1,3% JST (podpisano 76 umów na przekazanie środków,

których suma wyniosła 12,4 mln zł). Na podstawie przepisów PZP2004 (art. 67 ust. 1 pkt 12

ustawy) JST udzielały również tzw. zamówień z wolnej ręki, do których uprawnione są JST

będące członkami danej spółdzielni. W ten sposób 23 JST udzieliły spółdzielniom socjalnym

146 zamówień na kwotę 9,3 mln zł. Poza przekazywaniem środków finansowych JST mogą

także udzielać spółdzielniom socjalnym pożyczek, poręczeń i gwarancji (art. 5 ust. 8 ustawy o

działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz art. 15 ustawy i spółdzielniach

socjalnych). W 2019 r. JST udzieliły 8 pożyczek na kwotę 0,7 mln zł, dały 7 poręczeń na

kwotę 1,3 mln zł i nie udzieliły żadnej gwarancji.

Znaczenie sektora społecznego

Doświadczenia związane z przebiegiem epidemii wywołanej wirusem SARS-CoV-2 w 2020 r.

podkreśliły potrzebę istnienia silnych i dobrze działających organizacji pozarządowych oraz

całego sektora ekonomii społecznej, ponieważ to właśnie te podmioty w znacznej mierze

uzupełniały działania pomocowe państwa. Rolę wspomnianych uczestników rynku obrazują

liczby, wskazujące na znaczącą skalę działań. W przeciągu pierwszego półrocza epidemii

COVID-19 (marzec–sierpień 2020 r.) 14,1% organizacji non-profit w Polsce podjęło

dodatkowe działania. Były to przede wszystkim: usługi społeczne (63,3%) i udzielanie

wsparcia materialnego (40,7%). Szacuje się, że przez wspomnianych 6 miesięcy wartość

przekazanego przez organizacje wsparcia materialnego wyniosła 383,3 mln zł. Różne formy

pomocy trafiały przede wszystkim do prywatnych osób fizycznych, których liczbę

oszacowano na 2 mln. Pomoc trafiała jednak również do społeczności, placówek ochrony

zdrowia, domów pomocy społecznej, przedsiębiorstw, etc.85)

Z tej perspektywy istotny wydaje się kontekst działania tych organizacji. Większość z nich

stanowią bowiem podmioty ekonomii społecznej które działają przede wszystkim na rzecz

zatrudnienia i integracji społecznej i zawodowej, usług społecznych i wspierania rozwoju

lokalnego. Dlatego głównymi beneficjentami, korzystającymi z poszczególnych działań

podmiotów sektora są osoby trudnozatrudnialne, wykluczone społecznie lub zagrożone

marginalizacją. Katalog tych beneficjentów jest szeroki i ze względu na zachodzące

różnorodne procesy społeczno-ekonomiczne, sektor musi pozostawać elastyczny i gotowy na

kolejne wyzwania w obszarze obywatelskim.

Wyzwania na rynku pracy

Jednym z wyzwań polskiego rynku pracy jest problem bierności zawodowej oraz bezrobocia,

na który starają się odpowiedzieć publiczne służby zatrudnienia. Sektor ekonomii społecznej

pełni w tym przypadku ważną rolę, uzupełniając oferowane przez PSZ rozwiązania i

odpowiadając na potrzeby potencjalnych beneficjentów w zakresie zindywidualizowanej

reintegracji społecznej i zawodowej. Według danych zbieranych przez GUS za pomocą

Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), stopa bezrobocia od 10 lat wykazuje

w Polsce tendencję spadkową. W 2010 r. stosunek liczby osób bezrobotnych do liczby osób

aktywnych zawodowo osiągnął poziom 9,6%, w latach 2012–2013 wzrósł do około 10%,

by następnie sukcesywnie spadać. Od 2018 r. stopa bezrobocia ustabilizowała się na poziomie

3–4%, a pod koniec III kwartału 2020 r. wynosiła 3,3%. W liczbach bezwzględnych sytuacja

ta oznaczała ponad 1,65 mln bezrobotnych w IV kwartale 2010 r. i 0,56 mln w III kwartale

2020 r.86) Analogicznie wzrasta również wskaźnik zatrudnienia – z 50,1% w IV kwartale

2010 r. do 54,3% w III kwartale 2020 r. Operując wielkościami bezwzględnymi oznaczało to

15,52 mln osób pracujących w IV kwartale 2010 r. i 16,44 mln osób pracujących w III

kwartale 2020 r.

Kwestia pozostawania bez pracy, pomimo chęci i gotowości do jej świadczenia, w

zestawieniu z trudną sytuacją epidemiczną w 2020 r. wydaje się podwójnie problematyczna.

85)

86)

GUS 2020, Organizacje non-profit w czasie epidemii COVID-19 (marzec‒sierpień 2020).

Na podstawie GUS: Podstawowe dane z BAEL wyrównane sezonowo w latach 2010–2020.

Jak wynika z opracowań GUS, zmiany w zbiorowości osób bezrobotnych spowodowane

pandemią COVID-19 nie wykazywały znaczących wahań między ostatnimi kwartałami87), ale

w odniesieniu do wyników z roku poprzedniego, wzrost liczby osób zarejestrowanych w

urzędach pracy jako bezrobotne osiągnął ponad 20% (wzrost o 172,6 tys. osób)88). W

stosunku do analogicznego okresu w 2019 r. III kwartał 2020 r. przyniósł także wzrost liczby

osób biernych zawodowo (o 68 tys.), przy jednoczesnym spadku liczebności grupy

pracujących (o 107 tys.). Pomimo tej niezwykle trudnej sytuacji ekonomicznej, mówi się, że

III kwartał 2020 r. był już okresem względnego ustabilizowania sytuacji na rynku pracy i

zaobserwowano nawet niewielkie ruchy świadczące o pewnym ożywieniu gospodarczym89).

Pod koniec III kwartału 2020 r. stopa bezrobocia rejestrowanego, określająca udział

zarejestrowanych bezrobotnych w cywilnej ludności aktywnej zawodowo, wyniosła 6,1%,

czyli o 1 punkt procentowy więcej niż w 2019 r. Utrzymało się natomiast duże zróżnicowanie

terytorialne, dosyć charakterystyczne dla Polski. Najwyższą stopę bezrobocia odnotowano w

województwach: warmińsko-mazurskim (9,9%), podkarpackim (8,9%), kujawsko-pomorskim

(8,7%) i świętokrzyskim (8,5%). Najniższą stopą bezrobocia charakteryzowały się

województwa: wielkopolskie (3,7%), śląskie (4,8%), mazowieckie (5,1%) oraz małopolskie

(5,2%)90).

Według danych GUS za III kwartał 2020 r. w podziale na płeć i grupy wiekowe kobiety w

wieku 25‒34 lata są najliczniejszą grupą wśród osób zarejestrowanych jako bezrobotne w

urzędach pracy. Odsetek osób młodych (do 34. r.ż.) w grupie bezrobotnych w III kwartale

2020 r. wyniósł 40,9%, z przewagą grupy 25–34 lata, która stanowiła 27,7% (283,3 tys.

osób). Większość zarejestrowanych osób bez pracy posiadało stosunkowo niskie

wykształcenie: zasadnicze zawodowe oraz gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe

(wg danych z września 2020 r. odpowiednio 24,6% i 25,7%). Natomiast świadectwem

ukończenia szkół średnich ogólnokształcących legitymowało się 12,3% bezrobotnych, a

szkoły wyższe ukończyło 15% tej populacji. Struktura wykształcenia zarejestrowanych osób

poszukujących pracy różni się trochę ze względu na płeć, co głównie uwidacznia się w

liczebności osób z wykształceniem średnim lub wyższym – wśród bezrobotnych kobiet to

59%, a wśród mężczyzn 38,8%. Różnice między bezrobotnymi kobietami i mężczyznami są

widoczne także w długości pozostawania bez pracy. W III kwartale 2020 r. wśród

bezrobotnych kobiet prawie 41,4% stanowiły te, które nie znalazły zatrudnienia przez okres

dłuższy niż 12 miesięcy. Analogiczna grupa wśród bezrobotnych mężczyzn była

reprezentowana przez 32%. Ogólnie liczba osób długotrwale bezrobotnych wyniosła 379,7

tys. osób, co w porównaniu z analogicznym okresem w 2019 r. oznacza wzrost o 12,2%91).

W grupie bezrobotnych większość stanowią osoby, które wcześniej miały pracę, ale ją

straciły. We wrześniu 2020 r. ta frakcja oznaczała 87,4% ogółu zarejestrowanych

bezrobotnych, podobnie jak w roku poprzednim – 86,6%. Inną charakterystyczną cechą tej

zbiorowości jest brak prawa do zasiłku. Zdecydowana większość zarejestrowanych

bezrobotnych go nie posiada (83,4% w 2020 r. i 84,4% w 2019 r.). Ważną podgrupą całej tej

populacji są bezrobotni znajdujący się w szczególnej sytuacji na rynku pracy. Pod koniec III

kwartału 2020 r. udział osób długotrwale bezrobotnych w liczbie zarejestrowanych ogółem

wyniósł – 47,1%. Osoby w wieku poniżej 30. r.ż. stanowiły – 27,0%, poniżej 25. r.ż. – 13,2%,

a osoby powyżej 50. r.ż. – 24,9%. Udział osób korzystających ze świadczeń pomocy

87)

GUS 2020, Aktywność ekonomiczna ludności Polski – II kwartał 2020 r.

GUS 2020, Bezrobocie rejestrowane I–III kwartał 2020 r.

89)

GUS 2020, Informacja o rynku pracy w trzecim kwartale 2020 roku (dane ostateczne).

90)

GUS 2020, Bezrobocie rejestrowane I–III kwartał 2020 r.

91)

Ibidem.

88)

społecznej wyniósł 1,3%, osób bezrobotnych posiadających co najmniej jedno dziecko w

wieku do 6. r.ż. – 18,4%, a posiadających dziecko niepełnosprawne w wieku do 18. r.ż. –

0,2%. Natomiast odsetek osób niepełnosprawnych wyniósł 5,5% ogółu zarejestrowanych

bezrobotnych92).

Aktywizacja osób bezrobotnych stanowi zadanie samorządu powiatowego, zgodnie z zapisem

ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy93). Powiatowe Urzędy Pracy, przy

wykorzystaniu środków z Funduszu Pracy, finansują zatem podstawowe formy aktywizacji

zawodowej, których katalog funkcjonuje w niezmienionej formie od 2014 r. Na podstawie

informacji opublikowanej przez ministra właściwego do spraw pracy, można stwierdzić, że od

2014 do 2019 r. obserwuje się tendencję spadkową w kwestii wysokości kwot Funduszu

Pracy przeznaczonych na aktywizację osób bezrobotnych. Nominalnie był to spadek o 1,5

mln zł (z 3,5 mln zł w 2014 r. do 2 mln zł w 2019 r.). W stosunku do 2018 r. wysokość

wydatków Funduszu spadła o 19,5%. Jednocześnie wykazywana jest coraz wyższa wartość

wskaźnika efektywności zatrudnieniowej, liczonej jako stosunek liczby osób, które zostały

zatrudnione po uczestnictwie w jakiejś formie aktywizacji do liczby wszystkich osób, które

zakończyły udział w aktywizacji. Wskaźnik ten sukcesywnie wzrastał od ok. 76% w 2014 r.

do 85,5% w 2019 r. Przyrosty efektywności zatrudnieniowej odnotowano dla zdecydowanej

większości form aktywizacji zawodowej. Jednakże corocznie najniższą efektywnością w

kontekście późniejszego zatrudnienia charakteryzowały się szkolenia (66,2% w 2019 r.) i

staże (84,2% w 2019 r.). Warto zaznaczyć, że jedocześnie wydatki na staże stanowią

największą część środków przeznaczonych z Funduszu Pracy na aktywizację bezrobotnych

(33%). Drugą pozycję w kategorii wielkości wydatków zajmuje dofinansowanie

podejmowania działalności gospodarczej (32% środków z FP) i ta forma aktywizacji uznana

jest za najbardziej efektywną zatrudnieniowo (wskaźnik na poziomie 95%). Pozostałe rodzaje

wspomagania aktywnego poszukiwania pracy stanowią: prace interwencyjne, roboty

publiczne, refundacja kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowiska pracy. Analizując

dane z lat 2014–2019, można zauważyć, że najczęściej stosowaną formą aktywizacji

zawodowej są staże, a najrzadziej – refundacja kosztów94). Widać także, że działania

Powiatowych Urzędów Pracy nie wyczerpują wszystkich rozwiązań i nie docierają do

wszystkich potencjalnych beneficjentów. Dlatego konieczne wydaje się istnienie innych

skutecznie funkcjonujących podmiotów o charakterze reintegracyjnym, które będą wypełniać

niszę wspierania zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem. Taką rolę spełniają m.in.

podmioty ekonomii społecznej.

Poza bezrobociem i jego charakterystycznym dla Polski kształtem, nie można zapomnieć

także o innych typowych mankamentach krajowego rynku pracy. W tym kontekście znaczący

wydaje się stosunek liczby osób aktywnych do biernych zawodowo. W III kwartale 2020 r.

liczba ludności aktywnej zawodowo w wieku 15 lat i więcej wyniosła 17,1 mln osób, z tego

16,5 mln to pracujący i 561 tys. – bezrobotni. Populacja biernych zawodowo w analogicznej

grupie wieku liczyła 13,2 mln95). Proporcja ta nie zmienia się od kilkudziesięciu lat, co

oznacza, że utrzymuje się stały schemat, w którym zatrudnienie posiada niewiele ponad

połowa Polaków w wieku produkcyjnym. Wskaźnik określający relację liczby osób

niepracujących (bezrobotnych i biernych zawodowo w wieku 15 lat i więcej) do liczby osób

92)

Ibidem.

Ustawa z dnia 20 kwietnia 2020 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

94)

MRPiPS 2020, Efektywność podstawowych form aktywizacji zawodowej, realizowanych w ramach programów na rzecz

promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia i aktywizacji zawodowej w 2019 roku.

95)

GUS 2020, Informacja o rynku pracy w trzecim kwartale 2020 r.

93)

pracujących przedstawiał się następująco: w III kwartale 2020 r. na 1000 osób pracujących

przypadały 833 osoby bez pracy, w II kwartale 2020 r. 860, a w III kwartale 2019 r. – 822)96).

Odejmując jednak populację emerytów oraz młodych osób kształcących się, a więc zawężając

grupę potencjalnych pracowników do grupy wiekowej 20–64 lata, wskaźnik zatrudnienia w

Polsce na koniec 2018 r. wyniósł 72,2%, co sytuowało nasz kraj na liście 13 krajów

członkowskich UE-28, które osiągnęły poziom zatrudnienia zgodny z celami wyznaczonymi

przez Komisję Europejską na 2020 r.97) Niemniej jednak, biorąc pod uwagę liczbę osób

biernych zawodowo, w oczy rzuca się skala niewykorzystanego potencjału zasobów ludzkich.

Po odjęciu z grupy osób biernych zawodowo tych, którzy zdecydowali się na dezaktywizację

zawodową ze względu na nabyte prawa emerytalne, pozostaje ponad 5,5 mln osób. Szacuje

się, że przynajmniej 2 mln z nich stanowią osoby całkowicie zdolne do pracy, jednak nie

podejmujące jej z różnych przyczyn, takich jak: obowiązki rodzinne, edukacja lub

zniechęcenie bezskutecznym poszukiwaniem. Zdecydowaną większość wspomnianej

populacji (prawie 70%) stanowią osoby powyżej 50. r.ż. Natomiast w tej grupie szczególną

uwagę zwracają – przeważające liczebnie – kobiety z relatywnie niskim wykształceniem

(najczęściej podstawowym) i częściej są to mieszkańcy miast niż wsi98).

Szczególnie trudnym wyzwaniem rynku pracy, które często podejmują podmioty ekonomii

społecznej, jest zatrudnienie osób niepełnosprawnych. Zgodnie z informacjami podawanymi

przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, poziom zatrudnienia tej

grupy jest obiecujący i choć aktualnie notowane są niewielkie spadki wskaźników, to przez

lata zauważano poprawę zarówno na rynku chronionym, jak i otwartym. Na przestrzeni lat

2018‒2020 populacja osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej nieznacznie się

zmniejszyła (2018 r. – 3 040 tys. osób, 2020 r. – 3 024 tys. osób), jednak wzrosła liczba osób

pracujących (2018 r. – 491 tys., 2020 r. – 504 tys. osób) a obniżyła się liczba osób biernych

zawodowo (2018 r. – 2 514 tys., 2020 r. – 2 495 tys.). Poprawę sytuacji ekonomicznej widać

również w analizie wskaźników ekonomicznych. Współczynnik aktywności zawodowej

wzrósł o 0,2 pkt proc. – z 17,3% w 2018 r. do 17,5% w 2020 r., wskaźnik zatrudnienia wzrósł

o 0,5 pkt proc. – z 16,2% w 2018 r. do 16,7% w 2020 r. natomiast stopa bezrobocia

zmniejszyła się aż o 1,8 pkt proc. – z 6,5% w 2018r. do 4,7% w 2020 r.99)

Sytuacja populacji osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym (18‒59 dla kobiet i 18‒64

dla mężczyzn na rynku pracy – jak wynika z danych Głównego Urzędu Statystycznego –

również się poprawiła.

Populacja osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wynosiła w 2020 r. 1 553 tys.

osób, z czego 466 tys. było aktywnych zawodowo (w tym 442 tys. pracujących) a 1 087 tys.

osób było biernych zawodowo.

W porównaniu do 2018 r. populacja osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym w

2020 r. zmniejszyła się o 92 tys. (w 2018 r. – 1 625 tys., w 2019 r. – 1 588 tys., w 2020 r. –

1553 tys.). Natomiast widoczny jest stopniowy wzrost liczby osób pracujących (w 2018 r.

426 tys., w 2019 r. – 425 tys., w 2020 r. – 442 tys.) oraz niewielki spadek liczy bezrobotnych

2018 r. – 33 tys., 2019 r. 33 tys., 2020 r. – 24 tys. Pozytywną zmianą jest zmniejszenie

liczebności grupy osób biernych zawodowo z 1 166 tys. w 2018 r. do 1 087 tys. w 2020 r.

96)

Ibidem.

Instytut Analiz Rynku Pracy 2019, „Rynek pracy, edukacja, kompetencje. Aktualne trendy i wyniki badań”.

98)

GUS 2020, Osoby powyżej 50. roku życia na rynku pracy w 2018 r.

99)

GUS 2021, Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności – IV kwartał 2020 r.

97)

W 2020 r. nastąpił w porównaniu z 2018 r. wyraźny wzrost współczynnika aktywności

zawodowej osób niepełnosprawnych prawnie w wieku produkcyjnym, tj. o 1,7 pkt proc.

(z 28,3% w 2018 r. do 30,0% w 2020 r.) oraz wzrost wskaźnika zatrudnienia, tj. o 2,3 pkt

proc. (z 26,2% w 2018 r. do 28,5% w 2020 r.). Stopa bezrobocia spadła z 7,2% w 2018 r. do

5,2% w 2020 r.

W kwestii zatrudnienia osób niepełnosprawnych, według danych z 2019 r. osoby te pracujące

w firmach zatrudniających przynajmniej 10 osób stanowiły grupę 344,3 tys. osób, czyli 3,6%

ogólnej liczby zatrudnionych w średnich i dużych przedsiębiorstwach. Zdecydowana

większość z nich (76,8%) pracowała w sektorze prywatnym, głównie w obszarze usług

administrowania i działalności wspierającej (31,4%), w przetwórstwie przemysłowym

(24,2%) i w opiece zdrowotnej (10,3%)100).

Podmioty działające na otwartym rynku i chętne do zatrudniania osób niepełnosprawnych

mogą liczyć na państwowe wsparcie: refundację wynagrodzeń (dopłata z PFRON do pensji

zatrudnionej osoby niepełnosprawnej), dotacje dla pracodawców na utworzenie lub

wyposażenie stanowiska pracy dla osoby niepełnosprawnej (wypłacane ze środków PFRON

za pośrednictwem Powiatowych Urzędów Pracy) oraz refundację składek na ubezpieczenie

społeczne osób niepełnosprawnych prowadzących działalność gospodarczą i

niepełnosprawnych rolników. Podmioty rynku chronionego, czyli zakłady aktywności

zawodowej i zakłady pracy chronionej również korzystają ze wsparcia państwa i w ich

przypadku owo wsparcie często jest kluczowe. Z uwagi na dotychczasowe doświadczenia

podmiotów w uzyskiwaniu refundacji, bardzo istotne wydaje się bezpośrednie wskazanie tych

podmiotów w przepisach uprawniających do starania się o ww. środki.

Inną kwestią pojawiającą się w kontekście rynku pracy jest mnogość rodzajów umów i

sposobów zatrudnienia. Od 2016 r. obserwuje się w Polsce wzrostowy trend liczby osób

„samozatrudnionych”, czyli osób fizycznych prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą i niezatrudniających pracowników na podstawie stosunku pracy. Na koniec

2019 r. liczbę tych osób szacowało się na 1,3 mln, co oznaczało wzrost o ponad 8% w

stosunku do lat 2012‒2015. Podobna liczba reprezentuje grupę osób, z którymi została

zawarta umowa zlecenie lub umowa o dzieło i nie były one nigdzie zatrudnione na podstawie

stosunku pracy. W 2019 r. było 1,2 mln takich osób – o 100 tys. osób mniej niż w 2018 r.

Jednak liczba ta od 2013 r. nie spada poniżej 1,2 mln i nie wzrasta powyżej 1,4 mln.

Dodatkowo należy tu wyszczególnić grupę emerytów mających jednocześnie umowę zlecenia

lub umowę o dzieło i niebędących zatrudnionymi na podstawie stosunku pracy. Liczba takich

osób wyniosła w 2018 r. i 2019 r. ok. 400 tys., co podnosi poziom zatrudnienia na podstawie

wymienionych umów do ok. 1,6–1,7 mln. Dla porównania, liczbę emerytów zatrudnionych w

2019 r. na podstawie stosunku pracy szacuje się na ok. 1,2 mln osób, co oznacza wzrost w

stosunku 2018 r., kiedy takich osób naliczono 1 mln101).

Wyzwania o charakterze demograficznym

Ważnym aspektem, również w kontekście wydolności rynku pracy, wydaje się kwestia

postępującego starzenia się społeczeństwa. Proces ten jest spowodowany nakładającymi się

na siebie negatywnymi zjawiskami demograficznymi. Pierwszym z nich jest niski przyrost

naturalny, który od lat nie gwarantuje prostej zastępowalności pokoleń. Aby mogła ona

nastąpić, współczynnik dzietności powinien wynosić przynajmniej 2,1. Natomiast od lat 90.

wskaźnik ten sukcesywnie spada i nawet po wprowadzeniu w Polsce nowych świadczeń

100)

101)

GUS 2020, Osoby niepełnosprawne w 2019 r.

GUS 2020, Wybrane zagadnienia rynku (liczba osób z minimalnym wynagrodzeniem, „samozatrudnieni”, umowy

zlecenia, o dzieło). Dane dla 2019 r.

rodzinnych, w latach 2017‒2019 oscylował on w granicach 1,4. Jak podkreśla GUS od 30 lat

zmagamy się ze zjawiskiem depresji urodzeniowej. Ponadto od 2013 r. liczba zgonów

przewyższa liczbę urodzeń, w związku z czym ubywa mieszkańców naszego kraju. Tylko w

pierwszym półroczu 2020 r. liczba Polaków zmniejszyła się o prawie 28 tys. osób.

Zanotowano wówczas 177 tys. urodzeń żywych (o 5 tys. mniej niż w analogicznym okresie

2019 r.) i 208 tys. zgonów (o 0,7 tys. mniej niż w 2019 r.), co oznacza przyrost naturalny na

poziomie -31,2 tys. (-1,6‰). Innymi słowy oznacza to, że w I półroczu 2020 r., w wyniku

ruchu naturalnego, na każde 10 tys. ludności kraju ubyło 16 osób102). Demografowie alarmują,

że w 2019 r. odnotowano najniższy poziom przyrostu naturalnego od czasów II Wojny

Światowej.

Drugim zjawiskiem demograficznym, które konsekwentnie kształtuje sytuację ludnościową w

Polsce, jest wydłużające się przeciętne trwanie życia. Według danych GUS w 2019 r.

przeciętna długość życia dla polskich mężczyzn wynosiła 74,1 roku, a dla kobiet 81,8 roku.

Porównując te wyniki ze statystykami z 1990 r. trwanie życia wydłużyło się dla mężczyzn

przeciętnie o 7,9 roku, a dla kobiet o 6,6 roku103). Analogicznie rośnie również mediana wieku

mieszkańców Polski. W 2019 r. wyniosła ona ponad 41 lat (prawie 40 lat dla mężczyzn i

ponad 43 lata dla kobiet), czyli o ponad 5 lat więcej niż w 2000 r. (kiedy wiek środkowy dla

mężczyzn wynosił ponad 33 lata, a dla kobiet 37 lat). Według raportu Eurostatu104) udział

osób powyżej 65. r.ż. w ogólnej populacji jest w Polsce co prawda niższy niż w 28 krajach

Unii Europejskiej, ale rośnie zdecydowanie szybciej. Oznacza to, że polskie społeczeństwo

starzeje się bardzo szybko. W 2019 r. stosunek liczby osób w wieku poprodukcyjnym do

liczby osób w wieku produkcyjnym wyniósł 36,5%, co oznacza, że na jedną osobę w wieku

poprodukcyjnym przypadały niespełna 3 osoby mogące pracować. Szacuje się, że do 2050 r.

na jedną osobę nieaktywną zawodowo ze względu na wiek emerytalny będą przypadały już

tylko 2 osoby pracujące. Zjawisko dużego obciążenia osób w wieku produkcyjnym ze

względu na konieczność utrzymania systemu zabezpieczenia społecznego jest wyraźnie

widoczne już obecnie. Według danych publikowanych przez GUS szacuje się, że od 5 lat

udział potencjalnych przyszłych zasobów pracy jest mniejszy niż udział osób, które opuściły

rynek pracy. Obrazując to liczbami – na 100 osób w wieku produkcyjnym przypada około 30

osób w wieku przedprodukcyjnym i około 37 osób w wieku poprodukcyjnym.

Zarysowane tutaj procesy przekładają się na realne problemy społeczne, które stwarzają

konkretne wyzwania i zadania, m.in. dla podmiotów ekonomii społecznej. Jedną z tych

kwestii jest wykluczenie cyfrowe osób starszych, wynikające z ich stosunkowo niskich

kompetencji informatycznych. Świadczą o tym zarówno dane Eurostatu oraz GUS-u.

Według Eurostatu105) w 2019 r. 53% osób w Polsce w wieku 65‒74 lat nigdy nie korzystało z

Internetu, podczas gdy w krajach UE odsetek ten wyniósł 33%. Badanie spójności społecznej

zrealizowane przez GUS w 2018 r. przyniosło podobne szacunki. Wskazują one, że w grupie

wieku 65 lat i więcej nie korzystało nigdy z Internetu blisko 65% osób, a wśród osób w wieku

75 lat i więcej niecałe 82%. Najczęstszymi przyczynami niekorzystania z sieci wśród osób

starszych (65 lat i więcej) były: brak odpowiednich umiejętności (prawie 44%) oraz brak

potrzeby korzystania z Internetu (ok. 35%)106).

102)

GUS 2020, Ludność. Stan i struktura oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2020 r. Stan w dniu 30 czerwca.

GUS 2020, Trwanie życia w 2019 r.

104)

Eurostat 2019, Ageing Europe. Looking at lives of older people.

105)

Badanie wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w gospodarstwach domowych i przez użytkowników

indywidualnych, Baza danych Eurostatu, [isoc_ci_ifp_iu], ostatnia aktualizacja 14.10.20, pobranie 05.11.20.

106)

Zob. szerz.: GUS 2020, „Jakość życia osób starszych w Polsce”, str. 56–60.

103)

Pomoc i programy aktywizacyjne wydają się potrzebne także na wielu innych płaszczyznach.

Przede wszystkim w Polsce brakuje lekarzy specjalizujących się w chorobach osób starszych.

Kadry opieki medycznej w tym zakresie także są niewystarczające w stosunku do

pojawiających się potrzeb starszych pacjentów. Od lat mamy także do czynienia z problemem

tzw. podwójnego starzenia się społeczeństwa, czyli jednoczesnego przyrastania grupy

seniorów młodszych i starszych. Często przekłada się to na sytuację, w której osoba powyżej

60. r.ż. sprawuje opiekę nad bliskim członkiem rodziny w wieku powyżej 80. r.ż. Te

problemy wskazują na konieczność zwiększenia możliwości świadczeń i usług pomocowych,

a co za tym idzie także zwiększenia potencjału ilościowego i jakościowego odpowiednich

kadr.

Wyzwania o charakterze ekonomicznym

Bardzo często beneficjentami różnych działań pomocowych są osoby dotknięte ubóstwem.

Zła sytuacja materialna pociąga bowiem za sobą szereg innych problemów, a ich

rozwiązywaniem zajmują się m.in. organizacje i inne instytucje o charakterze społecznym.

Działania ukierunkowane na przeciwdziałanie skutkom ubóstwa wydają się bardzo istotne ze

względu nie tylko na istotę, ale również skalę problemu. Od 2013 do 2017 r. zasięg ubóstwa

w Polsce, zarówno ubóstwa skrajnego, jak i relatywnego, spadał, po czym w 2018 r. wzrósł, a

w 2019 r. znów zmalał – w przypadku ubóstwa skrajnego do ponad 4%, a w przypadku

ubóstwa relatywnego – do 13%. Ograniczanie skali ubóstwa z pewnością należy do zjawisk

pozytywnych, jednak po spojrzeniu na rozmiar populacji osób w złej sytuacji ekonomicznej

cały czas problem wydaje się nie do zbagatelizowania. Wśród grupy doświadczającej

skrajnego ubóstwa 4% stanowiły dzieci (tj. osoby w wieku 0‒17 lat). Pod względem

wskaźników poprawiła się sytuacja osób dotkniętych relatywnym ubóstwem, czyli

posiadających przeciętne miesięczne wydatki na poziomie 50% kwoty, którą przeciętnie

miesięcznie wydają gospodarstwa domowe w Polsce. Osób żyjących na tym poziomie w 2019 r.

było 13%, czyli o ok. 1 punkt procentowy mniej niż w 2018 r.107)

Pomimo spadku zasięgu ubóstwa, który odnotowany został w 2019 r. dla wszystkich grup

ludności, należy zwrócić uwagę na duże różnice między tymi grupami. W zależności od

grupy społeczno-ekonomicznej, do jakiej zaklasyfikowano gospodarstwo domowe, w

skrajnym ubóstwie znajdowało się od ponad 2 do 11% osób. Znalezienie się w tej szczególnie

trudnej sytuacji finansowej było najbardziej prawdopodobne w gospodarstwach

utrzymujących się głównie z niezarobkowych źródeł, czyli ze świadczeń innych niż

emerytura lub renta (11% osób w skrajnym ubóstwie) oraz w gospodarstwach domowych

rolników (10%) lub rencistów (6%). Relatywnie często zagrożone ubóstwem były

gospodarstwa, gdzie głowa rodziny legitymowała się niskim wykształceniem i przy

wykształceniu maksymalnie gimnazjalnym osiągało poziom 10%. Ważnym czynnikiem

wpływającym na zagrożenie skrajnym ubóstwem okazała się także niepełnosprawność. W

gospodarstwach domowych, w których znajdowała się przynajmniej jedna osoba z

orzeczeniem o niepełnosprawności, stopa ubóstwa skrajnego wyniosła niespełna 7%

Natomiast biorąc pod uwagę dzietność, w najgorszej sytuacji znajdowały się gospodarstwa z

co najmniej 3 dzieci (7% osób skrajnie ubogich). Dużą różnicę odnotowano także między

mieszkańcami miast i wsi. W gospodarstwach domowych znajdujących się na wsiach skrajne

ubóstwo dotyczyło ok. 9,5% osób, natomiast w największych miastach (500 tys.

mieszkańców i więcej) – tylko 1,6%, a w miastach ogółem – ok. 2,4%108).

107)

GUS 2020, Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2019 r. (na podstawie wyników badania budżetów gospodarstw

domowych).

108)

Ibidem.

Obok ubóstwa skrajnego i relatywnego uwagę zwraca także tzw. sfera niedostatku będąca

wskaźnikiem jakości życia i wykluczenia społecznego. Granicę sfery niedostatku wyznacza

się na podstawie minimum socjalnego, które uwzględnia możliwość nabycia dóbr i usług

służących zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych, ale także towary i usługi niezbędne do

wykonywania pracy, kształcenia, utrzymywania więzi rodzinnych i kontaktów towarzyskich

oraz skromnego uczestnictwa w kulturze i rekreacji. Jest to ekonomicznie wyznaczony

minimalny poziom dochodów, pozwalających na godne życie. W sferze niedostatku w 2019 r.

znalazło się ponad 39% obywateli Polski. W stosunku do 2013 r. odnotowano spadek odsetka

takich osób o ponad 5 punktów procentowych109). Zauważono także poprawę sytuacji

materialnej gospodarstw domowych.

Ważnym wskaźnikiem w kategorii ubóstwa jest także liczba osób z minimalnym

wynagrodzeniem. Liczba ta jest o tyle alarmująca, że wskazuje grupę osób zagrożonych

ubóstwem lub nawet go doświadczających mimo wykonywania pracy zawodowej. W 2019 r.

odsetek osób zatrudnionych w gospodarce narodowej, ale nieprzekraczających miesięcznego

wynagrodzenia brutto na poziomie płacy minimalnej (2250 zł w 2019 r.), wyniósł 1,4%, czyli

ok. 1,5 mln osób. Najwięcej tych nisko opłacanych pracowników było zatrudnionych w sekcji

handel – naprawa pojazdów samochodowych, a następnie w sekcjach: przetwórstwo

przemysłowe, budownictwo, transport i gospodarka magazynowa oraz administrowanie i

działalność wspierająca. Ważny wydaje się także odsetek pracowników nieosiągających

minimalnego wynagrodzenia w grupie osób zatrudnionych na umowę o pracę. W 2019 r.

wyniósł on ok. 13% i poziom ten zdaje się nie zmieniać od 2012 r.110)

Przedsiębiorstwa społeczne i prawne ramy ekonomii społecznej

Niezwykle ważnymi i kluczowymi dla rozwoju obszaru ekonomii społecznej podmiotami są

oczywiście przedsiębiorstwa społeczne. Tym mianem nazywa się podmioty gospodarcze

przedkładające w swojej działalności cele społeczne nad zysk ekonomiczny. Ich forma

prawna może być różnoraka, od firm, przez fundacje, organizacje non-profit, po spółdzielnie

czy stowarzyszenia. Z tego względu w niniejszym opracowaniu przedsiębiorstwa społeczne

nie zostały wliczone do jednostek sektora jako odrębna grupa podmiotów, ale pełnią raczej

rolę ucieleśnienia idei ekonomii społecznej. Działalność przedsiębiorstwa społecznego musi

bowiem skupiać się na budowie społeczeństwa obywatelskiego przez integrację społeczną,

podejmowanie inicjatyw na rzecz społeczności lokalnych, pomoc osobom wykluczonym lub

zagrożonym wykluczeniem, a przede wszystkim tworzenie nowych miejsc pracy. Zyski z

działalności, poza wynagrodzeniem pracowników, przeznaczane są na realizację celów

statutowych. Zgodnie z danymi MRiPS, obecnie funkcjonuje w Polsce 1710 przedsiębiorstw

społecznych111).

Niemniej jednak funkcjonowanie przedsiębiorstw społecznych nie zostało dotąd

usankcjonowane w polskim prawie. Podmioty te działają w ramach projektów realizowanych

przy udziale funduszy europejskich i jako takie wpisują się w definicję określoną w

„Wytycznych w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i

zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i

Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014‒2020” z 8 lipca 2019 r. W

przywołanym dokumencie oraz analogicznych wcześniejszych dokumentach wdrażający

109)

Ibidem.

GUS 2020, Wybrane zagadnienia rynku pracy (liczba osób z minimalnym wynagrodzeniem, „samozatrudnieni”, umowy

zlecenia, umowy o dzieło). Dane dla 2019 r.

111)

http://www.bazaps.ekonomiaspoleczna.gov.pl/ [dostęp: 28.10.2021 r.].

110)

PO WER określono szczegółowe instrukcje dotyczące funkcjonowania przedsiębiorstw

społecznych.

Kluczową kwestią dla rozwijania i wzmacniania znaczenia przedsiębiorstw społecznych jest

uporządkowanie systemu prawnego w sposób sprzyjający swobodnemu i perspektywicznemu

działaniu podmiotów sektora ekonomii społecznej. Jak wynika z dotychczasowych

sprawozdań z realizacji KPRES, funkcjonowanie podmiotów ekonomii społecznej, a także

systemu ich wspierania, np. poprzez różnego rodzaju instrumenty finansowe i pozafinansowe,

opiera się na szeregu przepisów prawnych pochodzących z różnych obszarów życia

społecznego. Ważnym wyzwaniem stało się więc stworzenie jednolitych, spójnych i

adekwatnych rozwiązań programowych i prawnych wyznaczających dalsze kierunki rozwoju

sektora ekonomii społecznej, a także porządkujących zagadnienia definicyjne obszaru. W tym

celu od października 2016 r. trwały prace nad ustawą o ekonomii społecznej. Istotą tego

projektu jest wprowadzenie do polskiego porządku prawnego pojęcia przedsiębiorstwa

społecznego. Przepisy zawarte w przedmiotowej ustawie wejdą w życie z dniem 30

października 2022 r.

Przygotowanie projektu ustawy odnoszącej się do sfery oddolnej aktywności społecznej,

takiej jak ekonomia społeczna, wymagało stałego dialogu z partnerami tworzącymi ten sektor,

a także z instytucjami, które wspierają jego rozwój. Dlatego prace nad regulacją już od

początkowego etapu przebiegały w partycypacyjnej formule. Kluczowym forum tego dialogu

był Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej, w którego pracach uczestniczyli

przedstawiciele sektora ekonomii społecznej, administracji rządowej i samorządowej, świata

nauki, sektora finansowego oraz partnerzy społeczni. W połowie 2020 r. odbył się również

cykl 4 debat poświęconych kluczowym aspektom przygotowywanej ustawy. Mimo

szczególnych warunków (z powodu epidemii wszystkie debaty miały formę zdalną) wokół

tematu udało się zgromadzić liczne grono interesariuszy.

Na kształt rozwiązań ustawowych wpływ miał również dialog o nowych rozwiązaniach

programowych (np. w związku z aktualizacją Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii

Społecznej), czy też prace nad koncepcją wsparcia ekonomii społecznej w ramach nowej

perspektywy finansowej w Unii Europejskiej na lata 2021‒2027.

Na drodze wspomnianych dyskusji wypracowano projekt ustawy, która koncentrowała się na

dwóch kluczowych zagadnieniach stojących w centrum polskiego modelu ekonomii

społecznej, tj. zatrudnieniu i reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, a

także włączeniu podmiotów ekonomii społecznej (w tym przedsiębiorstwa społeczne) w

realizację usług społecznych. Jednym z głównych celów ustawy jest więc aktywne włączenie

społeczne osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, w szczególności bezrobotnych, osób

niepełnosprawnych lub innych osób niesamodzielnych, przez tworzenie wysokiej jakości,

stabilnych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych. Bardzo ważnym aspektem

projektowanych regulacji było także wypracowanie ustawowej definicji przedsiębiorstwa

społecznego i określenie zasad przyznawania statusu takiego przedsiębiorstwa, dzięki czemu

wspomniane podmioty zaistnieją w polskim porządku prawnym. Zgodnie z ww. ustawą

ekonomia społeczna ma stanowić narzędzie reintegracji społecznej i zawodowej, realizować

cele zatrudnieniowe, a także wspierać szeroko rozumiany rozwój lokalny w jednostkach

samorządu terytorialnego. Ten ostatni element wydaje się szczególnie istotny w kontekście

wzmocnienia koordynacji całego sektora oraz wpisania go na trwałe w obszar krajowej

polityki społecznej.

Podsumowanie

W świetle wielkości sektora ekonomii społecznej, ale także pełnionych przez niego zadań

oraz poszerzającej się listy beneficjentów i klientów, korzystających z wytwarzanych w nim

dóbr i usług, należy stwierdzić, że ten obszar działalności społecznej stanowi coraz

ważniejszą sferę gospodarki narodowej. Podmioty opisane w niniejszym opracowaniu

prowadzą działalność gospodarczą i działalność pożytku publicznego, trafiając często w nisze

problemów społecznych, bardzo trudnych do rozwiązania przy użyciu jedynie instrumentów

administracji publicznej czy pomocy społecznej. Liczbę podmiotów ekonomii społecznej

szacuje się aktualnie na około 100 tys.112) i już nie sposób wyobrazić sobie bez nich rynku

usług społecznych, szeroko rozumianego rozwoju lokalnego, a także kwestii integracji

zawodowej i społecznej osób zagrożonych marginalizacją.

112)

https://www.gov.pl/web/rodzina/ekonomia-spoleczna-i-solidarna [dostęp: 12.01.2020 r.]

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 2 grudnia 2022 r.

Poz. 1171

UCHWAŁA NR 212

RADY MINISTRÓW

z dnia 26 października 2022 r.

zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej

do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej”

Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r.

poz. 1057 oraz z 2022 r. poz. 1079 i 1846) Rada Ministrów uchwala, co następuje

załącznik do uchwały otrzymuje brzmienie określone w załączniku do niniejszej uchwały.