Uchwała nr 167 Rady Ministrów z dnia 16 listopada 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych "Aktywni+" na lata 2021-2025

§ 1. Ustanawia się program wieloletni na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025, zwany dalej „Programem”, stanowiący załącznik do uchwały.

§ 2. Wykonawcą Programu jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego.

załącznik do uchwały nr 167 Rady Ministrów z dnia 16 listopada 2020 r. w sprawie

ustanowienia programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025.

Program jest zgodny z przyjętą przez Radę Ministrów Polityką społeczną wobec osób

starszych 2030. Bezpieczeństwo – Uczestnictwo – Solidarność. Nowa polityka społeczna

wobec osób starszych została opracowywana na podstawie Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.) przyjętej uchwałą

nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260),

zwanej dalej „SOR”. Program realizuje założenia Strategii, nie wpisując się jednak wprost

w jej cele szczegółowe. Tematyka Programu jest natomiast obecna w jednym z tzw. obszarów

wpływających na osiągnięcie celów SOR zdefiniowanego jako kapitał ludzki i społeczny.

Zgodnie z zapisami SOR kapitał społeczny jest warunkiem współpracy opartej na zaufaniu

i punktem wyjścia dla rozwoju nowoczesnej gospodarki. Program „Aktywni+” przyczyni się

do wzrostu poziomu kapitału społecznego wśród seniorów. Ponadto Program jest zgodny

ze Strategią Rozwoju Kapitału Ludzkiego, która jest obecnie aktualizowana przez

Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej.

44)

Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeństwo – Uczestnictwo – Solidarność, Warszawa 2018 r.,

s. 28.

CEL PROGRAMU

Celem głównym Programu jest zwiększenie uczestnictwa osób starszych we wszystkich

dziedzinach życia społecznego poprzez wspieranie aktywności organizacji pozarządowych

działających na rzecz seniorów.

W ramach celu głównego Programu zawarte są 4 cele szczegółowe

1) wzrost zaangażowania osób starszych w kontakty społeczne poprzez wzbogacenie oferty

zagospodarowania ich czasu wolnego;

2) zwiększenie zaangażowania osób starszych w procesy partycypacyjne zachodzące

w życiu publicznym;

3) podnoszenie kompetencji cyfrowych seniorów oraz kształtowanie postaw sprzyjających

wykorzystywaniu nowych technologii w życiu codziennym;

4) budowanie pozytywnego wizerunku starości i starzenia się oraz rozwijanie kompetencji

społecznych (wiedzy, umiejętności, postaw) wobec starości u osób w każdym wieku.

BENEFICJENCI PROGRAMU

Bezpośrednimi beneficjentami dofinansowanych projektów będą

• osoby starsze, zgodnie z definicją z ustawy z dnia 11 września 2015 r. o osobach

starszych, czyli osoby w wieku 60 lat i więcej,

• opiekunowie (formalni i nieformalni) osób starszych,

• rodziny osób starszych jako najbardziej naturalne i najbliższe środowisko seniorów, nawet

jeśli nie pełnią roli ich opiekunów,

• młodsze grupy wiekowe, które będą zaangażowane w projekty wzmacniające integrację

międzypokoleniową.

Beneficjentami pośrednimi będą także

• organizacje pozarządowe działające na rzecz osób starszych, w tym organizacje pożytku

publicznego,

• administracja państwowa,

• instytucje kultury oraz inne podmioty prowadzące działalność kulturalną,

• osoby działające w imieniu administracji rządowej (audytorzy, oceniający wnioski),

• podmioty ekonomii społecznej.

Jest także grupa podmiotów, które mogą odgrywać w Programie i w poszczególnych

projektach rolę potencjalnych partnerów, współpracujących przy realizacji poszczególnych

działań na rzecz osób starszych, np. sponsorzy, patroni, a także instytucje, organizacje i firmy.

Są to m.in.: instytucje sektora publicznego (ośrodki zdrowia, szkoły, jednostki organizacyjne

pomocy społecznej), instytucje akademickie, instytuty badawcze, media, społeczności

lokalne.

FINANSOWANIE PROGRAMU

Budżet Programu w latach 2021–2025 wyniesie 200 mln zł. W latach 2021–2025 planuje się

równomierny podział środków pomiędzy poszczególnymi latami. Kwoty finansowania

Programu ze środków budżetu państwa wyniosą: w 2021 r. – 40 mln zł, w 2022 r. – 40 mln zł,

w 2023 r. – 40 mln zł, w 2024 r. – 40 mln zł, w 2025 r. – 40 mln zł. Środki finansowe będą

pochodzić ze środków budżetu państwa, ujętych w ustawie budżetowej na następne lata.

Budżet Programu składa się z dwóch części – dotacje i środki techniczne. W latach 2021–2025

I część – dotacje: nie mniej niż 95% budżetu rocznego, II część – środki techniczne: nie

więcej niż 5% budżetu rocznego.

Program zakłada udział kosztów obsługi do 5% budżetu (środki techniczne). Środki

techniczne zostaną przeznaczone na obsługę Programu i działania promocyjne oraz kampanie

społeczne, wymianę dobrych praktyk oraz monitoring i ewaluację. Ponadto będą

wykorzystane do sfinansowania wsparcia eksperckiego – analiz, raportów oraz do realizacji

założeń Polityki społecznej wobec osób starszych 2030. Bezpieczeństwo – Uczestnictwo –

Solidarność.

Dysponentem środków będzie minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, który

przekaże środki pieniężne beneficjentom Programu na podstawie umów zawartych

z uprawnionymi podmiotami.

Program zostanie sfinansowany ze środków budżetu państwa będących w dyspozycji ministra

właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w kolejnych latach na zadania ujęte

w priorytetach I–IV Programu. Każdemu z priorytetów zostaną przyznane środki

w wysokości 25% całości części I budżetu Programu, tj. środków przeznaczonych na dotacje.

W przypadku dużego zróżnicowania progów punktowych wyczerpujących alokację w ramach

priorytetów minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego może podjąć decyzję

o przesunięciu środków między priorytetami, w celu dofinansowania projektów o jak

najwyższej jakości.

WARUNKI UCZESTNICTWA I REALIZACJI

PROGRAMU

W ramach corocznej edycji Programu

• przyznawanie dotacji będzie odbywać się w trybie jednoetapowego otwartego konkursu

ofert,

• oferta będzie składana do urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw

zabezpieczenia społecznego,

•

•

•

•

– 21 –

Poz. 1125

oferta będzie składana zgodnie ze wzorem oferty, stanowiącym załącznik do ogłoszenia,

oraz warunkami zawartymi w ogłoszeniu,

postępowanie konkursowe będzie odbywać się przy uwzględnieniu zasad określonych

w ogłoszeniu o konkursie,

po zakończeniu realizacji zadania finansowego z Programu podmiot przedstawi

ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego sprawozdanie

merytoryczne i finansowe, zgodnie ze wzorem stanowiącym załącznik do umowy,

w ramach poszczególnych edycji Programu minister właściwy do spraw zabezpieczenia

społecznego wskaże priorytetowe kryteria oceny, w tym oceny strategicznej.

ZASADY FINANSOWANIA PROJEKTÓW

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego zdecyduje w drodze konkursowej

o podziale środków w ramach Programu. Wartość dotacji przyznanej w ramach kolejnych

ogłaszanych edycji otwartego konkursu wyniesie od 25 tys. zł do 250 tys. zł. Jednocześnie

podmioty ubiegające się o przyznanie dotacji w ramach Programu będą zobowiązane

do przedstawienia wkładu własnego w wysokości minimum 10% wartości dotacji. Za wkład

własny uznaje się wkład pieniężny oraz wkład osobowy.

NADZÓR NAD REALIZACJĄ PROGRAMU

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego złoży Prezesowi Rady Ministrów

sprawozdanie z realizacji Programu do 30 września każdego roku za rok poprzedni.

W uzasadnionych przypadkach minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego

może przeprowadzić jego kontrolę (w trakcie oraz po zrealizowaniu Programu). Ponadto

monitoring realizacji Programu będzie wykonywany co roku przez Radę do spraw Polityki

Senioralnej.

PRIORYTETY I OBSZARY DZIAŁAŃ UJĘTYCH

W PROGRAMIE

W ramach Programu zaplanowano 4 priorytety działań, które zawierają następujące obszary

wsparcia

1. AKTYWNOŚĆ SPOŁECZNA (zwiększenie udziału osób starszych w aktywnych

formach spędzania czasu wolnego; wspieranie seniorów mniej samodzielnych i ich

otoczenia w miejscu zamieszkania; rozwijanie wolontariatu osób starszych w środowisku

lokalnym; wzrost zainteresowania i zaangażowania osób starszych w obszarze rynku pracy).

2. PARTYCYPACJA SPOŁECZNA (wzmocnienie samoorganizacji środowiska osób

starszych; zwiększenie wpływu osób starszych na decyzje dotyczące warunków życia

obywateli).

3. WŁĄCZENIE CYFROWE (zwiększanie umiejętności posługiwania się nowoczesnymi

technologiami i korzystania z nowych mediów przez osoby starsze; upowszechnianie

i wdrażanie rozwiązań technologicznych sprzyjających włączaniu społecznemu i bezpiecznemu

funkcjonowaniu osób starszych).

4. PRZYGOTOWANIE DO STAROŚCI (wzmacnianie trwałych relacji międzypokoleniowych;

kształtowanie empatycznych postaw wobec osób starszych oraz upowszechnianie

pozytywnego wizerunku starości; zwiększenie bezpieczeństwa osób starszych).

Diagram 1. Priorytety i obszary wsparcia Programu „Aktywni+”

AKTYWNOŚĆ SPOŁECZNA

CZAS WOLNY

WSPARCIE DLA SAMODZIELNOŚCI

WOLONTARIAT SENIORALNY

WSPARCIE NA RYNKU PRACY

PARTYCYPACJA SPOŁECZNA

SAMOORGANIZACJA ŚRODOWISKA

SENIORALNEGO

WPŁYW NA LOKALNE DZIAŁANIA

AKTYWNI+

WŁĄCZENIE CYFROWE

KOMPETENCJE W ZAKRESIE

POSŁUGIWANIA SIĘ NOWYMI

TECHNOLOGIAMI

WDRAŻANIE NOWYCH TECHNOLOGII

PRZYGOTOWANIE DO STAROŚCI

INTEGRACJA MIĘDZYPOKOLENIOWA

KSZTAŁTOWANIE POZYTYWNEGO

WIZERUNKU OSÓB STARSZYCH

BEZPIECZEŃSTWO

Wszystkie priorytety są adekwatne do zdefiniowanych celów szczegółowych oraz celu

głównego Programu. Wyszczególnione w nich obszary odpowiadają na istotne potrzeby

seniorów wchodzące w ramy głównych kierunków interwencji.

Rodzaj i forma działań planowanych do realizacji w ramach Programu powinny być

zaprojektowane w oparciu o przygotowaną diagnozę potrzeb osób starszych w społeczności

lokalnej, ich możliwości oraz dostępne zasoby kadrowe, rzeczowe, lokalowe, a także

najnowszą wiedzę i doświadczenie.

Dla każdego z wyżej wymienionych obszarów wyodrębnione zostały działania

wraz z przykładami konkretnych aktywności, które nie wyczerpują jednak katalogu

możliwych do przeprowadzenia inicjatyw, zgodnych z danym priorytetem (tabela 1).

AKTYWNOŚĆ

SPOŁECZNA

Nazwa priorytetu

CZAS WOLNY

Obszar działania

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

Charakterystyka działań

– 23 –

23

adresowane do osób starszych, w szczególności do osób

samotnych, które potrzebują zachęty oraz wsparcia, aby wyjść

z domu i zadbać o swoje samopoczucie,

przygotowywane oraz prowadzone z udziałem seniorów,

w odpowiedzi na ich potrzeby i preferencje, oraz w oparciu o ich

zasoby,

organizowane w dowolnej sferze życia społecznego (np. edukacja,

kultura, rekreacja i sport, promocja zdrowego stylu życia itd.),

realizowane w miejscach pobytu seniorów oraz w ich środowisku

lokalnym,

prowadzące do nawiązywania kontaktów społecznych i budowania

relacji interpersonalnych z osobami spoza kręgu rodzinnego.

Przykłady działań

zajęcia edukacyjne z różnych dziedzin (zdrowie, turystyka

i rekreacja, języki obce, ekonomia, sport, religia itd.),

działania polegające na aktywnym udziale w kulturze i utrwalaniu

jej dziedzictwa (wytwarzanie dóbr kultury – np. spektakle

teatralne, wystawy, wyroby artystyczne, rzemiosło itp.),

działania na rzecz wspierania różnych form samopomocy,

działania na rzecz propagowania zdrowego stylu życia,

np. popularyzacja wiedzy o prawidłowym odżywianiu, aktywności

ruchowej, spotkania ze specjalistami – dietetykami, fizjoterapeutami

itp.,

organizacja wydarzeń kulturalnych,

organizowanie zajęć sportowych dla seniorów.

Tabela 1. Obszary i działania wchodzące w skład priorytetów Programu „Aktywni+”

WOLONTARIAT

SENIORALNY

WSPARCIE DLA

SAMODZIELNOŚCI

•

•

•

•

– 24 –

24

Charakterystyka działań

oparte na inicjatywie i aktywności wolontarystycznej osób

starszych, dobrowolnie podejmujących pracę społeczną na rzecz

innych osób,

prowadzone we współpracy z osobami z innych grup wiekowych

– sprzyjające rozwijaniu empatii młodszych generacji i lepszemu

rozumieniu potrzeb seniorów (integracja międzypokoleniowa

w środowisku zamieszkania).

•

•

•

•

•

•

Przykłady działań

organizowanie urozmaiconych zajęć dla osób starszych,

w tym seniorów z zaburzeniami poznawczymi,

funkcjonalnymi, ruchowymi,

działania umożliwiające dostęp do tego typu zajęć i aktywności

osobom mniej sprawnym i mniej samodzielnym,

usługi w zakresie zaspokajania codziennych potrzeb życiowych,

utrzymania higieny, zachowania i rozwijania kontaktów

ze środowiskiem oraz rodziną,

treningi samoobsługi i umiejętności w zakresie czynności

dnia codziennego oraz funkcjonowania w życiu społecznym,

wspieranie rozwoju i tworzenia sieci usług domowych,

szkolenia dla opiekunów nieformalnych w wieku 60+.

Charakterystyka działań

ukierunkowane na wzmacnianie aktywności indywidualnej osób

starszych o niższym poziomie samodzielności wymagających

wsparcia, pomocy lub opieki,

zorientowane na przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu osób

starszych, świadczenie usług społecznych skierowanych do seniorów

(np. usług opiekuńczych, wytchnieniowych) w społeczności lokalnej

oraz wspieranie opiekunów nieformalnych i wolontariuszy.

WSPARCIE NA RYNKU

PRACY

•

•

•

•

•

•

•

•

•

– 25 –

25

Przykłady działań

zajęcia przygotowujące do zadań wolontariackich,

organizowanie i prowadzenie banków czasu,

organizowanie centrów wolontariatu senioralnego,

organizowanie pomocy sąsiedzkiej (np. w ramach kontraktu).

Charakterystyka działań

umożliwiające kontynuowanie pracy zawodowej zorientowanej

na cele społeczne i jednocześnie przynoszące dodatkowy dochód,

polegające na uczestnictwie osób starszych w zajęciach

wzmacniających kompetencje niezbędne do kontynuowania pracy

zawodowej w obszarach związanych z wykształceniem lub

zainteresowaniami, w szczególności ukierunkowanymi na cele

społeczne.

Przykłady działań

szkolenia pozwalające nabywać nowych kompetencji, umiejętności

i kwalifikacji,

szkolenia wspierające rozwój przedsiębiorczości indywidualnej,

np. dotyczące zakładania firm, pisania CV, prowadzenia rozmów

kwalifikacyjnych, autoprezentacji,

szkolenia na rzecz podniesienia kwalifikacji lub rekwalifikacji

zawodowej.

PARTYCYPACJA

SPOŁECZNA

WPŁYW NA LOKALNE

DZIAŁANIA

SAMOORGANIZACJA

ŚRODOWISKA

SENIORALNEGO

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

– 26 –

26

Charakterystyka działań

badanie lokalnych potrzeb społecznych seniorów,

działania z zakresu edukacji obywatelskiej,

spotkania informacyjno-konsultacyjne,

działania wzmacniające reprezentację osób starszych w ciałach

kolegialnych oraz kompetencje rzecznicze wobec instytucji

publicznych, w szczególności tworzenie i wzmacnianie

(merytoryczne, członkowskie, organizacyjne) gremiów, tj. rad

seniorów (na poziomie gmin) lub lokalnych/regionalnych

koalicji.

Przykłady działań

animacja lokalna na rzecz powstawania inicjatyw proseniorskich,

inicjowanie i rozwój samoorganizacji seniorów, grup wsparcia

itp.,

budowanie sieci społecznych i partnerstw lokalnych przy udziale

seniorów, działających na rzecz obrony interesów i zaspokajania

potrzeb osób starszych,

udział seniorów w procesie tworzenia i funkcjonowania grup

obywatelskich i organizacji pozarządowych,

inicjatywy na rzecz udziału w budżecie obywatelskim

(przez seniorów na rzecz seniorów).

przyczyniające się do wykorzystania zasobów osób starszych

na rzecz środowiska lokalnego,

wspierające osoby starsze w zakresie podejmowania działań

rzeczniczych i aktywizujących środowisko seniorów, w celu

reprezentowania ich własnych interesów.

Charakterystyka działań

KOMPETENCJE

CYFROWE

WDRAŻANIE NOWYCH

TECHNOLOGII

KOMPETENCJE

W ZAKRESIE

POSŁUGIWANIA SIĘ

NOWYMI

TECHNOLOGIAMI

•

•

•

•

•

•

•

•

27

Charakterystyka działań

uwzględniające włączenie nowych technologii w szerszy nurt

życia społecznego i publicznego osób starszych, w tym służące

utrzymywaniu kontaktów rodzinnych.

Przykłady działań

kursy i szkolenia komputerowe w zakresie posługiwania się

sprzętem komputerowym (komputer, laptop, tablet, smartfon),

kursy i szkolenia rozwijające umiejętności obsługi oraz

wykorzystywania Internetu i nowych mediów (social media,

bankowość internetowa, komunikatory itp.) w życiu codziennym.

Charakterystyka działań

mające na celu podniesienie kompetencji osób starszych

w zakresie posługiwania się nowoczesnymi technologiami.

Przykłady działań

warsztaty i inne formy edukacyjne, które przygotowują osoby

starsze do prowadzenia rzecznictwa interesów, w tym

identyfikacji i artykułowania potrzeb,

spotkania służące wymianie doświadczeń i prowadzeniu

rzecznictwa interesów,

inicjowanie i moderowanie udziału osób starszych w procesie

tworzenia lokalnych rozwiązań na rzecz seniorów oraz systemów

lokalnej polityki społecznej,

organizowanie i prowadzenie debat społecznych na temat potrzeb

i pożądanych lokalnych inicjatyw senioralnych.

Charakterystyka działań

•

•

•

•

•

•

– 28 –

28

Przykłady działań

lokalne kampanie informacyjne na temat starzenia się,

treningi, warsztaty, szkolenia z zakresu starości i starzenia się

skierowane do różnych grup wiekowych,

działania międzypokoleniowe z udziałem osób starszych na rzecz

rozwoju wiedzy młodszych pokoleń, np. kursy gotowania według

staropolskiej kuchni, lekcje historii itp.,

organizowanie międzypokoleniowych imprez rekreacyjnych

i turystycznych dla mieszkańców środowiska lokalnego

(np. wycieczki historyczne itp.).

i kontakty ze środowiskiem seniorów innych grup wiekowych,

adresowane do osób i instytucji w otoczeniu osób starszych

i obejmujące edukację młodszych pokoleń na temat starości,

w tym kształtowanie empatycznych postaw wobec seniorów

(np. dzięki wymianie doświadczeń, wiedzy, informacji itp.),

międzypokoleniowe, których głównym celem jest aktywny udział

i współdziałanie różnych grup wiekowych.

• wspierające inicjatywy na rzecz poznania i pozytywnego

PRZYGOTOWANIE INTEGRACJA

postrzegania starości jako zjawiska społecznego poprzez

diagnozy, badania, bezpośrednie doświadczenie, spotkanie się

DO STAROŚCI

MIĘDZYPOKOLENIOWA

•

•

•

Przykłady działań

wdrażanie nowych technologii w życiu codziennym seniorów

(obsługa urządzeń biurowych, sprzętu gospodarstwa domowego,

telefonii komórkowej),

wdrażanie innowacyjnych rozwiązań w zakresie nowych technologii

odciążających opiekunów nieformalnych i formalnych,

wspieranie dostępu do e-usług.

BEZPIECZEŃSTWO

KSZTAŁTOWANIE

POZYTYWNEGO

WIZERUNKU OSÓB

STARSZYCH

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

– 29 –

29

Charakterystyka działań

zorganizowanie

wsparcia

informacyjnego,

doradczego,

edukacyjnego i organizacyjnego w celu zapewnienia poczucia

bezpieczeństwa seniorów w kontekście zagrożeń, na które

narażeni są oni jako grupa wiekowa.

Przykłady działań

działania na rzecz ochrony praw seniorów,

poradnictwo socjalne, obywatelskie, prawne, psychologiczne,

szkolenia i warsztaty na temat szeroko pojętego bezpieczeństwa

(np. z zakresu przemocy domowej i praw konsumenckich),

działania informacyjne i upowszechniające na temat rodzajów

oraz przypadków oszustw i wyłudzeń, a także w zakresie praw

osób starszych zagrożonych lub dotkniętych przemocą domową,

tworzenie grup sąsiedzkich, patroli obywatelskich, stymulowanie

pomocy sąsiedzkiej,

zajęcia zwiększające bezpieczeństwo w ruchu drogowym.

Przykłady działań

kampanie medialne upowszechniające udział seniorów w życiu

publicznym i promujące rozwiązania aktywizujące osoby starsze,

kampanie społeczne na rzecz poprawy wizerunku seniorów.

Charakterystyka działań

budujące pozytywny wizerunek starości i osób starszych

w społeczeństwie (np. poprzez lokalne kampanie medialne,

społeczne itp.),

wzmacniające działalność edukacyjną i informacyjną z zakresu

korzyści wynikających ze wsparcia uczestnictwa osób starszych

w życiu publicznym.

REZULTATY PROGRAMU

Wskaźniki zostały opracowane osobno dla każdego z priorytetów Programu w odniesieniu

do zdefiniowanych celów.

Dane statystyczne, niezbędne do określenia mierników za poszczególny rok, będą

każdorazowo pozyskiwane z corocznych sprawozdań z realizacji Programu oraz sprawozdań

końcowych ze zrealizowanych projektów. Obowiązkiem podmiotów korzystających ze

środków Programu będzie przekazanie sprawozdania zarówno w zakresie merytorycznym,

finansowym, jak i efektów zrealizowanych działań w formie danych statystycznych.

Obowiązek rozliczenia się z 3 elementów sprawozdania będzie wynikał z umowy podpisanej

pomiędzy wnioskującym podmiotem a Ministerstwem Rodziny i Polityki Społecznej. Na

podstawie danych uzyskanych od wszystkich podmiotów będzie możliwe wyliczenie

mierników po zakończeniu poszczególnej edycji.

Dane jakościowe będą pochodziły z obligatoryjnych ankiet ewaluacyjnych wypełnianych

przez podmioty, które zrealizowały dofinansowane projekty. Zawarte w nich informacje będą

bazować na opiniach beneficjentów, którzy wzięli udział w programowanych działaniach.

Przedmiotowe ankiety będą stanowiły załącznik do sprawozdań końcowych składanych przez

organizacje pozarządowe.

Jednocześnie corocznie pozyskiwane dane będą wartościowym materiałem do szczegółowej

analizy w celu wyodrębnienia działań lub obszarów, które wymagają większego wsparcia

ze względu na małe zainteresowanie lub aktualną sytuację w zakresie priorytetowych działań

w ramach polityki społecznej wobec osób starszych. W zależności od wyników analizy będzie

możliwe wskazanie kryteriów strategicznych w konkretnej edycji. Zebrane dane oraz wnioski

z analizy umożliwią także doprecyzowanie kierunków badań w ramach ewaluacji Programu.

Wymienione wyżej działania umożliwią efektywne zarządzanie Programem.

46)

P1

P1

P1

P1

P1

Liczba zrealizowanych inicjatyw z zakresu aktywności

społecznej seniorów

Satysfakcja ze sposobu spędzania czasu wolnego – odsetek

osób starszych uczestniczących w projekcie, które

zadeklarowały, że są zadowolone lub bardzo zadowolone

ze sposobu spędzania swojego czasu wolnego

Liczba osób starszych biorących udział w projektach,

wymagających wsparcia w regularnym uczestnictwie

w zajęciach

Liczba seniorów, którzy ukończyli szkolenie w zakresie

świadczenia wolontariatu

Odsetek osób starszych, które deklarują przydatność nowych

umiejętności i kompetencji nabytych podczas realizowanych

projektów, na rynku pracy

3

4

5

6

7

C1

C1

C1

C1

C1

CG

0%

0

0

0%

0

0

0

Wartość

bazowa

P – Cały Program, P1 – Aktywność społeczna, P2 – Partycypacja społeczna, P3 – Kompetencje cyfrowe, P4 – Przygotowanie do starości.

CG – Cel główny, C1 – Cel szczegółowy 1, C2 – Cel szczegółowy 2, C3 – Cel szczegółowy 3, C4 – Cel szczegółowy 4.

P

Liczba osób starszych uczestniczących w zrealizowanych

projektach

2

CG

Cel46)

50%

15 500

2 800

70%

440

300 000

1 520

Wartość

docelowa

31

ankieta ewaluacyjna

sprawozdania

z realizacji projektów

dofinansowanych

w ramach konkursu

sprawozdania

z realizacji projektów

dofinansowanych

w ramach konkursu

ankieta ewaluacyjna

sprawozdania

z realizacji Programu

sprawozdania

z realizacji projektów

dofinansowanych

w ramach konkursu

sprawozdania

z realizacji Programu

Źródło danych

– 31 –

45)

P

Priorytet45)

Liczba organizacji, które uzyskały wsparcie w ramach

Programu

Wskaźnik

1

Lp.

Tabela 2. Wskaźniki realizacji Programu

P2

P2

P2

P3

P3

P3

P4

Liczba zrealizowanych inicjatyw z zakresu partycypacji

społecznej seniorów

Liczba osób starszych zaangażowanych w działalność grup

samopomocowych, grup wsparcia itp. funkcjonujących

w ramach projektu (nowo utworzonych lub rozwijających

swoją działalność)

Liczba seniorów uczestniczących w działaniach na rzecz

społeczności lokalnych (np. badanie potrzeb społecznych

seniorów, spotkania informacyjno-edukacyjne,

podpisywanie pism/petycji składanych przez seniorów,

udział w konsultacjach publicznych, zgłaszanie uwag

do aktów prawa miejscowego, tworzenie gminnych rad

seniorów) w okresie realizacji projektu

Liczba zrealizowanych inicjatyw z zakresu edukacji

cyfrowej seniorów

Satysfakcja z udziału w zajęciach i szkoleniach dotyczących

wzmacniania umiejętności posługiwania się nowymi

technologiami – odsetek osób starszych uczestniczących

w projekcie, które zadeklarowały, że są zadowolone

lub bardzo zadowolone z uczestnictwa w zajęciach

zrealizowanych w ramach dofinansowanych projektów

Odsetek osób starszych, które deklarują przydatność

nabytych umiejętności w życiu codziennym po zakończeniu

realizacji projektu

Liczba zrealizowanych inicjatyw z zakresu przygotowania

do starości

8

9

10

11

12

13

14

C4

C3

C3

C3

C2

C2

C2

0

0%

0%

0

0

0

0

420

50%

70%

320

75 000

27 500

340

32

sprawozdania

z realizacji Programu

ankieta ewaluacyjna

ankieta ewaluacyjna

sprawozdania

z realizacji Programu

sprawozdania

z realizacji projektów

dofinansowanych

w ramach konkursu

sprawozdania

z realizacji projektów

dofinansowanych

w ramach konkursu

sprawozdania

z realizacji Programu

P4

P4

P4

P4

Liczba przedsięwzięć integrujących przygotowanych

i zrealizowanych wspólnie przez osoby z różnych grup

wiekowych

Liczba przedsięwzięć, w przygotowaniu i realizowaniu

których wspólnie z osobami starszymi uczestniczyły osoby

poniżej 60. roku życia

Odsetek osób starszych, które zwiększyły poczucie swojego

bezpieczeństwa w różnych sferach życia poprzez

uczestnictwo w zajęciach zrealizowanych w ramach

dofinansowanych projektów

Liczba przedsięwzięć informacyjnych, kształtujących

pozytywny wizerunek starości i starzenia się, które zostały

zrealizowane w ramach dofinansowanych projektów

15

16

17

18

C4

C4

C4

C4

0

0%

0

0

130

50%

150

140

33

sprawozdania

z realizacji Programu,

sprawozdania

z realizacji projektów

dofinansowanych

w ramach konkursu

ankieta ewaluacyjna

sprawozdania

z realizacji projektów

dofinansowanych

w ramach konkursu

sprawozdania

z realizacji projektów

dofinansowanych

w ramach konkursu

SPIS TABEL I DIAGRAMÓW

Spis diagramów

1. Diagram 1. Priorytety i obszary wsparcia Programu „Aktywni+”.

Spis tabel

1. Tabela 1. Obszary i działania wchodzące w skład priorytetów Programu „Aktywni+”;

2. Tabela 2. Wskaźniki realizacji Programu.

§ 3. 1. Program jest finansowany ze środków budżetu państwa.

2. Ogólna kwota środków z budżetu państwa w całym okresie realizacji Programu wyniesie 200 000 tys. zł.

3. Środki z budżetu państwa, o których mowa w ust. 2, w poszczególnych latach wyniosą

1)

2021 r. – 40 000 tys. zł;

2)

2022 r. – 40 000 tys. zł;

3)

2023 r. – 40 000 tys. zł;

4)

2024 r. – 40 000 tys. zł;

5)

2025 r. – 40 000 tys. zł.

§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki

1)

Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2019 r. poz. 1622, 1649, 2020 i 2473 oraz z 2020 r.

poz. 284, 374, 568, 695 i 1175.

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 8 grudnia 2020 r.

Poz. 1125

UCHWAŁA Nr 167

r ADY MINIST r ÓW

z dnia 16 listopada 2020 r.

w sprawie ustanowienia programu wieloletniego na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025

Na podstawie art. 136 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 869,

z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje

Załącznik

do uchwały nr 167 Poz. 1125

Rady Ministrów

Załącznik

do uchwały nr 167 Rady Ministrów

zzdnia

16 listopada

2020 r. (poz.

1125)r.

dnia

16 listopada

2020

(poz. )

PROGRAM WIELOLETNI

NA RZECZ OSÓB STARSZYCH

NA LATA 2021–2025

Warszawa, listopad 2020 r.

Spis treści

WPROWADZENIE ................................................................................................................................ 4

DIAGNOZA ............................................................................................................................................ 5

Sytuacja demograficzna w Polsce ....................................................................................................... 5

Wskaźnik aktywnego starzenia się (AAI) ........................................................................................... 6

Wsparcie dla osób starszych w europejskich dokumentach i strategiach............................................ 7

Aktywność zawodowa osób starszych ................................................................................................ 9

Formy aktywności osób starszych..................................................................................................... 11

Umiejętności cyfrowe osób starszych ............................................................................................... 16

Sytuacja osób starszych wymagających wsparcia............................................................................. 17

Wizerunek osób starszych w społeczeństwie .................................................................................... 17

PODSTAWA PRAWNA PROGRAMU „AKTYWNI+” ..................................................................... 18

CEL PROGRAMU ................................................................................................................................ 19

BENEFICJENCI PROGRAMU ............................................................................................................ 19

FINANSOWANIE PROGRAMU......................................................................................................... 20

WARUNKI UCZESTNICTWA I REALIZACJI PROGRAMU .......................................................... 20

ZASADY FINANSOWANIA PROJEKTÓW ...................................................................................... 21

NADZÓR NAD REALIZACJĄ PROGRAMU .................................................................................... 21

PRIORYTETY I OBSZARY DZIAŁAŃ UJĘTYCH W PROGRAMIE.............................................. 21

REZULTATY PROGRAMU ................................................................................................................ 30

SPIS TABEL I DIAGRAMÓW ............................................................................................................ 34

WPROWADZENIE

Procesy związane z wydłużającym się systematycznie czasem trwania życia oraz ciągłe

zmiany w strukturze demograficznej ludności stawiają przed rządem i społeczeństwem nowe

wyzwania społeczne. Jednym z nich jest odpowiedzialne oraz kompleksowe podejście

do polityki senioralnej i wdrożenie programów, które zapewnią godną, bezpieczną i aktywną

starość, a także przyczynią się do poprawy i podniesienia jakości życia osób starszych.

W ostatnich latach Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej realizowało dwa programy

rządowe wspierające aktywność społeczną osób starszych: program wieloletni „Senior+” na

lata 2015–2020 przyjęty uchwałą nr 34 Rady Ministrów z dnia 17 marca 2015 r. w sprawie

ustanowienia programu wieloletniego „Senior+” na lata 2015–2020 (M.P. z 2018 r. poz. 228)

(skierowany do jednostek samorządu terytorialnego, zwany dalej „Programem „Senior+””)

oraz Rządowy Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020

przyjęty uchwałą nr 237 Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2013 r. w sprawie ustanowienia

Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020

(M.P. z 2014 r. poz. 52) (skierowany do organizacji pozarządowych, zwany dalej

„Programem ASOS”). Na finansowanie Programu ASOS z budżetu państwa zostało

przeznaczonych łącznie 280 mln zł. Z ponad 2700 projektów realizowanych na terenie całej

Polski skorzystało prawie 1400 tys. osób starszych, w tym niepełnosprawnych osób starszych.

Z kolei w ramach Programu „Senior+” na utworzenie i utrzymanie placówek na terenie całej

Polski przeznaczono prawie 235 mln zł. Do 2019 r. utworzono 777 ośrodków wsparcia

„Senior+”, które oferują ponad 19 tysięcy miejsc dla seniorów.

Informacje zebrane na podstawie corocznych sprawozdań obu programów, a także danych

statystycznych, zebranych z kilku poprzednich lat, w ramach opracowywania Informacji

o sytuacji osób starszych w Polsce, jednoznacznie wskazują na znaczące efekty dotychczas

zrealizowanych działań i poprawę jakości życia osób starszych na terenie całej Polski.

Jednocześnie ewaluacja Programu ASOS (edycje 2016–2019) wskazała, że w dalszym ciągu

niezbędne jest kontynuowanie i podejmowanie nowych inicjatyw w tym zakresie1).

W związku z zakończeniem obu programów po 2020 r. w Ministerstwie Rodziny i Polityki

Społecznej zaprojektowany został nowy program o podobnym charakterze – program

wieloletni na rzecz Osób Starszych „Aktywni+” na lata 2021–2025.

Podstawą dla opracowania Programu „Aktywni+” był dokument strategiczny pt. Polityka

społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeństwo – Uczestnictwo – Solidarność

ustanowiony uchwałą nr 161 Rady Ministrów z dnia 26 października 2018 r. w sprawie

przyjęcia dokumentu Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. BEZPIECZEŃSTWO –

UCZESTNICTWO – SOLIDARNOŚĆ (M.P. poz. 1169) oraz ustawa z dnia 11 września

1)

Badanie ewaluacyjne realizacji Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata

2014–2020 (edycje 2016–2019), Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2020 r., s. 101.

2015 r. o osobach starszych (Dz. U. poz. 1705). W projektowaniu Programu zostały

uwzględnione: Ekspertyza na temat stanu obecnego i dalszego rozwoju aktywności osób

starszych w Polsce, przygotowana przez zespół naukowy z obszaru polityki społecznej, oraz

Badanie ewaluacyjne realizacji Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób

Starszych na lata 2014–2019 (edycje 2016–2019), opracowane przez Instytut Pracy i Spraw

Socjalnych.

Podobnie jak w przypadku Programu ASOS – Program „Aktywni+” zakłada aktywne

włączenie organizacji pozarządowych w realizację działań skierowanych do osób starszych

na terenie całej Polski.

DIAGNOZA

Sytuacja demograficzna w Polsce

Wiele krajów europejskich mierzy się w ostatnich latach z transformacją demograficzną.

Proces starzenia się społeczeństwa jest wynikiem m.in. wydłużającego się przeciętnego

trwania życia2), lepszej jakości i dostępności do usług służby zdrowia, zmiany modelu rodziny

i utrzymującego się niskiego poziomu wskaźnika dzietności kobiet3), który nie gwarantuje

zastępowalności pokoleń. Efektem tych zjawisk jest stały przyrost liczby osób starszych

w społeczeństwie oraz zwiększenie ich udziału w populacji. Proces ten potwierdzają wyniki

Prognozy ludności do 2050 r., przygotowanej przez Główny Urząd Statystyczny.

W końcu 2019 r. liczba ludności Polski wyniosła 38,4 mln, w tym ponad 9,7 mln stanowiły

osoby w wieku 60 lat i więcej (ponad 25%). W stosunku do 2018 r. liczba osób w wieku

senioralnym wzrosła o 195 tys. osób, tj. o 2,1%. Mimo przewidywanego spadku liczby

ludności o 4,5 mln do 2050 r. populacja osób w wieku 60 lat i więcej wzrośnie w końcowej

fazie horyzontu prognozy do 13,7 miliona i będzie stanowiła ponad 40% ogółu ludności.

W najbliższych dekadach Polska będzie musiała się zmierzyć z wieloma zjawiskami

społecznymi, które dodatkowo nasilą systematycznie rosnącą liczbę najstarszych grup

wiekowych. Przykładem jest podwójne starzenie się społeczeństwa, które polega na

szybkim przyroście liczby osób w wieku 80 lat i więcej w ogólnej populacji osób starszych

w społeczeństwie. Zjawisko to będzie konsekwencją wchodzenia w etap późnej starości

licznych roczników osób urodzonych między drugą wojną światową a przełomem lat

pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Należy podkreślić, że każda z tych grup wiekowych

ma swoje określone potrzeby, związane ze stanem zdrowia, kondycją organizmu, sytuacją

2)

3)

Korzystne zmiany obserwowane są we wszystkich grupach wieku. W Polsce w 2018 r. mężczyzna w wieku

60 lat miał przed sobą jeszcze – średnio – nieco ponad 19 lat życia, zaś kobieta w tym wieku ponad 24 lata,

czyli o 4–5 lat więcej niż w 1991 r.

W 2019 r. wskaźnik dzietności kobiet wyniósł 1,42.

rodzinną czy finansową. Autorzy Prognozy GUS sygnalizują, że w 2050 r. liczebność osób

w wieku 80 lat i więcej zwiększy się do 3,5 miliona4), czyli ponad dwukrotnie5).

Kolejnym zjawiskiem społecznym, charakterystycznym w przypadku starzenia się

społeczeństwa w Polsce, jest feminizacja starości, która skutkuje przewagą liczebną kobiet

w populacji seniorów. W Polsce kobiety w starszym wieku stanowią większość (ponad 58%) –

na 100 mężczyzn przypada ich 139 (dla całej ludności Polski wskaźnik feminizacji wynosi

107). Rosnący wraz z wiekiem udział kobiet w populacji jest konsekwencją nadumieralności

mężczyzn i zróżnicowania parametrów trwania życia – kobiety osiągające wiek 60 lat mają

przed sobą o 5 lat więcej dalszego trwania życia niż mężczyźni. Przewaga liczebna kobiet

wzrasta wraz z przechodzeniem do kolejnych grup podeszłego wieku6).

Polacy będą się musieli także zmierzyć z konsekwencjami singularyzacji starości, która

polega na wzroście odsetka osób starszych prowadzących jednoosobowe gospodarstwa

domowe, co potwierdzają wyniki badań. W 2017 r. około 38% osób w wieku 75+

zamieszkiwało w jednoosobowych gospodarstwach domowych. Występują tu zauważalne

różnice według płci (więcej kobiet, bo prawie połowa mieszka samotnie), co jest związane

m.in. z dłuższym trwaniem życia7). W 2030 r. aż 53,3% gospodarstw domowych będzie

prowadzonych przez osoby w wieku co najmniej 65 lat, w tym 17,3% przez osoby w wieku

80 lat i więcej8).

Wskaźnik aktywnego starzenia się (AAI)

Wskaźnik aktywnego starzenia się (AAI) to narzędzie analityczne zapewniające bazę narzędzi

do opracowywania i dostosowywania polityk aktywnego i zdrowego starzenia się. Indeks

obejmuje zarówno elementy kształtujące materialny wymiar życia (np. dostęp do świadczeń

zdrowotnych, zabezpieczenie przed ubóstwem) oraz elementy pozamaterialne (np. poczucie

bezpieczeństwa, aktywność obywatelską czy możliwość realizacji pasji).

AAI zbudowany jest z 22 pojedynczych wskaźników, które są przypisane do 4 następujących

obszarów: Zatrudnienie (aktywność zawodowa), Aktywność społeczna, Zdrowe, bezpieczne

i niezależne od innych życie oraz Zdolność oraz przygotowanie otoczenia do wykorzystania

potencjału osób starszych 9).

W pierwszej edycji prezentowanego wskaźnika, tj. w 2012 r., Polska zajęła ostatnie miejsce

w Unii Europejskiej – wskaźnik ten wyniósł 27,3. Wynik ten był też jednym z impulsów do

4)

5)

6)

7)

8)

9)

Prognoza ludności na lata 2014–2050, GUS, Warszawa 2014 r.

Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za rok 2015, Warszawa 2016 r., s. 341.

Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2018 r., Warszawa 2019 r.

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 62.

Raport na temat sytuacji osób starszych w Polsce, Poznań 2012 r., s. 6.

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 56.

uruchomienia Programu ASOS10). W 2018 r. Polska uplasowała się już na 24. miejscu,

a wskaźnik ten wynosił 31, w tym w poszczególnych obszarach

1) Zatrudnienie: 26,5 (średnia UE to 31,1);

2) Partycypacja społeczna: 13,1 (średnia UE to 17,9);

3) Niezależne, zdrowe i bezpieczne życie: 66,1 (średnia UE to 70,7);

4) Warunki aktywnego starzenia się: 52,7 (średnia UE to 57,5)11).

Porównując zebrane dotychczas dane z aktualnymi wynikami – na przestrzeni prawie 10 lat

widać wzrost wartości tego wskaźnika. Jednocześnie w dalszym ciągu we wszystkich

obszarach Polska osiąga wyniki poniżej średniej UE.

Wsparcie dla osób starszych w europejskich dokumentach

i strategiach

Potrzeba realizacji zintensyfikowanych działań w zakresie polityki senioralnej jest widoczna

w wielu dokumentach i strategiach na poziomie europejskim.

Już we wstępie dokumentu Europa 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego

i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu starzenie się ludności

zaliczono do podstawowych wyzwań, przed jakim stają państwa członkowskie Unii

Europejskiej. W celach nadrzędnych strategii Europa 2020 można znaleźć te dotyczące osób

starszych. Najważniejszy z nich dotyczy zwiększenia poziomu zatrudnienia osób w wieku

20–64 lata do 75%, co miałoby wpływ na wzrost liczby osób starszych aktywnie działających

na rynku pracy. Drugie z podstawowych założeń dotyczy walki z ubóstwem i wykluczeniem

społecznym także wśród seniorów, których problem ten bezpośrednio dotyczy także w życiu

zawodowym.

Jednocześnie w 2017 r. Parlament Europejski, Rada i Komisja ogłosiły Europejski Filar Praw

Socjalnych podczas szczytu społecznego na rzecz sprawiedliwych miejsc pracy i wzrostu

gospodarczego (Göteborg, Szwecja, 17 listopada 2017 r.). W filarze tym określono

20 kluczowych zasad oraz praw mających na celu wspieranie sprawiedliwych i dobrze

funkcjonujących rynków pracy, podzielonych na trzy rozdziały: równość szans oraz dostęp

do rynku pracy, uczciwe warunki pracy oraz ochrona socjalna i integracja społeczna.

Coraz większa liczba osób starszych osiąga wiek, w którym pogarszający się stan zdrowia

fizycznego i psychicznego uzależnia ich od pomocy innych, co wiąże się ze wzrostem

wydatków na opiekę długoterminową. Europejski filar praw socjalnych podkreśla znaczenie

prawa do przystępnych cenowo usług w zakresie opieki długoterminowej dobrej jakości,

w szczególności opieki domowej i środowiskowej. Zaznacza również, że każda osoba

10)

11)

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 58.

Active Ageing Index Analytical Report, ONZ, Genewa 2018 r.

w podeszłym wieku powinna otrzymywać emeryturę proporcjonalną do jej składek oraz

prawo do środków zapewniających godne życie.

Z kolei Europejskie partnerstwo na rzecz innowacji sprzyjającej aktywnemu starzeniu się

w dobrym zdrowiu (European Innovation Partnership on Active and Healthy Ageing – EIP

AHA) stanowi inicjatywę unijną w ramach wdrażania Strategii Europa 2020. Jej celem

jest identyfikacja i usunięcie przeszkód w podejmowaniu i realizacji działań innowacyjnych

na rzecz aktywnego i zdrowego starzenia się. W inicjatywie tej wyznaczono sześć obszarów

działań, w ramach których wskazano określone cele i mierzalne rezultaty. Są to

• poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań na rzecz właściwego korzystania z recept

i zażywania leków przez pacjentów,

• poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań na rzecz lepszego zarządzania własnym

zdrowiem i zapobiegania upadkom,

• pomoc w przeciwdziałaniu deficytom zdrowia fizycznego oraz ograniczeniu aktywności,

• promocja zintegrowanych modeli opieki nad pacjentami z chorobami przewlekłymi,

• promocja innowacyjnych rozwiązań konstrukcyjnych i architektonicznych przyjaznych

osobom starszym,

• rozwój rozwiązań wspierających samodzielną egzystencję.

Działania w ramach inicjatywy mogą być finansowane ze środków partnerów społecznych

(przedsiębiorców) oraz środków publicznych (krajowych bądź unijnych). Wskaźnikiem

ogólnym realizacji EIP AHA jest wydłużenie o 2 lata życia w zdrowiu obywateli Unii

Europejskiej.

Unia Europejska od lat kładzie także nacisk na rolę polityki uczenia się przez całe życie

we wzmacnianiu społeczeństw. Rezolucja Rady UE w sprawie odnowionej europejskiej

agendy na rzecz uczenia się dorosłych została przyjęta w listopadzie 2011 r. podczas polskiej

prezydencji w Radzie UE. W agendzie nakreślono wizję tego, jak kształcenie dorosłych

powinno rozwijać się w Europie do 2020 r., i wyznaczono konkretne priorytety na lata

2015–2020. Ponadto w 2019 r. przyjęto konkluzje Rady o wdrażaniu zalecenia Rady

w sprawie ścieżek poprawy umiejętności: nowe możliwości dla dorosłych, w której uznano,

że starzenie się ludności w Europie, rosnąca w społeczeństwie długowieczność oraz potrzeba

sprzyjania współpracy międzypokoleniowej, przyspieszające zmiany na rynku pracy,

wyłaniające się formy pracy, a także przenikanie technologii cyfrowych do wszystkich

dziedzin życia codziennego powodują wzrost popytu na nowe umiejętności oraz na wyższy

poziom umiejętności, wiedzy i kompetencji.

Europejski Fundusz Społeczny Plus, stanowiący część budżetu UE na lata 2021–2027, będzie

głównym instrumentem finansowym służącym wzmocnieniu społecznego wymiaru Europy

poprzez wdrożenie w praktyce zasad europejskiego filaru praw socjalnych. Środki z EFS+

zostaną przeznaczone na kluczowe priorytety polityczne i obawy obywateli, w tym w obszarach

dotyczących także osób starszych: co najmniej 25% środków z EFS+ na działania wspierające

włączenie społeczne i skierowane do najbardziej potrzebujących. Wyznaczono również cel

w postaci 2% wsparcia na przeciwdziałanie deprywacji materialnej12).

EFS+ będzie wspierał następujące cele szczegółowe w obszarach polityki dotyczących

zatrudnienia, edukacji, włączenia społecznego i zdrowia, przez co przyczyni się do celu

polityki – „Europa o silniejszym wymiarze społecznym – wdrażanie Europejskiego filaru

praw socjalnych

• wspieranie uczenia się przez całe życie, w szczególności elastycznych możliwości

poprawy umiejętności i zmiany kwalifikacji dla wszystkich, z uwzględnieniem

umiejętności cyfrowych, lepsze przewidywanie zmian i zapotrzebowania na nowe

umiejętności na podstawie potrzeb rynku pracy, ułatwianie zmian kariery i promowanie

mobilności zawodowej,

• wspieranie aktywnego włączenia społecznego, w tym w celu promowania równości szans

i aktywnego uczestnictwa, oraz zwiększanie szans na zatrudnienie,

• zwiększanie równego i szybkiego dostępu do dobrej jakości, trwałych i przystępnych

cenowo usług; modernizacja systemów zabezpieczenia społecznego, w tym wspieranie

dostępu do ochrony socjalnej; poprawa dostępności, efektywności i odporności systemów

ochrony zdrowia i usług opieki długoterminowej,

• wspieranie integracji społecznej osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem

społecznym, w tym osób najbardziej potrzebujących i dzieci”13).

Aktywność zawodowa osób starszych

Na podstawie analiz z badania SHARE dotyczących aktywności zawodowej osób w wieku

50 lat i więcej można wywnioskować, że sytuacja pomiędzy 6. (2015 r.) i 7. rundą (2017 r.)

poprawiła się, a wskaźniki zatrudnienia wzrosły. Najsilniejszy wzrost odnotowano wśród

osób w wieku 60–64 lata. Pomimo tej poprawy wciąż relatywnie duża grupa osób w wieku

przedemerytalnym pozostaje poza zatrudnieniem, w szczególności są to osoby zamieszkujące

na obszarach wiejskich i z niższym poziomem wykształcenia14).

Na podstawie wyników Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) prowadzonego

przez Główny Urząd Statystyczny można stwierdzić, że wskaźniki obrazujące kształtowanie

się aktywności zawodowej i zatrudnienia są wciąż silnie skorelowane z wiekiem, w związku

z czym najkorzystniejsze wartości przyjmują dla osób w wieku 35–44 lata, a najmniej

korzystne wartości ww. wskaźników dotyczą osób młodych oraz w wieku

przedemerytalnym15). Współczynnik aktywności zawodowej ludności w wieku 50–64 lata

12)

13)

14)

15)

Poziom ten jest zgodny z ustaleniami grupy Rady UE ds. działań strukturalnych z dnia 18 września 2020 r.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+),

https://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:a39e5630-640f-11e8-ab9c01aa75ed71a1.0021.02/DOC_1&format=PDF, Bruksela 2018 r. (ze względu na trwające obecnie prace ostateczna

wersja rozporządzenia może ulec zmianie).

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 59.

Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), badanie realizowane przez GUS.

w III kwartale 2019 r. wyniósł 60,4% i był o 0,3 p. proc. wyższy niż w III kw. 2018 r.

W III kwartale 2019 r. wzrost – w porównaniu rok do roku, wykazał także wskaźnik

zatrudnienia ludności w wieku 50–64 lata, który wyniósł 59,2% i był o 0,5 p. proc. wyższy

niż w III kw. 2018 r.16) W końcu 2019 r. w rejestrach urzędów pracy w Polsce pozostawało

235,7 tys. bezrobotnych osób w wieku 50 lat i więcej, których udział w ogólnej liczbie

bezrobotnych wynosił 27,2%17).

Zgodnie z obowiązującymi przepisami osoby, które osiągnęły powszechny minimalny wiek

emerytalny, nie mają żadnych ograniczeń dotyczących łączenia dalszej aktywności

zarobkowej z pobieraniem emerytury.

Na podstawie BAEL w 2019 r. ludność aktywna zawodowo w wieku 60 lat i więcej liczyła

1301 tys.18) Wśród tych osób 1277 tys. to osoby pracujące (tj. 98,2%). W porównaniu do roku

poprzedniego nastąpił wzrost liczby osób starszych aktywnych zawodowo o 1,5%,

a pracujących o 2,1%. Osoby aktywne zawodowo w wieku 60 lat i więcej stanowiły 7,6%

ogółu aktywnych zawodowo w wieku 15 lat i więcej (dla pracujących analogiczny odsetek

wynosił 7,8%). Wśród aktywnych zawodowo seniorów przeważali mężczyźni – populacja ta

liczyła 880 tys. (tj. 67,6%).

W 2019 r. współczynnik aktywności zawodowej dla zbiorowości osób starszych wynosił

13,9% (w 2018 r. było to 14,0%), natomiast wskaźnik zatrudnienia, podobnie jak w roku

poprzednim, ukształtował się na poziomie 13,7%.

Populacja osób starszych biernych zawodowo wynosiła 8038 tys., co stanowiło 86,1% ogółu

ludności w wieku 60 lat i więcej. Wśród tych osób główną przyczyną bierności była

emerytura, którą wskazało aż 7121 tys. osób. Drugą istotną przyczyną bierności była choroba

lub niepełnosprawność, wskazana przez 568 tys. osób. Wśród bezrobotnych zarejestrowanych

w urzędach pracy, których liczba w końcu grudnia 2019 r. wyniosła 866,4 tys. osób, 60,2 tys.

(tj. 6,9%) stanowiły osoby w wieku 60 lat i więcej (wyłącznie mężczyźni)19). W stosunku

do 2018 r. liczba bezrobotnych seniorów zmniejszyła się o 4,7%, ale ich udział wśród ogółu

bezrobotnych nieznacznie wzrósł (o 0,4%).

Pomimo widocznej poprawy w tym obszarze konieczne jest wzmacnianie pozycji osób

starszych i ograniczenie wykluczenia z rynku pracy osób w wieku 60 lat i więcej. Utrata

pracy w starszym wieku zwiększa ryzyko przejścia na długotrwałe bezrobocie, ale także

spadku dotychczasowego poziomu życia. Osoby w podeszłym wieku, ze względu na

pogarszający się z wiekiem stan zdrowia i mniejsze zdolności adaptacyjne, są mniej doceniane

16)

17)

18)

19)

Eurostat, http://ec.europa.eu/eurostat/web/lfs/data/database.

Badanie Bezrobocia rejestrowanego realizowane przez Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii we współpracy

z GUS.

Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), badanie realizowane przez GUS.

Badanie Bezrobocia rejestrowanego realizowane przez Ministerstwo Rozwoju, Pracy i Technologii we współpracy

z GUS.

przez pracodawców. Z kolei brak wystarczających informacji na temat perspektyw i planu

rozwoju, a także ograniczony budżet domowy ograniczają realizację dodatkowych kursów

i szkoleń, np. z zakresu obsługi programów, aplikacji czy urządzeń z zastosowaniem nowych

technologii.

Formy aktywności osób starszych

Postępujący proces starzenia się społeczeństwa zwiększa ryzyko wystąpienia wielu

negatywnych zjawisk, m.in. wykluczenia społecznego. Zgodnie z raportem podsumowującym

wyniki badań 7. rundy Badania Zdrowia, Starzenia się Populacji i Procesów Emerytalnych

„SHARE: 50+ w Europie” Polska zajmuje w rankingu stopnia zagrożenia wykluczeniem

społecznym trzecie miejsce. Czynnikami równie silnie oddziałującymi na skalę tego zjawiska

są: zakończenie aktywności zawodowej i zmiana dotychczasowego stylu życia, pogarszający

się stan zdrowia czy spadek dochodów gospodarstwa domowego, które uniemożliwiają

podejmowanie tylu aktywności co dotychczas. Zachodzące z wiekiem zmiany mają także

wpływ na kształtowanie i utrzymanie relacji wewnątrzpokoleniowych i międzypokoleniowych

w społeczności lokalnej.

Kluczowym elementem trwałej poprawy jakości życia seniorów oraz ich kondycji

psychofizycznej jest szeroko rozumiana aktywność społeczna, która gwarantuje osobom

starszym poczucie bezpieczeństwa w życiu codziennym, poczucie akceptacji i bycia

potrzebnym w społeczności lokalnej. Udział w regularnych zajęciach wspiera rozwój,

wzmacnia zdrowie i kondycję seniorów, umożliwia rozwijanie pasji i zainteresowań. Równie

istotne jest zaangażowanie seniorów w działalność na rzecz społeczności lokalnej

oraz podejmowanie działań, które wspomagają integrację środowisk senioralnych i grup

międzypokoleniowych.

Wyniki badania ewaluacyjnego realizacji Rządowego Programu na rzecz Aktywności

Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020. Edycje 2016–2019 jednoznacznie wskazują,

że udział w projektach gwarantował seniorom poczucie sensu i zachęcał do regularnego

uczestnictwa w życiu społeczności. Bardzo często w wyniku działań podejmowanych

w ramach dofinansowywanych projektów seniorzy poprawiali swoje kompetencje społeczne,

stan zdrowia pod względem psychologicznym, co przekładało się na ich ogólne zdrowie

i satysfakcję z życia. Dzięki poprawie kondycji psychofizycznej osoby starsze były dużo

bardziej przygotowane do pełnienia ważnych ról społecznych (np. w relacji ze swoją rodziną

czy sąsiedztwem). Jednocześnie zajęcia w grupie powodowały, że seniorzy mogli brać udział

w działaniach, które w pojedynkę byłyby niemożliwe do realizacji. Brak dostępu do

transportu, trudność w opanowaniu pracy z komputerem w Internecie czy odpłatność

niektórych atrakcji powodowała, że samodzielne podejmowanie aktywności społecznych,

poza domem w ramach wolnego czasu bywało bardzo utrudnione.

Warto podkreślić, że poziom aktywności społecznej wśród osób starszych jest uzależniony

od wielu czynników, m.in. stanu zdrowia, sytuacji finansowej, ale także sytuacji rodzinnej.

Dla sporej grupy seniorów emerytura to czas związany z przyjęciem nowej roli i obowiązków

w rodzinie (np. jako opiekun wnuków lub osoby starszej), wymagającej wsparcia

w codziennym funkcjonowaniu. Z badań CBOS wynika20), że większa część seniorów21)

(59%) opiekuje się wnukami lub prawnukami, pomaga dzieciom lub rodzinie w prowadzeniu

domu lub działalności zarobkowej (odpowiednio 45 i 41%). Jedna trzecia osób po 60. roku

życia opiekuje się innym starszym lub niepełnosprawnym członkiem rodziny. Projekty

te znacznie ułatwiały podejmowanie działań społecznych czy kulturalnych przez seniorów –

dawały poczucie bezpieczeństwa, ale rozwiązywały także wyzwania związane z organizacją

i logistyką niektórych aktywności.

Osoby w wieku 55+ najczęściej angażują się w opiekę nad wnukami przynajmniej

raz w tygodniu. Prawie 36% osób w wieku 55+ w 2017 r. angażowało się w opiekę

nad wnukami przynajmniej raz w tygodniu i jest to wynik porównywalny z wartością tego

wskaźnika dla 2015 r. Zarówno w rundzie 6. i 7. badania SHARE nieznacznie więcej kobiet

niż mężczyzn deklarowało opiekę nad wnukami22). Warto także podkreślić, że wśród kobiet

między 2015 i 2017 r. obserwujemy spadek zaangażowania w opiekę nad wnukami, przy

jednoczesnym wzroście zaangażowania w pomoc w opiece osobistej nad osobami starszymi,

co może wskazywać na konkurencyjność tych dwóch aktywności23).

Wyniki badań SHARE wskazują, że zaangażowanie w pracę społeczną starszych Polaków nie

jest duże, ale wzrosło od poprzedniej rundy (wtedy około 3,0% osób starszych deklarowało

taką aktywność). Jedynie 5,4% osób powyżej 55. roku życia angażuje się w prace społeczne

w ramach prac w organizacjach społecznych. Odsetek ten jest zauważalnie większy wśród

osób z wykształceniem wyższym i wykazuje rosnącą zmianę dla tej aktywności (średnio

około 18% takich osób w 2017 r. deklarowało taką aktywność, a w 2015 r. jedynie około

8,5% osób)24).

Ważnym elementem zachowania dobrej kondycji organizmu jest kontynuacja edukacji

w starszym wieku, ponieważ sprzyja wzmacnianiu sprawności psychofizycznej oraz

zdobywaniu nowych kwalifikacji. Regularne spędzanie czasu w większym gronie wspiera

także integrację międzypokoleniową w środowisku lokalnym i ułatwia nawiązywanie nowych

znajomości. Polska w dalszym ciągu nie osiąga jednak zadowalających wyników w tym

zakresie, co potwierdza m.in. wskaźnik AAI. Wartości wskaźnika odnoszącego się

do uczestnictwa w różnych formach uczenia się (udział w kursie edukacyjnym w ciągu

ostatniego roku) potwierdzają niską aktywność edukacyjną Polaków po 55. roku życia –

zaledwie około 5,3% ogółem25).

20)

21)

22)

23)

24)

25)

Komunikat z badań CBOS nr 163/2016.

W badaniu uczestniczyły osoby w wieku 60 lat i więcej.

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 60.

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 61.

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 60.

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 62.

Przykładem inicjatyw wspierających aktywność społeczną i edukacyjną osób starszych

są działające na terenie całej Polski Uniwersytety III Wieku (UTW). W 2018 r. działało

aż 640 tego rodzaju placówek. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że nawet w dynamicznej

fazie rozwoju tych instytucji w zajęciach uczestniczy ponad 100 tysięcy osób (w 83%

są to kobiety), z czego prawie w 12% są to osoby do 60. roku życia. Tymczasem osób od

61. roku życia jest już w Polsce prawie 9 mln26). Celem działalności Uniwersytetów III Wieku

jest m.in. regularna organizacja wykładów, warsztatów, kursów, kół zainteresowań. UTW

wspierają także działalność kulturalno-artystyczną.

Ważna rola przypada także gminnym radom seniorów, których celem jest integracja

środowisk osób starszych oraz reprezentacja ich zbiorowych interesów poprzez współpracę

z władzami gminy, organizacjami i instytucjami, które podejmują działania na rzecz osób

starszych. Na podstawie danych zebranych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

i Administracji wynika (dane na dzień 31 grudnia 2019 r.), że w kraju funkcjonuje

380 gminnych rad seniorów, powołanych zgodnie z art. 5c ustawy o samorządzie gminnym 27).

Mając na uwadze ogólną liczbę gmin w Polsce (2477 gmin), liczba 380 stanowi 15,34%28).

Dla porównania w 2016 r. było ich zaledwie 197.

Podobną rolę odgrywa angażowanie się osób starszych w wolontariat, który umożliwia

m.in. wymianę doświadczenia życiowego i zawodowego. Aktywność ta daje osobom

starszym tak ważne poczucie bycia potrzebnym w społeczności lokalnej i bezinteresownego

działania na rzecz dobra wspólnego. W związku z tym, że poprzez wolontariat można

realizować się w wielu obszarach życia codziennego, seniorzy mają szansę wybrać rodzaj

działalności, środowisko i grupę, którą chętnie akceptują. Wyniki badań w tym zakresie od lat

nie są jednak zadowalające. W 2011 r. zaangażowanie w nieodpłatne i dobrowolne działania

na rzecz organizacji charytatywnych i zajmujących się wolontariatem deklarowało 12%

Polaków powyżej 55. roku życia29) – w Unii Europejskiej odsetek ten wynosił 27%. Z kolei

według badań przeprowadzonych przez Główny Urząd Statystyczny w 2017 r. w nieodpłatną

i dobrowolną pracę na rzecz innych częściej angażowały się osoby w wieku od 15 do 24 lat

(44,9%), a także osoby w wieku od 35 do 44 lat (40,7%). Zdecydowanie niższe (o ponad

20 p. proc. niższe niż przeciętnie) zaangażowanie w wolontariat występowało wśród osób

w wieku od 65 lat (25%)30). Podobnie wygląda ocena zaangażowania w wolontariat pod

względem aktywności ekonomicznej. Częściej niż przeciętnie wolontariuszami były osoby

bierne zawodowo ze względu na naukę (46,5%), bezrobotne (40,8%), a także pracodawcy

(40,2%), natomiast najrzadziej w tego rodzaju pracę angażowały się osoby niepracujące

z powodu obowiązków rodzinnych (16,8%) – zwłaszcza kobiety (15,1%) oraz osoby na

emeryturze (26,2%)31).

26)

27)

28)

29)

30)

31)

Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2018 r., Warszawa 2019 r.

Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2020 r. poz. 713, z późn. zm.).

Dane MSWiA przekazane jako wkład do Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce za 2019 r.

Eurobarometr, 2011 r.

Wolontariat w 2016 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2017 r.

Wolontariat w 2016 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2017 r.

Doświadczenia zdobyte podczas realizacji Programu ASOS32) oraz Programu „Senior+”

jednoznacznie wskazują, że wolontariat ma istotny wpływ na budowę trwałych więzi

międzypokoleniowych33). Seniorzy, współpracując z różnymi instytucjami, prowadzą

aktywny tryb życia, mają więcej energii i lepsze samopoczucie.

Zgodnie z wynikami badania ewaluacyjnego dotychczas zrealizowane projekty oddziaływały

na aktywność seniorów na forum publicznym. Jak wskazali ankietowani, Program stał się

w wielu przypadkach impulsem do powstania oddolnych organizacji lub nawet grup, które

rozpoczęły działania na rzecz seniorów. Warto także zauważyć, że zaistnienie seniorów

w sferze publicznej wzmocniło ich pozycję w lokalnych społecznościach. Grupa ta została

dostrzeżona nie tylko przez innych (młodszych) mieszkańców, ale też przez lokalne władze

i instytucje. Wielu z uczestników oferowanych zajęć nawiązało także nowe znajomości,

a nawet przyjaźnie. Często wycofani, osamotnieni ludzie weszli w relacje z innymi seniorami

i rozpoczęli aktywność społeczną i towarzyską, która jest podtrzymywana po zakończeniu

udziału w projektach. Wypowiedzi zarówno bezpośrednich uczestników, jak też

przedstawicieli organizacji wskazywały, że efekty te są trwałe i zauważalne także po

zakończeniu projektów34).

Osoby mieszkające na wsiach i w małych miejscowościach często deklarowały, że w ramach

infrastruktury dostępnej w danej lokalizacji nie ma dla nich propozycji na spędzanie czasu.

Są odcięci od życia społeczności ze względu na zakończenie kariery zawodowej lub odległość

od reszty rodziny. Dotychczas sfinansowane projekty umożliwiały organizację miejsca

spotkań i gwarantowały różnorodne formy spędzania czasu wolnego.

Dużą rolę w życiu osób starszych odgrywa także aktywność kulturalna, która podtrzymuje

relacje w społeczności lokalnej (rodzina, sąsiedzi, cała społeczność lokalna), ale także

wzmacnia odpowiedzialność wspólnoty za dorobek kulturowy i tradycje. Dla wielu osób

starszych to także szansa na dalszy rozwój, utrzymanie kontaktów towarzyskich i zachowanie

poczucia własnej wartości.

Zgodnie z danymi GUS opublikowanymi w 2019 r.35) osoby starsze biorą aktywny udział

w formach działalności kulturalnej organizowanych przez centra kultury, domy i ośrodki

kultury oraz kluby i świetlice, chociaż należy zauważyć, że wybierane formy aktywności są

związane często z miejscem zamieszkania i dostępną lokalnie ofertą kulturalną (różnice

obserwowane są szczególnie między ofertą w miastach i na wsi). Mieszkańcy wsi, będący

32)

33)

34)

35)

Sprawozdanie z realizacji Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata

2014–2020 – rok 2018, Warszawa 2019 r.

Sprawozdanie z realizacji Programu Wieloletniego Senior+ na lata 2015–2020 – edycja 2018, Warszawa 2019 r.,

s. 28.

Badanie ewaluacyjne realizacji Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata

2014–2020. Edycje 2016–2019.

Informacja o sytuacji osób starszych na podstawie badań Głównego Urzędu Statystycznego, GUS, 2019 r.

w wieku 50+, włączają się w inne rodzaje działań kulturalnych i społecznych niż mieszkańcy

miast. Mieszkańcy miast, zwłaszcza większych, częściej angażują się w działalność

Uniwersytetów III Wieku oraz w wolontariat, natomiast mieszkańcy wsi decydują się m.in. na

członkostwo w kołach gospodyń wiejskich oraz w zespołach ludowych36). Z danych GUS

wynika również, iż aktywny udział osób w wieku 60 lat lub więcej odnotowano w ramach

działalności różnorodnych kół zainteresowań, klubów i sekcji w instytucjach kultury. Osoby

starsze liczyły blisko 1/3 uczestników tych stałych form działalności (36,6%). Osoby w wieku

60 lat lub więcej stanowiły ok. 54% uczestników zajęć kół gospodyń, 30% osób biorących

udział w spotkaniach dyskusyjnych klubów filmowych, ok. 38% uczestników zajęć

informatycznych oraz ok. 33% członków kół literackich. Należy zauważyć, że wybierane

formy aktywności są związane często z miejscem zamieszkania i dostępną lokalnie ofertą

kulturalną. Osoby biorące udział w takich działaniach mogą zdobywać nową wiedzę,

umiejętności i kompetencje społeczne poprzez zajęcia praktyczne.

Pomimo stale zwiększającej się dostępności do szerokiej oferty zajęć sportowych

i rekreacyjnych na terenie całej Polski niezbędna jest dalsza interwencja w zakresie

promowania aktywności fizycznej wśród osób starszych. W 2016 r. osoby w wieku

60 lub więcej lat stosunkowo rzadko uczestniczyły w zajęciach sportowych lub rekreacji

ruchowej – jedynie co czwarta osoba (25,1%) wśród ogółu tej grupy wiekowej podjęła takie

uczestnictwo. Deklaracja o uczestnictwie regularnym, częstym dotyczyła 10,6% osób

starszych, natomiast 14,5% stanowiły deklaracje o sporadycznym udziale w sporcie

lub rekreacji ruchowej. Mężczyźni w tej grupie wiekowej byli nieco bardziej aktywni

sportowo-rekreacyjnie niż kobiety (o 4,5 p. proc.)37). Jednocześnie wskaźnik AAI w zakresie

aktywności fizycznej osób 55+ wypadł gorzej niż w 2015 r. W przypadku uprawiania sportu

częściej niż raz w tygodniu jedynie około jednej piątej osób w wieku 55+ wskazywało na taką

aktywność sportową w 2017 r.38)

Realizowane badania wskazywały na potrzebę kontynuowania programu o podobnym

charakterze jako ważnego czynnika stymulowania lokalnej działalności na rzecz seniorów.

Dzięki regularnemu udziałowi w zajęciach seniorzy mają szansę na aktywną partycypację

w życiu społecznym w różnych jego formach: uczestnictwie w zajęciach edukacyjnych,

wolontariacie, aktywnościach o charakterze integracji międzypokoleniowej. Jednocześnie

realizowane przedsięwzięcia spotkały się z bardzo dobrym odbiorem wśród beneficjentów.

Wyniki analiz empirycznych wskazują, że cel główny, jakim jest podniesienie jakości życia

36)

37)

38)

Raport Co z tą kulturą 50+? Diagnoza inicjatyw kulturalnych angażujących osoby powyżej 50 roku życia, Andrzej

Górny, Izabella Kaznowska, Sonia Lenarczyk, Katarzyna Weideman, Agata Zygmunt,

https://www.nck.pl/badania/raporty/co-z-ta-kultura-50-diagnoza-inicjatyw-kulturalnych-angazujacych-osobypowyzej-50-, 2013 r., s. 184.

Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2016 r., Warszawa 2017 r.

Raport podsumowujący wyniki badań z 7. rundy badania „SHARE: 50+ w Europie”, s. 62.

osób w wieku starszym, został odniesiony w stosunku do osób uczestniczących

w programie39).

Dane sprawozdawcze wskazują na silne zróżnicowanie liczby realizowanych projektów

w przekrojach regionalnych. Bardziej aktywne są podmioty działające na terenach o wysokim

kapitale społecznym wyrażonym np. poprzez wysoką liczbę działających organizacji

pozarządowych w relacji do liczby mieszkańców, ale też i wyższej aktywności osób

starszych. Wyzwaniem pozostaje stymulowanie polityki i działań aktywizujących seniorów

na terenach o niższym potencjale organizacyjnym, ale też i niejednokrotnie wysokim udziale

osób starszych w populacji mieszkańców40).

Umiejętności cyfrowe osób starszych

Powszechne wykorzystanie nowoczesnych technologii (komputery, smartfony, Internet,

bankowość mobilna, nowoczesne wyposażenie biurowe i sprzęt AGD itp.) może stanowić

barierę aktywnego uczestniczenia osób starszych w życiu społecznym i publicznym. Według

badania GUS41) 60% osób w wieku 65 lat i więcej nigdy nie korzystało z Internetu.

Dodatkowo aż 82% niekorzystających z sieci seniorów nie czuło potrzeby używania sieci,

a 71% zadeklarowało jako przeszkodę brak umiejętności. Tylko 9% nie korzystało z Internetu

z powodów ekonomicznych. Z kolei według badań Eurostatu tylko co czwarta osoba starsza

(26%) korzysta z sieci internetowej przynajmniej raz w tygodniu, podczas gdy w Unii

Europejskiej prawie połowa (48%). Wykluczenie cyfrowe osób starszych jest jeszcze bardziej

widoczne wśród osób w wieku 65–74 lat, ponieważ tylko 10% osób w tej grupie wiekowej

jest aktywnych w sieciach społecznościowych42).

Dane za 2019 r. wskazują, że z komputera korzystało (w ciągu ostatnich 3 miesięcy

poprzedzających badanie) 1360,3 tys. osób w wieku 65–74 lat, co stanowiło 34,1% ogółu

osób w tej grupie wiekowej (wzrost w stosunku do 2018 r. o 2,4 p. proc.). Odsetek

korzystających z komputera był wyższy wśród mężczyzn (38,3%) niż wśród kobiet (30,8%).

Z Internetu korzystało w ciągu ostatnich trzech miesięcy 1477,2 tys. osób w wieku 65–74 lat,

tj. 37,0% ogółu osób w tej grupie wieku (40,7% mężczyzn i 34,2% kobiet).

Biorąc pod uwagę dynamiczny rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych oraz ich

powszechne zastosowanie w życiu codziennym, zwłaszcza przez młodsze generacje,

konieczne są działania na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu cyfrowemu osób starszych.

Przywołane dane jednoznacznie wskazują, jak ważną rolę odgrywają szkolenia i kursy

wzmacniające kompetencje osób starszych w zakresie posługiwania się nowymi

39)

40)

41)

42)

Badanie ewaluacyjne realizacji Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata

2014–2020 (edycje 2016–2019), Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2020 r.

Badanie ewaluacyjne realizacji Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata

2014–2020 (edycje 2016–2019), Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2020 r.

Wykorzystanie technologii informacyjno-komunikacyjnych w gospodarstwach domowych w 2018 r., GUS,

Warszawa 2018 r.

Aktywność osób starszych. Opracowanie tematyczne, Kancelaria Senatu, Warszawa 2019 r., s. 19–22.

technologiami. Organizowane warsztaty i zajęcia pomagają osobom starszym utrwalić

zdobytą wiedzę, oswoić się z nowinkami technologicznymi, ale przede wszystkim usprawnić

z czasem codzienne czynności, tj. korzystanie z mediów społecznościowych, zakupy przez

Internet, opłacenie rachunków czy załatwienie spraw urzędowych. To z kolei powoduje, że

osoby starsze pozostają dłużej samodzielne i niezależne oraz nie mają obaw przed stale

zmieniającą się rzeczywistością.

Sytuacja osób starszych wymagających wsparcia

Przy projektowaniu kompleksowych rozwiązań w polityce senioralnej należy pamiętać,

że istnieje także grupa seniorów, która sama potrzebuje wsparcia w czynnościach życia

codziennego. Wraz z upływem wieku osoby starsze mają coraz większe problemy zdrowotne.

Często pojawiają się u nich choroby powodujące obniżenie nastroju i aktywności

psychofizycznej. W tym czasie mogą wystąpić trudności w orientacji przestrzennej, zaniki

pamięci itp. Zwiększa się także podatność na upadki czy częstsze i wydłużające się pobyty

w szpitalu. Problemy związane ze swobodnym poruszaniem się oraz uzależnieniem od

pomocy innych oddziałują na decyzję o pozostaniu w domu i rezygnację z regularnych

kontaktów z otoczeniem w społeczności lokalnej. W rezultacie u osób starszych utrwala się

poczucie osamotnienia, ale także coraz większe ryzyko izolacji i wykluczenia społecznego.

Jedną z konsekwencji zwiększającej się liczby niesamodzielnych osób starszych w populacji

jest konieczność zapewnienia im szeroko rozwiniętej opieki, właściwego wsparcia oraz

umożliwienie im partycypacji w życiu społecznym43). Wydłużenie się średniej długości życia

w społeczeństwie zwiększa ryzyko wystąpienia niesamodzielności. Niezbędne jest podjęcie

działań ukierunkowanych na organizowanie różnorodnych form opieki dla osób

niesamodzielnych czy miejsc czasowej opieki w trybie dziennym. Należy zwrócić uwagę

także na kondycję członków ich rodzin, którzy często podejmują się opieki nad

niesamodzielną osobą starszą. Zazwyczaj wsparcie świadczone przez placówki pomocy

społecznej jest uruchamiane dopiero w przypadku, gdy członek rodziny nie jest w stanie

pogodzić opieki z obowiązkami zawodowymi, rodzinnymi czy problemami zdrowotnymi.

W związku z tym konieczne jest zorganizowanie opieki wytchnieniowej dla rodzin, szkoleń

z zakresu profesjonalnej opieki nad osobą niesamodzielną, ale także stałe wsparcie

psychologiczne i organizacyjne dla opiekunów.

Wizerunek osób starszych w społeczeństwie

Na wizerunek seniorów mają wpływ kulturowe i społeczne przekazy. Nawet w dynamicznie

zmieniającej się przestrzeni medialnej w dalszym ciągu osoby starsze często są przedstawiane

stereotypowo: jako osoby niezaradne i niesamodzielne, borykające się z problemami

finansowymi, zdrowotnymi itd. Zdarza się, że pochodzące z różnych źródeł materiały

43)

Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeństwo – Uczestnictwo – Solidarność, Warszawa 2018 r.,

s. 57.

prezentują seniorów w sposób ośmieszający i przekłamany, budzący współczucie

i poirytowanie wśród odbiorców przekazu.

Prowadzenie działań w zakresie kształtowania pozytywnego wizerunku osób starszych

pozwoli na zwiększenie świadomości społecznej na temat potrzeb i możliwości osób

starszych, ale także propagowania wzorców aktywnego starzenia się. Działania realizowane

w tym obszarze powinny uświadamiać ludzi o rzeczywistym procesie starzenia się i jego

konsekwencjach, wyłaniających się z badań społecznych i medycznych, wskazywać

przykłady pomyślnej, zaawansowanej starości, a także propagować wzorzec aktywnej

starości44).

Dodatkowo praca na rzecz kształtowania pozytywnego wizerunku osób starszych

w przestrzeni publicznej przyczyni się do edukowania i budowania autorytetu wobec osób

starszych, empatii oraz kształtowania odpowiedzialności za starsze pokolenia. Zaangażowanie

różnych pokoleń do współpracy wzmocni w społecznościach lokalnych potrzebę utrzymania

trwałych relacji i integracji społecznej, zarówno tej wewnątrzpokoleniowej, jak

i międzypokoleniowej.

PODSTAWA PRAWNA PROGRAMU „AKTYWNI+”

Podstawę prawną Programu stanowi art. 136 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r.

o finansach publicznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 869, z późn. zm.). Niniejszy Program stanowi