Uchwała nr 105 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 2021 r. w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą "Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu. Aktualizacja 2021-2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030"

§ 1. Przyjmuje się politykę publiczną pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030”, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały.

§ 2. Program został utworzony w celu realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2030 w zakresie włączenia społecznego.

§ 3. Monitorowanie realizacji Programu powierza się ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego.

§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 15 września 2021 r.

Poz. 843

UCHWAŁA Nr 105

RADY MINISTRÓW

z dnia 17 sierpnia 2021 r.

w sprawie przyjęcia polityki publicznej pod nazwą „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu

Społecznemu. Aktualizacja 2021–2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030”

Na podstawie art. 21f ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2021 r.

poz. 1057) uchwala się, co następuje

Załącznik do uchwały nr 105 Rady Ministrów



Załącznik

z dnia 17 sierpnia 2021 r. (poz. 843)

do uchwały nr 105

Rady Ministrów

z dnia 17 sierpnia 2021 r.

(poz. )



KRAJOWY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA UBÓSTWU

I WYKLUCZENIU SPOŁECZNEMU

Aktualizacja 2021–2027

polityka publiczna z perspektywą do roku 2030

‹‹•–‡”•–™‘odziny i Polityki Społecznej

SPIS TREŚCI

WSTĘP

................................................................................................................................................. 4

ROZDZIAŁ I

DIAGNOZA SKALI UBÓSTWA I WYKLUCZENIA SPOŁECZNEGO W POLSCE .... 6

ROZDZIAŁ II

CELE PROGRAMU I KONTEKST STRATEGICZNY .................................................. 45

ROZDZIAŁ III PRIORYTETY KRAJOWEGO PROGRAMU PRZECIWDZIAŁANIA UBÓSTWU

I WYKLUCZENIU SPOŁECZNEMU ............................................................................... 54

”‹‘”›–‡– 

Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieżyǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤͷͶ

”‹‘”›–‡– 

rzeciwdziałanie bezdomności i wykluczeniu mieszkaniowemuǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤ͹͵

”‹‘”›–‡– 

Instytucje pomocy społecznej oraz podmioty ekonomii społecznej – ™•’ƒ” ‹‡ †Žƒ osób

‹”‘†œ‹ǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤͻ͵

”‹‘”›–‡– 

”‹‘”›–‡–

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

Usługi społeczne dla osób z niepełnosprawnościami, osób starszych i innych osób

potrzebujących™•’ƒ” ‹ƒ™ ‘†œ‹‡›ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—ǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤ͹ͻ

Integracja cudzoziemców – ”‘œwój usług społecznych dla migrantówǡ ™ –›

cudzoziemców objętych ochroną międzynarodową, ‘”ƒœ ™•’ƒ” ‹‡ ‹–‡‰”ƒ Œ‹ ƒ ”›—

’”ƒ ›ǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤǤͻͻ

MONITOROWANIE PROGRAMU I WSKAŹNIKI.................................................... 103

FINANSOWANIE PROGRAMU.................................................................................... 109



WYKAZ SKRÓTÓW





 





 



 

‹

‹ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲ

















ŚDS









Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym (ang. –Ǧ”‹•Ǧ‘ˆǦ’‘˜‡”–›”ƒ–‡Ȍ

Wskaźnik zagrożeniaubóstwem lub wykluczeniem społecznymȋƒ‰Ǥ–”‹•‘ˆ

’‘˜‡”–›‘”•‘ ‹ƒŽ‡š Ž—•‹‘”ƒ–‡Ȍ

Centrum Integracji Społecznej

Centrum usług społecznych

Dom pomocy społecznej

Europejskie badanie warunków życia ludności (ang.  –ƒ–‹•–‹ • ‘  ‘‡

ƒ†‹˜‹‰‘†‹–‹‘•Ȍ

‘‹•Œƒ—”‘’‡Œ•ƒ

Klub integracji społecznej

Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu SpołecznemuǤ

–—ƒŽ‹œƒ ŒƒʹͲʹͳ–ʹͲʹ͹ǡ’‘Ž‹–›ƒ’—„Ž‹ œƒz perspektywą do 2030

”ƒŒ‘™›Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020.

‘™›™›‹ƒ”ƒ–›™‡Œ‹–‡‰”ƒ Œ‹

”ƒŒ‘™ƒ–”ƒ–‡‰‹ƒ‘œ™‘Œ—‡‰‹‘ƒŽ‡‰‘

ƒ”‘†‘™›”‘‰”ƒ‹‡•œƒ‹‘™›

Ośrodek pomocy społecznej

‘™‹ƒ–‘™‡ ‡–”—’‘‘ ›”‘†œ‹‹‡

‘dmioty ekonomii społecznej

‡‰‹‘ƒŽ›”‘‰”ƒ’‡”ƒ ›Œ›

–”ƒ–‡‰‹ƒ ƒ ”œ‡ œ †’‘™‹‡†œ‹ƒŽ‡‰‘ ‘œ™‘Œ— †‘ ”‘— ʹͲʹͲ ȋœperspektywą 

†‘ʹͲ͵Ͳ”ǤȌ

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego

Środowiskowy dom samopomocy

‘™ƒ”œ›•–™‘—†‘™‹ –™ƒSpołecznego

‹ƒ—”‘’‡Œ•ƒ

Warsztat terapii zajęciowej

Zakład aktywności zawodowej

Wstęp

‘—‡– ’Ǥǣ „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu.

–—ƒŽ‹œƒ ŒƒʹͲʹͳ–ʹͲʹ͹ǡ’‘Ž‹–›ƒ’—„Ž‹ œƒz perspektywą do rokuʹͲ͵Ͳ” Œ‡•–polityką publiczną

™”‘œ—‹‡‹—ƒ”–Ǥʹͳ‡—•–ƒ™›œ†‹ƒ͸‰”—†‹ƒʹͲͲ͸”Ǥ‘œƒ•ƒ†ƒ Š’”‘™ƒ†œ‡‹ƒ’‘Ž‹–›‹”‘œ™‘Œ—

ȋœǤǤœʹͲʹͳ”Ǥ’‘œǤͳͲͷ͹ȌǤ

‡•– –‘ †‘—‡– —•–ƒ‘™‹‘› ™ ‡Ž— ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹ ’‘Ž‹–›‹ ’—„Ž‹ œ‡Œ ™ ‘„•œƒ”ƒ Š związan› Š

œ’”œ‡ ‹™†œiałaniem ubóstwu i wykluczeniu społecznemu zawartych ™średniookresowej

•–”ƒ–‡‰‹‹”‘œ™‘Œ—”ƒŒ—–„Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju” oraz Strategii Rozwoju

Kapitału Ludzkiego, jak również nawiązujący do problematyki ubóstwa ‹™›Ž— œ‡‹ƒœƒ™ƒ”–› Š

™ ‹› Š †‘—‡–ƒ Š •–”ƒ–‡‰‹ œ› Šǡ ’Ǥ ”ƒŒ‘™‡Œ –”ƒ–‡‰‹‹ ‘œ™‘Œ— ‡‰‹‘ƒŽ‡‰‘ǡ

ƒ”‘†‘™› ”‘‰”ƒ‹‡ ‹‡•œƒŽ‹ –™ƒǡ ‹–‡‰”‘™ƒ‡Œ –”ƒ–‡‰‹‹ Umiejętności 2030ǡ ‘Ž‹–› ‡

‡‡”‰‡–› œ‡Œ‘Ž•‹†‘ʹͲͶͲ”Ǥ

W kontekście programowania polityk publicznych za istotny element uznano wyodrębnienie

problematyki ubóstwa i wykluczenia społecznego, jako części realizacji działań na rzecz

zapewnienia spójności społecznej.

‹ stanowi jednocześnie realizację polityki społecznej, w szczególności celu

szczegółowego 4 SRKL: Redukcja ubóstwa i wykluczenia społecznego oraz poprawa dostępu do

usług świadczonych w odpowiedzi na wyzwania demograficzne, jak również wzakresie objętym

warunkowością podstawową dla Europejskiego Funduszu Społecznego, dotyczącą istnienia

‹”‡ƒŽ‹œacji krajowych strategicznych ram polityki na rzecz ograniczania ubóstwa i™›Ž— œ‡‹ƒ

społecznego.

”‘‰”ƒ Œ‡•– kontynuacją †‘—‡–— œ ʹͲͳͶ ”Ǥ „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu

‹Wykluczeniu Społecznemu 2020. Nowy wymiar aktywnej integracji” ‘’”ƒ ‘™ƒ‡‰‘ ƒ Žƒ–ƒ

ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲǤ Jego treść została zaktualizowana w stosunku do poprzedniego programu.

’”œ‡’”‘™ƒ†œ‘‡‰‘ ‘itoringu wdrażania KPPUiWS 2014–2020 wynika, że cel ogólny

‹większość celów szczegółowych Programu został›œ”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ‡ǤƒŒ†—Œ‡–‘‘†œ™‹‡” ‹‡†Ž‡‹‡

we wskaźnikach dla monitoringu tych celów, jak również w sprawozdaniach z realizowanych

działań na szczeblu krajowym i regionalnym. Wnioski z podsumowania wdrażania KPPUiWS

ʹͲͳͶ–2020 oraz aktualna diagnoza sytuacji w obszarze ubóstwa i wykluczenia społecznego

stanowiły podstawę do określenia prio”ytetów i działań w obecnym Programie.

‹ƒ‰‘œƒœƒ™ƒ”–ƒ™”‘‰”ƒ‹‡dotyczy ubóstwa i wykluczenia społecznego, z uwzględnieniem

m.in. takich problemów jak ubóstwo dzieci, bezdomność, ograniczony dostęp do usług,

specyficzne potrzeby grup zagrożonych wykluczeniem. ‹ odwołuje się także do

’”‘„Ž‡ƒ–›‹•‡‰”‡‰ƒ Œ‹’”œ‡•–”œ‡‡Œ‹‡†—ƒ ›Œ‡ŒǤ

Określone na podstawie diagnozy priorytety i działania koncentrują się na obszarach:

• przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu społecznemu dzieci i młodzieżyǡ

• przeciwdziałania bezdomnościǡ

• rozwijania usług społecznych dla osób z niepełnosprawnościami, osób starszych i innych osób

potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒ™ ‘†œ‹‡›ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—ǡ

• wspierania osób i rodzin poprzez działania instytucji pomocy społecznej oraz działania

podmiotów ekonomii społecznejǡ

• wspierania integracji cudzoziemców poprzez rozwój usług społecznych dla migrantów

‘”ƒœ‹ Š‹–‡‰”ƒ Œ‹ƒ”›—’”ƒ ›Ǥ

We wszystkich tych obszarach uwzględniono działania na rzecz przejścia z opieki instytucjonalnej

do opieki rodzinnej i środowiskowej, zgodnie z paradygmatem deinstytucjonalizacji przyjętym

zarówno na szczeblu UEǡjak i w polskiej krajowej polityce społecznej‘”ƒœœ‰‘†‹‡œ†‘—‡–‡

’Ǥ Ogólnoeuropejskie wytyczne dotyczące przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki

świadczonej na poziomie lokalnych społeczności.

‡Ž‡niniejszego Krajowego Programu Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu

jest syntetyczne przedstawienie głównych założeń i‹‡”—nków polityki walki z ubóstwem

‹wykluczeniem społecznym ™ ’‡”•’‡–›™‹‡ †‘ ʹͲ͵Ͳ ”Ǥǡ œŒ‡†‘ œ‡•› uwzględnieniem

długofalowych założeń procesu deinstytucjonalizacji usług społecznych kluczowych

™‡™•ƒœƒ‡Œ’‘Ž‹–› ‡Ǥ ‹w dużym stopniu odwołuje się do istniejących już krajowych

‹regionalnych dokumentów strategicznych i programowych, tworzących ramy dla skutecznej

realizacji polityki społecznej ukierunkowanej na budowanie spójności społecznej.

‹ zawiera cel główny i trzy cele szczegółowe oraz ’‹ęć ’”‹‘”›–etów ™›œƒ œ‘› Š †‘

realizacji tych celów szczegółowych. W celu ułatwienia realizacji celów szczegółowych ’”‹‘”›–‡–›

zostały podzielone na †ziałania. Zarówno cele, jak i priorytety są œ‡ sobą związane i wynikają

œdiagnozy. Zawiera ona główne obszary społeczne i grupy zagrożone ubóstwem i™›Ž— œ‡‹‡

społecznymǡzaś wszystkie działania zaplanowane w dokumencie mają wpływ na osiągnięcie celu

głównego w perspektywie roku 2030.

‹został opracowany we współpracy z przedstawicielami społeczeńst™ƒ‘„›™ƒ–‡Ž•‹‡‰‘

‹interesariuszy problematyki ubóstwa i wykluczenia społecznego. Wszczególności wzięto pod

uwagę rezultaty pracy niezależnych tematycznych grup eksperckich w zakresie usług

społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem.

‘—‡– ƒ Šƒ”ƒ–‡” ’”‘‰”ƒ‘™›Ǥ Jest wyznacznikiem kierunków priorytetów i działań,

które w pierwszej kolejności finansowane są ze źródeł już dostępnych. Nowe działania, wskazane

w poszczególnych priorytetachǡnie będą powodować skutków finansowych dla sektora finansów

’—„Ž‹ œ› Šǡ jak również nie ulegnie zmianie poziom finansowania zaplanowany ze środków

budżetupaństwa. ‹powinien więc być wykorzystywany zgodnie z’”œ‡œƒ œ‡‹‡Œƒ‘

strategiczny dokument wskazujący cele ikierunki przeciwdziałania ubóstwu i™›Ž— œ‡‹—

społecznemu, przy wykorzystaniu wskazanych możliwościi indykatywnych źródeł finansowania.

Rozdział I

DIAGNOZA

W POLSCE

SKALI

UBÓSTWA

I

WYKLUCZENIA

SPOŁECZNEGO

Rozwój gospodarki, szybki postęp technologiczny, zwłaszcza w dziedzinie informatyki iśrodków

komunikacji społecznej, otwierają nowe perspektywy i szanse rozwoju. Wiążą się jednak także

œnieznanymi wcześniej zagrożeniami dotyczącymi tworzenia warunków pełnego wykorzystania

potencjału społeczeństw i adaptacji wszystkich grup społecznych do nowej rzeczywistości.

ʹͲͳͻ ”Ǥ ‘Ǥ ͳͲ͹ǡͷ mln mieszkańców Unii Europejskiej (21,Ͷ% jej ludności) doświadczało

różnych (zróżnym natężeniem) deficytów –tzn. braku środków finansowych, braku dostępu do

dóbr materialnych czy też dostępu do pracyǤ

Państwa członkowskie UE już w 2010 ”Ǥpodjęły decyzję o połączeniu wysiłków na rzecz działań

zmierzających do ograniczenia ubóstwa i wykluczenia społecznego, zobowiązując się do

opracowania polityk ograniczania ubóstwa, zaangażowania odpowiednich zainteresowanych

•–”‘ǡa następnie monitorowania rozwoju sytuacji, ze szczególnym uwzględnieniem warunków

życia. Na cel związany z ograniczaniem ubóstwa i zwalczaniem wykluczenia społecznego

przeznaczane są również odpowiednie środki w kolejnych perspektywach finansowych UE.

Wymiar ubóstwa i wykluczenia społecznego

Do statystycznego pomiaru ubóstwa i wykluczenia społecznego ™ ‘Ž• ‡ ‹ ‹‹ —”‘’‡Œ•‹‡Œ

stosuje się obecnie ’”œ‡†‡ ™•œ›•–‹ –”œ› ”›–‡”‹ƒǤ ‘†œ‹ƒ ȋ‰‘•’‘†ƒ”•–™‘ †‘‘™‡Ȍ Œ‡•–

zagrożona ubóstwem ”‡Žƒ–›™› ȋat-risk-of-poverty rate – Ȍ, jeżeli Œ‡Œ dochód œ ”‘—

poprzedzającego badanie był niższy niż 60% mediany ekwiwalentnych dochodów do dyspozycji

™ †ƒ› ”ƒŒ—Ǥ ʹͲͳͻ r. wartość tak ustalonej granicy ubóstwa wynosiła dla ‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒ

Œ‡†‘‘•‘„‘™‡‰‘ ͳͷͳͺzł miesięcznie, a dla rodziny czteroosobowej było to ͵ͳͺ8 zł. Jeżeli

rodzina deklaruje, że nie może zaspokoić z powodów finansowych co najmniej czterech

œdziewięciu podstawowych potrz‡„ ȋ‘‰”œ‡™ƒ‹‡ ‹‡•œƒ‹ƒ ‘†’‘™‹‡†‹‘ †‘ ’‘–”œ‡„ǡ

terminowe regulowanie opłat związanych z mieszkaniem, spłatƒ rat i kredytów, posiadanie

samochodu, pralki, telewizora czy telefonu, możliwość pokrycia niespodziewanego wydatku

‘określonej wysokości, opłacenie tygodniowego wyjazdu wszystkich członków gospodarstwa

†‘‘™‡‰‘ ƒ ™›’‘ œ›‡ ”ƒœ ™ ”‘— i spożywanie mięsa, ryb (lub wegetariańskiego

odpowiednika) co drugi dzieńȌ, to uznawana jest za będącą w sytuacji pogłębionej deprywacji

ƒ–‡”‹ƒŽ‡Œ ȋsevere material deprivation rate – ȌǤ •–ƒ–‹‡ ”›–‡”‹— †‘–› œ› œƒ•— ’”ƒ ›

członków rodz‹› ™roku poprzedzającym badanie – Œeżeli czas pracy członków rodziny był

niższy niż 20% pełnego rocznego potencjalnego czasu pracy, wówczas mowa o‘•‘„ƒ Šżyjących

™‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒ Š‘bardzo niskiej intensywności pracy– Ǥ

Dla celów pomiaru łącznego występowania tych sytuacji stosuje się jednocześnie te trzy kryteria.

Żeby uniknąć podwójnego bądź potrójnego liczenia osób, np. jednocześnie zagrożonych

ubóstwem ipogłębioną deprywacją, bierze się pod uwagę spełnianie co najmniej jednego

œwarunków. W tensposób otrzymujemy liczbę osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem

społecznym –   ‘Ž• ‡ ™ʹͲͳͻr. wynosiła ona 6,6ͻͳmln, co stanowiło 18,ʹ% całej

ludności wobec 21,Ͷ% średnio w UE. Zagrożonych ubóstwem ”‡Žƒ–›™› było ok. ͷǡ͸͹ͺ Ž

osób, doświadczających pogłębionej deprywacji ok. 1,3ͳ͸ Ž ‹‘Ǥ ͳǡʹͻ͸ mln osób żyjących

™gospodarstwach domowych z niską intensywnością pracy. Wartości tych nie sumujemy,

™związku z nakładaniem się na siebie poszczególnych stanów.

Tabela 1. Miary ubóstwa i/lub wykluczenia społecznego w Polsce na tle UEͳ

Wyszczególnienie

EU-28 2019

ƒ•›ƒŽƒwartość w

Minimalna wartość w

Wskaźnik

zagrożenia

ubóstwem lub

wykluczeniem

społecznym

(AROPE)

21,4

Wskaźnik

zagrożenia

ubóstwem

relatywnym

(AROP)

16,8

͵ʹǡͷ

ͳʹǡͷ

POLSKA 2019

Wskaźnik

pogłębionej

deprywacji

materialnej

(SMD)

18,2

5,5

ʹ͵ǡͺ

ͳͲǡͳ

8,5

ͳͻǡͻ

ͳǡ͵

15,4

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

Wskaźnik

bardzo niskiej

intensywności

pracy (VLWI)

ͳ͵ǡͺ

Ͷǡʹ

3,6

4,7

 ʹͲͳͻ ”Ǥ ™•zystkimi trzema formami ubóstwa iwykluczenia społecznego jednocześnie

(centrum przecinających się kół) było dotkniętych prawie 6,ͳ Ž ȋͳǡʹ%) Europejczyków.

‘Ž• ‡™ʹͲͳͻr. było to nieco ponad 0,2ʹŽȋͲǡ͸ΨȌǤ

Rysunek 1.



†•‡–ek osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w krajach

‹‹—”‘’‡Œ•‹‡Œ‹‘Ž• ‡™ʹͲͳͻr. (nakładanie się subpopulacji)

w krajach Unii Europejskiej



Osoby

zagrożone

ubóstwem



11,2%



2,6%

w Polsce

Osoby

zagrożone

ubóstwem

Osoby żyjące w

gospodarstwach o

niskiej intensywności

pracy

1,6%

Osoby żyjące w

gospodarstwach o niskiej

intensywności pracy

11,8%

1,2%

2,1%

0,6%

1,2%

1,4%

1,8%

0,1%

0,3%

1,5%

Osoby zagrożone

pogłębioną materialną

deprywacją

2,1%

Osoby zagrożone

pogłębioną materialną

deprywacją

16,8%

6,2%

5,5%

15,4%

∑ UE 28 = 21,3%

3,5%

3,6%

∑ PL = 18,2%

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu

ͳ„ƒ†ƒ‹—ǦSILC używane są różne okresy odniesienia. Okresem odniesienia dla zmiennych dochodowych jest ostatni pełny rok

kalendarzowy poprzedzający badanie. Również dla oceny intensywności pracy wykorzystuje się informacje o głównej aktywności

™poszczególnych miesiącach minionego rokuǤ Dla innych zmiennych okresem odniesienia jest sytuacja bieżąca gospodarstwa

†‘‘™‡‰‘Ǥ

W Polsce wskaźnik osób zagrożonych pogłębioną deprywacją materialną systematycznie maleje

i to w tempie szybszym niż odnotowywane średnio w UE.Przeciętnie w UE problem pogłębionej

deprywacji materialnej dotykał w 201ͻ ”Ǥ ͷǡͷ% populacji. Było to mniej o 4ǡͶ ’–Ǥ ’”‘ Ǥ

™porównaniu z 2012 r. (9,9%). W Polsce wskaźnik ten obniżył się natomiast z 13,5% w 2012 r.

do 3,6% w 2019 r., a więc odnotowaliśmy spadek aż o 9,9 pkt. proc., ponad dwukrotnie wyższy

niż w UE.

Przeciętnie w UE problem bardzo niskiej intensywności pracydotykał w 201ͻ”ǤͺǡͷΨ’‘’—Žƒ Œ‹

‹było to mniej o 2,1’–Ǥ’”‘ Ǥ™porównaniu z 2012 r. (ͳͲǡ͸%). W Polsce wskaźnikten obniżył się

ƒ–‘‹ƒ•–œ͸ǡͻΨ™ʹͲͳʹ”Ǥ†‘Ͷǡ͹Ψ™ʹͲͳͻ”Ǥǡa więc odnotowaliśmy spadek o 2ǡʹ’–Ǥ’”‘ Ǥ

Najbardziej stabilną składową AROPE jest wskaźnik zagrożenia ubóstw‡ ”‡Žƒ–›™›Ǥ

Przeciętnie w UE wskaźnik ten w 2019 rǤwyniósł 16,8% i była to dokładnie taka sama wartość jak

™ʹͲͳʹ”. W Polsce wskaźnikten obniżył się natomiast z 17,1% w 2012 r. do 15,4Ψ™ʹͲͳͻ”Ǥǡ

ƒwięc odnotowaliśmy spadek o 1ǡ͹’–Ǥ’”‘ Ǥ

Ubóstwo i wykluczenie społeczne według makroregionów

Przeprowadzone badania nad zasięgiem ubóstwa lub wykluczeniem społecznym pozwalają na

†‘‘ƒ‹‡ Šƒ”ƒ–‡”›•–› ”‡‰‹‘ƒŽ› Šǡ ™’”œ›’ƒ†— ‘Ž•‹ – odpowiednie wskaźniki

‘•œƒ ‘™ƒ‘ ™ ’‘†œ‹ƒŽ‡ ƒ ƒ”‘”‡‰‹‘›ʹǤ •talono, że na mapach znajdą się 4 przedziały

kolorystyczne. Dwa skrajne skupiające po ok. 1/6 obserwacji i dwa pośrednie skupiające po ok.

ͳȀ͵‘„•‡”™ƒ Œ‹͵Ǥ

 ʹͲͳͻ r. wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym ȋȌ osiągnął

najwyższe wartoś ‹™makroregionie wschodnimȋʹͶǡͷ%), na który składają się województwa

Ž—„‡Ž•‹‡ǡ ’‘†Žƒ•‹‡ ‹’‘†ƒ”’ƒ ‹‡ͶǤ Najniższa wartość wskaźnika została zanotowana

™makroregionie południowo-zachodnim ȋͳͷǡͳΨȌ, który tworzą województwo dolnośląskie

‹‘’‘Ž•‹‡Ǥ

 ‘Ž• ‡ǡ ™ ʹͲͳͻ r., wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym ȋȌ osiągnął najwyższe

wartości, podobnie jak wskaźnik AROPE, w makroregionie wschodnim ȋʹʹǡͳ%). Najniższa

wartość została zanotowana ™makroregionie południowo-zachodnimȋͳͳǡͻΨȌǤ

ʹDo 2011 r. dostępne były dane dla województw. Od 2012 r. GUS publikuje dane na wyższym poziomie agregacji.



͵ Jest to często stosowane w statystyce podejście, zgodne z regułą 3 sigm w rozkładzie normalnym.

ͶZ uwagi na nowy podział makroregionalny od 2018 r., wartości nie są porównywane w czasie.



Mapa 1.

Poz. 843

Wskaźniki zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym oraz wskaźnik

zagrożenia ubóstwem relatywnym według makroregionów w 201ͻ”Ǥ

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub

wykluczeniem społecznym w 2019

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem

relatywnym w 2019 r.

r.

 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

Wskaźnik bardzo niskiej intensywności pracy ȋ Ȍ ™ ʹͲͳͻ r. kształtował się najmnieŒ

‘”œ›•–‹‡ ™makroregionie północnym ȋ͸ǡʹΨȌ, obejmującym województwo pomorskie,

—Œƒ™•‘Ǧpomorskie i warmińskoǦƒœ—”•‹‡Ǥ Najkorzystniej wskaźnik kształtował się

™makroregionie woj. mazowieckiegoȋ͵ǡ͵ΨȌǤ

Mapa 2.

Wskaźnik bardzo niskiej intensywności pracy w makroregionach w 201ͻ”Ǥ

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

ƒŒ„ƒ”†œ‹‡Œ pogłębioną deprywacją materialnąȋȌzagrożon›Œ‡•–ƒ”‘”‡‰‹‘wschodni

ȋͶǡʹ%), natomiast w najlepszej sytuacji są makroregio› woj. mazowieckiego ȋʹǡͻΨȌ

‹południowo-zachodniȋ͵ǡͲΨȌǤ

Mapa 3.

Wskaźnik pogłębionej deprywacji materialnej w makroregionach wʹͲͳͻ”Ǥ



Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

Stopień zurbanizowania a ubóstwo i wykluczenie społeczne

Zagrożenie ubóstwem lub wykluczeniem społecznym kształtuje się odmiennie wzależności od

•–‘’‹ƒ—”„ƒ‹œƒ Œ‹ͷǤʹͲͳͻ”Ǥ‹‡œƒ‘–‘™ƒ‘większych œ‹ƒ™–›œƒ”‡•‹‡‹’‘†‘„‹‡Œƒ

™’‘’”œ‡†‹ Š Žƒ–ƒ Š ajniższa wartość wskaźników jest w ośrodkach miejskich, natomiast

najwyższa –ƒ‘„•œƒ”ƒ Š™‹‡Œ•‹ ŠǤ

Tabela 2. Wskaźniki ubóstwa i wykluczenia społecznegow podziale na stopień zurbanizowania

™ʹͲͳͻ”Ǥ

Wyszczególnienie

Polska

Ośrodki miejskie

‹‡Œ•œ‡ ‹ƒ•–ƒ ‹ –‡”‡›

’‘†‹‡Œ•‹‡

„•œƒ”›™‹‡Œ•‹‡

Wskaźnik

zagrożenia

ubóstwem lub

wykluczeniem

społecznym

(AROPE)

Wskaźnik

zagrożenia

ubóstwem

relatywnym

(AROP)

Wskaźnik

pogłębionej

deprywacji

materialnej

(SMD)

Wskaźnik

bardzo niskiej

intensywności

pracy (VLWI)

15,4

3,6

4,7

Stopień urbanizacji

ͳ͵ǡͲ

ͳͲǡͳ

ͳͷǡͷ

ͳʹǡͻ

͵ǡͶ

͵ǡͷ

͵ǡͻ

ͶǡͶ

18,2

ʹͶǡͳ

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

ʹͳǡͶ

͵ǡͺ

ͷǡ͸

ͷEurostat wyróżnia 3 główne stopnie urbanizacji: ośrodki miejskie (cities), mniejsze miasta i tereny podmiejskie (towns and su„—”„•Ȍ

oraz obszary wiejskie (rural areas). Stopnie te wyznacza sięǡ dzieląc interesującą nas powierzchnię (np. Polskę) na kwadraty

‘wymiarach 1x1 km. Następnie kwadraty łączone są w klastry. Jeśli gęstość zaludnienia w klastrze wynosi ‘ƒŒ‹‡ŒͳͷͲͲ‘•ǤȀʹǡ

a liczba mieszkańców klastra przewyższa 50000 osób, to mamy do czynienia z ośrodkiem miejskim (city). Dodatkowo klastry są

wygładzane poprzez włączenie komórek sąsiadujących z co najmniej 5 komórkami ośrodka miejskiego. Jeśli gęstość zaludnienia

znajduje się w przedziale <300;1500), zaś liczba mieszkańców klastra przekracza 5000, to mówimy o mniejszym mieście lub

przedmieściach (towns and suburbs). Pozostałe tereny, niezakwalifikowane do dwóch powyższych kategoriiǡ–‘‘„•œƒ”›™‹‡Œ•‹‡

ȋ”—”ƒŽƒ”‡ƒ•ȌǤ

Jak wynika z zaprezentowanych danych zagrożenie ubóstwem ma wyraźny terytorialny wymiar.

”ƒƒ Š ’”ƒ  ƒ† œ‹–‡‰”‘™ƒ›‹ •–”ƒ–‡‰‹ƒ‹ ”‘œ™‘Œ— ȋ™ –› Krajową Strategią Rozwoju

Regionalnego 2030. Polityka regionalna 20306) zidentyfikowane zostały czynniki i procesy, które

œróżną intensywnością przyczyniają się do deprecjacji określonych obszarów, stanowiąc

‘występowaniu określonychproblemów społecznych.

Zidentyfikowane czynniki to nierównomierne tempo wzrostu lokalnych gospodarek, słaby

poziom konkurencyjności regionów, przede wszystkim jednak położenie – œ†ƒŽƒ ‘†dużych

ośrodków, peryferyjnośćwynikająca z utrwalonych zaszłości (położenie na krańcach obecnych

bądź poprzednich granic administracyjnych województw), obszary przygraniczne, obszary

wiejskie, obszary wymagające rewitalizacji, obszary górskie oraz związane z nimi bariery

‘—‹ƒ ›Œ‡ȋ„”ƒ‹™Ž‘ƒŽ‡Œ‹ˆ”ƒ•–”—–—”œ‡–”ƒ•’‘”–‘™‡ŒȌǤ

Czynnikiem przyczyniającym się do realnego zagrożenia wzrostem poziomu ubóstwa

‹pogłębienia różnic wewnątrzregionalnych oraz na linii wieś/miasto w tym zakresie jest także

niski poziom dochodów ludności w‹‡Œ•‹‡ŒǤ

Ubóstwo w wymiarze rodziny

‡†‡ Œ‡ œ‹ƒ ™strukturze polskich rodzin są zbieżne ztendencjami zmian występującymi

™krajach Europy Zachodniej. Zmniejsza się udział małżeństw zdziećmi, awśród nich rośnie

udział rodzin z jednym lub co najwyżej†™‘Œ‰‹‡†œ‹‡ ‹Ǥ

Tabela 3. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym ™‹‹—”‘’‡Œ•‹‡Œ

wg typów gospodarstw domowych™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳʹ–ʹͲͳͻȋΨȌ

Wyszczególnienie

ƒ‘–‹”‘†œ‹ e z dziećmi

ƒ—–”œ›ƒ‹—

‘†œ‹ ‡œͳ†œ‹‡ ‹‡ƒ

—–”œ›ƒ‹—

‘†œ‹ ‡œʹ†œ‹‡ ‹ƒ

—–”œ›ƒ‹—

Rodzice z 3 lub więcej

†œ‹‡ ‹ƒ—–”œ›ƒ‹—

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019



ͷͲǡͺ

ͷͲǡͳ

ͶͺǡͶ

Ͷͺǡͳ

ͶͺǡͲ

Ͷ͸ǡͺ

ͶͷǡͲ

Ͷ͵ǡͲ



ͳͻǡͶ

ͳͻǡ͵

ͳͺǡͻ

ͳ͹ǡ͸

ͳ͹ǡͻ

ͳ͸ǡ͵

ͳͷǡ͸

ͳͷǡ͵













͵͵ǡʹ

ͳ͵ǡͲ

ͳͻǡͶ

ͳͷǡͲ

͵ͳǡͷ

ʹ͸ǡͳ

͵ͳǡͺ

ͳʹǡͻ

ͳͺǡͺ

ͳͶǡ͵

͵ʹǡ͸

ʹ͹ǡͳ

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

͵ʹǡͶ

ͳ͵ǡͷ

ͳͻǡͳ

ͳͷǡͲ

͵ʹǡͶ

ʹ͸ǡ͸

͵͵ǡͻ

ͳʹǡͺ

ͳͺǡ͵

ͳͶǡͺ

͵ʹǡͳ

ʹ͹ǡͶ

͵ͶǡͲ

ͳ͵ǡ͸

ͳ͹ǡ͹

ͳͶǡ͹

͵ͳǡʹ

ʹ͸ǡͻ

͵ͷǡʹ

ͳʹǡ͸

ͳ͸ǡ͹

ͳͶǡͳ

͵Ͳǡ͹

ʹ͸ǡͺ

͵ͷǡʹ

ͳʹǡ͵

ͳ͹ǡͲ

ͳͶǡ͹

ʹͻǡͳ

ʹͷǡ͹

͵͵ǡͳ

ͳͳǡͺ

ͳ͸ǡͶ

ͳͶǡͳ

ʹͺǡ͹

ʹͶǡͻ

Według Eurostatu w 201ͻ ”Ǥ ™ ”ƒŒƒ Š Ǧ28 zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem

społecznym było około 4͵% samotnych rodziców z dziećmi i niespełna ʹͻ% rodziców z 3 i więcej

dzieci, były to wskaźniki znacząco wyższe od odpowiedniego wskaźnika dla rodzin z jednym

dzieckiem na utrzymaniu. Odpowiednie wskaźniki dla Polski różniły się nieco od tych w UEǦʹͺǤ

Wyraźną różnicę widać w przypadku zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym wśród

”‘†œ‹œ ‘ƒŒ‹‡Œ͵†œ‹‡ ‹ȋͳ͹ǡ͹Ψǡ‘’‘ƒ†10 pkt. proc. poniżej średniej UEȌǤ

͸Dokument został przyjęty uchwałą nr 102 RadyMinistrówœ†‹ƒͳ͹wrześniaʹͲͳͻ”ǤȋǤǤ’‘œǤͳͲ͸ͲȌǤ

Tabela 4. Wskaźniki zagrożenia ubóstwem ”‡Žƒ–›™› w Polsce wg typów gospodarstw

†‘‘™› Š™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳʹ–ʹͲͳͻȋΨȌ

Wyszczególnienie

ƒ‘–‹”‘†œ‹ ‡œ

dziećmi na utrzymaniu

‘†œ‹ ‡œͳ†œ‹‡ ‹‡

ƒ—–”œ›ƒ‹—

‘†œ‹ ‡œʹ†œ‹‡ ‹ƒ

—–”œ›ƒ‹—

Rodzice z 3 lub więcej

†œ‹‡ ‹ƒ—–”œ›ƒ‹—

2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019



Ͷͷǡ͹

Ͷ͹ǡͲ

Ͷ͵ǡͷ

Ͷ͵ǡʹ

Ͷ͹ǡ͵

ͶͲǡͲ

ͶͶǡͳ

͵͸ǡͶ



ͳͺǡ͸

ͳͺǡ͸

ͳͷǡ͸

ͳͷǡ͸

ͳ͸ǡʹ

ͳͺǡͳ

ͳͶǡͲ

ͳʹǡ͹













ʹ͸ǡ͹

ͳͳǡͺ

ʹͲǡͳ

ͳ͸ǡʹ

Ͷ͵ǡͶ

͵͸ǡͷ

ʹͻǡͷ

ͳͳǡ͸

ʹͳǡͲ

ͳ͹ǡʹ

ͶͶǡͺ

͵͹ǡ͵

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

ʹ͹ǡ͸

ͳͲǡͺ

ͳͻǡͲ

ͳͷǡͶ

Ͷͳǡͻ

͵ͷǡͺ

͵ʹǡͶ

ͳʹǡͷ

ͳͻǡͷ

ͳ͸ǡ͹

͵ͺǡ͹

͵ͶǡͲ

͵Ͷǡͳ

ͳ͵ǡͻ

ͳͺǡ͸

ͳ͹ǡͲ

͵ͷǡͲ

͵ʹǡͺ

ʹ͵ǡ͵

ͳͶǡͷ

ͳͷǡͻ

ͳͶǡʹ

ͳͻǡͺ

ͳͶǡ͹

ʹͺǡ͸

ͳͳǡ͸

ͳ͵ǡ͵

ͳͳǡͷ

ʹʹǡʹ

ͳ͹ǡ͸

ʹ͸ǡʹ

ͳͲǡͺ

ͳ͵ǡ͵

ͳͳǡ͹

ͳ͹ǡ͹

ͳ͵ǡͻ

Zagrożenie ubóstwem (wśród rodzin pełnych) najwyższe wartości osiąga w rodzinach

™‹‡Ž‘†œ‹‡–› Šœtrojgiem bądź większą liczbą dzie ‹ƒ—–”œ›ƒ‹—ǤŽƒ–ƒ ŠʹͲͳʹ–ʹͲͳͷ‘•‘„›

œrodzin wielodzietnych były w porównywalnie równie –”—†‡Œ •›–—ƒ Œ‹ǡ Œƒ ‘•‘„› œ”‘†œ‹

niepełnych, pod względem zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznymǤ  ‘•–ƒ–‹ Š

latach w Polsce ma miejsce wyraźna poprawa sytuacji rodzin wielodzietnych. WʹͲͳͻ ”Ǥ

zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym było ͵͸ǡͶΨ ȋʹ͸ǡʹ% ubóstwem

”‡Žƒ–›™›) osób zrodzin niepełnych, wporównaniu z2012 r. ich liczba zmniejszyła się o ͻǡ͵

’–Ǥ ’”‘ Ǥ ȋ‹ ‘†’‘™‹‡†‹‘ ‘ Ͳǡͷ ’–Ǥ ’”‘ ǤȌǤ  ‘Ž‡‹‘†•‡–‡ ”‘†œ‹ ™‹‡Ž‘†œ‹‡tnych zagrożonych

ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w 201ͻr. w porównaniu do 2012”Ǥspadł o 2ͷǡ͹’–Ǥ

’”‘ Ǥ ȋ•’ƒ†‡ œ Ͷ͵ǡͶΨ ™ʹͲͳʹ”Ǥ †‘ ͳ͹ǡ͹Ψ ™ ʹͲͳͻ ”Ǥ). W przypadku zagrożenia ubóstwem

”‡Žƒ–›™› wartość wskaźnika obniżyła się o ponad połowę, z 36,5Ψ ™ʹͲͳʹ ”Ǥ †‘ ͳ͵ǡͻΨ

™ʹͲͳͻ”Ǥ

Utrzymywanie się, we wcześniejszych latach, sytuacji znaczącego zagrożenia ubóstwem,

wynikającej także ze zbyt małej skuteczności systemu wsparcia rodzin wielodzietnych, zaostrzyło

obawy młodych ludzi przed posiadaniem dzieci (konkurencyjność stylów życia idóbr) oraz

poważnie ograniczyło zdolność rodzin, które się na dzieci zdecydowały, do rzetelnego

wypełniania funkcji wychowawczych. Program Rodzina 500+ wyraźnie zmienił sytuację.

Zagrożenie ubóstwem zmniejszyło swój zasięg ‘†ʹͲͳ͹”Ǥȋ‹ˆ‘”ƒ Œ‡‘dochodach odnosiły się

do 2016 r., czyli roku wprowadzenia Programu), jednocześnie niwelując dyskomfort związany

œrównoważeniem życia prywatnego i zawodowego, co przekłada się na jakość opieki nad dziećmi.

Ubóstwo dzieci i młodzieży

Dzieciństwo i młodość to dwa pierwsze etapy ludzkiego życia. Dzieci rodzą się w różnych

”‘†œ‹ƒ Š ‹™różnych społecznościach lokalnych. Rodziny te ispołeczności mogą być

wielowymiarowo zamożne wróżnorodne kapitały i włączone do różnorodnych sieci kontaktów

Ž—„ ™‹‡Ž‘™›‹ƒ”‘™‘ —„‘‰‹‡ ‹społecznie wykluczone i izolowane. Podstawowym ideałem

współczesnych społeczeństw jest równość szans życiowych. Realizuje się ona wtedy, gdy

nierówności startu są niwelowane w trakcie dzieciństwa, na co dowodem jest ogran‹ œ‡‹‡

œŒƒ™‹•ƒ†œ‹‡†œ‹ œ‡‹ƒ•–ƒ–—•—’‘”‘†œ‹ ƒ Š†‘‹‹—ǤƒŒŽ‡’•œ‡™›‹‹™–›œƒ”‡•‹‡ƒ

świecie mają społeczeństwa skandynawskie.

Polsce w 2012 r. niespełna 2,1 milionadzieci żyło w gospodarstwach domowych zagrożonych

ubóstwem lub wykluczeniem społecznym. Stanowiło to około 30% dzieci w tym wieku. W ciągu

͹‘Ž‡Œ› ŠŽƒ–liczba ubogich lub wykluczonych polskich dzieci spadła o połowę.

Rysunek 2.

‹ œ„ƒ †œ‹‡ ‹ ȋͲ–ͳ͹ Žƒ–Ȍ żyjących wgospodarstwach domowych zagrożonych ubóstwem

lub wykluczeniem społecznym ȋȌ, liczba dzieci żyjących w‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒ Š

domowych zagrożonych ubóstwem relatywnym ȋȌ, liczba dzieci żyjących

™gospodarstwach domowych podlegających pogłębionej deprywacji materialnejȋȌǡ

liczba dzieci żyjących w‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒ Š†‘‘™› Š‘niskiej intensywności pracy ȋ Ȍ

™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳʹ–ʹͲͳͻ(w tysiącach).

2 500

2 078

2 068

2 000

1 500

1 526

1 612

1 953

1 543

1 821

1 648

1 537

1 440

1 000

1 160

1 072

878

896

289

241

227

172

968

819

946

708

539

500

322

0

1 205

2012

344

2013

395

312

354

342

331

2014

2015

2016

2017

SMD

VLWI

AROPE

AROP

276

2018

2019

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

Liczba dzieci podlegających głębokiej deprywacji materialnej w Polsce w 201ͻ r. wyniosła

ȋ™Ž‹ zbach bezwzględnych): w wieku 0–ͷŽƒ––Ͷͷ–›•Ǥǡ™™‹‡—͸–ͳͳŽƒ––͸Ͳ–›•Ǥ‘”ƒœ™™‹‡—

ͳʹ–ͳ͹Žƒ––͸͹tys. osób.Łącznie takich dzieci było ͳ͹ʹ–›•Ǥ

Rozważając zależności między typem rodziny i deprywacją materialną dzieci, należy podkreślić,

że™‘Ž• e podlegają jej w większym stopniu dzieci w rodzinach samotnych rodziców, a po nich

™”‘†œ‹ƒ Š™‹‡Ž‘†œ‹‡–› ŠǤ‘Ž• ‡™ʹͲͳͻr. głęboką deprywacją materialną dotkniętych było

ͳͲǡͳΨ†œ‹‡ ‹™rodzinach niepełnych i 3ǡͷΨ†œ‹‡ ‹™”‘†œ‹ƒ Š™‹‡Ž‘†œ‹‡–› Šȋ”›•Ǥ͵ȌǤ

Rysunek 3.

10,1

Poz. 843

Głęboka deprywacja materialna w zakresie potrzeb dzieci (4+ niezaspokojonych

’‘–”œ‡„œͻȌœ‡względu na typ gospodarstwa domowego (201ͻǡΨȌ

2,5

samotni rodzice z

rodzice z 1 dzieckiem

dziećmi na utrzymaniu

na utrzymaniu

3,5

1,4

rodzice z 2 dzieci na

utrzymaniu

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

2,5

rodzice z 3 lub więcej

gospodarstwa z

dzieci na utrzymaniu dziećmi na utrzymaniu

ogółem





Diagnoza dostępu do wczesnej edukacji i opieki

Dostępność opieki nad najmłodszymi dziećmi w Polsce •–ƒŽ‡ się poprawiƒ͹Ǥ  ʹͲͳͲ ”Ǥ

funkcjonowało 511 żłobków ioddziałów żłobkowych, które dysponowały ok. 32,5 tys. miejsc

opieki. Na koniec 2019 r. funkcjonowało już ok. 6 tys. instytucji opieki, z tego ok. 3,7 tys. żłobków,

733 kluby dziecięce i‘Ǥ1,6 tys. dziennych opiekunów. Dysponowały one ok. 172,2 tys. miejsc

‘’‹‡‹ǡœ–‡‰‘‘†’‘™‹‡†‹‘‘ǤͳͶͻǡͶ–›•Ǥǡ‘ǤͳͶ–›•Ǥ‹‘Ǥͻǡ͵–›•Ǥstanowiły miejsca w żłobkach,

Ž—„ƒ Šdziecięcych i u dziennych opiekunów.

Żłobki, kluby dziecięce i dzienni opiekunowie sprawowali opiekę na terenie ok. 1 tys. gmin, tj. 42%

™•œ›•–‹ Š‰‹ǡ’‘† œƒ•‰†›™ʹͲͳͲ”Ǥ–ƒ–‡”‡‹‡ʹͶ͸‰‹ǡ–ŒǤͻǡͻΨǤostęp do instytucji opieki

jest zróżnicowany ”‡‰‹‘ƒŽ‹‡. Relatywnie największy odsetek gmin posiadających instytucje

opieki nad małymi dziećmi na koniec 2019 r. znajdował się na terenie województw: opolskiego

(59% gmin), dolnośląskiego (56% gmin) i śląskiego (55% gmin). Najmniej gmin z instytucjami

opieki znajdowało się w 2019 r. na terenie województw: lubelskiego (19% gmin), podlaskiego

(23% gmin) i świętokrzyskiego (32% gmin).

Część z tych miejsc (ok.56,5 tys.) została utworzona ze środków Resortowego programu rozwoju

instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 „Maluch plus”, którego celem jest poprawa

dostępności terytorialnej iˆ‹ƒ•‘™‡Œ‹•–›–— Œ‹‘’‹‡‹Ǥ”ƒƒ Š’”‘‰”ƒ—™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳͳ–ʹͲͳͻ

dofinansowano również bieżące funkcjonowanie miejsc, które w odniesieniu do instytucji

’”‘™ƒ†œ‘› Šprzez podmioty inne niż jednostki samorządu terytorialnegooznacza obniżenie

opłat ponoszonych przez rodziców (w instytucjach prowadzonych przez jednostki samorządu

–‡”›–‘”‹ƒŽ‡‰‘opłaty są niższe).

Szacuje się, że ƒ ‘‹‡  ʹͲͳͻ ”Ǥ opieką objętych było, uwzględniając dzieci pod opieką niań

ȋ‘Ǥ͸ǡͷ–›•ǤȌǡ‘Ǥʹʹǡ͸Ψ†œ‹‡ ‹™™‹‡—ͳ–2 lata (w 2010 r. było to tylko 3,8% dzieci).

͹Opisane formy opieki wprowadzono ustawą z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (Dz.ǤœʹͲʹͳ”Ǥ’‘œǤ͹ͷ

‹ͻͷʹȌǤ

Ponadto znaczący jest fakt, że‘d początku wdrażan‹ƒ’‡”•’‡–›™›ˆ‹ƒ•‘™‡ŒʹͲͳͶ–2020, dzięki

środkom Europejskiego Funduszu Społecznego, w ramach Regionalnych Programów

Operacyjnych utworzono już ’‘ƒ†͵͵ǡͳtys. miejsc opieki nad dziećmi do lat 3Ǥ

Pomimo znaczącego i systematycznego wzrostu odsetka dzieci do lat 3 objętych wczesną

edukacjąi opieką ™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳͶ–ʹͲͳͻnie został jeszcze osiągnięty poziom zakładany w KPPUiWS

ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲǡczyli 33%, który zostałpowtórzony obecnie jako cel †‘ʹͲ͵Ͳ”ǤNiezbędne jest

zatem kontynuowanie i dalszy rozwój dotych œƒ•‘™› Š•—–‡ œ› Š‹‹ Œƒ–›™™†ƒ›‘„•œƒ”œ‡

™celu osiągniecia i utrzymania założonego wskaźnika.

Dostęp do edukacji

Istotnym elementem przeciwdziałającym wykluczeniu społecznemu jest zapewnienie wszystkim

dostępu do edukacji oraz zapobieganie ewentualnym nierównościom w tym zakresie. Diagnoza

™danym obszarze jest podstawą do podejmowania działań przez sektor edukacyjny w ramach

koncepcji edukacji włączającej.

W Polsce rokrocznie rośnie liczba uczniów, którzy w procesie kształcenia wymagają dodatkowego

wsparcia. Odzwierciedla to rosnący odsetek uczniów obejmowanych kształceniem •’‡ ŒƒŽ›

oraz różnymi formami pomocy psychologicznoǦ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ‡ŒǤ  ”‘— •œ‘Ž›

ʹͲͳ͸ȀʹͲͳ͹™polskich szkołach kształceniem specjalnym objętych było 184 tys.

uczniówœǣniepełnosprawnością sprzężoną, zaburzeniami wzroku, słuchu, niepełnosprawnością

‹telektualną, niedostosowaniem społecznym i zagrożonych niedostosowaniem, zagrożonych

uzależnieniem, zaburzeniami zachowania, zaburzeniami psychicznymi, przewlekłą chorobą,

niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją, autyzmem i zespołem Aspergera. W roku sœ‘Ž›

2018/2019 liczba ta przekroczyła już 200 tys.W roku szkolnym 2020/2021 liczba ta wyniosła

’‘ƒ†ʹʹͷ–›•Ǥ

‘Ž•‹•›•–‡‡†—ƒ Œ‹nie ma charakteru segregacyjnego, ponieważ umożliwia pobieranie nauki

we wszystkich typach szkół przez dzieci i młodzież niepełnosprawną, niedostosowaną społecznie

i zagrożoną niedostosowaniem społecznym, zgodnie z ich indywidualnymi potrzebami

”‘œ™‘Œ‘™›‹‹‡†—ƒ ›Œ›‹‘”ƒœ’”‡†›•’‘œ› Œƒ‹ͺǤƒ’‡™‹ƒ’”œ›–›ǣ

− dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów,

a także możliwość korzystania z pomocy psychologicznoǦ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ‡Œ ‹ •’‡ ŒƒŽ› Š ˆ‘”

’”ƒ ›†›†ƒ–› œ‡Œǡ

− opiekę nad uczniami niepełnosprawnymi przez umożliwianie realizowania

zindywidualizowanego procesu kształcenia, form i programów nauczania oraz zajęć

”‡™ƒŽ‹†ƒ ›Œ› Šǡ

Jednocześnie, zgodnie z Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiejǡ jedynie rodzice mają wyłączne

’”ƒ™‘ †‘ †‡ ›†‘™ƒ‹ƒ ‘ •™‘‹ †œ‹‡ —ǡ ‘ ‹Ž‡ ’”ƒ™‘ –‘ ‹‡ œ‘•–ƒ‹‡ ‹ ‘‰”ƒ‹ œ‘‡ Ž—„ ‹‡

zostaną go pozbawieni. Stanowisko takie prezentują wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W związku z tym wybór konkretnej szkoły, w tym jej rodzaju: ogólnodostępn‡Œǡ ‹–‡‰”ƒ ›Œ‡Œǡ

•’‡ ŒƒŽ‡Œǡ™której uczniowie m.in. z różnymi rodzajami niepełnosprawności będą kontynuować

ƒ—ę –należy do rodziców ucznia. 



†kilku lat utrzymuje się tendencja, że rodzice coraz częściej decydują, by ich dzieci uczęszczały

do szkół ogólnodostępnych i uczyły się wspólnie zrówieśnikami blisko miejsca swojego

ͺ‰‘†‹‡œ’”œ‡’‹•ƒ‹ƒ”–Ǥͳ’–ͷǦ͹—•–ƒ™›œ†‹ƒͳͶ‰”—†‹ƒʹͲͳ͸”Ǥ‒Prawo oświatowe ȋœǤǤœʹͲʹͳ”Ǥ’‘œǤͳͲͺʹȌǤ

œƒ‹‡•œƒ‹ƒǤ ‰‘†‹‡ œ †‡ ›œŒƒ‹ ”‘†ziców ok. 70 % uczniów z orzeczeniami o’‘–”œ‡„‹‡

kształcenia specjalnego obecnie uczy się w szkołach ogólnodostępnych. 

Rodzice dziecka posiadającego orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane ze względu

na niepełnosprawność mogą również wybrać dla dziecka jako miejsce realizacji kształcenia,

wychowania i opieki placówki specjalne typu:

− specjalny ośrodek szkolnoǦwychowawczy, którego strukturę współtworzą grupy

wychowawcze i szkoły specjalne;

− specjalny ośrodek wychowawczy, którego strukturę tworzą grupy wychowawcze;

ośrodek ten zapewnia wychowankom realizację obowiązku szkolnego i obowiązku nauki

poza ośrodkiem.

Ośrodki te zapewniają wychowankom całodobowąopiekęͻǤ

Szkoła i placówka publiczna umożliwia uczniom podtrzymywanie poczucia tożsamości

arodowej, etnicznej, językowej i religijnej, a w szczególności naukę języka oraz własnej historii

‹kultury. Zadania te realizowane są na wniosek rodziców w różnych formach organizacyjnych

ȋ™szkole, w przedszkolu lub w międzyszkolnych i międzyprzedszkolnych zespołach nauczania)Ǥ

Uczniowie należący do mniejszości narodowych czy etnicznych nie podlegają żadnym innym

warunkom rekrutacji do szkół czy warunkom nauki i opieki w szkołach i placówkach niż pozostali

uczniowie. Prawo do nauki języka własnego mniejszości jest elementem †‘†ƒ–‘™›

wykraczającym poza obowiązujące wszystkich uczniów wymagania programoweǤ Dla uczniów

pochodzenia romskiego szkoła może organizować dodatkowe zajęcia wyrównawcze oraz

œƒ–”—†ić asystenta edukacji romskiej.

Wsparcie rodziny i system pieczy zastępczej

Wsparcie rodziny

Funkcjonujący w Polsce system wspierania rodziny oparty jest o zasadę subsydiarności. Jego

założeniem jest bowiem przede wszystkim towarzyszenie rodzinie i zaopatrzenie jej w określone

narzędzia i trwałe umiejętności. System ten daje zatem rodzinom szanse na poprawę ich sytuacji

przede wszystkim poprzez ich własne decyzje i działania. System ten tworzą m.in.: asystenci

rodziny, placówki wsparcia dziennego i rodziny wspierające. W2019 r. zatrudnionych było

ogółem 3ͻ34 asystentów rodziny, tj. o 0,4% więcej niż wʹͲͳͺ”Ǥȋ͵920 asystentów), z tego 3͵͹ͻ

(tj. 86%) asystentów było zatrudnionych napodstawie umowy o pracę w systemie zadaniowego

czasu pracy oraz 555 (tj. 14%) asystentów zatrudnionych było na podstawie umówo świadczenie

usług. Obok asystentów rodziny ważnym narzędziem wsparcia rodziny są placówki wsparcia

dziennego. W 2019 r. na obszarze Polski działały 1 923 placówki wsparcia dziennego, w tym 1ͳʹ͹

placówek prowadzonych było przez inny podmiot niż samorząd‰‹›ǤʹͲͳͻ”Ǥ†‘‰‹› Š

placówek wsparcia dziennego uczęszczało 37 748 dzieci. W 2019 r. funkcjonowały 104 rodziny

wspierające, z tego 26 rodzin wspierających prowadziło pracę nie dłużej niż 3 miesiące, 53 −

ͻ‰‘†‹‡œ’”œ‡’‹•ƒ‹§ 42 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r. w sprawie publicznych placówek

oświatowoǦwychowawczych, młodzieżowych ośrodków wychowawczych, młodzieżowych ośrodków socjoterapii, •’‡ ŒƒŽ› Š

ośrodków szkolnoǦwychowawczych, specjalnych ośrodków wychowawczych, ośrodków rewalidacyjnoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š ‘”ƒœ

placówek zapewniających opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania (Dz. U.

œʹͲͳ͹”Ǥ’‘œǤͳ͸Ͳ͸‘”ƒœœʹͲʹͳ”Ǥ’‘œǤͻͳͳȌǤ

‹‡dłużej niż 12 miesięcy. Wʹͷ’”œ›’ƒ†ƒch wskazano, że rodziny wspierające prowadziły pracę

dłużej niż rok. WʹͲͳͻ”Ǥœpomocy rodzin wspierających korzystało 118 rodzin.

Piecza zastępcza

Piecza zastępcza jest sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki

‹™› Š‘™ƒ‹ƒ’”œ‡œ”‘†œiców. Ma ona charakter czasowy. Jest sprawowana w formie rodzinnej

‹instytucjonalnej. Formami rodzinnej pieczy zastępczej są: rodzina zastępcza spokrewniona,

‹‡œƒ™‘†‘™ƒǡ œƒ™‘†‘™ƒǡ ™ –› ‘ Šƒ”ƒ–‡”œ‡ ’‘‰‘–‘™‹ƒ ”‘†œ‹‡‰‘ ‹ •’‡ ŒƒŽ‹•–› œƒ ‘”ƒœ

”‘†œ‹› †om dziecka. Instytucjonalna piecza zastępcza sprawowana jest natomiast w formie

placówek opiekuńczoǦwychowawczych, regionalnych placówek opiekuńczoǦ–‡”ƒ’‡—–› œ› Š

‹interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych. Liczba dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej

™2019 r. wyniosła ogółem 72ͶͷͲǤ–”—–—”ƒ™‰ˆ‘”—‹‡•œ œ‡‹ƒ†œ‹‡ ‹™’‹‡ œ›”‘†œ‹‡Œ

‹instytucjonalnej, zobrazowana na poniższym wykresie, potwierdza utrzymanie przewagi form

”‘†œ‹‡Œ pieczy zastępczej nad instytucjonalną. W 2019 r. wskaźnik deinsty–— Œ‘ƒŽ‹œƒ Œ‹

wyniósł 77%.

W 2019 r. na tym samym poziomie co w roku 2018 utrzymał się odsetek dzieci umieszczonych

™pieczy zastępczej w stosunku do populacji dzieci do 18. roku życia ogółem –0,87 %. Należy

zauważyć, że zatrzymanie tego wskaźnika na poziomie 0,99% nastąpiło w latach 2012–ʹͲͳ͵ǡ

natomiast w latach wcześniejszych odnotowywano jego nieprzerwany wzrost. Osiągał on nawet

poziom znacznie powyżej 1%. Spadek odsetka dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej

™•–‘•—— †‘ ’‘’—Žƒ Œ‹ †œ‹‡ ‹ †‘ ͳͺǤ ”oku życia w pieczy o charakterze rodzinnym wyniósł

Ͳǡ͹͵% w roku 2012 i spadł do 0,65% w roku 2019, natomiast w pieczy o charakterze

instytucjonalnym − z 0,26% w roku 2012 do 0,22% w roku 2019. Analizując sytuację napływu

dzieci do pieczy zastępczej, powro–› †‘ †‘— ”‘†œ‹‡‰‘ ‘”ƒœ œ‹ƒ› ™ •–”—–—”œ‡ ”‘†œ‹

zastępczych, Ž‹czba rodzin zastępczych, która w 2019 r. wyniosła 36ͳ͸ͶǡŒ‡•–œ†‡ ›†‘™ƒ‹‡œƒ

‹•ƒǤ’ƒ†‡Ž‹ œ„›”‘†œ‹‘Ͷ͹ͷȋ–ŒǤ‘ͳǡ͵Ψ™•–‘•——†‘ʹͲͳͺ”ǤȌ’‘–™‹‡”†œƒ–ętendencję.

Największy spa†‡™ ʹͲͳͻ”Ǥ™•–‘•——†‘”‘—’‘’”œ‡†‹‡‰‘ȋ–ŒǤo1,8%) dotyczył liczby rodzin

zastępczych niezawodowych. Natomiast liczba rodzin zastępczych zawodowych wzrosła oͳǡͻΨ

™•–‘•——†‘ʹͲͳͺr. i ten wskaźnik ocenić należy pozytywnie. Rodziny zastępcze stanowiły 98%

ogólnej liczby podmiotów rodzinnej pieczy zastępczej, a pozostałe 2%, w liczbie 668, to rodzinne

domy dziecka, których liczba w stosunku do 2018 r. wzrosła aż o 9%. Liczby stanowiące

‘uzawodowieniu pieczy zastępczej ogółem w ostatnich latach są niezadawalające i wskazują na

potrzebę zwiększenia intensywności i charakteru działań w tym obszarze. Widać to również

™obniżonej w stosunku do roku 2018 liczbie szkoleń dla kandydatów do sprawowania form

rodzinnej pieczy zastępczej. Odrębną kwestią są również dane wskazujące na stosunkowo dużą

liczbę rodzin zastępczych rozwiązywanych, co per saldo daje spadek liczby podmiotów pieczy

zastępczej, o czym mowa wyżej w odniesieniu do roku 2019Ǥ













Rysunek 4. Udział dzieci w pieczy zastępczej (0–18) w populacji dzieci do 18. roku życia















Rysunek 5. Liczba wychowanków w wieku powyżej osiemnastu lat opuszczających pieczę

zastępczą

Liczba wychowanków w wieku pow. 18 lat

opuszczających pieczę zastępczą

5000

4500

4000

3500

3000

2500

2000

1500

1000

500

0

3414

3478

3782

3582

4171

4432

4423

2849

1319

1141

1446

1140

1359

1180

1306

1064

1228

1054

1215

1101 1138 1069 1181 1011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

założyły własne gospodarstwo domowe

2018

powróciły do rodziny naturalnej

2019

inne



Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań

z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2012–2019 (stan na dzień 31 grudnia

danego roku).

Przez ostatnie lata jednym z kluczowych założeń systemu pieczy zastępczej jest jej

†‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ ŒƒǤ œƒ œƒ proces polegający na racjonalnym ograniczaniu roli

‹•–›–ucjonalnych form pieczy zastępczejǡ jak również na †”‘†œ‡ œ‹‡‹ƒ‹ƒ Œ‡Œ Šƒ”ƒ–‡”—Ǥ

ramach tego procesu podejmowane są działania mające na celu: dalszy intensywny rozwój

usług dla rodzin wychowujących dzieci zmierzający do zmniejszania liczby dzieci umi‡•œ œƒ› Š

w pieczy zastępczej, podejmowanie działań na rzecz rozwoju rodzinnych form pieczy zastępczej

‹ich profesjonalizację, obniżanie liczebności placówek opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š

wychowawczych i zbliżanie ich do modelu rodzinnego, realizację zakazu p”œ‡„›™ƒ‹ƒ

™placówkach opiekuńczoǦwychowawczych dzieci młodszych, intensyfikację działań

zmierzających do powrotu dziecka do rodziny biologicznej, skuteczne programy

usamodzielniania. Stopień deinstytucjonalizacji wyznaczany jest poprzez określenie stosun—

Ž‹ œ„›†œ‹‡ ‹™”‘†œ‹‡Œ‹instytucjonalnej pieczy zastępczej do liczby wszystkich dzieci w’‹‡ œ›

zastępczej. Analiza •–”—–—”› ˆ‘” —‹‡•œ œ‡‹ƒ †œ‹‡ ‹ ™ ’‹‡ œ› ”‘†œ‹‡Œ ‹ ‹•–›–— Œ‘ƒŽ‡Œ

potwierdza utrzymanie się w Polsce pożądanej przewagi formy rodzinnej nad instytucjonalną,

choć należy zauważyć, że tzw. wskaźnik deinstytucjonalizacji utrzymuje się na tym samym

’‘œ‹‘‹‡ ‘† ʹͲͳ͸ ”Ǥ ȋ”›•—‡ ͷȌǤ Niewątpliwie potrzebne są działania zmierzające do

‹–‡•›ˆ‹ƒ Œ‹œ‹ƒ†‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ ›Œ› ŠǤ

Rysunek 6. Struktura pieczy zastępczej w latach 2014–2019

Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań

z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2014–2019 (stan na dzień 31 grudnia

danego roku).

Istotny wpływ na tempo przemian deinstytucjonalizacyjnych w pieczy zastępczej ma ocena tzw.

napływów dzieci do pieczy zastępczej i powrotów do domu rodzinnego (odpływy)

™poszczególnych latach, a także struktura wychowanków przebywających w pieczyzastępczej

po uzyskaniu pełnoletności (art. 37 ust. 2 ustawy œ†‹ƒͻ œ‡”™ ƒʹͲͳͳ”Ǥ‘™•’‹‡”ƒ‹—”‘†œ‹›

‹systemie pieczy zastępczejȌǤ ƒ wskazują †ƒ‡ǡ w 2019 r. do pieczy zastępczej napłynęło

œrodzin naturalnych 12 480 dzieci, tj. o 670 dzieci więcej niż w roku poprzednim. W przypadku

liczby dzieci, które powróciły z pieczy zastępczej do rodzin naturalnych, można zaobserwować jej

•’ƒ†‡ȋ‘ͳ͸ͳ†œ‹‡ ‹Ȍ™•–‘•——†‘ʹͲͳͺ”Ǥ’‘’”œ‡†‹ ŠŽƒ–ƒ Š‘„•erwowaliśmy tendencje

‘†™”‘–‡ǤW świetle przepisów ustawy pełnoletni wychowanek pieczy zastępczej może pozostać

™dotychczasowej rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo placówce opiekuńczoǦ

Ǧwychowawczej do 25. roku życia, pod warunkiem że pobiera naukę (art. 37 ust. 2 ustawyœ†‹ƒ

ͻ œ‡”™ ƒʹͲͳͳ”Ǥo wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczejȌǤ

 zestawieniach statystycznych dotyczących liczby podopiecznych wrodzinnej, jak również

instytucjonalnej pieczy zastępczej uwzględniane są także osoby, które ukończyły już 18. rok życia

‹ ƒ†ƒŽ ’”œ‡„ywają w pieczy zastępczej. Na koniec 2019 r. w pieczy zastępczej przebywało

ͳʹͲͺ͹osób, które ukończyły 18. rok życia i kontynuowały naukę. Mając powyższe na uwadze,

wart odnotowania jest fakt, że 31 grudnia 2019 r. w pieczy zastępczej przebywało 60 363 dœ‹‡ ‹

poniżej 18. roku życia. Oznacza to, że aż 16,7% ogółu osób objętych pieczą zastępczą stanowią

osoby, które ukończyły 18. rok życiai pozostawały w pieczy zastępczej. Odnosząc się natomiast

†‘ •ƒ‡Œ ’‹‡ œ› ‹•–›–— Œ‘ƒŽ‡Œǡ należy zauważyć, że wg stanu na dzień 31 grudnia ʹͲͳͻ ”Ǥ

™placówkach instytucjonalnej pieczy zastępczej (w tym także prowadzonych przez marszałków

województw) przebywało łącznie 16 992 dzieci. Wporównaniu z 2018 r. było to o 59 dzieci mniej.

Najliczniejszą grupę spośród podmiotów tej formy pieczy zastępczej stanowią placówki

opiekuńczoǦwychowawcze. Na dzień 31 grudnia 2019”Ǥ − według badania jednorazowego

dotyczącego procesu deinstytucjonalizacjiͳͲ − ™placówkach opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š

przebywało nadal 1͵ͷͷdzieci poniżej 7. roku życia, w tym z powodu: pobytu wraz z małoletnią

matką −ͳͲ͹†œ‹‡ ‹ǡ•–ƒ—œ†”‘™‹ƒ−125 dzieci, pobytu ze starszym rodzeństwem −͸ͺʹ†œ‹‡ ‹ǡ

œinnego ważnego powodu (art. 95 ust. 2 ustawy ‘ ™•’‹‡”ƒ‹— ”‘†œ‹› ‹ •›•–‡‹‡ ’‹‡ œ›

zastępczejȌ − ͺͲ ‘”ƒœ œ ’‘™‘†— „”ƒ— ™‘Ž› Š ‹‡Œ•  ™’‹‡ œ› ”‘†œ‹‡Œ – ͵ͳͺ †œ‹‡ ‹Ǥ

›‹‡‹‘‡’‘™‘†›™większości są zgodne z przepisami obecnie obowiązującej ustawyœ†‹ƒ

ͻ œ‡”™ ƒ ʹͲͳͳ ”Ǥ ‘wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ‹ dotyczą one aż 97%

™•œ›•–‹ Š†œ‹‡ ‹’oniżej 7Ǥroku życia umieszczonych w pieczy instytucjonalnej.‹‡‘œƒ œƒ–‘

jednak, że dzieci te nie powinny znaleźć miejsca w pieczy rodzinnej. Otóż ta grupa dzieci winna

jak najszybciej znaleźć się w odpowiednich formach pieczy rodzinnej, po uprzedniej †”‘„‹ƒœ‰‘™‡Œ

ƒƒŽ‹œ‹‡ ‘”‡–› Š ‹†›™‹†—ƒŽ› Š •›–—ƒ Œ‹Ǥ ‘ƒ†–‘ ™placówkach na dzień 31 grudnia

ʹͲͳͻr. przebywało 1͸ͺͺ †œ‹‡ ‹ ™ ™‹‡— ‘† ͹ †‘ ͳͲ Žƒ–Ǥ gólnie wzrosła liczba placówek

opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š™•–‘•——†‘”‘—ʹͲͳͺǤ”‘ ‡–™œ”‘•–—’Žacówek jest niższy niż

™Žƒ–ƒ Š’‘’”œ‡†‹ ŠǤœƒ œƒ–‘takżewyższy standard placówek opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š

™odniesieniu do liczby dzieci. Przeciętna liczba dzieci kształtuje się na poziomie

ͳͷwychowanków. Co do liczby podmiotów pieczy zastępczej należy zauważyć, że postępuje

systematyczna profesjonalizacja rodzinnych form pieczy zastępczej (1,9Ǧ’”‘ ‡–‘™› ™œ”‘•–

liczby rodzin zastępczych zawodowych). WʹͲͳͻr. nastąpił dalszy wzrost liczby rodzinnych

domów dziecka jako formy sprawowania rodzinnej pieczy zastępczej nad dziećmi. W 2018 r.

funkcjonowało 613 rodzinnych domów dziecka, natomiast na koniec 2019 r. funkcjonowało ich

͸͸ͺǡ ‘•–ƒ‘™‹ ™œ”‘•– ‘9%. Rodzinne domy dziecka stanowią obecnie 2% w strukturze

podmiotów rodzinnej pieczy zastępczej.Spadłƒƒ–‘‹ƒ•–™•–‘•——†‘”‘—ʹͲͳͺŽ‹ œ„ƒ”‘†œ‹

•’‘”‡™‹‘› Š‹‹‡œƒ™‘†‘™› ŠǤ

Monitorowanie osób prowadzących rodzinne formy pieczy zastępczej jest realizowane na

zasadach określonych w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 rǤ‘™•’‹‡”ƒ‹—”‘†œ‹›‹•›•–‡‹‡’‹‡ œ›

zastępczej. Do zadań realizowanych przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej należy

dokonywanie pierwszej oceny rodziny zastępczej albo prowadzącego rodzinny dom dziecka nie

później niż przed upływem roku od umieszczenia pierwszego dziecka w rodzinie zastępczej albo

rodzinnym domu dziecka. Kolejna ocena jest dokonywana po upływie roku od dokonania

pierwszej oceny, a następnie nie rzadziej niż co 3 lata. Ocena ma charakter ewaluacyjny i stanowi

przewidzianą w ustawie formę monitoringu osób sprawujących pieczę zastępczą. Zarząd powiatu

w ramach obowiązków kontrolnych sprawuje kontrolę i monitoring funkcjonowania

organizatorów rodzinnej pieczy zastępczej, rodzin zastępczych, prowadzących rodzinne domy

dziecka oraz placówek opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› ŠǤ o zadań wojewody należy kontrola

‹monitorowanie realizacji zadań z zakresu wspierania rodziny, pieczy zastępczej, usamodzielnień

pełnoletnich wychowankó™ ‹ ƒ†‘’ Œ‹Ǥ Do zadań ministra właściwego do spraw rodziny należy

zgodnie z ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej monitorowanie realizacji

całości zadań wynikających z wymienionej ustawyǤ

ͳͲInformacja dotycząca procesu deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej badająca między innymi spełnianie standardów wplacówkach

opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š–›’—•‘ ŒƒŽ‹œƒ ›Œ‡‰‘ǡ‹–‡”™‡ ›Œ‡‰‘‘”ƒœ•’‡ ŒƒŽ‹•–› œ‘Ǧ–‡”ƒ’‡—–› œ‡‰‘ȋ‡’ƒ”–ƒ‡–‘Ž‹–›‹

‘†œ‹‡Œ‹ȌǤ

Usamodzielnianie się wychowanków pieczy zastępczej

Z punktu widzenia trwałego efektu społecznego świadectwem jakości pieczy zastępczej jest

’”œ›‰‘–‘™ƒ‹e wychowanka do dorosłego życia. Jednym z takich elementów, oprócz budowania

systemu wartości, jestumiejętność wejścia w role społeczne w życiu dorosłym i uzyskanie

samodzielności. Jak wynika z danych statystycznychǡ z roku na rok zwiększa się liczba

™› Šowanków, którzy zakładają własne gospodarstwa domowe (”›•—‡͸ȌǤ

Dane statystyczne wskazują jednak, że spośród wychowanków, którzy po opuszczeniu pieczy

zastępczej zakładają samodzielne gospodarstwa domoweǡistnieją znaczące różnice wśród osób

opuszczających pieczę rodzinną a pieczę instytucjonalną. I tak w roku 2019 pieczę zastępczą

opuściło 2 818 młodych ludzi powyżej 18 roku życia, w tym 1 130 wychowanków pieczy

instytucjonalnej. Jedynie połowa osób opuszczających pieczę instytucjonalną założyła własne

gospodarstwo domowe, natomiast aż 77% osób, które się usamodzielniły z rodzin zastępczychǡ

rozpoczęło samodzielne życie. Informacje liczbowe na ten temat przedstawia kolejny wykres.

Problemem dla osób usamodzielniających się z pieczy zastępczej jest pozyskƒ‹‡‹‡•œƒ‹ƒ†‘

założenia samodzielnego gospodarstwa. Zasoby i proponowane programy nie zabezpieczają

istniejących potrzeb w tym zakresieǤ



Rysunek 7. Udział procentowy wychowanków, którzy założyli własne gospodarstwo domowe,

w ogólnej liczbie wychowanków powyżej 18. roku życia opuszczających pieczę zastępczą





Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania

zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2012–2019

Rysunek 8. Liczba wychowanków w wieku powyżej 18 lat opuszczających pieczę zastępczą

Źródło: Opracowanie MRiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań

z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2012–2019

Odnosząc się do sytuacji osób z niepełnosprawnościamiǡ w przypadku osoby pełnoletniej

niepełnosprawnej, która nie spełnia warunków pozostawania w dotychczasowej formie pieczy

zastępczej na zasadach art. 37 ust. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej

‘”ƒœ‹‡może się usamodzielnić, formą’‘‘ ›oże być umieszczenie tej osoby ™”‘†œ‹›

†‘—’‘‘ ›ǡ‘którymmowa w art. 52 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

ȋœǤǤœʹͲʹͲ”Ǥ’‘œǤͳͺ͹͸, z późn. zm.ȌŽ—„™‹‡•œƒ‹— Š”‘‹‘›™›‹‡‹‘›™ƒ”–Ǥͷ͵–‡Œ

—•–ƒ™›Ǥ

‡‡”ƒŽ‹‡ ’roblemy starszych dzieci i młodzieży (15–24) są już rozpatrywane w kontekście

”›— ’”ƒ › ‹edukacji. Istotne dla tej grupy wiekowej jest przejście z poziomu edukacji do

poziomu pracy zarobkowej. Niepokój wywołuje zjawisko pozostawania poza edukacją,

szkoleniami i pracą (NEET). W Polsce wstępnie oszacowany odsetek młodych ludzi w takiej

sytuacji wynosił w ʹͲͳͺr. 8,7%, głównie dotyczy tomłodzieży w wieku 18–ʹͶȋ‹‡™‹‡Ž—”ƒŒ‘

udaje się osiągnąć mniej niż 5%, np. Holandi‹ȌǤ  Ž‹ œ„ƒ Š „ezwzględnych było to wówczas

͵ͳͺtys. osób w grupie wiekowej 15–ʹͶŽƒ–ƒǤW 2020 r. wskaźnik NEET dla Polski wyniósł 8,6%.

W szczególnej sytuacji są dzieci z niepełnosprawnościami przebywające w pieczy zastępczej.

‘„‡ › Š—‘”‘™ƒ‹ƒ Š’”ƒ™› Šǡœ‰‘†‹‡z ustawąœ†‹ƒͻ œ‡”™ ƒʹͲͳͳ”Ǥ‘™•’‹‡”ƒ‹—

rodziny i systemie pieczy zastępczej, dziecko z niepełnosprawnością umieszczone w pieczy

zastępczej ma stworzone odpowiednie warunki opieki i wychowania zarówno w pieczy rodzinnej,

Œƒ‹‹•–›–— Œ‘ƒŽ‡ŒǤ’‡ jalnie dla dzieci z niepełnosprawnością w systemie funkcjonują rodziny

zastępcze specjalistyczne, które w ramach procesu szkoleń i kwalifikacji przygotowywane są do

pełnienia takiej funkcji. Wsparciem dla takich rodzin jest organizator rodzinnej pieczy zastępczej

wraz z koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej, którzy winni nie tylko osobiście wesprzeć

taką rodzinę, ale także pomóc w zorganizowaniu dostępu do sytemu instytucji i specjalistów,

™tym rehabilitacji, leczenia oraz oświaty. Dzieci z niepełnosprawnościami umieszczane są przez

sąd również, zwykle ze względów medycznych, w placówkach opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› ŠŽ—„

też instytucjach będących częścią systemu ochrony œdrowia (np. zakłady opiekuńczoǦŽ‡ œ‹ œ‡ȌǤ

‰‘†‹‡ z ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej samorządy szczebla

powiatowego mogą tworzyć i prowadzić placówki specjalistycznoǦterapeutyczne, które winny

sprawować opiekę nad dzieckiem o indywidualnych potrzebachǤdziałani— Ǥ͵ǤͳǤ–”ƒ–‡‰‹‹ ƒ

”œ‡ œ •ób z Niepełnosprawnościam‹ ʹͲʹͳ–ʹͲ͵Ͳ ‘’‹•ƒ‘ ’”‘ ‡• †‡‹•–›–—cjonalizacji usług

społecznychǡ który odnosi się również do dzieci z niepełnosprawnościami przebywających

™’‹‡czy zastępczej w kontekście ich usamodzielnienia.



Rysunek 9. Liczba bezrobotnych w wieku 24 lat i mniej (bezrobocie rejestrowane – w tys.)

450,0

400,0

424,2

401,0

350,0

302,0

300,0

236,8

250,0

179,2

200,0

134,3

150,0

118,6

100,0

50,0

0,0

2012

2013

2014

2015

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat



24

2016



Problematyka ubóstwa i wykluczenia dotyka w szczególności dzieci i młodzież

œniepełnosprawnościami. Dane GUS za 2019 r. dotycząceubóstwa ekonomicznego wskazują na

™yraźnie wyższy wskaźnik ubóstwa —•–ƒ™‘™‡‰‘wśród gospodarstw domowych z co najmniej

jednym dzieckiem do 16 r.ż. z orzeczeniem o niepełnosprawności (15,6% osób wchodzących

™skład tych gospodarstwȌǡ zarówno w porównaniu do gospodarstw domowych z głową

‰‘•’‘†ƒ”•–™ƒœ‘”œ‡ œ‡‹‡o niepełnosprawności (10,6%osób), jak i do gospodarstw bez osób

z niepełnosprawnościami (8,2%osóbȌǤW tym obszarze należy zwrócić uwagę na zapewnienie

dostępności do wysokiej jakości usług społecznych i zdrowotnych w celu zapewnieniƒ

wyrównania szans do godnego życia i pełnego uczestnictwa w społeczeństwie.

‘’Ž‡•‘™ƒ†‹ƒ‰‘œƒ ™ –› œƒ”‡•‹‡ Œ‡•– œƒ™ƒ”–ƒ ™ –”ƒ–‡‰‹‹ ƒ ”œ‡ œ osób

œniepełnosprawnościamiʹͲʹͳ–ʹͲ͵ͲǤ

Ubóstwo osób w wieku produkcyjnym, w szczególności pracujących

‘‘•‹ągnięciu dorosłości i zakończeniu formalnej edukacji ludzie wchodzą w fazę życia, w której

dominuje aktywność zawodowa i oczekuje się usamodzielnienia od rodziców i założenia własnej

rodziny (odrębnego gospodarstwa domowego). W świecie jednoosobowych gospo†ƒ”•–™

domowych każdy utrzymywałby tylko siebie. W rzeczywistości ludzie tworzą również

wieloosobowe gospodarstwa domowe. Gdy jedna lub więcej spośród osób je tworzących nie

pracuje i nie ma innych dochodów, wówczas zarobki lub dochody z innych źródeł pozostałych

muszą wystarczać na zaspokojenie potrzeb wszystkich. Z tego powodu wyobrażenie, że osoby

pracujące nie mogą być ubogie jest błędne. Nawet zarobki wyższe niż płaca minimalna mogą być

niewystarczające, jeżeli takie osoby żyją w wieloosobowym gospodar•–™‹‡†‘‘™›„‡œ‹› Š

źródeł dochodu. Przyczyną ubóstwa jest brak środków wystarczających do utrzymania

gospodarstwa domowego. Wynikać to może z różnych czynników. Naturalne jest jednak to, że im

większe jest gospodarstwo, tym więcej tych środków jest potrzebnych. Wymaga więc

podkreślenia to, że choć aktywność zawodowa jest mierzona na poziomie indywidualnym,

–‘zagrożenie ubóstwem jest oceniane na poziomie gospodarstwa domowego. Popularnie

wykorzystywane sformułowanie „ubodzy pracujący” stanowi więc pewne uproszczenie, właściw‡

‹’”‡ ›œ›Œ‡ byłoby bowiem mówienie o osobach pracujących zamieszkujących zagrożone

ubóstwem gospodarstwa domowe.

Dlatego w diagnozie, w niniejszej części dotyczącej ubóstwa pracujących,podkreśla się znaczenie

wielkości i struktury gospodarstwa domowego. Ma to bowiem konkretne przełożenie na wyniki

‹jest równie ważne jak np. informacje o wynagrodzeniu pracownika. Samotny pracownik, jeżeli

tylko zarabia płacę minimalną, nie będzie bowiem zagrożony ubóstwem relatywnym, bo płaca

‹‹ƒŽƒ‡––‘ȋ™ʹͲͳͻ”Ǥ‘Ǥͳ634 zł) jest wyższa od granicy ubóstwa relatywnego (w 2019 rǤ

–ͳ518 zł). Jeżeli jednak ma on na utrzymaniu niepracującą żonę i dzieci (i nie otrzymuje żadnych

świadczeń), będzie on zagrożony ubóstwem relatywnym. Można też spojrzeć na to z innej strony

i zauważyć, że przy dużym gospodarstwie domowym ztylko jedną osobą pracującą nawet

relatywnie dobre zarobki (przy braku świadczeń) nie będą gwarantować, że ta pracująca osoba

nie będzie zagrożona ubóstwem relatywnym. Jednocześn‹‡ Œ‡†ƒ –ƒƒ ‘•‘„ƒǡ Œƒ‘ ‘•‘„ƒ

relatywnie dobrze zarabiająca, nie będzie w pierwszym odruchu postrzegana jako osoba

zagrożona ubóstwem relatywnym.

Wszystko to nie zmienia jednak też faktu, że zagrożenie ubóstwem relatywnym samotnych

pracujących może być większe niż zagrożenie ubóstwem relatywnym w niektórych dużych

gospodarstwach z dwoma osobami pracującymi i dziećmi. Będzie to wynikało z tego, że rodzina

œdziećmi otrzymuje obecnie duże wsparcie w postaci świadczeń. 

‘Ž• ‡ǡ™ʹͲͳͻ”Ǥǡ‘†•‡tek osób pracujących w wieku 18–64 lata, które znajdowały się w sytuacji

zagrożenia ubóstwem relatywnym kształtował się na poziomie zbliżonym do UE –w Polsce było

to 9,9% osób pracujących, a w UEǦ28 około 9,2%.



Rysunek 10. Ubóstwo pracujących w zależności od wymiaru czasu pracy (w %)

25

20

20,2

18,1

17,1

18,3

21,7

19,0

15,9

15

10

20,4

9,6

9,7

10,0

2012

2013

2014

10,7

10,2

9,0

9,3

8,8

5

0

2015

2016

niepełny

2017

2018

2019

pełny



Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

Osoby pracujące na cały etat są mniej zagrożone ubóstwem w porównaniu z osobami pracującymi

ƒczęść etatu. W ostatnim okresiemożna zauważyć tendencję spadkową w przypadku zagroż‡‹ƒ

ubóstwem w przypadku niepełnego wymiaru czasu pracyǤ

Dużo wyższe ryzyko ubóstwa relatywnego dotyczy osób pracujących w innych formach niż praca

ƒŒ‡ƒǤʹͲͳͻ”Ǥzasięg tego ryzyka dotyczył ok. 28% pracujących w innych formach niż praca

ƒŒ‡ƒǡ’‘† zas gdy wśród pracowników najemnych ––›Ž‘ͷǡ͵ΨǤ

Rysunek 11. Ubóstwo pracujących w zależności od formy pracy (w %)

30

25

20

28,2

26,4

25,5

24,3

6,4

7,1

7,2

7,0

7,1

2012

2013

2014

2015

2016

26,1

28,5

28,3

28,1

5,3

5,1

5,3

2017

2018

2019

15

10

5

0

Praca najemna

Inne formy pracy

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat



‰‘†‹‡ œ „ƒ†ƒ‹ƒ‹ ’”œ‡’”‘™ƒ†œ‘›‹ ‹Žƒ Žƒ– –‡— w Polsce na przeciętną na tle ‹› Š

krajów stopę ubóstwa pracujących składają się przede wszystkim bardzo wysokie stopy ubóstwa

pracujących w rolnictwie irelatywnie niskie wskaźniki w pozostałych sektorachͳͳǤ



Rysunek 12. Odsetek osób w wieku 16–64 lat zagrożonych ubóstwem ze względu na status na rynku

pracy (w %)

50

45

42,5

43,7

43,0

45,7

46,6

42,6

40

37,0

35

30

27,6

26,3

26,2

30,5

29,4

27,8

28,5

13,8

13,4

37,9

29,3

25

20

15

10

5

0

10,2

12,3

17,6

8,8

8,4

10,0

10,4

10,8

10,7

11,3

10,9

9,9

9,7

9,9

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

pracujący

bezrobotni

emeryci

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu

Ubóstwo osób starszych

inni nieaktywni



W społeczeństwie są dwie główne grupy wiekowe, od których nie wymaga się, aby utrzymywały

się zpracy. Poza dziećmi są to osoby starsze. Kryterium wiekowe dla tak rozumianej starości

wynosi w Polsce 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Jeżeli zastosujemy dodatkowe granice wieku starszego, wówczas istnieje możliwość

uwzględnienia wanalizie również osób w wieku niższym niż emerytalny. Kategoria ta została

wyodrębniona w polityce społecznej jako osoby w wieku przedemerytalnym. W kontekście rynku

pracy mowa też o starszych pracownikach. Przy dodatkowej granicy 50 lat i wieku uprawniającym

do świadczenia przedemerytalnego grupa wiekowa, którą się –— ‹–‡”‡•—Œ‡›ǡ objęłaby

dodatkowo 10 roczników dla kobiet i 15dla mężczyzn.

Osoby starsze są zagrożone ubóstwem z kilku powodów. Po pierwsze mogły nie nagromadzić

™ciągu życia majątku dającego im odpowiednie zabezpieczenie. Nie chodzi przy tym tylko

‘oszczędności pieniężne, ale o własność dóbr o dużej wartości, w szczególności mieszkań Ž—„

domów, które mogą być źródłem stałego lub okazjonalnego dochodu z wynajmu lub sprzedaży.

Po drugie nie miały dzieci lub ich dorosłe dzieci zróżnych powodów nie wspierają ich finansowo

lub rzeczowo. Nawet gdy je wspierają, pomoc ta może być niewystarczająca. Po trzecie nie

wszystkie osoby starsze nabywają prawo do emerytury, a gdy już ono przysługuje –‡‡”›–—”ƒ

może być zbyt niska w stosunku do potrzeb gospodarstwa d‘‘™‡‰‘Ǥ‘ œ™ƒ”–‡‹‡™•œ›•–‹‡

ͳͳŠ––’ǣȀȀ‹„•Ǥ‘”‰Ǥ’ŽȀ’—„Ž‹ ƒ–‹‘•Ȁ—„‘•–™‘Ǧ’”ƒ —Œƒ › ŠǦ™Ǧ’‘Ž• ‡Ǧ†‹ƒ‰‘œƒǦ‹Ǧ’”‘’‘œ› Œ‡Ǧ”‘œ™‹ƒœƒǦ’‹‘–”ǦŽ‡™ƒ†‘™•‹Ǧƒ‰‹‡•œƒǦ

ƒ‹•ƒȀ

osoby starsze, w szczególności wbardziej zaawansowanym wieku, mogą pracować, żeby w ten

sposób ewentualnie uzupełnić dochody poprzez pracę w niepełnym wymiarze czasu, dorywczą

etc. Wskaźniki ubóstwa osób starszych powinny być interpretowane z uwzględnieniem

powyższych uwag.

Gdy porównamy dynamikę trzech wskaźników stosowanych do pomiaru ubóstwa ‹™›Ž— œ‡‹ƒ

społecznego osób starszych zobaczymy, że liczba osób pozostających w gospodarstwach

domowych, które podlegają pogłębionej deprywacji materialnej, zmniejsza się przy zwiększającej

się liczbie tych, które zagrożone są ubóstwem relatywnymǤ

Rysunek 13.

Ubóstwo relatywne (AROP), pogłębiona deprywacja materialna (SMD) i zagrożenie

ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) osób w wieku 60 lat i więcej

(w tysiącach)

2 000

1 800

1 770

1 577

1 600

1 531

1 400

1 200

1 000

1 080

800

1 091

937

978

845

1 013

600

1 498

1 516

695

1 803

1 638

1 341

596

400

1 716

1 470

1 216

1 100

1 652

592

510

413

200

0

2012

2013

2014

2015

AROPE

2016

AROP

Źródło: opracowanie własne, dane Eurostat

2017

SMD

2018

2019



‘Ž• ‡™ʹͲͳͻ”Ǥ’‘ƒ†ͳǡ͸miliona osób wwieku 60 i więcej latbyło w sytuacji zagrożenia

ubóstwem”‡Žƒ–›™›. Stanowiło to 1͹ǡ͹% osób w tej grupie wiekowej.–›œakresie widać

wyraźny wzrost w porównaniu do 2012 rǤ ȋ‘Ǥ ͳ Žǡ ͳͶΨȌǤ Warto zwrócić jednak uwagę,

żewskaźniki zagrożenia ubóstwem wśród osób starszych były do 2016 rǤniższe niż w młodszych

‘Š‘”–ƒ ŠǤWskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym (AROP) dla osób w wieku 65 lat iwięcej

wzrósł z 11,7% w 2008 rǤ†‘ͳ͹ǡͶΨ™ʹͲͳͻ”Ǥǡƒ™ujęciu bezwzględnym liczba osób starszych

™tym wieku zagrożonych ubóstwem relatywnym wzrosła zͷͻͷ–›•Ǥ™ʹͲͲͺ”Ǥǡ’‘’”œ‡œ͸ͷ͹–›•Ǥ

™ʹͲͳͶ”Ǥ†‘ͳͳͶͳ–›•Ǥ™ʹͲͳͻ”ǤͳʹǤœ”‘•–™•ƒźników zagrożenia ubóstwem relatywnym wśród

osób starszych widoczny jest głównie od 2014 r.

zrost wskaźników w tej grupie przede wszystkim wiąże się z tym, że dochody osób starszych

nie rosną tak szybko jak dochody osób w wieku przedprodukcyjnym i’”‘†— ›Œ›Ǥ‘–™‹‡”†œƒ

to analiza wskaźnika AROP zakotwiczonego w czasieͳ͵Ǥ

ͳʹAnalizując wskaźniki zagrożenia ubóstwem relatywnym osób starszychǡ–”œ‡„a pamiętać również o tym, że liczba osób starszych

rośnie z roku na rok. W 2008 r. populacja osób w wieku 65 lat i więcej, zgodnie z†ƒ›‹ǦSILC, stanowiła 13,5% populacji Polski,

a w 2019 r. było to już 17,8%.

ͳ͵ Zakotwiczenie w czasie oznacza, że granica ubóstwa nie zmienia się z roku na rok. W standardowym wskaźniku AROP granica

ubóstwa jest liczona dla każdego roku osobno i zmienia się w istotny sposób. Wskaźnik dostępny jest tylko dla osób w wieku 65Žƒ–

i więcej, dlatego analiza dotyczy tej grupy wi‡—Ǥ

Rysunek 14. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym (AROP, lewy panel, w %) oraz wskaźnik

zagrożenia ubóstwem relatywnym zakotwiczony w 2008 r. (prawy panel, w %) według wieku

w Polsce w latach 2008–2019

25

22,4

23,0 22,5

20

16,3 16,0

22,0 21,5

23,2

22,3 22,4

16,9 17,1 16,5 16,7 16,7

14,0

15,6

12,3

11,7

11,7 12,1

12,8

17,4

15,5

15,2

13,8

15,5

13,0

17,1

16,3

15

10

15,4

12,8 12,6

13,4

11,7

0

2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

0-17 lat

18-64 lata

65+ lat

16,0

14,5

15,3

11,7 11,9 11,9 11,5

13,2

10,6

11,4

9,2

10,5

7,4

9,3

8,2

5

5

0

18,7

20

14,0

14,4 14,2 14,7

22,4

21,1

17,6 17,3

15

10

25

7,9

7,1

6,2

5,8

5,3

6,4

4,1

4,4

3,6

3,3

5,4

3,7

3,1

2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

0-17 lat

18-64 lata

65+ lat

Źródło: Opracowanie własne DAE MRiPS na podstawie danych EU-SILC opublikowanych przez

EUROSTAT

Zakotwiczony AROP dla populacji w wieku 65 lat i więcej zmalał między 2008 a 2019 rǤœͳͳǡ͹Ψ

do 3,1%. Oznacza to, że sytuacja osób starszych, średnio rzecz biorą ǡ poprawiała się

™ƒƒŽ‹œ‘™ƒ›‘”‡•‹‡ǡƒŽ‡‹‡–ƒ•œ›„‘Œƒ‹› Š‰”—’™‹‡—ͳͶ. Nie jest to zaskakujące. Efekt

dobrej koniunktury na rynku pracy, czy to uwidaczniający się w niższym bezrobociu czy

rosnących płacach, przynosi korzyści przede wszystkim osobom w™‹‡—’”‘†— ›Œ›Ǥ•‘„›

w wieku produkcyjnym, a także dzieci są ’‘ƒ†–‘ ™ ‘•–ƒ–‹ Š Žƒ–ƒ Š ‘ ‘ ™•’‹‡”ƒ‡ ’”œ‡œ

rozbudowany o świadczenie wychowawcze system transferów społecznych. ›ƒ‹ƒ œ‹ƒ

™dochodach ludności byłana tyle duża, że doprowadziła ona niemal do podwojenia się granicy

ubóstwa –między 2008 a 2019 rǤwzrost granicy dla gospodarstwa jednoosobowego z 786 zł do

ͳ518 zł.

ͳͶWarto dodać, że przed 2017 r. wskaźnik AROP dla osób w wieku 65 lat i więcej był wyraźnie niższy niż wskaźniki obserwowane

™młodszych grupach wieku.

Rysunek 15. Ubóstwo relatywne (AROP), pogłębiona deprywacja materialna (SMD) i zagrożenie

ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) osób w wieku 75 lat i więcej

(w tysiącach)

600

500

553

438

400

300

349

309

241

261

200

419

262

224

181

100

0

2012

2013

2014

154

2015

145

2016

AROPE

AROP

Źródło: opracowanie własne, dane Eurostat

371

347

310

286

434

437

404

409

493

450

2017

SMD

121

2018

94

2019



Liczba osób w wieku 75 i więcej lat zagrożonych ubóstwem ”‡Žƒ–›™› ™ ʹͲͳͻ ”Ǥ

wynosiłaͶͷͲtys. Było to około 1͹ǡͲΨ–‡Œ‰”—’›™‹‡‘™‡ŒǤ

Istotnym elementem wpływającym na wykluczenie społeczne osób starszych jest zwiększona

niesamodzielność osób w wyższych grupach wiekowych i związane z tym zwiększone

zapotrzebowanie na usługi opiekuńcze. Ponad 40% osób starszych ma w jakimś •–‘’‹—

ograniczoną możliwości wykonywania czynności.

Przy prognozowanym stałym i znaczącym wzroście udziału osób starszych w społeczeństwie

kwestia ta jest kluczowa w obecnej i planowanej polityce społecznej. ”‘„Ž‡ƒ–›ƒŒ‡•–•œ‡”‘‘

œ†‹ƒ‰‘œ‘™ƒƒ™†‘—‡ ‹‡„Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeństwo

– œ‡•–‹ –™‘–Solidarność”.

Uwarunkowania zdrowotne

Ryzyko ubóstwa powszechnie uznaje się za wskaźnik obrazujący nie tylko ubóstwo materialne,

ale również istotny czynnik wykluczenia społecznego, rozumianego także jako ograniczony

dostęp do różnego rodzaju usług, w tym także do świadczeń zdrowotnychͳͷ. Ubóstwo

‹wykluczenie społeczne pozostaje w ścisłej podwójnej korelacji ze stanem zdrowia. Z jednej

strony status społeczny i ekonomiczny jednostki ma ogromny wpływ na stan zdrowia i długość

życia jednostki, a z drugiej strony zła kondycja zdrowotna wpływa na zmniejszenie zdolności do

pracy, a tym samym na zwiększenie ryzyka ubóstwa i wykluczenia społecznego. Choroba

‹niepełnosprawność •–anowiła ™ ‘Ž• ‡ w IV kwartale 2019 r. drugą w kolejności przyczynę

’‘œ‘•–ƒ™ƒ‹ƒ „‹‡”› œƒ™‘†‘™‘ ȋ’‘ obowiązkach rodzinnych związanych z prowadzeniem

domu, wskazywanych w IV kwart. 2019 r. przez osoby bierne zawodowo jako głównƒ’”œ› œ›ƒ

biernościȌ – ƒ ‘‹‡  kwartału 2019”Ǥ œtego właśnie powodu pozostawało biernych

ͳͷSpołeczne nierówności w zdrowiu w Polsce–ƒ’‘”–

ʹͲͳʹ”Ǥ

œƒ™‘†‘™‘ ͳǡͷʹ͹mln osób ™ ™‹‡— ’”‘†— ›Œ› ȋ‘Ǥʹͷǡʹ% wszystkich osób biernych

œƒ™‘†‘™‘Ȍͳ͸Ǥ  ™ ‘—‹ƒ ‹‡ ’Ǥ„Europejska platforma współpracy w zakresie walki

œubóstwem‹™›Ž— œ‡iem społecznym” (ȋʹͲͳͲȌ͹ͷͺȌͳ͹podkreśliła, że „istotnym środkiem

przeciwdziałania ubóstwu jest zapobieganie chorobom i zapewnianie dostępu do skutecznej

‹–ƒ‹‡Œ‘’‹‡‹œ†”‘™‘–‡Œ‹społecznej”.

Osobną kwestią społeczną jest niepełnosprawność. Pod koniec 2019 r. struktura osób

œniepełnosprawnościami (osoby z orzeczeniami o stopniu niepełnosprawności) według

wyników Europejskiego Ankietowego Badania Zdrowia przedstawiała się następująco: częściej

niż co trzecia osoba z niepełnosprawnością posiadała orzecz‡‹‡ ‘ —‹ƒ”‘™ƒ› •–‘’‹—

niepełnosprawności, a kolejne po około 30% osób posiadało orzeczenie oœƒ œ› ‹ Ž‡‹

stopniu niepełnosprawności. Dzieci do lat 16 natomiast stanowiły 8,4% ogółu populacji osób

œniepełnosprawnościamiǤ Najczęstszą przyczynę niepełnosprawności stanowią schorzenia

narządów ruchu, układu krążenia oraz schorzenia neurologiczne. Relatywnie niższy udział

procentowy osób z uszkodzeniami narządu wzroku i słuchu, z chorobą psychiczną

‹upośledzeniem umysłowym w zbiorowości osób z niepełnosprawnościami dotyczy jednak

tysięcy osób oobniżonej sprawności w codziennym funkcjonowaniu, azatem i wymagających

szczególnego podejścia w dostępie do usług zdrowotnych i społecznych, w‡†—ƒ Œ‹ǡ ƒ ”›—

pracy i w życiu codziennymͳͺǤ

ƒ ’‘–”œ‡„› ’”‘™adzenia analiz i badań populacji osób niepełnosprawnych stosuje się dwie

definicje niepełnosprawności – niepełnosprawność prawną oraz biologiczną. Osoby

niepełnosprawne w rozumieniu ustawy œ †‹ƒ ʹ͹ •‹‡”’‹ƒ ͳͻͻ͹ ”Ǥ ‘ ”‡Šƒ„‹Ž‹–ƒ Œ‹ œƒ™‘†‘™‡Œ

‹społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 202ͳ”Ǥ’‘œǤͷ͹͵Ȍͳͻȏ œ›Ž‹‘•‘„›

niepełnosprawne prawnie] to osoby, których niepełnosprawność została potwierdzona

orzeczeniem o zakwalifikowaniu przez organy orzekające do jednego z trzech stopni

niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany, lekki) lub orzeczeniem o całkowitej lub częściowej

niezdolności do pracy na podstawie odrębnych przepisówǡ Ž—„ ‘”œ‡ œ‡‹‡

‘niepełnosprawności, wydanym przed ukończeniem 16Ǥ roku życia. ƒ–‘‹ƒ•– ‘•‘„›

niepełnosprawne biologicznie definiuje się najczęściej jako osoby z ograniczoną zdolnością do

wykonywania czynności, jakie ludzie w danym wieku zwykle wykonują, trwającą co najmniej

͸ostatnich miesięcy, co jest spowodowane ograniczeniami sprawności. Osoby te nie muszą

’‘•‹ƒ†ƒć orzeczenia potwierdzającego fakt niepełnosprawności. Liczba osób niepełnosprawnych

prawnie uwarunkowana jest z pewnością procesem orzekania o niepełnosprawności, a liczba

osób niepełnosprawnych biologicznie procesami demograficznymi (starzenie się społeczeństwa,

dłuższa liczba przeżywanych lat ze względu na poprawę możliwości leczenia). Zgodnie

œwynikami ostatniego Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań (NSPLiM),

przeprowadzonego przez Główny Urząd Statystyczny w 2011 rǤ, liczba osób niepełnos’”ƒ™› Š

w Polsce wynosiła 4,7 mln osób. Osoby te stanowiły około 12,2% społeczeństwa. Dane te odnoszą

się do populacji osób niepełnosprawnych niezależnie od posiadania orzeczenia potwierdzającego

fakt niepełnosprawności. Należy przy tym mieć na względzie, że dane z ‹ ʹͲͳͳ

ͳ͸ ˆ‘”ƒ Œƒ‘”›—’”ƒ ›™ œ™ƒ”–ym kwartale 2019 r. (dane wstępne), GUS,

 Aktywność ekonomiczna ludności Polski, IV kwartał 2019 r., GUS, Warszawa 2020Ǥ

ͳ͹Komunikat komisji pn. „Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym” (KOM(2010)

͹ͷͺȌŠ––’ǣȀȀ‡—”ǦŽ‡šǤ‡—”‘’ƒǤ‡—Ȁ‡š”‹‡”˜Ȁ‡š”‹‡”˜Ǥ†‘ǫ—”‹αǣʹͲͳͲǣͲ͹ͷͺǣ ǣǣ 

ͳͺWedługBiura Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych.

ͳͻ—•–ƒ™‹‡‘”‡Šƒ„‹Ž‹–ƒ Œ‹zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych niepełnosprawność zdefiniowana jest

jako trwała lub okresowa niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności

organizmu, w szczególności powodującƒniezdolność do pracy (art. 2 pkt 10).

najprawdopodobniej nie oddają w pełni skali zjawiska. Świadczy o tym pośrednio porównanie

œwynikami z NSPLiM 2002, ale także z wynikami pochodzącymi z innych źródeł danych. W trakcie

NSPLiM 2002 zidentyfikowano więcej osób zniepełnosprawnością, co może dziwić, zważywszy

na fakt, że w 2011 r. liczba osób starszych, wśród których częściej występuje niepełnosprawność,

była wyższa niż wʹͲͲʹr. Mniejsza liczba osób niepełnosp”ƒ™› Šǡ™•ƒœƒƒ™‹ʹͲͳͳǡ

dotyczy głównie osób niepełno•’”ƒ™› Š’”ƒ™‹‡ȋ͵ǡͳŽ™‘„‡ ͶǡͶmln osób)ʹͲǤ

Tabela 5. Liczba osób niepełnosprawnych według danych ze spisów powszechnych w tys.

NSPLiM 2002

NSPLiM 2011

osoby niepełnosprawne

ͷͶͷ͸ǡ͹

Ͷ͸ͻ͹ǡͲ

’”ƒ™‹‡

ͶͶͷͲǡͳ

͵ͳ͵ͳǡͷ

’”ƒ™‹‡‹„‹‘Ž‘‰‹ œ‹‡

ʹͺʹͷǡͷ

ʹ͸ͷʹǡͲ

–›Ž‘’”ƒ™‹‡

ͳ͸ʹͶǡ͸

Ͷ͹ͻǡͷ

–›Ž‘„‹‘Ž‘‰‹ œ‹‡

ͳͲͲ͸ǡ͸

ͳͷ͸ͷǡ͸

Źródło: Opracowanie BON na podstawie danych GUS .

Niepełnosprawność badana Œ‡•– ™ ‘’ƒ” ‹— ‘ ʹ ”›–‡”‹ƒǣ ͳȌ ’”ƒ™‡ ȋˆ‘”ƒŽ‡Ȍ –

niepełnosprawność prawnaǡ

œ›Ž‹ –ƒƒǡ która jest potwierdœ‘ƒ ‘”œ‡ œ‡‹‡

‘niepełnosprawności (osoby do 16 roku życia) bądź stopniu niepełnosprawności (osoby powyżej

16 roku życia)ǢʹȌ•—„‹‡–›™‡ȋ•ƒ‘‘ ‡ƒȌ––‘ǡ œ›†ƒƒ‘•‘„ƒ œuje się osobą niepełnosprawną

–niepełnosprawność biologiczna. Zatem osoby niepełnosprawne prawnie to osoby, które mają

orzeczoną niepełnosprawność, natomiast osoby niepełnosprawne tylko prawnie to takie, które

mają orzeczoną niepełnosprawnośćǡ ale z punktu widzenia samooceny nie czują się

niepełnosprawneǤ

Odnosząc się danych dotyczących liczby osób niepełnosprawnych w skali krajuǡnależy zaznaczyć

również, że według danych pochodzących z Elektronicznego Krajowego Systemu Monitoringu

Orzekania o Niepełnosprawności (EKSMOoN) liczba osób zaliczonych do stopnia

niepełnosprawności prawomocnym orzeczeniem (o stopniu niepełnosprawności lub

‘wskazaniach do ulg i uprawnień) lub wyrokiem sądu dla kraju wynosi ponad 4 mln osób. 

Tabela 7. Osoby zaliczone do stopnia niepełnosprawności prawomocnym orzeczeniem o stopniu

niepełnosprawności ȋŽ—„ ‘ ™•kazaniach do ulg i uprawnień) lub wyrokiem sądu

œuwzględnieniem stopnia niepełnosprawności –•–ƒƒ ™ǤʹͲͳͻ”Ǥ

Przyczyna niepełnosprawności

według stopnia niepełnosprawności

™‘•‘„ƒ Š

ƒœ‡ȗȗ

upośledzenia umysłowe

ͺͲͶͳ͵

Š‘”‘„›’•› Š‹ œ‡

͵ͳ͹͵͸͸

zaburzenia głosu, mowy i choroby ʹ͵ʹ͵ͺͳ

słuchu

choroby narządu wzroku

ͳͶ͸Ͳʹ͹

œƒ œ›

ͶͲͶͶͺ

ͻͷ͸Ͷʹ

ʹͻ͸ͺͺ

ͷͶʹ͵ͻ

—‹ƒ”‘™ƒ›

͵Ͷ͵ͺͶ

ͳ͹͵ͳ͹ͺ

ͳͲͶͷͷͷ

ͷͺͶʹʹ

Ž‡‹

ͷͷͺͳ

ͶͺͷͶ͸

ͻͺͳ͵ͺ

͵͵͵͸͸

ʹͲ Pomiędzy dwoma spisami obserwujemy wyraźny spadek osób niepełnosprawnych tylko prawnie, a wzrost niepełnosprawnych

tylko biologicznie. Spadek osób niepełnosprawnych tylko prawnie jest jednak w badanym okresie znacznie wyższy (ok. 1,1 mln

osób) niż wzrost liczby niepełnosprawnych tylko biologicznie (559 tys.).

upośledzenia narządu ruchu

ͳʹ͸ͺͶ͵ͷ ͵Ͳ͸ͻͻ͵ ͸ͷͷͷ͸ʹ

͵ͲͷͺͺͲ

‡’‹Ž‡’•Œƒ

ͷ͹ͶͺͶ

ͳʹͶͺͲ ͵ͳʹͶ͸

ͳ͵͹ͷͺ

choroby układu oddechowego i krążenia ͹ͺͺͺͳͳ

ʹͷʹͲͶͳ ͵ͻ͹ͺͺ͸

ͳ͵ͺͺͺͶ

choroby układu pokarmowego

ͳͲͳͷ͸ͳ

͵ͺͷͷͶ Ͷ͸͹ͺͳ

ͳ͸ʹʹ͸

choroby układu moczowoǦpłciowego

ͳ͵͹͵ͳ͹

ͷͻ͸ʹͶ ͸͵ͳ͹͹

ͳͶͷͳ͸

Š‘”‘„›‡—”‘Ž‘‰‹ œ‡

ͷ͸Ͳʹ͵͸

ʹͷͷͻͶ͵ ʹ͵ʹͺ͸ͺ

͹ͳͶʹͷ

‹‡ȗ

͵ͷͲͳͺͲ

ͳͲͺͻ͵͹ ͳ͹͸͹ͲͲ

͸ͶͷͶ͵

całościowe zaburzenia rozwojowe

ͳʹ͵ͻʹ

͸ʹͺ͸

Ͷ͹ͻ͵

ͳ͵ͳ͵

Źródło: Opracowanie BON na podstawie danych z EKSMOoN

ȗ™–›• Š‘”œ‡‹ƒǣ‡†‘”›‘Ž‘‰‹ œ‡ǡ‡–ƒ„‘Ž‹ œ‡œƒ„—”œ‡‹ƒ‡œ›ƒ–› œ‡, choroby zakaźne

i odzwierzęce, zeszpecenia, choroby układu krwiotwórczego

** suma stopni niepełnosprawności

Populacja osób z niepełnosprawnościami jest zróżnicowana –m.in. ze względu na wiek czy rodzaj

schorzeń ją powodujących. Występująca niepełnosprawność znacząco zwiększa ryzyko

zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym. W 2019 r. w gospodarstwach z co najmniej

jedną osobą niepełnosprawną stopa ubóstwa skrajnego wyniosła 6,5% osóbǡ ’‘† œƒ• ‰†›

™gospodarstwach bez osób z niepełnosprawnościami 3,7Ψczłonków tych gospodarstwʹͳǤ

Nieco inne spojrzenie na strukturę osób niepełnosprawnych w Polsce rzuca Badanie Aktywności

Ekonomicznej Ludności, któreŒ‡•–™ƒ”–ƒŽ›„ƒ†ƒ‹‡”‡’”‡œ‡–ƒ ›Œ›”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ›’”œ‡œ

Główny Urząd Statystyczny i również dostarcza wiedzy o osobach niepełnosprawnych prawnieʹʹǤ

Dane te wskazują, że populacjaosób niepełnosprawnych prawnie w wieku 16 lat i więcej w Polsce

w 2020 r. liczyła 3 024 tys., co stanowiło 10,0% ogółu populacji osób w tym wieku objętej

zakresem BAEL. Mężczyźni stanowili 49,2% populacji osób z potwierdzoną prawnie

niepełnosprawnością zaś kobiety 50,8% (1 489 tys. mężczyzn wobec 1ͷ͵ͷ–›•Ǥ‘„‹‡–ȌǤ‹ œ„ƒ

osób niepełnosprawnych prawnie w wieku produkcyjnym według tzw. ekonomicznych grup

™‹‡—ȋͳͺ–ͷͻ†Žƒ‘„‹‡–‹ͳͺ–64 dla mężczyzn) wynosiła1 553 tys., co stanowiło 7,4% ludności

‘Ž•‹™–‡Œ‰”—’‹‡Ǥ

Tabela 6. Struktura osób niepełnosprawnych w Polsce w 20ʹͲr. według wieku

3,7% 6,8%

8,5%

12,1%

26,8%

16-24

25-34

42,1%

35-44

45-54

55-64

65+

Źródło: opracowanie BON na podstawie danych BAEL GUS

ʹͳZasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2019 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2020.

22 Możliwe są różnice pomiędzy danymi prezentowanymi przez EKSMOoN i BAEL GUS, wynikające przede wszystkim z reprezentacyjnego

charakteru BAEL i związanego z tym obciążenia szacunku błędem losowym próby oraz z wyłączenia z badania osób bezdomnych oraz

przebywających 1 rok i dłużej w obiektach zbiorowego zakwaterowania oraz za granicą.



Wśród osób niepełnosprawnych w wieku 16 lat i więcej 2ͺǡͷΨ ȋͺ͸͵ –›•Ǥ ‘•ób) posiadało

‘”œ‡ œ‡‹‡‘œƒ œ›m stopniu niepełnosprawności, 46,9% (1418 tys.osób) posiadało orzeczenie

‘ —‹ƒ”‘™ƒ› •–‘’‹— ‹epełnosprawności, natomiast 24,6Ψ ȋ͹Ͷ͵ –›•Ǥ osób) posiadało

‘”œ‡ œ‡‹‡‘Ž‡‹•–‘’‹—niepełnosprawności.

Ubóstwo i wykluczenie mieszkaniowe

Koniecznym warunkiem prowadzenia gospodarstwa domowego i życia rodzinnego jest

bezpieczne mieszkanie, spełniające podstawowe standardy budowlane, związane

œwyposażeniem, brakiem wilgoci, odpowiednim ogrzewaniem itp. Wydatki związane

œmieszkaniem obejmują nie tylko zapłatę wynajmującemu (czynsz) i ewentualnie spłaty kredytu

hipotecznego, ale również konieczne dowspółczesnego życia media (np. prąd, ciepła i zimna

woda) i inne wydatki ściśle wiążące się œ‹‡•œƒ‹‡ ‹ œƒ’‡™‹‡‹‡ — ‘†’‘™‹‡†‹‡‰‘

standardu (np. remonty, dobra trwałego użytku). Warunkujące rozwój rodziny bezpieczne

mieszkanie i jego utrzymanie jest więc drogie, w szczególności dla tych gospodarstw domowych,

których dochody są z różnych powodów niskie.

Rysunek 16.

40

36,1

Odsetek osób żyjących w gospodarstwach domowych nadmiernie obciążonych

kosztami mieszkania ogółem i wśród zagrożonych ubóstwem (koszty mieszkania

przekraczają ponad 40% dochodów do dyspozycji, w %)

33,5

32,0

30,7

29,6

30,4

28,1

26,3

30

20

10,5

10,3

9,6

8,7

7,7

6,7

6,2

6,0

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

zagrożeni ubóstwem relatywnym

ogółem

10

0

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu



Problemy w tym zakresie dobrze podsumowuje pojęcie wykluczenia mieszkaniowego. Jest to

zjawisko obejmujące sytuację zarówno niestabilnego i niezabezpieczonego mieszkania, jak

‹sytuację nieadekwatnego zamieszkiwania. Wykluczeni‡ ™ –‡Œ •›–—ƒ Œ‹ ‘„‡Œ—Œ‡ ‹‡ –›Ž‘

ˆ‹œ› œ‡ ’”‘„Ž‡› œmieszkaniem (dachem nad głową), ale także problemy z nawiązywaniem

relacji społecznych czy uregulowaniami administracyjnymi ‹ ’”ƒ™›‹Ǥ ›–—ƒ Œƒ ™›Ž— œ‡‹ƒ

mieszkaniowego jest jednocześnie bezpośrednim zagrożeniem doświadczani‡ bezdomności.

Według Europejskiej Typologii Bezdomności i›Ž— œ‡‹ƒ‹‡•œƒ‹‘™‡‰‘ȋ Ȍʹ͵, przyjętej

‹’”‘‘™ƒ‡Œ ’”œ‡œ , wykluczenie mieszkaniowe obejmuje wiele różnorodnych grup

obywateli, m.in. ludzi zagrożonych eksmisją, doświadczających przemocy, zamieszkujących

•—„•–ƒ†ƒ”†‘™‡Ž—„’”œ‡Ž—†‹‘‡‹‡•œƒ‹ƒǤ

ʹ͵

Š––’ǣȀȀ™™™Ǥˆ‡ƒ–•ƒǤ‘”‰Ȁ•’‹’Ǥ’Š’ǫƒ”–‹ Ž‡ͳʹͲƬŽƒ‰α‡ʹ͹ǤͲͷǤʹͲͳ͵

Rysunek 17.

Odsetek dzieci (w wieku 0–17) żyjących w mieszkaniach bardzo niskiej jakości

ogółem i zagrożonych ubóstwem (np. przeciekający dach, wilgoć, przegniłe framugi

okien lub podłoga, w %)

25,0

20,0

Poz. 843

23,7

19,6

15,0

18,9

11,5

10,0

11,4

19,5

19,5

16,9

12,9

10,1

12,1

18,1

15,0

12,5

11,6

11,0

5,0

0,0

2012

2013

2014

2015

2016

zagrożeni ubóstwem relatywnym

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

2017

ogółem

2018

2019



Zadłużenia stanowią najważniejszy czynnik realizacji postępowań eksmisyjnych i utraty

mieszkań, natomiast sama kwestia zadłużeń przez osoby bezdomne wskazywana jest jakoŒ‡†ƒ

z głównych przyczyn bezdomności. Brak systemowych uregulowań związanych z redukowaniem

i spłacaniem długów w Polsce, z jednej strony, stanowi wielkie utrudnienie dla ludzi

posiadających problemy finansowe, z†”—‰‹‡Œ––‘™‹‡Ž‹’”‘„Ž‡Ž—†œ‹„‡œ†‘ych pragnących

podjąć aktywność zawodową. Analiza danych związanych z zadłużeniami pokazuje, że liczba

lokali zadłużonych zaczęła spadać. Wciąż jednak niemal 38% mieszkań komunalnych jest

zadłużon› Š, a 21% zalega z opłatami powyżej 3 miesięcy.

Bezdomność

Bezdomność jest jedną z najskrajniejszych form wykluczenia społecznego. Koreluje ze•”ƒŒ›

ubóstwem, bezrobociem, niską intensywnością pracy, zatrudnieniem w szarej strefie, utratą

zdrowia i zagrożeniem życia, problemami zdrowia psychicznego, niemożliwością funkcjonowania

™rodzinie i społeczeństwie. ƒ ’”œ‡•–”œ‡‹ ‘•–ƒ–‹ Š Žƒ– ‘„•‡”™—Œ‡› •›•–‡ƒ–› œ› •’ƒ†‡

liczby osób w kryzysie bezdomności. Podczas ostatniego Ogólnopolskiego badania liczby osób

bezdomnych, które odbyło się z 13 na 14 lutego 2019 r.,œ†‹ƒ‰‘œ‘™ƒ‘͵Ͳ͵͵Ͳ‘•ó„„‡œ†‘› Šǡ

z czego 83,6% stanowili mężczyźni (25 369 osób), natomiast 16,4% kobiety (4 961 osób).

porównaniu z rokiem 2017 liczba osób bezdomnych zmniejszyła się o ponad 9%, gdyż

™‘•–ƒ–‹‡Œ‡†› Œ‹„ƒ†ƒ‹ƒœ†‹ƒ‰‘œ‘™ƒ‘‘͵Ͳ͹8 osób mniej. Spadek zaobserwowano zarówno

™‡ ™•œ›•–‹ Š ‰”—’ƒ Š – zarówno wśród kobiet (o prawie 0,5 tys. osób), mężczyzn (o prawie

ʹǡͷtys. osób), jak i dzieci (209 osób).

Podobnie jak dwa lata wcześniej (2017 r.) wśród przebadanych osób 24 323 (80,2%) przebywało

™różnego typu placówkach, głównie w schroniskach dla osób bezdomnych – ͳͳ917 osób

(niemalże 50%) oraz w noclegowniach –ʹ987 (ponad 12%). W placówkach tych, podobnie jak

™większości pozostałych miejsc udzielających schronienia, przeważającą grupę beneficjentów

stanowili mężczyźni. Z kolei 6ͲͲ͹osób bezdomnych (19,8%) zdiagnozowano poza instytucjami

–™’”œ‡•–”œ‡‹’—„Ž‹ œ‡Œ‹‹‡Œ• ƒ Š‹‡‹‡•œƒŽ› ŠǤ

Na podstawie danych uzyskanych podczas badania można stwierdzić, iż większość osób

„‡œ†‘ych ma wykształcenie zawodowe (12293 osób) oraz podstawowe (8448 osób).

Podobnie jak w 2017 r. najczęściej deklarowanym źródłem dochodu przez osoby objęte badaniem

był zasiłek z pomocy społecznej (niespełna 38%). W drugiej kolejności wskazywano jednak

‡eryturę/rentę (15,8%), a nie jak poprzednio zbieractwo, które obecnie jest trzecim najczęściej

deklarowanym źródłem utrzymania osób bezdomnych –11,6%. Wciąż dość liczną grupę stanowią

osoby, które utrzymują, iż w ogóle nie posiadają dochodu (17,8%).

 ’‘”ównaniu do poprzednich edycji Ogólnopolskiego badania liczby osób bezdomnych ‹‡ ‘

zmieniły się okoliczności, które osoby bezdomne wskazywały jako główną przyczynę swojej

sytuacji życiowej. Podczas ostatniego badania (2019 r.) konflikt rodzinny był najczęś ‹‡Œ

podawanym źródłem kryzysu bezdomności przez osoby badane –͵ʹǡʹΨȋ’‘† œƒ•’‘’”œ‡†‹‡‰‘

badania, w 2017 r., był drugą wkolejności przyczyną), zaraz po nim wskazywano uzależnienie –

niespełna 28% (w 2017 ”Ǥ na trzecim miejscu). W dalszej kolejności znalazły się: eksmisja,

™›‡Ž†‘™ƒ‹‡–26,3%, które podczas ’‘’”œ‡†‹‡Œ‡†› Œ‹badania, w 2017 r., uznawane były za

główną przyczynę bezdomności, a następnie rozpad związku –ͳͺǡͶΨǤ

Na podstawie informacji uzyskanych podczas ostatniej edycji badania można zauważyć, iż’‘†‘„‹‡

Œƒ ™ ʹͲͳ͹ ”Ǥ, najwięcej osób bezdomnych zdiagnoœ‘™ƒ‘ ™ ’”œ‡†œ‹ƒŽ‡ ™‹‡‘™› Ͷͳ–͸Ͳ Žƒ–

ȋͳ͵801 osób, w tym 1 770 kobiet i 12 031 mężczyzn). Co istotneǡniemalże we wszystkich grupach

wiekowych nastąpił spadek liczebności. Wyjątek stanowią osoby bezdomne powyżej 60. roku życia

– w tej grupie można zaobserwować nieznaczny wzrost liczby osób, zarówno w gronie kobietǡ

Œƒ‹mężczyzn, zͻ521 osób zdiagnozowanych podczas poprzedniej edycji badania do ponad 10 tys.

™‘•–ƒ–‹‡ŒǤ ‘ ‹•–‘–‡ ’‘† œƒ• ‘•–ƒ–‹‡‰‘ Ogólnopolskiego badania liczby osób bezdomnych

wyodrębniono grupę młodych osób bezdomnycŠǡ–ŒǤ™’”œ‡†œ‹ƒŽ‡™‹‡‘™›ͳͺ–ʹͷŽƒ–Ǥ‹‹‡Œ•œ‡Œ

grupie wiekowej zdiagnozowano 784 osoby bezdomne, w tym 268 kobiet i 516 mężczyzn.

 ƒŒ‘™•œ› Š †ƒ›ch wynika, iż wydłużają się epizody bezdomności wśród badanych osób.

Najliczniejszą grupę stanowią obecnie osoby pozostające w kryzysie bezdomności powyżej 5 do

ͳͲ Žƒ– – 7 961 osób (26,2%). Kolejna pod względem liczebności grupa to osoby bezdomne

najkrócejǡ–ŒǤ†‘ʹŽƒ––6 677 osób (22%) –w poprzednim badaniu najliczniejsza. Trzecią grupę

niezmiennie stanowią osoby będące wkryzysie bezdomności powyżej 2 do 5 lat.

‰‘†‹‡œ†ƒ›‹‘’”ƒ ‘™ƒ›‹™Sprawozdaniu z realizacji działań na rzecz osób bezdomnych

w województwach w roku 2018 wśród ogólnej liczby placówek udzielających schronienia,

finansowanych ze środków publicznych łączna liczba noclegowni, schronisk dla osób

bezdomnych, schronisk dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi i ogrzewalni to

ͶͳʹŒ‡†‘•–‡ǡktóre dysponowały 15ͳ͵ʹ‹‡Œ• ƒ‹ǤW tej grupie większość, bo 286 placówek,

prowadzonych jest przez podmioty niepubliczne na zlecenie samorządów gminnych

‹powiatowych, które przewidują w nich miejsca dla 11632 osób.

Od lat przeważającą pod względem liczebności kategorią placówek są schroniska dla osób

„‡œ†‘› Š – 217 jednostek z liczbą niemalże 10 tys. miejsc. Z kolei najmniej funkcjonuje

schronisk dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi. Są tylko 22 takie placówki, które

zapewniają łącznie 6͹Ͳ ‹‡Œ• . Taki stan rzeczy może wynikać z wprowadzenia do porządku

prawnego tego typu placówek zaledwie dwa lata temu, na mocy nowelizacji ™’”‘™ƒ†œ‘‡Œ

ustawą œ †‹ƒ ͺ Ž—–‡‰‘ ʹͲͳͺ ”Ǥ ‘ œ‹ƒ‹‡ —•–ƒ™› o pomocy społecznej ȋœǤ Ǥ ’‘œǤ ͹ͲͲ ‘”ƒœ

œʹͲʹͲ”Ǥ’‘œǤͺ͹ͷȌǤ

‘†‹‡•‹‡‹—†‘†ƒ› Šœ‰”‘ƒ†œ‘› Š™ʹͲͳ͸”Ǥliczba placówek udzielających schronienia

wyłącznie osobom bezdomnym, finansowanych ze środków publicznych, ™ ʹͲͳͺ ”Ǥ wzrosła

‘Ͷͻjednostek. Analogicznie zwiększyła się również liczba miejsc schronie‹ƒ–™•—‹‡‘ͺͳʹǤ

Istotną rolę w systemie przeciwdziałania bezdomności pełnią placówki, które nie korzystają

œˆ‹ƒ•‘™‡‰‘ wsparcia swojej działalności ze strony samorządu. Na koniec 2018 r.

funkcjonowało 127

jednostek

udzielających

schronienia

osobom

b‡œ†‘›

‘–œ™Ǥnieuregulowanym sposobie finansowania, tj. schronisk dla osób bezdomnych, noclegowni

oraz ogrzewalni, z możliwością udzielenia schronienia 4 634 osobom.

‹ˆ‘”ƒ Œ‹’”œ‡†•–ƒ™‹‘› Š™”ƒ’‘” ‹‡’–ǤUsługi mieszkaniowe w pomocy osobom bezdomnymǡ

œ”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ› ™ ”ƒƒ Š ’”‘‰”ƒ— ‹ Pokonać bezdomność. Program pomocy osobom

bezdomnym przez Ogólnopolską Federację na rzecz Rozwiązywania Problemu Bezdomnościǡ

wynika, iż w Polsce nadal w stosunkowo niewielkim zakresie wsparcie osób w kryzysie

„‡œdomności związane jest z efektywną pomocą mieszkaniową. Niniejsza konkluzja dotyczy

zarówno dostępu do mieszkań komunalnych oraz z rynku prywatnego, jak również usług

‹‡•œƒ‹‘™› Š†‡†›‘™ƒ› Š‘•‘„‘„‡œ†‘›Ǥ

Wśród barier w dostępie osób bezdomnych do programów mieszkaniowych lwia część

respondentów (87,2%) wymieniła brak mieszkań. Inne ważne powody to wg respondentów zbyt

niskie dochody oraz cała gama różnych problemów po stronie osób bezdomnych, pokazująca

niską gotowość mentalną systemu pomocy do świƒ† œ‡‹ƒ ‘•‘„‘ „‡œ†‘› ’‘‘ ›

™mieszkaniach. Brak mieszkań jest w opinii respondentów również głównym (89,5%)

utrudnieniem w tworzeniu nowych programów mieszkaniowych lub rozwijaniu istniejących. Inne

problemy to brak wiedzy i kadry (szczególnie specjaŽ‹•–› œ‡ŒȌ ‘”ƒœǡ ’‘‘™‹‡ǡ ’”‘„Ž‡› ’‘

stronie osób bezdomnych, które należy rozumieć jako obawy realizatorów i potencjalnych

realizatorów programów mieszkaniowych przed m.in. dewastacjami, uzależnieniami czy niskim

poziomem motywacji do zmiany własnego ż› ‹ƒʹͶǤ

Inne grupy zagrożone wykluczeniem

Należy również pamiętać, że istnieją zidentyfikowane grupy osób szczególnie narażone na ubóstwo

i wykluczenie, poza analizowanymi według typów gospodarstw domowych, wieku czy sytuacji na

rynku pracy. Jedną z tych grup są osoby opuszczające jednostki penitencjarne i mające trudności

™adaptacji do życia wspołeczności lokalnej. Wyrazem szczególnego ryzyka społecznego tej

sytuacji jest uwzględnienie jej jako przesłanki udzielania świadczeń pomocy społecznej.

ƒ†‘†ƒ–‘we trudności materialne i społeczne narażone są gospodarstwa domowe spełniające

kryteria tzw. ubóstwa energetycznego, związanego przede wszystkim z ponoszonymi wysokimi

‘•œ–ƒ‹‡‡”‰‹‹‡Ž‡–”› œ‡Œ‹‘‰”œ‡™ƒ‹ƒ’”œ›”‡Žƒ–›™‹‡‹•‹ Š†‘ Š‘†ƒ ŠǤ•‘„›‹”‘†œ‹›

żyjące w takich gospodarstwachmogą otrzymywać wsparcie na zasadach ogólnych dla świadczeń

zależnych od dochodu w ramach systemu zabezpieczenia społecznego, jednakże–‡—‘„•œƒ”‘™‹

problemowemu dedykowane są instrumenty wsparcia w osobnych systemach ’‘œƒ

zabezpieczeniem społecznym (np. dodatek mieszkƒ‹‘™›ǡ†‘†ƒ–‡‡‡”‰‡–› œ›ȌǤ ”‘„Ž‡ƒ–›ƒ

ubóstwa energetycznego w ujęciu strategicznym jest przedmiotem działań strategicznych

œƒ™ƒ”–› Š™†‘—‡ ‹‡‘Ž‹–›ƒ‡‡”‰‡–› œƒ‘Ž•‹†‘ʹͲͶͲ”Ǥ

ʹͶUsługi mieszkaniowe w pomocy osobom bezdomnym. Raport z badania ankietowego [N=297] oraz wywiadów indywidualnych, Paweł

Korliński, Piotr Olech, Jakub Wilczek, Zab”œ‡ʹͲʹͲǤ

Należy sięrównieżŽ‹ œyć z tym, że pandemia COVIDǦͳͻ’”œ›‹‡•‹‡negatywne skutki społeczne

‹‰‘•’‘†ƒ” œ‡ ‹‘ ™’”‘™ƒ†œƒ› Š przez rząd działań łagodzących. Nie zostały jeszcze

opublikowane żadne twarde dane, które pokazywałyby już jakieś skutki społeczne kryzysu

™›™ołanego przez COVIDǦͳͻǤ ierwsze będą opublikowane w czerwcu br. (ubóstwo skrajne,

wcześniej informacja o sytuacji gospodarstw domowych na podstawie badania budżetów

‰‘•’‘†ƒ”•–™†‘‘™› ŠȌǤ

Cudzoziemcy

Zwiększająca się liczba cudzoziemców w Polsce jest faktem, widocznym w każdym obszarze życia

społecznego. Choć zjawisko to jest niepodważalne, trudno jest określić dokładną liczbę

cudzoziemców w Polsce. Wynika to przede wszystkim z braku jednolitych procedur zbierania

danych. Począwszy od 2014 ”Ǥkażdego roku wydawanych jest więcej dokumentów pobytowych

niż w roku poprzedzającym.

Poniższy wykres obrazujeǡjak kształtowała się sytuacja w latach 2014–ʹͲͳͻ ȋ†ƒ‡™‰•–ƒ—ƒ

dzień 1 lipca 2019 ”Ǥ), ze wskazaniem liczebności największej grupy migranckiej w ‘Ž• ‡ǡ Œaką

stanowią obywatele Ukrainy. Zestawienie to uwzględnia wszystkich cudzoziemców posiadających

prawo pobytu w Polsce na podstawie jednego z następujących tytułów: pobyt stały, pobyt czasowy,

pobyt rezydenta długoterminowego UE, zarejestrowanie pobytu obywatel UE, pobyt stały

obywatela UE, pobyt ze względów humanitarnych, pobyt tolerowany, ochrona uzupełniająca, status

uchodźcy, prawo pobytu członka rodziny obywatela UE, prawo stałego pobytu członka rodziny

obywatela UE. Nie są w nim uwzględnione osoby przebywające w Polsce tymczasowoǡ ’Ǥ ƒ

podstawie wiz oraz przyjeżdżające na podstawie ruchu bezwizowego.

Rysunek 18.

Liczba cudzoziemców posiadających aktualny dokument pobytowy w latach 2014–

2019 (wg stanu na 01.07.2019)

2014

2015

2016

2017

2018



Źródło: opracowanie na podstawie danych UdSC25

Urząd ds. Cudzoziemców, Raport na temat obywateli Ukrainy (wg

Š––’•ǣȀȀ—†• Ǥ‰‘˜Ǥ’ŽȀ•–ƒ–›•–›‹Ȁ”ƒ’‘”–›Ǧ•’‡ ŒƒŽ‡Ȁ„‹‡œƒ ƒǦ•›–—ƒ ŒƒǦ†‘–› œƒ ƒǦ—”ƒ‹›ȀǤ

ʹͷ

1 lipca 2019

38

stanu

na

dzień

lipca

2019)ǡ

‰‘†‹‡œdanymi Urzędu do Spraw Cudzoziemców (UdSC) aktualnie (tj. na koniecʹͲͳͻ”ǤȌƒ

–‡”‡‹‡‘Ž•‹œƒ‹‡•œ—Œ‡Ͷʹͷ529 cudzoziemców (na podstawie wyżej wymienionych tytułów

’‘„›–‘™› ŠȌǤ

Najliczniejsza grupa cudzoziemców przebywa w Polsc‡ƒ’‘†•–ƒ™‹‡’‘„›–— œƒ•‘™‡‰‘ȋ’‘ƒ†

57%). Pobyt stały posiada ponad 18% wszystkich migrantów, zaś zarejestrowanie pobytu

‘„›™ƒ–‡Žƒ ‹‹ —”‘’‡Œ•‹‡Œ – ponad 17%. W poniższej tabeli zawarte są wszystkie rodzaje

dokumentów pobytowych wraz ze wskazaniem ak–—ƒŽ‡Œ ȋ–ŒǤ ƒ ‘‹‡  ʹͲͳͻ ”ǤȌ Ž‹ œ„›

cudzoziemców posiadających poszczególne ich typy (nie są w niej uwzględnione dokumenty

–› œƒ•‘™› Šǡ’Ǥ™‹œ›ȌǤ

Tabela 8. Liczba cudzoziemców posiadających ważne dokumenty uprawniając‡ †‘’‘„›–—

™Polsce według typu d‘—‡–—ȋ•–ƒ‘‹‡ ʹͲͳͻ”ǤȌ

Typ dokumentu

Liczba osób

‘„›– œƒ•‘™›

ʹͶͶ͹͹ͻ

ƒ”‡Œ‡•–”‘™ƒ‹‡’‘„›–—‘„›™ƒ–‡Žƒ

͹͵ͻ͸͸

Pobyt stały

Pobyt rezydenta długoterminowego UE

Pobyt stały obywatela Unii Europejskiej

Pobyt ze względów huƒ‹–ƒ”› Š

Ochrona uzupełniająca

Status uchodźcy

Pobyt członka rodziny obywatela UE

‘„›––‘Ž‡”‘™ƒ›

Pobyt stały członka rodziny obywatela UE

Razem

͹͹ͺͻͻ

ͳͶͲ͹ͺ

ͺͶʹͺ

ͳͻͶ͹

ͳ͹ͷʹ

ͳʹͺͳ

ͳͲ͵͹

ʹ͹͵

ͺͻ

425 529

Źródło: opracowanie na podstawie danych UdSC 26

Ważne dokumenty pobytowe uprawniające do przebywania na terenie Polski posiadają aktualnie

ȋƒ ‘‹‡  ʹͲͳͻ ”Ǥ) obywatele 186 krajów. Zdecydowaną większość (ponad 50%) stanowią

obywatele Ukrainy. Do liczniej reprezentowanych narodowości, lecz zdecydowanie w mniejszym

•–‘pniu niż Ukraińcy, należą Białorusini i Niemcy (ponad 5% każda z tych grup) oraz Rosjanie

‹‹‡–ƒ œ› ›ȋ’”ƒ™‹‡͵ΨȌǤ

Powyższe dane liczbowe nie wskazują dokładnej liczby cudzoziemców w Polsce. Cudzoziemcy

mogą pracować w Polsce także na podstawie dokumentów uprawniających do wykonywania

pracy krótkoterminowej: oświadczenia o zamiarze powierzenia wykonywania pracy

cudzoziemcowi oraz zezwoleń na pracę sezonową.



ʹ͸Tamże (dostęp: 18.01.2020.).



Rysunek 19.

Poz. 843

Liczba zezwoleń na pracę wydanych w Polsce w latach 2014–2019

350 000

300 000

90 434

250 000

43 079

200 000

150 000

21 171

192 547

100 000

50 000

0

17 348

26 315

1

2014

15 321

54 876

238 334

162 421

106 223

50 465

2

2015

3

2016

42017

Obywatele Ukrainy

5

2018

6 2019

1 lipca

Pozostali

Źródło: opracowanie na podstawie danych MRPiPS27



Tendencja wzrostowa dotyczy także liczby wydanych przez Polskę wiz. W 2018 ”ǤPolska wydała

’‘†ͷͲͺ–›•Ǥ™‹œ Š‡‰‡ʹͺ. Jednak ogólna liczba wydanych wiz jest dużo wyższa, gdyż oprócz

wiz Schengen są przyznawane wizy krajowe. Tylko placówki konsularne na Ukrainie wydały

™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳͶ–2016 łącznie ponad 3 mln wiz, w tym 1,3 mln wiz pracowniczych. Od 2014”ǤŽ‹ œ„ƒ

ta systematycznie rośnie (w 2014 r. było to 223 tys. wiz, w 2016 r. –’‘ƒ†͸ͷʹ–›•Ǥǡƒ™ʹͲͳ͹”Ǥ–

ͺͶͷ–›•ǤȌʹͻǤ

‘ praca jest podstawową, najczęstszą motywacją przyjazdu cudzoziemców do Polskiǡ ‘ Œ‡•–

możliwe dzięki regulacjom prawnym umożliwiającym cudzoziemcom łatwy (w porównaniu

œ‹›‹”ƒŒƒ‹Ȍdostęp do rynku pracydla obywateli wybranych krajów.Wpływ na to mają

zmiany zachodzące w polskim społeczeństwieǡ związane przede wszystkim ze starzeniem się

ludności, ujemnym przyrostem naturalnym oraz emigracją Polaków. Sprawiają one, że szacuje się,

iż już teraz na polskim rynku pracy brakuje około 140 tys. pracowników͵Ͳǡƒ™‘Ž‡Œ› ŠŽƒ–ƒ Š

liczba ta będzie się systematycznie zwiększać. Stanowi to poważny problem z punktu widzenia

rozwoju gospodarczego i społecznego państwa. Jednym z rozwiązań tego stanu rzeczy jest

imigracja. Szacuje się, że do 2050”Ǥ, chcąc utrzymać aktualny poziom zatrudnienia™‰‘•’‘†ƒ” ‡ǡ

liczba cudzoziemców pracujących w Polsce powinna wzrosnąć do 8% wszystkich osób

œƒ–”—†‹‘› Š͵ͳ. W związku z tym można założyć, że wzrost liczby migrantów w Polsce będzie się

utrzymywał. W polskim systemie prawnym nie ma odrębnych regulacji, które umożliwiałyby

ʹ͹Tamże (dostęp: 18.01.2020.). 

ʹͺŠ––’•ǣȀȀ‡ Ǥ‡—”‘’ƒǤ‡—Ȁ•‡ƒ” ŠȀǫ—‡”›‡š–α˜‹•ƒΪ•–ƒ–‹•–‹ •Ϊ„›Ϊ•–ƒ–‡Ƭ‘’αƬ•™Žƒ‰α‡Ƭˆ‘”̴„—‹Ž†̴‹†αˆ‘”ǦǦ

ƒͺ ͵͹•˜›ƒŠͳ‡–”ͶǦ͹Ͷš‡ŽͺƬˆ‘”̴‹†α‡š–‡—”‘’ƒ̴‡—”‘’ƒ̴•‡ƒ” Š̴•‡ƒ” Š̴ˆ‘”(dostęp: 21.12.2019).

ʹͻNajwyższa Izba Kontroli, Zabezpieczanie przed wyłudzaniem wiz pod pretekstem podejmowania pracy przez cudzoziemców na terenie

Rzeczpospolitej Polskiejǡƒ”•œƒ™ƒͳʹƒ” ƒʹͲͳͺǤ

͵Ͳƒ‡œ™‹‡–‹ƒʹͲͳͻ”ǤŠ––’•ǣȀȀ„—•‹‡••‹•‹†‡”Ǥ ‘Ǥ’ŽȀ–™‘Œ‡Ǧ’‹‡‹ƒ†œ‡Ȁ’”ƒ ƒȀ’‘Ž•‹Ǧ”›‡Ǧ’”ƒ ›Ǧ™Ǧ”ƒ–ƒŒ œ›ǦœǦ’‘Ž•‹‡‰‘Ǧ

ˆ‘”—ǦŠ”ȀͲ™ͺ„‰’Ž(dostęp: 02.12.2019).

͵ͳǤ”ƒ‰ƒǡPolska jako kraj migracjiǡƒ ‡Žƒ”‹ƒ‡ƒ–—ǡ‹—”‘ƒŽ‹œ‹‘—‡–ƒ Œ‹ǡƒ”•œƒ™ƒʹͲͳ͸ǡ•–”ǤͶǤ

cudzoziemcom dostęp do usług społecznych. Osoby posiadające długotrwałe tytuły pobytowe

posiadają takie same prawa i obowiązki co obywatele Polski.

Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja cudzoziemców przebywających w Polsce na podstawie

krótkotrwałych tytułów pobytowych. Ich dostęp do usług społecznych Œ‡•– „‘™‹‡ ‘ ‘

‘‰”ƒ‹ œ‘›ǡa dodatkowo słaba znajomość języka polskiego sprawia, że są oni osobami bardzo

silnie narażonymi na wykluczenie społeczne, handel ludźmi, wykorzystywanie i pozostawan‹‡ƒ

marginesie społeczeństwa. Należy podkreślić, że część cudzoziemców przebywających na

krótkoterminowych tytułach pobytowych przebywa w Polsce od wielu lat. Ww. tytuły pobytowe

mogą być wznawiane np. co roku. Występuje to na przykład w dużej mierze u osób pracujących

™zawodach pielęgnacyjnoǦopiekuńczych czy pomocy domowychǡ dla których zezwolenia na

pracę mogą być wydawane na maksymalnie rok i w związku z powyższym co roku może być

przedłużana wiza.

 ‘„— ‰”—’ach cudzoziemcówǡ tj. przebywających w Polsce na długoǦ i krótkoterminowych

tytułach pobytowych, występuje ‘”ƒœ ’‘™•œ‡ Š‹‡Œ•œ‡ œŒƒ™‹•‘ łączenia ”‘†œ‹Ǥ ƒ– –‡ Œ‡•–

szczególnie widoczny w rejestrach szkół (każdego szczebla), gdzie co roku wzrasta liczbƒ†œ‹‡ ‹

cudzoziemskich na listach obecności. Rodziny, które mają krótkoterminowe tytuły pobytoweǡsą

szczególnie narażone na ubóstwo lub wykluczenie społeczne, zwłaszcza w sytuacjiǡ‰†›byt całej

rodziny niekiedy opiera się tylko na karcie pobytu jednego z członków rodziny powiązanej z pracą

wykonywaną u konkretnego pracodawcy. Utrata pracy może w takim przypadku przynieść nie

tylko straty ekonomiczne, ale również wiele problemów ze stratą podstawy do pobytu.



Kadry pomocy społecznej

Kluczową grupą zawodową zaangażowaną w bezpośrednie działania w środowisku służące

ograniczaniu ubóstwa i wykluczenia społecznego są pracownicy socjalni.

‰‘†‹‡ œ‡ •’”ƒ™‘œ†ƒ‹‡ ”‡•‘”–‘™› ‹ǦͲ͵ „Sprawozdanie roczne z udzielonych

świadczeńpomocy społecznej –pieniężnych, w naturze i usługach” za 2019 r. liczba pracowników

socjalnych ogółem zatrudnionych w ‹na podstawie umowy o pracę wyniosła 20 558

osób, z tego:

ƒȌ  – ͳͻ490 pracowników socjalnych pomocy społecznej ogółemǡ ‘ •–ƒ‘™‹ ͵͵ǡͳΨ

wszystkich osób zatr—†‹‘› Š™ǡ

„Ȍ  – ͳ068 pracowników socjalnych ogółem, co stanowi 14,4% wszystkich osób

œƒ–”—†‹‘› Š™Ǥ

W porównaniu do danych za 2017 r. liczba pracowników socjalnych ogółem zatrudnionych w OPS

i PCPR spadła o 0,9% (z 20 739 osób w 2017 r. do 20 558 osób w 2019”ǤȌǡœ–‡‰‘ǣ

ƒȌ w OPS o 0,6% (z 19 610 osób w 2017 r. do 19490 osób w 2019 r.),

„Ȍ w PCPR o 5,4% (z 1 129 osób w 2017 r. do 1068 osób w 2019 r.).

W związku z kluczową rolą pracowników socjalnych w systemie pomocy społecznej istotn‡Œ‡•–

zarówno przeciwdziałanie trendowi spadkowemu w zatrudnianiu pracowników socjalnych

™OPS i PCPR, jak również podnoszenie kwalifikacji tej grupy zawodowej oraz wspieranie działań

na rzecz poprawy ich warunków pracy.

Usługi opieki długoterminowej w systemie pomocy społecznej͵ʹ

W Polsce, podobnie jak w większości krajów UE, usługi z zakresu opieki długoterminowej (ang.–

 ‘‰Ǧ–‡” ƒ”‡) świadczone są zarówno w systemie ochrony zdrowia, jak i w ramach

zabezpieczenia społecznego. Usługi te powinny być komplementarne i stanowić spójny system

œ punktu widzenia odbiorcy, tj. osoby wymagającej wsparcia oraz jej rodziny i środowiska

Ž‘ƒŽ‡‰‘Ǥ

W ramach systemu pomocy społecznej usługi w formie całodobowej opieki mogą być świadcz‘‡

’‘’”œ‡œdomy pomocy społeczneŒǡa także są zapewnianie usługi w ośrodkƒ Š™•’ƒ” ‹ƒǡ™–›

™ośrodkƒ Š wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi – środowiskow› Š †‘ƒ Š

•ƒ‘’‘‘ ›, które to ośrodki również mogą posiadać miejsca całodobowego pobytu.•‘„‘

wymagającym wsparcia usług‹ mogą być także œƒ’‡™‹‘‡ ™ ˆ‘”‹‡ ‹‡•œƒ‹ƒ Š”‘‹‘‡‰‘

–”‡‹‰‘™‡‰‘ǡ‹‡•œƒ‹ƒ Š”‘‹‘‡‰‘™•’‹‡”ƒ‡‰‘‘”ƒœ™”‘†œ‹› Š†‘ƒ Š’‘‘ ›Ǥ‘‘ 

w formie tymczasowego schronienia udzielana jest także w noclegowni.

‘‹‘ ‘†‘–‘™›™ƒ‡‰‘ •’ƒ†— ”œ‡ œ›™‹•–ej liczby osób objętych pomocą społeczną, którƒ

począwszy od 2016 r. wynosi średniorocznie 9,1%, zainteresowanie pomocą w formie świadczeń

niepieniężnych z pomocy społecznej, udzielanych w ramach jednostek lub form wsparcia

wskazanych powyżej, często utrzymuje się na tym samym poziomie lub jest wyższe.

ƒ Œ‡•– ’Ǥ ™ ’”œ›’ƒ†— domów pomocy społecznej – liczba osób korzystających w 2019 ”Ǥ

wyniosła ponad 90 tys. osób, co stanowi wzrost o 0,2% w stosunku do 2018 ”Ǥ ‘”ƒœ ‘ ͳǡͲΨ

™porównaniu do danych za 2017”. Należy również zaznaczyć, iż to właśnie z pomocy udzielanej

™ ”ƒƒ Š  ™ ʹͲͳͻ ”Ǥ •‘rzystała najwyższa liczba osób – udział tych osób w liczbie osób

ogółem korzystających z pomocy udzielanej w ramach jednostek mogących zapewnić całodobową

opiekę lub schronienie wyniósł 34,1%. Średnia liczba osób przebywających w domu pomocy

społecznej w 2019 rǤwyniosła 96,9 osoby na placówkę.

Ze wsparcia udzielanego w ramach środowiskowych domów samopomocy w 2019 ”Ǥskorzystało

34,3 tys. osób, co stanowi 14,7% ogółu osób korzystających z pomocy udzielanej w ramach

jednostek mogących zapewnić całodobową opiekę, miejsca całodobowego pobytu Ž—„

schronienie. Jednocześnie odnotowuje się wzrost liczby osób korzystających z pomocy udzielanej

w ramach ŚDS –w 2019 r. liczba osób korzystających wzrosła o 1,8% w stosunku do 2018 r. oraz

‘5,4% w porównaniu do liczby osób z 2017”Ǥ

Liczba osób korzystających z pomocy w formie mieszkania chronionego stanowi jedną z najmniej

licznych grup, w stosunku do wyżej omówionych – ™ ʹͲͳͻ ”Ǥ ’omocą w tej formie objęto

‘Ǥ͵ǡ͸tys. osób (tym samym udział tej grupy osób w liczbie osób ogółem korzystających

œpomocy z udzielanej w ramach jednostek mogących zapewnić całodobową opiekęǡ ’‘„›– Ž—„

͵ʹ Według definicji przyjętej w ramach UE (m.in. „Challenges in longǦ–‡”

ƒ”‡ ‹ —”‘’‡Ǥ  •–—†› ‘ˆ ƒ–‹‘ƒŽ policies” European

Commission 2018 oraz „Adequate social protection for longǦ–‡” ƒ”‡‡‡†•‹ƒƒ‰‡‹‰•‘ ‹‡–›Ǥ‡’‘”–Œ‘‹–Ž›’”‡’ƒ”‡†„›‘ ‹ƒŽ

Protection Committee and the European Commission” 2014), opieka długoterminowa to usługi i pomoc dla osób,które z powodu

słabości lub niepełnosprawności fizycznej lub psychicznej przez dłuższy czas wymagają pomocy w czynnościach życia codziennego

i/lub wymagają stałej opieki pielęgniarskiej. System LTC jest rozumiany jako połączenie usług społecznych i opiekuńczych oraz

świadczeń pieniężnych finansowanych w całości lub częściowo w ramach systemu zabezpieczenia społecznego.

schronienie wyniósł 1,5%). W stosunku do danych za 201ͺ”ǤŒ‡•––‘™œ”‘•–‘ͶǡͻΨ‘”ƒœ‘ʹ͹ǡ͹Ψ

w porównaniu do liczby osób z 2017”Ǥ

W 2019 r. ze wsparcia udzielanego w ramach rodzinnych domów pomocy społecznej skorzystało

jedynie 231 osób. Placówki te stanowiły też najmniej liczny typ Œ‡†‘•–‡ ™ †ƒ‡Œ ƒ–‡‰‘”‹‹ –

w całym kraju funkcjonowały tylko 33 takie podmioty. W stosunku do danych zaʹͲͳͺ”Ǥnastąpił

™œ”‘•– ‘ ͳ͵ǡͺΨǡ jeśli chodzi o liczbę placówekǡ ‘”ƒœ ‘ Ͷͳǡ͹Ψǡ jeśli chodzi o liczbę osób

korzystających.

Usługami opiekuńczymi, w tym specjalistycznymi usługami opiekuńczymi, świadczonymi

™‹‡Œ• —œƒ‹‡•œƒ‹ƒǡbyło w 2019 r. objętych blisko 135 tys. osób.

Przedstawione dane wskazują, że w pierwszej kolejności niezbędne jest zwiększenie podaży usług

świadczonych w środowisku lokalnym, w tym rozwój form miesœƒŽ‹ –™ƒ ™•’‹‡”ƒ‡‰‘ ‘”ƒœ

form małych, rodzinnych. Należy także dążyć do •–‘’‹‘™‡‰‘ zmniejszania średniej liczby

mieszkańców przebywających w domu pomocy społecznej oraz do zwiększania udziału ˆ‘”

’‘œƒ‹•–›–— Œ‘ƒŽ› Šw ogóle możliwych form wsparcia zapewniających całodobową opiekę.

Realizacja usług społecznych przez podmioty ekonomii społecznej

Z uwagi na swój oddolny charakter i lokalne zakorzenienie podmioty ekonomii społecznej są,

obok samorządów, kluczowym elementem systemu zapewniającego szeroki dostęp do usług

społecznych świadczonych w sposób aktywizujący i angażujący społeczność lokalną. Taki stan

rzeczy potwierdzają badania GUS͵͵Ǥ

Działalność podmiotów ekonomii społecznej w obszarze usług społecznych pozwala nie tylko

uzupełniać samorządową ofertę, ale również wspiera proces diagnozowania realnych potrzeb

odbiorców oraz dostosowania do nich prowadzonych działań, a także aktywizować społeczność

lokalną w sprawach jej bezpośrednio dotyczących. W rezultacie ostateczni odbiorcy mają dostęp

do usługodpowiadających na ich konkretne iindywidualne potrzeby, sprzyjających jednocześnie

włączaniu się w życie społeczności lokalnej i świadczonych przez zakorzenione w niej podmioty.

Do katalogu podmiotów ekonomii społecznej zaliczają się przede wszystkim: spółdzielnie

socjalne, organizacje pozarządowe oraz podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy

œ†‹ƒʹͶkwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacieȋœǤǤœʹͲʹͲ”Ǥ

’‘œǤͳͲͷ͹, z późnǤœǤȌ, a także spółdzielnie pracy oraz spółdzielnie inwalidów i niewidomychǡ

‘”ƒœŒ‡†‘•–‹”‡‹–‡‰”ƒ ›Œ‡ȋ™–› ǡ ǡǡȌǤ

Zgodnie z dostępnymi danymi aż 50,4 tys. podmiotów nonǦprofit, tj. 56,7% spośród wszystkich

stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych oraz fundacji ispołecznych podmiotów

wyznaniowych, prowadziło działalność w obszarze obejmującym sześć wyodrębnionych dziedzin

usług społecznych (edukację, ochronę zdrowia, pomoc społeczną, integrację społecznoǦ

Ǧzawodową, kulturę oraz sport). Najwięcej jednostek związanych z usługami społecznymi

funkcjonowało w obszarze sportu (22,2 tys.), kultury i sztuki (9,6 tys.), edukacji i wychowania

ȋͺǡͳtys.) oraz pomocy społecznej (5,1 tys.). Działalność w zakresie ochrony zdrowia prowadziło

3 tys. podmiotów, natomiast w obszarze rynku pracy i aktywizacji zawodowej 1,1 tys. Wśród

Œ‡†‘•–‡ ‘Ǧprofit objętych badaniem GUS, dla których głównym obszarem działania były

͵͵Rola sektora non-profit w dostarczaniu usług społecznych w latach 2014

‒2016ǡƒ”•œƒ™ƒǡKraków 2018Ǥ

wyżej wymienione dziedziny usług społecznych, większość świadczyła usługi wˆ‘”ƒ Š

‹‡œ‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œ‘™ƒ› ŠȋͷͷΨȌǤ

dziedzinie pomocy społecznej udział sektora nonǦprofit mierzony liczbą odbiorców był drugim

co do wielkości dostawcą usług (28% odbiorców) i był on mniejszy od udziału, jaki miały

jednostki sektora publicznego, ale jednocześnie większy niż w przypadku sekt‘”ƒ‘‡” ›Œ‡‰‘Ǥ

Mając na uwadze opisany powyżej potencjał sektora ekonomii społecznej, należy podjąć działania

mające na celu więk•œ‡ ™›‘”œ›•–ƒ‹‡ –‡‰‘ œƒ•‘„—ǡ ƒ ‘ œƒ –› ‹†œ‹‡ ‘‹‡ œ‡ Œ‡•– ™•’ƒ” ‹‡

rozwoju podmiotów ekonomii społecznej, tworzenie p”œ›Œƒœ‡‰‘ ‘–‘ œ‡‹ƒ ’”ƒ™‡‰‘

‹programowego, prowadzącego do zwiększania liczby, zakresu, form idostępności usług

społecznych, zwłaszcza świadczonych w środowisku lokalnym.

Istotnym wyzwaniem jest stworzenie warunków pozwalających na jeszcze silniejsze włączenie

podmiotów ekonomii społecznej w rynek usług społecznych. Pozwoli to na zaspokajanie potrzeb

wspólnot lokalnych i ich mieszkańców przy jednoczesnym wzmacnianiu PES realizujących

funkcje reintegracyjne wobec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym ‘”ƒœ

przyczyniających się do tworzenia nowych miejsc pracy w społeczności lokalnej, a tym samym

ograniczenia ubóstwa oraz wykluczenia społecznego.

Rozdział II

CELE PROGRAMU I KONTEKST STRATEGICZNY

Celem głównym ”‘‰”ƒ— jest redukcja ubóstwa i wykluczenia społecznego oraz poprawa

dostępu do usług świadczonych w odpowiedzi na wyzwania demograficzne. Cel ten jest tożsamy

z celem nr 4 wskazanym w Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, gdyż KPPUiWS jako ’‘Ž‹–›ƒ

’—„Ž‹ œƒstanowi rozwinięcie i uzupełnienie Stra–‡‰‹‹™–›‘”‡–›‘„•œƒ”œ‡Ǥ

Jednocześnie ‹ jest dokumentem wdrożeniowym bezpośrednio odnoszącym się do

realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju w zakresie Celu II: Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony.

Žƒœ”‡ƒŽ‹zowania celu głównego ‹wskazano trzy cele szczegółowe:

• zmniejszenie zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem wśród dzieci i młodzieżyǡ

• zwiększenie dostępu do usług społecznych świadczonych w środowisku lokalnymǡ

• zwiększenie integracji społecznej grup najbardziej zagrożonych wykluczeniem, w tym osób

bezdomnych i migrantów.

”‘‰”ƒ ma również na celu urzeczywistnienie idei deinstytucjonalizacji w obszarze usług

społecznych, poprzez wskazanie konkretnych działań i kierunków rozwoju.

Dokumenty strategiczne stanowiące o kształcie polityki walki z ubóstwem

„Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020. Nowy wymiar

aktywnej integracji” został przyjęty w 2014 r. jako dokument operacyjnoǦwdrożeniowy,

opracowany w celu realizacji średniookr‡•‘™‡Œ•–”ƒ–‡‰‹‹”‘œ™‘Œ—”ƒŒ—–„Strategii Rozwoju Kraju

2020” oraz innych, wynikających z niej strategii rozwoju. Jako cel główny programu wskazano

trwałe zmniejszenie liczby osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym o 1,5 mln

oraz wzrost spójności społecznej. Zobowiązanie to odnosiło się bezpośrednio do celu przyjętego

przez Polskę w ramach realizacji celów Strategii Europa 2020.’”ƒ ‘™ƒ‹‡‹ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲ

wynikało bezpośrednio z tzw. warunkowości exǦante, dla wdrożenia ˆ—†—•œ›™’‡”•’‡–›™‹‡

ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲǤ

W założeniu realizacja Programu polegać ma na podejmowaniu działań w celu ograniczenia

ubóstwa i wykluczenia społecznego, zmierzających do zwiększenia aktywności społecznej oraz

zwiększenia gotowości do podejmowania pracy, a tym samym poprƒ™›’‘œ‹‘—œƒ–”—†‹‡‹ƒǤ

Określono, że walka z ubóstwem i wykluczeniem musi opierać się na wzroście gospodarczym

‹œƒ–”—†‹‡‹—‘”ƒœƒ‘™‘ œ‡•‡Œ‹•—–‡ œ‡Œ‘ Š”‘‹‡•‘ ŒƒŽ‡ŒǤ

Aktualnie ramy strategiczne rozwoju kraju wyznacza „Strategia na rzecz Odp‘™‹‡†œ‹ƒŽ‡‰‘

Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” przyjęta przez Radę Ministrów †‹ƒͳͶŽ—–‡‰‘

ʹͲͳ͹r. i stanowiąca aktualizację średniookresowej strategii rozwoju kraju, tj. „–”ƒ–‡‰‹‹‘œ™‘Œ—

Kraju 2020”. Dla obszaru przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu społecznemu ma również

szczególne znaczenie œaktualizowana „Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego”.

W SOR w bardzo mocny sposób podkreślono wymiar społeczny procesu rozwoju kraju, poprzez

wskazanie spójności społecznej jako jednego z dwóch głównych obszarów koncentracji działań

Strategii (obok rozwoju zrównoważonego terytorialnie) w ramach realizacji Celu II: Rozwój

społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony. Także w celach SOR wyraźnie zaakcentowano

zobowiązanie w zakresie ograniczania ubóstwa i wykluczenia społecznego, gdyż jako oczekiwany

efekt realizacji Strategii wskazano wzrost zamożności Polaków oraz zmniejszenie liczby osób

zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym.

Kierunek działań potwierdzony w SOR stanowił impuls do jeszcze szerszego niż dotychczas

uwzględniania problematyki walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym w projektowanych

‹wdrażanych ramach strategicznych na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym.

Jednocześnie konkretne działania będące realizacją danego kierunku polityki społecznej stanowią

niejednokrotnie odpowiedź na wyzwania strategiczne w różnych obszarach problemowych. Na

przykład tematyka opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 może być ujmowana i z perspektywy

włączenia społecznego i z perspektywy rynku ’”ƒ ›Ǥ

roblematyka objęta przedmiotowym ”‘‰”ƒ‡ ‘„‡ ‹‡ jest już zaadresowana w licznych

dokumentach strategicznych i wdrożeniowych. Tym samym KPPUiWS w wielu aspektach stanowi

jedynie podsumowanie i odesłanie do już istniejących i realizowanych założeń •–”ƒ–‡‰‹ œ› ŠǤ

ƒ’”‘’‘‘™ƒƒ•–”—–—”ƒi priorytety dokumentu akcentują jedynie te obszary, które wymagają

szczególnego zainteresowania i skoncentrowania działań, bądź ze względu na relatywnie

mniejsze ujęcie w istniejących strategiach, bądź na szczególn‡œƒ œ‡‹‡†Žƒ’‘™‘†œ‡‹ƒ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹

celu dotyczącego efektywnego ograniczania ubóstwa i wykluczenia społecznego.

Wśród dokumentów strategicznych o szczególnym znaczeniu dla polityki walki z ubóstwem

‹™›Ž— œ‡‹‡ społecznym należy wymienić następujące †‘—‡–› ‘ Šƒ”ƒ–‡”œ‡

ogólnokrajowym: Strategię Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Narodowy Program Mieszkaniowy,

Strategię na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami ʹͲʹͳ–ʹͲ͵Ͳ, Krajową Strategię Rozwoju

Regionalnego, opracowywaną Politykę MigracyjnąǤ

Szczególnie istotna jest komplementarność działań proponowanych w KPPUiWS z inicjatywami

strategicznymi i programowymi podejmowanymi w obszarze zdrowia, a także współdziałanie

™tym zakresie sektora polityki społecznej i zabezpieczenia społecznego oraz sektora ochrony

œ†”‘™‹ƒǤ

Ustawa z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym (Dz. U. z 2021 r. poz. 183, z późn. zm.)

określiła ramy systemu zdrowia publicznego w Polsce oraz nałożyła na organy władzy publicznej

obowiązek raportowania podejmowanych działań z zakresu zdro™‹ƒ ’—„Ž‹ œ‡‰‘ †‘

Ministerstwa Zdrowia, które działa jako koordynator realizacji zadań określonych w ustawie. 

Wśród zadań z zakresu zdrowia publicznego, określonych w art. 2 ustawyǡ należy wyróżnić

zadanie nr 9 dotyczące ograniczania nierówności w zdrowiu wynikających z uwarunkowań

społecznoǦ‡‘‘‹ œ› ŠǤ ‘ƒ†–‘ǡ œ‰‘†‹‡ œ ƒ”–Ǥ ͻ —•–ƒ™› —•–ƒ‘™‹‘‘ǡ ™ ʹͲͳ͸ ”Ǥ ’‘ ”ƒœ

pierwszy (w drodze rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 2016 r.) Narodo™›

”‘‰”ƒ†”‘™‹ƒƒŽƒ–ƒʹͲͳ͸–2020, który był dokumente•–”ƒ–‡‰‹ œ›ǡ—–™‘”œ‘›™ ‡Ž—

realizacji polityki zdrowia publicznego. Strategicznym celem NPZ jest wydłużenie życia

™zdrowiu ludności Rzeczypospolitej Polskiej i poprawa jakości życia związanej ze zdrowiem oraz

ograniczanie społecznych nierówności w zdrowiu. NPZ łączy różne programy profilaktyczne,

realizowane dotychczas na podstawie przepisów kilku ustaw, o różnych terminach realizacji

‘”ƒœróżnych źródłach i poziomach finansowania. W dniu 30 marca 2021 r. Rada Ministrów

przyjęła projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie Narodowego Programu Zdrowia na

Žƒ–ƒʹͲʹͳ–ʹͲʹͷǤ

ƒ”‘†‘™›”‘‰”ƒ†”‘™‹ƒƒŽƒ–ƒʹͲʹͳ–2025 przygotowany został w oparciu o dośw‹ƒ† œ‡‹ƒ

™”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹ʹͲͳ͸–2020 i co do zasady jest jego kontynuacją. Na podstawie tych doświadczeń

zaproponowane zostały nowe zadania odpowiadające zdiagnozowanym potrzebom.

Niewątpliwym wyzwaniem dla zdrowia publicznego –zarówno w kraju, jak również w Europie

‹na świecie –Œ‡•–’ƒ†‡‹ƒ Ǧ19. Zauważyć należy, że nieznane będą długofalowe sku–‹

szerzenia się pandemii w zakresie gospodarki, zmian w dotychczasowych zachowaniach ludzi,

™szczególności dotyczących aktywności fizycznej, higieny, modeli pracy, rekreacji. Pandemia i jej

wpływ na zdrowie publiczne będą elementem prac w ramach celów operacyjnych, ze szczególnym

uwzględnieniem w celu 1, 2, 3 i 4. Przed zdrowiem publicznym w Polsce stają nowe, od dawna

nieobecne i do niedawna odległe, wyzwania.

‹‹•–‡”•–™‘ †”‘™‹ƒǡ równolegle do działań prowadzonych przez Ministerstwo Rodziny

‹‘Ž‹–›‹ Społecznej w tym obszarze, prowadzi prace w zakresie przygotowania Strategii

deinstytucjonalizacji usług zdrowotnych. Mając na uwadze rozdzielność organizacyjną, prawną

‹finansową systemów opieki zdrowotnej i pomocy społecznej, Ministerstwo Zdrowia –

™—zgodnieniu z Ministerstwem Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej i Ministerstwem

Rodziny i Polityki Społecznej – przyjęło model pracy nad stworzeniem ram strategicznych dla

deinstytucjonalizacji opierający się na przygotowaniu odrębnego dokumentu odnoszącego się do

obszaru ochrony zdrowia. MRIPS postanowił także opracować analogiczny tematycznie

dokument obejmujący działania w obszarze polityki społecznej. Z punktu widzenia MZ

œƒprzyjęciem takiego modelu pracy przemawia m.in. konieczność koordynacji działań na rzecz

deinstytucjonalizacji w zakresie usług zdrowotnych z innymi reformami w ochronie zdrowia. 

Ministerstwo Zdrowia realizuje także działania ujęte w dokumencie strategicznym pn. Polityka

społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO – –SOLIDARNOŚĆ.

Jednym z głównych obszarów ujętych w dokumencie są kwestie związane z promocją zdrowia

‹profilaktyką chorób, a także dostępem do diagnostyki, leczenia i rehabilitacji tej grupy

pacjentów.

Podejmowane są liczne inicjatywy mające na ‡Ž— œƒ’‡™‹‡‹‡ ‘‘”†›ƒ Œ‹ ‘”ƒœ

komplementarności prowadzonych działań z zakresu pomocy społecznej oraz opieki zdrowotnej

na poziomie lokalnym. Dla przykładu przedstawiciel Ministerstwa Zdrowia został powołƒ›†‘

składu Rady Programowej ™ ”ƒƒ Š ”‡ƒŽ‹œƒcji konkursu PO WER dotyczącego wypracowania

‹przetestowania funkcjonowania modelowych rozwiązań w zakresie integracji i rozwoju usług

społecznych, dostosowanych do specyfiki poszczególnych gmin, przy wykorzystaniu Centrów

Usług Społecznych.

‡ƒŽ‹œ‘™ƒ›Œest także Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychi œ‡‰‘ƒŽƒ–ƒʹͲͳ͹–ʹͲʹʹǡ

zawierający cele związane m.in. z upowszechnieniem środowiskowego modelu psychiatrycznej

opieki zdrowotnej, skoordynowaniem dostępnych form opieki i pomocy, orƒœ œƒ’‘„‹‡‰ƒ‹‡

•–›‰ƒ–›œƒ Œ‹ i dyskryminacji osób doświadczających zaburzeń psychicznych. Od 2018 r.

wdrażany jest program pilotażowy w centrach zdrowia psychicznego. Czas trwania pilotażu

wydłużono †‘ ͵ͳ ‰”—†‹ƒ ʹͲʹʹ ”Ǥ W związku z potrzebą pilnych zmian w ochronie zdrowia

’sychicznego dzieci i młodzieży Ministerstwo Zdrowia zajmuje się wdrożeniem reformy, której

celem jest stworzenie ogólnokrajowego, kompleksowego systemu zapewniającego wsparcie

pacjentom niepełnoletnim doświadczającym zaburzeń psychicznych oraz ich rodzinomǤ

Przeciwdziałaniu segregacji edukacyjnej służą m.in. działania podejmowane w ramach edukacji

włączającej, rozumianej jako podejście oparte na prawach, zapewniające każdemu uczącemu się

dostęp do wysokiej jakości edukacji włączającej i włączenie społeczne każdej osoby uczącej się

przez całe życie. W obszarze tym realizowanych jest przez resort edukacji szereg działań zarówno

‘ Šƒ”ƒ–‡”œ‡Ž‡‰‹•Žƒ ›Œ›ǡŒƒ‹’”‘‰”ƒ‘™›Ǥ

W odniesieniu do segregacji terytorialnej kluczowe są działania ukierunkowane na niwel‘™ƒ‹‡

różnic terytorialnych o charakterze społecznoǦgospodarczym oraz wspieranie spójności

społecznej w wymiarze terytorialnym. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030 rozwija

postanowienia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, określone w filarze rozwój

społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony. Polityka regionalna kładzie nacisk na

zrównoważony rozwój całego kraju, czyli zmniejszanie dysproporcji w poziomie rozwoju

społecznoǦgospodarczego różnych regionów. W KSRR 2030 określono szereg celów i działań

œtym związanych, poprzedzonych szczegółową diagnozą problematyki dysproporcji

terytorialnych. Wyzwanie 7 KSRR 2030 odnosi się bezpośrednio do przedmiotowej problematyki

Przeciwdziałanie nierównościom terytorialnym i przestrzennej koncentracji problemów

”‘œ™‘Œ‘™› Š‘”ƒœ‹™‡Ž‘™ƒ‹‡•›–—ƒ Œ‹”›œ›•‘™› Šƒ‘„•œƒ”ƒ Šœ†‡‰”ƒ†‘™ƒ› ŠǤ

Jednocześnie na szczeblu regionalnym i lokalnym opracowywane są strategie wynikające

œƒƒŽ‹œ› i diagnozy lokalnej sytuacji. Istnieje ustawowy obowiązek͵Ͷ ‘’”ƒ ‘™›™ƒ‹ƒ ’”œ‡œ

samorząd województwa regionalnej strategii polityki społecznej, stanowiącej integralną część

strategii rozwoju województwaǡ a przez samorządy gminne i powiatowe – ‘†’‘™‹‡†‹‘ǣ

gminnych i powiatowych strategii rozwiazywania problemów społecznych. •œ›•–‹‡ –‡

‘„Ž‹‰ƒ–‘”›Œ‡ †‘—‡–› œƒ’ewniają komplementarne krajowe ‹ ”‡‰‹‘ƒŽ‡ ”ƒ› •–”ƒ–‡‰‹ œ‡

™sferze polityki społecznej, uwzględniającej problematykę ogrƒ‹ œƒ‹ƒ i przeciwdziałania

ubóstwu i wykluczeniu społecznemu oraz wspieraniu integracji ispójności społecznej.

Celem zaktualizowanego KPPUiWS z perspektywą do roku 2030 jest zatem zaakcentowanie

‹zwrócenie uwagi na niezbędne kierunki działań i obszary wymagające szczególnej uwagi. Tym

niemniej obowiązujący w Polsce porządek dokumentów strate‰‹ œ› Š ‘”ƒœ —•–ƒ™‘™‡ œƒ•ƒ†›

’”‘™ƒ†œ‡‹ƒ’‘Ž‹–›‹”‘œ™‘Œ—’‘œ‘•–ƒ™‹ƒjąniezbędną swobodę społecznościom lokalnym oraz

regionalnym do przyjmowania uzasadnionych odpowiednimi diagnozami strategii i dokumentów

wdrożeniowych realizujących ogólny cel ograniczania ubóstwa i wykluczenia wskazany

™średniookresowej strategii rozwoju kraju.

Deinstytucjonalizacja usług społecznych

Idea deinstytucjonalizacji jest obecna od lat w polskiej polityce społecznej. Znajdowało to wyraz

zarówno w przyjmowanych rozwiązaniach prawnych, jak i w dokumentach strategicznych. Także

obecnie obowiązujące i opracowywane dokumenty strategiczne uwzględniają ten aspekt.

Równocześnie rozwój koncepcji deinstytucjonalizacji w wymiarze ogólnoeuropejskim oraz jej

͵ͶUstawa o pomocy społecznej.

‘’‡”ƒ Œ‘ƒŽ‹œƒ Œƒ™ˆ‘”‹‡‘”‡–› Š™›–› œ› Šstanowią obecnie podstawę do wyznaczania

kierunków działań na gruncie krajowym oraz określenia kluczowych etapów umożliwiających

urzeczywistnienie koncepcji w obszarze usług społecznych istotnych z punktu widzenia polityki

œƒ’‘„‹‡‰ƒ‹ƒ—bóstwu i wykluczeniu społecznemu.

Deinstytucjonalizacja została wskazana w Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju jako przyjęty

kierunek zmian w systemie usług społecznych, a w Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest

uwzględniona wprost m.in. przy działaniach dotyczących usług pieczy zastępczej oraz usług

społecznych.

Działania uwzględnione w ”‘‰”ƒ‹‡są rozwinięciem ww. założeń strategicznych oraz obejmują

spójn› z tymi dokumentami horyzont czasowy. Równocześnie wpisują się w strategiczne

podejście do deins–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ Œ‹ obejmujące dłuższą perspektywę czasową i zgodne

œOgólnoeuropejskimi wytycznymi dotyczącymi przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki

świadczonej na poziomie lokalnych społeczności. Zgodnie z tym podejściem w ”‘‰”ƒ‹‡

uwzględniono teetapy procesu, które będą realizowane do 2030 ”Ǥi stanowią niezbędny element

jego skutecznej realizacji. Działania wykraczające poza ten horyzont czasowy będą odpowiednio

modyfikowane i uszczegóławiane, stosownie do zapisów dokumentów strategicznych wyżsœ‡‰‘

rzędu (średniookresowa strategia rozwoju kraju, właściwa strategia rozwoju).

”‘ ‡• przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki świadczonej na poziomie lokalnych

społeczności w przypadku zdiagnozowanej sytuacji w naszym kraju wymaga długofalowych

†ziałań –w perspektywie kilkudziesięcioletniej –obejmujących następujące etapy i bloki działań:

ͳȌ zwiększenie podaży, dostępności oraz zapewnienie odpowiedniej jakości usług

świadczonych w miejscu zamieszkania oraz w formach zdeinstytucjonalizowanychǢ

ʹȌ ’”œ›‰otowanie i wdrożenie lokalnych i regionalnych planów rozwoju usług opieki

długoterminowejǢ

͵Ȍ stopniowe przekształcanieǡa następnie ewentualne wygaszanie placówek stacjonarnych.

Kluczowymi etapami działań z zakresu przejścia od opieki instytucjonalnej do świƒ† œ‘‡Œ ƒ

poziomie lokalnych społeczności do podjęcia do 2030 rǤw obszarze usług społecznych istotnych

z punktu widzenia przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu społecznemu są:

ͳȌ kompleksowy przegląd i ocena („audyt”) wszystkich całodobowych placówek opiek‹

długoterminowej funkcjonujących Œƒ‘ Œ‡†‘•–‹ ‘”‰ƒ‹œƒ ›Œ‡ pomocy społecznejǡ

ƒtakże schronisk dla osób bezdomnych i schronisk z usługami opiekuńczymi dla osób

bezdomnych i innych miejsc schronienia dla osób bezdomnych oraz innych placówek

świadczących całodobowe usługi społeczneǡ œ‡ szczególnym uwzględnieniem analizy

•–”—–—”› mieszkańców tych placówek ‘”ƒœ ‹ Š ‹†›™‹†—ƒŽ› Š •›–—ƒ Œ‹ pod kątem

’‡”•’‡–›™—•ƒ‘†œ‹‡Ž‹ƒ‹ƒǡ

ʹȌ stały rozwój podaży usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkaniaǢ

͵Ȍ ”‘zwój mieszkalnictwa wspomaganegoǢ

ͶȌ ‘’”ƒ ‘™ƒ‹‡ lokalnych i regionalnych planów/strategii usług opieki długoterminowej,

zgodnych z koncepcją deinstytucjonalizacjiǢ

ͷȌ zaprzestanie kierowania do domów pomocy społecznej osób poniżej 18Ǥroku życiaǤ

œƒ”‡•‹‡”‘œwoju systemu usług nadrzędne jest zapewnienie rodzinom i osobom wymagającym

wsparcia dostępu do przystępnych cenowo usług świadczonych w środowisku lokalnym.

Promowanie rozwoju usług środowiskowych jest również podkreślane w najnowszych

‘’”ƒ ‘™ƒ‹ƒ Š ‡•’‡” ‹ Š Œƒ‘ niezbędne w strategicznym podejściu do procesu

†‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ Œ‹ǡbędącym‡Ž‡‡–‡ram strategicznych walki z ubóstwem i wykluczeniem

społecznym͵ͷǤ

Aby to osiągnąć niezbędne jest zbudowanie spójnego systemu programowania, koordynowania

‹‘nitorowania systemu usług społecznych, którego rozwój powinien być oparty o partnerstwo

’—„Ž‹ œ‘Ǧspołeczne i udział partnerów sektora ekonomii społecznej we współkreowaniu,

realizacji i monitorowaniu działań.

‘ʹͲ͵Ͳ”Ǥcelem w zakresie procesu przejścia od usług instytucjonalnych do świadczonych na

poziomie społeczności lokalnej jest:



ͳȌ zwiększenie dostępności środowiskowych usług opiekuńczych na poziomie gminyǡ

ʹȌ zwiększenie licz„›‹‡Œ• œƒ‹‡•œƒ‹ƒ™ˆ‘”ƒ Š‹‡•œƒŽ‹ –™ƒ™•’‘ƒ‰ƒ‡‰‘ǡ

͵Ȍ zmniejszenie wskaźnika średniej liczby osób w domu pomocy społecznej‘”ƒœ• Š”‘‹•—

dla osób bezdomnych i schronisku z usługami opiekuńczymi dla osób bezdomnychǡ

ͶȌ zwiększenie udziału usług świadczonych w środowisku i w miejscu zamieszkania

™•–‘•—— †‘ ‘’‹‡‹ ‹•–›–— Œ‘ƒŽnej (poprzez zmniejszenie wskaźnika usług

instytucjonalnych do środowiskowych)Ǥ

Efekty wsparcia Europejskiego Funduszu Społecznego w obszarze tematycznym

zbieżnym z tematyką Programu

Od początku wdrażania perspektywy finansowej 2014–2020, dzięki środkom E—”‘’‡Œ•‹‡‰‘

Funduszu Społecznego wypracowano następujące efekty: 

W obszarze włączenia społecznego: 

•  Regionalnych Programach Operacyjnych realizowany jest szereg działań wspierających

rozwój usług społecznych świadczonych w społeczności lokalnej. Zamiast w dużych,

separujących instytucjach opiekuńczych, usługi są świadczone w domach lub w niewielkich,

wyspecjalizowanych placówkach, przez co zapobiegają odizolowaniu od rodziny i społeczności

lokalnej, a gdy to nie jest możliwe, gwarantują warunki życia jak najbardziej zbliżone do

domowych oraz umożliwiają podtrzymywanie więzi rodzinnych i sąsiedzkich. Odbiorca usług

–”ƒ–‘™ƒ›Œ‡•–’‘†‹‘–‘™‘‹‹†›™‹†—ƒŽ‹‡–ma wpływ na decyzje, które dotyczą jego życia,

a wsparcie dostosowane jest do jego potrzeb i możliwości, by zapewnić mu największy

możliwy zakres samodzielności i aktywności. W ramach RPO usługami opiekuńczymi lub

asystenckimi objęto do tej pory 68,7 tys. osób. Ponad 3.6 tys. osób skorzystało z usług

™‹‡•œƒ‹ƒ Š Š”‘‹‘› Š‹™•’‘ƒ‰ƒ› ŠǤ

• ˆinansowane są również działania skoncentrowane na intensywnej profilaktyce i pracy

z rodzinami, które potrzebują wsparcia w prawidłowym pełnieniu swoich funkcji.

Wzmocnienie rodziny, rozwój zróżnicowanej oferty wsparcia dla rodzin ma na celu

͵ͷ‘Ž•ƒǡ‘˜‡”–›ƒ– ŠʹͲʹͲǡ•–”ǤͷͺǤ

•

•

•

•

•

•

•

– 52 –

Poz. 843

minimalizację napływu dzieci do pieczy zastępczej. Zdarzają się jednak sytuacje, gdy

odseparowanie dziecka od rodziny i powierzenie go do pieczy zastępczej jest niezbędne ze

względu na jego dobro. Dlatego równolegle finansowane są działania wspierające system

’‹‡ œ› œƒ•tępczej, przede wszystkim w jej rodzinnych formach. Usługami wsparcia rodziny

‹pieczy zastępczej objęto dotychczas ponad 102,7 tys. osób. 

W ramach Programu Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020 realizowane są projekty mające na

‡Ž—’‘†‹‡•‹‡‹‡‘’‡–‡ Œ‹adr instytucji systemu wsparcia rodziny i pieczy zastępczej.

szkoleniach tych do tej pory wzięło udział ponad 12,5 tys. osób. 

W RPO realizowano działania aktywizujące osoby zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem

społecznym. Aktywizacja mogła mieć wieloraki Šƒ”ƒ–‡”–społeczny, zawodowy, edukacyjny

lub zdrowotny. Aktywizacja społeczna skupiona była na nabyciu, przywróceniu lub

wzmocnieniu kompetencji społecznych, zaradności, samodzielności i aktywności społecznej.

‡Ž‡ ƒ–›™‹œƒ Œ‹ zawodowej, która mogła zostać wdrożona dla danej osoby dopiero po

zastosowaniu instrumentów aktywizacji społecznej, była p‘‘ w podjęciu decyzji dotyczącej

wyboru lub zmiany zawodu, wyposażenie w kompetencje i kwalifikacje zawodowe oraz

umiejętności pożądane na rynku pracy czy też pomoc w utrzymaniu zatrudnienia. Zakładanym

rezultatem aktywizacji zawodowej był wzrost poziomu wykształcenia, dostosowanie

wykształcenia do potrzeb rynku pracy. Usługi aktywnej integracji o charakterze zdrowotnym

były skupione na wyeliminowaniu lub złagodzeniu barier zdrowotnych utrudniających

funkcjonowanie w społeczeństwie lub powodujących oddalenie od rynku pracy. Aktywizacja

mogła przybierać różnorodne formy, w tym poprzez kompleksowe programy aktywizacyjne

œ›— œ‡•–‹ –™‘™ǡǡ ǡ Ǥ‡wszystkich 16 RPO łącznie do projektów w zakresie

aktywizacji przystąpiło 226,6 tys. osób, z czego 78,5 tys. to osoby z niepełnosprawnościami,

ƒͻǡ͸–›•Ǥ–osoby bezdomne lub dotknięte wykluczeniem z dostępu do mieszkań. W rezultacie

92 tys. osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym uzyskało kwalifikacje lub

podniosło kompetencje za sprawą udziału w projektach EFS, 43,6 tys. zmieniło status na rynku

pracy z biernego zawodowo na osobę poszukującą pracy, a 40,7 tys. wcześniej bez pracy –

podjęło pracę.

 ’”‘Œ‡ ‹‡   aktywizacja społecznoǦœƒ™‘†‘™ƒ więźniów oraz zwiększenie ich

zdolności do zatrudnienia została zrealizowana dla 47,3 tys. osadzonych. Dotąd aż 72%

œobjętych działaniami aktywizacyjnymi więźniów podjęło pracę po zakończeniu udziału

™projekcie (33,9 tys. osób).

W programie krajowym EFS zostały przeprowadzone działania edukacyjne podwyższające

™ƒŽ‹ˆ‹ƒ Œ‡‹‘’‡–‡ Œ‡3,8 tys. pracowników instytucji pomocy i integracji społecznej, jak

również kadr›zarządzającej tego typu instytucjami i pracowników socjalnych zatrudnionych

poza systemem pomocy i integracji społecznej. W ramach projektów prowadzono zarówno

szkolenia aktualizujące wiedzę, jak i szkolenia specjalizacyjne w zawodzie pracownika

•‘ ŒƒŽ‡‰‘Ǥ

W PO WER 203 ośrodki pomocy społecznej otrzymały środki na wdrożenie usprawnień

organizacyjnych w cel poprawy jakości obsługi klientów polegające na oddzieleniu zadań

związanych z prowadzeniem postępowań administracyjnych od wykonywania pracy socjalnej

i świadczenia usług socjalnychǤ

ramach RPO 16,9 tys. podmiotów ekonomii społecznej objęto wsparcie. Stworzono także

prawie 10,2 tys. miejsc pracy w nowych i istniejących przedsiębiorstwach. Miejsca pracy

tworzone są dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji na rynku pracy.

‘„•œƒ”œe ekonomii społecznej w PO WER 803 podmioty ekonomii społecznej skorzystało ze

zwrotnych instrumentów finansowych, a dzięki temu działaniu stworzono 602 miejsca pracy.

W ramach programu realizowane są także działania dot. wsparcia wdrażania idei tzw.

„społecznie odpowiedzialnego samorządu”, promujące m.in. zlecanie podmiotom ekonomii

społecznej usług społecznych. Działania edukacyjne trwają, a dotychczas pracownicy 133 JST

skorzystali ze szkoleń. 

‘„•œƒ”œ‡‡†—ƒ Œ‹

• Istotną rolę w RPO odgrywają działania mające na celu zwiększenie dostępu do edukacji oraz

wyrównywania szans edukacyjnych dzieci w wieku przedszkolnym i uczniów. Od początku

wdraża‹ƒ ’‡”•’‡–›™› ˆ‹ƒ•‘™‡Œ ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲǡ †‘ˆ‹ƒ•‘™ƒ‘ ͸ʹ –›•Ǥ ‹‡Œ•  ™› Š‘™ƒ‹ƒ

przedszkolnego (wsparcie obejmowało Ǥ‹Ǥ †‘•–‘•‘™ƒ‹‡ ‹‡Œ•  †‘ ’‘–”œ‡„ †œ‹‡ ‹

œniepełnosprawnościami). Niemal 200 tys. dzieci skorzystało z dodatkowych zajęć

zwiększających ich szanse edukacyjne w edukacji przedszkolnej. Ponad 1,13 mln uczniów

miało okazję rozwinąć kompetencje kluczowe lub umiejętności uniwersalne, ważne dla

Ž‡’•œ‡‰‘ˆ— Œ‘‘™ƒ‹a społecznego, a w przyszłości –ƒ”›—’”ƒ ›Ǥ

‘„•œƒ”œ‡”›—’”ƒ ›

• W ramach środków EFS realizowane są również projekty skierowane do imigrantów oraz

reemigrantów, w których to otrzymują kompleksową aktywizację zawodową niezbędną do

podjęcia zatrudnienia na rynku pracy, w tym poprzez możliwość skorzystania ze staży, szkoleń

jak również wsparcia w zakresie dotacji do rozpoczęcia działalności gospodarcœ‡ŒǤ”ƒƒ Š

 ǡ ™•’ƒ” ‹‡ objęto 2340 migrantów oraz osób obcego pochodzenia. Natomiast

™ramach RPO wsparciem objęto 3069 migrantów oraz osób obcego pochodzenia, na rynku

’”ƒ ›Ǥ

‘„•œƒ”œ‡œ†”‘™‹ƒ

• W ramach projektu PO WER opracowano i pilotażowo przetestowano standard Dœ‹‡‡‰‘

‘— ’‹‡‹ ‡†› œ‡Œ – DDOM (w okresie od 2016 r. do I kwartału 2019 r. powstały

ͷ͵Ǧy, w których utworzono 663 miejsca dla pacjentów). Po okresie pilotażu na poziomie

krajowym umożliwiono realizację projektów zgodnie z wypracowanym standardem w ramach

Ǥ ˆ‡”ta DDOM kierowana jest do osób potrzebujących wsparcia w codziennym

funkcjonowaniu, w szczególności do osób powyżej 65. roku życia, które nie wymagają

całodobowego nadzoru lekarskiego i pielęgniarskiego w trybie stacjonarnym. Podstawowym

‡Ž‡ ‘’‹‡‹ —†œ‹‡lanej w DDOM jest zapobieganie wtórnym hospitalizacjom pacjentów,

poprawa stanu ich zdrowia i samodzielności życiowej, zapobieganie wczesnym powikłaniom

poszpitalnym. Pacjentom udzielane są przede wszystkim świadczenia zdrowotne (np. opieka

pielęgniarska, podnoszenie sprawności ruchowej, badania diagnostyczne), ale dzięki ofercie

zajęć dodatkowych, pozwalających na zagospodarowanie czasu wolnego pomiędzy

udzielanymi świadczeniami zdrowotnymi, pobyt w DDOM pozwala pacjentom również na

aktywny udział w życiu społecznym. 

• W RPO finansowane są działania mające na celu ułatwianie dostępu do przystępnych cenowo,

trwałych oraz wysokiej jakości usług opieki zdrowotnej. Wśród dostępnych form wsparcia

wymienić można np. programy wczesnego wykrywania wad rozwojowych i ”‡Šƒ„‹Ž‹–ƒ Œ‹†œ‹‡ ‹

zagrożonych niepełnosprawnością i z niepełnosprawnościami, wsparcie deinstytucjonalizacji

opieki nad osobami potrzebującymi wsparcia w codziennym funkcjonowaniu (w tym

–™‘”œ‡‹‡ Ǧów), usługi długoterminowej medycznej opieki domowej ȋ™ –›

pielęgniarskiej) nad osobą potrzebującą wsparcia w codziennym funkcjonowaniu,



Poz. 843

przygotowanie i tworzenie wypożyczalni sprzętu rehabilitacyjnego, pielęgnacyjnego

‹wspomagającego (połączone z doradztwem w doborze sprzętu, treningami z zakresu

•ƒ‘‘„•ługi wypożyczonego sprzętu oraz przygotowaniem warunków do opieki domowej)

czy rozwój teleopieki medycznej. Wsparciem w zakresie usług zdrowotnych objęto do tej pory

199,5 tys. osób.

Rozdział III

PRIORYTETY

KRAJOWEGO

PROGRAMU

UBÓSTWU I WYKLUCZENIU SPOŁECZNEMU

Priorytet I.

PRZECIWDZIAŁANIA

Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu dzieci

i młodzieży

Główną przyczyną ubóstwa wśród dzieci jest ubóstwo ich rodzin, które zależy m.in. od dochodu

‹sytuacji na rynku pracy rodziców, stanu zdrowia członków rodziny, środowiska społecznego.

Ubóstwo niesie za sobą negatywne konsekwencje dla zdrowia dziecka. Powodem gorszego stanu

zdrowia często jest niedożywienie, złe warunki mieszkaniowe oraz niedostateczna higiena.

Przekłada się to też na wyniki w nauce oraz rozwój prawidłowych postaw społecznych, gdyż

dzieci z rodzin o niższych dochodach/ubogich często odrzucane są przez rówieśników. Nabyte

™dzieciństwie negatywne postawy społeczne, brak wiary we własne siły, poczucie braku

godności osobistej prowadzą do trudności w zrozumieniu znaczenia edukacji w wyjściu z ubóstwa

i znalezieniu pracy. Pomoc dzieciom dotkniętym ubóstwem powinna przede wszystkim skupiać

się na zmniejszaniu ubóstwa rodziców poprzez zwiększanie zatrudnienia w rodzinach oraz

działania Š ’”‘ˆ‹Žƒ–› œ› Š ‹ ”‡‘’‡•ƒ ›Œ› Š polegając› Š ƒ ™•’ƒ” ‹— ˆ‹ƒ•‘™›

‹rozwoju usług społecznych dla rodzin z dziećmi. Istotne Œ‡•–równieżǡƒ„›†œ‹‡ ‹œ„‹‡†‹‡Œ•œ› Š

rodzin od najwcześniejszych lat korzystały z opieki i edukacji (żłobki, przedszkola), usłu‰

wspierających proces wychowania dziecka (asystent rodziny, placówki wsparcia dziennego,

rodziny wspierająceȌoraz usług zdrowotnychǤ

Działanie 1.1. Rozwój usług środowiskowych wspierających rodzinę oraz usług

opiekuńczych i edukacyjnych dla dzieci

‡Ž‡ ’”œ‡pisów ustawy z dnia 9 czerwca 2011 rǤ ‘ ™•’‹‡”ƒ‹— ”‘†œ‹› ‹ •›•–‡‹‡ ’‹‡ œ›

zastępczej jest stworzenie spójnego systemu narzędzi opieki nad dzieckiem irodziną je

wychowującą, w wypadku trudności w prawidłowym wypełnianiu swoich funkcji, głównie natur›

opiekuńczoǦwychowawczej. Podejmowane działania mają na celu zapewnienie rodzinie takiej

pomocy, aby wyeliminowane zostało zagrożenie umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej,

ƒ™™›’ƒ†—ǡgdy dziecko z uwagi na jego dobro okresowo zostało umieszczone poza rodziną,

wprowadzić takie działania, aby zapewnić jego szybki powrót do rodziny.

Dlatego w ramach Działania 1.1 będą realizowane działania z zakresu procesu

deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej polegające na rozwoju profilaktyki i usług

środowiskowych oraz działania świadomościowe kierowane do szerokiego kręgu społeczności

lokalnych, a służące przekazywaniu wiedzy na temat istoty rodzinnej pieczy zastępczej,

funkcjonowania rodzin zastępczych w środowisku, trudności wiążących się ze sprawowaniem

’‹‡ œ›zastępczej. Powstanie kompleksowy system wsparcia rodziców zastępczych obejmujący

•–ƒ„‹Ž‹œƒ Œę œƒ–”—†‹‡‹ƒǡ •›•–‡ ”‘œ™‘Œ— œƒ™‘†‘™‡‰‘ǡ ™ –› †‘•–‘•‘™ƒ‹‡ ™›ƒ‰”‘†œ‡ń́  †‘

lokalnego rynku pracy, wsparcie terapeutyczne dla dzieci pod ich opieką, organizację‘’‹‡‹ƒ†

dziećmi na czas wypoczynku, szkoleń́  oraz użyczania przez samorządy budynków na cele

prowadzenia zawodowej rodzinnej pieczy zastępczej. Ich celem będzie podniesienie świadomości

na temat rodzinnych form pieczy zastępczej, realiów ich funkcjonowania, wyzwań przed którymi

stoją, korzyści dla przebywających w nich dzieci, problemów z jakimi rodziny zastępcze borykają

się na co dzień, aprzede wszystkim powoływanie nowych rodzin zastępczych oraz zachęcanie

władz samorządowych do dokonywania przekształceń struktury pieczy zastępczej. Ponadto

celem pośrednim będzie wskazywanie korzyści, jakie niesie deinstytucjonalizacja tego systemu

dla wychowanków pieczy zastępczej i docelowo dla społeczności lokalnej. Tego rodzaju działania

wspomagają pozyskiwanie kandydatów na rodziny zastępcze oraz służą popularyzacji dobrych

rozwiązań w obszarze deinstytucjonalizacji. Efektem tych działań ma być odejści‡ ‘†

sprawowania pieczy zastępczej w placówkach opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Šƒ”œ‡ œ‹‡Œ•œ› Šǡ

’”œ›Œƒœ› Š ™› Š‘™aniu form (rodziny zastępcze, rodzinne domy dziecka oraz placówki

opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ‡ –›’— ”‘†œ‹‡‰‘Ȍǡ pozwalających na efektywną integrację ze

środowiskiem lokalnym.

Realizacja działania nastąpi przez:

ͳȌ ™spółpracę wielu systemów na rzecz wsparcia rodziny w zakresie wypełniania funkcji

opiekuńczoǦwychowawczych, tj. systemu wsparcia rodziny, systemu pomocy społecznej,

systemu edukacji, współpracy z sądami w zakresie wglądu w sytuację rodziny, aby dobro

dzieci było chronioneǢ

ʹȌ †ziałania profilaktyczne realizowane przez samorządy gminne, zapobiegające umieszczeniu

dziecka w pieczy zastępczej:

ƒȌ

praca z rodziną naturalną/biologiczną – rozwój zatrudnienia i wzrost kompetencji

asystentów rodzinyǡ

Ȍ

wzmocnienie asystenta rodziny i wprowadzenie legitymacji służbowej – ’”‘„Ž‡ œ‡

wzrostem płac i tym samym ze wzrostem liczby asystentów rodziny,

„Ȍ rozwój usług dla rodzin z dziećmi na poziomie gminy ȋ’‘”ƒ†‹ –™‘ǡ ’‘‘ 

psychologiczna, prawna, szkolenia zwiększające kompetencje rodzicielskie),

†Ȍ koszyki świadczeń dla rodzin ujm‘™ƒ‡™Ž‘ƒŽ› Š•–”ƒ–‡‰‹ƒ Š™•’‹‡”ƒ‹ƒ”‘†œ‹ǡ

‡Ȍ

ˆȌ

rozwój usług środowiskowych, wspomagających rodzinę w pełnieniu funkcji rodzicielskoǦ

Ǧ™› Š‘™ƒ™ œ‘Ǧopiekuńczychǡ

rozwój placówek wsparcia dziennego, których zadaniem jest wspieranie rodziny

™wypełnianiu funkcji opiekuńczo – wychowawczych, w szczególności zapewnienie

dzieciom dziennej opieki i wychowania, organizowanie pomocy dzieciom sprawiającym

problemy wychowawcze, pomoc w nauce, organizacja czasu wolnego, rozwój

zainteresowań i uzdolnień, organizacja zabaw i zajęć sportowych, kształtowanie

właściwych postaw i zachowań, zapewnienie posiłku, współpraca z rodzicami lub

opiekunami dziecka, a także placówkami oświatowymi i leczniczymiǢ

†ziałania prowadzone w placówkach wparcia dziennego powinny mieć charakter

œ‹†›™‹†—ƒŽ‹œ‘™ƒ› w zależności od potrzeb dzieci ’”œ› Œ‡†‘ œ‡•› œƒ•–‘•‘™ƒ‹—

interdyscyplinarnej współpracy instytucji działają › ŠŽ‘ƒŽ‹‡ǡ

ŠȌwykorzystanie instytucji rodziny wspierającej jako usługi o cŠƒ”ƒ–‡”œ‡Ž‘ƒŽ›ǡ

‹Ȍrealizacja działań zapobiegających umieszczaniu †œ‹eci w domach pomocy społecznej –

rozwój profesjonalnych rodzin zastępczychoraz rodzinnych domów pomocyǡ

ŒȌ”ealizacja działań w obszarze profilaktyki zdrowiƒ’•› Š‹ œ‡‰‘†œ‹‡ ‹–rozwój usług

’•› Š‘Ž‘‰‹ œ› Šoraz usług w zak”‡•‹‡œ†”‘™‹ƒ’•› Š‹ œ‡‰‘Ǣ

͵Ȍ ”ealizacja przez samorządy gminne i powiatowe procesu deinstytucjonalizacji pieczy

zastępczej:

ƒȌ kampanie społeczne na rzecz rozwoju pieczy rodzinnejǡ

„Ȍ

Ȍ

†Ȍ

– 57 –

Poz. 843

intensywny rozwój usług dla rodzin wychowujących dzieci wspierających rodziców

™™› Š‘™ƒ‹— †œ‹‡ ƒ – zadanie gminy zmierzające do zmniejszania liczby dzieci

umieszczanych w pieczy zastępczejǡ

™’”‘™ƒ†œ‡‹‡ ”‡Œ‡•–”— wolnych miejsc w pieczy zastępczej i rejestru placówek

opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š ułatwiający Š œƒŽ‡œ‹‡‹‡ ‘†’‘™‹‡†‹‡‰‘ ‹‡Œ• ƒ †Žƒ

†œ‹‡ ƒ™’‹‡ œ›zastępczej,

ƒudyt w placówkach opiekuńczoǦwychowawczych (także w placówkach podległych ME‹

‹‘”ƒœǦƒ ŠȌǡ

‡Ȍ współpracƒ ‰‹› ‹ powiatu poprzez wymianę informacji, tworzenie wspóln‹‡ ’Žƒ—

’‘‘ › †œ‹‡ — ‹ ”‘†œ‹‹‡ǡ –™‘”œ‡‹e wspólnych zespołów ds. ™•’ƒ” ‹ƒ ”‘†œ‹›

‹zabezpieczenia interesów dziecka,

ˆȌ działania świadomościowe na rzecz budowania pozytywnego wizerunku i rozwoju

rodzinnej pieczy zastępczej (kampanie społeczne, seminaria, debaty),

‰Ȍ

ŠȌ

‹Ȍ

ŒȌ

Ȍ

ŽȌ

działania na rzecz rozwoju rodzinnych form pieczy zastępczej i profesjonalizacji zawodu

rodzica zastępczego, poprzez szkolenia kandydatów na nowe rodziny i wsparcie już

istniejącychoraz stabilizację ich sytuacji zawodowej,

przekształcenia placówek opiekuńczoǦ™› Š‘™ƒ™ œ› Š ’‘’”œ‡œ ™œ‘ ‹enie działań

samorządów na rzecz realizacji standardów dotyczących liczby dzieci w nich

przebywających – nie więcej niż 14 wychowanków oraz przestrzeganie wieku

przebywających w placówkach dzieci – powyżej 10Ǥ roku życia poprzez między innymi

‘–™ƒ” ‹‡’Žƒ ówek na potrzeby środowiska lokalnego,

działania na rzecz pozyskiwania rodzin zastępczych poprzez zakup, wynajem, adaptację

mieszkań na potrzeby prowadzenia rodzinnych form pieczy zastępczejǡ

intensyfikacja działań zmierzających do powrotu dziecka d‘”‘†œ‹›„‹‘Ž‘‰‹ œ‡Œ’‘’”œ‡œ

–służące jej reintegracji –wsparcie rodziny w środowisku lokalnymǡ

skuteczne programy usamodzielniania wychowanków pieczy zastępczej ’‘’”œ‡œ

tworzenie m.in. programów wspierających mieszkalnictwo dla usamodzielniających się

™› Š‘™anków pieczy zastępczejǡ

podnoszenie umiejętności i kwalifikacji kadr w zakresie sprawowania pieczy zastępczej,

głównie osób prowadzących rodzinne domy dziecka, dyrektorów małych placówek

opiekuńczoǦwychowawczych do 14 miejsc oraz rodziców zastępczych w formie szkoleń,

warsztatów, kursów czy seminariówǡ

Ȍ szkolenia specjalistyczne, przygotowujące kandydatów do pełnienia funkcji rodziny

zastępczejǢ

ͶȌ ”ozwój wysokiej jakości opieki nad dziećmi w wieku do lat 3, poprzez zwiększenie

dostępności terytorialnej‹dostępności finansowej (poprzez obniżenie opłat ponoszonych przez

rodziców, a także zwiększenie konkurencyjności poprzez większą liczbę instytucji)ǡ™–›ƒ

‘„•œƒ”ƒ Š™‹‡Œ•‹ Šǣ

ƒȌ

„Ȍ

dofinansowanie tworzenia i funkcjonowania miejsc w żłobkach, klubach dziecięc› Š

‹—dziennych opiekunów w tym †Žƒdzieci z niepełnosprawnościami oraz wymagających

szczególnej opieki,

zwiększanie dostępności usług opieki nad dzieckiem na obszarach wiejskich przez

tworzenie i poprawę funkcjonowania placówek opieki nad dzieckiem oraœ ™•’ƒ” ‹‡

budowy lub tworzenia i modernizacji niezbędnej w tym zakresie infrastruktury

Ȍ

Poz. 843

społecznej (budowa przedszkoli, instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3, m.in.

klubów dziecięcych)ǡ

opłacanie przez budżet państwa składek na ubezpieczenie emer›–ƒŽ‡ǡ ”‡–‘™‡

‹wypadkowe oraz ubezpieczenie zdrowotne za nianie (od podstawy stanowiącej kwotę

nie wyższą niż 50% kwoty stanowiącej wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę).

Harmonogram realizacji zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

ͳ

ʹ

͵

Indykatywne

finansowania

Koordynacja

źródła

Ͷ

Budżet państwa

—†—•œ”ƒ ›

Budżet Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw ro†œ‹›

Jednostki samorządu terytorialnego

Samorządy województw

Działanie 1.2. Zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego jako jednej z form pomocy dla

rodzin, dzieci i młodzieży

Pomoc żywnościowa wpisuje się w kompleksową pracę socjalną z osobami najuboższym‹

‹wykluczonymi społecznie. Dodatkowe działania towarzysząceǡ –ƒ‹‡ Œƒ ‡†—ƒ Œƒ ƒ –‡ƒ–

właściwego odżywiania, nauka gotowania, prowadzenia domu, zarządzania budżetem, czy

wreszcie wspólny posiłek stanowią często pierwszy krok w powrocie do uczestnictwaw życiu

społecznym i zawodowym osób i rodzin najbardziej potrzebujących. Działanie to ma na celu

wsparcie zadań własnych gminy.

ͳȌ‘–›—ƒ Œƒ™‹‡Ž‘Ž‡–‹‡‰‘rządow‡‰‘’”‘‰”ƒ—„Posiłek w szkole i w domu” na lata 2019–

2023 ustanowionego uchwałą nr 140 RadyMinistrów z dnia 15 października 2018 r.

Wieloletni rządowy program „Posiłek w szkole i w domu”ƒŽƒ–ƒʹͲͳͻ–ʹͲʹ͵”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ›Œ‡•–

przez cały †ƒ› rok kalendarzowy. Ma na celu zapewnić pomoc zarówno dzieciom, które

wychowują się w rodzinach znajdujących się w trudnej sytuacji, jak również‘•‘„‘•–ƒ”•œ›

‹niepełnosprawnym o niskich dochodach. Program zapewnia młodzieży w wieku szkolnym

zjedzenie gorącego posiłku przygotowanego w stołówce szkolnej.

”ƒƒ Šwieloletniego programu rządowego „Posiłek ™•œ‘Že i w domu” na lata 2019–ʹͲʹ͵

realizowany jest również oduł organizacji stołówek oraz miejsc ’”œ›‰‘–‘™ƒ‹ƒ‹spożywania

posiłków w szkołach, którego celem jest wzmocnienie opiekuńczej funkcji szkoły podstawowej

poprzez tworzenie warunków umożliwiających spożywanie przez uczniów posiłku w trakcie

’‘„›–—™•œ‘Ž‡Ǥ

Finansowanie: środki budżetu państwa oraz środki własn‡jednostek samorządu terytorialnegoǤ

Zasięg: wszystkie województwa.

ʹȌ ‘–›—ƒ Œƒ ™ Žƒ–ƒ Š ʹͲʹͳ–ʹͲʹ͹ pomocy żywnościowej w ramach odrębnego p”‘‰”ƒ—

operacyjnego współfinansowanego z funduszu EFS+ (obecnie wsparcie takie realizowane jest

™”ƒƒ Š ”‘‰”ƒ— ’‡”acyjnego Pomoc Żywnościowa 2014–ʹͲʹͲ, współfinasowanego

œEuropejskiego Funduszu Pomocy Najbardziej Potrzebującym FEAD)Ǥ

‡ƒŽ‹œƒ Œƒ ”‘‰”ƒ— ’‡”acyjnego Pomoc Żywnościowa 2014–ʹͲʹͲ rozpoczęła się w Polsce

œkońcem 2014 r. Interwencja w ramach –‡‰‘Programu jest niewątpliwym wsparciem dla osób

‹rodzin tego potrzebujących, bowiem rocznie do polskich rodzin trafiaǡ ™ ’‘•–ƒ ‹ ’ƒ œ‡

żywnościowych i posiłków, żywność o wartości przekraczającej 300ͲͲͲ000 zł (łączna wartość

”‘‰”ƒ—™Žƒ–ƒ ŠʹͲͳͶ–2020 to ok. 2 mld. zł). Osoby zakwalifikowane przez ośrodki pomocy

społecznej do udziału w Programie otrzymują żywność obejmującą różne artykuły: zboż‘™‡ǡ

™ƒ”œ›™‘Ǧowocowe, mięsne, mleczne, cukier i olej. Przy wyborze rocznego zestawu produktów

wchodzących w skład paczki (o gramaturze średnio rocznie 50 kg), ważne jest zachowanie zasad

zrównoważonej diety w oparciu o piramidę żywienia, a także zachowanie różnorodności

‹atrakcyjności oferowanych artykułów. Ponadto osoby korzystające z –‡‰‘Programu mogą wziąć

udział w tzw. działaniach towarzyszącychǡ –ŒǤ ™bezpłatnych warsztatach dotyczących m.in.

przygotowywania posiłków, dietetyki oraz zdrowego odżywiania, sprawnego zarządzania

budżetem domowym, zapobiegania marnowaniu żywności w celu zwiększenia samodzielności 

i włączenia społecznego. Średnio rocznie żywność trafia do ok. 1,3 mln osób, a w działaniach

towarzyszących uczestniczy ok.150 tys. osób. Wśród grup otrzymujących wsparcie w ramach

Programu warto wymienić: rodziny z dziećmi, osoby starsze, osoby niepełnosprawne i osoby

bezdomne. Za dystrybucję żywności odpowiedzialne są organizacje pozarządowe na szczeblu

ogólnopolskim – Federacja Polskich Banków Żywności, Caritas Polska, Polski Komitet Pomocy

Społecznej i Polski Czerwony Krzyż, którą prowadzą ją za pośrednictwem swoich organizacji

regionalnych posiadających magazyny i lokalnych bezpośrednio wydających żywność odbiorcom

końcowym.

Mając na względzie istotność pomocy żywnościowej dla poprawy sytuacji osób najbardziej

potrzebujących, planowana jest kontynuacja Programu w ramach ’‡”•’‡–›™› ˆ‹ƒ•‘™‡Œ 

ʹͲʹͳ–2027 jako odrębnego programu operacyjnego współfinansowanego ze środków

—”‘’‡Œ•‹‡‰‘ —†—•œu Społecznego (EFS+).

Głównymi założeniami działań programowych w nowej perspektywie finansowej jest:

ͳȌ zwiększenie znaczenia działań towarzyszących ™kontekście komplementarności

œinnymi działaniami w”ƒƒ Š  ǡ ‘ ‘œƒ œƒ Ǥ‹Ǥ —”‘œƒ‹ ‡‹‡ ˆ‘” ™•’ƒ” ‹ƒ

’‘œƒ™ƒ”•œ–ƒ–‘™‡‰‘ ȋ’Ǥ †‘”ƒ†œ–™‘ ‹†›™‹†—ƒŽ‡ǡ ‘–ƒ– œinstytucjami), a także

zwiększenie liczby uczestników działań towarzyszących;

ʹȌ bardziej efektywne ukierunkowanie pomocy do osób w najtrudniejszej sytuacji, w tym

osób nieobjętych systemem pomocy społecznej, które pomimo spełniania kryteriów

kwalifikowania nie korzystają z”‘‰”ƒ—Ǣ

͵Ȍ zwiększenie ilości żywności przypadającej na jednego odbiorcę dzięki włączeniu do

dystrybucji dodatkowej żywności pochodzącej ze źródeł zewnętrznych (darowizny,

zbiórkiȌǢ †ziałanie to ma przyczynić się do realizacji zasady horyzontalnej

przeciwdziałania marnowaniu żywnościǢ

ͶȌ lepsze dostosowanie pomocy (artykułów spożywczych i działań towarzyszących) do

potrzeb poszczególnych grup odbiorców (np. dzieci, osób starszych, osób beœ†‘› ŠȌǤ

Działanie 1.3. Wsparcie finansowe rodzin z dziećmi

†ʹͲͳ͸”Ǥ’‘†‡Œ‘™ƒ‡sądziałania mające na celu przeciwdziałanie ubóstwu dzieci. Efektem

tych działań jest wprowadzenie z dniem 1 kwietnia 2016 r. znaczącej pomocy finansowej dla

”‘†œ‹ œ †œ‹ećmi w postaci świadczenia wychowawczego przyznawanego w ramach programu

„Rodzina 500+”. Rządowy program „Rodzina 500+” stanowi podstawową formę wsparcia rodzin

wychowujących dzieci. Przyczynia się także do redukcji ubóstwa dzieci i młodzieży. Jest to bardœ‘

efektywne narzędzie polityki rodzinnej wspierające rodziny z dziećmi. Od 1 lipca 2019 ”Ǥ

™’”‘‰”ƒ‹‡ „Rodzina 500+” wprowadzono zmiany, zgodnie z którymi świadczenie

wychowawcze przysługuje na każde dziecko do ukończenia 18. roku życia, bez względu na dochód

osiągany przez rodzinęǤ Rozszerzona formuła Programu pozwala na poprawę jakości życia

wszystkich polskich rodzin mających dzieci na utrzymaniu i stanowi dopełnienie kompleksowej

polityki państwa wobec rodzin. Programem tym objęte są także dzieci przebywające 

w podmiotach pieczy zastępczej.

„‘rogramu „Rodzina 500+”, kolejnym komponentem kompleksowej i długofalowej polityki

rodzinnej, jest Program „Dobry start”. Program stanowi wsparcie dla ponad 4 mln uczniów. Kwota

300 zł przysługuje raz w rokua dziecko uczące się w szkole, aż do ukończenia przez nie 20Ǥ”‘—

życia. Uczniowie z niepełnosprawnościami otrzymają świadczenie do ukończenia ’”œ‡œ ‹‡

ʹͶǤroku życia. Do rodzin o niskich dochodach (obok rogramu „Rodzina 500+”) kierowane są

dodatkowo świadczenia z systemu świadczeń rodzinnych (szczególnie zasiek rodzinny 

z dodatkami) oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Dla osób uprawnionych do alimentów, które ich nie otrzymują, ustawa z†‹ƒ͹września ʹͲͲ͹”Ǥ

‘’‘‘ ›‘•‘„‘ —’”ƒ™‹‘› †‘ ƒŽimentów ȋœǤ Ǥ œ ʹͲʹͳ ”Ǥ ’‘œǤ ͹ͷȌ ’”œ‡™‹†—Œ‡ ™•’ƒ” ‹‡

ƒ–‡”‹ƒŽ‡ǡ”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ‡œbudżetu państwa, w postaci świadczenia z funduszu alimentacyjnego,

po spełnieniu określonych kryteriów. Jednym z nich jest kryterium dochodowe.

•’ƒ” ‹‡ˆ‹ƒ•‘™‡”‘†œ‹spełniających określono kryteriarealizowane jest również zgodnie 

z przepisami ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznejǤ

ͳȌ Kontynuacja dotychczasowych programów społecznych wspierających rodziny z dziećmi,

™tym Programu „Rodzina 500+” oraz Programu„‘„”›•–ƒ”–”Ǥ”‘‰”ƒ›ǣ„Rodzina 500+” oraz

„‘„”›•–ƒ”–”nie mają charakteru terminowego i nie są prowadzone prace nad zmianą warunków

‹ Š‘–”œ››™ƒ‹ƒǢ

2) Weryfikacja kryteriów dochodowych uprawniających do świadczeń rodzinnych. Kwoty

kryteriów dochodowych uprawniających do zasiłku rodzinnego: kryterium ogólne i kryterium dla

rodzin z dzieckiem niepełnosprawnym oraz kryterium uprawniające do jednorazowej zapomogi

z tytułu urodzenia się dziecka, a także wysokość świadczeń rodzinnych, z wyłączeniem wysokości

świadczenia pielęgnacyjnego, podlegają weryfikacji co 3 lata, z uwzględnieniem wyników badań

’”‘‰—™•’ƒ” ‹ƒ†‘ Š‘†‘™‡‰‘”‘†œ‹Ǥ

Kolejna weryfikacja kwot ww. kryteriów dochodowych oraz wysokości świadczeń przewidziana

Œ‡•–ƒʹͲʹͳ”Ǥ

Podwyższenie kryterium dochodowego uprawniających do świadczeń z funduszu

alimentacyjnego do wysokości 900 zł miesięcznie w przeliczeniu na osobę w rodzinie oraz

wprowadzanie tzw. mechanizmu „złotówka za złotówkę” przy ustalaniu prawa do świadczeń

œˆ—†—•œ—ƒŽ‹‡–ƒ ›Œ‡‰‘ǡktóry zakłada otrzymanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego

przez osobę uprawnioną, pomniejszonego o kwotę przekroczenia kryterium dochodowego

ȋ—•–ƒ™ƒ z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych

™związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARSǦ‘ǦʹȋœǤǤ’‘œǤͺ͹ͷ, z późn. zm.Ȍǡ–œ™Ǥ–ƒ” œƒ

antykryzysowa 3.0) Rozwiązanie będzie obowiązywać przy ustalaniu prawa do świadczeń

œfunduszu alimentacyjnego od okresu świadczeniowego rozpoczynającego się ͳpaździernika

ʹͲʹͲ”ǤǢ

͵Ȍ okresowe monitorowanie i analiza rozwiązań w zakresie świadczeń pomocy społecznej, pod

kątem ich skuteczności jako działań ograniczających skutki ubóstwa osób i ”‘†œ‹ǡ ™ ‡Ž—

wypracowywania i wdrażania najbardziej adekwatnych mechanizmów wsparcia

†‘ Š‘†‘™‡‰‘Ǥ

Działanie 1.4. Wzmocnienie funkcji opiekuńczej przedszkola, szkoły i placówki,

w koordynacji ze wsparciem i rozwojem usług w środowisku lokalnym

Działania w tym obszarze będą obejmowały następujące przedsięwzięcia ukierunkowane na:

ͳȌ œwiększanie integracji i spójności społecznej ’”œ‡†•œ‘Ž‹ǡ szkół i placówek, obejmujące

działania o Šƒ”ƒ–‡”œ‡ǣ

ƒȌ

„Ȍ

wspierającym przedsięwzięcia organizacyjnoǦˆ‹ƒ•‘™‡ ‹‹ Œ‘™ƒ‡ ’”œ‡œ ’”œ‡†•œ‘Žƒǡ

szkoły i placówki, których celem będzie eliminowanie barier utrudniających †œ‹‡ ‹‘

‹młodzieży kształcenie, integrację społeczną, przechodzenie na wyższe ‡–ƒ’›‡†—ƒ Œ‹ǡ

animacyjnym i motywującym do optymalnego wykorzystania istniejącego potencjału

przedszkoli, szkół i placówek iśrodowiska lokalnego przy realizacji wspólnych in‹ Œƒ–›™

partnerskich z lokalnymi grupami społecznymiǢ

ʹȌ ’oprawę efektów w nauce, frekwencji oraz kompetencji emocjonalnoǦspołecznych uczniów

szkół podstawowych, umożliwiające wyrównywanie szans rozwojowych i równy dostęp do

Ž‘ƒŽ‡Œ ‘ˆ‡”–› ‡†—ƒ ›Œ‡Œǡ ’‘’”œez wsparcie organizacyjne i finansowe projektów

społecznych, na podstawie następujących zasad:

ƒȌ

„Ȍ

Ȍ

projekt może mieć na celu stworzenie nowych, dodatkowych elementów oddziaływania,

zwiększenia liczebności dotychczas realizowanych działań oraz podniesienie jakości

dotychczas realizowanych działańǡ

wszystkie dotychczasowe i planowane działania powinny zostać zebrane w jedną, spójną

całość partycypacyjnego projektu społecznegoǢ ’”‘Œ‡– powinien tworzyć sieć działań

działania okołoszkolne o charakterze edukacyjnymi integracyjnym; działania opiekuńcze

na rzecz spędzania czasu wolnego (‹•–›–— Œ‡ —Ž–—”›ǡ ™ –› †‘› —Ž–—”›ǡ „‹„Ž‹‘–‡‹

kluby, świetlice dla dzieci i młodzieży); działania ulicznoǦpodwórkowe (animacyjne,

streetworkerzy); działania wspierające o wymiarz‡†œ‹‡Ž‹ ‘™›ȋ•’‘”–ǡ—Ž–—”ƒȌǡ

projekt społeczny powinien mieć wsparcie jednostki pomocy społecznej oraz szkołyǡ

†Ȍ Œ‡†‘•–‹ ‘”‰ƒ‹œƒ ›Œ‡ ‰‹ ‹‡Œ•‘Ǧ™‹‡Œ•‹ Š ‹ ‰‹ ™‹‡Œ•‹ Š inicjowały będą

przedsięwzię ‹ƒ o charakterze społecznoǦ‹–‡‰”ƒcyjnym, które będą realizowane ƒ

–‡”‡ƒ Š™‹‡Œ•‹ ŠǢ

͵Ȍ ™drożenie działań w zakresie wczesnego rozpoznawania potrzeb rozwojowych uczniów.



System oświaty obejmuje wsparciem dzieci w wieku już od urodzenia, zapewniając ’‘‘ 

’•› Š‘Ž‘‰‹ œ‘Ǧpedagogiczną ™ ’‘”ƒ†‹ƒ Š ’•› Š‘Ž‘‰‹ œ‘Ǧ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ› Š ‘”ƒœ ™ œ‡•‡

™•’‘ƒ‰ƒ‹‡”‘œ™‘Œ—†œ‹‡ ‹z niepełnosprawnościami. Wsparcie w zróżnicowanych formach

organizacyjnych oferowane jest dzieciom objętym wychowaniem przedszkolnym, uczniom

szkół i słuchaczom szkół dla dorosłychǡ ‘•‘„‘ —œ—’ełniającym i podnoszącym swoje

™ƒŽ‹ˆ‹ƒ Œ‡ œƒ™‘†‘™‡ ™ ˆ‘”ƒ Š ’‘œƒ•œ‘Ž› ŠǤ Kształcenie uczniów ze specjalnymi

potrzebami edukacyjnymi organizuje się w przedszkolach i innych formach wychowania

przedszkolnego, na wszystkich etapach edukacyjnych, w każdym typie szkoły oraz

placówkach, do których uczęszczają dzieci i młodzież.

Obecnie w resorcie edukacji i nauki trwają prace nad stworzeniem krajowego systemu

™ œ‡•‡‰‘ ™•’‘ƒ‰ƒ‹ƒ ”‘œ™‘Œ— †œ‹‡ ‹ ‹ ™•’ƒ” ‹ƒ ”‘†œ‹ǡ ‘’ƒ”–‡‰‘ ƒ ‘†‡Ž—

•‘ ‡–”‘™ƒ› ƒ ”‘†œ‹ie oraz podejściu funkcjonalnym i zapewniającym koordynację

wsparcia oferowanego przez różne sektory (edukacja, opieka społeczna, zdrowie). Celami

planowanych zmian jest zmniejszenie skali problemów rozwojowych i zdrowotnych u dzieci

‹młodzieży i wzmocnienie rodzin:

‒ mniejsza liczba dzieci i młodzieży z zaburzeniami neurorozwojowymi/zaburzeniami

œ†”‘™‹ƒ’•› Š‹ œ‡‰‘ǡ

‒ zintegrowanie działań podejmowanych w różnych sektorach: oświata, zdrowie, pomoc

rodzinie, pomoc społeczna poprzez określenie:

a) zadań realizowanych przez różne sektory w systemie, JST (gmina, powiat) i różne podmiotyǡ

b) zasad współpracy (praktyczna realizacja wsparcia/świadczeń/wsparcia), wymiany danych

œƒ•ƒ†ˆ‹ƒ•‘™ƒ‹ƒǤ

W tworzonych rozwiązaniach wykorzystywane są systemowe rozwiązania bazujące na

doświadczeniach z realizacji programu „Za życiem”, badaniach naukowych, dobrych

praktykach i projektach (model „bielański”, projekt AGORA), rozwiązaniach

międzynarodowych. Ponadto zakłada się, że będzie powstawał jeden plan wsparcia, w którego

realizację włączeni będą różni realizatorzy i różne źródła finansowania.



Każde dziecko, które wymaga pomocy psychologicznoǦpedagogicznej, powinno być objęte taką

pomocą jak najszybciej po rozpoznaniu takiej potrzeby, jak najbliżej mi‡Œ• ƒ ƒ— œƒ‹ƒ

‹™› Š‘™ƒ‹ƒǤ Działania jednostek systemu oświaty ukierunkowane są nie tylko na

podnoszenie osiągnięć edukacyjnych dzieci imłodzieży, ale obejmują również wspomaganie

indywidualnego rozwoju każdego dziecka –’‘œƒ™ œ‡‰‘ǡ‡‘ Œ‘ƒŽ‡‰‘ǡ•’‘łecznego, także

poprzez wspieranie rodziców iƒ— œ› ‹‡Ž‹ ™rozwiązywaniu problemów wychowawczych

‹dydaktycznych oraz rozwijaniu ich umiejętności wychowawczych w celu zwiększania

efektywności pomocy psychologicznoǦpedagogicznej udzielanej dzieciom i młodzieży.

ędą prowadzone działania o charakterze:

ƒȌ

diagnostycznym, zmierzające do określenia potrzeb i możliwości dzieci imłodzieży oraz

opracowania indywidualnych programów wsparciaǡ

„Ȍ

Ȍ

†Ȍ

‡Ȍ

ˆȌ

‰Ȍ

– 63 –

Poz. 843

inicjowania zajęć dla dzieci i młodzieży doświadczających trudności w funkcŒ‘‘™ƒ‹—

społecznym w takich placówkach jak: świetlice, kluby, ogniska wychowawcze czy

‹•–›–— Œ‡—Ž–—”›ǡ

wspólnego diagnozowania przez kadrę pedagogicznąǡœ’”ƒ ‘™‹ƒ‹•łużb społecznych

we współpracy z”‘†œ‹ ƒ‹Ȁ‘’‹‡—ƒ‹ǡ potrzeb dzieci i młodzieży do usług

gwarantujących zorganizowanie możliwości spędzenia wolnego czasu od zajęć

Ž‡ ›Œ› Šǡ–ŒǤ™ œƒ•‹‡™ƒƒ Œ‹ǡˆ‡”‹‹‹†‹™‘Ž› Šǡ

umożliwiającym dostęp do materiałów szkolnych‹sprzętu komputerowegoǡ

umożliwiających ucząc›się dziec‹‘spożycie pełnowartościowego posiłku w•œ‘Ž‡‒

realizacja rządowego programu „Posiłek w szkole i w domu” na lata 2019–ʹͲʹ͵ǡ

‘–›—ującym działania wynikające z rządowego programu pomocy uczniom

niepełnosprawnym ze szkół ponadpodstawowych, którzy posiadają orzeczenie

‘potrzebie kształcenia specjalnego, w formie dofinansowania zakupu podręczników,

materiałów edukacyjnych i ćw‹ œ‡‹‘™› Š™Žƒ–ƒ ŠʹͲʹͲ‒ʹͲʹʹǡ

™•’ƒ” ‹ƒ nauczycieli i specjalistów ze szkół i przedszkoli w zakresie praktycznych

umiejętności pedagogicznych orƒœ †‘•‘ƒŽ‡‹ƒ ‡–‘† ‹ ˆ‘” ’”ƒ › œ — œ‹ƒ‹ œ‡

zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi, w tym z niepełnosprawnościamiǡ

ŠȌ stworzenie mechanizmów koordynacji dostępnego lokalnie wsparcia i zwiększenia jego

dostępności oraz efektywności, np. poprzez zmiany ins–›–— Œ‘ƒŽ‡Ǥ

ͶȌ ™yrównywanie szans edukacyjnych uczniów oraz ’‘†‹‡•‹‡‹‡ jakości edukacji w szkołach

prowadzących kształcenie ogólneǢ ™ ramach działania przewiduje się zadania służące

indywidualizacji kształcenia i realizacji w praktyce założeń edukacji włączającej przez:

ƒȌ

wspieranie jednostek systemu oświaty w pracy z klasami zróżnicowanymi pod względem

potrzeb edukacyjnych uczniów (w tym szkolenia dla kadr przygotowujące do tych zadań

oraz doposażenie jednostek systemu oświaty w pomoce dydaktycznoǦƒ—‘™‡Ȍǡ

„Ȍ tworzenia lokalnych koalicji na rzecz podnoszenia jakości kształcenia wszystkich uczniów

i rozwoju edukacji włączającej, opartych na współpracy samorządów, szkół

ogólnodostępnych, poradni psychologicznoǦ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ› Šǡ szkół i placówek

•’‡ ŒƒŽ› ŠǡŒ‡†‘•tek pomocy społecznej i wsparcia rodziny, placówek ochrony zdrowia,

organizacji pozarządowych oraz innych podmiotów działających lokalnie na rzecz dziecka

‹”‘†œ‹›ǡ

Ȍ

wsparcie stypendialne uczniówǢ

ͷȌ ™spomaganie rozwoju dzieci i młodzieży, ze szczególnym zwró ‡‹‡ —™ƒ‰‹ ƒ

zróżnicowanie ich potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz ewentualne bariery w zakresie

dostępu do informacji niezbędnych w procesie kształcenia i indywidulanym rozwoju, które

zwiększą efektywność pracy z dziećmi i młodzieżą.

Działania te będą miały nowoczesną formę opartą przede wszystkim na technologiach

‹ˆ‘”ƒ ›Œ‘Ǧ‘—‹ƒ ›Œ› Šumożliwiających pracę zarówno indywidualną, jak i w grupie,

ƒtakże pracę zdalną, możliwością pracy terapeutycznej przez nauczyciela specjalistę

™’”œ‡†•œ‘Ž—ǡszkole i placówce lub nauczyciela poradni psychologicznoǦ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ‡ŒǤ

Działania będą zmierzały do zapewnienia:

ƒȌ

oprogramowania komputerowego związanego ze wspomaganiem integralnego rozwoju

‹włączenia społecznego dzieckaǡ

„Ȍ

Ȍ

†Ȍ

‡Ȍ

– 64 –

Poz. 843

‘’”‘‰”ƒ‘™ƒ‹ƒ ‘’—–‡”‘™‡‰‘ œ™‹ązanego z prowadzeniem działań rozwijających

‘’‡–‡ Œ‡ ‘—‹ƒ ›Œ‡ †œ‹‡ ƒǡ †‘•–‘•‘™ƒ‡ †‘ Œ‡‰‘ ‹†›™‹†—ƒŽ› Š ’‘–”œ‡„ǡ

™szczególności: nauki języka polskiego jako obcego, zajęć logopedycznych, nauki AAC,

Braille’a lub polskiego języka migowegoǡ

†‘’‘•ażenia przedszkoli, szkół i poradni psychologicznoǦ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ› Šǡ™–›’‘”ƒ†‹

•’‡ ŒƒŽ‹•–› œ› Šǡ ™sprzęt komputerowy wspomagający codzienne funkcjonowanie

dzieci i młodzieży w przedszkolu, szkole i placówce oraz wspomagający rozwijanie

‘’‡–‡ Œ‹ †œ‹‡ci i młodzieży oraz prowadzenie działań edukacyjnych

‹–‡”ƒ’‡—–› œ› Šǡ

rozwijania kompetencji posługiwania się oprogramowaniem i sprzętem komputerowym

przez nauczycieli i specjalistów, z uwzględnieniem działań ukierunkowanych na

wspieranie włączania społecznego dzieci i młodzieżyǡ

upowszechnianie korzystania z otwartych zasobów edukacyjnych przez nauczycieli,

•pecjalistów, uczniów i rodziców;

͸Ȍ †ziałania na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu dzieci, w szczególności

działania w zakresie zapobiegania problemom zdrowia psychicznego oraz uzależnieniom wśród

dzieci (w tym uzależnieniom cyfrowym) oraz wsparcia dzieci, młodzieży oraz ich rodzin

†‘–‹ętych tymi trudnościami. m.in. niepełnosprawności, długotrwałej choroby, problemów

œ†”‘™‹ƒ ’•› Š‹ œ‡‰o, przemocy domowej i rówieśniczej (w tym cyberprzemocy), uzależnień 

(w tym również uzależnień cyfrowych), wykluczenia cyfrowego (zwłaszcza w okresie pandemii),

zaniedbań opiekuńczoǦwychowawczych czy konfliktów z prawemǤ



ƒ”‘‘‰”ƒrealizacji zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

2023

2024

2025

2026

ͳ

ʹ

͵

Ͷ

ͷ

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja

͸

Budżet państwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania

Minister właściwy do•’”ƒ™zabezpieczenia społecznego

Minister właściwy do spraw zdrowia

Samorządy województw

Działanie 1.5. Wzmocnienie kształcenia dzieci i młodzieży w obszarze kompetencji

kluczowych, w tym kreatywności, przedsiębiorczości oraz współpracy

Postawy i kompetencje budujące kapitał społeczny, w tym kreatywność, przedsiębiorczość oraz

kooperatywność – warunkują zdolność do funkcjonowania w zmieniającej się rzeczywistości.

Rozwijanie postaw i kompetencji społecznych powinno być zatem jedną z horyzontalnych zasad

systemu oświaty. Podniesienie poziomu kompetencji rozwijających kapitał społeczny wymaga

zmian świadomościowych wśród kadry pedagogicznej, administracji przedszkoli, szkół

‹placówek, jak i wśród dzieci i młodzieży. Istotna jest w tym względzie poprawa systemu

kształcenia nauczycieli i podniesienie prestiżu zawodu nauczyciela.

ͳȌ ”‘‘™ƒ‹‡ ‡–‘† ƒ— œƒ‹ƒ oraz dobrych praktyk mających ƒ ‡Ž— ”‘œ™‹Œƒ‹‡ ’‘•–ƒ™

kreatywności, współpracy i przedsiębiorczości:

ƒȌ ™•’‹‡”ƒ‹‡ ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹ ’‘†•–ƒ™› ’”‘‰”ƒ‘™‡Œ ™› Š‘™ƒ‹ƒ ’”œ‡†•œ‘Ž‡‰‘ ‹ ’‘†•–ƒ™›

programowej kształcenia ogólnego uwzględniającej samodzielne i zespołowe zdobywanie

‹ˆ‘”ƒ Œ‹ǡ ”›–› œ‡ ‹ Š ’”œ‡–™ƒ”œƒ‹‡ǡ identyfikowanie problemów oraz •œ—ƒ‹‡

•—–‡ œ› Šǡ™–›–‹‡•–ƒ†ƒ”†‘™› Š–sposobów ich rozwiązywaniaǡ

„Ȍ rozwijanie i upowszechnianie metod nauczania kształtujących przedsiębiorczość,

kreatywność i kooperatywność wśród uczniów, promowanie działań zespołowych oraz

”‘œ™‹Œƒ‹‡ ‘’‡–‡ Œ‹ ™ œƒ”‡•‹‡ •ƒ‘†œ‹‡Ž‡‰‘ — œ‡nia się i kierowania własnym

rozwojem przez uczniówǡ

Ȍ wspieranie metod nauczania rozwijających przedsiębiorczość, kreatywność

‹kooperatywność, atakże powiązanych z nimi kompetencji kluczowych – ‘—‹ƒ ›Œ› Š

‹‹ˆ‘”ƒ ›Œ› Š ‘”ƒœ •’ołecznoǦobywatelskich oraz zwiększenie uczestnictwa uczniów 

i nauczycieli w projektach sprzyjających kształtowaniu tych kompetencjiǡ

†Ȍ wspieranie działań z zakresu edukacji obywatelskiej, realizowanych przez instytucje

‹podmioty prowadzące działalność edukacyjną oraz organizacje obywatelskieǡ

‡Ȍ poszukiwanie rozwiązań prawnych i organizacyjnych służących podnoszeniu jakości

procesu edukacji wszystkich osób uczących się, w tym edukacji sprzyjającej kształtowaniu

kompetencji kluczowych i włączeniu społeczn‡—ǡ

ˆȌ podniesienie rangi samorządu uczniowskiego i rady rodziców w funkcjonowaniu szkoły

‹‘ ‡‹‡Œ‡Œ’”ƒ ›ǡ

‰Ȍ wspieranie działań edukacyjnych z zakresu ekonomii społecznej i przedsiębiorczości

społecznej oraz rozwój spółdzielczości uczniowskiejǢ

ʹȌ Kształcenie i doskonalenie nauczycieli w zakresie rozwijania kompetencji kluczowych uczniów

i studentów, w tym kompetencji społecznych i‘„›™ƒ–‡Ž•‹ Šǣ

ƒȌ

„Ȍ

Ȍ

wprowadzenie do programu kształcenia nauczycieli zagadnień dotyczących

kształtowania postaw i kompetencji kluczowych wśród uczniów oraz umiejętności pracy

z klasą/grupą zróżnicowaną pod względem potrzeb rozwojowych i edukacyjnych

uczniówǡ

promowanie dobrych praktyk w zakresie współpracy na zasadzie partnerstwa między

nauczycielami, rodzicami i przedszkolami, szkołami, placówkamiǡ

wspieranie doskonalenia nauczycieli, bibliotekarzy w zakresie efektywnej realizacji zajęć

wynikających z podstawy programowejǡ

†Ȍ

‡Ȍ

ˆȌ

– 66 –

Poz. 843

stworzenie i wdrożenie systemu wsparcia dla nabywania uprawnień przez nienauczycieli

(artystów, sportowców, informatyków, osób mających kompetencje (dual-careerȌȌ †‘

ƒ— œƒ‹ƒ™•œ‘Ž‡ȋ’Ǥ‹ˆ‘”ƒ–›‹ǡ—œ›‹ǡ’Žƒ•–›‹ǡ™› Š‘™ƒ‹ƒˆ‹œ› œ‡‰‘ǡ‡†—ƒ Œ‹

‘„›™ƒ–‡Ž•‹‡ŒȌǡ

promowanie metod nauczania sprzyjających kreatywności, kooperatywności

‹przedsiębiorczości wśród pracowników oświaty i administracji oświatowejǡ

upowszechnienie wzorów współpracy nauczycieli w małych zespołach,

skoncentrowanych na wspomaganiu procesów uczenia się dzieci i młodych ludzi,

wzajemne wspieranie się w badaniu ipoprawie skuteczności nauczaniƒ™•œ›•–‹ Š†œ‹‡ ‹

‹młodzieży, wymieniających swoje doświadczenia i wspólnie doskonalących jakość

własnej pracyǢ

͵Ȍ Wzmocnienie edukacji obywatelskiej w procesach kształcenia:

ƒȌ

wspieranie wdrażania podstawy programowej wychowania przedszkolnego ikształcenia

ogólnego w poszczególnych typach szkół, promującej samodzielne izespołowe

zdobywanie informacji, krytyczne ich przetwarzanie, identyfikowanie problemów oraz

•œ—ƒ‹‡•—–‡ œ› Šǡ™–›–‹‡•–ƒ†ƒ”†‘™› Š–sposobów ich rozwiązywaniaǡ

„Ȍ promowanie współpracy szkół z organizacjami obywatelskimi, mediami, instytucjami

™zakresie prowadzenia edukacji rozwijającej kooperatywność, przedsiębiorczość

‹kreatywność ™ –› ‹•–›–— Œƒ‹ —Ž–—”› ȋ’Ǥ ’”œ‡œ ’—„Ž‹ƒ Œ‡ǡ ‘—”•›ǡ ƒ’ƒ‹‡

społeczne)ǡ

Ȍ

wspieranie współpracy naukowców oraz działaczy społecznych z uczniami

‹nauczycielami szkół wszystkich typów w realizowaniu projektów ‡†—ƒ ›Œ› Šǡ

†Ȍ zaangażowanie młodzieży w życie lokalnych społeczności, zwłaszcza ƒ ‘„•œƒ”ƒ Š

™‹‡Œ•‹ Šǡ™–›— œ‡•–‹ –™‘™’‘†‡Œ‘™ƒ‹—†‡ ›œŒ‹, tworzenie sieci społecznościǤ



Harmonogram realizacji zadań



Termin realizacji

zadań

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja



2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

ͳ 













͵ 













ʹ 



Budżet państwa









Budżety jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania

Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki

Samorządy województw



Działanie 1.6. Doskonalenie modelu kształcenia zawodowego, w tym kształcenia wyższego

oraz promocja kształcenia zawodowego w powiązaniu z rynkiem pracy

Trudna sytuacja na rynku pracy w sposób szczególny dotyka ludzi młodych, którzy rozpoczynają

swoją karierę zawodową. Perspektywa wejścia na rynek pracy i utrzymania zatrudnienia

pogarsza się szczególnie w czasach i sytuacjach kryzysowych, charakteryzujących się rosnącym

poziomem bezrobocia wśród młodzieży. Trudności w rozpoczęciu samodzielnego życia na własny

rachunek dotyczą nie tylko osób bez kwalifikacji zawodowych, lecz także osób, których

kwalifikacje i umiejętności nie odpowiadają aktualnym wymogom rynku pracy; braki te stanowią

jeden z istotnych czynników generujących zjawisko wykluczenia i marginalizacji społecznej.

Wdrażany obecnie model kształcenia zawodowego na poziomie ponadpodstawowym oparty jest

ƒ •›•temowej współpracy szkół i placówek kształcenia zawodowego z ich otoczeniem

społecznoǦgospodarczym, w tym zwłaszcza z pracodawcami. Zakłada się równocześnie

upowszechnienie doradztwa zawodowego już na etapie edukacji podstawowej. Szkoły

prowadzące kształcenie zawodowe konstruują ofertę edukacyjną w taki sposób, aby nabywanie

wiedzy teoretycznej odbywało się równolegle z praktyczną nauką zawodu 

w rzeczywistych warunkach pracy. Taki model kształcenia zawodowego z jednej strony wychodzi

ƒ’”œ‡ ‹™ ‹†›™‹†—ƒŽ›m predyspozycjom, aspiracjom oraz oczekiwaniom uczniów, z drugiej

zaś pozwala reagować na dynamiczne zmiany na rynku pracy. Należy wspierać stosowanie

różnych form uczenia się w miejscu pracy, ponieważ zwiększa to możliwości zatrudnienia na

™ œ‡•› ‡–ƒ’‹‡ życia zawodowego oraz sprzyja przystosowaniu młodego człowieka do

warunków pracy panujących w rzeczywistym zakładzie pracy. Z punktu widzenia przygotowania

młodych ludzi do wejścia na rynek pracy, samodzielności w życiu dorosłym i pełnego

— œ‡•–‹ –™ƒ •’‘łecznego konieczne są również działania stymulujące zapewnianie wysokiej

jakości kształcenia zawodowego w szkołach ponadpodstawowych oraz na poziomie wyższym.

Zmiany w szkolnictwie wyższym zmierzają w kierunku uelastycznienia ścieżek i programów

kształcenia praktycznego oraz uznawania w systemie szkolnictwa wyższego osiągnięć efektów

uczenia się nabytych poza systemem, przykładowo wynikających z doświadczeń zawodowych.

System szkolnictwa wyższego stwarza możliwość osobom dorosłym, które np. z powodów

‡‘‘icznych zaniechały kształcenia na poziomie wyższym, włączenia się do programów

kształcenia praktycznego. Wysokie wymagania rynku pracy, silna konkurencja, presja czasu nie

sprzyjają procesowi wdrażania nowego pracownika do zadań wynikających z zakresu czynności.

Współczesny rynek oczekuje na pracownika z aktualną wiedzą i dobrą orientacją w realiach

zawodu. Dlatego też w ramach szkolnictwa wyższego zainicjowano wiele działań zmierzających

do dostosowania programów studiów do realnego rynku pracy. Program studiów o profilu

praktycznym przewiduje praktyki zawodowe w wymiarze co najmniej 6 miesięcy w ramach

studiów pierwszego stopnia i jednolitych studiów magisterskich lub 3 miesięcy w przypadku

programu studiów drugiego stopnia. W kontekście wdrażanych zmian wzrosła rola praktyk

studenckich, które umożliwiają uzyskanie pierwszego – dla wielu studentów – doświadczenia 

w realnych warunkach pracy. W celu dostosowania programów studiów nawiązywana jest

współpraca uczelni z biznesem i wzmacniana prozatrudnieniowa rola szkolnictwa wyższego,

poprzez angażowanie pracodawców w proces kształcenia (np. dodatkowe zajęcia realizowane

wspólnie z pracodawcami, certyfikowane szkolenia, wizyty studyjne u pracodawcówǤ



Ważną rolę w doskonaleniu procesu kształcenia i projektowaniu indywidualnych ścieżek

kształcenia lub rozwoju odgrywa monitorowanie losów absolwentów oraz wsparcie udzielane

przez biura karier. Suma różnorodnych form wparcia przyczynia się do zwiększenia zdolności do

zatrudnienia absolwentów uczelni zawodowych na ry—’”ƒ ›‘”ƒœ’‘ƒ‰ƒ™Ž‡’•œ›”ƒ†œ‡‹—

sobie ‒ po ukończeniu kształcenia ‒w pełnieniu ról społecznoǦœƒ™‘†‘™› ŠǤ

W Polsce, aby wzmocnić kształcenie praktyczne, umożliwiające rozwój umiejętności zawodowych

i kompetencji społecznych studentów, wprowadzono –’‘’”œ‡œustawę z dnia 20 lipca 2018 r. ‒

Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2020 r. poz. 85‹͸ͳͻȌ‒dwie ścieżki kształcenia

na kierunkach o profilu praktycznym: rozbudowane obowiązkowe praktyki zawodowe i studia

dualne. Ustawa umożliwiła też prowadzenie przez uczelnie zawodowe kształcenia

specjalistycznego. Osoba, która ukończyła kształcenie specjalistyczne otrzymuje świadectwo

†›’Ž‘‘™ƒ‡‰‘•’‡ ŒƒŽ‹•–›ƒŽ„‘†›’Ž‘‘™ƒ‡‰‘•’‡ ŒƒŽ‹•–›–‡ Š‘Ž‘‰ƒǤ

W obszarze szkolnictwa wyższego ‹•–‘–‡ Œ‡•– ™sparcie osób z niepełnosprawnościami, które

znalazło wyraz m.in. w ustawowym zobligowaniu uczelni do stwarzania takim osobom warunków

do pełnego udziału w:

‒procesie przyjmowania na uczelnię w celu odbywania kształcenia,

‒kształceniu,

‒prowadzeniu działalności naukowej.

W celu wsparcia tych zadań ministrowie nadzorujący uczelnie przekazują dotację podmiotową.

Środki finansowe z dotacji powinny być przeznaczone na zapewnienie kandydatom na studia,

studentom, doktorantom i pracownikom warunków do pełnego udziału w procesie przyjmowania

na studia, do szkół doktorskich, kształceniu na studiach i w szkołach doktorskich lub prowadzeniu

działalności naukowej.

Mogą one być wydatkowane m.in. na kursy języka migowego dla studentów, doktorantów oraz

dla pracowników uczelni, specjalistyczne szkolenia, w tym umożliwiające orientację przestrzenną

na terenie uczelni niepełnosprawnym studentom i doktorantom, udział w olimpiadach, w różnych

wydarzeniach, zakup sprzętu i urządzeń specjalistycznych wspomagających proces dyda–› œ›ǡ

zakup literatury specjalistycznej i naukowej do uczelnianych bibliotek dla potrzeb osób

niepełnosprawnych, dostosowanie infrastruktury.

Ponadto z dotacji uczelnie mogą realizować wydatki na rzecz osób z niepełnosprawnościami,

’‘–™‹‡”†œ‘›‹ ‘”œ‡ œeniem o stopniu niepełnosprawności oraz wydatki na rzecz osób 

z niepełnosprawnościami bez stosownego orzeczenia. W tym celu uczelnie mogą opracować

wewnętrzny regulamin, który określi kryteria kwalifikacji oraz formy pomocy

•–—†‡–‘Ȁ†‘–‘”ƒ–‘ ‘”ƒœ ’”ƒ ownikom

prowadzącym

działalność

naukową 

z niepełnosprawnościami bez stosownego orzeczenia.

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju prowadzi trzy konkursy współfinansowane z ˆ—†—•œ›

‡uropejskich (PO WER), realizujące działania Programu Dostępność Plus w obszarze•œ‘Ž‹ –™ƒ

wyższego, ukierunkowane na zwiększenie dostępności dla osób z niepełnosprawnościami.

Konkurs „Uczelnia dostępna” (trzy edycje), w ramach działania „Studia bez barier”, obejmuje

wsparciem zmiany organizacyjne i podnoszenie świadomości i kompete Œ‹ ƒ†”› — œ‡Ž‹

z zakresu niepełnosprawności poprzez realizację działań mających na celu zapewnienie przez

uczelnię dostępności komunikacyjnej, administrowanych stron internetowych, narzędzi

informatycznych, procedur kształcenia na poziomie wyższym, wprowadzenie do programów

kształcenia modyfikacji zapewniających ich dostępność dla studentów z niepełnosprawnościami

oraz działań z zakresu dostępności architektonicznej. Bezpośrednią grupą docelową w projekcie

są uczelnie, studenci oraz kadra uczelni (dydaktyczna, administracyjna i zarządzająca).

Konkurs „Projektowanie uniwersalne”, w ramach działania „Dostępność w programach

kształcenia”, dotyczy opracowania i wdrożenia zajęć obowiązkowych w programie studiów,

obejmujących projektowanie uniwersalne i umożliwiających studentom poznanie potrzeb osób

œniepełnosprawnościami oraz praktyczne zastosowanie zasad uniwersalnego projektowania

produktów i usług. Odbiorcami wsparcia są zarówno studenci kierunków technicznych, jak

‹pedagogicznych i artystycznych (między innymi architektury, architektury wnętrz,

budownictwa, urbanistyki, informatyki, programowania, wzornictwa przemysłowego, inżynierii

lądowej, projektowania, wzornictwa, pedagogiki).

Konkurs „Centrum wiedzy o dostępności”, w ramach działania „Centra wiedz› ’”‘Œ‡–‘™ƒ‹ƒ

uniwersalnego”, dotyczy utworzenia i wsparcia funkcjonowania w uczelniach centrum wiedzy

‘dostępności, jako jednostki wspierającej stosowanie i upowszechnianie zasad projektowania

uniwersalnego, m.in. poprzez działania upowszechniające zasƒ†›’”‘Œ‡–‘™ƒ‹ƒ—‹™‡”•ƒŽ‡‰‘ǡ

wpływające na podnoszenie kompetencji kadry uczelni w zakresie zasad projektowania

uniwersalnego, prowadzenie kształcenia oraz działalności szkoleniowej w zakresie

projektowania uniwersalnego z wykorzystaniem wiedzy i doświadczenia wiodących ekspertów

œuczelni polskich i zagranicznych, a także inicjowanie współpracy z otoczeniem społecznoǦ

Ǧgospodarczym w celu wypracowania innowacyjnych produktów i standardów dla usług

’‘™•œ‡ Š› Š™‘’ƒ” ‹—‘œƒ•ƒ†›’”‘Œ‡–‘™ƒ‹ƒ—‹™‡”•ƒŽnego. Bezpośrednią grupą docelową

w projekcie są przede wszystkim uczelnie, które chcą w ramach swojej struktury powołać

centrum wiedzy o dostępności w wybranym przez siebie obszarze.

Ponadto Narodowe Centrum Badań i Rozwoju realizuje – jako kolejne działa‹‡ ™ ”ƒƒ Š

Programu Dostępność Plus – konkurs „Rzeczy są dla ludzi”, prowadzony jako zadanie zlecone

przez ówczesne Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Celem konkursu jest wybranie do

dofinansowania projektów, które w największym stopniu przyczynią się do poprawy jakości

‹zapewnienia niezależności życia osób ze szczególnymi potrzebami. Środki przyznawane są na

realizację badań przemysłowych, prac rozwojowych (obowiązkowych w projekcie) oraz prac

przedwdrożeniowych. Wnioskodawca jest zobowiązany do zastosowania wyników projektu

™praktyce. Konkurs skierowany jest do samodzielnych podmiotów, tj. jednostek naukowych,

przedsiębiorstw i konsorcjów składających się maksymalnie z 4 podmiotów. Projekty w ramach

konkursu muszą dotyczyć przynajmniej jednego z 23 zróżnicowanych tematów dotyczących

technologii, narzędzi i innych rozwiązań dla osób ze szczególnymi potrzebamiǤ

Analiza sytuacji w obszarze dostępu do materiałów dydaktycznych dla kształcenia zawodowego

pozwala stwierdzić, że zarówno nauczyciele, jak ‹uczniowie otrzymują niewystarczającą ilość

odpowiednich materiałów multimedialnych wspierających proces kształcenia/uczenia się,

dlatego tak ważne jest tworzenie eǦzasobów na potrzeby kształcenia zawodowego. –—ƒŽ‹‡

prowadzone są intensywne działania na rzecz tworzenia ogólnodostępnych i nowoczesnych

edukacyjnych zasobów elektronicznych dla kształcenia zawodowego i doradztwa zawodowego,

zgodnych z podstawami programowymi kształcenia wposzczególnych zawodach szkolnictwa

branżowegoǤMateriały tesą ’”œ‡znaczone zarówno do wykorzystania w procesie nauczania, jak

i do doskonalenia umiejętności samodzielnego uczenia się wśród uczniów szkół prowadzących

kształcenie zawodowe‹osób dorosłych. Są –‘‡Ǧmateriały multimedialne i†›†ƒ–› œ‡Ǥƒ•‘„›

są udostępnione na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej (ZPE) działającej pod adresem

https://zpe.gov.pl/. Uczniowie i nauczyciele mogą korzystać z nich bezpłatnie. Na platformie

znajduje się dostęp m.in. do eǦmateriałów zawodoznawczych oraz zestawów edukacyjnych

służących do nauki zawodowego języka obcego (angielskiego, a w przypadku niektórych

zawodów również niemieckiego, francuskiego, hiszpańskiego i rosyjskiego) ukierunkowanego

zawodowo w poszczególnych branżach. 

Jednym z celów edukacji cyfrowej w dziedzinie kształcenia zawodowego jest upowszechnianie

™›‘”œ›•–›™ƒ‹ƒ materiałów multimedialnych w nauczaniu zawodu, w tym ‡Ǧzasobów

dostępnych na platformie https://zpe.gov.pl/, stałe ich aktualizowanie, a także poszerzanie 

‹ †‘•‘ƒŽ‡‹‡ „ƒœ› ‡Ǧmateriałów zawodoznawczych. W ramach konkursów realizowanych 

z Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój zostanie opracowanych kolejnych 800 

‡Ǧmateriałów do kształcenia zawodowego dla poszczególnych zawodów szkolnictwa

branżowego, które docelowo zostaną zamieszczone na platformie.

Osiągnięcie tego celu będzie realizowane przez następujące działania:

ͳȌ ’romowanie szkolnictwa branżowego w szkołach podstawowych poprzez promocję wśród

†œ‹‡ ‹ ‹rodziców efektów tego rodzaju kształcenia, współpracę z doradcami zawodo™›‹ǡ

’”‘‘™ƒ‹‡†‘„”› Š’”ƒ–›Ǣ

ʹȌ –worzenie ogólnodostępnych i nowoczesnych edukacyjnych zasobów elektronicznych dla

kształcenia zawodowego i doradztwa zawodowego;

͵Ȍ ™spieranie rozwoju współpracy szkół i placówek kształcenia zawodowego z ich otoczeniem,

™tym zwłaszcza z pracodawcami i szkołami wyższymi (staże i praktyki dla uczniów

™przedsiębiorstwach, rozwój współpracy szkół z uczelniami) oraz urzędami pracy, w celu

”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹ ’”ƒ–› œ‡Œ ƒ—‹ œƒ™‘†— w ścisłej współpracy z pracodawcami oraz zapoznania

uczniów i nauczycieli z najnowszymi rozwiązaniami –‡ Š‹ œ›‹‹–‡ Š‘Ž‘‰‹ œ›‹Ǣ

ͶȌ ™zmocnienie oddziaływań profilaktycznych, zapobiegających występowaniu trudności

™uczeniu się i zachowaniu oraz wczesnej interwencji, w sytuacji, gdy pojawią się problemy

™tym zakresie, realizacji praktycznej nauki zawodu, realizację działań podejmowanych na

rzecz młodzieży zagrożonej marginalizacją społecznąǢ

ͷȌ ’odniesienie jakości kształcenia w szkołach specjalnych przysposabiających do pracy

‹dostosowanie oferty kształcenia do potrzeb lokalnego rynku pracyǢ

͸Ȍ ‹‹ Œƒ–›™›ƒ”œ‡ œ”‘œ™‘Œ—”ƒ™ƒŽ‹ˆ‹ƒ Œ‹Ǣ

͹Ȍ †ziałania w zakresie powiązania kształcenia wyższego z potrzebami rynku pracy i praktyczną

nauką zawodu:

ƒȌ‹–‡”†›• ›’Ž‹ƒ”‡’”‘‰”ƒ›studiówǡ

„Ȍpodwyższenie jakości kształcenia oraz wartości dyplomówukończenia studiówǡ

Ȍ promocja studiów dualnych i kształcenia praktycznego oraz studiów o kształceniu

’”ƒ–› œ›ǡ





†Ȍ •–ƒ„‹Ž› •›•–‡ •–›’‡†‹ƒŽ› ułatwiający naukę na poziomie wyższym mniej zamożnym

•–—†‡–‘‹œ†‘„› ‹‡œƒ™‘†—œ‰‘†‡‰‘œ’‘–”œ‡„ƒ‹”›—’”ƒ ›Ǥ

Harmonogram realizacji zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

Poz. 843

2023

2024

2025

2026

ͳ

ʹ

͵

Ͷ

ͷ

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja

͸

͹

Budżet państwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw do spraw oświaty i wychowania

Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego‹ƒ—‹

Minister właściwy do sp”ƒ™’”ƒ ›

Powiatowe jednostki samorządu terytorialnego

Samorządy województw

Działanie 1.7. Wdrożenie kompleksowego systemu pierwszego zatrudnienia młodzieży

opartego o zintegrowane działania instytucji edukacyjnych, rynku pracy i integracji

społecznej

‘zpoczęcie przez młodego człowieka samodzielnego życia na własny rachunek wymaga

spełnienia szeregu warunków odnoszących się przede wszystkim do nabycia kwalifikacji

zawodowych adekwatnych do stale zmieniających się wymogów rynku pracy, podstawowych

‘’‡–‡ncji społecznych, jak również nabycia umiejętności poruszania się na rynku pracy.

Efektywne spełnienie tych warunków jest szczególnie istotne w przypadku pracy z osobami

zagrożonymi marginalizacją społeczną, z natury rzeczy mających ograniczony dostęp zar󙐑†‘

nowoczesnych form edukacji nieformalnej, szkoleń zawodowych, jak i usług rynku pracy.

Jednocześnie ważne jest wzmacnianie programów edukacji liderów życia publicznego 

i społecznego, w tym systemu identyfikacji liderów społecznych i wspieranie ich r‘œ™‘Œ—ǡ

podnoszenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych oraz podnoszenie umiejętności związanych

z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczejǤ

ͳȌ Wspierany będzie rozwój doradztwa zawodowego dla dzieci, młodzieży i dorosłych

integrujący doradztwo zawodowe na rożnych etapach kształcenia i w procesie uczenia się

przez całe życie. W tym celu wspierane będzie:

ƒȌ

zapewnienie dostępu do odpowiedniej informacji edukacyjnoǦzawodowej na różnych

‡–ƒ’ƒ Š‡†—ƒ ›Œ› Šǡ

Ȍ

rozwijanie podmiotowości uczniów w procesie oceny swoich

‹’”‡†›•’‘œ› Œ‹œƒ™‘†‘™› Šǡ

‡Ȍ

zapewnienie koordynacji zadań w zakresie doradztwa zawodowego, realizowanych przez

poszczególne szkołyǢ

„Ȍ

†Ȍ

opracowanie materiałów dla wychowawców klas wszystkich typów szkół

‹przeprowadzenie szkoleń dla osób realizujących zadania z zakresu doradztwa

zawodowego w szkołach podstawowych, ponadpodstawowych oraz poradniach

’•› Š‘Ž‘‰‹ œ‘Ǧ’‡†ƒ‰‘‰‹ œ› Šǡ

zainteresowań

opracowanie rozwiązań w zakresie włączenia lekarzy medycyny pracy w proces

doradztwa w zakresie wyboru kierunku dalszego kształcenia i zawodu dla uczniów szkół

’‘†•–ƒ™‘™› Šǡ ™ •›–—ƒ Œ‹ǡ ‰†› występują u ucznia ograniczenia w tym wyborze

uwarunkowane stanem zdrowia lub niepełnosprawnościąǡ

ʹȌ Opracowanie i wdrożenie systemowych, międzysektorowych rozwiązań w zakresie

wspierania procesu przejścia młodych ludzi z systemu edukacji na rynek pracyǢ

͵Ȍ Analiza dotychczas funkcjonujących instrumentów skierowanych do osób bezrobotnych, które

nie przekroczyły 30. roku życia ‘”ƒœ ‡™‡–—ƒŽ‡ ‘’”ƒ ‘™ƒ‹‡ ‹ ™’”‘™ƒ†œ‡‹‡ ‘™› Š

instrumentów w celu przełamania barier utrudniających danej grupie osób wejście na rynek

’”ƒ ›Ǣ

ͶȌ Wspierane będą programy specjalnie adresowane do młodzieży (w tym młodzieży

œniepełnosprawnościami) realizowane przez podmioty ekonomii społecœ‡Œ ȋ™ –›

organizacje obywatelskie) oraz jednostki samorządu terytorialnegoǡ™–›ǣ

ƒȌ osoby młode opuszczające pieczę zastępcą będą uwzględnione w katalogu osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym, określonym na potrzeby definicji

przedsiębiorstwa społe œ‡‰‘–jako uprawnione do jego zakładaniaǡ

„Ȍ ™ ”ƒƒ Š wybranych działań adresowanych do podmiotów zatrudnienia socjalnego

uwzględnione będą ‹‹ Œƒ–›™›adresowane do młodzieży, w szczególności ze środowisk

zagrożonych wykluczeniem społecznym, których cel‡Œ‡•–œƒ’‘„‹‡‰ƒ‹‡ œƒ Š‘™ƒ‹‘

ryzykownym, oraz wspieranie osób młodych w przezwyciężaniu przyczyn powodujących

wykluczenie społeczneǡ

Ȍ realizowane będą działania o charakterze edukacyjnym, koncentrujące się na

promowaniu współpracy, solidarności, wolo–ƒ”‹ƒ–— ‹ •ƒ‘’‘‘ ›Ǣ †ziałania –‡

obejmować będą m.in. angażowanie uczniów w przedsięwzięcia na rzecz społeczności

Ž‘ƒŽ‡ŒǢ

ͷȌ Wspierane będą działania na rzecz młodzieży z młodzieżowych ośrodków wychowawczych

‹młodzieżowych ośrodków socjoterapii, mających na celu przygotowanie wychowanków do

samodzielnego funkcjonowania po opuszczeniu ośrodka poprzez organizację dodatkowego

wsparcia w zakresie umiejętności społecznych izawodowych dzięki realizacji programów

aktywizacji wychowanków, w tym:

ƒȌ

„Ȍ

’‘†‘•œ‡‹‡‘petencji zawodowych i społecznych niezbędnych m.in. w’‘•œ—‹™ƒ‹—

‹—–”œ›ƒ‹—œƒ–”—†‹‡‹ƒǡ

likwidacja opóźnień edukacyjnych uwarunkowanych różnymi przyczynami, m.in.

wynikających z sytuacji życiowej lub zaburzeń rozwojowych.



ƒ”‘‘‰”ƒ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹œƒ†ƒń



Termin realizacji zadań



2021

Koordynacja

2023

2024

2025

2026

2027

ͳ















͵















ʹ

Indykatywne źródła

finansowania

2022

Ͷ

ͷ



















Budżet państwa



















—†—•œ”ƒ ›

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

‹‹•–‡”właściwy do spraw do spraw oświaty i wychowania

Minister właściwy do spraw pracy

Minister właściwy do spraw zdrowia

Samorządy województw

72







Priorytet II.

Poz. 843

Przeciwdziałanie bezdomności i wykluczeniu mieszkaniowemu

Polityka społeczna przeciwdziała i rozwiązuje problem bezdomności oraz wspiera rozwój

mieszkalnictwa społecznego jako istoty bezpieczeństwa socjalnego umożliwiającego aktywność

społeczną i zawodową osób zagrożonych wykluczeniem. Na bezdomność z pewnością mają

wpływ takie czynnikiǡ Œƒǣ –”—†ƒ •›–—ƒ ja mieszkaniowa, utrudniony dostęp do rynku pracy,

™tym długotrwałe bezrobocie, ubóstwo, pozbawienie mieszkania (eksmisja), brak miejsca do

mieszkania po opuszczeniu różnego typu instytucji (np. po powrocie z zakładu karnego,

‘’—•œ œ‡‹—†‘—†œ‹‡ ƒǡ’‘powrocie ze szpitala psychiatrycznego) połączony z brakiem lub

niewystarczającą integracją społeczną. Do krytycznych sytuacji życiowych, które mogą wpływać

na sytuację zagrożenia bezdomnością, zaliczyć należy również rozpad rodziny i patologie życia

”‘†œ‹nego (często związane z przemocą domową). Specjaliści pracujący z osobami bezdomnymi

wskazują, że różnego rodzaju typologie i schematy nie są w stanie objąć swoim zakresem

różnorodności powodów, dla których osoby tracą swoje miejsce zamieszkania. W tym kontekście

podkreśla się, że bardzo często nie można mówić o jednej głównej przyczynie bezdomności, ale

‘współwystępowaniu wielu krytycznych zdarzeń w życiu człowieka, które w konsekwencji

prowadzą do stanu wykluczenia. Należy mieć na względzie, iż grupa osó„ „‡œ†‘› Š –‘

zbiorowość wewnętrznie różnorodna. Możemy wyróżnić zarówno osoby przebywające

™specjalnych placówkach, ale też takie, które nie posiadają dachu nad głową i za swoje miejsca

przebywania przyjmują miejsca publiczne. Biorąc pod uwagę, że długotrwałe przebywanie

™placówkach wieloosobowych pogłębia wykluczenie społeczneǡ ’Ǥ ™ œƒ”‡•‹‡ „”ƒ—

konieczności podejmowania decyzji za własne życieǡnależy wprowadzać kompleksowe działania

™obszarze przejścia od świadczenia usług dla osób bezdomnych w instytucjach do usług

środowiskowych poprzez rozwój mieszkalnictwa oraz zapewnienia usług wspierających powrót

osób bezdomnych do społeczeństwa. Ma to szczególne znaczenie w przypadku młodych osób

„‡œ†‘› Š–zarówno wychowujących się w rodzinach dysfunkcyjnych, jak również mających

za sobą pobyt w instytucjonalnej pieczy zastępczej lub różnego rodzaju placówkach dla młodzieży

– u których przebywanie w warunkach instytucjonalnych utrwala deficyty w zakresie

kompetencji społecznych i emocjonalnych umożliwiających samodzielne funkcjonowanie

™społeczeństwie. Niejednokrotnie instytucje w których wychowują się dzieci zapewniają

optymalne warunki bytowe dla grup, ale nie zawsze mogą zaspokajać indywidualne potrzeby

rozwojowe. Raport z badania dostępności rozwiązań mieszkaniowych w pomocy osobom

doświadczającym bezdomności͵͸ ’‘ƒœ—Œ‡ ‘‰”‘‡ œƒ‹–‡”‡•‘™ƒ‹‡ ’”‘‰”ƒƒ‹

mieszkaniowymi i świadomość ich znacznie większej, w porównaniu z rozwiązaniami

instytucjonalnymi, skuteczności. Wskazuje przede wszystkim na konieczność adaptacji

różnorodnych rozwiązań mieszkaniowych do lokalnych warunków i możliwości, a także potrzebę

’‘’—Žƒ”›œƒ Œ‹ ™‹‡†œ› ‘ ‘†‡Ž— „Najpierw mieszkanie”ȋ ‘—•‹‰ ‹”•–Ȍ”͵͹ǡ mającym na celu

zapewnienie wsparcia osobom, które z różnych przyczyn nie są w stanie sprostać warunkom

obowiązującym w systemie instytucjonalnym. Dlatego w ramach niwelowania skutków

bezdomności oraz profilaktyki wzakresie tego rodzaju wykluczenia społecznego do realizacji

zaplanowano następujące działania, opracowane z uwzględnieni‡ ’”‘’‘œ› Œ‹ œƒ™ƒ”–› Š

͵͸Usługi mieszkaniowe w pomocy osobom bezdomnym. Raport z badania ankietowego [N=297] oraz wywiadów indywidualnych, Paweł

Korliński, Piotr Olech, Jakub Wilczek, Zabrze 2020.

͵͹ Program „Najpierw mieszkanie” (ang. „Housing First”) zakłada zapewnienie osobie bezdomnej, doświadczającej często kryzysu

psychicznego i uzależnienia, samodzielnego mieszkania jako warunku rozpoczynającego terapię, na którym można oprzeć dalsze

indywidualne działania. Zapewnienie bezpieczeństwa mieszkaniowego jest podstawą do dalszych działań społecznych na którym

opierają się dalsze działania specjalistyczne o charakterze zindywidualizowanym. Program został opracowany przez psychologa

klinicznego Sama Tsemberisa, zajmującego się problemem bezdomności i wdrażany początkowo przez organizację Pathways to

‘—•‹‰™‘™› ‘”—‘†Žƒ–ͻͲǤ™‹‡—Ǥ

w materiałach eksperckiej grupy roboczej, pracującej nad zagadnieniami związanymi z obszarem

bezdomności.

Działanie 2.1. Wsparcie osób zagrożonych kryzysem bezdomności

ͳȌ Opracowanie i uregulowanie form wsparcia mieszkaniowego osób opuszczających pieczę

zastępczą oraz placówki, o których mowa w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r.

‘pomocy społecznej ™‘’ƒ” ‹—‘ǣ

ƒȌ diagnozowanie i monitorowanie grup zagrożonych bezdomnością, w tym

usamodzielniających się osób z rodzin defaworyœ‘™ƒ› Šǡ

„Ȍ zapobieganie bezdomności osób usamodzielniających się poprzez wdrożenie

‹–‡•›™› Š ‹pogłębionych programów przygotowujących osamodzielnego życia

obejmujących trening samodzielności oraz zapewnienie lokaliǢ

ʹȌ Opracowanie i wdrożenie modelu działań zapobiegających zadłużeniom, eksmisjom

‹bezdomności przez:



ƒȌ skoordynowanie różnych elementów systemu, w tym usprawnienie komunikacji oraz

uporządkowanie działań na gruncie pomocy społecznej, jak i całej polityki społecznej,

™celu zintegrowania usług w obszarze prewencji przed eksmisją i bezdomnością

‘”ƒœ™•’ƒ” ‹ƒ™‹‡•œƒ‹—™œƒ”‡•‹‡‹–‡‰”ƒ Œ‹ǡ

„Ȍ ™•’ƒ” ‹‡‹†‘”ƒ†œ–™‘™„—†‘™ƒ‹—•–”ƒ–‡‰‹‹‘”ƒœ•‹‡ ‹‘™ƒ‹‡‹•–›–— Œ‹‹‘”‰ƒ‹œƒ Œ‹ǡ

a także uspójnianie działań samorządów lokalnych, przy udziale ROPS, mające na celu

Ǥ‹Ǥǣ

• wsparcie osób zagrożonych bezdomnością i wykluczeniem mieszkaniowym,

• przeciwdziałanie zadłużeniom,

• wypracowywanie dobrych praktyk i schematów działania stosowanych wobec

osób zagrożonych zadłużeniem, bezdomnością i wykluczeniem mie•œƒ‹‘™›ǡ

Ȍ opracowanie wojewódzkich programów rozwiązywania kryzysu bezdomności oraz

mieszkalnictwa społecznego jako bazy do tworzenia gminnych programów

zapobiegania bezdomności, wsparcia osób w kryzysie bezdomności, mieszkalnictwa

społecznegoǡ

†Ȍ wdrożenie intensywnych programów reintegracji społecznej i zawodowej

skierowanych do osób wobec których zasądzono eksmisję, oczekujących na eksmisję,

‡•‹–‘™ƒ› Š ‹przebywających w lokalach socjalnych i pomieszczeniach

–› œƒ•‘™› ŠǢ—”— Š‘‹‡‹‡programów integracyjnych „ostatniej szansy” dlaosób,

wobec których zasądzono już eksmisjęǢ

͵Ȍ Opracowanie i wdrożenie modelu pracy z osobami osadzonymi w zakładach

penitencjarnych, pod kątem zapobiegania bezdomności po ich wyjściu na wolność przez:

ƒȌ wspieranie współpracy instytucji pomocy społecznej oraz zakładów penitencjarnych 

w przygotowaniu osadzonych do wyjścia na wolnośćǡ

„Ȍ zapobieganie bezdomności osób opuszczających instytucje –zakłady penitencjarne,

placówki resocjalizacyjne, formy pieczy zastępczej–’‘’”œ‡œ’”‘‰”ƒmy zapewniające

Ž‘ƒŽ‡‹‡•œƒŽ‡Ǥ

Działanie 2.2. Opracowanie i wdrożenie rozwiązań na rzecz przejścia ze wsparcia

instytucjonalnego do wsparcia w formie mieszkaniowej

ͳȌ Rozwój i wspieranie różnych form mieszkalnictwa jako narzędzi dedykowanych

rozwiązywaniukryzysu bezdomności, w tym:

ƒȌ

zwiększanie zasobu mieszkań dostępnych cenowo (lokale stanowiące mieszkaniowy

zasób gminy, mieszkania z zasobów społecznych inicjatyw mieszkaniowych,

mieszkania w zasobach społecznych agencji najmu oraz inne) o‘†’‘™‹‡†‹

•–ƒdardzie połączone z systemem adekwatnego wsparcia finansowego

(obejmującego dodatki mieszkaniowe czy dopłaty do czynszu) poprzez rozwój

instrumentów finansowych w obszarze polityki mieszkaniowej,

„Ȍ wprowadzenie obowiązku opracowania przez samorządy terytorialne zapisów

odnoszących się do problemu rozwiązywania bezdomności w strategiach

rozwiązywania problemów społecznych,

Ȍ

działania informacyjne oraz doradcze przy udziale ROPS, skierowane do jednostek

samorządu terytorialnego, w zakresie sposobów gospodarowaniƒ ’‘•‹ƒ†ƒ›

zasobem mieszkaniowym, w szczególności z udziałem społecznych agencji najmu,

†Ȍ podjęcie działań zmierzających do wprowadzenia instrumentów regulacyjnych, które

umożliwiłyby gminom racjonalne gospodarowanie posiadanym zasobem

‹‡•œƒ‹‘™› ™ ‡Ž— ‡ˆ‡–›™‹‡Œ•œ‡‰‘ œƒ•’‘ƒŒƒ‹ƒ ’‘–”œ‡„ ‹‡•œƒ‹‘™› Š

osób najbardziej potrzebującychǢ

ʹȌ Opracowanie i wdrożenie rozwiązań mieszkaniowych dla osób zagrożonych

bezdomnością oraz wychodzących z kryzysu bezdomności, wymagających wsparcia 

™—–”œ›ƒ‹—‹‡•œƒ‹ƒ’”œ‡œǣ

ƒȌ zintegrowanie różnych systemów i instytucji pomocy jednostkom i rodzinom

™sytuacjach kryzysowych z systemem zarządzania mieszkalnictwem społecznym,

„Ȍ tworzenie i propagowanie rozwiązań opartych na formule najmu społecznego

uzupełnionego świadczeniem usług, dedykowanych w szczególności młodym

osobom usamodzielniającym się zagrożonym bezdomnością czy wychodzącym

œkryzysu bezdomności),

Ȍ rozwój usług mieszkalnictwa powiązanych ze wsparciem dla osób zagrożonych

bezdomnością i osób bezdomnych oszczególnych potrzebach, zwłaszcza

•’‘™‘†‘™ƒ› Š•–ƒ‡œ†”‘™‹ƒŽ—„™‹‡‹‡Ǣ

͵Ȍ Rozwój programów przeciwdziałania bezdomności opartych na modelu „Najpierw

mieszkanie” („Housing First”):

ƒȌ popularyzowanie wiedzy o modelu „Najpierw mieszkanie” („Housing First”),

„Ȍ –™‘”œ‡‹‡ i propagowanie mieszkaniowych programów rozwiazywania problemu

bezdomności opartych o ideę “Najpierw mieszkanie” („Housing First”);

ͶȌ Rozwijanie alternatywnych funkcji poszczególnych instytucjonalnych form udzielania

–› œƒ•‘™‡‰‘• Š”‘‹‡‹ƒ‘•‘„‘„‡œ†‘›Ǥ

Działanie 2.3. Rozwiązywanie problemu bezdomności

ͳȌ Rozwój i zwiększenie dostępności do instrumentów wsparcia osób bezdomnych,

™szczególności uregulowanych w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej,

’”œ‡œ™’”‘™ƒ†œ‡‹‡•–‘•‘™› Šœ‹ƒŽ‡‰‹•Žƒ ›Œ› Š‘”ƒœ”‡‘‡†ƒ Œ‹Ǣ

ʹȌ Wprowadzenie rozwiązań prawnych umożliwiających wspieranie wychodzenia 

z bezdomności jako kontynuację interwencyjnej pomocy doraźnej świadczonej przez

‰‹›Ǣ

͵Ȍ Zintensyfikowanie współpracy międzysektorowej w zakresie kompleksowej p‘‘ ›

osobom w kryzysie bezdomności;

ͶȌ Rozwój i podnoszenie jakości usług świadczonych osobom bezdomnym, ze szczególnym

uwzględnieniem bezdomnych osób starszych potrzebujących wsparcia w codziennym

ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—’”œ‡œǣ

ƒȌ ™œ‘ ‹‡‹‡ ‹ —•’”ƒ™‹‡‹‡ •›•–‡— interwencji, w szczególności rozwijanie

specjalistycznego wsparcia w środowisku rozwój usług „outreach”, w tym

•–”‡‡–™‘”‹‰— skierowanego do grupy osób bezdomnych przebywających

™’”œ‡•–”œ‡‹’—„Ž‹ œ‡Œ‹‹‡Œ• ƒ Š‹‡‹‡•œƒŽ› Šǡ

„Ȍ zapewnienie usług mających na celu włączenie w system wsparcia instytucjonalnego,

—œ›•ƒ‹‡™•’ƒ” ‹ƒ‹‡•œƒ‹‘™‡‰‘‘”ƒœ‘”œ›•–ƒ‹‡œprogramów aktywizacyjnych,

Ȍ realizację programu resortowego, zawierającego metody i sposoby rozwiązywania

problemu bezdomności,

†Ȍ œƒ’‡™‹enie osobom w kryzysie bezdomności, zgodnej z ich możliwościami 

‹ ’‘–”œ‡„ƒ‹ǡ ’ƒ”–› ›’ƒ Œ‹ ™ „—†‘™ƒ‹— ‹ ”‘œ™‘Œ— •›•–‡— ™•’ƒ” ‹ƒ ‘”ƒœ

w usamodzielnianiu poprzez wprowadzanie i upowszechnianie podejść i programów,

których istotnym aspektem jest aktywna rola wspieranych osóbǤ

Działanie 2.4. Diagnozowanie problemu bezdomności i wykluczenia

mieszkaniowego



ͳȌ Monitorowanie skali zjawiska bezdomności poprzez prowadzone cyklicznie

Ogólnopolskie badanie liczby osób bezdomnych, którego realizacja koordynowana jest

przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej͵ͺǢ

ʹȌ Badanie i ewaluacja funkcjonujących rozwiązań w zakresie przeciwdziałania

bezdomności i ich adaptacja do zmieniających się potrzeb populacji osób bezdomnych, 

™–›’”‘ ‡•—†‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ Œ‹™‘„•œƒ”œ‡’‘‘ ›‘•‘„‘„‡œ†‘›Ǣ

͵ͺCelem badania jest określenie liczby osób bezdomnych, które stanowi niezbędny wstęp do wszelkich dalszych działań zmierzający

Š

†‘ ‘‰”ƒ‹ œ‡‹ƒ ‡‰ƒ–›™› Š skutków bezdomności oraz kształtowania kierunków polityki społecznej na szczeblu centralnym,

wojewódzkim i gminnym.

͵Ȍ Rozwój statystyki publicznej w obszarze mieszkalnictwa i bezdomności prowadzonej

przez Główny Urząd Statystyczny, we współpracy z Ministerstwem Rodziny i Polityki

Społecznej;

ͶȌ Współpraca międzysektorowƒ™œƒ”‡•‹‡’”‘™ƒ†œ‡‹ƒ„ƒ†ƒń ™‘„•œƒ”œ‡’”‘„Ž‡ƒ–›‹

bezdomności i wykluczenia mieszkaniowego.



ƒ”‘‘‰”ƒ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹zadań



Termin realizacji zadań



2021

Koordynacja

2023

2024

2025

2026

2027

ͳ















͵















ʹ

Indykatywne źródła

finansowania

2022

Ͷ













Budżet państwa

















Budżety jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Minister

właściwy

do

spraw

budownictwa,

planowania

‹œƒ‰‘•’‘†ƒ”‘™ƒ‹ƒ’”œ‡•–”œ‡‡‰‘‘”ƒœ‹‡•œƒŽ‹ –™ƒ

Samorządy województw

Samorządy gmin‡

Podstawę dla prowadzonej obecnie polityki mieszkaniowej stanowi NPM, przyjęty uchwałą

”ͳͳͷ Rady Ministrów †‹ƒ 27 września 2016 r. ™sprawie przyjęcia Narodowego Programu

Mieszkaniowego. NPM jest jednym z autonomicznych narzędzi służących realizacji „Planu na

rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”. Jako dokument strategiczny określa cele polityki

mieszkaniowej państwa w perspektywie do 2030 r.

W wyniku przeprowadzonej diagnozy zidentyfikowane zostały główne wyzwania, którym

odpowiadają trzy główne cele prog”ƒ—ǣ

ͳȌ œwiększenie dostępu do mieszkań dla osób o dochodach uniemożliwiających obecnie nabycie

lub wynajęcie miesœƒ‹ƒƒœƒ•ƒ†ƒ Š‘‡” ›Œ› ŠǢ

†‘ ‡Ž‘™‘†‘ʹͲ͵Ͳ”Ǥliczba mieszkań przypadająca na 1 tys. mieszkańców powinna osiągnąć

wysokość mieszczącą się w aktualnej średniej Unii EuropejskiejǢ ‘œƒ œƒ –‘ ™œ”‘•– –‡‰‘

wskaźnika z obecnego poziomu 363 do 435 mieszkań na 1000 osóbǢ

ʹȌ œwiększenie możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb mieszkaniowych osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym ze względu na niskie dochody lub szczególnie trudną

sytuację życiową;

†‘ ‡Ž‘™‘†‘ʹͲ͵Ͳ”Ǥsamorządy gminne powinny dysponować możliwościami zaspokojenia

potrzeb mieszkaniowych wszystkich gospodarstw domowych oczekujących aktualnie na

ƒŒ‡‹‡•œƒ‹ƒ‘†‰‹›Ǣ™edług stan—ƒ‘‹‡ ʹͲͳͶ”ǤƒƒŒ‡‹‡•œƒ‹ƒ‰‹‡‰‘

oczekiwało 1͸ͷǡʹ–›•Ǥ‰‘•’‘†ƒ”•–™†‘‘™› ŠǢ

͵Ȍ ’‘’”ƒ™ƒ ™ƒ”—ków

mieszkaniowych społeczeństwa, stanu

mieszkaniowych oraz zwiększenie efektywności energetycznejǤ

technicznego

zasobów

‘ ‡Ž‘™‘†‘ʹͲ͵Ͳ”ǤŽ‹ œ„ƒ‘•ób mieszkających w warunkach substandardowych (ze względu

ƒ ‹•‹ •–ƒ –‡ Š‹ œ› „—†›—ǡ „”ƒ ’‘†•–ƒ™‘™› Š ‹•–ƒŽƒ Œ‹ –‡ Š‹ œ› Š Ž—„

przeludnienie) powinna się obniżyć o 2 mln osób (z ok. 5,3 mln do ok. 3,3 mln).

‘ƒ†–‘wszystkie budynki, które zostaną zaplanowane po 1•–› œ‹—2021 r., będą musiały

spełniać wymagania oszczędności energii i izolacyjności cieplnej dla tzw. budynku o niskim

zużyciu energii. Oznacza to, że budynki zwiększające bazę mieszkaniową zarówno socjalną, jak

‹„—†‘™ƒ‡ ‘‡” ›Œ‹e będą wpływały na ograniczenie kosztów bytowych związanych 

z energią, co wpłynie naograniczenie ubóstwa energetycznego.

Aby osiągnąć założone cele, w NPM zaproponowano szereg działań służących wsparciu

‹‡•œƒŽ‹ –™ƒƒ’‘œ‹‘‹‡ǣˆ‹ƒ•‘™›ǡ‘”‰ƒ‹œƒ ›Œnym, społecznym i regulacyjnymǤ

Podstawę działań przyczyniających się do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, zaplanowanych

w NPM, stanowi pakiet „Mieszkanie+”. Obejmuje on zróżnicowane, ale wzajemnie się

uzupełniające rozwiązania służące poprawie dostępności mieszkań, zwłaszcza dla osób

‘dochodach utrudniających samodzielne nabycie lub wynajęcie mieszkania na zasadach

‘‡” ›Œ› ŠǤ

W ramach pakietu „Mieszkanie+” realizowane są:

• program budowy dostępnych mieszkań na wynajem (w tym z opcją dojścia do własności)

™ramach inwestycji prowadzonych z wykorzystaniem aktywów Banku Gospodarstwa

Krajowego i Polskiego Funduszu Rozwoju (koordynacja: spółka PFR Nieruchomości S.A.);

• zintegrowany program wsparcia społecznego budownictwa czynszowego, obejmujący

’”‘‰”ƒ ™•’arcia budownictwa socjalnego dla osób o najniższych dochodach realizowany

’”œ‡œ ‰‹› ȋ‘‘”†›ƒ Œƒǣ ƒ ‘•’‘†ƒ”•–™ƒ ”ƒŒ‘™‡‰‘Ȍ ‘”ƒœ ’”‘‰”ƒ ™•’ƒ” ‹ƒ

społecznego budownictwa czynszowego realizowany głównie przez TBSǦy oraz spółdzielnie

‹‡•œƒ‹‘™‡ȋ‘‘”†›ƒ Œƒǣƒ ‘•’‘†ƒ”•–™ƒ”ƒŒ‘™‡‰‘ȌǤ

Ostatnim elementem pakietu jest program dopłat do czynszu „Mieszkanie na Start”, realizowany

na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. o pomocy państwa w ponoszeniu

wydatków mieszkaniowych w pierwszych lata Š ƒŒ— ‹‡•œƒ‹ƒ ȋœǤ Ǥ œ ʹͲʹͲ ”Ǥ ’‘œǤ ͷͷͳǡ

z późn. zm.). Oferuje on finansowe wsparcie dla najemców nowych mieszkań na wynajem,

powstałych wramach współpracy inwestorów z gminami.

Priorytet III. Usługi społeczne dla osób z niepełnosprawnościami, osób starszych

i innych

osób

potrzebujących

wsparcia

w

codziennym

funkcjonowaniu

Działania zaplanowane w Priorytecie III mają na celu rozwój usług środowiskowych dla osób,

które potrzebują wsparcia ™ ‘†œ‹‡›ˆ— Œ‘‘™ƒ‹— jak również są odpowiedzią na ideę

procesu deinstytucjonalizacji usług społecznych rozumianego jako długofalowy proces przejścia

od usług świadczonych w instytucjach do usług świadczonych w środowisku lokalnym, którego

końcowym rezultatem będzie odejście od usług społecznych świadcz‘› Š ™ ‹•–›–— Œƒ Š ƒ

rzecz usług społecznych świadczonych w środowisku lokalnym. Realizacja procesu będzie

przebiegała poprzez wieloaspektowe wsparcie rodzin i osób oraz wypracowany system

świadczenia usług w środowisku lokalnym. Proces deinstytucjonalizacji usług społecznych to

proces wielopłaszczyznowy i wieloletni, wymagający zaangażowania instytucji z poziomu

”ƒŒ‘™‡‰‘ǡz poziomu regionalnego (województwa, powiaty, gminy), organizacji obywatelskich

działających na rzecz interesariuszy usług społecznych oraz samych osób zainteresowanych.

Działania w zakresie procesu deinstytucjonalizacji usług będą w pierwszej fazie koncentrować się

na rozwoju usług środowiskowych w celu zapobiegania umieszczaniu osób w placówkach

całodobowych, przeglądzie obowiązujących aktów prawnych, dokumentów strategicznych

‹obowiązujących systemów świadczenia usług ™ ‡Ž— ™’”‘™ƒ†œ‡‹ƒ œ‹ƒ ™ ‘„•œƒ”œ‡

deinstytucjonalizacji usług społecznych. Działania te będą prowadzone zarówno na poziomie

krajowym jak również regionalnym. Zostanie również przeprowadzony audyt instytucji

zapewniających całodobową opiekę pod kątem zdiagnozowania osób potrzebujących wsparcia

™ ‘†œ‹‡›ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—. Podnoszona przez organizacje obywatelskie, również w ramach

’”ƒ  ‰”—’ ‡•’‡” ‹ Šǡ ™‡•–‹ƒ †‘–› œąca niezasadności pobytu w placówkach osób, które już

™nich przebywają wymaga zbadania i określenia zasobów osobistych mieszkańców domów

pomocy społecznej pod kątem możliwości ich zamieszkania w środowisku. Kolejnym punktem

będą ewentualne zmiany w aktach prawnych oraz rekomendacje dla jednostek samorządu

terytorialnego. Zasadne jest, aby w przeprowadzenie audytu mieszkańców całodobowych

placówek zostały zaangażowane Regionalne Ośrodki Polityki Społecznej. Działania zaplanowane

w zakresie rozwoju usług środowiskowych stanowią podstawę dalszych działań w procesie

deinstytucjonalizacji usług społecznych rozumianym jako proces przejścia od usług

świadczonych w instytucjach do usług świadczonych w środowisku lokalnym.

Jednocześnie, ze względu na zachodzące zmiany demograficzne, obszary wiejskie potrzebują

działań na rzecz włączenia społecznego osób niepełnosprawnych, starszych i kobiet, a także

mające na celu zwiększanie dostępności usług opiekuńczych nad dziećmi oraz osobami starszymi

na wsi. Dużą rolę w realizacji tego celu odgrywać będzie rozwój rolnictwa społecznego, które

nabiera nowego znaczenia i jest szansą dla rolników oraz innych instytucji współpracujących 

w zakresie rolnictwa oraz świadczenia usług społecznych. Rolnictwo społeczne z jednej strony ma

na celu świadczenie usług na rzecz społeczeństwa, a z drugiej może być źródłem dywersyfikacji

dochodów rolników.

W zakresie funkcjonujących domów pomocy społecznej będą prowadzone systematyczne

działania w obszarze zmniejszania miejsc stacjonarnych w tych placówkach, wprowadzanie

miejsc czasowego pobytu oraz zmiany prowadzące do zmniejszania miejsc stacjonarnych

całodobowych na rzecz zwiększania miejsc dziennego pobytu oraz wykorzystania infrastruktury

domów pomocy społecznej do realizacji wsparcia środowis‘™‡‰‘Ǥ ”ƒœ œ‡ •–‘’‹‘™›

zmniejszaniem się miejsc w placówkach opieki całodobowej zmniejszeniu ulegnie liczba

personelu w nich zatrudniona. Dlatego personel zatrudniony w domach pomocy społecznej

będzie przygotowywany(po odbyciu szkoleń) do realizacji usług w środowisku, co pozwoli na

—–”œ›ƒ‹‡†‘–› Š œƒ•‘™‡‰‘œƒ–”—†‹‡‹ƒ™‹› Šƒ”ƒ–‡”œ‡Ǥ

Jednakże takie działania są silnie skorelowane z rozwojem usług środowiskowych, które powinny

być rozwijane w pierwszej kolejności.

Dużą rolę w rozwoju usług środowiskowych mogą odegrać Centra Usług Społecznych (CUS) jako

jednostki koordynujące wykonywanie środowiskowych usług społecznych na terenie gminy lub

kilku gmin. CUS działają na podstawie ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług

społecznych przez centrum usług społecznych (Dz. Ǥ ’‘œǤ ͳͺͳͺȌǡ Œƒ‘ ‘™ƒ Œ‡†‘•–ƒ

organizacyjna gminy i zarazem nowa instytucja lokalnej polityki społecznej. Celem tworzenia CUS

jest koordynacja usług społecznych z różnych systemówpomocy społecznej, polityki rodzinnej,

promocji i ochrony zdrowia, kultury, edukacji publicznej, polityki prorodzinnej, wspierania osób

niepełnosprawnych. Mechanizmy oraz działania CUS określa ustawa o realizowaniu usług

społecznych przez centrum usług społecznychǤW rozwoju CUS istotne będą ka’ƒ‹‡ƒ”œ‡ œ

rozwoju usług świadczonych w środowiskach lokalnych, skierowane do osób zarządzających

gminami i przedstawiające rozwój CUS jako jednostki koordynującej działania w–› œƒ”‡•‹‡Ǥ

Należy jednak poczekać na pierwsze efekty działania CUS, które powstają ramach projektu

konkursowego realizowanego w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój.

Rozwój usług społecznych, zwłaszcza usług opiekuńczych, czy też z zakresu wsparcia osób

wymagających zarówno pomocy o charakterze społecznym, jak i zdrowotnym, odbywa się na

zasadzie komplementarności z działaniami sektora ochrony zdrowia. Warto zaznaczyć, że

”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ› Œ‡•– ƒ”‘†‘™› ”‘‰”ƒ  Š”‘› †”‘™‹ƒ •› Š‹ œ‡‰‘ ƒ Žƒ–ƒ ʹͲͳ͹‒ʹͲʹʹ

zawierający cele związane m.in. z upowszechnieniem środowiskow‡‰‘‘†‡Ž—’•› Š‹ƒ–”› œ‡Œ

opieki zdrowotnej, skoordynowaniem dostępnych form opieki i pomocy, orƒœ œƒ’‘„‹‡‰ƒ‹‡

•–›‰ƒ–›œƒ Œ‹i dyskryminacji osób doświadczających zaburzeń psychicznych.

Od 2018 r. realizowany jest także program pilotażowy w centrach zdr‘™‹ƒ’•› Š‹ œ‡‰‘Ǥ‡Ž‡

pilotażu jest przetestowanie środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej

opartego na centrach zdrowia psychicznego, o których mowa w art. 5a ustawy z dnia 1994 r. 

‘‘ Š”‘‹‡œ†”‘™‹ƒ’•› Š‹ œ‡‰‘™ƒ•’‡ ‹‡ǣ

ͳǤ‘”‰ƒ‹œƒ ›Œ›ǡ

ʹǤˆ‹ƒ•‘™›ǡ

3. jakościowym,

4. równości i dostępności do świadczeń zdrowotnychǤ

Zgodnie z przepisami Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 kwietnia 2018 r. w sprawie

programu pilotażowego w centra Š œ†”‘™‹ƒ ’•› Š‹ œ‡‰‘ ȋœǤ Ǥ œ ʹͲʹͲ ”Ǥ ’‘œǤ ʹͲͺ͸ ‹ ʹ͵͸ͶȌ

udzielanie świadczeń w ramach programu pilotażowego możliwe jest od 1 Ž‹’ ƒ ʹͲͳͺ ”Ǥ

Nowelizacja rozporządzenia pilotażowego z dnia 21 grudnia 2020 r. wydłużyła czas trwania

pilotażu do 31 grudnia 2022 r. Każdy podmiot zakwalifikowany do programu pilotażowego

tworzy jedno centrum zdrowia psychicznego. Zadaniem realizatora programu pilotażowegoǡ

–ŒǤǣ’‘†‹‘–—Ž‡ œ‹ œ‡‰‘‘†’‘™‹‡†œ‹ƒŽ‡‰‘œƒˆ— Œ‘‘™ƒ‹‡ ‡–”—œ†”‘™‹ƒ’•› Š‹ œ‡‰‘ǡ

jest zapewnienie kompleksowej opieki psychiatrycznej (doraźn‡Œǡ ƒ„—Žƒ–‘”›Œ‡Œǡ

środowiskowej, dziennej i całodobowej) dla dorosłej ludności zamieszkałej na obszarze jego

działania (od 50 do około 200 tys. mieszkańców). Łączna liczba populacji do objęcia opieką przez

33 centrów to około 3,8 mln osób z terenu całej ‘Ž•‹Ǥ

W związku z potrzebą pilnych zmian w ochronie zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży,

Ministerstwo Zdrowia zajmuje się wdrożeniem reformy, której celem jest stworzenie

ogólnokrajowego, kompleksowego systemu zapewniającego wsparcie pacjentom niepeł‘Ž‡–‹

doświadczającym zaburzeń psychicznych oraz ich rodzinom. Nowy model systemu ochrony

zdrowia psychicznego dzieci i młodzież zakłada stworzenie sieci ośrodków w ramach trzech

poziomów referencyjnych. Każdy poziom referencyjny będzie udzielał pomocy ’ƒ Œ‡–‘

‘różnych potrzebach zdrowotnych. Celem reformy jest deinstytucjonalizacja systemu opieki

psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży oraz zwiększenie roli świadczeń środowiskowych.

Kluczową zmianą jest upowszechnienie pomocy udzielanej w nowopowstających placówkach

—‹‡Œ• ‘™‹‘› Š „Ž‹•‘ ‹‡Œ• ƒ œƒ‹‡•œƒ‹ƒ †œ‹‡ ƒ – ośrodkach środowiskowej opieki

psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży, w których pracują psycholodzy,

psychoterapeuci i terapeuci środowiskowi. Pacjenci mogą skorzystać z oferty tych placówek bez

skierowania lekarskiego. W ośrodkach tych pomoc mogą uzyskać osoby, które nie potrzebują

diagnozy psychiatrycznej lub farmakoterapii. W przypadku wielu zaburzeń psychicznych,

pojawiających się w dzieciństwie, można bowiem udzielić skutecznej pomocy za pomocą takich

interwencji jak psychoterapia indywidualna i grupowa, terapia rodzinna czy praca z grupą

rówieśniczą.

† ͳ ™‹‡–‹ƒ ʹͲʹͲ ”Ǥ rozpoczęło działalność 139 ośrodków środowiskowej opieki

’•› Š‘Ž‘‰‹ œ‡Œ ‹ ’•› Š‘–‡”ƒ’‡—–ycznej (I poziom referencyjny). Ze względu na sytuację

epidemiczną możliwość prowadzenia konkursów przez oddziały wojewódzkie była czasowo

wstrzymana. Została ona przywrócona ustawą z dnia 7 października 2020 r. o zmianie niektórych

—•–ƒ™™ ‡Ž—’”œ‡ ‹™†œ‹ałania społecznoǦ‰‘•’‘†ƒ” œ›•—–‘ ǦͳͻȋœǤǤ’‘œǤͳ͹Ͷ͹ȌǤ

Według aktualnych danych (kwiecień 2021 r.) dotyczących konkursów, świadczenia na I poziomie

psychiatrii dziecięcej udzielane są w 214 miejscach. Obecnie oddziały wojewódzkie prowadzą

‘Ž‡Œne postępowania konkursowe. Na kolejnym etapie rozpoczęte zostanie zawieranie

kontraktów na II i III poziom referencyjny.

Wspieranie rozwoju usług społecznych wymaga odpowiedniego zagospodarowania potencjału

sektora ekonomii społecznej. Podmioty ekonomii społecznej najczęściej zakorzenione

™lokalnych społecznościach, świadczą usługi odpowiednio dopasowane do indywidualnych

potrzeb, jednocześnie wykorzystując zasoby tej wspólnoty. Warunki te sprzyjają pełniejszemu

uczestnictwu osób korzystających z usług w życiu społeczności lokalnej, co z kolei jest istotnym

elementem procesów deinstytucjonalizacji. Ponadto wspieranie udziału podmiotów ekonomii

społecznej w realizacji usług społecznych sprzyja także tworzeniu miejsc pracy dla osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym, co jest dodatkową, obok realizacji samej usługi

społecznej korzyścią także dla lokalnej społeczności. Z tych względów konieczne jest nie tylko

włączenie podmiotów ekonomii społecznej do realizacji usług społecznych, ale również stałe

™œƒ ‹ƒ‹‡ ich zdolności do realizacji takich zadań. Szczegółowe działania w zakresie

wspierania rozwoju ekonomii społecznej ujęte zostały w priorytecie 4 nie mniej odnoszą się one

w szczególności do usług świadczonych na rzecz osób niepełnosprawnych, osób starszych‘”ƒœ

innych grup zagrożonych wykluczeniem społecznym. 

Przedział czasowy poszczególnych działań związanych z deinstytucjonalizacją usług społecznych

oraz osiągnięcie końcowych rezultatów można wstępnie określić do 2040 rǤǡ ‘™›”ƒ œƒ’‘œƒ

”ƒ› œƒ•‘™‡ ”‘‰”ƒ—ǡ †Žƒ–‡‰‘ ™ ”‘‰”ƒ‹‡ znalazły się działania możliwe do realizacji do

ʹͲʹ͹”Ǥ

Działania opracowano z uwzględnieniem propozycji zawartych w materiałach opracowanych

’”œ‡œ‰”—’›‡•’‡” ‹‡Ǥ

Wskazane w poszczególnych punktach działania w znaczny sposób wpłyną na poprawę sytuacji

osób potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒǤ

Działanie 3.1. Wsparcie osób z niepełnosprawnościami

Osoby z niepełnosprawnościami są jedną z grup społecznych znajdujących się w centrum

zainteresowania polityki społecznej. Wynika to z trudnego położenia tej grupy zarówno pod

względem ekonomicznymǡ jak również możliwości pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.

Brak odpowiednich rozwiązań i adekwatnego wsparcia przekłada się na brak możliwości

włączenia społecznego. Osoby z niepełnosprawnościami, z uwagi na różne rodzaje i stopień

niepełnosprawnościǡ wymagają różnych instrumentów wsparcia. Dlatego działania z zakresu

polityki społecznej podejmowane na rzecz osób z niepełnosprawnościami muszą uwzględniać ich

potrzeby w celu umożliwienia im pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.Niezwykle ważną

sprawą jest, aby osoby z niepełnosprawnościami otrzymywałyǡ ‘†’‘™‹‡†‹‡ †‘ ‹ Š ’‘–”œ‡„

szeroko rozumiane wsparcie w postaci usług środowiskowych, które wyelimin—Œ‡ konieczność

umieszczania w placówkach z tzw. przyczyn społecznych czy też œ ’‘™‘†— „niedoboru”

świadczenia usług. Usługi środowiskowe powinny wspierać niezależne życie i dawać ich

użytkownikom możliwość wyboru oraz ‘–”‘Ž‹nad swoim życiemǤƒ’Žƒ‘™ƒ‡działania będą

realizowane w sposób umożliwiający realizację procesu przejścia od usług świadczonych

™instytucjach do usług świadczonych w środowisku lokalnymǤ

Działania wskazane w ‹ są spójne z działaniami –”ƒ–‡‰‹‹ na rzecz Osób

œNiepełnosprawnościami 2021‒2030, której celem jest tworzenie ram†Žƒ‘™‡Œǡ‘’Ž‡•‘™‡Œ

i horyzontalnej polityki społecznej względem osób z niepełnosprawnościami. Strategia

przewiduje szereg działań, których celem jest poprawa sytuacji osób z niepełnosprawnościami

™różnych aspektach życia społecznego i zawodowe‰‘ –‡Œ grupy osób. W dokumencie została

również podkreślona sytuacja ekonomiczna osób niepełnosprawnych. W ramach priorytetu 

V Strategii zaplanowano działanie V.1.1. Modyfikacja systemu wsparcia finansowego adekwatnego

do potrzeb i poziomu niepełnosprawności ‘”az działanie V. 1.2. Modyfikacja systemu świadczeń dla

opiekunów osób z niepełnosprawnościami, jak również działanie V. 1.3. Mechanizmy wspierające

zapewnienie bezpiecznej przyszłości finansowej i majątkowej, które zakłada pogłębioną analizę 

‹ ™›’”ƒ ‘™ƒ‹e oraz wdrożenie rekomendacji prawnych i pozaprawnych w zakresie narzędzi

wspierających bezpieczną przyszłość (m.in. finansową, prawną, organizacyjną) osób 

z niepełnosprawnościami – funduszów, trustów, fundacji, działających z udziałem 

‹‘‹–‘”‹‰‹‡’ƒństwa, stworzonych dla konkretnych osób, także w sytuacji gdy jej najbliższa

rodzina nie będzie już miała możliwości udzielać jej wsparciaǤ –”ƒ–‡‰‹‹™ ’”‹‘”›–‡ ‹‡ ”ƒ ƒ

przewidziano działanie IV.1.4., które ‘’‹•—Œ‡ poprawę funkcjonowania warsztatów tera’‹‹

zajęciowej (WTZ) i wypracowanie nowych rozwiązań w zakresie rehabilitacji społecznej 

i zawodowej, umożliwiających aktywizację społeczną i zawodową ich uczestników oraz

zapewnienie wsparcia adekwatnego do ich potrzeb i oczekiwań. ‹ƒ› ™ œƒ”‡•‹‡

ˆ—cjonowania WTZ są przedmiotem aktualnie realizowanegoǡw ramach działania 2.6 PO WER

’”‘Œ‡–— ’‘œƒ‘—”•‘™‡‰‘ǡ „Aktywni niepełnosprawni – narzędzia wsparcia samodzielności

osób niepełnosprawnych”. Jego celem jest ’”œ›‰‘–‘™ƒ‹‡‘’Ž‡•‘™‡Œ’”‘’‘œ› Œ‹™†”‘żenia do

systemu prawnego zmodyfikowanych i nowych instrumentów w zakresie rehabilitacji społecznej

osób niepełnosprawnych zapewniających możliwie samodzielne funkcjonowanie osób

niepełnosprawnych wspołeczeństwie oraz wypracowanie, przetestowanie, wdrożen‹‡

‹upowszechnienie standardu usług asystenckich świadczonych na rzecz osób

niepełnosprawnychǤ Standard usługi asystenckiej na rzecz osób niepełnosprawnych,

œuwzględnieniem osób zamieszkałych na obszarach wiejskichǡ ma obejmować zdefiniowanie

usług asyst‡ ‹ Š‹ustalenie ich zakresu, sposobu realizacji, rekrutacji i szkolenia asystentów,

œuwzględnieniem świadczenia tych usług przez osoby w wieku 50+, określenie grupy odbiorców

usługi, źródeł isposobu finansowania usług, a także umiejscowienie usług w•›•–‡‹‡™•’ƒ” ‹ƒ

osób niepełnoprawnychǤ



‡ƒŽ‹œ‘™ƒ‡będąnastępujące działania:

ͳȌ ”ealizacja działań wynikających z zapisów dokumentu Strategia na rzecz Osób

z Niepełnosprawnościami ʹͲʹͳ‒2030, w tym działań w obszarze deinstytucjonalizacji wraz

œ™’”‘™ƒ†œ‡niem systemowych rozwiązań w zakresie usług społecznych wspierających

niezależne życie osób niepełnosprawnych, mǤ‹Ǥǣ

ƒȌ uregulowanie systemowe na poziomie ustawowym oraz zapewnienie powszechności

‹stałości usługi asystencji osobistej dla osób z różnymi niepełnosprawnościamiǡ usługi

opiekuńcze dla osób niepełnosprawnych,

„Ȍ uregulowanie systemowe opieki wytchnieniowej, świadczonej w formie długoterminowej

lub krótkoterminowej i realizowanej przede wszystkim w miejscu zamieszkania osoby

potrzebującej opieki wytchnieniowej (przy braku innej możliwości – również w innym

miejscu pobytu całodobowego lub dziennego), jako formy alternatywnej dla asystencji

‘•‘„‹•–‡Œǡ

Ȍ uregulowanie na poziomie ustawowym usługi mieszkalnictwa wspomaganego, w tym dla

osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności ‘”ƒœ rozwój mieszkalnictwa

wspomaganego w celu zapobiegania umieszczaniu osób z niepełnosprawnościami 

w instytucjach całodobowychǡ

†Ȍ zmiana nazwy usługi mieszkalnictwa chronionego (zawartej ™ƒ”–Ǥͷ͵—•–ƒ™›‘’‘‘ ›

społecz‡ŒȌ oraz rozwój mieszkalnictwa treningowego (pobyt czasowy) i wspierane‰‘

(pobyt na czas nieokreślony)ǡ

‡Ȍ rozwój oferty środowiskowych domów samopomocy dla osób z niepełnosprawnościami

wymagających intensywnego wsparcia, w tym mających niepełnosprawność sprzężonąǡ

ˆȌ rozwój Centrów OpiekuńczoǦ‹‡•œƒŽ› Š™‹‡”——‘™‡Œȋ„ƒ”†œ‹‡Œ—‹‡”—‘™ƒ‡Œ

ƒ ”‡alizację postanowień Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych) formy

nastawionej na zmniejszenie liczby mieszkańców oraz na upodmiotowienie osób

œ‹‡pełnosprawnościamiǢ

ʹȌ ”ealizacja działań wynikających z ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu

Solidarnościowym (Dz. U. z 20ʹͲ”Ǥ’‘œǤͳ͹ͺ͹) (wcześniej Solidarnościowy Fundusz Wsparcia

Osób Niepełnosprawnych) ma na celu wsparcie społeczne, zawodoweǡ œ†”‘™‘–‡ ‘”ƒœ

finansowe osób niepełnosprawnych, w tym m.in. przez:

ƒȌ realizację programów rządowych oraz resortowych finansowanych ze środków Funduszu

Solidarnościowego, w tym obejmujących realizację zadań własnych jednostek samorządu

–‡”›–‘”‹ƒŽ‡‰‘™œƒresie wsparcia osób niepełnosprawnych tj.: „Asystent osobisty osoby

z niepełnosprawnościami”, „Centra opiekuńczoǦmieszkalne” i „Opieka wytchnieniowa”ǡ

b) realizację zadań związanych z promowaniem i wspieraniem działań realizowanych

™”ƒƒ Š •›•–‡— ™•’ƒ” ‹a osób niepełnosprawnych; z uwzględnieniem działań

wynikających z obowiązujących aktów prawaǡ

c) realizację zadań z zakresu innowacyjnych rozwiązań wzakresie wsparcia osób

niepełnosprawnych, w tym nowoczesnych technologii wspomagającychǢ

͵Ȍ ”ealizacja rządowego Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”Ǣ

ͶȌ ‘pracowanie uregulowań prawnych dotyczących rolnictwa społecznego, które pozwalałaby

gospodarstwom rolnym świadczyć usługi społeczne (opiekuńcze, terapeutyczne ‹‡†—ƒ ›Œ‡ȌǤ



ƒ”‘‘‰”ƒ”‡ƒŽ‹œƒ ji zadań



Termin realizacji zadań

Indykatywne

finansowania

Koordynacja

źródła



2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

ͳ

ʹ













͵



















Ͷ



























Budżet państwa

Fundusz Solidarnościowy

Budżet Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”

 

—dżety jednostek samorządu terytorialnego

Budżet Programu Dostępność Plus

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Minister

właściwy

do

spraw

budownictwa,

planowania

‹œƒ‰‘•’‘†ƒ”‘™ƒ‹ƒ’”œ‡•–”œ‡‡‰‘‘”ƒœ‹‡•œƒŽ‹ –™ƒ

Minister właściwy do spraw rozwoju wsi

Minister właściwy do spraw zdrowia

Samorządy województw



Samorządy gminne

Działanie 3.2. Wsparcie osób starszych w codziennym funkcjonowaniu, aktywizacja

społeczna seniorów, przeciwdziałanie samotności

Osoby wchodzące w okres starości mierzą się z wieloma wyzwaniamiǡ –ŒǤ œ‹ƒą

dotychczasowego stylu życia, a także ograniczenielub zakończenieaktywności zawodowej.

wielu przypadkach to także czas związany z prowadzeniem jednoosobowych gospodarstw

†‘‘™› Š ‘”ƒœ ‘‰”aniczeniem środków finansowych wynikających z przejścia na emeryturę.

Większość osób starszych pozostaje aktywna w środowisku rodzinnym i lokalnym. Jest jednak

grupa seniorów, która ze względu na pogarszające się zdrowie, czy brak możliwości sprawowania

‘’ieki przez członków rodziny potrzebuje wsparcia w czynnościach życia codziennego.

Pogarszający się stan zdrowia, problemy z poruszaniem się, pamięcią oraz utrata niezależności

zwiększają ryzyko wykluczenia społecznego, izolacji społecznej, a w związku z ty ’‘ œ— ‹ƒ

samotności. Dlatego, wcelu zapobiegania dezaktywizacji seniorów oraz wsparcia w codziennym

ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—ǡ finansowane są programy w zakresie zróżnicowanego wsparciaǡ stanowiące

część polityki społecznej wobec osób starszych. 

Realizacja działania będzie również możliwa ’‘’”œ‡œ ™›‘”œ›•–ƒ‹‡ społecznej funkcji

gospodarstw rolnych, łączącej rolnictwo wielofunkcyjne i usługi o charakterze społecznym (lub

zdrowotnym) na poziomie lokalnym, umożliwiające dywersyfikację dochodów rolników

połączoną z szerszą ofertą usług socjalnych dla osób starszych i niepełnosprawnych.

W ramach Działania 3.2 będą realizowane następujące działania:

ͳȌ ”ealizacja działań zaplanowanych w ramach Polityki społecznej wobec osób starszych 2030.

Bezpieczeństwo – Uczestnictwo – Solidarność,przyjętej przez Radę Ministrów 26października

2018 r. Dokument określa najważniejsze kierunki polityki senioralnej wnadchodzących latach

(do 2030 r.) i porządkuje działania wielu instytucji publicznych w‘Ž• ‡Ǥ„Polityka społeczna

™‘„‡ ‘sób starszych 2030”Œ‡•–‡Ž‡‡–‡–”ƒ–‡‰‹‹ƒ”œ‡ œ†’‘™‹‡†œ‹ƒŽ‡‰‘‘œ™‘Œ—†‘

roku 2020 (z perspektywą do 2030 rǤȌǤ

Działania zaplanowane w ramach Polityki społecznej wobec osób starszych 2030.

Bezpieczeństwo –  œ‡•–‹ –™‘ – Solidarność realizowane są Ǥ‹Ǥ ™następujących

‘„•œƒ”ƒ Šǣ

ƒȌ kształtowania pozytywnego postrzegania starości w społeczeństwieǡ

„Ȍ wspierania wszelkich form aktywności obywatelskiej, społecznej, kulturalnej,

artystycznej, sportowej i religijnej prowadzące do uczestnictwa w życiu społecznymǡ

Ȍ tworzenia warunków umożliwiających wykorzystanie potencjału osób starszych jako

aktywnych uczestników życia gospodarczego i rynku pracy, dostosowanych do ich

możliwości psychofizycznych oraz sytuacji rodzinnejǡ

†Ȍ wspierania działań z zakresu promocji zdrowia, profilaktyki chorób, dostępu do

†‹ƒ‰‘•–›‹ǡŽ‡ œ‡‹ƒ‹”‡Šƒ„‹Ž‹–ƒ Œ‹ǡ

‡Ȍ tworzenia warunków do solidarności i integracji międzypokoleniowejǡ

ˆȌ

zmniejszania skali zależności od innych poprzez ułatwienie dostępu do usług

wzmacniających samodzielność oraz dostosowanie środowiska zamieszkania do

możliwości funkcjonalnych osób starszych potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒ ™ ‘†œ‹‡›

ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—Ǣ

ʹȌ”‡ƒŽ‹œƒ ŒƒProgramu wieloletniego „Senior+” na lata 2021‒2025Ǥ

Celem strategicznym Programu jest zwiększenie aktywnego uczestnictwa seniorów wżyciu

społecznym, poprzez dofinansowanie rozbudowy infrastruktury ośrodków wsparcia

™środowisku lokalnym oraz zwiększenie miejsc w ośrodkach wsparcia „Senior+”, tj. wsparcie

działań jednostek samorządu –‡”›–‘”‹ƒŽ‡‰‘w rozwoju na ich terenie sieci Dziennych Domów

„Senior+” iKlubów „Senior+”.

”‘‰”ƒœƒ’‡™‹™•’ƒ” ‹‡•‡‹‘”‘’”œ‡œǤ‹Ǥǣ

ƒȌ

umożliwienie korzystania z oferty na rzecz społecznej aktywności,

„Ȍ usługi w zakresie aktywności ruchowej lub kinezyterapii,

Ȍ

‘ˆ‡”–y edukacyjnej, kulturalnej, rekreacyjnej i opiekuńczej – w zależności od potrzeb

stwierdzonych w środowisku lokalnym,

‡Ȍ

zaktywizowanie i zaangażowanie seniorów w działania •ƒ‘’‘‘ ‘™‡ ‹ ƒ ”œ‡ œ

środowiska lokalnegoǢ

†Ȍ udostępnianie seniorom infrastruktury pozwalającej na aktywne spędzanie wolnego

œƒ•—ǡ

͵Ȍ”‡ƒŽ‹œƒ ŒƒProgramu wieloletniego na rzecz Osób Starszych AKTYWNI+ na lata 2021‒2025Ǥ

Celem głównym Programu jest zwiększenie uczestnictwa osób starszych we wszystkich

dziedzinach życia społecznego poprzez wspieranie aktywności organizacji pozarządowych

działających na rzecz seniorów.

Działania zaplanowane w Programie AKTYWNI+ będą realizowane m.in. przez:

ƒȌ

„Ȍ

Ȍ

†Ȍ

‡Ȍ

ˆȌ

‰Ȍ

wzbogacenie oferty zagospodarowania czasu wolnego dla osób starszych,

Ž‹™‹†‘™ƒ‹‡„ƒ”‹‡”ˆ— Œ‘ƒŽ› h w pełnym udziale osób starszych w życiu społecznym

i publicznym poprzez zwiększanie zakresu wykorzystywania nowoczesnych technologii

w życiu osób starszych, a także zmniejszenie poziomu wykluczenia cyfrowego wśród osób

•–ƒ”•œ› Šǡ

rozwijanie przedsiębiorczości społecznej oraz postaw aktywizujących do podejmowania

’”ƒ ›’”œ‡œ‘•‘„›•–ƒ”•œ‡ǡ

podejmowanie przez osoby starsze działań charytatywnych na rzecz innych osób, w tym

™‘Ž‘–ƒ”‹ƒ–ǡ

zwiększenie poziomu samoorganizacji środowiska osób starszych w życiu pu„Ž‹ œ›ǡ

rozwijanie kompetencji społecznych (wiedzy, umiejętności, postaw) wobec starości

—osób w każdym wieku,

budowanie pozytywnego wizerunku starzenia się i starości w uniwersalnej świadomości

społecznej.



Harmonogram realizacji zadań



Termin realizacji zadań

2021

2022

2023

2024

2025

1

2

3

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja

Budżet państwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

Budżety organizacji pozarządowych i innych podmiotów

Minister właściwy do•’”ƒ™œƒ„‡œ’‹‡ œenia społecznego

Minister właściwy do spraw rozwoju wsi

‘Œ‡™‘†‘™‹‡

Interdyscyplinarna

współpraca

wszystkich

podmiotów

zaangażowanych w prowadzenie działań skierowanych do seniorów,

ƒ™•œ›•–‹ Š•œ œ‡„Žƒ Š”‡‰‹‘ƒŽ› Š

Działanie 3.3. Rozwój usług środowiskowych, dla osób starszych potrzebujących wsparcia

w codziennym funkcjonowaniu, w tym rozwój usług opiekuńczych i specjalistycznych usług

opiekuńczych w ramach systemu pomocy społecznej

 ciągu najbliższych lat system opieki długoterminowej •–ƒ‹‡ ’”œ‡† ™‹‡Ž‘ƒ ™›œ™ƒ‹ƒ‹Ǥ

otyczą one między innymi rozwoju usług wspierających rodzinę, w tym opiekunów

nieformalnych, rozwoju usług środowiskowych oraz deinstytucjonalizacji oznaczającej proces

rozwoju usług świadczonych w środowisku domowym i lokalnym, w tym również usług

profilaktycznych, które mają ograniczyć lub wyeliminować konieczność opieki instytucŒ‘ƒŽ‡ŒǤ

Osoby starsze stanowią znaczną grupę doświadczającą ograniczeń funkcjonalnych. Do tych osóbǡ

w zależności od potrzeb, oprócz usług o charakterze cało†‘„‘™‡Œ‘’‹‡‹•–ƒ Œ‘ƒ”‡Œ‹‡”‘™ƒ‡

jest wsparcie w formie świadczeń pieniężnych, usług w środowisku domowym ‘”ƒœ Ž‘ƒŽ›Ǥ

Należy podkreślić, że udział osób powyżej 60Ǥroku życia wpopulacji wzrósł w latach 2010‒ʹͲͳͺ

œ ͳͻǡ͸Ψ †‘ ʹͶǡͺΨǡ ƒ ’”‘‰‘œ› ™•ƒœ—ją, że w ciągu najbliższej dekady udział osób powyżej 

͸ͲǤroku życia wzrośnie do 29%, zaś udział osób w tzw. „czwartym wieku” (po 80Ǥroku życia)

wzrośnie do 5,9%. Jednocześnie ta najstarsza grupa osób–‘„‘osób zniepełnosprawnościami–

ƒ największe potrzeby związane z potrzebą świadczeń opiekuńczych. Wynika z tego, że rola

wsparcia, w tym w szczególności usług środowiskowych, będzie rosła wraz z rosnącymi

potrzebami, do których istotnie przyczynia się wzrost liczby osób starszych związany 

z postępującym procesem starzenia się populacjiǤ

W ostatnich latach zauważa się również zainteresowanie pomocą w formie świadczeń

niepieniężnych z pomocy społecznej m.in. w formie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania,

usług opiekuńczych w ośrodkach wsparcia, w tym np. w środowiskowych domach samopomocy,

pobytu i usług w dom—pomocy społecznejǡ”‘†œ‹›†‘—’‘‘ ›Ž—„™ˆ‘”‹‡‹‡•œƒ‹ƒ

Š”‘‹‘‡‰‘ǤWśród ww. form pomocy społecznej najliczniejszą grupę stanowią osoby, którym

przyznano decyzją administracyjną usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania͵ͻǤ  ʹͲͳͺ ”Ǥ

’‘‘ ™–‡Œˆ‘”‹‡’”œ›œƒ‘ͳͳʹǡͻ–›•Ǥ‘•‘„‘ǡ ‘•–ƒ‘™‹™œ”‘•–‘͸ǡͺΨ™•–‘•——†‘†ƒ› Š

œƒʹͲͳ͹”ǤȋͳͲͷǡ͹tys. osób) oraz o 13,6% w stosunku do 2016 r. (99,3 tys. osób). Udział tej grupy

osób w”œ‡ œywistej liczbie osób objętych pomocą społeczną, w porównaniu do udziału liczby

osób korzystających z pomocy udzielanej w ramach środowiskowych domów samopomocy,

domów pomocy społecznej lub mieszkań chronionych, również był najwyższy i wyniósł 8,7% 

™ʹͲͳͺ”Ǥȋ–‘‘ʹǡͷ’–Ǥ’”‘ . więcej niż w 2016”ǤȌǤZe wsparcia udzielanego w ramach ŚDS w roku

2018 skorzystało 33,7 tys. osób. Jest to wzrost o 3,6% wstosunku do 2017 r. (32,5 tys. osób) oraz

o 7,6% więcej niż ™ ʹͲͳ͸ ”Ǥ (31,3 tys. osób). Liczba osób korzystających z pomocy w formie

mieszkania chronionego stanowi najmniej liczną grupę, w stosunku do wyżej omówionych –

™ ʹͲͳͺ ”Ǥ pomocą w tej formie objęto 3,4 tys. osób. Należy jednak zaznaczyć, iż w przypadku

beneficjentów pomocy w formie mieszkania chronioneg‘ǡ ƒ –Ž‡ ™™Ǥ ˆ‘” ’‘‘ ›ǡ ™ ʹͲͳͺ ”Ǥ

został odnotowany najwyższy wzrost w porównaniu do danych za 2017 ”Ǥ – liczba osób

korzystających wzrosła bowiem o 21,7%. Biorąc pod uwagę wyzwania w zakresie usług

świadczonych długoterminowo oraz fakt, że optymalnym inajbardziej przyjaznym rozwiązaniem

dla osób starszych ipotrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒ™ ‘†œ‹‡›ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—Œ‡•–œƒ‹‡•œƒ‹‡

w swoim własnym środowiskuǡw Działaniu 3.3 będą realizowane działania, które to umożliwiąǡ

–ƒ‹‡Œƒǣ

͵ͻUsługi opiekuńcze ogółem, jako zadanie własne gminy o charakterze obowiązkowym, zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 11 ustawyœ†‹ƒ

ͳʹƒ” ƒʹͲͲͶ”Ǥo pomocy społecznej.

ͳȌœ‹–‡•›ˆ‹‘™ƒ‹‡†œ‹ałań na rzecz osób potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒ™ˆ‘”‹‡ usług w sposób

umożliwiający zamieszkiwanie jak najdłużej w środowisku rodzinnym i lokalnym, przy

jednoczesnym zabezpieczeniu wszystkich niezbędnych potrzebǤ



ziałaniƒpozytywnie wpłynąna kondycję psychofizyczną osób potrzebujących wsparcia ‘”ƒœ

’‘œ™‘Žą wydłużyć okres zachowania aktywności społecznej, dłuższe utrzymanie

samodzielności, ƒ ™ ™‹‡Ž— ’”œ›’ƒ†ƒ Š ‘††ƒŽą konieczność przyznania wsparcia

‹•–›–— Œ‘ƒŽ‡‰‘ǡ ’Ǥ ™ ˆ‘”‹‡ ’‘„›–— ™ †‘— pomocy społecœ‡ŒǤ Działania będą miały

również œƒ œ‡‹‡ ™ ’”‘ ‡•‹‡ œƒ’‘„‹‡‰ƒ‹ƒ †‡œaktywizacji członków rodzin, którœ› ’”œ‡œ

odciążenie w bezpośrednim sprawowaniu opieki będą mogli podjąć bądź utrzymać aktywność

zawodową.Dlatego realizowane działania będą miały na celu zarówno wsparcie rodzinǡŒƒ

również przyczynią się do realizacji procesu przejścia od opieki instytucjonalnej do usług

świadczonych w środowisku lokalnym.Realizacja działań nastąpi przez:

ƒȌ rozwój pomocy środowiskowej dla osób starszych i potrzebują › Š ™•’ƒ” ‹ƒ

™ ‘†œ‹‡› ˆ— Œ‘‘™ƒ‹— w miejscu zamieszkania (usługi opiekuńcze, pomoc

sąsiedzka, wolontariat opiekuńczy)ǡ

„Ȍ rozwój mieszkalnictwa dla osób starszych dostosowanego i doposażonego

™—†‘‰‘†‹‡‹ƒ‹—•’”ƒ™‹‡‹ƒ‘†’‘™‹‡†‹‡†‘™‹‡—‹•–‘pnia samodzielnościǡ

Ȍ

rozwój pomocy środowiskowej dla osób starszych potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒ

™ ‘†œ‹‡› ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—ǡ ™ œƒ”‡•‹‡ †œ‹‡› Š ˆ‘” ™•’ƒ” ‹ƒ ȋ†œ‹‡‡ †‘›

pobytu, gospodarstwa opiekuńcze)ǡ

†Ȍ rozwój rodzinnych domów pomocy, jako małych form pomocy oferujących usługi

opiekuńczedostosowane do potrzeb osób w celu zapewnienia niezależnego życiaǡ

‡Ȍ ™’”‘™ƒ†œ‡‹‡œ‹ƒ†‘—•–ƒ™›œ†‹ƒͳʹƒ” ƒʹͲͲͶ”Ǥo pomocy społecznej w zakresie

przyznawania usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usługopiekuńczych™–”›„‹‡

’‹Ž›–†‡ ›œŒƒbędzie mogła zostać wydana już po faktycznym rozpoczęciu świadczenia

niezbędnych wdanym przypadku usługǡ

ˆȌ

™’”‘™ƒ†œ‡‹‡ œ‹ƒ †‘ —•–ƒ™› œ †‹ƒ ͳʹ ƒ” ƒ ʹͲͲͶ ”Ǥ o pomocy społecznej

dotyczących zmiany nazewnictwa „mieszkania chronione” ƒǣ ‹‡•œƒ‹ƒ ™•’‹‡”ƒ‡

‹mieszkania treningowe; oraz opracowanie katalogu usług społecznych odpowiednich do

każdego typu mieszkaniaǡ

‰Ȍ rozwój opieki wytchnieniowej dla osób potrzebujących wsparcia w codziennym

ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—‹†Žƒ‘’iekunów faktycznychǡ

ŠȌ działania w zakresie

pozarządowymǡ

‹Ȍ

ŒȌ

rozwoju

zlecania

usług

środowiskowych

organizacjom

™›‘”œ›•–ƒ‹‡ ‘™‘ œ‡•› Š –‡ Š‘Ž‘‰‹‹ǡ –ƒ‹ Š Œƒ –‡Ž‡‘’‹‡ƒǡ w celu zwiększenia

dostępu do usług społecznych świadczonych w środowisku lokal›™ˆ‘”‹‡’‘‘ ›

sąsiedzkiej, wolontariatu opiekuńczegoǡ

krajowe kampanie świadomościowe dotyczące potrzeb osób starszych skierowane do

ogółu •połeczeństwaǢ

ʹȌ †alsze wspieranie zwiększania w gminach dostępności usług opiekuńczych, w tym

•’‡ ŒƒŽ‹•–› znych usług opiekuńczych, dla osób w wieku 75+, przez realizację Program—

„’‹‡ƒ͹ͷΪ”Ǥ

Program „Opieka 75+” realizowany jest od stycznia 2018 rǤ‹ƒ†”‡•‘™ƒ›†‘‰‹‹‡Œ•‹ Šǡ

™‹‡Œ•‹ Šǡ ‹‡Œ•‘Ǧwiejskich do 60 tys. mieszkańców. Celem ”‘‰”ƒ— Œ‡•– ’‘’”ƒ™ƒ

dostępności do usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług opiekuńczych dla osób

samotnych oraz pozostających w rodzinach będących w wieku 75 lat i więcej. Gminy, które

przystępują do realizacji ”‘‰”ƒ—ǡ uzyskują finansowe wsparcie do 50% przewid›™ƒ› Š

kosztów realizacji zadania. Środki w ramach Programu mogą być przeznaczone m.in. na

dofinansowanie zwiększenia liczby godzin usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług

opiekuńczych. W 2020 rǤna Program przeznaczono 22 mln złǢ

͵Ȍ œƒ’‡™‹‡‹‡ dostępu do usług organizowanych i koordynowanych przez Centra Usług

Społecznych lub ośrodki pomocy społecznej dla członków rodzin ‒opiekunów i opiekunów

faktycznych oraz osób potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒ™œƒ”‡•‹‡ǣ

ƒȌ ’‘”ƒ†‹ –™ƒ’”ƒ™‡‰‘‘”ƒœ’‘‘ ›™—œ›•aniu informacji umożliwiających poruszanie

się po różnych segmentach systemu wsparciaǡ

„Ȍ wsparcia psychologicznego i psychospołecznegoǡ

Ȍ działań edukacyjnych, szkolenia praktycznego i wymiany doświadczeń dla członków

rodzin osób potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒǢ

ͶȌ†ziałania na rzecz procesu rozwoju usług świadczonych na poziomie lokalnych społeczności,

w tym usług ’”‘ˆ‹Žƒ–› œ› Š(działania procesu deinstytucjonalizacjiusługȌǤ

Rozwój wysokiej jakości usług społecznych świadczonych w środowisku lokalnym warunkuŒ‡

dobrą jakość życia wszystkich osób, które wymagają opieki lub wsparcia. ‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ Œƒ

usług społecznych oznacza przejście od opieki instytucjonalnej do usług świadczonych

™społeczności lokalnej poprzez m.in. rozwój usług świadczonych w środowis—†‘‘™›

‹lokalnym, wdrożenie standardu usług asystenckich świadczonych na rzecz osób

œniepełnosprawnościami, w tym również usług profilaktycznych, które mają ograniczyć lub

wyeliminować konieczność opieki instytucjonalnejǡ zgodnie z definicją zawartą

™Ogólnoeuropejskich wytycznych dotyczących przejścia od opieki instytucjonalnej do opieki

świadczonej na poziomie lokalnych społeczności, a także umożliwienie osobom będącym ’‘†

opieką oraz pracownikom instytucji przejścia z opieki instytucjonalnej do usług świadczonych

™społeczności lokalnej, a dzięki temu stopniowe i trwałe zmniejszenie liczby miejsc opieki

‹•–›–— Œ‘ƒŽ‡ŒǤ

”‘ ‡•przejścia od usług świadczonych w instytucjach do usług świadczonych w środowisku,

œwyeliminowaniem w efekcie przewagi usług instytucjonalnych nad środowiskowymiǡ Œ‡•–

procesem długoletnim i wielopłaszczyznowym. Punktem wyjścia do rozpoczęcia tego procesu

są działania zawarte w ‹‹‡Œ•œ› ‹Ǥ Należy również pamiętać, że

„deinstytucjonalizacja” nie jest procesem polegającym na bezwzględnym zamykaniu placówek

zapewniających całodobową opiekę. Jest to proces polegający na wypracowaniui wdrożeniu

rozwiązań, które umożliwią osobom starszym, osobom z niepełnosprawnościami, osobom

mającym pr‘„Ž‡›œ‡œ†”‘™‹‡’•› Š‹ œ›„niezależne życie”. Termin „niezależne życie”,

zgodnie z wytycznymi, nie oznacza jednak posiadania zdolności do „wykonywania czynności

samodzielnie” ani „samowystarczalności”. Niezależne życie wiąże się możliwością

dokonywania wyborów i podejmowania decyzji co d‘ ‹‡Œ• ƒ œƒ‹‡•œƒ‹ƒǡ

współmieszkańców oraz sposobu organizacji życia codziennego. Stosowanie takiego podejścia

wymaga między innymi: dostępu do pomocy osobistej oraz dostępu do usług świadczonych na

poziomie lokalnych społeczności. Należy również pamiętać, że ’”‘ ‡• †‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ Œ‹

usług społecznych powinien być wdrażany z zachowaniem podstawowego założenia, że ma on

służyć poprawie dobrostanu osób i rodzin.

Proces przejścia od usług instytucjonalnych do środowiskowych będzie realizowany przez:

ƒȌ działania analityczne dotyczące różnego rodzaju schematów deinstytucjonalizacji usług

społecznych uwzględniających koszty, zasoby, korzyści inakłady dla klientów i‹•–›–— Œ‹ǡ

„Ȍ przeprowadzenie działań w kierunku diagnozy potrzeb i samodzielności mieszkańców

domów pomocy społecznej (audyt placówek opieki całodobowej pod kątem potrzeb

mieszkańców w kontekście realizacji „niezależnego życia”Ȍǡ

Ȍ działania mające na celu wsparcie dla jednostek samorządu terytorialnego –

organizatorów systemu™•’ƒ” ‹ƒ‹”‡ƒŽizatorów usług œ‘„•œƒ”—przejścia od św‹ƒ† œ‡‹ƒ

usług w instytucjach do usług świadczonych w społeczności lokalnej ȋ”ƒ› ’”ƒ™‡ǡ

ścieżki finansowe, wsparcie merytoryczne)ǡ

†Ȍ opracowanie rekomendacji dla jednostek samorządu terytorialnego †‘ –™‘”œ‡‹ƒ

Ž‘kalnych programów/planów †‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œƒ Œ‹ǡ ze wskazaniem przykładowych

modeli deinstytucjonalizacji usług społecznychǡ

‡Ȍ ™•’ƒ” ‹‡™’‘•–ƒ ‹szkoleń dla kadry świadczącej usługi o charakterze środowiskowym

‘”ƒœ ’‡”•‘‡Ž— œƒ–”—†‹‘‡‰‘ ™ ‹•–›–— Œƒ Šǡ który rozpocznie świadczenie pracy

™usługach środowiskowychǡ

ˆȌ

™•’ƒ” ‹‡ †Žƒ ”‘œ™‘Œ—  tworzonych w celu zaspokajania przez gminę potrzeb

wspólnoty samorządowej w zakresie określonych usług społecznych oraz koordynacji

tych usługǡ

‰Ȍ rozwój rodzinnych domów pomocy w celu tworzenia małych form opieki i wsparcia

™ ‡Ž— zapewnienia usług dostosowanych do różnego rodzaju potrzeb wsparcia

™codziennym życiuǡ

ŠȌ opracowanie i rozwój pośrednich form wsparcia zapewniających opiekę w domach

pomocy społecznej w sposób zgodny z ideą deinstytucjonalizacji,

‹Ȍ

ŒȌ

”‡ƒŽ‹œƒ Œƒ działań ™ ‘„•œƒ”œ‡ œ‹‡Œ•œƒ‹ƒ ‹‡Œ•  •–ƒ Œ‘ƒ”› Š ™ †‘ƒ Š ’‘‘ ›

społecznej, ™’”‘™ƒ†œƒ‹‡ ‹‡Œ•  œƒ•‘™‡‰‘ ’‘„›–— ‘”ƒœ œ‹ƒ prowadząc› Š †‘

zmniejszania miejsc stacjonarnych całodobowych na rzeczzwiększania miejsc dziennego

’‘„›–—ǡjak równieżwykorzystania infrastruktury domów pomocy społecznej do ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹

wsparcia środowiskowegoǡ

krajowe kampanie społeczne, debaty, seminaria skierowane do społeczności lokalnych

dotyczące długofalowych korzyściz rozwoju usług środowiskowychǤ

Harmonogram realizacji zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

1

2

3

4

Indykatywne

finansowania

Koordynacja

źródła

Budżet państwa

Budżety jednostek samorządu terytorial‡‰‘

—†—•œ‡

Minister właściwy do •’”ƒ™zabezpieczenia społecznego

Minister właściwy do spraw rozwoju wsi

Samorządy województw

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy)

Działanie 3.4. Wsparcie osób z zaburzeniami psychicznymi oraz znajdujących się

w kryzysie psychicznym

Sytuacja osób z zaburzeniami psychicznymi jest trudniejsza od sytuacji osób z innymi typami

niepełnosprawności. Specyfika tych zaburzeń, wielość i splątanie objawów, ich często niejasna,

–”—†ƒ †‘ ”‘œ’‘œƒ‹ƒ ‡–‹‘Ž‘‰‹ƒǡ czas pojawienia się, złożona dynamika przebiegu, charakter

okresów remisji oraz potrzeba często wielomiesięcznej bądź nawet wieloletniej terapii sprawiają,

iż osoby te są znaczniej częściej niż inne osoby niepełnosprawne wykluczane poza główny nurt

życia społecznego. Dodatkowo niewielka jeszcze wiedza w społeczeństwie odnośnie do specyfiki

różnych zaburzeń psychicznych, ich genezy i wpływu na funkcjonowanie ludzi, liczne negatywne

stereotypy, generujące silny nierzadko lęk, powodujący unikanie lub ogranicza‹‡ ‘–ƒ–—

œtakimi osobami nasilają procesy marginalizacji. Osoby te, w konsekwencji, mają ograniczoną

czasami znacznie możliwość partycypacji w życiu społecznoǦ’‘Ž‹–› œ›Ǥ (Brzezińska, A. I.,

Zwolińska, K. (2010). Marginalizacja osób z ograniczeniami sprawności na skutek zaburzeń

psychicznych. Polityka Społeczna, 2, 16‒22).

Opierając się na badaniach i licznych artykułach naukowych można więc powiedzieć, że pomimo

zmian, które zaszły w dziedzinie psychiatrii w ostatnich latachǡ sytuacja społeczna osób

œzaburzeniami psychicznymi wymaga rozwoju różnego rodzaju usług środowiskowych, które

umożliwią im udział w życiu społecznym, w zakresie zgodnych z ich potrzebami.

Usługi społeczne świadczone w środowisku na rzecz osób z zaburzeniami psychicznymi,

szczególnie dla dzieci i młodzieżyǡpowinny mieć charakter uzupełniający do świadczeń z zakresu

‘’‹‡‹œ†”‘™‘–‡Œ–’•› Š‹ƒ–”‹‹Ǥ

Realizacja działania będzie również możliwa poprzez wykorzystanie społecznej funkcji

gospodarstw rolnych, łączącej rolnictwo wielofunkcyjne i usługi o charakterze społecznym (lub

zdrowotnym) na poziomie lokalnym, umożliwiające dywersyfikację dochodów rolników

połączoną z szerszą ofertą usług socjalnych dla osób starszych‹niepełnosprawnychǤ

Działania w zakresie rozwoju usług środowiskowych dla osób z zaburzeniami psychicznymi będą

”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ‡’”œ‡œǣ

ͳȌ ’odnoszenie kwalifikacji pracowników służb społecznych w zakresie pracy z osobami

œœƒ„—”œ‡‹ƒ‹’•› Š‹ œ›‹ǡ™–›ǣ

ƒȌ realizacja szkoleń z zakresu II specjalizacji w zawodzie pracowniksocjalny w specjalności

’”ƒ ƒœ‘•‘„ƒ‹œƒ„—”œ‘›‹’•› Š‹ œ‹‡ǡ

„Ȍ szkolenia dla asystentów rodzinnych w zakresie asystentury osobom w kryzysie

’•› Š‹ƒ–”› œ›ǡ

Ȍ szkolenia dla pracowników ośrodków interwencji kryzysowejǢ



ʹȌ ”ozwój środowiskowych form wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi i ich rodzin:

ƒȌ realizacja działań w obszarze rozwoju środowiskowych domów samopomocy, klubów

•ƒ‘’‘‘ ›‹‹› Šˆ‘”™•’ƒ” ‹ƒǡ

„Ȍ rozwój poradnictwa psychologicznego ‹ prawnego dla rodzin i osób z zaburzenia‹

psychicznymi prowadzone przez instytucje pomocy społecznej oraz Centra Usług

SpołecznychǢ

͵Ȍ ampanie społeczne, debaty, seminaria kierowane do ogółu społeczeństwa i jednostek

samorządu terytorialnego mające na celu podwyższenie świadomości w obszarze potrzeb osób



Poz. 843

zaburzonych psychicznie oraz stosowania różnych form pomocy, w celu włączenia ipełnego

uczestnictwa w życiu społecznym.

Harmonogram realizacji zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

1

2

3

Indykatywne

finansowania

Koordynacja

źródła

Budżet państwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

Minister właściwy do •’”ƒ™zabezpieczenia społecznego

Samorządy województw

Jednostki samorządu terytorialnego (gminy)

Priorytet IV. Instytucje pomocy społecznej oraz podmioty ekonomii społecznej –

wsparcie dla osób i rodzin

Zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej głównym celem pomocy

społecznej, jako instytucji polityki społecznej państwa, jest umożliwienie osobom i ro†œ‹‘

przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych. Zadaniem pomocy społecznej jest również

zapobieganie trudnym sytuacjom życiowym osób i rodzin przez podejmowanie działań

zmierzających do życiowego ich usamodzielnienia się oraz integracji ze środowiskiemǤƒ†ƒ‹ƒ

œzakresu pomocy społecznej są realizowane głównie przez organy administracji samorządowej,

przy czym zaspokojenie podstawowych potrzeb społecznych należy do obowiązkowych zadań

gminy. W systemie pomocy społecznej gminy swoje zadania w tym zakresie realizują głównie

przez swoje jednostki organizacyjne ośrodki pomocy społecznej.

Tym samym instytucje pomocy społecznej oraz kadry pomocy społecznej (™ –› ’”œ‡†‡

wszystkim pracownicy socjalni) odgrywają kluczową rolę w realizacji i koordynacji działań

związanych przeciwdziałaniem ubóstwu i wykluczeniu społecznemu. 

Lokalny charakter podmiotów ekonomii społecznej nie tylko ułatwia im realizację działań

odpowiadających indywidualnym potrzebom członków społeczności lokalnej, ale często pozwala

formułować diagnozy i bardziej ogólne wnioski o problemach tej społeczności. PES dysponują

także profesjonalną wiedzą oraz doświadczeniem pozwalającym współtworzyć mapy problemów

oraz formułować propozycje ich rozwiązań. Jednocześnie należy także dążyć do integrowania

programowania dotyczącego kwestii społecznych.

Działanie 4.1. Wsparcie instytucji pomocy społecznej i pracowników socjalnych w zakresie

działań na rzecz rozwoju usług środowiskowych i pracy socjalnej

W Polsce funkcjonuje ok. dwa i pół tysiąca ośrodków pomocy społecznej i miejskich ośrodków

pomocy społecznej, w których zatrudnionych jest około 19 490 pracowników socjalnych, którzy

realizują większość zadań z zakresu pomocy społecznej. W ostatnich latach widać wyraźnie brak

osób chętnych do wykonywania tego zawodu. Dlatego podejmowane są działania w celu

wprowadzenia zmian dotyczących możliwości wykonywania zawodu. Wzmocnienie instytucji

pomocy społecznej i zatrudnionej kadry ma pozytywny wpływ na świadczenie usług dla osób

potrzebujących wsparcia.

 ”ƒƒ Š Działania 4.1 będą realizowane działania mające na celu wzmocnienie instytucji

pomocy społecznej i pracowników socjalnych, w celu świadczenia lepszej jakości usług przez:

ͳȌ ™prowadzenie do ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej zmian w obszarz‡

™›‘›™ƒ‹ƒœƒ™‘†—’”ƒ ‘™‹•‘ ŒƒŽ›ǣ

ƒȌ dodanie kolejnej kategorii osób, które mogą wykonywać zawód pracownika socjalnego

ȋ–ŒǤ‘•ób, które po dniu 1 stycznia 2014 r. ukończyły studia podyplomowe z zakresu

‡–‘†›‹‹‡–‘†‘Ž‘‰‹‹’”ƒ ›•‘ ŒƒŽ‡Œ™•œ‘Ž‡wyższej realizującej studia na kierunku

praca socjalna lub w zakresie pracy socjalnej, po uprzednim ukończeniu studiów

wyższych na kierunku: pedagogika, pedagogika specjalna, politologia, polityka społeczna,

’•› Š‘Ž‘‰‹ƒǡ•‘ Œ‘Ž‘‰‹ƒǡƒ—‹‘”‘†œ‹‹‡Ȍǡ

„Ȍ doprecyzowanie zakresu wykonywanych czynności, praw i obowiązków, w tym

wskazanie, że pracownikowi socjalnemu zatrudnionemu w ośrodku pomocy społecznej

lub w powiatowym centrum pomocy rodzinie przysługuje pomoc psychologiczna,

™przypadku wystąpienia sytuacji bezpośrednio zagrażających jego życiu lub zdrowiu

™związku z wykonywanymi czynnościami służbowymi oraz pracownik ten ma prawo do

szkoleń podnoszących poziom bezpieczeństwa osobistego podczas wykonywania

czynności zawodowych,

Ȍ zmianę reguł przyznawania dodatków za pracę w terenie – będzie on przysługiwał za

przeprowadzenia rodzinnego wywiad środowiskowego lub pracę socjalną, a nie jak

†‘–› Š œƒ•–obie te czynności musiały być wykonywane łącznie,

†Ȍ dodanie regulacji, zgodnie z którą dodatek do wynag”‘†œ‡‹ƒ’”ƒ ‘™‹ƒ•‘ ŒƒŽ‡‰‘‹‡

będzie uwzględniany przy obliczaniu wysokości wynagrodzenia pracownika zgodnie

œƒ”–Ǥ6 ust. 4 ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za

pracę (Dz. U. z 2020 r.’‘œǤʹʹͲ͹Ȍǡ

‡Ȍ œ‹‡Œ•œ‡‹‡ ‘”‡•— pracy pracowników socjalnych, od którego uzależniony jest

†‘†ƒ–‘™›—”Ž‘’™›’‘ œ›‘™›™™›‹ƒ”œ‡ͳͲ†‹ǡœͷŽƒ–†‘͵Žƒ–ǡ

ˆȌ

ustalenie ścieżki awansu zawodowego dla pracowników socjalnych, wprowadzono

okresowe oceny (z możliwością kwestionowania ich wyników przez pracownika) oraz

obowiązek awansowania w przypadku dwóch pozytywnych następujących po sobie

okresowych ocen, gdy pracownik będzie spełniać wymogi dotyczące stażu pracy

‹™ƒŽ‹ˆ‹ƒ Œ‹Ǣ

ʹȌ ™’”‘™ƒ†œ‡‹‡ †‘ —•–ƒ™› œ †‹ƒ ͳʹ ƒ” ƒʹͲͲͶ”Ǥ ‘ ’‘‘ › •’ołecznej oraz rozporządzeń

wydanych na jej podstawie zmian w zakresie przeprowadzania wywiadu środowiskowego,

w tym wzoru kwestionariusza wywiadu środowiskowego;

͵Ȍ ™sparcie kadry instytucji pomocy społecznej w formie specjalizacji, studiów podyplomowych,

szkoleń oraz systemowe opracowanie programów szkoleń przeciwdziałających wypaleniu

zawodowemu i motywujących do pracy. Z uwagi na specyfikę pracy kadry pomocy społecznej,

w tym szczególnie pracowników socjalnychǡ opracowywane programy powinny być

†‘•–‘•‘™ane do specyfiki danej grupy w kontekście zmieniającej się rzeczywistości;

ͶȌ †ziałania w zakresie wykorzystania superwizji pracy socjalnej jako narzędzia wzmacniającego

kondycję zawodową pracowników socjalnych;

ͷȌ ™sparcie rozwoju kadry w obszarze świadczenia usług środowiskowych w tym szkolenia dla

personelu domów pomocy społecznej (świadczenie usług w środowisku)Ǣ

͸Ȍ †œ‹ałania dotyczące wzmocnienia potencjału instytucji pomocy społecznej na reagowanie

™•›–—ƒ Œƒ Š”›œ›•‘™› Šǡ–ƒ‹ ŠŒƒ’ƒ†‡‹ƒǢ

͹Ȍ •–ƒłe monitorowanie i analizowanie rozwiązań prawnych i organizacyjnych z zakresu

zatrudniania i warunków pracy pracowników socjalnych oraz proponowanie niezbędnych

zmian w tym zakresie służących zwiększeniu bezpieczeństwa i skuteczności realizacji zadań

œƒ™‘dowych przez pracowników instytucji pomocy społecznejǤ









Termin realizacji zadań

2022

Poz. 843

2023

2024

2025

2026

2027

ͳ

ʹ

͵

Ͷ

ͷ

͸

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja

͹

Budżet Państwa

Budżet jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Samorządy województw

Samorządy gminne

Działanie 4.2. Rozwój i wdrażanie metod pracy efektywnie przeciwdziałających

wykluczeniu społecznemu, w tym instrumentów aktywnej integracji oraz wzmacnianie

współpracy wszystkich podmiotów zaangażowanych w proces włączenia społecznego

W celu podniesienia skuteczności działań nakierowanych na zwalczanie i przeciwdziałanie

ubóstwu i wykluczeniu społecznemu ‹‡œ„ędny jest dalszy rozwój i promocja metod pracy

•‘ ŒƒŽ‡Œȋ™–›na obszarach wiejskich, o utrudnionym dostępie do dóbr i usług publicznych)

dostosowanych do lokalnych uwarunkowań oraz do indywidualnej sytuacji i potrzeb danej osoby,

rodziny lub społeczności lokalnej. Istotne jest współdziałanie wszystkich podmiotów

zaangażowanych w danej społeczności w politykę włączenia społecznego oraz w tym kontekście

realizowanie przez instytucje pomocy społecznej kompleksowych programów wsparcia 

œ™›‘”œ›•–ƒ‹‡‹•–”umentów aktywnej integracji. 

W ramach Działania 4.2 będą podejmowane inicjatywy służące zwiększaniu efektywności działań

z zakresu włączenia społecznego, w tym: 

ͳȌ ’romocja działań związanych z pracą socjalną –™›‘”œ›•–ƒ‹‡‡–‘†’”ƒ ›•‘ ŒƒŽ‡Œ†‘

’”ƒ › œ indywidualnym przypadkiem, rodziną, grupą, pracy w społeczności lokalnej,

realizacja projektów socjalnych, streetworking;

ʹȌ ™œƒ ‹ƒ‹‡ roli pracy socjalnej w działaniach ośrodków pomocy społecznej poprzez

oddzielenie jej od czynności –›’‘™‘ƒ†‹‹•–”ƒ ›Œ› Šoraz rozwój metod pracy socjalnej

adekwatnych do zdiagnozowanej sytuacji osób i rodzin;

͵Ȍ ompleksowe lokalne projekty na rzecz aktywizacji społecznej rodzin i społeczności

zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym oraz ich otoczenia. Projekty te

„ędą wykorzystywały w związku z pracą socjalną usługi integracji społecznej, integracji

‡†—ƒ ›Œ‡Œǡœ†”‘™‘–‡Œǡœƒ™‘†‘™‡Œ‘”ƒœ‹–‡‰”ƒ Œ‹—Ž–—”ƒŽ‡Œ‹”‡”‡ƒ Œ‹Ǥ‘™‹›‘‡

umożliwiać również korzystanie zinnych usług społecznych oraz finansować w pewneŒ

części wydatki majątkoweƒ‰‘•’‘†ƒ”•–™‘domowe lub społeczność lokalną. Rezultatem

powinno być podniesienie jakości życia osób i rodzinǢ

ͶȌ ™łączanie podmiotów reintegracyjnych w szczególności pomiotów zatrudnienia

socjalnego w spójne działania ze strukturami pomocy społecznej, zwiększając

efektywność realizowanych działań aktywizacji społecznej i zawodowejǤW szczególności

istotne będzie kojarzenie wspólnych przedsięwzięć łączących działania ośrodków

pomocy społecznej oraz PCPR oraz podmiotów zatrudnienia socjalnego jak również

podmiotów realizujących działania w zakresie rehabilitacji społecznej i zawodowej osób

z niepełnosprawnościamiǢ

ͷȌ ’oszukiwania nowych rozwiązań systemowych w obszarze aktywnej integracji na

obszarach gmin zagrożonych marginalizacją oraz miast tracących swoje funkcje

społecznoǦgospodarcze, stanowiących obszary strategicznej interwencji na poziomie

”‡‰‹‘ƒŽ›‹Ž‘ƒŽ›Ǣ

͸Ȍ †ziałania wzmacniające potencjał instytucji ’‘‘ ›i integracji społecznej, rozwójusług

społecznych świadcz‘› Š™•połeczności lokalnej, rozwój aktywnej ‹–‡‰”ƒ Œ‹‹‡‘‘‹‹

społecznej w tym działania doradcze i ‡•’‡” ‹‡ǡ ”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ‡ œ ’‘œ‹‘— ”ƒŒ‘™‡‰‘

przez Regionalne Ośrodki Polityki SpołecznejǢ

͹Ȍ ”ealizacja przez ROPS eksperymentów społecznych, które stanowić będą ‹–‡”™‡ Œ‡

™zakresie włączenia społecznego, zapewniają innowacyjne działania w odpowiedzi na

potrzeby społeczne i realizowane na małą lokalną skalę, tak aby były przenoszone na

działania na obszarze całych województw w ramach interwencji Regionalnych

rogramów OperacyjnychǢ

ͺȌ ™•’ƒ” ‹‡osób odbywających karę pozbawienia wolności poprzez działania szkoleniowoǦ

Ǧaktywizacyjnych mające na celu przygotowanie ‹ Š †‘ •—–‡ œ‡‰‘ ’‘™”‘–— ƒ ”›‡

pracy i do społeczeństwa po zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności, w tym

Ǥ‹Ǥ œƒ’‘„‹‡‰ƒ‹‡ ‹ Š ™›Ž— œ‡‹— ›ˆ”‘™‡— oraz działania na rzecz włączenia

społecznegoǤ

Przy realizacji tych działań wykorzystane zostaną możliwości współfinansowania ze środków

Europejskiego Funduszu Społecznego+Ǥ

ƒ”‘‘‰”ƒ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

2023

2024

2025

2026

ͳ

ʹ

͵

Ͷ

ͷ

͸

͹

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja

ͺ

Budżet Państwa

Budżet jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Centralny Zarząd Służby Więziennej

Samorządy województw

Samorządy gminne‹’‘™‹ƒ–‘™‡

Działanie 4.3. Włączenie podmiotów ekonomii społecznej w realizację usług społecznych

‘†‹‘–›‡‘‘ii społecznej są ważnym i naturalnym partnerem samorządu wrealizacji usług

społecznych. Odgrywają one także szczególną rolę w procesie deinstytucjonalizacji tych usług.

PES nie koncentrują się na osiąganiu zysków, ale na zaspokajaniu potrzeb konkretnych adresatów

swoich działań. Jednocześnie większość tych podmiotów działa lokalnie, bazuje na zasobach

społeczności lokalnej i nastawiona jest na zaspakajanie jej potrzeb. Takie warunki

funkcjonowania powodują, że usługi społeczne świadczone przez PES w większ› •–‘’‹—

odpowiadać będą na wyzwania deinstytucjonalizacji dotyczące zachowania podmiotowości

adresatów wsparcia oraz włączania ich w życie lokalnej społeczności. Działania w zakresie

wspierania ekonomii społecznej zostały ujęte w sposób kompleksowy w Krajowym Programie

Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 r. Ekonomia Solidarności Społecznej. W kontekście celów

związanych z przeciwdziałaniem ubóstwu i wykluczeniu społecznemu w zakresie ekonomii

społecznej realizowane będą w szczególności następujące działa‹ƒǣ

ͳȌ ’rzygotowany zostanie projekt rozwiązań prawnych wprowadzający nowe tryby zlecania

świadczenia usług społecznych podmiotom ekonomii społecznej. Ponadto zaproponowane

zostaną także mechanizmy umożliwiające preferowanie PES w przypadku zlecania tych

usług;

ʹȌ —stawowa definicja przedsiębiorstwa społecznego zostanie sformułowana tak, aby

obejmować wsparciem zarówno podmioty zatrudniające i reintegrujące pracowników

zagrożonych wykluczeniem społecznym, ale również PES działające w obszarze usług

społecz› Š–™szczególności świadczonych na rzecz osób z niepełnosprawnościami, osób

•–ƒ”•œ› Š‹innych osób potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu;

͵Ȍ ”ozwijany będzie system zwrotnych i bezzwrotnych instrumentów wsparcia (finansowany

m.in. ze środków europejskich) dla podmiotów ekonomii społecznej, obejmujący m.in.

bezpośrednie inwestycje podnoszące potencjał tych podmiotów do realizacji usług

społecznych. PES będą także miały zapewniony dostęp do dedykowanych usług wsparcia

świadczonych na poziom‹‡”‡‰‹‘ƒŽ›‹’‘ƒ†”‡‰‹‘ƒŽ›Ǣ

ͶȌ †ziałania podejmowane na szczeblu centralnym w celu wspierania rozwoju usług

społecznych (np. programy rządowe i resortowe, przedsięwzięcia współfinansowane ze

środków europejskich) uwzględniać będą rozwiązania promują ‡ ’‘™‹‡”œƒ‹‡ ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹

usług społecznych podmiotom ekonomii społecznej, polegające np. na zwiększeniu skali

współfinansowania realizacji tych usług;

ͷȌ ”ealizowane będą działania zmierzające do uspójnienia i podniesienia jakości

’”‘‰”ƒ‘™ƒ‹ƒ ’‘Ž‹–›‹ ”ozwoju społecznego na poziomie lokalnym, ze szczególnym

uwzględnieniem obszarów wiejskichpolegające w szczególności na analizowaniu możliwości

integrowania programów dotyczących różnych kwestii społecznych (np. osób

niepełnosprawnych, rynku pracy, pomocy społecznej), a także włączania w ten proces

społeczności lokalnej, w tym PES;

͸Ȍ ™spierany będzie udział PES w programowaniu usług społecznych oraz w procesie

przygotowywania centrów usług społecznych, a następnie współpracy z tymi centrami;

͹Ȍ ™•’‹‡”ƒ‡ „ędzie wdrażanie modeli przedsiębiorstw społecznych świadczących

kompleksowe usługi społeczne (tzw. wiązki usług) w szczególności na rzecz osób

œniepełnosprawnościami, osób potrzebujących wsparcia w codziennym funkcjonowaniu,

starszych oraz członków ich ro†œ‹Ǣ

ͺȌ ™drażane będą rozwiązania umożliwiające współpracę podmiotów zatrudnienia socjalnego

œinnymi podmiotami ekonomii społecznej oraz samorządami, w zakresie przygotowania

reintegrowanych pracowników do realizacji usług społecznych oraz do powierzania ‹ Š

realizacji podmiotom ekonomii społecznej;

ͻȌ ™spierane będzie tworzenie sieci i partnerstw podmiotów wspólnie świadczących usługi

społeczne;

ͳͲȌ•amorządy oraz podmioty ekonomii społecznej będą miały dostęp do profesjonalnego

™•’ƒ” ‹ƒ ȋ™ –› †‘”ƒ† œ‡‰o i szkoleniowego) ułatwiającego przeprowadzenie procedur

związanych ze zleceniem realizacji usług społecznych. Wsparcie to obejmować będzie

zarówno kwestie związane z doborem trybu zlecenia (także w ramach prawa zamówień

publicznych) kryteriów, przedmiotu zlecenia, a także pomoc w wyborze podmiotów

ekonomii społecznej dysponujących odpowiednim potencjałem do realizacji powierzonych

zadańǢ

ͳͳȌ ™spierany będzie rozwój jednostek reintegracyjnych takich jak zakłady aktywizacji

œƒ™‘†‘™‡ŒȋȌǡ™ƒ”•œ–ƒ–›–‡”ƒ’‹i zajęciowej (WTZ), centra integracji społecznej (CIS) oraz

kluby integracji społecznej (KIS) polegając› na poszerzeniu oferty i dostępności dla osób

potrzebujących ™•’ƒ” ‹ƒǢ

ͳʹȌ ’odmioty ekonomii społecznej zostaną włączone w szerszym zakresie w działania

’”‘Ž‹ƒ–› œne w tym prowadzenie działań mających na celu wzmacniania świadomości

społeczeństwa w zakresie konieczności oszczędnego korzystania z energii.



Harmonogram realizacji zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

2023

2024

2025

2026

ͳ

ʹ

͵

Ͷ

ͷ

͸

͹

ͺ

ͻ

ͳͲ

ͳͳ

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja

ͳʹ

—†—•œ”ƒ ›

Budżet Państwa

 

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Samorządy województw

Priorytet V.

Poz. 843

Integracja cudzoziemców ‒ rozwój usług społecznych dla migrantów,

w tym cudzoziemców objętych ochroną międzynarodową, oraz

wsparcie integracji na rynku pracy

Z punktu widzenia integracji cudzoziemców kŽ— œ‘™‡ œƒ œ‡‹‡ ƒ ‘’”ƒ ‘™›™ƒƒ ‘Ž‹–›ƒ

Migracyjna Polski, będąca dokumentem, który ma zawierać polski model aktywnej polityki

migracyjnej, zakładającej m.in. usprawnienie zarządzania procesami emigracyjnymi,

imigracyjnymi, integracji cudzoziemców oraz ich osiedlaniem się w Polsce, z uwzględnieniem

bezpieczeństwa państwa.

Celem podejmowanych działań jest zwiększenie dostępu cudzoziemców do usług społecznych,

zarówno tych przeznaczonych dla wszystkich osób mieszkających w Polsce, jak również do

™›•’‡ ŒƒŽ‹zowanych usług kierowanych konkretnie dla różnych grup migrantów: cudzoziemców

objętych ochroną międzynarodową i krajową oraz pozostałych migrantów. ”‘Œ‡–‘™ƒ‡

działania są koherentne z rozwiązaniami systemowymi przyjętymi w systemie oświaty, zgodnie 

œktórymi cudzoziemcy w wieku obowiązku szkolnego i obowiązku nauki mają prawo do nauki 

w szkołach publicznych na warunkach obywateli polskich. W ramach nauki szkolnej, cudzoziemcy

mogą być wspomagani dodatkowymi nieodpłatnymi zajęciami z języka polskiego w ™›‹ƒ”œ‡

minimum dwóch godzin tygodniowo. Nauka cudzoziemców może być prowadzona także 

w oddziale przygotowawczym, formie kształcenia dostosowanej do specyficznych potrzeb

edukacyjnych cudzoziemcówǤ

‡Ž–‡będzie realizowany poprzez działania wspierając‡proces integracji cudzoziemców.

Działanie 5.1. Kształcenie osób z grup cudzoziemskich

ͳȌ Działania i środki ukierunkowane na kształcenie młodzieży oraz dorosłych z grup

—†œ‘œ‹‡•‹ Šǡ™–›ǣ

ƒȌ dodatkowe zajęcia z języka polskiego,

„Ȍ dodatkowe zajęcia wyrównawcze,

Ȍ zajęcia sportowe i inne rozwijające umiejętności i podnoszące samoocenę, wycieczki,

†Ȍ kursy językowe dla cudzoziemców na różnych poziomach (w tym specjalistyczne);

ʹȌ Wzmocnienie kursów językowych przez wsparcie wolontariatu oraz istniejących działań

organizacji pozarządowych, np. tandemicznej formy wymiany języków. Efektem takich kursów

jest zwiększenie kompetencji językowych oraz zwiększenie integracji społecznej przez

•›•–‡ƒ–› œ›‘–ƒ–œ‘„›™ƒ–‡Žƒ‹’‘Ž•‹‹Ǣ

͵Ȍ Działania zwiększające ich kompetencje i świadomość prawną mające na celu uła–™‹‡‹‡

dostępu do rynku pracyǢ

ͶȌ Kursy dla cudzoziemców dotyczące wartości i praw obowiązujących w Polsce.













Harmonogram realizacji zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

Poz. 843

2023

2024

2025

2026

2027

1

2

3

4

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja



Współdziałanie

—†—•œœ›Ž—ǡ‹‰”ƒ Œ‹‹ –‡‰”ƒ Œ‹

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Minister właściwy do spraw pracy

Samorządy województw

ƒ‘”ządy gminne

”‰ƒ‹œƒ Œ‡’‘œƒ”œą†‘™‡

Minister właściwy do spraw wewnętrznych

Działanie 5.2. Budowa potencjału instytucjonalnego i wzmacnianie współpracy

międzyinstytucjonalnej na rzecz integracji cudzoziemców, w tym doradztwo dla

cudzoziemców

ͳȌ Działania zmierzające do lepszego wykorzystania struktur pomocy społecznej i ‹› Š

instytucji (np. powiatowych urzędów pracy) i organizacji w celu integracji cudzoziemców,

ƒtakże wsparcie konkretnej współpracy między nimi mającej na celu pomoc w i–‡‰”ƒ Œ‹

obywateli państw trzecich oraz rozwój wolontariatu wspierającego integrację obywateli

państw trzecich, np. spotkania pomiędzy powiatowymi centrami pomocy rodzinie a urzędami

pracy z danego województwa, próba standaryzacji działań związanych z obsługą

cudzoziemcówǢ

ʹȌ Tworzenie Centrów Integracji Cudzoziemców, które miałyby za zadanie spajanie działań

podmiotów pracujących na rzecz cudzoziemców w danym regionie (np. województwie).

Działalność takiego Centrum miałaby mieć charakter koordynujący, dający platformę do

współpracy i wymiany informacji między podmiotami z danego rejonu, jak i oferujące usługi

dedykowane wsparciu cudzoziemców oraz podnoszenie kompetencji zawodowych kadr

pracujących na rzecz cudzoziemców. Rolą Centrum mogłoby być również wzmacnianie działań

już istniejących, aby obejmowały swoim zasięgiem szersze grono odbiorcówǢ

͵Ȍ œ‘Ž‡‹‡ ƒ†” ‹•–›–— Œ‹ – œwiększenie liczby szkoleń dla pracowników socjalnych

odpowiedzialnych za prowadzenie indywidualnych programów integracji dla beneficjentów

ochrony międzynarodowej, a także dla innych osób pracujących z cudzoziemcami. Szkolenia

powinny obejmować szeroki spectrum wiedzy (m.in. •œ‘Ž‡‹ƒ z przeciwdziałania handlu

ludźmi, kompetencji kulturowych, kursów językowych)Ǣ

ͶȌ ‘•‘ƒŽ‡‹‡ƒ— œ› ‹eli w zakresie prowadzenia zajęć z cudzoziemcamiǢ

ͷȌ ƒ’‡™‹‡‹‡ †‘”ƒ†œ–™ƒ ‹ ’‘‘ › ™ ™‡•–‹ƒ Š Ž‡‰ƒŽ‹œƒ Œ‹ ’‘„›–—ǡ ƒ†‹‹•–”ƒ ›Œ› Š

‹prawnych, przysługujących praw pracowniczych, doradztwa i pomocy integracyjnej, opieki

œ†”‘™‘–‡Œǡ ’•› Š‘Ž‘‰‹ œ‡Œ ‹ •‘ jalnej, opieki nad dziećmi oraz łączenia rodzin, działania

zwiększające kontakt i integrację ze społeczeństwem polskimǢ †‘”ƒ†œ–™‘ ™ œƒ”‡•‹‡

œƒŽ‡œ‹‡‹ƒ‹‡•œƒ‹ƒǢ

͸Ȍ Tworzenie w każdym regionie bazy osób wspomagających cudzoziemców, będących osobami

œ†‘świadczeniem migracjiǤOsoby te powinny być nieustannie szkolone z różnych dziedzin,

™ ‡Ž— œƒ’‡™‹‡‹ƒ ™•’ƒ” ‹ƒ ‡”›–‘”› œ‡‰‘ ’Ǥ ™ ‘„•œƒ”œ‡ •œ‘Ž‹ –™ƒǡ œƒ™‘†‘™›ǡ

’•› Š‘Ž‘‰‹ œ›ǡ—Ž–—”‘™›Ǥ



Harmonogram realizacji zadań

Termin realizacji zadań

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

ͳ

ʹ

͵

Ͷ

ͷ

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja

Współdziałanie

͸

—†—•œœ›Ž—ǡ‹‰”ƒ Œ‹‹ –‡‰”ƒ Œ‹

—†—•œ‡

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

Minister właściwy do spraw pracy

Samorządy województw

Samorządy gminne

”‰ƒ‹œƒ Œ‡’‘œƒ”œą†‘™‡

Minister właściwy do spraw wewnętrznych

Działanie 5.3. Integracja cudzoziemców na rynku pracy

W SRKL temat polityki migracyjnej ujęty jest od strony legislƒ ›Œ‡Œ– ‡Ž‡œƒ’”‘’‘‘™ƒ› Š

działań jest poprawa zarządzania migracjami zarobkowymi dzięki przyjętym zmianom

legislacyjnym, w celu zapewnienia możliwości uzupełniania kapitału ludzkiego poprzez migracje

zarobkowe przy jednoczesnym ograniczaniu nadużyć ‹‹‡‘”œ›•–› Š‘•‡™‡ Œ‹†Žƒ”›—

’”ƒ ›Ǥ

Z tego powodu priorytetowe potraktowanie wsparcia integracji cudzoziemców m.in. na rynku

’”ƒ ›•–anowi działanie komplementarne”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ‡’”œ‡œǣ

ͳȌ ™•’‹‡”ƒ‹‡ ”‘œ™‘Œ— ™ƒŽ‹ˆ‹ƒ Œ‹ œƒ™‘†‘™› Š migrantów ekonom‹ œ› Š – Ǥ‹Ǥ ’‘’”œ‡œ

œwiększenie liczby dodatkowych szkoleń zawodowychǢ †ziałanie to powinno opierać się na

wzmacnianiu działań organizacji pozarządowych i publicznych służb zatrudnienia, które

poprzez bezpośredni kontakt z poszczególnymi grupami cudzoziemców są w stanie

zidentyfikować występujące w tym zakresie potrzebyǢ

ʹȌ†ziałania wspierające usamodzielnienie się i samowystarczalność, w tym:

ƒȌ†‘”ƒ†œ–™‘œƒ™‘†‘™‡‹ƒ–›™‹œƒ Œƒœƒ™‘†‘™ƒǡ

„Ȍ„ƒ†ƒ‹‡‹‘ ‡ƒ‘’‡–‡ Œ‹ǡ

Ȍ†‘”ƒ†œ–™‘œƒ™‘†‘™‡‘”ƒœ’‘†™›ższanie kompetencjiǡ

†Ȍzapewnienie zajęć z języka polskiego specjalistycznego, zgodnie z zapotrzebowaniem rynkuǡ

‡Ȍ ™œ‘ ‹‡‹‡™•’ƒ” ‹ƒw zakładaniu własnych działalności przez cudzoziemcówǤ

Harmonogram realizacji zadań

Termin realizacji zadań

Indykatywne źródła

finansowania

Koordynacja

Współdziałanie

2021

2022

Poz. 843

2023

2024

2025

2026

ͳ

ʹ

Budżet państwa

Budżety jednostek samorządu terytorialnego

—†—•œœ›Ž—ǡ‹‰”ƒ Œ‹‹ –‡‰”ƒ Œ‹

—†—•œ‡

Minister właściwy do•’”ƒ™zabezpieczenia społecznego

inister właściwy do spraw pracy

Samorządy województw

Minister właściwy do spraw wewnętrznych

Rozdział IV

MONITOROWANIE PROGRAMU I WSKAŹNIKI

‘‹–‘”‘™ƒ‹‡ ”‘‰”ƒ—ǡ œ‰‘†‹‡ œ ™ƒ”—‹‡ ’‘†•–ƒ™‘™›  †Žƒ ”ƒŒ‘™› Š ”ƒ

•–”ƒ–‡‰‹ œ› Šǡ będz‹‡ odbywać się w partnerstwie i przy udziale wszystkich interesariuszy,

zwłaszcza organizacji społeczeństwa obywatelskiego i podmiotów społecznych zaangażowanych

bezpośrednio w obszarach objętych ”‘‰”ƒ‡Ǥ

W Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej zostanie powołany Zespół ds. realizacji działań

”ƒŒ‘™‡‰‘”‘‰”ƒ—Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu. W jego skład wejdą

przedstawiciele organizacji społeczeństwa obywatelskiego ipodmiotów społecznych

zaangażowanych bezpośrednio w obszarach objętych P”‘‰”ƒ‡ǡ ƒ†‹‹•–”ƒ Œ‹ ‡–”ƒŽ‡Œǡ

samorządów wojewódzkich i lokalnych.

ƒ‡do monitorowania realizacji działańbędą zbierane w ramach każdego z Priorytetów.

Dane dotyczące instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 dostępne są na bieżąco wƒ’Ž‹ƒ Œ‹

Rejestr Żłobków. Ponadto podmioty prowadzące instytucje opieki (żłobki, kluby dziecięce oraz

dziennych opiekunów) zobowiązane są do przekazywania raz w roku sprawozdania z realizacji

—•–ƒ™›z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku doŽƒ–͵, które stanowią podstawę

corocznego sprawozdania Rady Ministrów przedstawianego Sejmowi i Senatowi w terminie do

†‹ƒ30 września.

Dane dotyczące wsparcia rodziny i pieczy zastępczej dostępne są na bieżąco w corocznej

Informacji Rady Ministrów o reaŽ‹œƒ Œ‹ —•–ƒ™› œ †‹ƒ ͻ œ‡”™ ƒ ʹͲͳͳ ”Ǥ ‘ ™•’‹‡”ƒ‹— ”‘†œ‹›

‹systemie pieczy zastępczej.

‘ƒ†–‘ ‘‹‡ œ‡ Œ‡•– ™›’”ƒ ‘™ƒie współpracy międzyresortowej i powstani‡

zintegrowanego systemu zbierania danych o dzieciach i młodzieży zagrożonych ubóstwem 

‹™ykluczeniem społecznym.

Monitorowanie działań ujętych w ”‹‘”›–‡ ‹‡

Ǥ Rozwój usług społecznych dla osób

œniepełnosprawnościami, osób starszych i innych osóbpotrzebujących™•’ƒ” ‹ƒ™ ‘†œ‹‡›

ˆ— Œ‘‘™ƒ‹—ǣ

Działanie 3.1. Wsparcie osób zniepełnosprawnościami

Monitorowanie realizacji działań zapisanych w Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami

ʹͲʹͲ‒ʹͲ͵Ͳ–œ‰‘†‹‡œœƒ’‹•ƒ‹–”ƒ–‡‰‹‹Ǥ

Monitorowanie odbywa się też ™ ”ƒƒ Š monitoringu strategicznego „Strategii na rzecz

†’‘™‹‡†œ‹ƒŽ‡‰‘‘œ™‘Œ—” (SOR) i dziewięciu strategii rozwoju w systemie MonAliZaǤ

Monitorowanie realizacji działań zapisanych w Programie kompleksowego wsparcia dla rodzin

„Za Życiem” – œ‰‘†‹‡ œ ’‘•–ƒ‘™‹‡‹ƒ‹ —chwały ” 160 Rady Ministrów z dnia 20 grudnia

ʹͲͳ͸”Ǥ™•’”ƒ™‹‡programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem”Ǥ

‘‹–‘”‘™ƒ‹‡ ”‡ƒŽ‹œƒ Œ‹ ’rogramów rządowych i resortowych realizowanych na podstawie

ustawy z dnia 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym, zgodnie z zapisami każdego

’”‘‰”ƒ—Ǥ

‘‹–‘”‘™ƒnie realizacji działań Programu Dostępność Plus, przewidziane w tym programie.



%

%

Wskaźnik zatrudnienia kobiet z najmłodszym

dzieckiem w wieku do 5 lat

Jednostka

miary

Odsetek dzieci w wieku 0‒3 lata objętych

różnymi formami opieki instytucjonalnej40

Wskaźnik

62,9

(2020)

17,1% (bez

dzieci pod

opieką niań)

(MRIPS)

(2020)

Wartość

bazowa

70

33,0

Oczekiwana

wartość

w 2030 r.

GUS

MRiPS

Źródło

danych

Udział pracujących kobiet

z najmłodszym dzieckiem

w wieku do 5 lat w ogólnej liczbie

kobiet z najmłodszym dzieckiem

w tej samej grupie wieku.

Stosunek liczby dzieci objętych

opieką instytucjonalną

(tj. w żłobkach, klubach

dziecięcych, przez dziennego

opiekuna lub przez nianię) do

liczby dzieci w tej samej grupie

wieku.

Definicja wskaźnika

– 106 –

105

uwzględniono dzieci pod opieką niańǤ † momentu wprowadzenia urlopów rodzicielskich (później również świadczenia rodzicielskiego) liczba dzieci do 1. r.ż. 

w żłobkach, klubach dziecięcych ‹ — †œ‹‡‡‰‘ ‘’‹‡—ƒ ™›‘•‹ ʹ‒͵ΨǤ †•‡–‡ †œ‹‡ ‹ ™ ™‹‡— ͳ‒2 lata objętych różnymi formami opieki instytucjonalnej oraz opieką niań 

(w przypadku korzystania przez rodziców z dofinansowania z budżetu państwa na opłacanie składek na ubezpieczenia emerytalne, ”‡–‘™‡ǡ™›’ƒ†‘™‡‹zdrowotne niań) wynosi ™†ƒ›”‘—ǣͳʹǡͶ

ȋʹͲͳͷȌǢͳ͵ǡͻȋʹͲͳ͸ȌǢͳͷǡͻȋʹͲͳ͹ȌǢͳͻǡ͵ȋʹͲͳͺȌǢʹʹǡ͸ȋʹͲͳͻȌǢʹͷǡͻȗȋʹͲʹͲȌǤartośćwskaźnika (%) dzieci w wieku 0‒3 lata w roku 2020 bez niań wynosiła 17,1Ǥ

Monitor Polski

ͶͲœ‹‡ ‹™™‹‡—†‘ͳǤroku życia co do zasady pozostają pod opieką rodzica/rodziców w związku z korzystaniem z rocznego płatnego urlopu w związku ze sprawowaniem opieki nad małym dzieckiem,



Monitorowanie pozostałych działań –œ‰‘†‹‡œ™›œƒ œ‘›†Žƒ–› Š†œ‹ƒłań horyzontem czasowym.

Wskaźniki monitorowania na szczeblu ogólnym ”‘‰”ƒ—będą spójne z monitoringiem celu 4 SRKLǤ

WSKAŹNIKI

%

liczba

85%

435

MRIPS

GUS

Udział dzieci w pieczy zastępczej

rodzinnej do ogółu dzieci

w pieczy zastępczej.

– 107 –

106

77%

(2018)

380,5

Monitor Polski

Stopień deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej –

udział dzieci w pieczy zastępczej rodzinnej do

ogółu dzieci w pieczy zastępczej

Liczba mieszkań przypadająca na 1000

mieszkańców

Stosunek liczby mieszkań do

liczby ludności. Zgodnie z

definicją, mieszkanie to lokal

składający się z jednej lub kilku

izb i pomieszczeń pomocniczych,

przeznaczony na stały pobyt

osób – wybudowany lub

przebudowany do celów

mieszkalnych; konstrukcyjnie

wydzielony trwałymi ścianami

w obrębie budynku, do którego

to lokalu prowadzi niezależne

wejście z klatki schodowej,

ogólnego korytarza, wspólnej

sieni bądź z ulicy, podwórza lub

ogrodu.

%

%

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub

wykluczeniem społecznym

imigrantów

EUROSTAT / EU-SIL

Eurostat (GUS)

Odsetek dzieci i młodzieży od

0‒17 lat zagrożonych ubóstwem

lub wykluczeniem społecznym.

Odsetek osób, które są zagrożone

ubóstwem lub pogłębioną

deprywacją materialną lub żyją

w gospodarstwach domowych

o bardzo niskiej intensywności

pracy.

– 108 –

107

Obniżenie

16 wartości

wskaźnika

(2019)

15,3 Obniżenie

wartości

(2019) wskaźnika

GUS

Odsetek osób w gospodarstwach

domowych, w których poziom

wydatków (obejmujących również

wartość artykułów otrzymanych

bezpłatnie oraz wartość spożycia

naturalnego) był niższy od

przyjętej granicy ubóstwa

skrajnego (minimum egzystencji).

Minimum egzystencji uwzględnia

jedynie te potrzeby, których

zaspokojenie nie może być

odłożone w czasie,

a konsumpcja niższa od tego

poziomu prowadzi do

biologicznego wyniszczenia.

Obliczane jest ono przez Instytut

Pracy i Spraw Socjalnych (IPiSS).

Definicja wskaźnika

Monitor Polski

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub

wykluczeniem społecznym (AROPE)

wśród populacji 0‒17 lat

%

Oczekiwana Źródło danych

wartość

w 2030 r.

5,4 Obniżenie

wartości

(2018) wskaźnika

Jednostka Wartość

miary

bazowa

Stopa ubóstwa skrajnego

Wskaźnik

%

liczba

(2017)

15,0

(2018)

2684

108

12,0

GUS

Odsetek osób, których

ekwiwalentny dochód do

dyspozycji (po uwzględnieniu

w dochodach transferów

społecznych) jest niższy od

granicy ubóstwa ustalonej na

poziomie 60% krajowej mediany

ekwiwalentnych dochodów do

dyspozycji.

Za usamodzielnione osoby

bezdomne uznajemy te, które

zrealizowały indywidualny

MRiPS

program wychodzenia z

bezdomności lub kontrakt

Sprawozdanie

socjalny, zamieszkują w lokalu

15 000 z realizacji działań na

rzecz osób bezdomnych mieszkalnym i są w stanie

funkcjonować w środowisku,

w województwach

posiadając względnie stabilne

(sporządzane co 2 lata)

źródło utrzymania (z tytułu

zatrudnienia lub przysługujących

świadczeń).

Monitor Polski

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem

relatywnym (po uwzględnieniu

w dochodach transferów

społecznych)

(Wskaźnik liczbowy o charakterze

sumarycznym)

Liczba osób bezdomnych, które się

usamodzielniły

Rozdział V

FINANSOWANIE PROGRAMU

”‘‰”ƒŒ‡•–†okumentem zawierającym działania do realizacji zarówno ze środków krajowych

jak również funduszy europejskich. Sposób zarządzania środkami budżetowymiǡŒƒ‹środkami

funduszy europejskich jest uregulowany odrębnymi przepisami, podobnie jak sposób ubieganiƒ

się o finansowanie przedsięwzięć ze środków budżetowych i unijnych.

‡ƒŽ‹œƒ Œƒ”‘‰”ƒ—nie wpływa na zmiany w przepisach w zakresie zarządzania przepływami

finansowymi i ich wielkością.

”‘‰”ƒstanowi ramy strategiczne na rzecz włączenia społecznego i ograniczenia ubóstwa, które

spełniają postawione wymogi, wskazuje działania do realizacji oraz indykatywne źródła

finansowania, które można wykorzystać na ten cel.

 ”‘‰”ƒ‹‡ nie planuje się powołania dodatkowych instytucji do kontroli realizacji działań

”‘‰”ƒ—Ǥ

 ”‘‰”ƒ‹‡ określono priorytety i działania, które mają przyczynić się do osiągnięcia celu

głównegoǡjakim jest redukcja ubóstwa i wykluczenia społecznego oraz poprawa dostępu do usług

świadczonych w odpowiedzi na wyzwania demograficzne oraz celów szczegółowychszczególnie

™ ”‘œ™‘Œ— wysokiej jakości usług społecznych świadczonych w środowisku lokalnym,

warunkujących dobrą jakość życia wszystkich osób, które wymagają opieki lub wsparcia.

”ƒŒ‘™› ”‘‰”ƒ Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społe œ‡—Ǥ –—ƒŽ‹œƒ Œƒ ƒ Žƒ–ƒ

ʹͲʹͳ‒2027 z perspektywą do roku 2030 œƒ™‹‡”ƒ ’Žƒ ˆ‹ƒ•‘™›Ǥ Žƒ –‡ ƒ Šƒ”ƒ–‡”

‹†›ƒ–›™›ǤBiorąc pod uwagę kształt dokumentu, który zawiera wiele różnych działańǡ‹‡Œ‡•–

możliwe sztywne określanie wysokości środków przeœƒ œ‘› Šƒ‘Ž‡Œ‡Žƒ–ƒǤŚrodki te będą

przydzielane i wydatkowane zgodnie z obowiązującymi odrębnych przepisami regulującymi

finansowanie zdań publicznych, programów operacyjnych, funduszy celowych.

‹ƒ•‘™ƒ‹‡ ”‘‰”ƒ— zaplanowane jest zarówno ze środków budżetu państwa, budżetów

jednostek samorządu terytorialnego oraz środków UEǡ przy czym działania wynikające 

œ ”‘‰”ƒ—, dla których przewidziano finansowanie krajowe, będą realizowane w ramach

wydatków zaplanowanych w ustawach budżetowych na dany rok i nie będą stanowić podstawy

do wystąpienia o dodatkowe środki.

‡ƒŽ‹œƒ Œƒ założeń ”‘‰”ƒ— będzie wspierana ze środków finansowych pochodzących 

z następujących programów i funduszy:

ƒȌ z funduszy UE i programów współfinansowanych z tych funduszy, m.inǤǣ

‒ ‡‰‹‘ƒŽ› Š Programów Operacyjnych – w części finansowanej ze środków

Europejskiego Funduszu Społecznegoǡ

‒ Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja

œ—”‘’‡Œ•‹‡‰‘ —†—•œ—Społecznegoǡ

Rozwój

ʹͲͳͶ–ʹͲʹͲ ˆ‹ƒ•‘™ƒ‡‰‘

‒ ”‘‰”ƒ— —†—•œ‡—”‘’‡Œ•‹‡†Žƒ‘œ™‘Œ—połecznego (FERS) na lata 2021‒ʹͲʹ͹ǡ

‒ ”‘‰”ƒ—’‡”ƒ ›Œ‡‰‘‘‘ Żywnoś ‹‘™ƒǡ

‒ ”‘‰”ƒ—”ƒŒ‘™‡‰‘ —†—•œ—œ›Ž—ǡ‹‰”ƒ Œ‹‹ –‡‰”ƒ Œ‹ǡ

„Ȍ z programów i funduszy krajowych, m.in.:

‒ Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnychǡ

‒



—†—•œ—”ƒ ›ǡ

‒ rogramów resortowych MRiPSǤ

”‹‘”›–‡– 

Działanie 1.1

‰‘†‹‡ œ ƒ”–Ǥ ʹͶ͹ —•–ƒ™› œ †‹ƒ ͻ œ‡”™ ƒ ʹͲͳͳ ”Ǥ ‘ ™•’‹‡”ƒ‹— ”‘†œ‹› ‹ •›•–‡‹‡ ’‹‡ œ›

zastępczej corocznie do roku 2022 włącznie, minister właściwy do spraw rodziny wprowadza

programy na dofinansowanie zadań własnych gminy i powiatu z zakresu realizacji zadań

wspierania rodziny oraz systemu pieczy zastępczej, w szczególności na pokrycie części wydatków

związanych z powołaniem asystentów rodziny, koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej oraz

prowadzeniem szkoleń, dla rodzin zastępczych i prowadzących rodzinne domy dziecka. 

W ramach programów ogłaszanych przez ministra ds. rodziny, finansowaniu mogą podlegać

zadania wpisujące się realizację KPPUiWS. 



Środki na realizację ww. programów pochodzą z rezerwy budżetu państwa i Funduszu Pracy.

Kwoty te są ustalane corocznie. W roku 2021 zaplanowano środki w planie —†—•œ— ”ƒ › –

ͺmln zł. Trudno jest określić w chwili obecnej planowaną wysokość środków w latach

następnych (bd).ʹͲʹ2 r. nie planuje się przekazania na ten cel środków Funduszu Pracy.





w mln zł

ʹͲʹͳ

ʹͲʹʹ

ʹͲʹ͵ ʹͲʹͶ ʹͲʹͷ ʹͲʹ͸ ʹͲʹ͹

ͺ

„†

„†

„†

„†

„†

„†

budżet państwa

















pozostałe

jednostki 













ȋ‘††œ‹‡Ž‹‡Ȍ















Ogółem



‘ƒ†–‘ ’”‘ ‡• †‡‹•–›–— Œ‘ƒŽ‹œacji pieczy zastępczej został zgłoszony jako jedno z działań

w planowanej obecnie perspektywie finansowej Europejskiego Funduszu Społecznego+Ǥƒ–‡

na tym etapie nie ma jeszcze możliwości określenia precyzyjnie kwot dotyczących działań œ–‡‰‘

‘„•œƒ”—™’‹•ƒ› Š™”ƒŒ‘™›”‘‰”ƒPrzeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społ‡ œ‡—Ǥ

–—ƒŽ‹œƒ ŒƒʹͲʹͳ‒2027, polityka publiczna z perspektywą do roku 2030.













Planowane środki w poszczególnych latach w odniesieniu do działania z zakresu opieki nad

dziećmi w wie—†‘Žƒ–͵ǣ



budżet państwa

ʹͲʹͳ

ͶͷͲ

ʹͲʹʹ

ͷͷͲ

w mln zł

ʹͲʹ͵ ʹͲʹͶ ʹͲʹͷ ʹͲʹ͸

͵ͲͲȗ ͵ͲͲȗ ͵ͲͲȗ ͵ͲͲȗ

ʹͲʹ͹

͵ͲͲȗ

















pozostałe jednostki















ȋ‘††œ‹‡Ž‹‡Ȍ















Ogółem

ȗ w latach 2023‒2027 nie uwzględniono środków Funduszu Pracy; opieka nad dziećmi w wieku do

lat 3 może być finansowana z Funduszu Pracy do końca 2022 r. 



Zadania w obszarze opieki nad dziećmi w wieku do lat 3, tj. dofinansowanie tworzenia 

i funkcjonowania miejsc a także opłacanie składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe 

‹ ™›padkowe oraz ubezpieczenie zdrowotne za nianie finansowane są z różnych źródeł.

Dofinansowanie tworzenia i funkcjonowania miejsc opieki nad dziećmi w wieku do lat 

3 przyznawane jest w ramach programu „MALUCH+”, który jest programem rocznym

ˆ‹ƒ•‘™ƒ›œ‡środków budżetu państwa (z reze”™› ‡Ž‘™‡ŒȌ‘”ƒœǡ†‘ʹͲʹʹ”Ǥǡœe środków

Funduszu Pracy (w kwocie do 250 mln zł rocznie). Przyjęto, że w latach 2022‒2027 wysokość

środków pochodzących z rezerwy celowej będzie na poziomie 300 mln zł (tj. wysokości 

œ ʹͲʹͳ r.). Środki Funduszu Pracy przeznaczone na ww. program w 2021 r. wynoszą 

150 mln zł. Kwota przeznaczana na opłacenie składek za nianie zależy od ich liczby i nie została

uwzględniona w powyższym zestawieniu. Przewiduje się również dofinansowanie ze środkó™

Europejskiego Funduszu Społecznego+, jednak na tym etapie prac nie ma możliwości wskazania

kwot na poszczególne lata.Ponadto w obszarze opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 trwają prace

nad reformą polegającą na połączeniu różnych źródeł finansowania w t™‘”œ‡‹—‹‡Œ• ‘’‹‡‹†Žƒ

†œ‹‡ ‹†‘Žƒ–͵Ǥ—™ƒ‰‹ƒtrwające w tym zakresie prace™•ƒœ›™ƒnie źródeł finansowania i kwot

na poszczególne lata jest przedwczesne.



Działanie 1.2



 —•–ƒ™‹‡ budżetowej na rok 2021 zapisana została kwota 510000 tys. zł 

œ’rzeznaczeniem na realizację wieloletniego rządowego programu „Posiłek w szkole i w domu”

ƒ Žƒ–ƒ ʹͲͳͻ‒ʹͲʹ͵ dotycząca modułów 1 i 2 Programu. Wyjściowo środki planowane są 

™’‘†œ‹ƒŽ‡ǣ͵ͷͲ000 tys. zł w budżetach wojewodów i 160000 tys. zł w rezerwie celow‡ŒǤ

Obecnie łączny budżet FEAD dla Polski to 556 mln EUR (ok. 2,1 mld PLN), przy stopie

finansowania z budżetu UE 85% i finansowaniu krajowym na poziomie 15%.

Na pomoc żywnościową, zgodnie z projektem ”ozporządzenia ws. EFS Plus (art. 7 ustǤͶȌ‒™‡”•Œƒ

œŽ—–‡‰‘ʹͲʹͳ”Ǥ‒państwa członkowskie przeznaczają co najmniej 3% swojej alokacji na EFS+.

Przy takim założeniu POPŻ 2021‒2027 będzie dysponować budżetem 418,5 mln EUR (czyli ok.

1,9 mld PLN), przy stopie finansowania z budżetu UE 90% (349,5 mln EUR) i finƒ•‘™ƒ‹—

krajowym na poziomie 10%. Niemniej jednak MRiPS występowało kilkukrotnie o zwiększenie

ƒŽ‘ƒ Œ‹ƒ‡šǦFEAD do 4%, co zapewniłoby budżet na poziomie 558 mln EURǡczyli zbliżonym do

‘„‡ ‡‰‘Ǥ



”‹‘”›–‡– 

”‘‰”ƒ ’ǤǤ „Pokonać bezdomność. Program ’‘‘ › ‘•‘„‘ „‡œ†‘›” Œ‡•– ”‡ƒŽ‹œ‘™ƒ›

™drodze konkursu ofert, ma charakter roczny a środki planowane są w ustawie budżetowej na

dany rok. Zgodnie z ustawą budżetową na rok 2021 na jego realizację zaplanowano 5ͷͲͲ–ys. zł.

”‹‘”›–‡– 

Działanie 3.1

budżet państwa

ʹͲʹͳȗ  ʹͲʹʹ

͵Ͷ͹ǡͺ

 

ͳͷͶǡͷ 

—†—•œ”ƒ ›



 

Ogółem

ͳ͵͹ 

͹ǡ͸ 

w mln zł

ʹͲʹ͵ ʹͲʹͶ ʹͲʹͷ  ʹͲʹ͸

 ʹͲʹ͹























ͳǡʹ 

͸Ͷͺǡͳ 





























Środki finansowe na realizację działań zaplanowanych w Programie kompleksowego wspar ‹ƒ†Žƒ

”‘†œ‹ „Za życiem” wynikają z Planu finansowego Programu, stanowiącego załącznik nrʹ

†‘uchwały nr 160 Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2016 r. w sprawie programu

‘’Ž‡•‘™‡‰‘™•’ƒ” ‹ƒ†Žƒ”‘†œ‹„Za życiem”ȋǤǤ’‘œǤͳʹͷͲȌǤ‰‘†‹‡œ™™Ǥœałącz‹‹‡

”2 do ww. uchwały środki na realizację Programu w latach 2022‒2026 pozostają rokrocznie na

poziomie nie mniejszym niż w roku 2021.

Plan finansowy Funduszu Solidarnościowego oraz plan działania na rzecz wsparcia osób

niepełnosprawnych jest roczny, stąd możliwe jest wskazanie tylko planowanych budżetów

programów na rok 2021: 

„•›•–‡–‘•‘„‹•–›‘•‘„›niepełnosprawnej”‒edycja 2021 budżet 80 mln złǡ

„Centra opiekuńczoǦ‹‡•œƒŽ‡”budżet 80 mln zł,

„’‹‡ƒ™›– Š‹‡‹‘™ƒ”budżet 50 mln zł.



W kontekście realizacji działań wynikających z zapisów dokumentu Strategia na rzecz Osób 

z Niepełnosprawnościami 202ͳ‒2030 należy wskazać, że finansowanie działań zaplanowanych 

w Strategii będzie realizowane przez odpowiednią alokację dostępnych już środków finanso™› Š

będących w dyspozycji jednostek sektora finansów publicznych, z uwzględnieniem celów

ustanowionych w dokumencie oraz przeorganizowanie dostępnych zasobów ludzkich i zadań

poszczególnych jednostek sektora finansów publicznych. Ostateczna wysokość środków

przewidzianych do realizacji poszczególnych projektów będzie ustalana corocznie przez Radę

Ministrów w trakcie prac nad ustawą budżetową. Należy również podkreślić, że akty prawne

wdrażające w życie strategię mogą mieć wpływ na budżet państwa i samorządów. Na tym etapie

nie jest jednak możliwe oszacowanie tych kosztów.

Działanie 3.2

Zgodnie z uchwałą nr 161 Rady Ministrów z dnia 26 października 2018 r. w sprawie przyjęcia

dokumentu Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO –

  – SOLIDARNOŚĆ (M.P. z 2018 r. poz. 1169), przyjęcie przedmiotowego

dokumentu nie powoduje dodatkowych kosztów dla sektora finansów publicznych, a jego

finansowanie będzie realizowane poprzez odpowiednią alokację dostępnych środków

finansowych będących wdyspozycji jednostek sektora finansów publicznych, z uwzględnieniem

celów ustanowionych w dokumencie, a także przeorganizowanie dostępnych zasobów ludzkich

oraz zadań stosownie do wyzwań związanych z postępującym procesem starzenia się

społeczeństwa polsk‹‡‰‘Ǥ

Ogólna kwota środków z budżetu państwa w całym okresie realizacji Programu wieloletniego

„Senior+” ƒŽƒ–ƒʹͲʹͳ‒2025 wyniesie 300 mln zł. 

Środki z budżetu państwa w poszczególnych latach wyniosą:

ʹͲʹͳ”Ǥ‒60 mln zł;

ʹͲʹʹ”Ǥ‒60 mln zł;

ʹͲʹ͵”Ǥ‒͸0 mln zł;

ʹͲʹͶ”Ǥ‒60 mln zł;

ʹͲʹͷ”Ǥ‒60 mln zł.



Ogólna kwota środków z budżetu państwa w całym okresie realizacji Programu wieloletniego na

rzecz Osób –ƒ”•œ› Š  Ϊ ƒ Žƒ–ƒ ʹͲʹͳ‒2025 wyniesie 200 mln zł. Środki z budżetu

państwa w poszczególnych latach wyniosą:

ʹͲʹͳ”Ǥ‒40 mln zł;

ʹͲʹʹ”Ǥ‒40 mln zł;

ʹͲʹ͵”Ǥ‒40 mln zł;

ʹͲʹͶ”Ǥ‒40 mln zł;

ʹͲʹͷ”Ǥ‒40 mln zł.



Działanie 3.3Ǥ‘”ƒœDziałanie 3.4

Prowadzenie ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi jest zadaniem zleconym

œœƒ”‡•—administracji rządowej, realizowanym przez samorządy ‒gminne i powiatowe. Środki

na pokrycie bieżących kosztów prowadzenia tych ośrodków wsparcia w formie comiesięcznej

dotacji są zabezpieczone co roku w budżecie wojewodów. Według ustawy budżetowej na 202ͳ”Ǥ

zaplanowana kwota na ośrodki wsparcia wynosi 713982 tys. złǤ

W budżecie wojewodów jest również zaplanowana kwota na podwyższenie ww. dotacji, zgodnie

z art. 51c ust. 5 ustawy o pomocy społecznej, w związku z realizacją działania 3.2 ‒Rozwój sieci

ŚDS, w tym rozwój bazy całodobowej w jednostkach już funkcjonujących i rozszerzenie typów ŚDSǡ

kompleksowego programu wsparcia rodzin „Za życiem”.

Ponadto co roku rozdysponowywana jest kwota z rezerwy celowej budżetu państwa na rozwój

sieci ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, której powstanie docelowo

planowane jest do roku 2025 (zgodnie z założeniami ustawy o ochronie zdrowia psychicznego).

Należy zaznaczyć, że w ramach ww. rozwoju sieci ośrodków wsparcia realizowane jest również

działanie 3.2 Programu „Za życiem”.

W 2020 r. plan budżetu wojewodów w rozdziale 85203 –ośrodki wsparcia na realizację zadania

zleconego jakim jest prowadzenie ośrodków wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi

wyniósł 698 957 000 zł.

Ponadto w ramach środków rezerwy celowej na rozwój sieci ośrodków wsparcia dla osób 

z zaburzeniami psychicznymi została rozdysponowana kwota 40 789 835 zł (w tym na realizację

Programu „Za życiem”). Na uzupełnienie budżetów wojewodów w związku z niedoborem

środków na podwyższenie miesięcznej kwoty dotacji, na podstawie art. 51c ust. 5 ustawy

‘pomocy społecznejǡrozdysponowano kwotę 5 026 794 zł.

Według ustawy budżetowej na 2021 r. w budżecie wojewodów wysokość środków

zaplanowanych na usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze wynosi 111921 tys. zł.

W odniesieniu do programu „’‹‡ƒ͹ͷΪ”‒środki z budżetu państwa uruchamiane są z rezerwy

celowej, do tej pory do wysokości zgłaszanego zapotrzebowania ‒ ƒ ”‘ ʹͲʹͳ ’”œ›œƒ‘

wojewodom kwotę 28 465 tys. zł.

Program „Od zależności ku samodzielności" jest realizowany w drodze konkursu ofert, ma

charakter roczny a środki planowane są w ustawie budżetowej na dany rok. Zgodnie z ustawą

budżetową na rok 2021, na jego realizację zaplanowano 3000 tys. złǤ

”‹‘”›–‡– 

Działanie ͶǤͳ‹Działanie 4.2

Zgodnie z ustawą budżetową na ”‘ ʹͲʹͳ w budżetach wojewodów na zadania pomocy

społecznej powiązane z działaniami instytucji pomocy społecznej w ramach wdrażania działań

4.1 i 4.2 KPPUiWS zaplanowano łącznie 2ͲͶͷ183 tys. zł.Przyjęto orientacyjnie, że na tę kwotę

składają się środki odpowiadające pozycjom budżetowym z części 85/02‒32 budżety

wojewodów działu 852ǡa nieuwzględnione jako powiązane z innymi działaniami KPPUiWS, tj.

zasiłki okresowe i stałe, ośrodki pomocy społecznej, składki na ubezpieczenie opłacane za osoby

pobierające niektóre świadczenia z pomocy społecznej, pozostała działalność.

Działanie 4.3

Finansowanie Działania 4.3 realizowane jest zarówno ze środków budżetu państwa, jak i ze

środków Unii Europejskiej.

‡ƒŽ‹œƒ Œƒ założeń będzie wspierana ze środków finansowych pochodzących z następujących

źródeł:

‒Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój 2014–ʹͲʹͲˆ‹ƒ•‘™ƒ‡‰‘œ—”‘’‡Œ•‹‡‰‘

Funduszu Społecznego –w zakresie działania 2.9;

‒programów resortowych MRiPS.

œ‹ałania w zakresie wspierania ekonomii społecznej zostały ujęte w sposób kompleksowy

™Krajowym Programie Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 r. Ekonomia Solidarności

Społecznej. W kontekście celów związanych z przeciwdziałaniem ubóstwu i wykluczeniu

społecznemu w zakresie ekonomii społecznej realizowan›będzie szeroki zakres zadań. Oprócz

Działania 4.3 ekonomii społecznej dotyczą również mniejsze zdania w innych działaniachǡ

’ǤDziałanie 3.1 i Działanie 3.3Ǥ

Działania związane z ES mają charakter przekrojowy i dotyczy wielu zagadnień, realizowanych na

różnych szczeblach administracji publicznych. W KPPUiWS wskazano indykatywne źródła

finansowania, które będą konkretyzowane na różnym etapie wdrażania poszczególnych zadań.

ƒ –‡ ‘‡– œƒ’Žƒ‘™ƒ‘ ˆ‹ƒ•‘™ƒie z budżetu państwa Programu resortowego Od

wykluczenia do aktywizacji w 2021 r. i 2022 r. w wysokości 3 mln zł rocznie. Realizowane są

również następujące projekty dofinansowane z EFS (Działƒ‹‡ʹǤͻǤRozwój ekonomii społecznej)

Wdrożenie instrumentu pożyczkowego i reporęczeniowego w ramach Krajowego Funduszu

Przedsiębiorczości Społecznej, System partycypacyjnego zarządzania sferą ekonomii społecznej,

Zintegrowany system zapewnienia wysokiej jakości usług Ośrodków Wsparcia Ekonomii

SpołecznejǤ

Środki zaplanowane są również na wsparcie PES przez OWES z Regionalnych Programów

Operacyjnych w części przeznaczonej na finansowanie priorytetu inwestycyjnego 9.˜•’‹‡”ƒ‹‡

przedsiębiorczości społecznej i integracji zawodowej w przedsiębiorstwach społecznych oraz

‡‘‘‹‹społecznej i solidarnej w celu ułatwiania dostępu do zatrudnieniaǤZaplanowane środki

na realizację ww. działań wynoszą 617 mln zł. Jednakże brak szczegółowych danych (z podziałem

na poszczególne lata budżetowe) w tym zakresie.

”‹‘”›–‡–

‰‘†‹‡z ustawą budżetową na ”‘ʹͲʹͳw budżetach wojewodów w dziale pomoc społeczna na

pomoc dla cudzoziemców zaplanowano łącznie 2667 tys. zł.