PL
Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 22 stycznia 2021 r. w sprawie ogłoszenia Krajowego planu działania w przypadku długoterminowych zagrożeń wynikających z narażenia na radon w budynkach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz w miejscach pracy
Statutory Text (1 Articles)
DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 12 lutego 2021 r.
Poz. 169
OBWIESZCZENIE
MINISTRA ZDROWIA 1)
z dnia 22 stycznia 2021 r.
w sprawie ogłoszenia Krajowego planu działania w przypadku długoterminowych zagrożeń wynikających
z narażenia na radon w budynkach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz w miejscach pracy
Na podstawie art. 23f ust. 4 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (Dz. U. z 2019 r. poz. 1792 oraz z 2020 r.
poz. 284 i 322) ogłasza się Krajowy plan działania w przypadku długoterminowych zagrożeń wynikających z narażenia na
radon w budynkach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz w miejscach pracy, stanowiący załącznik do obwieszczenia.
Minister Zdrowia: A. Niedzielski
1)
Minister Zdrowia kieruje działem administracji rządowej – zdrowie, na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów
z dnia 27 sierpnia 2020 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Zdrowia (Dz. U. poz. 1470 i 1541).
Załącznik
Poz. 169
do obwieszczenia Ministra
Zdrowia Załącznik
z dnia 22
stycznia 2021
do obwieszczenia
Ministrar.Zdrowia
(poz. …)z dnia 22 stycznia 2021 r. (poz. 169)
PLAN w
DZIAŁANIA
PRZYPADKU DŁUGOTERMINOWYCH
ZAGROŻEŃ
KrajowyKRAJOWY
plan działania
przypadkuWdługoterminowych
zagrożeń wynikających
z narażenia
WYNIKAJĄCYCH
NA RADON W BUDYNKACH
PRZEZNACZONYCH
NApracy
POBYT LUDZI
na radon ZwNARAŻENIA
budynkach przeznaczonych
na pobyt ludzi
oraz w miejscach
ORAZ W MIEJSCACH PRACY
I . C el e i har m onogr am
Cel zasadniczy
Ograniczenie ryzyka negatywnego wpływu występującego w środowisku radonu na zdrowie
ludzi.
Cel zasadniczy osiągany jest przez realizację celów szczegółowych.
Cele szczegółowe
1. Wskazanie terenów, na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu
w powietrzu wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków może przekraczać
poziom odniesienia 300 Bq/m3 – na terenach tych podejmowane są działania
przewidziane w ustawie.
Realizacja
Zgodnie z art. 23c ust. 7 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe
(Dz. U. z 2019 r. poz. 1792, z późn. zm.), minister właściwy do spraw zdrowia określa,
w drodze rozporządzenia, tereny, na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze
radonu w powietrzu wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków może
przekraczać poziom odniesienia 300 Bq/m3. Na podstawie tego przepisu, wydane zostało
rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 czerwca 2020 r. w sprawie terenów,
na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu w powietrzu wewnątrz
pomieszczeń w znacznej liczbie budynków może przekraczać poziom odniesienia
(Dz. U. poz. 1139).
Kryteria wskazywania terenów, o których mowa w wyżej wymienionym rozporządzeniu –
powiaty, w których stwierdza się stężenie uranu U-238 w strukturach geologicznych
powyżej 4 g/t, oraz powiaty, w których stwierdzono w badanych ujęciach wody stężenie
radonu powyżej 100 Bq/l.
Przeglądu kryteriów i ewentualnego ustalenia nowych kryteriów dokonują przedstawiciele
instytutów badawczych wchodzący w skład powołanego przez Ministra Zdrowia w dniu
14 grudnia 2019 r. Zespołu do spraw krajowego planu działania w przypadku narażenia
na radon1) (dalej Zespół).
Harmonogram
przegląd kryteriów – raz na dwa lata, poczynając od końca 2021 r.
1)
Dz. Urz. Min. Zdrow. poz. 103.
2. Ochrona pracowników przed ryzykiem negatywnego wpływu na zdrowie w związku
z narażeniem pracowników na występujący w środowisku radon.
Realizacja
Brak konieczności podejmowania odrębnych działań – istniejące regulacje są
wystarczające
1) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1320) –
art. 223 § 1
pracodawca jest obowiązany chronić pracownika przed promieniowaniem jonizującym,
pochodzącym ze źródeł sztucznych i naturalnych, występujących w środowisku
pracy;
2) ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe – art. 23c
kierownicy jednostek wykonujących działalność, w których występują miejsca pracy,
o których mowa w art. 23c ust. 1 i 2, zapewniają
– pomiar stężenia radonu lub stężenia energii potencjalnej alfa krótkożyciowych
produktów rozpadu radonu,
– podejmują działania zapewniające ograniczenie i optymalizację narażenia
pracowników na radon.
Harmonogram
Zespół będzie dokonywać oceny skuteczności wskazanych regulacji raz na 2 lata.
3. Ograniczenie ryzyka wystąpienia nowotworu płuc u osób palących w związku
z narażeniem tych osób na występujący w środowisku radon.
Realizacja
Brak konieczności podejmowania odrębnych działań – istniejące regulacje są
wystarczające
1)
ustawa z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym (Dz. U. z 2021 r.
poz. 183);
2)
ustawa z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami
używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 276);
3)
uchwała nr 10 Rady Ministrów z dnia 4 lutego 2020 r. w sprawie przyjęcia
programu wieloletniego pn. Narodowa Strategia Onkologiczna na lata 2020–2030
(M.P. poz. 189).
Harmonogram
Zespół będzie dokonywać sprawdzenia aktów prawnych dotyczących ograniczenia
używania tytoniu i wyrobów tytoniowych raz na 2 lata.
4. Ocena narażenia na radon – pomiary: planowanie, określenie optymalnej metody,
wykonywanie i gromadzenie wyników.
Realizacja
1) pomiary: planowanie, określenie optymalnej metody – przedstawiciele instytutów
badawczych wchodzący w skład Zespołu;
2) wykonywanie pomiarów – pomiary wykonywane będą przez akredytowane
laboratoria wybrane w postępowaniu przetargowym przeprowadzonym przez
Głównego Inspektora Sanitarnego, finansowane w ramach limitu wydatków budżetu
państwa, o którym mowa w art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie
ustawy – Prawo atomowe oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U.
poz. 1593, z późn. zm.);
3) gromadzenie wyników – wyniki pomiarów dostarczone przez zobowiązane do tego
podmioty analizuje i archiwizuje Główny Inspektorat Sanitarny.
Harmonogram
ad. 1) I kwartał 2021 r., a w kolejnych latach coroczna analiza;
ad. 2) 2021–2023;
ad. 3) w sposób ciągły.
5. Promowanie działań mających na celu ograniczenie ryzyka negatywnego wpływu
na zdrowie w związku z narażeniem ludzi na występujący w środowisku radon.
Realizacja
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny opracowuje
i udostępnia na swojej stronie internetowej informacje dotyczące radonu oraz zagrożeń
dla zdrowia związanych z narażeniem na radon, w tym również informacje na temat
znaczenia przeprowadzania pomiarów radonu oraz na temat dostępnych środków
technicznych służących ograniczeniu stężeń radonu.
Główny Inspektorat Sanitarny oraz Państwowa Agencja Atomistyki prowadzą działania
w zakresie objętym niniejszym celem zgodnie z art. 23g ustawy z dnia 29 listopada
2000 r. – Prawo atomowe.
Harmonogram
Działanie ciągłe – od IV kwartału 2020 r.
6. Określenie wpływu występującego w środowisku radonu na zdrowie publiczne.
Realizacja
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny oraz Agencja
Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji dokonają wspólnie oceny wpływu na zdrowie
publiczne wynikające z narażenia ludzi na występujący w środowisku radon w celu
ewentualnej modyfikacji realizowanych programów ochrony zdrowia.
Harmonogram
1) wstępny raport – IV kwartał 2021 r.;
2) ostateczny raport – IV kwartał 2023 r.
7. Ocena krajowego planu radonowego w zakresie jego kompletności i aktualności.
Realizacja
Zespół dokonuje oceny krajowego planu radonowego w zakresie jego kompletności
(czy plan obejmuje wymagane obszary działalności) i aktualności (czy nie wymaga
wprowadzenia zmian).
Harmonogram
Ocena dokonywana jest na koniec każdego kolejnego roku, poczynając od 2021 r.
I I . C z ę ść opi s o w a
1. Radon w budynkach
Radon może przedostawać się z podłoża gruntowego do budynku, co oznacza, że ryzyko
wystąpienia narażenia na radon może mieć miejsce m.in. w miejscu zamieszkania, miejscu
pracy oraz w budynkach o mieszanym przeznaczeniu.
W zamkniętych przestrzeniach, tj. w budynkach, możliwe jest gromadzenie się radonu
do bardzo dużych wartości stężenia. Radon w powietrzu pomieszczeń może pochodzić
z kilku źródeł: z podłoża pod i wokół budynku, z wyrobów budowlanych zawierających rad
i tor oraz, na ogół w znacznie mniejszym stopniu, z powietrza atmosferycznego w sąsiedztwie
budynku, a także z używanej w gospodarstwie domowym wody (szczególnie podziemnej)
i gazu ziemnego2).
Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe określiła w art. 23b poziom odniesienia
dla średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu w pomieszczeniach
przeznaczonych na pobyt ludzi oraz miejscach pracy wewnątrz pomieszczeń w wysokości
300 Bq/m3. Powyższa regulacja wdraża w tym zakresie przepisy dyrektywy Rady
2013/59/Euratom3).
Kwestie dotyczące działalności obejmującej sprawy projektowania, budowy oraz utrzymania
obiektów budowlanych oraz zasad działania organów administracji publicznej w tych
dziedzinach normuje ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane4).
Zgodnie z przepisami ww. ustawy5) zadania z zakresu nadzoru budowlanego (z wyłączeniem
działalności górniczej) są sprawowane przez
1) powiatowych inspektorów nadzoru budowlanego;
2) wojewodów przy pomocy wojewódzkich inspektorów nadzoru budowlanego, jako
kierowników wojewódzkiego nadzoru budowlanego, wchodzących w skład zespolonej
administracji wojewódzkiej;
3) Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego.
2)
Kalina Mamont-Cieśla, Radon – promieniotwórczy gaz w środowisku człowieka, Centralne Laboratorium
Ochrony Radiologicznej, str. 29.
3)
Dyrektywa Rady 2013/59/Euratom z dnia 5 grudnia 2013 r. ustanawiająca podstawowe normy bezpieczeństwa
w celu ochrony przed zagrożeniami wynikającymi z narażenia na działanie promieniowania jonizującego oraz
uchylająca dyrektywy 89/618/Euratom, 90/641/Euratom, 96/29/Euratom, 97/43/Euratom i 2003/122/Euratom
(Dz. Urz. UE L 13 z 17.01.2014, str. 1, z późn. zm.).
4)
Dz. U. z 2020 r. poz. 1333, z późn. zm.
5)
Art. 80 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane.
Do podstawowych obowiązków organów administracji architektoniczno-budowlanej i nadzoru
budowlanego6)
należy
nadzór
i
kontrola
nad
przestrzeganiem
przepisów
prawa
budowlanego, w szczególności
1) zgodności zagospodarowania terenu z miejscowymi planami zagospodarowania
przestrzennego oraz wymaganiami ochrony środowiska;
2) warunków bezpieczeństwa ludzi i mienia w rozwiązaniach przyjętych w projektach
budowlanych, przy wykonywaniu robót budowlanych oraz utrzymywaniu obiektów
budowlanych;
3) zgodności
rozwiązań
architektoniczno-budowlanych
z
przepisami
techniczno-
-budowlanymi oraz zasadami wiedzy technicznej.
1.1 Normy dotyczące bezpieczeństwa
przeciwdziałania narażeniu na radon
wyrobów
budowlanych
w
zakresie
Kwestia bezpieczeństwa wyrobów budowlanych stosowanych w budynkach przeznaczonych
na pobyt ludzi w zakresie występowania w nich wybranych pierwiastków została
uregulowana w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 2 stycznia 2007 r. w sprawie
wymagań dotyczących zawartości naturalnych izotopów promieniotwórczych potasu K-40,
radu Ra-226 i toru Th-228 w surowcach i materiałach stosowanych w budynkach
przeznaczonych na pobyt ludzi i inwentarza żywego, a także w odpadach przemysłowych
stosowanych w budownictwie, oraz kontroli zawartości tych izotopów7).
Instytut Techniki Budowlanej wydał publikację nr 455/2010 Badania promieniotwórczości
naturalnej wyrobów budowlanych.
Ponadto Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego i wojewódzcy inspektorzy nadzoru
budowlanego są organami właściwymi w sprawach wyrobów budowlanych wprowadzonych do
obrotu lub udostępnianych na rynku krajowym (wyłącznie) w zakresie uregulowanym w ustawie
z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku8). Jednocześnie
przepisy ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe zawierały i zawierają
postanowienia dotyczące informowania organów nadzoru budowlanego przez laboratoria
prowadzące kontrolę/laboratoria dokonujące oznaczeń stężeń izotopów promieniotwórczych
potasu K-40, radu Ra-226 i toru Th-232 (Th-228 lub gamma promieniotwórcze produkty jego
rozpadu) o przekroczeniu, odpowiednio wartości określonych w przepisach wykonawczych
wydanych na podstawie art. 6b tej ustawy w wyrobach budowlanych.
6)
Art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane.
Dz. U. poz. 29.
8)
Dz. U. z 2019 r. poz. 544, z późn. zm.
7)
Wymagania techniczne dla wyrobów budowlanych są określane w specyfikacjach
technicznych, którymi mogą być
1) normy zharmonizowane, o których mowa w przepisach rozporządzenia Parlamentu
Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiającego
zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylającego
dyrektywę Rady 89/106/EWG (Dz. Urz. UE L 88 z 04.04.2011, str. 5, z późn. zm.);
2) europejskie dokumenty oceny (dla wyrobów budowlanych nieobjętych w pełni normami
zharmonizowanymi), opracowywane na podstawie przepisów rozporządzenia nr 305/2011
w wyniku złożenia wniosku przez producenta do jednostki oceny technicznej o wydanie
europejskiej oceny technicznej;
3) polskie normy wyrobu;
4) krajowe oceny techniczne wydawane przez krajowe jednostki oceny technicznej
na indywidualny wniosek producenta.
Organy nadzoru budowlanego są uprawnione do prowadzenia kontroli wyrobów budowlanych
wprowadzonych do obrotu w zakresie dotyczącym emisji niebezpiecznego promieniowania,
jeżeli wymagania w tym zakresie oraz metody badań zostały odpowiednio uwzględnione w tych
specyfikacjach technicznych. Szczególną rolę odgrywają w przedmiotowej kwestii jednostki
oceny technicznej i krajowe jednostki oceny technicznej, wydając na przykład krajową ocenę
techniczną. Jednostka oceny technicznej jest bowiem zobowiązana uwzględnić m.in. mające
zastosowanie przepisy (a więc również dotyczące zawartości naturalnych izotopów).
1.2 Regulacje prawne dotyczące przeciwdziałania narażeniu na radon w nowych
budynkach
Wymóg uregulowania kwestii zabezpieczenia nowych budynków przed przenikaniem radonu
z podłoża wynika z art. 103 ust. 2 dyrektywy Rady 2013/59/Euratom.
W przedmiocie przepisów krajowych wydawane przez ministra właściwego do spraw
budownictwa, planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa
rozporządzenia wykonawcze dotyczące budynków pośrednio odnoszą się do sposobów
zabezpieczania nowych budynków przed przenikaniem radonu ze środowiska. Biorąc pod
uwagę główne źródło przenikania radonu do budynków, przepisami, dzięki którym następuje
ograniczenie tego przenikania, są przepisy nakazujące stosowanie izolacji przeciwwilgociowych
na elementach budynku stykających się z gruntem9). Innym pośrednim zabezpieczeniem
mającym wpływ na poziom stężenia radonu pochodzącego ze środowiska oraz z użytych
w budynku wyrobów budowlanych są wymagania dotyczące obowiązku zapewnienia
wentylacji w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi10).
9)
§ 317 ust. 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków
technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2019 r. poz. 1065, z późn. zm.).
10)
§ 147 ust. 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków
technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
1.3 Narażenie na radon w budynku, lokalu lub pomieszczeniu przeznaczonym
na pobyt ludzi będącym przedmiotem umowy sprzedaży lub najmu
W polskim ustawodawstwie przyjęto rozwiązanie polegające na wprowadzeniu obowiązku
zbywcy lub wynajmującego11) budynku, lokalu lub pomieszczenia przeznaczonego na pobyt ludzi
przekazania nabywcy lub najemcy, na jego żądanie, informacji o wartości średniorocznego
stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu odpowiednio w budynku, lokalu lub
pomieszczeniu12). W przekazywanej nabywcy bądź najemcy informacji należy wskazać
1) wartość średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu odpowiednio
w budynku, lokalu albo pomieszczeniu;
2) porównanie wartości średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu
odpowiednio w budynku, lokalu albo pomieszczeniu, z wartością poziomu odniesienia
dla średniorocznego
stężenia
promieniotwórczego
radonu
w
powietrzu
w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi, wskazanej w art. 23b ustawy z dnia
29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (300 Bq/m3);
3) podstawę faktyczną sporządzenia informacji, w szczególności wyniki pomiarów,
w oparciu o które sporządzono informację, oraz podmiot, który przeprowadził pomiary.
Pomiary, których wyniki należy uwzględnić w informacji o wartości średniorocznego stężenia
promieniotwórczego radonu w powietrzu, w będącym przedmiotem umowy sprzedaży
lub najmu budynku, lokalu lub pomieszczeniu, prowadzą laboratoria, które posiadają
akredytację w zakresie prowadzenia takich pomiarów. Laboratoria te przygotowują również
informację o wartości średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu
odpowiednio w budynku, lokalu lub pomieszczeniu.
Do dnia 22 września 2024 r. ww. pomiarów mogą dokonywać (poza laboratoriami
posiadającymi akredytację)13) także laboratoria, które
1) posiadają
−
system zapewnienia jakości wykonywanych badań,
−
wyposażenie,
−
warunki lokalowe i środowiskowe, zapewniające prawidłowość dokonywania
pomiarów, oraz
2) uczestniczą w międzylaboratoryjnych pomiarach porównawczych organizowanych przez
Głównego Inspektora Sanitarnego.
11)
Z wyjątkiem wynajmujących nieprowadzących działalności gospodarczej w zakresie wynajmu budynków, lokali
lub pomieszczeń.
12)
Art. 23d ust. 1 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe.
13)
Art. 25 ustawy z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo atomowe oraz ustawy o ochronie
przeciwpożarowej.
W przypadkach przekroczenia wartości średniorocznego stężenia promieniotwórczego
radonu w powietrzu w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi (300 Bq/m3)
laboratoria prowadzące ww. pomiary niezwłocznie informują o tym państwowego
wojewódzkiego inspektora sanitarnego.
1.4 Zmniejszenie poziomu stężenia radonu w pomieszczeniach budynku
W przypadku stwierdzenia występowania w pomieszczeniu budynku radonu należy podjąć
odpowiednie kroki w celu minimalizacji ryzyka dla zdrowia ludzkiego.
Nagromadzony w pomieszczeniach budynku radon jest wypadkową dwóch procesów
dopływu z podłoża, ścian i stropów oraz usuwania go w drodze naturalnej lub wymuszonej
wentylacji.
W celu zastosowania odpowiednich środków zaradczych w domach o znacznie
podwyższonym stężeniu radonu w pierwszej kolejności należy ustalić źródło oraz drogę
przenikania
radonu
do
wnętrza
pomieszczenia
budynku,
jak
również
przyczyny
występowania wysokiego stężenia.
Zmniejszenie poziomu stężenia radonu w pomieszczeniu budynku można osiągnąć,
zwiększając częstość wymian powietrza za pomocą mechanicznego systemu wentylacyjnego
albo stosując odpowiednie rodzaje pokrycia ścian, które obniżą współczynnik ekshalacji.
Metodą obniżenia stężenia radonu w domu jest mikrowentylacja, która powoduje, że
zarówno ciśnienie powietrza, jak i stężenie radonu wewnątrz pomieszczenia zrównuje się
z ciśnieniem atmosferycznym i stężeniem radonu na zewnątrz. Skutecznym sposobem
usuwania radonu z budynku jest wentylowanie strefy podpodłogowej pierwszego poziomu
zamieszkania – parteru. Należy jednak zwrócić uwagę, że nieodpowiednie wietrzenie może
spowodować także wzrost stężenia radonu w budynku, np. otwarcie okna na poddaszu może
spowodować „zassanie” radonu np. z piwnicy lub parteru przez wystąpienie tzw. efektu
kominowego.
Zmniejszenie poziomu stężenia radonu w pomieszczeniach budynku możliwe jest również
w drodze działań polegających na zwiększeniu szczelności materiałów budowlanych
i zwiększeniu retencji radonu, wyposażeniu domów w specjalne systemy usuwania
lub wentylacji powietrza14).
Badania wpływu rodzaju pokrycia ścian na wartość ekshalacji radonu przeprowadzone
w Centralnym Laboratorium Ochrony Radiologicznej15) wskazują, że przy zastosowaniu tynku
14)
15)
Zatoński W. (red.), Europejski kodeks walki z rakiem, Ministerstwo Zdrowia, Warszawa 2011.
Kalina Mamont-Cieśla, Radon – promieniotwórczy gaz w środowisku człowieka, Centralne Laboratorium
Ochrony Radiologicznej, str. 33.
cementowo-wapiennego podwójna warstwa farby olejnej zmniejsza współczynnik ekshalacji
radonu o ok. 75%, farba emulsyjna – o ok. 35%, a farba klejowa – o ok. 20%. Z kolei
w przypadku toronu zastosowanie podwójnej farby olejnej obniża współczynnik ekshalacji
aż 150-krotnie, farby emulsyjnej – siedmiokrotnie, a farby klejowej – o ok. 25%.
Skuteczną metodą obniżenia stężenia radonu w domach jest radykalne zmniejszenie
prędkości wnikania radonu z podłoża przez uszczelnienie pęknięć w fundamentach, szczelin
w okolicach rur i wszelkich innych nieszczelności, przez które może przedostawać się gaz
(w tym m.in. radon) z podłoża do wnętrza budynku. Często jednak nie jest możliwe
znalezienie i szczelne wypełnienie wszystkich miejsc przedostawania się powietrza
glebowego i wtedy należy zastosować dodatkowe instalacje zewnętrzne. Polegają one na
obniżeniu ciśnienia pod budynkiem, a przez to zniwelowaniu tzw. efektu kominowego.
Konieczne jest jednak wówczas zapewnienie odprowadzenia powietrza glebowego
wzbogaconego w radon spod budynku do atmosfery. Rozwiązaniem alternatywnym jest
wytworzenie nadciśnienia pod budynkiem, które hamuje dopływ powietrza do budynku.
Można również wykorzystać aktywne studnie radonowe zbierające powietrze glebowe
wzbogacone w radon z dala od budynku i następnie odprowadzające radon do atmosfery.
Zależnie od rodzaju podłoża stosuje się wysysanie powietrza spod budynku za pomocą
wentylatorów o dużej mocy umieszczonych pod fundamentami lub obok budynku (w podłożu
o dużej przepuszczalności gazu) instaluje się tzw. studnie radonowe, w których
zainstalowane wentylatory wyciągają powietrze z podłoża i wyrzucają je do atmosfery na
wysokość ok. 2 m, obniżając w ten sposób ciśnienie powietrza w podłożu w promieniu
kilkudziesięciu metrów.
W celu zmniejszenia poziomu stężenia radonu w pomieszczeniu budynku stosowany jest
również system poduszki powietrznej, działający na zasadzie przeciwnej do opisanych
powyżej rozwiązań. Polega on na wypompowywaniu powietrza z wnętrza budynku
(lub z atmosfery) pod jego fundamenty. Chociaż zwiększa się w ten sposób ciśnienie
w podłożu pod budynkiem, a więc i prędkość wnikania powietrza z podłoża do budynku, to,
ponieważ powietrze jest wypychane spod fundamentów przez powietrze z wewnątrz
budynku, czyli znacznie uboższe w radon, stężenie radonu w podłożu ulega znacznemu
obniżeniu. W ten sposób uzyskuje się efekt spadku poziomu stężenia radonu również
wewnątrz budynku.
2. Radon w miejscach pracy
W dyrektywie 2013/59/Euratom zwrócono również uwagę na aspekt obecności radonu
w miejscach pracy, wskazując iż przenikanie radonu z gruntu do pomieszczeń
ze stanowiskami pracy należy uznać za sytuację narażenia istniejącego, ponieważ
występowanie radonu jest w większości niezależne od działań człowieka prowadzonych
w danym miejscu pracy. Takie narażenie może być znaczące na niektórych obszarach lub
w określonego
rodzaju
miejscach
pracy,
które
zostaną
określone
przez państwa
członkowskie, i jeżeli zostanie przekroczony krajowy poziom referencyjny, należy podjąć
odpowiednie środki ograniczające występowanie radonu lub ograniczające narażenie.
W przypadku,
gdy
poziomy
będą
utrzymywały
się
powyżej
krajowego
poziomu
referencyjnego, takich działań człowieka prowadzonych w miejscu pracy nie należy uznawać
za działalności. Państwa członkowskie powinny jednak zapewnić, aby te miejsca pracy
zostały zgłoszone i aby – w przypadku, gdy narażenie pracowników może przekroczyć
dawkę skuteczną 6 mSv rocznie lub odpowiadającą jej zintegrowaną w czasie wartość
narażenia na radon – podlegały zarządzaniu, jako sytuacja narażenia planowanego oraz aby
zastosowanie miały dawki graniczne; powinny również określić, które wymogi praktycznej
ochrony należy zastosować16).
Aspekt prawny
Kwestie związane z występowaniem radonu w miejscach pracy oraz ochroną zdrowia
pracowników zostały uregulowane w polskim prawodawstwie
1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – pracodawca jest obowiązany
chronić pracowników przed promieniowaniem jonizującym, pochodzącym ze źródeł
sztucznych i naturalnych, występujących w środowisku pracy17).
2. Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe – kierownicy jednostek
wykonujących działalność, w której występują miejsca pracy
1) zlokalizowane wewnątrz pomieszczeń na poziomie parteru lub piwnicy
na terenach, na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu
w powietrzu w znacznej liczbie budynków może przekroczyć poziom odniesienia,
o którym mowa w art. 23b,
2) pod ziemią,
3) związane
z
uzdatnianiem
wód
podziemnych na terenach,
na których
średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu w powietrzu w znacznej liczbie
budynków może przekroczyć poziom odniesienia, o którym mowa w art. 23b
– zapewniają w tych miejscach pracy pomiar stężenia radonu lub stężenia energii
potencjalnej alfa krótkożyciowych produktów rozpadu radonu.18)
16)
Pkt 25 preambuły dyrektywy 2013/59/Euratom.
Art. 223 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
18)
Art. 23c ust. 1 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe.
17)
Ponadto wskazani powyżej kierownicy jednostek zapewniają optymalizację narażenia
pracowników wykonujących pracę w tych miejscach pracy oraz informują na bieżąco
na piśmie takich pracowników o zwiększonym narażeniu na radon, wynikach
pomiarów stężenia radonu lub stężenia energii potencjalnej alfa krótkożyciowych
produktów rozpadu radonu w miejscu pracy, otrzymanych przez nich dawkach
promieniowania oraz działaniach podejmowanych w celu ograniczenia narażenia na
radon w miejscu pracy.19) W przypadku gdy w ww. miejscach pracy wynik pomiaru
będzie wskazywał na możliwość przekroczenia poziomu odniesienia (300 Bq/m3),
kierownicy tych jednostek mają obowiązek podjęcia działań zapewniających
ograniczenie narażenia pracowników na radon.20)
3. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie
warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie –
średnie wartości roczne ekwiwalentnego stężenia radonu w pomieszczeniach
budynku przeznaczonego na stały pobyt ludzi (a więc w pomieszczeniach, w których
przebywanie tych samych osób w ciągu doby trwa dłużej niż 4 godziny21)) nie mogą
przekraczać dopuszczalnej wartości, określonej w przepisach odrębnych dotyczących
dawek granicznych promieniowania22).
2.1 Rodzaje miejsc pracy oraz budynków
na wystąpienie podwyższonego stężenia radonu
potencjalnie
narażonych
Do miejsc pracy narażonych na występowanie podwyższonego stężenia radonu, poza
miejscami pracy wskazanymi w art. 23 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo
atomowe23), należy zaliczyć
1)
podziemne trasy turystyczne – przewodnicy i pracownicy techniczni;
2)
jaskinie i inne naturalne pustki w górotworze, które są miejscami pracy speleologów,
klimatologów, biologów i innych pracowników nauki;
3)
sanatoria wykorzystujące radon w celach leczniczych – pracownicy obsługujący
kuracjuszy;
19)
Art. 23c ust. 2 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe.
Art. 23c ust. 3 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe.
21)
§ 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych,
jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
22)
§ 313 ust. 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków
technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie.
23)
Miejsca pracy zlokalizowane wewnątrz pomieszczeń na poziomie parteru lub piwnicy oraz związane
z uzdatnianiem wód podziemnych na terenach wskazanych w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw
zdrowia wydanym na podstawie art. 23c ust. 7 ww. ustawy oraz pod ziemią.
20)
4)
Poz. 169
ośrodki spa oferujące różne formy subterranoterapii, tj. zabiegi wykonywane
pod powierzchnią ziemi, np. w nieczynnych wyrobiskach górniczych;
5)
miejsca wydobywania ropy naftowej lub gazu ziemnego;
6)
miejsca wydobywania rud metali;
7)
miejsca pracy pod ziemią, w których, mimo podjęcia działań zgodnie z zasadą
optymalizacji, poziom stężenia energii potencjalnej promieniowania alfa krótkożyciowych
produktów rozpadu radonu w tych miejscach pracy wskazuje na możliwość otrzymania
przez pracownika dawki skutecznej (efektywnej) większej niż 1 mSv (milisiwert) rocznie;
8)
budynki użyteczności publicznej (np. szkoły, przedszkola, żłobki, szpitale oraz
zamieszkania zbiorowego – domy pomocy społecznej, domy dziecka, internaty, domy
studenckie) na terenach wskazanych w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw
zdrowia wydanym na podstawie art. 23c ust. 7 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. –
Prawo atomowe;
9)
stacje uzdatniania wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, w których w wyniku
przeprowadzonych pomiarów stężenia radonu na ujęciu stwierdzono w wodzie
przekraczanie wartości parametrycznej określonej w rozporządzeniu Ministra Zdrowia
z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez
ludzi24), tj. 100 Bq/l;
10) stacje uzdatniania wody wykorzystywanej na pływalniach, jeżeli woda doprowadzana
na pływalnię nie jest wodą przeznaczoną do spożycia przez ludzi;
11) podziemne parkingi, magazyny i stacje metra oraz tunele (drogowe i kolejowe), jeśli są
miejscem pracy.
2.2 Sposoby zmniejszania narażenia na stężenia radonu w miejscach pracy
Do sposobów zmniejszania narażenia na radon w miejscach pracy należą m.in.
1) optymalizacja narażenia przez stosowanie rozwiązań takich jak: rotacja załogi,
ograniczanie czasu pracy, zmiany techniczne (zmiany w systemie wentylacji), środki
ochrony osobistej (półmaski, okulary ochronne);
2) kategoryzacja zagrożonych wyrobisk, z czym wiążą się obowiązki pracodawcy określone
w ustawie z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe i wydanych na jej podstawie
przepisach wykonawczych;
3) ograniczanie narażenia przez ujmowanie i odprowadzanie wód i osadów o określonym
stężeniu izotopów radu;
24)
Dz. U. poz. 2294.
4) kategoryzacja pracowników A lub B (6 lub 1 mSv);
5) wentylacja i izolowanie źródeł emisji.
3. Tereny, na których poziom średniorocznego stężenia radonu w powietrzu
w znacznej liczbie budynków może przekroczyć 300 Bq/m3
Do
przesłanek
wskazujących
na
możliwość
przekroczenia
poziomu
odniesienia
dla średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu w budynkach należą
m.in.: budowa geologiczna terenu, stężenie radu Ra-226 w gruncie, stan techniczny
budynków – stosowanie instalacji GWC (gruntowe wymienniki ciepła), rodzaj materiałów
budowlanych
i wykończeniowych
zastosowanych
w budynkach.
Istotnym
aspektem
w powyższym zakresie jest również występowanie dyslokacji tektonicznych i struktur
zwiększających przepuszczalność skał, np. zjawisk krasowych i stref intensywnej erozji
i wietrzenia.
3.1 Potencjał radonowy Rzeczypospolitej Polskiej
Zgodnie ze stanowiskiem Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu
Badawczego
część
Rzeczypospolitej
Polskiej,
której
powierzchnię
terenu
budują
polodowcowe skały czwartorzędowe, a jest to ok. 70% powierzchni kraju, cechuje niski
i średni potencjał radonowy.
Jak wynika z badań prowadzonych przez ww. Instytut, najwyższym potencjałem radonowym
cechują się niektóre typy skał występujących na terenie Sudetów, takie jak granity
karkonoskie, granity strzegomskie, gnejsy Gór Izerskich, czy niektóre inne rodzaje skał
metamorficznych i magmowych Gór Kaczawskich czy Kotliny Kłodzkiej. Wynika to z historii
geologicznej rozwoju tych struktur geologicznych i podwyższonych zawartości uranu w tych
skałach. Na północno-wschodnim obszarze Rzeczypospolitej Polskiej występują dość
zróżnicowane stężenia radonu w powietrzu glebowym, co jest związane z bardzo zmiennym
wykształceniem litologicznym skał czwartorzędowych (polodowcowych) występujących
na powierzchni terenu. Z innych obszarów Rzeczypospolitej Polskiej należy stwierdzić,
że obszar Karpat nie jest potencjalnie narażony na występowanie wysokich stężeń radonu
w powietrzu glebowym. Stosunkowo najwyższe stężenia radonu mogą występować
szczególnie w rejonie Suwalszczyzny, gdzie powierzchnię terenu budują skały najmłodszego
zlodowacenia,
z których
uran
nie
został
wyługowany.
Z
pozostałych
obszarów
Rzeczypospolitej Polskiej, których powierzchnię terenu budują skonsolidowane skały starsze
od czwartorzędu, na obszarze Gór Świętokrzyskich mogą występować podwyższone
stężenia radonu na obszarach, których powierzchnię terenu budują skały iłowcowe dewonu
i syluru (np. rejon kopalni Staszic w Rudkach k/Nowej Słupi), na obszarze Wyżyny Lubelskiej
zbudowanej ze skał węglanowych kredy wartości stężenia radonu są dość niskie, chociaż
średnie wartości stężenia radonu stwierdzano w niektórych obszarach występowania pokryw
lessowych.
3.2 Regulacje
Zgodnie z art. 23e ust. 1 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe Główny
Inspektor Sanitarny prowadzi działania mające na celu identyfikację terenów, na których
wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków poziom średniorocznego stężenia
promieniotwórczego radonu w powietrzu może przekroczyć poziom odniesienia (300 Bq/m3).
Informacje o wynikach powyższych działań Główny Inspektor Sanitarny przekazuje
na bieżąco ministrowi właściwemu do spraw zdrowia.
Jednocześnie w art. 23c ust. 7 ww. ustawy wskazano, iż minister właściwy do spraw zdrowia
określi,
w
drodze
rozporządzenia,
tereny,
na
których
średnioroczne
stężenie
promieniotwórcze radonu w powietrzu wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków
może przekraczać poziom odniesienia (300 Bq/m3), mając na względzie konieczność
zapewnienia odpowiedniej ochrony radiologicznej pracowników wykonujących pracę
w warunkach zwiększonego narażenia na radon.
Powyższe tereny zostały określone w wydanym na podstawie ww. upoważnienia
ustawowego rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 18 czerwca 2020 r. w sprawie terenów,
na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu w powietrzu wewnątrz
pomieszczeń w znacznej liczbie budynków może przekraczać poziom odniesienia.
3.3 Kolejność wykonywania pomiarów
W pierwszej kolejności należy wykonać pomiary stężenia radonu w budynkach znajdujących
się na terenach wskazanych w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw zdrowia
wydanym na podstawie art. 23c ust. 7 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe.
W powyższym akcie prawnym uwzględniono obszary (powiat jeleniogórski, miasto na
prawach powiatu Jelenia Góra, powiat kamiennogórski, powiat lwówecki, powiat trzebnicki,
powiat wałbrzyski, miasto na prawach powiatu Wałbrzych, powiat złotoryjski, powiat
tomaszowski, powiat nyski, powiat prudnicki, powiat bieszczadzki, powiat jasielski, powiat
krośnieński, powiat leski, powiat mielecki, powiat sanocki, powiat cieszyński, powiat kielecki,
powiat opatowski, powiat skarżyski), na których stwierdza się stężenie uranu w strukturach
geologicznych powyżej 4 g/t (4 ppm = 4 mg/kg) – na podstawie mapy Rozmieszczenie uranu
w Polsce (źródło Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy).
Uwzględniono również powiaty (powiat dzierżoniowski, powiat kłodzki, powiat polkowicki,
powiat zgorzelecki, powiat ząbkowicki), na terenie których w wyniku przeprowadzenia
wstępnego monitoringu substancji promieniotwórczych w wodzie przeznaczonej do spożycia
przez ludzi, wykonanego na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia
7 grudnia 2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi,
stwierdzono przekroczenia, w badanych ujęciach wody, określonej w załączniku nr 4
do ww. rozporządzenia wartości parametrycznej radonu, tj. 100 Bq/l.
Ponadto uwzględniono powiat lubański z uwagi na fakt, iż badania przeprowadzone przez
Państwową Agencję Atomistyki we wrześniu 2015 r. w miejscowości Wolimierz (gmina
Leśna) wykazały stężenie radonu w wodzie na poziomie 816 Bq/l. Na terenie ww. powiatu
leży miejscowość Świeradów-Zdrój gdzie występują wody radonowe, co w ocenie
Państwowej Agencji Atomistyki, jest ewidentnym dowodem na wysoki potencjał radonowy
ww. okolic.
Kolejne tereny, na których należy wykonać pomiar stężenia radonu w budynkach, będą
wskazywane we współpracy z instytutami badawczymi, Zespołem do spraw krajowego planu
działania w przypadku narażenia na radon, w szczególności w oparciu o
1) szczegółowe dane przekazane do Głównego Inspektoratu Sanitarnego przez jednostki
naukowe, zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo
atomowe oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej25);
2) dane dotyczące potencjału radonowego terenów związanych z górnictwem przekazane
przez Główny Instytut Górnictwa;
3) dane dotyczące budowy geologicznej Polski pozyskane od Państwowego Instytutu
Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego;
4) informacje pozyskane od organów nadzoru budowalnego oraz Instytutu Techniki
Budowlanej o możliwości zwiększonego narażenia na promieniowanie jonizujące
powodowane przez radon w budynkach w związku ze stosowanymi materiałami
25)
Zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo atomowe oraz ustawy
o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. poz. 1593, z późn. zm.) w terminie 2 lat od dnia wejścia w życie niniejszej
ustawy
1) Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej w Warszawie,
2) Główny Instytut Górnictwa w Katowicach,
3) Instytut Fizyki Jądrowej imienia Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie,
4) Instytut Techniki Budowlanej w Warszawie,
5) Instytut Medycyny Pracy imienia prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi,
6) Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny,
7) Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
– przekażą nieodpłatnie Głównemu Inspektorowi Sanitarnemu wyniki prowadzonych przez siebie przed dniem
wejścia w życie niniejszej ustawy działań mających na celu identyfikację terenów, na których w znacznej liczbie
budynków poziom średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu może przekroczyć
poziom odniesienia, o którym mowa w art. 23b ustawy zmienianej w art. 1.
budowlanymi
oraz
dostępnymi
środkami
Poz. 169
technicznymi
służącymi
ograniczeniu
występujących stężeń radonu;
5) informacje o przekroczeniach wartości średniorocznego stężenia promieniotwórczego
radonu przekazane przez laboratoria wykonujące ww. pomiar na zlecenie zbywcy lub
osoby wynajmującej budynek, lokal lub pomieszczenie przeznaczone na pobyt ludzi –
informacje przekazywane na podstawie art. 23d ust. 5 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. –
Prawo atomowe.
4. Pomiar stężenia aktywności radonu
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 kwietnia 2016 r. o systemach oceny zgodności
i nadzoru rynku krajową jednostką akredytującą, upoważnioną do akredytacji26) jednostek
oceniających zgodność, sprawowania nad nimi nadzoru w zakresie przestrzegania
przez nie warunków akredytacji oraz prowadzenia wykazu akredytowanych jednostek
oceniających zgodność, jest Polskie Centrum Akredytacji (PCA). PCA prowadzi obecnie
procesy akredytacji i sprawuje nadzór m.in. nad laboratoriami badawczymi, laboratoriami
wzorcującymi, laboratoriami medycznymi, jednostkami certyfikującymi wyroby, systemy
zarządzania i osoby oraz organizatorami badań biegłości.
PCA, potwierdzając kompetencje podmiotu do realizacji działalności laboratoryjnej, weryfikuje
spełnienie wymagań określonych w normie PN-EN ISO/IEC 17025: 2018-02 Ogólne
wymagania dotyczące kompetencji laboratoriów badawczych i wzorcujących, w tym
dotyczących
walidacji
metod.
W
procesach
akredytacji
i
nadzoru
laboratoriów
funkcjonujących w obszarach, gdzie wyniki badań wykorzystywane są do celów określonych
w przepisach prawnych, uwzględniane są także dodatkowe wymagania wskazane przez
regulatora, np. dotyczące uczestnictwa w odpowiednich programach badań biegłości, jak ma
to miejsce w przypadku art. 25 ustawy z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo
atomowe oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
W zakresie pomiaru stężenia izotopu 222Rn w powietrzu dla czasów ekspozycji 1 miesiąca
oraz dodatkowo, dla części z nich, dla dowolnego czasu ekspozycji detektora, PCA na dzień
18 lutego 2020 r. udzieliło akredytacji
1) Głównemu Instytutowi Górnictwa w Katowicach (Certyfikat Akredytacji Nr AB 005);
2) Instytutowi Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi (Certyfikat
Akredytacji Nr AB 327 – w zakresie dowolnego czasu ekspozycji detektora);
26)
Akredytację należy rozumieć jako formalne uznanie przez upoważnioną jednostkę akredytującą kompetencji
organizacji działających w obszarze oceny zgodności, czyli jednostek certyfikujących, inspekcyjnych
lub laboratoriów do wykonywania określonych działań [https://www.pca.gov.pl/akredytacja/akredytacja/rolaakredytacji/].
3) Centralnemu Laboratorium Ochrony Radiologicznej w Warszawie (Certyfikat Akredytacji
Nr AB 450 – w zakresie dowolnego czasu ekspozycji detektora);
4) Narodowemu Instytutowi Zdrowia Publicznego – Państwowemu Zakładowi Higieny
(Certyfikat Akredytacji Nr AB 509 – w zakresie dowolnego czasu ekspozycji detektora);
5) Instytutowi Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk
w Krakowie (Certyfikat Akredytacji Nr AB 788 – w zakresie dowolnego czasu ekspozycji
detektora).
Akredytowane laboratoria badawcze ww. podmiotów spełniają wymagania określone
w normie PN-EN ISO/IEC 17025:2018-02 Ogólne wymagania dotyczące kompetencji
laboratoriów badawczych oraz w politykach PCA: DA-05 Polityka dotycząca uczestnictwa
w badaniach biegłości, DA-06 Polityka dotycząca zapewnienia spójności pomiarowej.
Dokument DA-05 i DA-06.
Badania stężenia radonu 222Rn w powietrzu prowadzone są przez ww. wymienione podmioty
w oparciu o własne metody pomiarowe opisane w procedurach badawczych.
4.1 Metody i narzędzia pomiaru stężenia aktywności radonu w powietrzu
Pomiary stężenia radonu w powietrzu przeprowadza się w celu określenia stopnia narażenia
radiologicznego pochodzącego od tego izotopu. Do pomiarów średniorocznego stężenia
radonu wewnątrz pomieszczeń należy stosować detektory śladowe w komorze dyfuzyjnej.
Pomiar z wykorzystaniem detektorów śladowych przebiega dwuetapowo. W pierwszym
etapie detektor jest eksponowany przez ściśle określony czas (tzw. okres ekspozycji
detektora) w pomieszczeniu, w którym chcemy określić stężenie radonu, a następnie po
zakończeniu ekspozycji następuje tzw. „odczyt detektora” – najczęściej przeprowadzany
w specjalistycznym laboratorium. W oparciu o wynik uzyskany w trakcie „odczytu detektora”
oblicza się średnie stężenie radonu w powietrzu występujące w okresie ekspozycji detektora.
Detektory śladowe należą do grupy detektorów pasywnych wykorzystujących zjawisko
powstawania uszkodzeń radiacyjnych w materiałach (głównie w polimerach) w efekcie
pochłonięcia energii cząstki alfa emitowanej w trakcie rozpadu radonu. Cząstki α, przenikając
przez detektor, uszkadzają na swojej drodze wiązania chemiczne, tworząc niewidoczny tor
utajony. W wyniku wytrawienia chemicznego tor utajony staje się widoczny pod
mikroskopem.
Detektory pasywne wymagają wcześniejszej kalibracji, tzn. ustalenia odpowiedzi detektora
po ekspozycji na stanowisku o znanym stężeniu radonu. Detektory śladowe mogą być
eksponowane w mieszkaniach i miejscach pracy wiele miesięcy, dostarczając wtedy średnią
wartość stężenia radonu dla całego czasu ekspozycji. Pomiar stężenia radonu przy użyciu
detektorów śladowych jest więc dobrą podstawą do oceny zagrożenia od radonu dla zdrowia
mieszkańców lub pracowników.
W
opinii
ekspertów
wykonujących
pomiary
stężenia
radonu
w
celu
uzyskania
średniorocznego stężenia radonu w pomieszczeniu przeznaczonym na pobyt ludzi
zalecanym jest wykonywanie pomiarów w okresie grzewczym (zalecany w Polsce okres
październik – marzec), z uwzględnieniem sezonowych współczynników korekcyjnych tam,
gdzie jest to zasadne.
4.2 Metody pomiaru stężenia radonu w powietrzu gruntowym
Pomiar stężenia radonu w powietrzu gruntowym można przeprowadzić zarówno za pomocą
miernika RM-2 (miernik stężenia radonu w glebie z komorami jonizującymi IK-250) oraz
systemu komór scyntylacyjnych, zwanych komorami Lucasa, z fotopowielaczem i licznikiem
impulsów elektrycznych.
Pomiar stężenia radonu za pomocą komór Lucasa w porównaniu do pomiaru przy użyciu
miernika RM-2 jest bardziej wydajny i szybszy, ponieważ pokrywa dużą powierzchnię
w krótszym czasie ekspozycji. Komory Lucasa są jedną z najskuteczniejszych metod pomiaru
stężenia radonu w powietrzu glebowym.
Komory Lucasa używane są zarówno do pomiarów chwilowych, jak i ciągłych. Chwilowy
pomiar stężenia radonu za pomocą komór scyntylacyjnych lub jonizacyjnych polega na
odpompowaniu powietrza z komory, napełnieniu jej badanym powietrzem przez filtr odcinający
pochodne, odczekaniu ok. 3 godz., żeby wytworzyła się równowaga promieniotwórcza radonu
z pochodnymi powstałymi w komorze, i zliczeniu impulsów na jednostkę czasu. Cząstki α,
padając na ścianki pokryte scyntylatorem, wywołują scyntylacje (błyski światła), które
fotopowielacz przetwarza na impulsy elektryczne i które po wzmocnieniu zliczane są przez
licznik impulsów. Do pomiaru stężenia radonu należy pobrać próbkę powietrza glebowego
z odpowiedniej głębokości i wprowadzić ją do komory w celu określenia aktywności radonu
w metrze sześciennym [Bq/m3]. Pobór próbki powietrza polega na zassaniu do komory Lucasa
lub komory jonizacyjnej określonej objętości powietrza z sondy wbitej do gruntu. Odczyt liczby
zarejestrowanych impulsów dokonuje się po około 3 godzinach, kiedy ustala się równowaga
promieniotwórcza między radonem a jego pochodnymi. Na podstawie odczytu wykonuje się
obliczenia, wykorzystując dane kalibracyjne27).
27)
Kalina Mamont-Cieśla, Radon – promieniotwórczy gaz w środowisku człowieka, Centralne Laboratorium
Ochrony Radiologicznej, str.10.
Ponadto
istnieje
możliwość
pomiarów
Poz. 169
bezpośrednich
w
otworach
badawczych
(po sondowaniach geotechnicznych) poniżej poziomu terenu na głębokości posadowienia
budynków lub głębiej aż do skały macierzystej. W tym celu można stosować detektory
z węglem aktywnym, komory jonizacyjne (krótkoterminowe) lub długoterminowe np. detektory
śladowe28).
5. Informowanie społeczeństwa o narażeniu
przeznaczonych na pobyt ludzi oraz w miejscach pracy
na
radon
w
budynkach
Edukacja społeczeństwa w odniesieniu do miejsc, gdzie istnieje ryzyko narażenia
na zwiększone promieniowanie jonizujące powodowane przez radon w miejscach pracy,
budynkach, lokalach i pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi w kontekście
minimalizacji zagrożenia dla zdrowia, znaczenia, jakie ma prowadzenie pomiarów stężenia
radonu w budynku oraz dostępnych środków technicznych służących ograniczeniu
występowania stężenia radonu
1) edukacja ludności i odpowiednich osób z mocą decyzyjną w zakresie zagrożeń
dla zdrowia spowodowanych przez radon, również w kontekście palenia tytoniu na
terenach, na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu w powietrzu
wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków może przekraczać poziom
odniesienia, wskazanych w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 23c ust. 7
ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe;
2) upowszechnianie krajowego planu działania w przypadku długoterminowych zagrożeń
wynikających z narażenia na radon w budynkach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz
w miejscach pracy;
3) informowanie o znaczeniu i możliwościach prostych i efektywnych kosztowo pomiarów
poziomów aktywności radonu w pomieszczeniach;
4) przekazywanie
wskazówek
i
wsparcia,
dzięki
którym
można
przeciwdziałać
występowaniu zwiększonych stężeń aktywności radonu według reguł behawioralnych,
zmian zasad budowlanych lub innych środków;
5) promowanie działań na rzecz zapewnienia należytej wentylacji w pomieszczeniach pracy
i przeznaczonych na pobyt ludzi.
28)
Dohojda M., Diagnostyka narażenia radonowego jako element badań podłoża gruntowego Wydawnictwo
Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Warszawa 2019.
Informacje kierowane do ogółu społeczeństwa w obszarze związanym z zagadnieniami
dotyczącymi radonu będą zawierały
1) ogólne wiadomości na temat radonu – czym jest, jaka jest jego geneza, gdzie występuje,
w jaki sposób radon dostaje się do środowiska naszego życia (mieszkań, miejsc pracy
i nauki, wody przeznaczonej do spożycia itd.);
2) wpływ radonu na organizm człowieka;
3) zwiększone ryzyko zapadalności na nowotwór płuc w przypadku narażenia na radon,
u osób palących papierosy oraz wśród biernych palaczy (może to być część kampanii
antynikotynowej);
4) wskazanie prostych i nisko kosztowych metod zmniejszenia stężenia radonu
w pomieszczeniach.
Sposoby informowania społeczeństwa o radonie
1) opracowanie materiałów informacyjno-edukacyjnych dotyczących zagadnień związanych
z radonem;
2) opracowanie przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny
i Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi materiałów
szkoleniowych dla organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej, pracodawców – miejsca pracy;
3) działania edukacyjno-informacyjne skierowane, w szczególności do młodzieży – m.in.
szkolenia w zakresie dostępnych środków ograniczenia stężenia radonu w budynkach,
lokalach i pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi, zagrożeń zdrowotnych dla osób
palących oraz niepalących przebywających w pomieszczeniach, w których średnioroczne
stężenie promieniotwórcze radonu w powietrzu może przekraczać 300 Bq/m3 – działania
podejmowane w szczególności na terenach, na których średnioroczne stężenie
promieniotwórcze radonu w powietrzu wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków
może przekraczać poziom odniesienia, tj. 300 Bq/m3, wskazanych w rozporządzeniu
wydanym na podstawie art. 23c ust. 7 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe;
4) działania informacyjno-edukacyjne dotyczące przeciwdziałaniu zagrożeniu dla zdrowia
związanemu z narażeniem na radon w miejscach pracy, służące zapewnieniu
bezpieczeństwa zdrowotnego osób palących oraz niepalących;
5) filmy poglądowe (instruktażowe) dostępne w Internecie dla osób zaniepokojonych
ewentualnym występowaniem w ich domach radonu;
6) wykłady poglądowe opracowane dla nauczycieli fizyki i chemii ze szkół podstawowych
i średnich, wykłady o radonie na uczelniach technicznych, medycznych i na wybranych
kierunkach na uniwersytetach (fizyka, chemia, biologia, geologia, geografia, architektura,
budownictwo i innych).
6. Sposób finansowania pomiarów stężenia aktywności radonu
1. Pomiary średniorocznego stężenia radonu wewnątrz pomieszczeń przeznaczonych
na pobyt ludzi, mające na celu identyfikację terenów radonowych, będą finansowane
w latach 2020–2023, w ramach limitu wydatków budżetu państwa, o którym mowa
w art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo atomowe
oraz ustawy o ochronie przeciwpożarowej, na realizację tego zadania.
2. Pomiary stężenia radonu lub stężenia energii potencjalnej promieniowania alfa
krótkożyciowych produktów rozpadu radonu w miejscach pracy
1) zlokalizowanych wewnątrz pomieszczeń na poziomie parteru lub piwnicy na terenach,
na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu w powietrzu w znacznej
liczbie budynków może przekroczyć poziom odniesienia (300 Bq/m3),
2) związanych z uzdatnianiem wód podziemnych na terenach, na których średnioroczne
stężenie promieniotwórcze radonu w powietrzu w znacznej liczbie budynków może
przekroczyć poziom odniesienia (300 Bq/m3)
– będą realizowane na terenach wskazanych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia
wydawanym na podstawie art. 23c ust. 7 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo
atomowe, przez kierowników jednostek, u których znajdują się wskazane powyżej
miejsca pracy;
3) pod ziemią – będą realizowane przez kierowników jednostek, u których znajdują się
ww. miejsca pracy.
3. Pomiary średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu wykonane na żądanie
nabywcy lub najemcy budynku, lokalu lub pomieszczenia przeznaczonego na pobyt ludzi
będą finansowane ze środków własnych stron umowy sprzedaży bądź najmu budynku,
lokalu lub pomieszczenia przeznaczonego na pobyt ludzi.
7. Działania przypisane poszczególnym organom, jednostkom i służbom
podległym lub nadzorowanym przez Ministra Zdrowia
1) Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi – realizacja
działań ukierunkowanych na przeciwdziałanie zagrożeniom dla zdrowia związanym
z narażeniem na radon w miejscach pracy, służące zapewnieniu bezpieczeństwa
zdrowotnego osób pracujących, polegających m.in. na
−
zidentyfikowaniu
miejsc
pracy
(zakładów
wystąpienia podwyższonego stężenia radonu,
21
pracy)
zagrożonych
możliwością
−
opracowaniu
materiałów
Poz. 169
szkoleniowo-informacyjnych
na
temat
zagadnień
związanych z radonem w miejscu pracy, znaczenia przeprowadzania pomiarów
radonu, dostępnych środków technicznych służących ograniczeniu występujących
stężeń radonu w poszczególnych miejscach pracy oraz przeszkoleniu pracowników
Państwowej Inspekcji Sanitarnej w powyższym zakresie,
−
szkoleniu kadry zakładów pracy, w których występuje narażenie na radon,
−
opracowaniu materiałów dotyczących działań profilaktycznych w przypadkach
występowania podwyższonego stężenia radonu w miejscach pracy,
−
opracowaniu filmów poglądowych (instruktażowych) dla osób zaniepokojonych
ewentualnym występowaniem w ich domach radonu,
−
opracowaniu treści wykładów o radonie dla ostatnich klas szkoły podstawowej,
technikum oraz liceum, a także uczelni technicznych, medycznych oraz wybranych
kierunków studiów (w szczególności fizyka, chemia, biologia, geologia, geografia,
architektura, budownictwo).
Wskazane powyżej działania będą realizowane w ramach zadań statutowych.
2) Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny – realizacja
działań ukierunkowanych na przeciwdziałanie zagrożeniom dla zdrowia związanym
z narażeniem na radon skierowanych do ogółu ludności polegających m.in. na
−
−
opracowaniu materiałów informacyjno-edukacyjne dotyczących
o
pochodzenia i występowania radonu,
o
wpływu radonu na organizm człowieka,
o
przenikania radonu do wnętrza budynku,
o
zwiększonego ryzyka zapadalności na nowotwór płuc w przypadku narażenia
o
prostych,
na radon, u osób palących oraz wśród biernych palaczy,
nisko
kosztownych
metod
zmniejszenia
stężenia
radonu
w pomieszczeniach,
opracowaniu
materiałów
szkoleniowo-informacyjnych
na
temat
zagadnień
związanych z radonem w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi,
znaczenia przeprowadzania pomiarów radonu, dostępnych środków technicznych
służących
ograniczeniu
występujących
stężeń
radonu
oraz
przeszkoleniu
pracowników Państwowej Inspekcji Sanitarnej w powyższym zakresie.
Wskazane powyżej działania będą realizowane w ramach zadań statutowych.
3) Państwowa Inspekcja Sanitarna
Zgodnie z art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej29)
Państwowa Inspekcja Sanitarna jest powołana do realizacji zadań z zakresu zdrowia
publicznego, w szczególności przez sprawowanie nadzoru nad warunkami higieny
29)
Dz. U. z 2021 r. poz. 195.
radiacyjnej – w celu ochrony zdrowia ludzkiego przed m.in. niekorzystnym wpływem
szkodliwości i uciążliwości środowiskowych oraz zapobiegania powstawaniu chorób.
Wykonywanie przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej zadań w powyższym zakresie,
polega m.in. na sprawowaniu zapobiegawczego i bieżącego nadzoru sanitarnego oraz
prowadzeniu działalności zapobiegawczej w zakresie chorób powodowanych warunkami
środowiska, a także na prowadzeniu działalności oświatowo-zdrowotnej30).
Realizowane zadania
−
identyfikacja terenów, na których wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków
poziom średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu może
przekroczyć poziom odniesienia, tj. 300 Bq/m3 – przez zlecenie oraz koordynację
wykonania pomiarów średniorocznego stężenia radonu w powietrzu w wybranych
budynkach po uruchomieniu środków finansowych wskazanych w art. 38 ust. 3 ustawy
z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo atomowe oraz ustawy o ochronie
przeciwpożarowej
o
Zadanie realizowane przy współpracy z Zespołem do spraw krajowego planu
działania w przypadku narażenia na radon powołanym zarządzeniem Ministra
Zdrowia z dnia 14 grudnia 2019 r.31) oraz podmiotami wskazanymi w art. 26 ustawy
z dnia 13 czerwca 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo atomowe oraz ustawy
o ochronie przeciwpożarowej,
−
po przygotowaniu materiałów przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego –
Państwowy Zakład Higieny i Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera
w Łodzi oraz przeszkoleniu pracowników Państwowej Inspekcji Sanitarnej
o
udzielanie porad i informacji w zakresie narażenia na radon w pomieszczeniach
oraz związanych z narażeniem na radon zagrożeń dla zdrowia, na temat
znaczenia przeprowadzania pomiarów radonu oraz na temat dostępnych środków
technicznych służących ograniczeniu występujących stężeń radonu,
o
prowadzenie działań informacyjno-edukacyjnych oraz szkoleń o dostępnych
środkach ograniczenia stężenia radonu w budynkach, lokalach i pomieszczeniach
przeznaczonych na pobyt ludzi – działania podejmowane w szczególności
na terenach, na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu
w powietrzu wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków może
przekraczać poziom odniesienia, wskazanych w rozporządzeniu wydanym
na podstawie art. 23c ust. 7 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe,
30)
31)
Art. 2 ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Dz. Urz. Min. Zdrow. poz. 103.
− opracowanie procedury dotyczącej międzylaboratoryjnych badań porównawczych,
uwzgledniającej zarówno wymagania dla laboratoriów mogących przeprowadzać takie
badania, jak i dla laboratoriów chcących uczestniczyć w międzylaboratoryjnych badaniach
porównawczych (m.in. wyposażenie, warunki lokalowe i środowiskowe, zapewniające
prawidłowość dokonywania pomiarów),
– opracowanie dobrych praktyk dotyczących sposobu prowadzenia pomiarów stężenia
radonu w pomieszczeniach i glebie32).
8. System monitorowania i ocena stopnia osiągania celów krajowego planu
działania
Monitorowanie krajowego planu działania w przypadku długoterminowych zagrożeń
wynikających z narażenia na radon w budynkach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz
w miejscach pracy będzie prowadził Główny Inspektorat Sanitarny.
Ocena realizacji celów będzie podlegała stałemu monitoringowi składającemu się z
1) corocznego sprawozdania jednostek podległych lub nadzorowanych przez ministra
właściwego do spraw zdrowia, którym powierzono realizację poszczególnych działań;
2) okresowej oceny stopnia realizacji Planu przeprowadzanej przez Zespół do spraw
krajowego planu działania w przypadku narażenia na radon;
3) kwartalnie oraz corocznie przekazywanych informacji, przez podmioty prowadzące
pomiar średniorocznego stężenia radonu, o wynikach prowadzonych pomiarów, wraz
ze wskazaniem terenów, na których wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków
poziom średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu może
przekroczyć
poziom
odniesienia
(300
Bq/m3)
oraz
stwierdzono
przekroczenie
ww. poziomu;
4) przedkładania ministrowi właściwemu do spraw zdrowia informacji na temat identyfikacji
terenów, na których wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków poziom
średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w powietrzu może przekroczyć
poziom odniesienia (300 Bq/m3);
5)
przeglądu krajowego planu działania w przypadku narażenia na radon nie rzadziej niż co
4 lata33).
32)
33)
Art. 23g ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe.
Zgodnie z art. 23f ust. 5 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe minister właściwy do spraw
zdrowia we współpracy z Głównym Inspektorem Sanitarnym dokonuje przeglądu krajowego planu działania
w przypadku narażenia na radon nie rzadziej niż co 4 lata, a w razie potrzeby dokonuje zmiany tego planu.