Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 16 lipca 2019 r. w sprawie przyjęcia "Polityki ekologicznej państwa 2030 - strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej"

§ 1. Przyjmuje się „Politykę ekologiczną państwa 2030 – strategię rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej”, stanowiącą załącznik do uchwały.

§ 2. W załączniku do uchwały nr 58 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.” (M.P. poz. 469) w rozdziale IV

1)

uchyla się podrozdział 1. „Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska”;

2)

uchyla się podrozdział 3. „Cel 3. Poprawa stanu środowiska”;

3)

w podrozdziale 4. „Główne kierunki interwencji i zadania w obszarze energetyki i środowiska” w tabeli

a)

w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 1.1. Racjonalne i efektywne gospodarowanie zasobami kopalin”

uchyla się

– działanie nr 1,

– działania nr 3–6,

b)

w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 1.2. Gospodarowanie wodami dla ochrony przed: powodzią, suszą

i deficytem wody” uchyla się działania nr 7–10,

c)

w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 1.3. Zachowanie bogactwa różnorodności biologicznej, w tym

wielofunkcyjna gospodarka leśna” uchyla się działania nr 11–14,

d)

w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 1.4. Uporządkowanie zarządzania przestrzenią” uchyla się działania nr 15A, 15B i 16,

e)

w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 3.1. Zapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa i gospodarki” uchyla się działania nr 35–38,

f)

w części zatytułowanej „3.2. Racjonalne gospodarowanie odpadami, w tym wykorzystanie ich na cele energetyczne” uchyla się działania nr 39–44,

g)

w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 3.3. Ochrona powietrza, w tym ograniczenie oddziaływania energetyki” uchyla się działania nr 45–47,

h)

w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 3.4. Wspieranie nowych i promocja polskich technologii energetycznych i środowiskowych” uchyla się działania nr 48A, 48B i 49,

i)

w części zatytułowanej „Kierunek Interwencji 3.5. Promowanie zachowań ekologicznych oraz tworzenie warunków do powstawania zielonych miejsc pracy” uchyla się działania nr 50–52;

4)

5)

–2–

Poz. 794

w podrozdziale 5. „Wskaźniki” w tabeli

a)

w części zatytułowanej „Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska” uchyla się lp. 1–5,

b)

w części zatytułowanej „Cel 3. Poprawa stanu środowiska” uchyla się lp. 17–26;

w podrozdziale 6. „Zagadnienia horyzontalne” uchyla się

a)

część „6.1. Adaptacja do zmian klimatu”,

b)

część „6.5. Zielone zamówienia/zielone zakupy”.

Załącznik 1

1: Diagnoza

Diagnoza w

w poszczególnych

poszczególnych obszarach

§ 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki

Załącznik

obszarach PEP2030

PEP2030.......................

.......................142

144

Załącznik 2

2: Podsumowanie

Podsumowanie wdrażania

wdrażania Strategii

Załącznik

Strategii „Bezpieczeństwo

„Bezpieczeństwo

Energetyczne i Środowisko 2020” (BEiŚ) w części środowiskowej .......... 142

Energetyczne i Środowisko 2020” (BEiŚ) w części środowiskowej .......... 144

Załącznik 3: Projekty strategiczne PEP2030 ................................................. 142

Załącznik 3: Projekty strategiczne PEP2030 ................................................. 144

Załącznik 4: Wartości bazowe wskaźników monitorowania PEP2030 na

Załącznik

4: Wartości

bazowe

wskaźników monitorowania PEP2030 na

poziomie

wojewódzkim

.........................................................................

142

poziomie wojewódzkim ......................................................................... 144

Wykaz skrótów

Wykaz skrótów

7EAP

7EAP

AKPOŚK

aPGW

AKPOŚK

aPWŚK

aPGW

ARiMR

aPWŚK

ASCOBANS

ARiMR

ASCOBANS

BAT

BEiŚ

BAT

CAFE

BEiŚ

CAFE

CKPŚ

CO

CKPŚ

CO

CO 2

CO2

Ogólny unijny program działań w zakresie środowiska do 2020 r. „Dobra jakość

życia z uwzględnieniem ograniczeń naszej planety”

Ogólny unijny program działań w zakresie środowiska do 2020 r. „Dobra jakość

Aktualizacja

Krajowego programu

ścieków komunalnych

życia

z uwzględnieniem

ograniczeńoczyszczania

naszej planety”

Aktualizacja Krajowego

planów gospodarowania

wodami ścieków komunalnych

Aktualizacja

programu oczyszczania

Aktualizacja

programu

wodno-środowiskowego

Aktualizacja planów gospodarowania wodami kraju

Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

Aktualizacja programu wodno-środowiskowego kraju

Porozumienie o ochronie małych waleni Bałtyku, Północno-Wschodniego

Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

Atlantyku, Morza Irlandzkiego i Morza Północnego

Porozumienie o ochronie małych waleni Bałtyku, Północno-Wschodniego

najlepsze dostępne techniki

Atlantyku, Morza Irlandzkiego i Morza Północnego

Strategia „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.”

najlepsze dostępne techniki

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r.

Strategia „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020 r.”

w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE z dnia 21 maja 2008 r.

Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych

w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy

tlenek węgla

Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych

dwutlenek węgla

tlenek węgla

dwutlenek węgla

CITES

DRSM

ESD

ESR

ETV

EU ETS

EUROBATS

FBI

GDOŚ

GES

GHG

GIOŚ

GMO

GOZ

GUS

HC

IED

IMGW-PIB

IOŚ-PIB

JCW

JST

KE

KKPR

KOBiZE

Kpgo 2022

KPRM

KPOP

KWR

LRTAP

–7–

Poz. 794

Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna

and Flora, Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami

i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (konwencja waszyngtońska)

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca

2008 r. ustanawiająca ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska

morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej)

Effort Sharing Decision, decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr

2009/406/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie wysiłków podjętych

przez państwa członkowskie, zmierzających do zmniejszenia emisji gazów

cieplarnianych w celu realizacji do roku 2020 zobowiązań Wspólnoty

dotyczących redukcji emisji gazów cieplarnianych

Effort Sharing Regulation, rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE)

2018/842 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie wiążących rocznych redukcji emisji

gazów cieplarnianych przez państwa członkowskie od 2021 r. do 2030 r.

przyczyniających się do działań na rzecz klimatu w celu wywiązania się

z zobowiązań wynikających z Porozumienia paryskiego oraz zmieniające

rozporządzenie (UE) nr 525/2013, zastępujące ESD

System weryfikacji technologii środowiskowych/Pilotażowy Program Weryfikacji

Technologii Środowiskowych Unii Europejskiej

system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych

Porozumienie o ochronie populacji europejskich nietoperzy

Farmland Bird Index, wskaźnik liczebności pospolitych ptaków krajobrazu

rolniczego

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska

Good Environmental Status, dobry stan środowiska (wód morskich), główny cel

dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca

2008 r. ustanawiającej ramy działań Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska

morskiego (dyrektywy ramowej w sprawie strategii morskiej)

Greenhouse gas, gaz cieplarniany

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska

organizm zmodyfikowany genetycznie

gospodarka o obiegu zamkniętym

Główny Urząd Statystyczny

węglowodory

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/75/UE z dnia 24 listopada

2010 r. w sprawie emisji przemysłowych (zintegrowane zapobieganie

zanieczyszczeniom i ich kontrola)

Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy

Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy

jednolite części wód

jednostki samorządu terytorialnego

Komisja Europejska

Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju

Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami

Krajowy plan gospodarki odpadami 2022

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

Krajowy Program Ochrony Powietrza

klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych

i samorządowych

Konwencja w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie

odległości

LULUCF

MCP

MSY

MŚ

NCBiR

NEC

NFOŚiGW

non-ETS

NOx

NZ

OECD

ONZ

OZE

PAA

PEM

PEP2030

PEP2040

PGL LP

PGW WP

PIG-PIB

PKB

PM

PM10

PM2,5

PMŚ

POIiŚ 2014–2020

PONE

POŚ

PPSS

RDOŚ

RDW

RE

RP

SDGs

SOPO

SOR

SOx

SP

SPA2020

–8–

Poz. 794

Land Use, Land Use Change and Forestry, sektor związany z użytkowaniem

gruntów, zmianą użytkowania gruntów i leśnictwem

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2193 z dnia 25 listopada

2015 r. w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza ze

średnich obiektów energetycznego spalania

Maximum Sustainable Yield, Maksymalny Zrównoważony Połów

Ministerstwo Środowiska

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2284 z dnia 14 grudnia

2016 r. w sprawie redukcji krajowych emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń

atmosferycznych, zmiany dyrektywy 2003/35/WE oraz uchylenia dyrektywy

2001/81/WE

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

sektory nieobjęte systemem EU ETS

tlenki azotu

Narody Zjednoczone

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju

Organizacja Narodów Zjednoczonych

odnawialne źródła energii

Państwowa Agencja Atomistyki

pola elektromagnetyczne

Polityka ekologiczna państwa 2030 – strategia rozwoju w obszarze środowiska

i gospodarki wodnej

projekt Polityki energetycznej Polski do 2040 roku

Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe

Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie

Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy

produkt krajowy brutto

cząstki stałe

pył zawierający cząstki o średnicy mniejszej niż 10 mikrometrów

pył zawierający cząstki o średnicy mniejszej niż 2,5 mikrometra

Państwowy Monitoring Środowiska

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

program/y ograniczania niskiej emisji

programy ochrony środowiska

plan przeciwdziałania skutkom suszy

regionalne dyrekcje ochrony środowiska

dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października

2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki

wodnej, tzw. Ramowa Dyrektywa Wodna

Rada Europejska

Rzeczpospolita Polska

cele zrównoważonego rozwoju

System Osłony Przeciwosuwiskowej

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą

do 2030 r.)

tlenki siarki

Strategia produktywności

Strategiczny plan adaptacji dla sektorów obszarów wrażliwych na zmiany

klimatu do roku 2020

SRKL

SRKS

SRT

SSP

SZRWRiR

UE

UZP

WHO

WIOŚ

WPGO

–9–

Poz. 794

Strategia rozwoju kapitału ludzkiego

Strategia rozwoju kapitału społecznego

Strategia zrównoważonego rozwoju transportu do 2030 roku

Strategia „Sprawne i nowoczesne państwo”

Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030

Unia Europejska

Urząd Zamówień Publicznych

Światowa Organizacja Zdrowia

wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska

wojewódzkie plany gospodarki odpadami

1. Wstęp

Polityka ekologiczna państwa 2030 (PEP2030) w systemie zarządzania rozwojem kraju

14 lutego 2017 r. Rada Ministrów przyjęła nową średniookresową strategię rozwoju kraju – Strategię

na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)1 – SOR. Wskazane

w SOR cele, kierunki interwencji, działania i projekty strategiczne powinny znaleźć odzwierciedlenie

we wszystkich dokumentach strategicznych. W tym sensie SOR stanowi podstawę

do przygotowywania nowych strategii sektorowych, w tym strategii środowiskowej. Prace nad

strategią środowiskową były koordynowane przez Ministerstwo Środowiska ze wsparciem członków

międzyresortowego zespołu. Dokument otrzymał nazwę Polityka ekologiczna państwa 2030 –

strategia rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej2 (PEP2030).

PEP2030 została przygotowana zgodnie z postanowieniami ustawy o zasadach prowadzenia polityki

rozwoju3 oraz stanowi strategię w rozumieniu tej ustawy. Jest jedną z podstaw prowadzenia polityki

ochrony środowiska w Polsce4, a także jedną z dziewięciu strategii5, stanowiących fundament

zarządzania rozwojem kraju.

1

Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260).

2

W dokumencie i jego załącznikach stosuje się skrócony tytuł Polityka ekologiczna państwa 2030 albo skrót PEP2030.

3

Ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295), art. 4 ust. 1.

4

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2018 r. poz. 799, z późn. zm.), art. 14 ust. 1.

5

Do zintegrowanych strategii, oprócz Polityki ekologicznej państwa 2030, należą: Strategia zrównoważonego rozwoju wsi,

rolnictwa i rybactwa 2030, Polityka energetyczna Polski do 2040 roku, Strategia zrównoważonego rozwoju transportu do

2030 roku, Strategia produktywności, Krajowa strategia rozwoju regionalnego, Strategia „Sprawne i nowoczesne państwo”,

Strategia rozwoju kapitału społecznego, Strategia rozwoju kapitału ludzkiego.

perspektywa 2020

i 2030

średniookresowa strategia rozwoju kraju

– Strategia na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju

perspektywa 2020

i 2030

9 zintegrowanych strategii, w tym

Polityka ekologiczna państwa 2030

perspektywa 2020

i 2027

programy operacyjne

Poz. 794

Schemat: Miejsce PEP2030 w systemie zarządzania rozwojem kraju.

W systemie dokumentów strategicznych PEP2030 stanowi doprecyzowanie i operacjonalizację zapisów

SOR. Stąd też, cel główny PEP2030, tj. Rozwój potencjału środowiska na rzecz obywateli

i przedsiębiorców, został przeniesiony wprost z SOR. Cele szczegółowe PEP2030 zostały określone

w odpowiedzi na zidentyfikowane w diagnozie najważniejsze trendy w obszarze środowiska, w sposób

umożliwiający zharmonizowanie kwestii związanych z ochroną środowiska z potrzebami gospodarczymi

i społecznymi.

Cele szczegółowe PEP2030 dotyczą zdrowia, gospodarki i klimatu. Realizacja celów środowiskowych

będzie wspierana przez cele horyzontalne, dotyczące edukacji ekologicznej oraz efektywności

funkcjonowania instrumentów ochrony środowiska (rozdz. Cele PEP2030).

Cele szczegółowe będą monitorowane za pomocą zestawu wskaźników (rozdz. Wskaźniki realizacji

celów PEP2030) oraz realizowane poprzez kierunki interwencji (rozdz. Kierunki interwencji PEP2030)

−

−

−

−

−

−

−

−

−

−

−

Zrównoważone gospodarowanie wodami, w tym zapewnienie dostępu do czystej wody

dla społeczeństwa i gospodarki oraz osiągnięcie dobrego stanu wód,

Likwidacja źródeł emisji zanieczyszczeń do powietrza lub istotne zmniejszenie ich

oddziaływania,

Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleb,

Przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska oraz zapewnienie bezpieczeństwa biologicznego,

jądrowego i ochrony radiologicznej,

Zarządzanie zasobami dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, w tym ochrona i poprawa

stanu różnorodności biologicznej i krajobrazu,

Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej,

Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym,

Zarządzanie zasobami geologicznymi poprzez opracowanie i wdrożenie polityki surowcowej

państwa,

Wspieranie wdrażania ekoinnowacji oraz upowszechnianie najlepszych dostępnych technik

BAT,

Przeciwdziałanie zmianom klimatu,

Adaptacja do zmian klimatu oraz zarządzanie ryzykiem klęsk żywiołowych,

−

−

– 11 –

Poz. 794

Edukacja ekologiczna, w tym kształtowanie wzorców zrównoważonej konsumpcji,

Usprawnienie systemu kontroli i zarządzania ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu

finansowania.

Do projektów strategicznych PEP2030 należą (załącznik 3 Projekty strategiczne PEP2030)

− Czyste powietrze,

− Audyty krajobrazowe,

− Opracowanie i wdrożenie spójnej i kompleksowej Polityki Surowcowej Państwa,

− GreenEvo – akcelerator zielonych technologii,

− Leśne Gospodarstwa Węglowe,

− Budownictwo drewniane,

− Adaptacja do zmian klimatu,

− Kompleksowy program adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatycznych do roku 2020,

− Woda dla rolnictwa.

Architektura PEP2030

Architektura PEP2030 została zaproponowana na etapie przygotowywania wstępnych założeń

do dokumentu. W instytucjach zaangażowanych we wdrażanie i monitorowanie realizacji

dokumentów strategicznych przeprowadzono ankietę dotyczącą oceny struktury obowiązujących

strategii i programów, w tym Strategii „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do

2020 r.”6 (BEiŚ). Na tej podstawie oraz w oparciu o rozwiązania wypracowane przez międzyresortowy

zespół ds. PEP2030 ustalono, że cel główny PEP2030 zostanie zaimplementowany wprost z SOR

i zoperacjonalizowany przez cele szczegółowe. Zgodnie z założeniami cele szczegółowe PEP2030

określono z uwzględnieniem

−

−

−

najważniejszych wyzwań rozwojowych zidentyfikowanych w SOR,

prognozy trendów,

pogłębionej diagnozy opracowanej dla każdego z obszarów tematycznych wchodzących

w zakres PEP2030.

Cele szczegółowe będą monitorowane za pomocą zestawu wskaźników oraz realizowane poprzez

− projekty strategiczne,

− szereg zadań, które stanowią konkretyzację działań wskazanych w SOR,

− inne działania zidentyfikowane w toku prac nad PEP2030 (np. wynikające ze zobowiązań

dla Polski w perspektywie do 2030 r.).

Działania i zadania przyporządkowano do kierunków interwencji, które obejmują wszystkie obszary

tematyczne polityki ochrony środowiska.

Oprócz środowiskowych celów szczegółowych, w PEP2030 wyróżniono również cele horyzontalne,

które będą wspierać wdrażanie celów szczegółowych.

6

Uchwała nr 58 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2014 r. w sprawie przyjęcia Strategii „Bezpieczeństwo Energetyczne

i Środowisko – perspektywa do 2020 r.” (M.P. poz. 469).

Cel główny

Cele szczegółowe

Wskaźniki

Kierunki interwencji

Działania

Projekty strategiczne

Zadania

Schemat: Architektura PEP2030.

2. Priorytety Polityki ekologicznej państwa 2030 (PEP2030)

Budowa innowacyjnej gospodarki z zachowaniem zasad zrównoważonego rozwoju jest wymogiem

nowoczesnej polityki państwa. Zrównoważony rozwój oznacza stabilny wzrost gospodarczy

powiązany z racjonalną gospodarką zasobami środowiskowymi i respektowaniem praw człowieka.

To właśnie człowiek jest nadrzędną wartością w PEP2030 poprzez koncentrację tematyczną na jakości

życia, zdrowiu i dobrobycie Polaków, przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony środowiska,

zachowaniu różnorodności biologicznej i innych form materii ożywionej oraz nieożywionej.

Rolą polityki ekologicznej jest więc zapewnienie bezpieczeństwa ekologicznego państwa. Powinno

to znaleźć odzwierciedlenie w odpowiednich strukturach zarządzania państwem na szczeblu

krajowym, wojewódzkim i lokalnym oraz w takim podziale kompetencji i zadań, który pozwoli na to,

aby cele na każdym szczeblu były wyznaczane w oparciu o rozpoznanie potrzeb, zaś środki do ich

osiągnięcia – dobierane z uwzględnieniem kryteriów efektywności ekologicznej i ekonomicznej.

Szczególne znaczenie w osiągnięciu celów polityki ekologicznej przypisane jest jednostkom

samorządu terytorialnego. W ich gestii leży racjonalne planowanie zagospodarowania

przestrzennego, które pomaga chronić ludność przed zanieczyszczeniami powietrza i hałasem,

suszami i powodziami oraz stratami przez nie powodowanymi, jak również przyrodę przed nadmierną

presją.

Dążenie do poprawy jakości życia powoduje stałą potrzebę rozwoju, co jednak jest możliwe tylko

dzięki zrównoważonemu korzystaniu z zasobów przyrodniczych, w tym zrównoważonemu

korzystaniu z żywych zasobów morskich. Użytkowanie zasobów przyrodniczych to prawo obywateli,

a jednocześnie obowiązek władz publicznych, polegający na tym, aby zapewnić trwały dostęp

do tychże zasobów przyszłym pokoleniom. Żadna z form działalności człowieka nie powinna (o ile jest

to możliwe w danych uwarunkowaniach społeczno‐gospodarczych) powodować trwałego

pogarszania stanu zasobów przyrodniczych. Jeżeli zaś to nastąpi, należy przeprowadzić działania

kompensacyjne, remediacyjne lub rewitalizacyjne oraz odtworzeniowe w odniesieniu

do odpowiednich elementów środowiska, których stan został pogorszony. Proces rozwoju będzie

monitorowany za pomocą odpowiednich wskaźników umożliwiających ocenę takich aspektów jak

poprawa jakości wody i powietrza, ograniczenie wpływu na zmiany klimatu oraz właściwy stan

ochrony rodzimych gatunków i siedlisk oraz usług świadczonych przez ekosystemy.

Ze szczególną intensywnością realizowane będą działania mające na celu poprawę jakości powietrza

poprzez ograniczenie niskiej emisji, która jest główną przyczyną powstawania zjawiska smogu.

Na szczeblu rządowym oznaczają one przygotowanie odpowiednich przepisów i instrumentów

finansowego wsparcia inwestycji oraz koordynację ich wdrażania w regionach.

PEP2030 powinna również sprzyjać realizacji celów i zobowiązań Polski na szczeblu

międzynarodowym, w tym na poziomie unijnym oraz ONZ, szczególnie w kontekście celów polityki

klimatyczno-energetycznej UE do 2030, Konwencji MARPOL o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza

przez statki, Konwencji Helsińskiej HELCOM oraz trzech konwencji z Rio: Konwencji w sprawie zmian

klimatu, Konwencji o różnorodności biologicznej i Konwencji o pustynnieniu.

Osiągnięcie celów redukcyjnych wynikających z regulacji UE, tj. ograniczenie emisji gazów

cieplarnianych (GHG) o co najmniej 40% w porównaniu do poziomu z 1990 r., wymaga podjęcia

odpowiednich działań w sektorach objętych unijnym systemem handlu emisjami (EU ETS), gdzie

wymagana redukcja na poziomie UE do roku 2030 ma osiągnąć 43% w porównaniu do poziomu

z 2005 r. (nie ma celów krajowych) oraz w pozostałych sektorach tzw. non-ETS, gdzie redukcja

na poziomie unijnym do 2030 r. ma osiągnąć 30% względem roku 2005, a cel dla Polski wynosi –7%

względem 2005 r. wraz z możliwością wykorzystania elastyczności w ramach rozporządzenia ESR,

które w przypadku Polski wynoszą 1,2 pkt proc.7.

Podstawą globalnej polityki klimatycznej jest Porozumienie paryskie, ratyfikowane także przez Polskę.

Jego głównym celem jest podjęcie wspólnych wysiłków na rzecz przeciwdziałania zmianie klimatu

przy jednoczesnym uwzględnianiu kwestii zrównoważonego rozwoju oraz przeciwdziałaniu ubóstwu.

Istotne jest, aby utrzymać wzrost średniej temperatury na świecie na poziomie znacznie poniżej 2°C

w porównaniu do poziomu sprzed epoki przemysłowej i kontynuować wysiłki w celu ograniczenia

wzrostu temperatury do 1,5°C powyżej poziomu sprzed epoki przemysłowej, uznając,

że ograniczyłoby to znacznie ryzyko i skutki zmian klimatu. Państwa powinny jednocześnie dążyć

do zwiększenia zdolności adaptacji do niekorzystnych skutków zmiany klimatu oraz do zwiększenia

odporności na zmianę klimatu i rozwoju niskoemisyjnego w sposób, który nie zagraża produkcji

żywności. Porozumienie zakłada także dostosowanie przepływów finansowych do ścieżki prowadzącej

do niskiego poziomu emisji gazów cieplarnianych i rozwoju, który jest neutralny dla klimatu.

Polska przywiązuje ogromną wagę do długoterminowego celu Porozumienia, jakim jest osiągnięcie

równowagi między emisjami gazów cieplarnianych powodowanymi przez człowieka a ich absorpcją

przez biosystemy, poprzez możliwie jak najszybsze osiągnięcie najwyższego poziomu emisji gazów

cieplarnianych i ich późniejszą szybką redukcję. W tym kontekście Polska uważa za konieczne lepsze

wykorzystanie biosystemów jako naturalnych pochłaniaczy węgla, co daje nie tylko szansę trwałego

i rzeczywistego zatrzymania wzrostu, a później zmniejszenie stężenia CO2 w atmosferze, ale może

również sprzyjać synergii wdrażania wielu celów zrównoważonego rozwoju (SDGs).

Wdrożenie Porozumienia paryskiego, w myśl którego redukcja emisji GHG powinna uwzględniać

specyfikę gospodarczą danego kraju, stanowi impuls dla zrównoważonego rozwoju. Dlatego

podejmowane będą działania zmierzające do efektywnego zmniejszenia koncentracji GHG

7

Na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/842 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie wiążących

rocznych redukcji emisji gazów cieplarnianych przez państwa członkowskie od 2021 r. do 2030 r. przyczyniających się

do działań na rzecz klimatu w celu wywiązania się z zobowiązań wynikających z Porozumienia paryskiego oraz zmieniającego

rozporządzenie (UE) nr 525/2013 (Tekst mający znaczenie dla EOG) (Dz. Urz. UE L 156 z 19.06.2018, str. 26; tzw. ESR).

w atmosferze, uwzględniające działania w sektorach gospodarki odpowiedzialnych za emisje GHG

(przede wszystkim energetyka, transport, rolnictwo), dotyczące m.in. wprowadzania innowacyjnych

technologii, wykorzystania dostępnych źródeł energii, w tym rozwój geotermii, a także realizacji

koncepcji Leśnych Gospodarstw Węglowych, która stanowi polską propozycję zmniejszania

koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze. Jednocześnie podejmowanych będzie szereg

działań adaptacyjnych mających na celu zmniejszenie podatności gospodarki na skutki zmian klimatu.

Prowadzenie wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej, oprócz uzyskania

postulowanej przez Porozumienie paryskie neutralności klimatycznej, przyczyni się do ochrony

różnorodności biologicznej i tworzenia miejsc pracy, zwłaszcza na terenach niezurbanizowanych.

Wspierane będą zielone inwestycje, w tym zalesiania prywatnych gruntów porolnych, jak i efektywne

metody spalania biomasy w gospodarstwach domowych. Promowane będą rozwiązania, które

pozwolą uwypuklić rolę drewna jako w pełni naturalnego, odnawialnego surowca budowlanego

o wszechstronnym zastosowaniu, w tym magazynującego CO2.

Jednym z priorytetów PEP2030 będzie ochrona dziedzictwa przyrodniczego Polski m.in. poprzez

podejmowanie działań mających na celu poprawę stanu różnorodności biologicznej i pełniejsze

powiązanie jej ochrony z rozwojem społecznym i gospodarczym kraju, w tym doskonalenie systemu

ochrony przyrody, zachowanie i przywracanie siedlisk przyrodniczych oraz populacji zagrożonych

gatunków, utrzymanie i odbudowę funkcji ekosystemów będących źródłem usług dla człowieka.

Należy dążyć do umocnienia systemu ochrony przyrody, w tym usprawnić zarządzanie siecią Natura

2000. Trzeba kontynuować proces planowania zadań ochronnych lub tworzenia planów ochrony

dla wymagających tego form ochrony przyrody, ponadto – doskonalić system ocen oddziaływania

na środowisko.

Zlikwidowanie przyczyn utraty zasobów różnorodności biologicznej, wynikających z działań

społecznych i gospodarczych, wymaga spójnej polityki i bardziej efektywnego włączenia

różnorodności biologicznej do głównego nurtu całej sfery działalności państwa, w tym do wszystkich

branż, zwłaszcza takich jak: rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo, gospodarka wodna i gospodarka

morska, które w sposób bezpośredni i pośredni wpływają na stan zasobów różnorodności

biologicznej oraz do sektora odpowiedzialnego za zwalczanie przestępczości wobec środowiska

i dzikiej przyrody. Taka integracja powinna przejawiać się poprzez znaczące zwiększenie wysokości

oraz dostępności środków na ochronę przyrody w funduszach sektorowych.

Ogromne możliwości, zarówno w kontekście rozwoju obszarów zurbanizowanych,

jak i niezurbanizowanych, stwarza odejście od linearnego modelu gospodarki na rzecz wdrożenia

gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ). GOZ oznacza przede wszystkim dbałość o to, aby materiały

oraz surowce funkcjonowały w gospodarce jak najdłużej. Gospodarka o obiegu zamkniętym zakłada

współdziałanie – zmianie ulec powinny modele biznesowe i ramy funkcjonowania przedsiębiorstw,

a na zmiany te powinni zostać przygotowani konsumenci oraz otoczenie prawno-instytucjonalne.

Założeniem GOZ jest również wdrożenie pełnego odzysku odpadów na poziomie lokalnym.

W przypadku terenów zurbanizowanych i podmiejskich gospodarka o obiegu zamkniętym daje szanse

na lepsze wykorzystanie i odzysk dostępnych zasobów materiałowych i energetycznych, ograniczenie

ilości składowanych odpadów ze szczególnym uwzględnieniem minimalizacji i zagospodarowania

tworzyw sztucznych jako materiału ze strumienia odpadów opakowaniowych, zagospodarowania

odpadów budowlanych i rozbiórkowych dla wzmocnienia zrównoważonego budownictwa miejskiego,

produkcji biogazu i biogazu rolniczego oraz wykorzystanie surowców odzyskanych z innych odpadów

dostępnych na tych terenach, np. odzysk fosforu z osadów ściekowych, kaskadowe systemy

wykorzystania odpadów. GOZ ma także istotne znaczenie w gospodarce wodno-ściekowej

(w kontekście zagospodarowania osadów ściekowych i wykorzystania oczyszczonych ścieków jako

wody technologicznej lub do celów utrzymania zieleni miejskiej) oraz w energetyce, a także

w zagospodarowaniu wód opadowych i roztopowych (recykling wody, zmniejszanie tzw. „śladu

wodnego”).

W kontekście rozwoju obszarów niezurbanizowanych, gospodarka o obiegu zamkniętym może

przyczynić się do częściowej samowystarczalności tych terenów, szczególnie pod kątem

energetycznym poprzez wykorzystanie odnawialnych źródeł energii.

Priorytetowo traktowane będą kwestie dotyczące wdrożenia racjonalnej Polityki Surowcowej

Państwa i związana z tym reforma służb geologicznych.

W tym kontekście potrzebne jest także racjonalne podejście do obszarów Natura 2000

i wykorzystanie ich potencjału dla rozwoju społeczno-ekonomicznego. Sieć Natura 2000 może,

a nawet powinna stać się stymulatorem zrównoważonego rozwoju dla lokalnych społeczności,

pozwala bowiem na rozwój w oparciu o lokalne uwarunkowania i walory przyrodnicze, nie blokując

przy tym inwestycji, które nie będą miały znaczącego, niekorzystnego wpływu na przedmioty ochrony

w poszczególnych obszarach. Sieć Natura 2000 powinna być utrzymywana i rozwijana, a jej ochrona

zapewniana poprzez dalsze prace nad planami zadań ochronnych dla poszczególnych obszarów.

Dobrym przykładem połączenia celów ochrony przyrody i rozwoju gospodarczego jest prowadzona

w lasach objętych siecią Natura 2000 zrównoważona gospodarka leśna, której efektywność

zagwarantowana jest przez połączenie planów urządzenia lasu z planami ochrony obszarów Natura

2000.

Niezwykle istotnym elementem z punktu widzenia zrównoważonego rozwoju jest wdrożenie

nowoczesnego systemu zarządzania zasobami wodnymi i ryzykiem powodziowym. Dlatego

Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie (PGW WP) poprzez zarządzanie zlewniowe będzie

realizować zadania w zakresie: sprawowania praw właścicielskich w stosunku do wód publicznych

stanowiących własność Skarbu Państwa, zachowania i poprawy stanu wód i niedopuszczania do jego

pogarszania się, poprawy bezpieczeństwa powodziowego, w tym kontynuowania prac związanych

z opracowaniem projektów dokumentów planistycznych, wynikających z konieczności wdrażania

dyrektywy powodziowej8 i ustawy – Prawo wodne9, zapobiegania skutkom suszy oraz wspierania

gmin w zapewnieniu wody na potrzeby ludności i gospodarki. Szczególnego wysiłku wymagają

również zadania w zakresie ochrony wszystkich kategorii wód – rzek, jezior, wód przejściowych,

przybrzeżnych, morskich i wód podziemnych oraz kontroli zanieczyszczeń. W tym celu również

przez Wody Polskie opracowywane będą dokumenty planistyczne wynikające z konieczności

wdrażania Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW)10 oraz dyrektywy ramowej w sprawie strategii

8

Dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka

powodziowego i zarządzania nim (Dz. Urz. UE L 288 z 06.11.2007, str. 27).

9

Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2018 r. poz. 2268, z późn. zm.).

10

Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy

wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE

Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 5, str. 275, z późn. zm.).

morskiej (DRSM)11, w szczególności programy działań zmierzające do utrzymania lub poprawy stanu

wód, w tym morskich.

Ekoinnowacje odgrywają szczególnie ważną rolę w pobudzaniu procesu przechodzenia

na gospodarkę o obiegu zamkniętym, zapobieganiu zmianom klimatu, ochronie jakości powietrza,

utracie różnorodności biologicznej czy zrównoważonym korzystaniu z zasobów wodnych

i zapewnieniu ich dobrej jakości. Przyczyniają się jednocześnie do zwiększenia konkurencyjności

i rozwoju gospodarczego oraz wzmocnienia odporności gospodarki na presje środowiskowe,

poprawiając efektywność wykorzystania zasobów naturalnych oraz zmniejszając negatywny wpływ

działalności człowieka na środowisko. Zmiana sposobów produkcji i konsumpcji na bardziej zasoboi energooszczędne działania adaptacyjne do zmian klimatu oraz przekształcanie odpadów w produkty

o wysokiej wartości dodanej wymagać będą nowych technologii, procesów i usług.

Wobec powyższego do zadań priorytetowych należeć będzie promocja i wspieranie wdrażania

innowacyjnych technologii środowiskowych, a także zbudowanie spójnego, systemowego podejścia

wspomagającego rozwój, badania i wdrażanie ekoinnowacji w Polsce w ramach zapewnienia efektu

synergii w działaniu instytucji odpowiedzianych za innowacje oraz synergii we wdrażanych przez nie

instrumentach wsparcia.

Realizacja celów PEP2030 wymaga położenia większego nacisku na usprawnienie systemu kontroli i

zarządzania ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu finansowania. Priorytetowo traktowane

będzie zwalczanie przestępczości przeciwko środowisku przy jednoczesnym rozwijaniu kompetencji

ekologicznych społeczeństwa, rozumianych jako dostarczanie wiedzy, rozwijanie umiejętności i

kształtowanie postaw w celu rozpowszechnienia wzorców zrównoważonej konsumpcji i produkcji, w

tym takich jak dobrowolne systemy zarządzania środowiskowego (EMAS, ISO 14001) i

ekoznakowanie.

Podstawową rolę w PEP2030 pełni zasada „zanieczyszczający płaci”. W praktyce zasada ta oznacza, że

sprawca, który spowodował szkodę w środowisku lub zagrożenie powstania szkody, powinien

ponieść koszty naprawienia szkody lub wyeliminowania zagrożenia. Zasada odnosi się do wszystkich

obszarów ochrony środowiska. Inna reguła, której stosowanie pozytywnie wpływa na użytkowanie

zasobów publicznych, w tym zasobów naturalnych, brzmi: „użytkownik płaci”. Koncepcja ta jest coraz

częściej wykorzystywana w związku z ochroną takich zasobów środowiska, które są nieodnawialne

lub odnawiają się w długim czasie oraz w powiązaniu ze światowym trendem rozwoju tzw.

gospodarki współdzielenia12 („sharing economy”).

Zamówienia publiczne stanowią istotną część produktu krajowego brutto (PKB). Wartość zamówień

publicznych udzielonych w Polsce w 2017 r. wyniosła 163,2 mld zł, co odpowiadało 8,23% PKB.

Należy przy tym podkreślić, że dane te uwzględniają jedynie zamówienia podlegające procedurom

określonym w ustawie – Prawo zamówień publicznych13, a pomijają wydatki dokonywane w oparciu

o wyłączenia spod reżimu ustawy. Powyższe dane obrazują nie tylko siłę nabywczą administracji

11

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE z dnia 17 czerwca 2008 r. ustanawiająca ramy działań

Wspólnoty w dziedzinie polityki środowiska morskiego (dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej) (Dz. Urz. UE L 164

z 25.06.2008, str. 19, z późn. zm.).

12

Gospodarka współdzielenia wpisuje się równocześnie w ideę zrównoważonego rozwoju.

Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1986, z poźn. zm.).

publicznej, lecz także wskazują na istotny potencjał, jakim dysponuje administracja w zakresie

kształtowania określonych trendów na rynku dóbr, usług i robót budowlanych.

Jak najszersze wykorzystanie potencjału zamówień publicznych do realizacji celów środowiskowych

wymaga nie tylko zwiększenia świadomości zamawiających oraz instytucji kontrolujących

wydatkowanie funduszy publicznych w zakresie prośrodowiskowych rozwiązań dostępnych

w ustawie – Prawo zamówień publicznych14, lecz także podjęcia odpowiednich działań

informacyjnych na temat istniejących problemów środowiskowych, ich znaczenia oraz potrzeby

uwzględniania na etapie podejmowania decyzji zakupowych.

3. Streszczenie diagnozy15

Kluczowym elementem zapewniającym bezpieczne funkcjonowanie człowieka w wymiarze

społecznym, ekonomicznym i kulturowym jest środowisko, w tym jego kondycja, różnorodność

i zasobność. Środowisko kształtuje warunki życia ludzi i przyrody ożywionej, dostarcza wodę,

pożywienie, energię i wiele innych zasobów naturalnych. Jakość i walory poszczególnych

komponentów środowiska silnie wpływają na zdrowie ludzi i komfort życia. Efektywny sposób

wykorzystania środowiska przy jednoczesnym zachowaniu równowagi ekologicznej determinuje

możliwości wypełniania przez państwo zadań, w tym zaspakajania podstawowych potrzeb bytowych

społeczeństwa.

W Polsce, począwszy od roku 1990, w wyniku zmian strukturalnych w gospodarce, realizacji polityki

ekologicznej państwa i jej programów wykonawczych z inwestycjami prośrodowiskowymi

oraz zaostrzenia przepisów prawnych zmniejszyło się zanieczyszczenie powietrza, wód i gleb.

Skuteczne zarządzanie emisjami przemysłowymi, szczególnie z sektora energetycznego, znacząco

zmniejszyło ich udział w przekroczeniach standardów jakości powietrza w Polsce oraz pozwoliło

na znaczną redukcję emisji gazów cieplarnianych. Jednak skuteczna ochrona klimatu wymaga dalszej

redukcji emisji przy wykorzystaniu stale udoskonalanych metod technicznych i naturalnych.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat emisje szkodliwych związków zostały w Polsce znacznie obniżone.

Konieczna jest kontynuacja działań, mających na celu zrównoważone i bardziej wydajne

wykorzystanie zasobów, w taki sposób, aby zwiększający się poziom konsumpcji oraz zamożności

Polaków nie powodował obciążenia środowiska, w tym przede wszystkim przekraczania norm jakości

powietrza, wzrostu ilości powstających odpadów, nieakceptowalnego poziomu zanieczyszczenia wód

powierzchniowych, w tym morskich, zmniejszania poziomu różnorodności biologicznej, narażenia

ludności i zwierząt na hałas, czy nadmiernych połowów.

Szczególnym wyzwaniem są kwestie dotyczące chaosu zagospodarowania przestrzennego,

spowodowanego niewystarczającą kontrolą procesu inwestycyjnego, dotyczącego przede wszystkim

zabudowy mieszkaniowej. Zmniejszający się udział powierzchni terenów zieleni, niekontrolowana

urbanizacja i zabudowa korytarzy i klinów napowietrzających oraz dolin rzecznych w ośrodkach

miejskich, odcinająca przestrzenie otwarte od wnętrza miasta, pogarsza warunki klimatyczne i jakość

życia oraz powoduje zwiększenie ryzyka powodziowego. Zadaniem korytarzy i klinów

14

Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 1986 z późn. zm.).

Ocena stanu środowiska zawarta w diagnozie, będąca podstawą do dalszych analiz, została opracowana na podstawie

danych państwowego monitoringu środowiska, realizowanego przez Inspekcję Ochrony Środowiska.

napowietrzających jest wentylowanie miast. Mają one pompować świeże powietrze z zielonych

obszarów do centrów miast, w tym do wysp ciepła. W tym celu potrzebne są wolne od zabudowy

przestrzenie prowadzące z peryferii w głąb miasta. Naturalne – jak rzeki czy tereny zielone

jednocześnie oczyszczające miejskie powietrze – lub sztuczne (jak tory kolejowe czy szerokie drogi).

W związku z tym konieczne jest wprowadzenie zapisów ograniczających zabudowę korytarzy i klinów

napowietrzających, korytarzy ekologicznych i dolin rzecznych, szczególnie w ośrodkach miejskich.

Preferowaną formą ochrony akustycznej na terenach pełniących funkcje korytarzy i klinów

napowietrzających powinny być nasadzenia roślinne z roślin gęsto ulistnionych.

Do najważniejszych wyzwań w tym zakresie należy eliminacja tzw. niskiej emisji, która jest wynikiem

wykorzystywania w sektorze bytowo-komunalnym, przede wszystkim do indywidualnego ogrzewania

budynków, paliw stałych (w tym węgla niskiej jakości) i odpadów, wyeksploatowania

i niedostosowania technologicznego palenisk i małych kotłowni lokalnych, a także niskiego standardu

energetycznego budynków. W obszarach zurbanizowanych i wzdłuż tras dojazdów do pracy istotny

wpływ na jakość powietrza ma znaczący udział emisji pochodzącej z transportu. Obecnie na poziomie

UE przyjmowane są regulacje dotyczące norm emisyjnych dla samochodów, a na poziomie krajowym

promowane są działania z zakresu elektrycznych środków transportu.

Negatywny wpływ na jakość powietrza, poza transportem lądowym, jest generowany z transportu

lotniczego. W wyniku procesu spalania paliw węglowodorowych do atmosfery przedostają się

szkodliwe i toksyczne produkty w postaci: dwutlenku węgla – CO2, tlenku węgla – CO, tlenków siarki –

SOx, tlenków azotu – NOx, węglowodorów – HC, cząstek stałych – PM oraz wielu innych toksycznych

substancji, mających wpływ zarówno na środowisko przyrodnicze, jak i na zdrowie i życie człowieka.

Dlatego jednym z celów polityki transportowej UE jest zwiększenie udziału w przewozach

towarowych na odległość powyżej 300 km mniej emisyjnych i bardziej zasobooszczędnych gałęzi

transportu, m.in. transportu szynowego czy wodnego. Działania ograniczające wpływ transportu na

środowisko są kompleksowo przedstawione w Strategii zrównoważonego rozwoju transportu do

2030 roku.

W kontekście działań zmierzających do poprawy jakości powietrza i przeciwdziałania zmianom

klimatu szczególną rolę odgrywa polityka UE, która zmierza do systematycznego obniżania emisji

gazów cieplarnianych. W przypadku Polski jest to zadanie stosunkowo trudne ze względu na wysoką

emisyjność gospodarki, wynikającą z dominującej roli węgla w wytwarzaniu energii elektrycznej

i ciepła. Mimo tych trudności Polska sukcesywnie redukuje emisje gazów cieplarnianych, wywiązując

się z podjętych zobowiązań międzynarodowych (Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych

w sprawie zmian klimatu i Porozumienie paryskie) oraz ze zobowiązań wynikających z prawa UE

(pakiet energetyczno-klimatyczny).

Polska oraz pozostałe państwa członkowskie UE przystąpiły do Porozumienia paryskiego (2015). UE

będzie realizowała cele Porozumienia wspólnie poprzez wkład do niego (ang. Nationally Determined

Contribution), którego wdrażanie nastąpi poprzez uregulowania przyjęte w polityce w zakresie

klimatu i energii do 2030 r. Główne cele tej polityki to ograniczenie emisji gazów cieplarnianych

o co najmniej 40% (20% do 2020 r.) w stosunku do poziomu z 1990 r., zapewnienie co najmniej 32%

udziału energii odnawialnej w całkowitym zużyciu energii w UE oraz zwiększenie efektywności

energetycznej o co najmniej 32,5%. Głównym narzędziem realizacji polityki UE w tym zakresie jest

system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (EU ETS). System EU ETS obejmuje

instalacje przemysłowe, w szczególności należące do sektorów energochłonnych, a także sektor

wytwarzania energii oraz linie lotnicze. Wprowadzone zostały również regulacje dotyczące

monitorowania emisji z transportu morskiego. Został on ustanowiony dyrektywą z 2003 r.16, w której

w wyniku zmian z 2009 r.17 przyjęto jeden ogólnoeuropejski cel redukcyjny do 2020 r., wynoszący

21% w stosunku do emisji z 2005 r. Cel ten jest realizowany poprzez liniowy spadek liczby dostępnych

uprawnień dla instalacji. Zgodnie z nowelizacją dyrektywy z marca 2018 r.18, redukcja emisji

w systemie EU ETS do 2030 r. ma osiągnąć poziom 43% w stosunku do 2005 r. Osiągnięcie tego celu

będzie się wiązało ze zmniejszeniem corocznie dostępnej liczby uprawnień do emisji.

Drugim filarem polityki klimatycznej UE jest redukcja emisji z sektorów nieobjętych systemem EU ETS

(tzw. non-ETS), takich jak: transport, budownictwo, rolnictwo, sektor komunalno-bytowy

czy gospodarka odpadami. Emisja z tych sektorów stanowi ponad połowę całkowitej wielkości emisji

gazów cieplarnianych w UE, w przypadku Polski jest podobnie (50,2%19). Zagadnienie emisji w nonETS podlega rozporządzeniu ESR. Według tego rozporządzenia cel redukcyjny dla Polski wynosi –7%

w stosunku do wielkości emisji z sektorów non-ETS w 2005 r. Od 2021 r. UE podejmie też działania

mitygacyjne w sektorze związanym z użytkowaniem gruntów, zmianą użytkowania gruntów i

leśnictwem (LULUCF, ang. Land Use, Land Use Change and Forestry). Zostały one określone w

rozporządzeniu dotyczącym sektora LULUCF20.

Scenariusze klimatyczne dla Polski pokazują, że najpowszechniejszymi zjawiskami pogodowymi

w kolejnym dziesięcioleciu będą fale upałów z tendencją do wydłużania czasu ich występowania.

Równie dotkliwe mogą być krótkie, lecz bardzo intensywne opady deszczu, które mogą powodować

lokalne zalania oraz podtopienia, czyli zdarzenia, które występują z dużą częstotliwością o małej skali.

Problem powodzi i podtopień dotyczy wszystkich sektorów gospodarki, przede wszystkim

infrastruktury istniejącej na obszarach szczególnie narażonych. Tego typu zdarzenia o niewielkiej skali

zdarzają się każdego roku i wywołują straty na przeciętnym poziomie 0,08–0,1% PKB21. Skutki zmian

klimatu uwidaczniają się również w zintensyfikowaniu występowania na obszarze Polski suszy.

Obserwuje się zmianę struktury opadów w okresie wegetacyjnym, czyli częstsze susze letnie

i wiosenne. Przewidywane zmiany klimatu i związany z nimi wzrost częstotliwości i intensywności

susz w rolnictwie spowodują wzrost zapotrzebowania na wodę do nawodnień. Z obliczeń

prognostycznych wartości niedoborów wody w glebie dla wybranych roślin wynika, że następuje

ciągły proces przesuszania się gleby i wzrostu zagrożenia suszą.

Prognozy różnicy liczby dni suchych w roku między okresem 2008–2018 i 2021–2050.

16

Dyrektywa 2003/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 2003 r. ustanawiająca system handlu

przydziałami emisji gazów cieplarnianych we Wspólnocie oraz zmieniająca dyrektywę Rady 96/61/WE (Dz. Urz. WE L 275 z

25.10.2003, str. 32, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 7, str. 631, z późn. zm.).

17

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/29/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. zmieniająca dyrektywę 2003/87/WE

w celu usprawnienia i rozszerzenia wspólnotowego systemu handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (Dz. Urz.

UE L 140 z 05.06.2009, str. 63).

18

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/410 z dnia 14 marca 2018 r. zmieniająca dyrektywę 2003/87/WE

w celu wzmocnienia efektywnych pod względem kosztów redukcji emisji oraz inwestycji niskoemisyjnych oraz decyzję (UE)

2015/1814(Dz. Urz. UE L 76 z 19.03.2018, str. 3).

19

Według wstępnej inwentaryzacji emisji GHC za 2016 rok.

20

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/841 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie włączenia emisji i

pochłaniania gazów cieplarnianych w wyniku działalności związanej z użytkowaniem gruntów, zmianą użytkowania gruntów

i leśnictwem do ram polityki klimatyczno-energetycznej do roku 2030 i zmieniające rozporządzenie (UE) nr 525/2013 oraz

decyzję nr 529/2013/UE (Tekst mający znaczenie dla EOG) (Dz. Urz. UE L 156 z 19.06.2018, str.1).

SPA 2020, s. 13-14.

Źródło: wykonano na podstawie opracowania Joanny Strużewskiej, Zakład Modelowania Atmosfery i Klimatu, Instytut

Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy.

Miasta są obszarem szczególnie wrażliwym, w którym koncentrują się najpilniejsze współcześnie

wyzwania, począwszy od niedoboru wody i złej jakości powietrza, poprzez zakłócenia gospodarcze,

a na braku stabilności społecznej skończywszy. Obecnie ludność polskich miast ocenia się na około

23,3 mln osób, co stanowi ponad 60% populacji kraju – skala problemu jest więc olbrzymia.

Przeprowadzone analizy klimatyczne i wykonane na ich podstawie scenariusze jednoznacznie

wskazują na wzrastający problem negatywnych skutków zmian klimatu na obszary zurbanizowane.

Ze względu m.in. na dużą gęstość zaludnienia oraz zamknięty i zasklepiony charakter, miasta

narażone są w szczególności na: intensyfikację miejskiej wyspy ciepła, ulewy i nawalne deszcze

powodujące podtopienia oraz deficyt wody. W ramach projektu Ministerstwa Środowiska

Opracowanie planów adaptacji do zmian klimatu w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców w 44

miastach biorących udział w projekcie, wybrano cztery sektory najbardziej wrażliwe na zagrażające

miastom zjawiska klimatyczne. We wszystkich wskazano gospodarkę wodną. Wynika to z faktu, że

system kanalizacyjny jest niewydolny już przy obecnie występujących ulewnych opadach deszczu.

Należy więc nie tylko dostosować go do aktualnych warunków, lecz także uwzględnić fakt wzrostu

intensywności opadów, związany ze zmianami klimatu w kolejnych dekadach.

W 41 miastach uznano, że zdrowie i bezpieczeństwo mieszkańców są najbardziej narażone

na negatywne skutki ekstremalnych zjawisk klimatycznych, m.in. ze względu na wzrost ryzyka

nasilenia się chorób układu krążenia czy układu oddechowego. W 36 miastach uznano, że wzrost

intensywności zagrożeń – opadów deszczu, ekstremalnych temperatur, nawałnic czy powodzi – może

zakłócić funkcjonowanie transportu. W 14 miastach jako sektor wrażliwy na zmiany klimatu

wskazano energetykę. Powstałe w wyniku zagrożeń klimatycznych zakłócenia pracy tego sektora

mogą mieć wpływ na funkcjonowanie całego miasta. Opady śniegu, marznącego deszczu mogą

powodować awarie sieci niskiego napięcia i nawet kilkudniowe braki zasilania. Jeszcze poważniejsze

znaczenie mają ubytki mocy powodowane wysokimi temperaturami latem. W upalne dni sprawność

bloków węglowych obniża się przez zbyt wysoką temperaturę wody używanej do chłodzenia

kondensatorów turbin oraz przez jej zbyt małą ilość wynikającą ze spadku poziomu wody w rzekach.

Zdarzenie takie miało miejsce w sierpniu 2015 r., kiedy konieczne było wprowadzenie ograniczenia

w dostarczaniu i poborze energii elektrycznej z powodu trwających upałów i zwiększonej konsumpcji

na potrzeby klimatyzacji.

Oprócz polityki klimatycznej związanej z redukcją emisji GHG istotnym obszarem polityki

środowiskowej w Polsce jest gospodarka wodna. Zasoby wodne w Polsce są bardzo zmienne w czasie

i zróżnicowane przestrzennie. Na ¾ powierzchni kraju występują okresowo deficyty wody (najczęściej

i w największym stopniu dotykają one terenów Wielkopolski, Mazowsza i Kujaw). Całkowity bilans

wodny Polski jest zależny od wielkości opadów w dorzeczach rzek, ich rozkładu w czasie

oraz możliwości retencji – naturalnej i sztucznej, w tym zdolności zagospodarowania wód

opadowych. W tym kontekście problem stanowi zbyt mała retencja zlewni lokalnych, spowodowana

między innymi wzrostem obszaru powierzchni uszczelnionych, powstających w procesie urbanizacji

i rozwoju infrastruktury transportowej oraz zmianami w produkcji rolnej, a także nadmiernym

przyspieszeniem odpływu wód ze zlewni i dolin rzek z urządzeń melioracyjnych, które pełnią głównie

funkcje odwadniające. Niemniej jednak stabilny ilościowo pobór wód powierzchniowych zaspokaja

większość potrzeb bytowych i gospodarczych.

Niedoinwestowanie gospodarki wodnej skutkuje niezadowalającym stanem infrastruktury gospodarki

wodnej, jak na przykład sztucznych zbiorników, oraz niską efektywnością systemu ochrony

przeciwpowodziowej kraju. Wyniki monitoringu stanu wód powierzchniowych z lat 2010–2015

wskazują, że zdecydowana większość jednolitych części wód powierzchniowych nie osiąga stanu

dobrego. Zły stan wód ogranicza wykorzystanie wód rzek, cieków i zbiorników na cele rolnicze

(nawodnienia) i przemysłowe (produkcja), a także rekreacyjne (kąpieliska, sporty wodne). Jako dobry

ocenia się natomiast stan chemiczny wód podziemnych. Obserwuje się jednak nadmierną

eksploatację zasobów zbiorników wód podziemnych, położonych w pobliżu największych miast

Polski.

Największe presje na wody powierzchniowe generują: gospodarka komunalna, rolnictwo oraz

przemysł (zwłaszcza przemysł wydobywczy, energetyczny, rolno-spożywczy). Stopniowo

wyrównywany jest dostęp do kanalizacji i wodociągów dla ludności. Wzrasta też odsetek ludności

korzystającej z oczyszczalni ścieków. Tym niemniej 15% gospodarstw domowych w obszarach

wiejskich nadal korzysta z indywidualnych ujęć wody o zmiennej jakości, a w obszarach wiejskich o

niskiej gęstości zaludnienia i rozwijającej się infrastrukturze turystycznej brakuje lokalnych systemów

kanalizacji i oczyszczania ścieków.

Polityka państw członkowskich UE zmierza do osiągnięcia co najmniej dobrego stanu środowiska

(ang. Good Environmental Status, GES) wód morskich oraz dobrego stanu lub potencjału wszystkich

jednolitych części wód, co wynika kolejno z DRSM i RDW. Polska wdraża postanowienia RDW oraz

innych dyrektyw powiązanych z RDW poprzez realizację działań mających na celu poprawę stanu

lub potencjału jednolitych części wód, a określonych w opracowanych dokumentach planistycznych

(plany gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy, Krajowy program oczyszczania ścieków

komunalnych). Ponadto, zgodnie z postanowieniami dyrektywy powodziowej22, planuje się i wdraża

działania mające na celu redukcję ryzyka powodziowego określone w stosownych dokumentach

(w planach zarządzania ryzykiem powodziowym).

22

Dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka

powodziowego i zarządzania nim (Dz. Urz. UE L 288 z 06.11.2007.str. 27).

Ważnym elementem środowiska Polski jest również Morze Bałtyckie. Działalność prowadzona

przez państwa nadbałtyckie ma znaczący wpływ na cały ekosystem morski Bałtyku, w związku z czym

zły stan środowiska Morza Bałtyckiego jest problemem, w którego rozwiązanie zaangażowane są

wszystkie państwa nadbałtyckie, w tym Polska. Oprócz RDW kluczową rolę w poprawie stanu

środowiska wód morskich pełni także DRSM. Sporządzona w 2016 r. ocena stanu środowiska polskich

obszarów morskich Bałtyku wskazuje, że stan środowiska południowego Bałtyku jest nieodpowiedni,

jednakże, analizując trendy, można dostrzec proces poprawy stanu środowiska wód morskich

Bałtyku. Reakcja morza jest jednak niezwykle powolna. Cieśniny duńskie są jedynym miejscem, w

którym możliwe jest mieszanie wód morskich, dlatego wymiana wody w Bałtyku przebiega bardzo

powoli. Dodatkowo postępujące zmiany klimatu czy naturalne katastrofy np. powodzie nie sprzyjają

poprawie stanu środowiska morskiego.

Stan wód polskich obszarów morskich ma duży wpływ na potencjał turystyczny Polski. Turystyka jest

istotną dziedziną gospodarki w Polsce, zaś przemysł turystyczny jest jednym z kluczowych elementów

rozwoju regionów nadmorskich. Mocną stroną obszarów nadmorskich w Polsce są ośrodki portowe

i przystanie położone w miejscowościach o kluczowym znaczeniu dla wypoczynku (np. Gdańsk,

Gdynia, Hel, Jastarnia, Łeba, Ustka, Świnoujście). Długa (770 km razem z Zalewem Szczecińskim

i Zalewem Wiślanym) i piękna linia brzegowa oraz posiadane dziedzictwo historyczne i kulturowe

sprawiają, że turystyka nadmorska prężnie się rozwija. Przestrzeń morska jest wykorzystywana

między innymi dla takich aktywności jak: żeglarstwo, windsurfing, kitesurfing, nurkowanie wrakowe

i rybołówstwo rekreacyjne. W Polsce bardzo dobrze rozwija się również przemysł promowy z uwagi

na urozmaicone rejsy o charakterze rekreacyjnym.

Morze Bałtyckie jest także miejscem aktywności gospodarczej rybaków. Wspólna Polityka

Rybołówstwa wymaga odtworzenia i zachowania populacji poławianych gatunków powyżej

poziomów pozwalających uzyskać maksymalny podtrzymywalny połów (tzw. Maksymalny

Zrównoważony Połów, ang. Maximum Sustainable Yield, MSY) poprzez zakończenie nadmiernych

połowów do 2015 r. tam gdzie to możliwe, a najpóźniej do 2020 r.

Różnorodność biologiczna Polski jest oceniana wysoko. O dobrej kondycji przyrody świadczy

w głównej mierze jej zróżnicowanie na poziomie ekosystemów oraz gatunków fauny i flory. Polskę

cechuje bardzo duża różnorodność biologiczna, wyróżniająca się np. dużą liczbą występujących

na terenie naszego kraju gatunków fauny i flory oraz siedlisk przyrodniczych, co wynika m.in.

ze stosunkowo dobrego zachowania unikalnych krajobrazów za sprawą rozproszenia gruntów

rolnych, utrzymywania się ekstensywnego rolnictwa oraz dominacji własności państwowej

w strukturze zarządzania lasami. Łączna liczba zarejestrowanych gatunków kształtuje się na poziomie

60 tysięcy, w tym około 16 tysięcy gatunków roślin oraz około 35 tysięcy zwierząt. Specyfika

położenia Polski sprawia, że obfituje ona w gatunki mające na jej terytorium granice zasięgu.

Na obszarze Polski występuje 485 zespołów roślinnych, z których 12% stanowią zespoły często

spotykane, natomiast 22% – występujące rzadko i rejestrowane tylko na nielicznych stanowiskach.

Obszary rolnicze charakteryzują się bogatą mozaiką siedlisk, wynikającą z tradycyjnych form

gospodarowania. Około 30% użytków rolnych posiada wysokie walory przyrodnicze, spełniając

funkcję ostoi zagrożonych gatunków flory i fauny. Dzięki rozdrobnionej gospodarce rolnej do czasów

współczesnych zachowały się miejscowe formy roślin uprawnych oraz lokalne rasy zwierząt

gospodarskich.

Wyznacznikiem bogactwa zasobów przyrodniczych jest również występowanie dużych drapieżników,

tj. wilków, rysi i niedźwiedzi. W Polsce znajduje się także największa na świecie populacja żubrów.

Bogactwo przyrodnicze naszego kraju jest zróżnicowane regionalnie. Istnieją rejony (np.

północno-wschodnia część kraju) o dobrze zachowanej przyrodzie, gdzie licznie występują gatunki,

które w pozostałych częściach Europy są silnie zagrożone lub wymarłe.

Mimo pozytywnych przykładów i sukcesów związanych z ochroną przyrody, obserwuje się jednak

ogólny spadek wartości przyrodniczych kraju. W Polsce są rejony, np. zurbanizowane

lub o intensywnym rolnictwie, w których postępuje degradacja przyrody i zubożenie składu

gatunkowego. Niekorzystne zmiany liczebności i składu gatunków roślin i zwierząt wynikają

najczęściej z wadliwego zarządzania przestrzenią: szybkiego, niekontrolowanego rozwoju miast,

osadnictwa rozprzestrzeniającego się w obrębie terenów wartościowych przyrodniczo lub w ich

bezpośrednim sąsiedztwie, przecinania korytarzy ekologicznych przez infrastrukturę transportową,

unifikacji i ubożenia krajobrazów. Istotne są także zmiany w rolnictwie – zarówno intensyfikacja

upraw w kierunku rolnictwa wielkoobszarowego, jak i zaniechanie tradycyjnego użytkowania

rolniczego prowadzą do zaniku ekosystemów i gatunków związanych z tradycyjną gospodarką rolną

i utraty tradycyjnych krajobrazów rolniczych, stanowiących siedlisko wielu organizmów. Również stan

zachowania siedlisk przyrodniczych i siedlisk gatunków w obszarach Natura 2000 jest

niezadowalający. Ich ochrona jest jednym z najważniejszych, aktualnych celów ochrony środowiska.

Ochrona różnorodności biologicznej oznacza systemowe działania podejmowane na rzecz trwałego

zachowania wszystkich elementów różnorodności biologicznej.

Od momentu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej w kraju obowiązują przepisy dotyczące

europejskiej sieci obszarów chronionych, tzw. sieci Natura 2000. Jest to system obszarów ochrony,

koncentrujący się na określonych gatunkach roślin i zwierząt oraz ich siedliskach, a także

na siedliskach przyrodniczych jako takich. Istotnym elementem sieci jest łączność przestrzenna

między obszarami. Obecnie polska sieć Natura 2000 składa się z 849 specjalnych obszarów ochrony

siedlisk oraz 145 obszarów specjalnej ochrony ptaków23, zajmujących około 20% powierzchni lądowej

Polski. Należy również podkreślić, że obszary Natura 2000 wyznaczono w strefach wód przybrzeżnych

i w dolinach rzek.

Największy udział powierzchni sieci Natura 2000 przypada na tereny leśne: 52% (w tym: lasy iglaste

24%, lasy mieszane 15% oraz lasy liściaste 13%), a także tereny użytkowane rolniczo: 22% (w tym: łąki

i pastwiska 13% oraz grunty rolne 9%). Z terenami leśnymi i rolniczymi, zwłaszcza trwałymi użytkami

zielonymi, związane są siedliska i ostoje większości gatunków chronionych w ramach sieci Natura

2000.

Obszarami Natura 2000 objęte jest 38% powierzchni Lasów Państwowych, ze względu na zachowanie

określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków uznanych za cenne i zagrożone w skali całej

Europy. Lasy oddziałują na rozmiar retencji naturalnej w zlewniach, zatrzymując wody opadowe. Są

istotnym elementem stabilizacji klimatu globalnego oraz lokalnego, ponieważ polskie lasy mogą

Główny Urząd Statystyczny, Ochrona środowiska 2018, Warszawa, 2018, s. 115.

pochłaniać ok. 34 mln ton24 dwutlenku węgla rocznie. W budownictwie drewno niesie najniższy ślad

węglowy w porównaniu z innymi materiałami – do produkcji drewna nie są wymagane

wysokoenergetyczne paliwa kopalne, jak w przypadku cegły, stali, cementu czy tworzyw sztucznych.

Drzewa podczas swojego wzrostu wchłaniają dwutlenek węgla z atmosfery, a jego przechowywanie

w konstrukcjach drewnianych bezpośrednio wpływa na ochronę klimatu. 0,8 tony emisji dwutlenku

węgla zostało pochłonięte przez każdy metr sześcienny drewna, który jest używany w budownictwie.

Ponad 19% polskich lasów stanowi własność prywatną. W latach 1990–2017 udział lasów prywatnych

wzrósł o 2,3 punkty procentowe. Obecnie około 95,7% powierzchni lasów prywatnych objętych jest

zatwierdzoną dokumentacją urządzeniową, która umożliwia właścicielom prowadzenie gospodarki

leśnej. Należy dążyć do objęcia zatwierdzoną dokumentacją urządzeniową (aktualnymi

uproszczonymi planami urządzenia lasu lub inwentaryzacją stanu lasu) jak największej, możliwie

całej, powierzchni lasów prywatnych.

Powierzchnia ziemi zapewnia przestrzeń i zasoby konieczne dla funkcjonowania ekosystemów,

bytowania ludzi i rozwoju gospodarki. Jest ona niezbędna do prowadzenia różnorodnych procesów

produkcyjnych (np. uprawy roślin, wydobycia surowców), a także dla rozmieszczenia różnych

aktywności społeczno-gospodarczych człowieka, (np. budowy infrastruktury drogowej, przemysłowej,

usługowej i mieszkaniowej). Gleba jest podstawowym zasobem produkcyjnym rolnictwa, stąd dobry

stan polskich gleb zapewnia potencjał dla produkcji żywności wysokiej jakości. Jednak gruntów

rolnych o wysokiej przydatności dla produkcji rolniczej jest stosunkowo niewiele: grunty klas I–III

stanowią około 25% ogółu areału. Pokrywa glebowa w Polsce tworzy układ mozaikowy: przeważają

gleby klas średniej jakości (IVa i IVb) – 35,2% oraz gleby słabe i bardzo słabe (V i VI) – 37,3%, tych

najżyźniejszych jest zaledwie 3,7%. Naturalny proces glebotwórczy jest niezwykle powolny,

a wytworzenie ok. 1 cm warstwy próchnicznej gleby trwa od 100 do 400 lat. Z tego względu glebę

uważa się za zasób w praktyce nieodnawialny, który powinien podlegać szczególnej ochronie na rzecz

przyszłych pokoleń.

Ponad 90% powierzchni kraju jest w użytkowaniu rolnym i leśnym. Zmiany użytkowania powierzchni

ziemi obserwowane w ciągu ostatnich dziesięciu lat są nieznaczne. Wzrasta powierzchnia terenów

zurbanizowanych i zabudowanych, a wokół dużych ośrodków miejskich obserwuje się występowanie

zjawiska suburbanizacji. Ponad 96% gruntów ornych jest przydatnych do produkcji bezpiecznej

żywności, gdyż charakteryzują się one naturalną lub nieznacznie podwyższoną zawartością metali

ciężkich. Nie obserwuje się istotnych zmian w zakresie jakości gleb, które w sposób znaczący mogłyby

wpłynąć na ich przydatność do produkcji żywności. Powierzchnia gruntów zdegradowanych i

zdewastowanych wynosi ok. 0,2% powierzchni kraju. Grunty te są stopniowo poddawane

rekultywacji i zagospodarowaniu wtórnemu, jednak proces postępuje zbyt wolno i nie jest należycie

skorelowany z procesem inwestycyjnym.

Na zasoby geologiczne Polski składają się zasoby udokumentowanych złóż obszarów prognostycznych

i perspektywicznych wielu cennych surowców, niektórych surowców krytycznych, surowców

chemicznych i skalnych, torfy oraz wody termalne, mogące być podstawą rozwoju energetyki

lokalnej, a także solanki i wody lecznicze, wykorzystywane głównie w uzdrowiskach.

24

Poland CRF 2018 – United Nations Climate Change, Table 4.A, Sectoral background data for land use, land-use change and

forestry.

Kopaliny (z wyłączeniem torfu) są zasobem nieodnawialnym, dlatego tak istotna jest ich ochrona

przed nieodwracalną utratą wywołaną niewłaściwym gospodarowaniem złożami. Znaczący problem

stanowi także użytkowanie obszarów położonych bezpośrednio ponad złożami kopalin,

co szczególnie dotyczy złóż znajdujących się w obszarach przyspieszonej urbanizacji, na terenach

objętych ochroną innych zasobów przyrodniczych i krajobrazowych lub istotnych ze względu

na pozostałe strategiczne interesy państwa.

Rozwój gospodarczy, wpływając na intensywność produkcji oraz poziom i wzorce konsumpcji

indywidualnej, jest głównym czynnikiem determinującym ilość wytwarzanych odpadów. Analizując

dynamikę zmian ilości wytwarzanych odpadów w odniesieniu do zmian PKB, od 2000 r. można

zauważyć pozytywny trend – stały poziom wytwarzania odpadów przy ponad 50% wzroście PKB.

Można to w pewnym uogólnieniu uznać za efekt działań podejmowanych na rzecz racjonalizacji

gospodarki odpadowej w Polsce. Choć trend wzrostu ilości powstających odpadów nie jest

proporcjonalny do wzrostu PKB, należy dokładać wszelkich starań i podejmować wysiłki na rzecz

redukcji ilości powstających odpadów. Wprowadzenie zmian w gospodarce odpadami wspiera

sukcesywne ograniczenie masy odpadów deponowanych na składowiskach i ich wtórne, surowcowe

wykorzystanie (wg GUS w 2017 r. na składowiskach zdeponowano 42% zebranych odpadów

komunalnych). W 2017 r. odnotowano ponad trzykrotny wzrost ilości odpadów komunalnych

zbieranych selektywnie w stosunku do roku 2010 – wskaźnik ten wyniósł jednak tylko ok. 27% masy

odpadów zebranych ogółem. W przeliczeniu na jednego mieszkańca Polski jest to 85 kg

z wytworzonych 312 kg odpadów. Podobnie za niskie jest wykorzystanie odpadów komunalnych

i przemysłowych (w tym pochodzących z przetworzenia osadów ściekowych) jako potencjalnego

źródła energii, mimo stosowania właściwej hierarchii sposobu postępowania z odpadami

przez zakłady przemysłowe. Nadal zbyt niski jest również poziom odzysku i wtórnego wykorzystania

odpadów przemysłowych, stanowiących cenne źródło surowców i możliwości rozwoju gospodarki

w Polsce.

Niewłaściwa gospodarka odpadami przyczynia się do zmian klimatu i zanieczyszczenia powietrza,

bezpośrednio wpływa na wiele ekosystemów i gatunków. Ze składowisk odpadów, uważanych

za ostateczność w hierarchii sposobów postępowania z odpadami, uwalniania się metan – bardzo

silny gaz cieplarniany przyczyniający się do powstawania zmian klimatu. Metan powstaje w związku z

obecnością na składowiskach mikroorganizmów i odpadów biodegradowalnych, takich jak żywność,

papier i odpady ogrodowe. W zależności od konstrukcji, składowiska mogą również powodować

zanieczyszczenia gleby i wody. Po tym, jak odpady zostaną zebrane, transportuje się je i poddaje

przetwarzaniu. Podczas transportu do atmosfery emitowany jest dwutlenek węgla – najbardziej

rozpowszechniony spośród gazów cieplarnianych – i inne substancje zanieczyszczające powietrze, w

tym pyły. Część odpadów może zostać spalona lub poddana recyklingowi. Energię wytworzoną w

procesie spalania można wykorzystać do produkcji ciepła lub energii elektrycznej, i w ten sposób

zastąpić energię produkowaną z wykorzystaniem węgla lub innych paliw. Odzysk energii z odpadów

przyczynia się do redukcji emisji gazów cieplarnianych. Recykling może jeszcze skuteczniej pomóc w

zmniejszaniu emisji gazów cieplarnianych i innych substancji. Wykorzystanie materiałów

pochodzących z recyklingu, zamiast nowych materiałów, przyczynia się do tego, że wydobycie lub

wytwarzanie tych ostatnich można ograniczyć25. Im bardziej zaawansowane jest wdrażanie hierarchii

sposobów postępowania z odpadami, tym mniejszy jest negatywny wpływ sektora gospodarki

Europejska Agencja Środowiska, Odpady – problem czy zasób?, 2014, https://www.eea.europa.eu/ (dostęp: 17.06.2019).

odpadami na klimat i środowisko. W tym kontekście ważne jest wprowadzanie modelu gospodarki o

obiegu zamkniętym, który przyczyni się do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych i ochrony

klimatu.

Wciąż niski jest poziom realizacji w Polsce koncepcji gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ), która

obejmuje wszystkie etapy cyklu życia i dotyka zarówno sfery społecznej, jak i gospodarczej. Polityka

UE w tym zakresie kładzie coraz większy nacisk na wydajne gospodarowanie surowcami już od etapu

pozyskiwania surowca, poprzez projektowanie, produkcję, konsumpcję, aż do zbierania

i zagospodarowania odpadów. Ważne w tym kontekście jest otwarcie na inne obszary życia

społeczno-gospodarczego i wyjście poza tradycyjnie rozumiane narzędzia zarządzania środowiskiem,

które powinny wspomagać rozwój nowych modeli biznesowych, rozwój sektora usług, substytucji

obecnie wykorzystywanych surowców lub sposobów produkcji i konsumpcji. Należy zwrócić ponadto

uwagę na niezbędne zmiany stylu życia oraz konieczność zwiększenia wiedzy o GOZ zarówno wśród

społeczeństwa, przedsiębiorców, jak i sektora finansów publicznych. Zagadnienia związane z GOZ są

kompleksowo ujęte w Strategii produktywności i w Mapie Drogowej Transformacji w kierunku GOZ.

W 2015 r., po przeprowadzeniu konsultacji publicznych, opracowana została Mapa Drogowa,

identyfikująca główne priorytety Polski w kontekście budowania GOZ. Są to

• innowacyjność, wzmocnienie współpracy między przemysłem i sektorem nauki, a w efekcie

wdrażanie innowacyjnych rozwiązań w gospodarce,

• stworzenie rynku na surowce wtórne, na którym ułatwiony byłby ich przepływ,

• zapewnienie wysokiej jakości surowców wtórnych, wynikającej ze zrównoważonej produkcji

i konsumpcji,

• rozwój sektora usług.

Komisja Europejska przyjęła nowy pakiet dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym. Ma on pomóc

europejskim przedsiębiorstwom i konsumentom w przejściu na silniejszą gospodarkę o obiegu

zamkniętym, w której zasoby są zużywane w sposób bardziej zrównoważony. Proponowane działania

przyczynią się do „zamknięcia obiegu” cyklu życia produktów dzięki zwiększeniu recyclingu

i ponownego użycia oraz przyniosą korzyści tak środowisku, jak i gospodarce. Realizacja tych planów

pozwoli uzyskać maksymalną wartość i maksymalne wykorzystanie wszystkich surowców, produktów

i odpadów, a to będzie sprzyjać oszczędnościom energii i zmniejszeniu emisji gazów cieplarnianych.

Propozycje te obejmują cały cykl życia produktów: od produkcji i konsumpcji do gospodarki

odpadami i rynku surowców wtórnych. Proces ten będzie wspierany finansowo z europejskich

funduszy strukturalnych i inwestycyjnych, z czego 5,5 mld euro zostanie przeznaczonych

na inwestycje w gospodarkę odpadami. Ponadto zostanie udzielone wsparcie w wysokości 650 mln

euro w ramach programu „Horyzont 2020” (programu finansowego UE na rzecz badań naukowych

i innowacji) oraz inwestycji w gospodarkę o obiegu zamkniętym podejmowanych na poziomie

krajowym.

Wciąż niewystarczający jest poziom ekoinnowacyjności polskich przedsiębiorstw. W indeksie

ekoinnowacyjności dla krajów Unii Europejskiej w 2017 r. Polska zajmuje 26. miejsce26. Dynamiczny

rozwój gospodarczy w Polsce nie idzie w parze z efektywną gospodarką zasobami, podczas gdy

zgodnie z trendami UE zasobooszczędność i innowacyjność postrzegane są jako jedne z głównych

czynników konkurencyjności przedsiębiorstw. W 2015 r. krajowa konsumpcja surowców w Polsce

Komisja Europejska, EU Eco-Innovation Index 2017. EIO Brief, April 2018.

wynosiła 16,9 tony na mieszkańca wobec średniej UE 14,6 tony na mieszkańca. Wzrastające nakłady

na badania i rozwój innowacyjnych technologii środowiskowych nie przekładają się na absorpcję tych

technologii przez rynek. Według danych Ecoinnovation Observatory w 2016 r. w Polsce zaledwie 10%

przedsiębiorstw wdrożyło innowacje, skutkujące korzyściami ekologicznymi dla firmy, podczas gdy

średnia UE wyniosła 53%. Z kolei 12% przedsiębiorstw wprowadziło na rynek innowacje skutkujące

korzyściami ekologicznymi dla użytkownika końcowego (średnia UE 50%). Tak niekorzystne dane są

wynikiem braku systemu zachęt do wdrażania ekoinnowacji, zbyt wysokiego poziomu ryzyka

technologicznego i inwestycyjnego oraz niskiego poziomu wiedzy przedsiębiorców na temat korzyści

ze stosowania nowych technologii środowiskowych. Ważkim problemem jest także brak

ujednoliconego, systemowego podejścia do rozwoju, wdrażania i promocji ekoinnowacji w Polsce

jako istotnego elementu całościowego systemu innowacji. Brakuje efektu synergii w działaniu

instytucji odpowiedzialnych za innowacje oraz synergii we wdrażanych przez nie instrumentach

wsparcia. Inwestorzy i instytucje finansowe stosują przez to takie same kryteria dla ekoinnowacji,

jak i dla innych inwestycji, nie biorąc często pod uwagę wartości dodanej wynikającej ze zmniejszenia

obciążeń dla środowiska. Wartość ta pełni rolę marginalną w decyzjach inwestycyjnych.

Niedostatecznie wykorzystane są możliwości, jakie stwarzają zielone zamówienia publiczne, co

znacząco ogranicza stymulowanie rynku ekoinnowacyjnych technologii. Niski poziom

ekoinnowacyjności Polski powoduje także brak możliwości monitorowania rozwijanych

i oferowanych technologii środowiskowych wraz z ich efektami ekonomicznymi i ekologicznymi.

Utrudnia to dostęp przedsiębiorstw do wiarygodnej oferty nowych technologii środowiskowych

oraz zainteresowanie rynku kapitałowego inwestycjami w obiecujące ekoinnowacje o wysokim

potencjale wdrożeniowym. Jednocześnie polityki UE w tym zakresie dążą do zwiększenia możliwości

biznesowych przedsiębiorstw, w szczególności sektora MŚP, wynikających z przechodzenia

do zielonej gospodarki poprzez zwiększenie ich efektywności energetycznej, wspieranie zielonej

przedsiębiorczości, wykorzystanie potencjału bardziej ekologicznych łańcuchów wartości i ułatwianie

zielonym MŚP dostępu do rynku27 oraz innowacyjnych technologii środowiskowych, wspierających

przechodzenie na model gospodarki o obiegu zamkniętym28.

Wydatki na ochronę środowiska w 2017 r. wyniosły 29 mld zł. W relacji do produktu krajowego

brutto (PKB) wydatki te stanowiły 1,5%. Zauważalny jest stały spadek tych wydatków w relacji

do PKB – z 4,4% w 2000 r. W strukturze wydatków na ochronę środowiska dominują wydatki

ponoszone przez gospodarstwa domowe29.

Wyzwaniem, przed którym stoi Polska, jest zapewnienie odpowiedniego systemu finansowania

przedsięwzięć środowiskowych ze szczególnym uwzględnieniem wdrażania rozwiązań

innowacyjnych, w taki sposób, aby działania realizowane przez sektor prywatny oraz publiczny,

zarówno na poziomie lokalnym, jak i centralnym, były skoordynowane i wzajemnie się uzupełniały

oraz skutkowały wymiernymi korzyściami dla środowiska (środowiskową wartością dodaną). Istotne

jest zatem nie tylko zidentyfikowanie źródeł finansowania ochrony środowiska w przyszłości, lecz

także zbudowanie modelu, który będzie pozwalał na jeszcze bardziej skuteczną koordynację działań

podejmowanych przez różnych interesariuszy, promowanie wdrażania rozwiązań ekoinnowacyjnych

27

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu

Regionów Plan działań ekologicznych dla MŚP. Umożliwienie MŚP przekształcenia wyzwań związanych z ochroną środowiska

w możliwości biznesowe, COM/2014/0440 final.

28

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu

Regionów Zamknięcie obiegu – plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym, COM(2015) 614 final.

Główny Urząd Statystyczny , Ochrona środowiska 2018, Warszawa, 2018, s. 179.

oraz szybką wymianę informacji i podejmowanie wspólnych, zintegrowanych przedsięwzięć. W tym

celu szeroko wykorzystywane też będą instrumenty i mechanizmy, których podstawą są rozwiązania

rynkowe. Ponadto należy uwzględnić także różne formuły współpracy w ramach realizacji

przedsięwzięć proekologicznych ze szczególnym uwzględnieniem partnerstwa publiczno-prywatnego.

Jednym z pomysłów, który umożliwi realizację tych celów jest rozwój m.in. koncepcji klastrów energii

lub spółdzielni energetycznych stymulujących współpracę i komunikację interesariuszy na poziomie

lokalnym.

Wskazane w diagnozie czynniki negatywne, takie jak nieodpowiednia jakość powietrza, niska

zasobność wód, skutki postępujących zmian klimatu, deficyt narzędzi kreowania ładu przestrzennego,

zapobiegających m.in. zabudowie terenów zalewowych, znacznie zwiększają bieżące koszty rozwoju

oraz generują straty spowodowane brakiem inwestycji, skierowaniem środków rozwojowych na

przywrócenie pożądanej jakości powietrza, gleby, wody oraz leczenie chorób zależnych od czynników

środowiskowych. Podjęcie odpowiednich działań w perspektywie długoterminowej pozwoli uniknąć

znacznie wyższych makroekonomicznych kosztów zaniechań.

Właściwe działania w polityce ekologicznej powinny opierać się na uniwersalnych zasadach

i koncepcjach ekologicznych. Wielu negatywnym zjawiskom w środowisku można zapobiec

lub zmniejszyć ich niepożądane oddziaływanie, jeżeli odpowiednio wcześnie zostanie wykorzystana

„zasada przezorności”. Kierować się nią powinny wszystkie podmioty mające wpływ na stan

środowiska, jak też interesariusze procedur środowiskowych. „Zasada przezorności” dotyczy sytuacji,

gdy nie ma pewności co do skutków przyrodniczych jakiegoś działania, natomiast „zasada prewencji”

dotyczy niedopuszczania do powstania spodziewanych zanieczyszczeń. Elementami „zasady

prewencji” są

−

−

−

−

−

zapobieganie powstawaniu zanieczyszczeń i innych negatywnych oddziaływań,

recykling,

zintegrowane podejście do ograniczania i likwidacji zanieczyszczeń i zagrożeń w oparciu

o zalecenia unijnych dyrektyw,

stosowanie najlepszych dostępnych technik (BAT),

prośrodowiskowe systemy zarządzania procesami produkcji (np. programy czystszej

produkcji) i usługami oparte na standardach (np. ISO serii 14000 i EMAS ).

4. Prognoza trendów społeczno-gospodarczych w ujęciu

środowiskowym

Środowisko przyrodnicze jest jednym z obszarów wpływających na osiągnięcie celów SOR, która jest

kluczowym dokumentem dla średniookresowej polityki społeczno-gospodarczej Polski. Nowy model

rozwoju kraju – rozwój odpowiedzialny – zakłada m.in. realizowanie potrzeb obecnego pokolenia bez

umniejszania szans przyszłych pokoleń, co jest zgodne z zasadą zrównoważonego rozwoju. Rozwój

odpowiedzialny wymaga wiedzy, innowacyjnego podejścia do rozwiązywania problemów oraz

oszczędnego gospodarowania zasobami nieodnawialnymi. Wdrożenie powyższych zasad przyczyni się

również do kreowania nowych dźwigni wzrostu i poprawy konkurencyjności polskiej gospodarki oraz

pozwoli uniknąć zdiagnozowanych pułapek rozwojowych.

SOR zakłada m.in. selektywność podejścia – koncentrację działań wokół celów strategicznych

i realizację zadań, stanowiących odpowiedź na aktualne wyzwania. Uwarunkowania środowiskowe

mają duże znaczenie dla rozwoju społeczno-gospodarczego, dlatego zostały określone jako istotne

dla działań prowadzonych przez państwo.

W SOR zidentyfikowano szereg wyzwań rozwojowych kraju. W dużej mierze dotyczą one

bezpośrednio kwestii związanych ze środowiskiem i jego zasobami. Częściowo stanowią przesłankę

dla podjęcia zintensyfikowanych działań w poszczególnych obszarach, gdyż stan środowiska jest

czynnikiem mającym wpływ na materializację opisanych w SOR scenariuszy rozwojowych.

Za najważniejsze trendy w obszarze środowiska uznano

−

−

−

−

−

nasilające się skutki zmian klimatu,

zwiększającą się konkurencję o zasoby naturalne,

rosnącą presję na ekosystemy,

przybierający na znaczeniu negatywny wpływ środowiska na zdrowie ludzi,

wyczerpywanie się dotychczasowych źródeł finansowania ochrony środowiska.

Nasilające się skutki zmian klimatu30

W najbliższych latach skutki zmian klimatu w Polsce mogą stać się coraz bardziej odczuwalne.

Najważniejsze prognozowane oddziaływanie dla obszaru Europy Środkowo-Wschodniej obejmuje

częstsze ekstrema temperatury, większą intensywność opadów mogącą powodować powodzie

o każdej porze roku, wzrost częstotliwości i intensywności huraganów, a także częstsze

występowanie susz oraz związane z tym straty w produkcji rolnej i leśnej, ograniczenia w dostępie

do wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, a także zwiększone ryzyko pożarów lasów.

Prognozuje się również częstsze występowanie temperatur oscylujących wokół zera stopni Celsjusza

zimą, co może doprowadzić do zwiększenia uszkodzeń dróg i placów.

Wyniki prognoz pokazują, że do roku 2030 zmiany klimatu będą miały dwojaki, pozytywny

i negatywny, wpływ zarówno na środowisko, jak i na gospodarkę i społeczeństwo.

Wzrost średniej temperatury powietrza będzie miał pozytywne skutki, m.in. w postaci wydłużenia

okresu wegetacyjnego i możliwości uprawy nowych gatunków roślin, skrócenia okresu grzewczego

oraz wydłużenia sezonu turystycznego. Z drugiej strony, stwierdzono również negatywne skutki

dla środowiska przyrodniczego spowodowane przez wydłużenie okresu wegetacyjnego. W ostatnich

latach obserwuje się niekorzystną tendencję polegającą na tym, że przyspieszenie początku sezonu

wegetacyjnego jest większe niż przyspieszenie końca sezonu przymrozkowego. Wskutek tego

przymrozki pojawiają się w mniej korzystnych fazach rozwoju roślin – w czasie kwitnienia lub nawet

zawiązywania owoców, czyli wówczas, gdy wrażliwość roślin na niskie temperatury jest najsilniejsza.

Zjawisko to jest zdecydowanie negatywne dla roślin, w tym także chronionych.

Dominujące są jednak przewidywane negatywne konsekwencje zmian klimatu. Zmiany klimatu

znacząco będą determinowały stan różnorodności biologicznej, ponieważ wpływają one na zasięg

30

Przygotowano na podstawie raportu Banku Światowego Poland: Toward a Strategic, Effective, and Accountable State

Systematic Country Diagnostic (31 July 2017) oraz analiz Ministerstwa Środowiska prowadzonych na potrzeby opracowania

Strategicznego planu adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu do roku 2020.

występowania gatunków, w tym obcych gatunków inwazyjnych, ich cykle rozrodcze, okresy wegetacji

i interakcje ze środowiskiem. Różnorodność biologiczna pod wpływem tych zmian ulega stopniowym

przekształceniom. Ze zmianami klimatu wiążą się niekorzystne zmiany warunków hydrologicznych.

Wprawdzie roczne sumy opadów nie ulegają zasadniczym zmianom, jednak ich charakter staje się

bardziej nierównomierny, czego skutkiem są dłuższe okresy bezopadowe, przerywane gwałtownymi

opadami (nawalne deszcze). Przykładowo województwo łódzkie31 będzie zagrożone silnym

pustynnieniem oraz równolegle powodziami w dolinach największych rzek regionu, tj. Warty, Pilicy i

Bzury. Obszar deficytu wody obejmować będzie znaczną część województwa. Będzie on potęgowany

występowaniem strefy niskich opadów i strefy o wysokim niedoborze wód w sezonie wegetacyjnym

w północnej części regionu oraz strefy bardzo silnego pustynnienia w północno-zachodniej części

regionu. Szacuje się, że na 90% terytorium województwa łódzkiego już teraz istnieje zagrożenie

wystąpienia opadów poniżej 400 mm rocznie.

Poziom wód gruntowych będzie się obniżał, co negatywnie wpłynie na różnorodność biologiczną

i zasoby naturalne, w szczególności na zbiorniki wodne i tereny podmokłe. Zmiany będzie można

zaobserwować również w porze zimowej, kiedy to skróci się okres zalegania i grubość pokrywy

śnieżnej oraz nasili się proces ewaporacji, co wpłynie na spadek zasobów wodnych kraju. Nie bez

znaczenia będzie również zmiana zasięgu występowania roślin i zwierząt, która może wpłynąć

na kondycję drzewostanów i roślin uprawnych.

Problem suszy zauważa się zwłaszcza na Kujawach, Pojezierzu Dobrzyńskim i Pojezierzu Chełmińskim.

Równolegle zagrożenie powodziowe występuje w Dolinie Wisły, związane m.in. z niekorzystnymi

zmianami warunków hydrologicznych na Wiśle poniżej stopnia wodnego we Włocławku (obniżenie

poziomu dna, silna erozja) oraz powyżej stopnia (wypłycenie i gromadzenie osadów, co utrudnia

pracę lodołamaczy). Zwraca się także uwagę na ryzyko katastrofy zapory we Włocławku, co może

wywołać skażenie środowiska osadami zgromadzonymi w czaszy zbiornika.

Efektem zmian klimatu będzie zwiększanie częstotliwości występowania ekstremalnych zjawisk

pogodowych i katastrof, które będą miały istotny wpływ na obszary wrażliwe i gospodarkę kraju.

Podstawowe znaczenie będą miały ulewne deszcze niosące ryzyko powodzi i podtopień lub osuwisk –

głównie na obszarach górskich i wyżynnych, ale także na zboczach dolin rzecznych i na klifach wzdłuż

brzegu morskiego.

Prognozy zmian wysokości opadów w przyszłości, zrealizowane na potrzeby projektu dotyczącego

miejskich planów adaptacji do zmian klimatu32 dla 44 miast w Polsce wskazują, iż jakkolwiek

prognozowany wzrost całkowitej liczby dni z opadem jest nieznaczny, wzrasta liczba dni z opadem

ekstremalnym powyżej 10 mm/dobę, głównie w miastach we wschodniej i południowej części kraju.

Zjawisko to ulegnie intensyfikacji w kolejnych dziesięcioleciach.

Coraz częściej będzie można zaobserwować silne wiatry, a nawet towarzyszące im incydentalne trąby

powietrzne i wyładowania atmosferyczne, które mogą znacząco wpłynąć m.in. na rolnictwo,

leśnictwo, budownictwo oraz infrastrukturę energetyczną i transportową.

31

32

Na podstawie wyników ankiety dotyczącej oceny zagrożeń przeprowadzonej przez MŚ w Urzędach Marszałkowskich.

Strona internetowa projektu: http://44mpa.pl/

Na duże zagrożenie występowania porywistych wiatrów i nawalnych deszczy zwróciły uwagę

m.in. województwa33 lubuskie i pomorskie. Problem zidentyfikowano jako palący zwłaszcza na

obszarach zurbanizowanych. Konsekwencje wystąpienia ekstremalnych zjawisk pogodowych

i katastrof naturalnych (jak np. nawałnicy, która przeszła przez znaczną część województwa

pomorskiego w sierpniu 2017 r.) mają charakter długoterminowy i powodują, że na obszarach

dotkniętych klęską zamierają tradycyjne dla tych obszarów formy aktywności

społeczno-gospodarczej, takie jak turystyka i przemysł drzewny. Przywrócenie tych obszarów do

stanu sprzed nawałnicy zajmie wiele lat.

Nawalne deszcze stanowią również duże zagrożenie w całej Polsce34. W XXI wieku podtopienia

spowodowane nawalnymi deszczami stały się coraz bardziej dotkliwe, w szczególności na obszarach

zurbanizowanych. W badaniu ankietowym na ten problem zwrócili uwagę reprezentanci

województwa mazowieckiego, wskazując na występowanie takiego zagrożenia zwłaszcza

w aglomeracjach i dużych miastach tego regionu.

Bezpośrednie negatywne skutki zmian klimatu to również nasilenie się zjawiska eutrofizacji wód

śródlądowych i wód przejściowych, przybrzeżnych i morskich, zwiększenie zagrożenia dla życia

i zdrowia ludzi w wyniku stresu termicznego i zanieczyszczeń powietrza, większe zapotrzebowanie

na energię elektryczną w porze letniej, zmniejszenie możliwości chłodzenia elektrowni cieplnych,

czego skutkiem będzie przykładowo spadek ich mocy produkcyjnej i przeciążenie sieci energetycznej.

Na bardzo wysokie zagrożenie ryzykiem eutrofizacji wód śródlądowych zwrócili uwagę

przedstawiciele

następujących

województw35

pomorskiego,

warmińsko-mazurskiego

i zachodniopomorskiego. Szczególnie należy podkreślić problem eutrofizacji Morza Bałtyckiego,

skutkujący m.in. zamykaniem kąpielisk morskich ze względu na toksyczność niektórych z gatunków

sinic występujących w zakwitach fitoplanktonu w lecie. Ze 146 kąpielisk nadmorskich, ze względu

na zakwit sinic, czasowo zamkniętych w 2018 r. było 11 kąpielisk z województwa

zachodniopomorskiego oraz 55 kąpielisk z województwa pomorskiego. Najdłużej niedostępne

dla plażowiczów z powodu zakwitów sinic – przez 15 dni – było kąpielisko w Chałupach36. Zakwity

sinic zwracały szczególną uwagę organów sanitarnych ze względu na wydzielane niebezpieczne

dla zdrowia kąpiących się toksyny, które mogą powodować podrażnienie skóry, swędzenie i łzawienie

oczu, dolegliwości układu pokarmowego, a nawet zaburzenia neurologiczne37. Na pojawienie się,

długotrwałość i intensywność zakwitu wpływ mają zarówno stężenia fosforu, jak i temperatura wody

i warunki pogodowe.

Jednym z głównych wyzwań dla zrównoważonego rozwoju w Polsce jest więc dostosowanie się

do zmian klimatu poprzez poprawę odporności poszczególnych sektorów gospodarki. Zmiany klimatu

będą miały znamienny wpływ przede wszystkim na gospodarkę wodną kraju. Polska ma stosunkowo

niewielkie zasoby wodne, a efektywność ich wykorzystania jest niska. W niektórych regionach już

teraz identyfikowane są okresowe problemy z zaopatrzeniem w wodę. Jednocześniewe wszystkich

częściach kraju wzrośnie ryzyko wystąpienia powodzi, co związane jest m.in. z niewystarczającą

zdolnością retencyjną naturalnych i sztucznych zbiorników, wzrostem udziału powierzchni

33

Na podstawie wyników ankiety dotyczącej oceny zagrożeń przeprowadzonej przez MŚ w Urzędach Marszałkowskich.

Na podstawie wyników ankiety dotyczącej oceny zagrożeń przeprowadzonej przez MŚ w Urzędach Marszałkowskich.

35

Na podstawie wyników ankiety dotyczącej oceny zagrożeń przeprowadzonej przez MŚ w Urzędach Marszałkowskich.

36

Główny Inspektorat Sanitarny, Serwis kąpieliskowy https://sk.gis.gov.pl/ [dostęp: 21.09.2018].

37

Główny Inspektorat Sanitarny, Serwis kąpieliskowy, https://sk.gis.gov.pl, s. 15 [dostęp: 21.09.2018].

nieprzepuszczalnych, szczególnie w miastach, nadmiernym odpływem wód z małych zlewni wskutek

niewłaściwie przeprowadzonych regulacji i utrzymania rzek, ograniczania naturalnych terenów

zalewowych oraz powszechnym brakiem urządzeń piętrzących wodę w systemach rowów

melioracyjnych.

Zgodnie z analizą zagrożenia powodziowego przeprowadzoną w ramach planów zarządzania ryzykiem

powodziowym (PZRP) obszary charakteryzujące się bardzo wysokim poziomem ryzyka powodziowego

obejmują głównie tereny południowej Polski oraz obszary wzdłuż Zalewu Wiślanego i Zatoki

Gdańskiej. Natomiast obszary o wysokim ryzyku powodziowym to obszary wzdłuż środkowych

i dolnych odcinków Wisły i Odry oraz wzdłuż dopływów środkowej Wisły – Bugu, Narwi i Kamiennej.

Źródło: Plan zarządzania ryzykiem powodziowym.

Na narażenie na powodzie terenów inwestycyjnych i dużych miast zwrócili uwagę przedstawiciele

województwa opolskiego38 z uwagi na jego położenie w dolinach rzecznych, szczególnie w dolinie

Odry i Nysy Kłodzkiej. W województwie występują także tereny rolnicze o dużym potencjale, gdzie

zagrożenie suszą i opadanie poziomu wód gruntowych mogą spowodować w przyszłości znaczne

zahamowanie rozwoju społeczno-gospodarczego.

Zmieniający się klimat będzie miał również kluczowy wpływ na warunki produkcji w sektorach rolnym

i leśnym. Niedobory wody to jeden z przykładów negatywnego oddziaływania na sektory rolnictwa

i leśnictwa w wyniku zmian klimatu. Okresowo problemem są także podtopienia spowodowane

intensywnymi opadami, jak również przymrozki. Ponadto, w związku z wydłużeniem okresu

wegetacyjnego, spowodowanym wzrostem średniej temperatury, zwiększa się zagrożenie

Na podstawie wyników ankiety dotyczącej oceny zagrożeń przeprowadzonej przez MŚ w Urzędach Marszałkowskich.

wystąpienia szkodników roślin uprawnych oraz zmiany zasięgu ich występowania. Zagrożenie dotyczy

również chorób zwierząt bądź obniżenia ich wydajności, co w sposób istotny może wpłynąć

na efektywność produkcji rolnej, a przy większej skali także na poziom bezpieczeństwa

żywnościowego kraju. Wydłużenie okresu wegetacyjnego, ma również wpływ na zwiększenie

zagrożenia występowania szkodników, wpływających na produkcję leśną, a także, w dłuższej

perspektywie, na zmiany zasięgów występowania poszczególnych gatunków drzew.

Z uwagi na rolniczo-leśny charakter gospodarki wytwórczej występowanie katastrofalnych zjawisk

klimatycznych będzie miało szczególnie negatywne konsekwencje dla rozwoju województwa

warmińsko-mazurskiego, lubelskiego, wielkopolskiego i mazowieckiego.

Podjęcia działań adaptacyjnych będą wymagały również sektory transportu i budownictwa.

Transport ze względu na swój przestrzenny charakter jest jednym z najbardziej wrażliwych na zmiany

klimatu działem gospodarki. Skutki zmian klimatu, takie jak silne ulewy, wiatry, podtopienia i

osuwiska, opady śniegu i gradu, burze, niska i wysoka temperatura czy ograniczenia widoczności,

mają wyraźny wpływ na wszystkie rodzaje transportu: drogowy, kolejowy, lotniczy oraz żeglugowy.

Na zmiany klimatu narażone są środki transportu, towarzysząca im infrastruktura oraz komfort

socjalny użytkowników. Według analiz, większość negatywnych czynników klimatycznych wpływa na

poszczególne rodzaje transportu, jednak najbardziej wrażliwa na warunki klimatyczne jest

infrastruktura transportu drogowego i kolejowego. Te rodzaje transportu są szczególnie podatne

zwłaszcza na działanie: śniegu, deszczu, silnego wiatru i mrozu39.

Powyższe będzie stanowiło impuls dla opracowania i rozwoju nowych standardów projektowania

infrastruktury transportowej i modernizacji istniejącej. Zmiany standardów technicznych będą

również nieuniknione w sektorze budownictwa, zwłaszcza w odniesieniu do projektowania

budynków (głównie w zakresie efektywności energetycznej fundamentów i elementów nośnych)

oraz systemów odwadniających.

Zdecydowana większość osuwisk występuje w południowej części Polski, na obszarze Karpat

Zewnętrznych (fliszowych), zbudowanych niemal wyłącznie z piaskowcowo-łupkowych utworów

kredy i paleogenu (województwo małopolskie i podkarpackie)40. Zagrożenie powodowane jest

w szczególności budową geologiczną, morfologią, warunkami hydrogeologicznymi i hydrologicznymi,

nadmiernymi opadami oraz działalnością człowieka. Osuwiska powodują degradację objętych nimi

terenów i zniszczenia posadowionych na ich obszarze obiektów budowlanych oraz infrastruktury (sieć

drogowa, kanalizacja, linie telekomunikacyjne, elektryczne, gazociągi). Na terenach rolnych

zniszczeniu ulegają uprawy i niekiedy przywrócenia wymaga funkcja rolna tego obszaru.

Na obszarach leśnych osuwiska powodują zniszczenia w drzewostanie. Duże zagrożenie osuwiskami,

zwłaszcza na terenach wiejskich i obszarach górskich, jest identyfikowane również w województwie

podkarpackim i śląskim.

Prognozowany wzrost intensywności i częstotliwości występowania sztormów oraz wzrost wysokości

fal na Morzu Bałtyckim spowodują nasilenie zjawisk erozji wybrzeża oraz wzrost zasolenia wód

gruntowych na obszarach niżej położonych. Zmiany charakteru linii brzegowej wynikające

39

Opracowano na podstawie SPA2020, KLIMADA, materiałów MŚ zamieszczonych na stronie klimada.mos.gov.pl.

Program SOPO, tj. System Osłony Przeciwosuwiskowej prowadzony przez Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy

Instytut Badawczy (PIG-PIB).

z przekształceń powodowanych przez człowieka mają również wpływ na procesy

erozyjno-akumulacyjne. Ocena tych procesów w ramach monitoringu brzegu morskiego ma istotne

znaczenie dla wyboru metod ochrony. Przedsięwzięcia ochrony brzegów morskich powinny być

realizowane z uwzględnieniem potrzeby zachowania naturalnych procesów dynamiki brzegowej.

Postępująca erozja brzegu powoduje zwiększenie zagrożenia powodziowego od strony morza. Do

najbardziej narażonych obszarów zaliczyć należy Półwysep Helski oraz Wybrzeże Środkowe. Polskie

brzegi południowego Bałtyku w ponad 70 procentach ich długości podlegają procesom erozji41.

Zmiany klimatu powodują także występowanie łagodniejszych zim, w wyniku czego należy oczekiwać

redukcji pokrywy lodowej, naturalnej ochrony przed falowaniem sztormowym i zmniejszenia

odporności brzegu na rozmywanie. Istotne znaczenie będzie mieć także monitoring stref

przybrzeżnych.

Spodziewane ocieplenie klimatu spowoduje migrację gatunków, w tym obcych inwazyjnych, głównie

z Europy Południowej, Afryki Północnej, Azji, wraz z równoczesnym wycofywaniem się tych

gatunków, które nie są przystosowane do wysokich temperatur i suszy latem, a dobrze znoszą ostre

mrozy. Nie bez znaczenia będzie wpływ zmian klimatu na skład gatunkowy drzewostanów oraz ich

kondycję. Osłabienie drzewostanów obserwowane jest na terenie całego kraju. Drzewa będą bardziej

podatne na uszkodzenia powodowane wiatrem. Wskazane jest podjęcie dalszych działań na rzecz

zrównoważonej gospodarki leśnej, zapewnienia dostatecznej ilości wody w lasach oraz ewentualnej

przebudowy składu gatunkowego lasów. Na bardzo wysokie zagrożenie osłabienia drzewostanów

zwrócili uwagę przedstawiciele województwa42 pomorskiego (w szczególności na Kaszubach i w

Borach Tucholskich) oraz województwa śląskiego.

Prawdopodobnie najbardziej narażone na działanie czynników klimatycznych będą ekosystemy

górskie. Szacuje się, że na tych obszarach w Polsce, w związku ze zmianami klimatu, wyginięciem

zagrożone jest 60% gatunków.

Obok działań adaptacyjnych Polska kontynuować powinna podejmowanie wysiłków na rzecz

łagodzenia zmian klimatu i zmniejszenia koncentracji dwutlenku węgla w powietrzu. Zwrot

w kierunku zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych będzie wymagał energicznych

i skoordynowanych działań w różnych sektorach gospodarki, a prowadzona polityka klimatyczna

będzie w dalszym ciągu stymulować korzystanie z czystych technologii. Polska posiada duży potencjał

w ograniczaniu koncentracji GHG w powietrzu poprzez m.in.: poprawę efektywności wykorzystania

paliw, wykorzystanie potencjału lasów, wykorzystanie biomasy leśnej i rolnej dla produkcji energii

z OZE w dedykowanych instalacjach, uwzględnienie potencjału hydroenergetycznego oraz polskich

zasobów geotermalnych, zachowanie i odbudowę terenów podmokłych, rozwój budownictwa

drewnianego w roli magazynu CO2, sekwestrację węgla w glebie.

Według krajowych prognoz emisji gazów cieplarnianych, opracowanych w 2017 r. na potrzeby

Siódmego raportu rządowego i Trzeciego raportu dwuletniego dla Konferencji Stron Ramowej

Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu, szacuje się, że w 2030 r. całkowite

emisje w Polsce będą o 23% niższe niż w 1990 r. i o 37% niższe niż w 1988 r. Wyniki krajowej

inwentaryzacji emisji gazów cieplarnianych w zakresie sektorów nieobjętych EU ETS za lata 2013–

2015, jak również prognozy emisji wskazują, że Polska osiągnie cel określony w decyzji PE i Rady nr

41

42

Pruszak Z., Brzeg Morski. Procesy fizyczne obszaru płytko- i nadwodnego, Wydawnictwo IBW PAN, Gdańsk, 2014.

Na podstawie wyników ankiety dotyczącej oceny zagrożeń przeprowadzonej przez MŚ w Urzędach Marszałkowskich.

2009/406/WE43 (+14%) w odniesieniu do całego okresu 2013–2020 z nadwyżką. Jednak już w latach

2021–2030 Polska może mieć problem z osiągnięciem celu redukcyjnego w non-ETS, przewidzianego

dla Polski na poziomie –7%, jako wkładu w wypełnienie ogólnounijnego celu redukcji w non-ETS,

wynoszącego 30% w stosunku do emisji z 2005 r. Należy tym samym zintensyfikować i skoordynować

działania legislacyjne oraz wspierać ograniczenie emisji w tych sektorach gospodarki.

Zmiany klimatu należy postrzegać jako ryzyko, które powinno być uwzględniane przy tworzeniu

mechanizmów regulacyjnych i planów inwestycyjnych, podobnie jak brane pod uwagę są ryzyka

o charakterze makroekonomicznym czy geopolitycznym.

Należy również mieć na uwadze, że powodowane przez człowieka zmiany klimatu, skutkujące

anomaliami pogodowymi w ekstremalnej wersji oraz długofalowymi zmianami, w skali świata będą

ograniczały dostępność żywności, wody pitnej oraz energii, zwiększając tym samym konkurencję

o zasoby naturalne i migrację ludności z terenów zagrożonych (na przykład państwa wyspiarskie) w

rejony bezpieczniejsze. Zachwianie produktywności ekosystemów spowodowane rozwojem

gospodarczym jest wzmacniane zmianami klimatu.

Zwiększająca się konkurencja o zasoby naturalne

Do najważniejszych wyzwań w dziedzinie ochrony środowiska należy zrównoważone, oszczędne

i racjonalne gospodarowanie jego zasobami naturalnymi. Podejmowanie wysiłków na rzecz

zapewnienia dostępu do tych zasobów następnym pokoleniom jest szczególnie istotne w świetle

postępującej urbanizacji, która, tworząc bodźce dla rozwoju gospodarczego, będzie zwiększała presje

na zasoby pożywienia, wody i energii.

W minionym dziesięcioleciu Polska poczyniła znaczne postępy w efektywnym wykorzystaniu energii

i wody, niemniej jednak charakteryzuje się niższymi wskaźnikami ich wykorzystania względem

standardów zachodnioeuropejskich. Polska gospodarka jest wciąż jedną z najmniej efektywnych

w Unii Europejskiej pod względem oszczędności zasobów i energii, mimo że w porównaniu

z początkiem XXI w. efektywność wykorzystania na przykład wody znacznie wzrosła. Polska,

z zasobami wodnymi na poziomie około 1600 m3/mieszk./rok, znajduje się wśród krajów Organizacji

Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), które dysponują najbardziej ograniczonymi zasobami

wody słodkiej44.

Jako bardzo wysokie określono zagrożenie deficytem wody w województwie łódzkim, zwłaszcza

w strefach o dużych potrzebach rozwoju i niskiej retencyjności, gdzie niekorzystne zmiany warunków

hydrogeologicznych w postaci leja depresyjnego kopalni odkrywkowej powodują wysychanie studni,

degradację szaty roślinnej, utratę różnorodności biologicznej, zanikanie rzek i cieków oraz straty

w sektorze rolnym.

Ograniczona w przyszłości dostępność wody o odpowiedniej jakości, surowców i energii może

z jednej strony stwarzać zagrożenie w kontekście bezpieczeństwa i jakości życia oraz perspektyw

43

Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2009/406/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie wysiłków podjętych przez

państwa członkowskie, zmierzających do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych w celu realizacji do roku 2020

zobowiązań Wspólnoty dotyczących redukcji emisji gazów cieplarnianych (Dz. Urz. UE L 140 z 05.06.2009, str. 136).

44

Na podstawie raportu Banku Światowego Poland: Toward a Strategic, Effective, and Accountable State Systematic

Country Diagnostic (31 July 2017).

rozwoju sektorów bazujących na tych zasobach. Z drugiej zaś strony stanowi bodziec dla rozwoju

innowacyjnych technologii środowiskowych, przezwyciężenia pułapki przeciętnego produktu

oraz wdrażania modelu gospodarki o obiegu zamkniętym. Działania na rzecz gospodarki o obiegu

zamkniętym są również ściśle związane z głównymi priorytetami UE, takimi jak: zatrudnienie, rozwój

gospodarczy i innowacje przemysłowe.

Chociaż w najbliższych latach Polska może oczekiwać poprawy w zakresie działań na rzecz innowacji

ekologicznych, to całościowe przejście do bardziej efektywnego wykorzystywania zasobów

w gospodarce będzie wymagać długoterminowych inwestycji. Wprowadzanie innowacji

ekologicznych powinno być postrzegane jako szansa gospodarcza oraz społeczna, pomagająca

przezwyciężyć pułapkę średniego dochodu, a nie jako koszt — szczególnie w sektorze prywatnym,

któremu władze publiczne powinny zapewnić w tym względzie dalsze zachęty i wsparcie45.

Transformacja w kierunku modelu gospodarki o obiegu zamkniętym46 wspierana będzie

na wszystkich etapach łańcucha wartości – od projektowania przez produkcję, konsumpcję, naprawę

i regenerację po gospodarowanie odpadami i uzyskanie surowców wtórnych, które są ponownie

wprowadzane do obiegu w gospodarce. Podstawowym celem gospodarki o obiegu zamkniętym jest

to, żeby produkt był jak najbardziej wydajnie produkowany i wykorzystywany, a powstałe z niego

odpady zagospodarowane w odpowiedni ekonomicznie i środowiskowo sposób. Istotne jest, żeby

odpady – jeżeli już powstaną – były traktowane jako potencjalne surowce wtórne.

Powyższe oznaczać będzie między innymi realizację długoterminowych celów w zakresie ograniczenia

składowania odpadów oraz intensyfikację działań w zakresie celów dotyczących poziomów

przygotowania do ponownego użycia i recyklingu priorytetowych strumieni odpadów, takich jak

odpady komunalne oraz odpady opakowaniowe. Cele te sprawią, że UE, w tym Polska, będzie

stopniowo dążyć do wprowadzenia najlepszych praktyk i zachęcać do dalszych inwestycji związanych

z gospodarowaniem odpadami, przyczyniających się do realizacji celów gospodarki o obiegu

zamkniętym.

W procesach produkcyjnych nadal ważną rolę odgrywać będą surowce pierwotne, w tym materiały

odnawialne. W tym kontekście coraz istotniejsze będą skutki środowiskowe i społeczne produkcji,

zarówno w UE, jak i w państwach trzecich. W związku z tym wspierane będzie zrównoważone

pozyskiwanie surowców w skali globalnej, na przykład za pomocą dialogu politycznego, współpracy

oraz polityki handlowej i polityki rozwoju. Nieunikniony wydaje się wzrost znaczenia energetyki

rozproszonej, skupiającej odbiorców wokół małych lokalnych źródeł energii, uzupełnianej

przez wzrastający udział energii produkowanej przez samych odbiorców, tzw. energetyki

prosumenckiej.

Potrzeba stworzenia zrównoważonej, niskoemisyjnej, zasobooszczędnej i konkurencyjnej gospodarki

stanowić będzie istotny impuls dla rozwoju ekoinnowacji. Wiąże się to z koniecznością pokonania

barier, polegających na niewystarczających działaniach badawczych, słabym powiązaniu przemysłu

45

Na podstawie Przeglądu wdrażania polityki ochrony środowiska w UE: Najważniejsze informacje.

Na podstawie Komunikatu KE Zamknięcie obiegu – plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym

COM(2015) 614.

z nauką, trudnościami w dostępie do kapitału, brakiem wiarygodnej oferty rynkowej, niepewnym

zwrotem z inwestycji oraz brakiem zachęt gospodarczych czy podatkowych w życiu codziennym47.

W realizacji procesu przejścia na model gospodarki o obiegu zamkniętym kluczowe znaczenie mają

również konsumenci. Dla ukształtowania nowych wzorców konsumpcji istotna będzie obecność

technologii i nowoczesnych narzędzi edukacji, przybliżenie koncepcji dobrowolnego systemowego

podejścia do zarządzania oddziaływaniami na środowiskowo przez organizacje posiadające

certyfikaty EMAS lub ISO 14001 oraz wykorzystanie instrumentów ekonomicznych, takich jak podatki,

tak aby ceny produktów lepiej odzwierciedlały koszty środowiskowe. Wspierane będą również

innowacyjne formy konsumpcji, takie jak korzystanie z tych samych produktów lub infrastruktury

(gospodarka dzielenia się), konsumpcja usług, a nie produktów, oraz korzystanie z technologii

informacyjnych lub platform cyfrowych.

Do palety instrumentów ekonomicznych należą także opłaty produktowe i opłaty depozytowe, które

mogą ukierunkować wybory klientów na towary i usługi o mniejszej uciążliwości środowiskowej.

Opłaty te powinny być źródłem dochodów wyspecjalizowanych funduszy, z których środki umożliwią

wspieranie transformacji produkcji i konsumpcji.

Na znaczeniu będzie przybierała również kwestia marnotrawienia żywności. Produkcja, dystrybucja

i przechowywanie żywności wiążą się z wykorzystywaniem zasobów naturalnych

oraz oddziaływaniem na środowisko. Wyrzucanie żywności wywołuje presję na środowisko

i powoduje straty finansowe dla konsumentów i gospodarki. Marnowanie żywności ma również

istotny aspekt społeczny: należy ułatwić przekazywanie potrzebującym żywności, która nadaje się

do spożycia, lecz z przyczyn logistycznych lub marketingowych nie może zostać wprowadzona

do obrotu. We wrześniu 2015 r. Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych przyjęło, wśród

SDGs, cel zmniejszenia o połowę globalnej ilości marnowanej żywności per capita w sprzedaży

detalicznej i konsumpcji, zmniejszenia strat żywnościowych w procesie produkcji i dystrybucji, w tym

strat powstałych podczas zbiorów. UE i jej państwa członkowskie zobowiązały się zrealizować ten

cel48.

Rosnąca presja na ekosystemy

Różnorodność biologiczna to bogactwo otaczających nas ekosystemów, gatunków i genów, które

stanowi wartość samą w sobie, a także ma znaczący wpływ na komfort życia ludzi (m.in. żywność,

ochronę przed powodziami, jakość powietrza, ochronę przed hałasem, przestrzeń do wypoczynku).

Różnorodność biologiczna zmniejsza się jednak w bardzo szybkim tempie. Wymieranie gatunków

osiągnęło stan kryzysowy, gdyż jest już ok. 1000 razy szybsze, niż w zwykłych okresach historii Ziemi,

a prognozowane jest jeszcze jego przyśpieszenie49. Prawie ¼ dzikich gatunków w Europie jest

zagrożona wyginięciem, a większość ekosystemów uległa degradacji do takiego stopnia, że utraciły

swoje cenne walory. Degradacja ta oznacza ogromne straty społeczne i gospodarcze. Zjawiska

stanowiące główne przyczyny utraty różnorodności biologicznej (np. przekształcanie siedlisk,

nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych, wprowadzanie i ekspansja inwazyjnych gatunków

obcych oraz zmiany klimatu) narastają, co osłabia korzystne skutki działań na rzecz powstrzymania

47

Na podstawie raportu z przeglądu ekologicznego Polski OECD 2015.

Komunikatu KE Zamknięcie obiegu – plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym COM(2015) 614.

49

Zob. Millennium Ecosystem Assessment, 2005, Ecosystems and Human Well-being: Biodiversity Synthesis, World

Resources Institute, Washington, DC.

tego procesu50. Na zagrożenie degradacją cennych zasobów przyrodniczych zwrócono uwagę

w województwach opolskim, lubelskim, świętokrzyskim, natomiast na presję ze strony przemysłu

wydobywczego, infrastruktury i urbanizacji – w dolnośląskim.

Wizja UE do roku 2050 zakłada ochronę i odtworzenie różnorodności biologicznej oraz wycenę usług

ekosystemowych ze względu na ich wpływ na dobrobyt człowieka i rozwój gospodarczy. W związku

z tym wzrośnie znaczenie rolnictwa i leśnictwa dla utrzymania i wzmocnienia różnorodności

biologicznej i stanu zachowania chronionych siedlisk przyrodniczych ekosystemów lądowych, a także

rybactwa dla zapewnienia zrównoważonego wykorzystania zasobów ekosystemów wodnych.

Podejmowane będą również działania polegające na zwalczaniu inwazyjnych gatunków obcych.

Bogactwo różnorodności biologicznej stanowi potencjał Polski, który odpowiednio wykorzystany

może wpłynąć na wzrost konkurencyjności na poziomie regionalnym i lokalnym. W praktyce oznaczać

to będzie podejmowanie działań zwiększających efektywność ochrony środowiska przyrodniczego,

z uwzględnieniem interesu społeczności lokalnych i konieczności zwiększenia nakładów finansowych.

Rozwój społeczno-gospodarczy wymaga racjonalnego i odpowiedzialnego dysponowania przestrzenią

fizyczną przy uwzględnieniu potrzeb produkcji żywności, przemysłu, urbanizacji, infrastruktury

oraz cennych przyrodniczo obszarów, jak również stanu ekosystemów i świadczonych przez nie usług.

W związku z tym, prowadzone będą działania zmierzające do lepszego zinwentaryzowania zasobów

siedlisk i gatunków. Spowoduje to poprawę jakości i efektywności zarówno systemu zarządzania

zasobami przyrody, jak i systemu ocen oddziaływania na środowisko oraz innych narzędzi planowania

rozwoju na szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym.

Kwestia utrzymania i odbudowy funkcji ekosystemów będzie obejmować przestrzeń całego kraju,

bazować na ocenie stanu ekosystemów i ich usług. Wymaga to opracowania systemu wartościowania

usług ekosystemowych oraz wpisania tych wartości do strategii rozwoju, systemu planowania,

krajowych systemów rachunkowości i sprawozdawczości. Różnorodność biologiczna uzyska dzięki

temu rangę determinanty rozwoju społecznego i gospodarczego, dzięki czemu będzie inaczej

postrzegana przez społeczeństwo. Włączenie wartości usług ekosystemowych do krajowych

procesów decyzyjnych pozwoli na właściwą ocenę stopnia ew. utraty różnorodności biologicznej,

zastosowanie kompromisowych rozwiązań oraz poprawienie koordynacji działań między

poszczególnymi sektorami i szczeblami administracji.

Ważnym problemem jest także kwestia zanieczyszczenia odpadami ekosystemu Morza Bałtyckiego.

Wiele odpadów trafiających do wód morskich ma negatywny wpływ, głównie za sprawą ich

akumulacji poprzez bardzo powolny proces degradacji. Odpady w morzu pochodzą z różnych źródeł,

jednakże największą presję wywierają źródła lądowe. Większość odpadów znalezionych

w środowisku morskim związana jest z nowoczesnym stylem życia „na wynos” (opakowania z

tworzyw sztucznych, przykrywki do kubków do kawy i mieszadełka, kubeczki i słomki z tworzyw

sztucznych). Tworzywa sztuczne odgrywają ważną rolę w naszej gospodarce i życiu codziennym, ale

sposób, w jaki są one obecnie produkowane, używane i wyrzucane, szkodzi środowisku. Materiały z

tworzyw sztucznych budzą szczególne obawy ze względu na zagrożenie dla środowiska i powolną

degradację. Około 70% odpadów morskich na Morzu Bałtyckim to tworzywa sztuczne. Mimo, że nie

ulegają one rozkładowi, są stopniowo rozdrabniane na coraz mniejsze cząstki. Duży wpływ mają także

artykuły higieniczne, kosmetyki i środki czystości zawierające mikrocząsteczki tworzyw sztucznych

Unijna strategia ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r.

(proszki do prania, peelingi itp.), które za sprawą odprowadzania ścieków i spływu rzecznego mogą

przenosić się na bardzo duże odległości. Najmniejsze mikroodpady, w szczególności mikroodpady

tworzyw sztucznych, są niewidoczne dla ludzkiego oka, ale docierają do łańcucha pokarmowego

zwierząt, a poprzez nie, i ludzi.

Problem stanowią także śmieci pozostawione przez turystów na plażach oraz wywiewane

z miejscowych składowisk. Chociaż źródła lądowe są dominujące w generowaniu odpadów w morzu,

źródła morskie, takie jak sektor rybołówstwa, rekreacyjny i transport morski, również przyczyniają się

do tego problemu.

Przybierający na znaczeniu negatywny wpływ środowiska na zdrowie ludzi51

Środowisko przyrodnicze dobrej jakości ma znaczący wpływ na polepszenie kondycji fizycznej

i psychicznej człowieka oraz dobrobyt społeczny. Jednak wzajemne oddziaływanie między

środowiskiem a zdrowiem ludzi jest bardzo złożone i trudne do oceny. Różne trendy demograficzne i

społeczno-gospodarcze w połączeniu z trwałymi nierównościami w tym zakresie zwiększają

wrażliwość populacji na wiele czynników, w tym na związane ze środowiskiem i klimatem. Skutki

zanieczyszczenia środowiska są odczuwalne w Europie w sposób znaczny. Światowa Organizacja

Zdrowia (WHO) szacuje, że czynniki stresogenne związane ze środowiskiem odpowiadają za 15–20%

wszystkich zgonów w 53 państwach europejskich.

Najlepiej znane czynniki mające wpływ na zdrowie są związane z zanieczyszczeniem powietrza, niską

jakością wody i niedostatecznymi warunkami sanitarnymi. Relatywnie nowym problemem z zakresu

ochrony środowiska i zdrowia jest hałas, oddziaływanie pól elektromagnetycznych, zagrożenia

chemiczne oraz zagrożenia poważnymi awariami. Zmiany klimatu, zmniejszanie się stratosferycznej

powłoki ozonowej oraz degradacja gleb mogą również mieć wpływ na zdrowie ludzi. Występowanie

powyższych oddziaływań związane jest z długoterminowymi trendami środowiskowymi i

społeczno-gospodarczymi, zmianami w stylu życia i konsumpcji oraz z szybkim wprowadzaniem

nowych substancji chemicznych i technologii.

Kraje Unii Europejskiej, w tym Polska, ustanowiły cele strategiczne, których realizacja ma zapewnić

dobrą jakość życia obecnym i przyszłym pokoleniom. Wspieranie kwestii związanych ze zdrowiem

oraz zmniejszanie nierówności społecznych stanowi centralny temat polityki UE w dziedzinie zdrowia,

jest również integralną częścią celów inteligentnego i wspierającego integrację społeczną rozwoju

w Europie. Ogólny unijny program działań w zakresie środowiska do 2020 r. „Dobra jakość życia

z uwzględnieniem ograniczeń naszej planety” (7EAP) określa kierunki działań instytucji unijnych

i państw członkowskich. Wśród dziewięciu priorytetów zdefiniowane są trzy priorytety tematyczne,

zgodnie z którymi należy wzmocnić działania na rzecz ochrony środowiska naturalnego i zwiększenia

odporności ekologicznej, przyspieszyć tworzenie zasobooszczędnej gospodarki niskoemisyjnej

oraz ograniczyć zagrożenia dla zdrowia i dobrobytu ludzi.

Nowa strategia Światowej Organizacji Zdrowia dla Europy uznaje dobrą jakość życia (ang. well-being)

jako możliwy kierunek reorientacji polityki społecznej XXI w., w tym jej wymiaru środowiskowego.

Na poziomie europejskim WHO prowadzi program na rzecz środowiska i zdrowia. W centrum stoją

51

Opracowano w oparciu o raport: EEA, 2015. Środowisko Europy 2015 – Stan i prognozy: Synteza oraz raport Banku

Światowego Poland: Toward a Strategic, Effective, and Accountable State. Systematic Country Diagnostic (31 July 2017).

zagrożenia wynikające ze stanu środowiska i klimatu oraz ich wpływ na kondycję zdrowotną ludzi,

zwłaszcza dzieci52.

Wpływ środowiska na zdrowie i jakość życia człowieka jest szczególnie widoczny w miastach. Blisko

73% ludności Europy mieszka w miastach, a przewiduje się, że w 2050 r. będzie to 82%53. Rozwój

miast w Europie zwiększa presję na środowisko i zdrowie, na przykład poprzez emisje zanieczyszczeń

do powietrza pochodzące z transportu, niekorzystną strukturę przestrzeni zurbanizowanej,

fragmentację i unifikację krajobrazu. Według OECD do 2050 r. poziom zanieczyszczenia powietrza

w miastach ma stać się główną środowiskową przyczyną umieralności na świecie. Dodatkowo

dostępne dane na temat długoterminowego średniego narażenia wskazują, że 65% Europejczyków

zamieszkujących duże obszary miejskie jest narażonych na wysoki poziom hałasu, a ponad 20%

na hałas w porze nocnej, który wiąże się z często występującymi negatywnymi skutkami

dla zdrowia54.

W miastach współistnieje wiele presji oddziałujących na duże populacje, w tym na grupy szczególnie

narażone, takie jak dzieci i osoby starsze. Jednym z istotnych aspektów są warunki termiczne.

Dla największych miast Polski prognozowany jest wzrost liczby dni upalnych (z temperaturą

maksymalną przekraczającą 30oC), najbardziej znaczący na północy kraju. Ten kierunek zmian

temperatur w miesiącach letnich może powodować pogorszenie komfortu życia grup szczególnie

narażonych. Zmiana warunków dotyczy także pory chłodnej. O średnio 20 dni zmniejszy się liczba dni

przymrozkowych, przyrost będzie nieco większy na północy kraju. Zmaleje także liczba dni mroźnych

na terenie całego kraju. Największa redukcja wystąpi na północnym wschodzie kraju.

Powyższe wskazuje na potrzebę podjęcia specjalnych działań adaptacyjnych. Z drugiej strony rozwój

zwartej zabudowy miejskiej i bardziej efektywne podejście do zasobów środowiska miejskiego dają

możliwości łagodzenia presji na środowisko i poprawy jakości życia człowieka. Ponadto dobrze

zaplanowane obszary miejskie, zapewniające łatwy dostęp do naturalnych terenów zielonych, w tym

zwłaszcza terenów nadrzecznych oraz umożliwiające tworzenie zielonej55 i błękitnej56 infrastruktury

miejskiej, mogą dawać korzyści dla zdrowia i jakości życia człowieka, także łagodzić odczuwalne przez

mieszkańców miast skutki zmian klimatu.

52

Zgodnie ze sprawozdaniem Europejskiej Agencji Środowiska Środowisko Europy 2010 – stan i prognozy (SOER 2010).

General Assembly resolution 66/288: The future we want, A / RES/66/28, 11 September 2012, United Nations oraz World

Urbanization Prospects — The 2011 Revision — Highlights, New York.

54

Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1386/2013/UE z dnia 20 listopada 2013 r. w sprawie ogólnego unijnego

programu działań w zakresie środowiska do 2020 r. Dobra jakość życia z uwzględnieniem ograniczeń naszej planety (Dz. Urz.

UE L 354 z 28.12.2013, str. 171).

55

Zielona infrastruktura to narzędzie zapewniające korzyści ekologiczne, gospodarcze i społeczne poprzez stosowanie

rozwiązań wykorzystujących naturalne procesy występujące w przyrodzie. Jest to sieć terenów naturalnych, obszarów

półnaturalnych i obszarów zieleni, która zapewnia usługi ekosystemów stanowiące podstawę dobrobytu i jakości życia ludzi.

Na przykład poprzez wykorzystanie zdolności roślin i gleb do naturalnej absorpcji i retencji wody, zielona infrastruktura

może ograniczać ilości wody deszczowej spływającej do kanalizacji i dalej do jezior, rzek i strumieni. Korzyści z zielonej

infrastruktury w takim przypadku mogą obejmować zwiększenie wiązania dwutlenku węgla, poprawę jakości powietrza,

złagodzenie efektu miejskiej wyspy ciepła, powstanie nowych siedlisk przyrodniczych oraz przestrzeni rekreacyjnej. Tereny

zielone mają również wpływ na krajobraz kulturowy i historyczny, nadając miejscom tożsamość, jak również na wygląd

obszarów miejskich i podmiejskich, gdzie mieszkają i pracują ludzie. Źródło: Europejska Agencja Środowiska, Biuletyn, Issue

no. 2015/3, 15 September 2015. Korzyści z zieleni, głównie dla zdrowia, zebrane są w projekcie Rezolucji Parlamentu

Europejskiego w sprawie Europejskiego Roku Zielonych Miast 2020.

56

Błękitna/niebieska infrastruktura dotyczy gospodarowania wodą. Zaliczyć do niej należy: retencjonowanie wody

opadowej, drenowanie (odwadnianie/odprowadzanie wody deszczowej), renaturalizację cieków wodnych i zbiorników

wodnych. Źródło: The Future Cities Adaptation Compass – guidance for developing climate-proof city regions,

http://www.future-cities.eu/project/adaptation-compass/.

Na presje związane z urbanizacją narażone są w szczególności obszary wokół dużych miast

i wewnątrz miast, tereny otwarte, obszary cenne przyrodniczo i krajobrazowo.

Dla wspierania zrównoważonego rozwoju miast kluczowe znaczenie będzie mieć dalsze wdrażanie

polityki w zakresie zrównoważonego planowania i projektowania przestrzeni miejskiej, w tym

zapobieganie rozlewaniu się miast. Inteligentne mechanizmy planowania i zarządzania mogą

wpływać na zachowania dotyczące mobilności, popychając je w kierunku bardziej zrównoważonych

form transportu i zmniejszenia zapotrzebowania na transport. Mogą one również zwiększyć

efektywność energetyczną budynków, zmniejszając presję na środowisko i jednocześnie poprawiając

jakość życia człowieka.

Zanieczyszczenie powietrza niesie istotne konsekwencje finansowe i gospodarcze. Wyrządza szkodę

zarówno w kontekście społecznych kosztów związanych z umieralnością i zachorowalnością, jak

również bezpośrednio budżetom domowym. Negatywne skutki zanieczyszczenia powietrza nie są

ograniczone tylko do zdrowia ludzi. Warto wziąć pod uwagę wiele innych czynników: tych

dotyczących otoczenia (np. stanu budynków, budowli i infrastruktury), kondycji zwierząt i roślin

(mających dalsze konsekwencje dla wydajności zasobów rolnych i leśnych) oraz większych systemów

ekologicznych.

Mimo systematycznej poprawy jakości powietrza w Polsce istotnym problemem nadal pozostają

ponadnormatywne stężenia w sezonie zimowym pyłu zawieszonego oraz benzo(a)pirenu. Zgodnie

z wynikami oceny jakości powietrza za 2017 r., wykonanej przez Inspekcję Ochrony Środowiska,

spośród wszystkich 46 stref w kraju stwierdzono przekroczenia na obszarze: 34 stref – ze względu

na przekroczenie poziomu dopuszczalnego pyłu PM10, 19 stref – ze względu na przekroczenie

poziomu dopuszczalnego pyłu PM2,5 i 43 stref – ze względu na przekroczenie poziomu docelowego

benzo(a)pirenu, a także 4 stref – ze względu na przekroczenie poziomu dopuszczalnego dwutlenku

azotu, 1 strefy – ze względu na przekroczenie poziomu dopuszczalnego dwutlenku siarki, 3 stref –

ze względu na przekroczenie poziomu docelowego arsenu i 6 stref – ze względu na przekroczenie

poziomu docelowego ozonu określonego dla ochrony zdrowia ludzi. Średnie stężenia szkodliwych

dla zdrowia substancji zanieczyszczających powietrze w Polsce należą do najwyższych w UE i OECD.

Stan powietrza w Polsce zależy głównie od wielkości i przestrzennego rozkładu emisji ze źródeł

stacjonarnych i mobilnych, jak również przepływów transgranicznych i przemian fizyko-chemicznych

zachodzących w atmosferze. Procesy te mają wpływ zarówno na kształtowanie się tzw. tła

zanieczyszczeń, będącego wynikiem stanu równowagi dynamicznej w dalszej odległości od źródeł

emisji, jak również mają one wpływ na zasięg występowania podwyższonych stężeń w rejonie

bezpośredniego oddziaływania źródeł. Niekorzystne warunki meteorologiczne (stany bezwietrzne –

cisze, niska temperatura, mgła, brak opadów, inwersja) mają znaczenie szczególnie w przypadku

niskich źródeł emisji, np. palenisk domowych, lokalnych kotłowni i komunikacji samochodowej.

Narażeni na skutki spowodowane niedostateczną jakością powietrza są zwłaszcza mieszkańcy miast.

Ze względu na ukształtowanie terenu, dominujący sposób ogrzewania oraz gęstość zaludnienia,

przekroczenia poziomów dopuszczalnych dla pyłu zawieszonego najczęściej mają miejsce w miastach

i aglomeracjach położonych w południowej i środkowej Polsce (aglomeracje: górnośląska, krakowska,

rybnicko-jastrzębska, łódzka oraz warszawska). Problem zanieczyszczenia powietrza dotyczy także

mieszkańców obszarów wiejskich ze względu na wykorzystanie przez gospodarstwa domowe

indywidualnych systemów zaopatrzenia w ciepło o niewystarczających parametrach emisji

zanieczyszczeń.

Z analiz wynika, że za ten stan rzeczy odpowiedzialny jest przede wszystkim sektor

bytowo-komunalny, transport oraz w niewielkim zakresie przemysł. Udział poszczególnych sektorów

jest różny na obszarze kraju i związany jest ze stopniem uprzemysłowienia danej strefy.

W sektorze bytowo-komunalnym wykorzystywane są do procesów spalania przestarzałe instalacje

i urządzenia niespełniające norm emisyjnych, stosowane są często paliwa stałe złej jakości, np. muły

węglowe, flotokoncentraty poflotacyjne, miał węglowy, węgiel złej jakości czy węgiel brunatny,

a także spalane są odpady. Te nieodpowiednie praktyki wynikają z niedostatecznej świadomości

społeczeństwa o wpływie jego działań na stan jakości powietrza i związanych z tym skutkach

zdrowotnych. Przyczyną stosowania paliw złej jakości jest często aspekt finansowy związany z tzw.

ubóstwem energetycznym i dotyczy mieszkańców o najniższych dochodach. Ponadto problemem jest

nieodpowiednie planowanie przestrzenne. W związku z nieprawidłowym zagospodarowaniem

przestrzennym w miastach następuje blokowanie naturalnych korytarzy i klinów napowietrzających

w centrach miast.

Krótkookresowe narażenie na wysokie stężenia pyłu zawieszonego PM10 (od kilku godzin do kilku

dni) może powodować wystąpienie objawów chorobowych, zwłaszcza w grupach społeczeństwa

szczególnie wrażliwych (osoby starsze, małe dzieci, kobiety w ciąży czy osoby chore). Długotrwałe

narażenie na ponadnormatywne stężenia pyłu zawieszonego zwiększa ryzyko zachorowania

na choroby układu oddechowego oraz krążenia całej narażonej populacji57.

W Polsce systematycznie wzrasta liczba samochodów zarówno osobowych, jak i ciężarowych. Między

rokiem 2005 a rokiem 2015 przybyło ok. 10,6 mln pojazdów samochodowych, w tym ponad milion

samochodów ciężarowych. W Polsce, wg danych GUS58, w roku 2015 zarejestrowanych było 27 409

tys. pojazdów (stan na dzień: 31.12.), z czego 75,6% stanowiły samochody osobowe. Średni wiek

pojazdów osobowych wg Centralnej Ewidencji Pojazdów to 17,5 roku, a dostawczych blisko 16 lat59.

Szybkiemu wzrostowi liczby pojazdów towarzyszy jednak proces wdrażania coraz bardziej

restrykcyjnych norm emisji spalin oraz rozwój infrastruktury drogowej (np. budowane są obwodnice

miast, drogi szybkiego ruchu). W efekcie tych działań, mimo znacznego wzrostu liczby samochodów,

emisje tlenku węgla z transportu drogowego w roku 2016 obniżyły się o ponad 37% w porównaniu do

roku 2005, a emisje tlenków azotu o ok. 1%. Jednocześnie emisje całkowitego pyłu zawieszonego

z transportu drogowego, obejmujące głównie emisje z silników oraz ze ścierania opon i hamulców,

wzrosły w tym okresie o ok. 12%60.

Analizując zobowiązania w zakresie redukcji emisji substancji zanieczyszczających powietrze

oraz biorąc pod uwagę dążenie do osiągnięcia standardów UE, należy spodziewać się wzrostu

innowacyjności w polskiej gospodarce, szczególnie w obszarze związanym z elektromobilnością

57

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Juda-Rezler K., Toczko B. (red.), Pyły drobne w atmosferze. Kompendium wiedzy

o zanieczyszczeniu powietrza pyłem zawieszonym w Polsce, Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa, 2016.

58

Dane Polskiego Związku Przemysłu Motoryzacyjnego.

59

Park samochodów zarejestrowanych w Polsce, Polski Związek Przemysłu Motoryzacyjnego.

Poland’s Informative Inventory Report 2018, http://www.kobize.pl [dostęp: 17.06.2019].

zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbiorowym. Na znaczeniu zyska również transport

szynowy i wodny. Zwiększeniu ulegnie liczba odbiorców korzystających z miejskich systemów

grzewczych w związku z rozbudową sieci ciepłowniczych. Zdecydowanie poprawi się efektywność

energetyczna istniejących i nowych budynków. Prognozuje się również rozwój odnawialnych źródeł

energii, w tym mikroinstalacji OZE. Zrównoważony rozwój lokalnych sieci ciepłowniczych,

jak i mikroinstalacji OZE, możliwy będzie m.in. dzięki wspieraniu rozwoju lokalnych inicjatyw

kreowanych za pośrednictwem klastrów energii lub spółdzielni energetycznych.

Stan wód ma kluczowe znaczenie dla jakości życia ludzi i prawidłowego funkcjonowania

ekosystemów zarówno wodnych, jak i lądowych. Wyzwaniem dla osiągnięcia i utrzymania dobrego

stanu wód jest ograniczenie wpływu presji różnych gałęzi gospodarki i człowieka. Jednym

z kluczowych problemów jest nadmierny ładunek w wodach substancji biogennych – azotu i fosforu.

Ich źródłem są przede wszystkim spływy z terenów użytkowanych rolniczo (grunty orne, pastwiska,

obszary intensywnej hodowli) oraz rozproszona zabudowa wiejska i rekreacyjna, depozycja azotu

ogólnego i fosforu z atmosfery oraz zanieczyszczenia pochodzące ze ścieków i z gospodarstw

domowych, niepodłączonych do systemu kanalizacji zbiorczej.

Nadmierny dopływ substancji biogennych (azotu i fosforu) do środowiska wodnego powoduje

eutrofizację, której wynikiem, przy utrzymującej się wysokiej temperaturze wody, są zakwity glonów

i sinic. Zakwity ograniczają dostęp światła słonecznego do głębszych warstw wody, co prowadzi

do ograniczeń rozwoju roślin bytujących w głębszych partiach wody i wykorzystujących światło

słoneczne w procesie fotosyntezy. Eutrofizacja przyczynia się do powiększania się pustyni tlenowych

(martwych stref) i obszarów o obniżonej ilości tlenu, w których zamiera życie, zarówno w zbiornikach

wodnych, jak i w rzekach. Zmniejszanie natlenienia i zróżnicowania gatunków, z których każdy

specjalizuje się w odzysku z wody innych substancji, powoduje obniżenie zdolności samooczyszczania

wód. Efekt ten, ze skutkiem zmniejszania użytkowych zasobów wodnych, przyspiesza ujednolicanie

elementów hydromorfologicznych w wyniku regulacji rzek. Wszystkie te zmiany zagrażają w dalszej

perspektywie jakości środowiska wodnego. Ma to wpływ na usługi ekosystemowe, takie jak

zapewnianie źródeł wody do spożycia (zanieczyszczenie wód podziemnych związkami azotu i fosforu),

rybołówstwa oraz rekreacji. Wody w Europie są znacznie czystsze niż 25 lat temu ze względu

na inwestycje poczynione w systemy kanalizacyjne, których celem było zmniejszenie zanieczyszczeń

pochodzących ze ścieków komunalnych. Nadal jednak pozostaje wiele wyzwań. Szacuje się61, że

ponad 40% rzek i jednolitych części wód przybrzeżnych narażonych jest na rozproszone

zanieczyszczenia pochodzące z rolnictwa, a od 20 do 25% tych wód jest dotkniętych

zanieczyszczeniem ze źródeł punktowych, na przykład z obiektów przemysłowych, systemów

kanalizacyjnych i oczyszczalni ścieków. Natomiast stan środowiska polskich obszarów morskich

w 2016 r. zgodnie z danymi Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska62 w zakresie eutrofizacji

uznano za nieodpowiedni wg DRSM. Ponadto, na mocy ustawy – Prawo wodne63, został opracowany i

61

Opracowano w oparciu o raport: EEA, 2015. Środowisko Europy 2015 – Stan i prognozy: Synteza oraz raport Banku

Światowego Poland: Toward a Strategic, Effective, and Accountable State. Systematic Country Diagnostic. Report No.

117802-PL (31 July 2017).

62

Inspekcja Ochrony Środowiska, Ocena stanu środowiska polskich obszarów morskich Bałtyku na podstawie danych

monitoringowych z roku 2016 na tle dziesięciolecia 2006–2015, Warszawa, 2017.

Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne (Dz. U. z 2018 r. poz. 2268, z późn. zm.).

opublikowany program azotanowy64 dla obszaru całego kraju, którego realizacja przyczyni się do

zmniejszenia zanieczyszczenia wód azotem pochodzącym ze źródeł rolniczych.

Walka z niedostatecznym oczyszczaniem ścieków i uwalnianiem związków azotu do środowiska

przez rolnictwo jest szczególnie ważna dla zmniejszenia uwalniania substancji biogennych65.

Zmniejszenie ogólnego uwalniania substancji biogennych do wód wymaga kompleksowych

rozwiązań, obejmujących systemy hydrologiczne jako całość, ponieważ substancje biogenne

znajdujące się w wodach powierzchniowych i podziemnych mają wpływ na wody przejściowe

i przybrzeżne. Wszelkie środki mające ograniczać dopływ substancji biogennych muszą uwzględniać

opóźniony czas reakcji środowiska, jako że działania dotyczące wód śródlądowych powodują

zmniejszenie presji na środowiska morskie, przejściowe i przybrzeżne dopiero po pewnym czasie.

W Polsce płynące wody powierzchniowe stanowią źródło wody pitnej dla wielu miejscowości.

Od czystości tych wód zależy więc zdrowie ludzi oraz wysokość kosztów, jakie należy ponieść w celu

jej uzdatnienia. Wody powierzchniowe wykorzystywane są także do nawadniania pól uprawnych

i sadów. Zanieczyszczenia, jakie ze sobą niosą, mogą zostać zatrzymane przez glebę i pobrane

przez uprawiane na niej rośliny. Zanieczyszczenia wód płynących mogą trafić do organizmu człowieka

również w mięsie ryb odłowionych ze środowiska lub hodowlanych.

Stworzenie zdrowych ekosystemów wodnych wymaga wizji systemowej, jako że stan tych

ekosystemów jest ściśle powiązany z tym, w jaki sposób zarządza się zasobami lądowymi i wodnymi

oraz z presją ze strony takich sektorów, jak przemysł, rolnictwo, energetyka, transport oraz sektor

komunalny. Istnieje wiele możliwości poprawy gospodarki wodnej. Obejmują one wdrażanie

istniejącej polityki wodnej oraz integrację celów polityki wodnej w innych obszarach, takich jak

polityka rolna, polityka przestrzenna, polityka spójności i fundusze strukturalne oraz polityki

sektorowe.

W zakresie gospodarki wodno-ściekowej kontynuowane będą działania inwestycyjne, koncentrujące

się na usuwaniu związków azotu i fosforu oraz zanieczyszczeń bakteriologicznych. Ze względu

na rozbudowywaną sieć kanalizacji sanitarnej i rosnącą świadomość społeczną, ilość ścieków

nieoczyszczonych, zrzucanych do wód lub gruntu będzie ulegać ograniczeniu. Istotne dla jakości wód

w Polsce będą zmiany w rolnictwie (nawożenie, melioracje) w kierunku stosowania tzw. dobrych

praktyk rolniczych. Ponadto duże znaczenie w redukcji zanieczyszczeń wód azotanami pochodzącymi

ze źródeł rolniczych oraz w zapobiegnięciu ich dalszemu zanieczyszczeniu będzie miała prawidłowa

realizacja działań w ramach dyrektywy azotanowej66 (przede wszystkim poprzez program działań

na obszarze całego kraju), w ramach Konwencji Helsińskiej HELCOM (poprzez Bałtycki Plan Działań),

jak również promocja, wdrażanie i realizacja w gospodarstwach rolnych praktyk przyjaznych

środowisku morskiemu. Jakość wód płynących w Polsce zależy także od zanieczyszczeń

transgranicznych, szczególnie ze wschodu, stąd kontynuowane będzie wsparcie przedsięwzięć

poprawiających jakość wód wpływających na teren Polski.

64

Program działań mających na celu ograniczenie odpływu azotu ze źródeł rolniczych

Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1386/2013/UE z dnia 20 listopada 2013 r. w sprawie ogólnego unijnego

programu działań w zakresie środowiska do 2020 r. Dobra jakość życia z uwzględnieniem ograniczeń naszej planety.

66

Dyrektywa Rady z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez

azotany pochodzenia rolniczego (91/676/EWG) (Dz. Urz. WE L 375 z 31.12.1991, str. 1, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie

wydanie specjalne rozdz. 15, t. 2, str. 68, z późn. zm.).

Wyczerpywanie się dotychczasowych źródeł finansowania ochrony środowiska

Jednym ze zidentyfikowanych w SOR wyzwań zewnętrznych, stojących przed Polską w perspektywie

krótkookresowej, są prognozowane zmiany w modelu funkcjonowania budżetu europejskiego, w tym

zmniejszenie budżetu przeznaczonego na realizację polityki spójności oraz zmniejszenie kwot

kierowanych dotychczas dla poszczególnych państw i regionów. Jednocześnie, mając na uwadze

krajowy system dochodów z tytułu opłat i kar środowiskowych, prognozować można, że z powodu

osiągnięcia przez poszczególne branże wysokiego poziomu ochrony środowiska, wpływy z tego źródła

ulegną również zmniejszeniu. Wyzwanie stanowić będzie utrzymanie dalszej zdolności generowania

wypłat środków na finansowanie ochrony środowiska i gospodarki wodnej w kwotach

przekraczających wpływy uzyskiwane z tytułu opłat i kar środowiskowych poprzez utrzymanie i

doskonalenie wypracowanych mechanizmów zwrotnego finansowania ochrony środowiska, a także

poszukiwanie nowych instrumentów finansowych. Przy tym nadal konieczne będzie finansowanie

kosztownych inwestycji mających na celu wypełnienie standardów UE i utrzymania istniejących

obiektów.

Istnieje zatem ryzyko stopniowego wyczerpywania się dotychczasowych źródeł finansowania ochrony

środowiska przy jednoczesnej konieczności dalszego finansowego jej wspierania, w tym w formie

pomocy bezzwrotnej w przypadku działań związanych z przedsięwzięciami mającymi na celu

zabezpieczenie dostępu do kluczowych usług ekosystemowych. Należy przy tym oczekiwać,

że stopniowo coraz więcej wydatków związanych z ochroną środowiska będzie ponoszone zarówno

przez konsumentów (gospodarstwa domowe), jak i producentów (przedsiębiorstwa) zgodnie z zasadą

„zanieczyszczający płaci”. Podstawą obciążeń powinny być oszacowane koszty zewnętrzne.

Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że oparcie logiki programowania funduszy europejskich po 2020

r. na powiązaniach poszczególnych polityk z celami środowiskowymi może być szansą na lepsze

zrozumienie polskich priorytetów rozwojowych oraz wkomponowania ich w cele rozwojowe Unii.

Innymi czynnikami, które wpłyną na ograniczanie dostępu do źródeł finansowania ochrony

środowiska, są

−

−

−

przekroczenie granicy 75% średniego PKB UE przez kolejne województwa (miało to miejsce

w województwie mazowieckim, a obecnie dotyczy województw wielkopolskiego

i dolnośląskiego, co skutkuje ograniczeniem dopływu środków unijnych),

preferowanie przez UE pożyczek i innych instrumentów zwrotnych w stosunku do dotacji

w kolejnej perspektywie finansowej UE,

zadłużenie samorządów, które będzie utrudniać bądź wręcz uniemożliwiać korzystanie

ze środków UE wymagających współfinansowania.

Szansy na zapewnienie środków na ochronę środowiska należy upatrywać również

w przezwyciężeniu „pułapki słabości instytucjonalnej” poprzez położenie nacisku na poprawę

efektywności funkcjonowania instrumentów ochrony środowiska, w tym w szczególności

usprawnienie systemu kontroli i zarządzania ochroną środowiska. Powyższe będzie wiązało się

z podejmowaniem wysiłków na rzecz zwalczania szarej strefy w gospodarce odpadami i nielegalnej

eksploatacji kopalin, a także wzmocnienia Inspekcji Ochrony Środowiska zarówno w zakresie kontroli,

jak i monitoringu środowiska, w tym np. zapewnienie odpowiednich środków dla Inspekcji

na przeprowadzanie zadań kontrolnych wynikających z realizacji dyrektywy azotanowej67. Kluczowe

znaczenie dla realizacji inwestycji środowiskowych będzie miało również pełne wdrożenie reformy

gospodarki wodnej. Wobec ograniczonej dostępności środków na realizację celów PEP2030 istotne

będzie zapewnienie spójności wydatków publicznych w innych obszarach z celami PEP2030 (ang.

sustainability proofing) i wdrożenie zasady niewspierania środkami publicznymi działań

i przedsięwzięć sprzecznych z celami PEP2030.

5. Cele PEP2030

W systemie dokumentów strategicznych PEP2030 stanowi doprecyzowanie i operacjonalizację

zapisów SOR. W związku z powyższym, cel główny PEP2030, tj. Rozwój potencjału środowiska na

rzecz obywateli i przedsiębiorców, został przeniesiony wprost z SOR. Cele szczegółowe PEP2030

zostały określone w odpowiedzi na zidentyfikowane w diagnozie najważniejsze trendy w obszarze

środowiska, w sposób umożliwiający zharmonizowanie kwestii związanych z ochroną środowiska z

potrzebami gospodarczymi i społecznymi.

Realizacja celów środowiskowych będzie wspierana przez cele horyzontalne.

67

Dyrektywa Rady z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez

azotany pochodzenia rolniczego (91/676/EWG).

Najważniejsze trendy w obszarze

środowiska

Cel główny: Rozwój potencjału środowiska

na rzecz obywateli i przedsiębiorców

(SOR)

Przybierający na znaczeniu negatywny

wpływ środowiska na zdrowie ludzi

Cel szczegółowy I: Środowisko i zdrowie.

Poprawa jakości środowiska

i bezpieczeństwa ekologicznego

Zwiększająca się konkurencja o zasoby

Cel szczegółowy II: Środowisko

i gospodarka. Zrównoważone

gospodarowanie zasobami środowiska

Rosnąca presja na ekosystemy

Cel szczegółowy III : Środowisko i klimat.

Łagodzenie zmian klimatu i adaptacja

do nich oraz zarządzanie ryzykiem klęsk

żywiołowych

Nasilające się skutki zmian klimatu

Wyczerpywanie się dotychczasowych

źródeł finansowania ochrony środowiska

Cele horyzontalne: Środowisko

i edukacja. Rozwijanie kompetencji

(wiedzy, umiejętności i postaw)

ekologicznych społeczeństwa

Środowisko i administracja. Poprawa

efektywności funkcjonowania

instrumentów ochrony środowiska

6. Wskaźniki realizacji celów PEP2030

Skuteczność realizacji PEP2030 monitorowana będzie za pomocą zestawu wskaźników opierającego

się o dane pochodzące z wiarygodnych źródeł, w szczególności Państwowego Monitoringu

Środowiska, Głównego Urzędu Statystycznego i Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Wskaźniki

umożliwiają kwantyfikację obranych celów poprzez określenie stanu istniejącego i docelowego

poszczególnych parametrów środowiska.

Cel główny. Rozwój potencjału środowiska na rzecz obywateli i przedsiębiorców (SOR)

Wskaźnik

68

Jednostka

miary

Wartość wskaźnika dla ostatniego dostępnego roku.

45

Wartość

68

bazowa

Wartość

pośrednia

(rok 2020)

Wartość

docelowa

(rok 2030)

69

wskaźnik wydajności środowiskowej

(Yale University, Columbia University,

World Economic Forum)

64.11

(2018)

pkt

>65

>70

Cel: Środowisko i zdrowie. Poprawa jakości środowiska i bezpieczeństwa ekologicznego

stosunek liczby jednolitych części wód

powierzchniowych o dobrym stanie

do ogólnej liczby jednolitych części

70

wód

a) rzeki i zbiorniki zaporowe,

b) jeziora

(PMŚ)

stosunek liczby jednolitych części wód

podziemnych o dobrym stanie

chemicznym do ogólnej liczby

jednolitych części wód badanych

w ramach monitoringu diagnostycznego

(PMŚ)

a) 20% stan

dobry,

80% stan

zły,

%

b) 37% stan

dobry,

63% stan

zły,

(2015)

91,9

(2016)

%

69

poprawa stanu

71

poprawa stanu

73

poprawa stanu

w odniesieniu

do wartości

72

pośredniej

poprawa stanu

w odniesieniu

do wartości

74

pośredniej

Environmental Performance Index, https://epi.envirocenter.yale.edu/. Wskaźnik wydajności środowiskowej składa się

z szeregu mierników dotyczących zdrowia środowiskowego (np. jakość powietrza, stan wód, wpływ środowiska na zdrowie

ludzi) oraz zdrowotności i witalności ekosystemów (np. oczyszczanie ścieków, zanieczyszczenie azotanami, zmiana lesistości,

zasoby ryb, ochrona gatunków, poziom emisji gazów cieplarnianych). Maksymalna wartość wskaźnika wynosi 100 i oznacza

wysoką wydajność środowiskową.

70

Pełna nazwa wskaźnika: stosunek liczby jednolitych części wód powierzchniowych o dobrym stanie monitorowanych

w ramach monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6 latach do wszystkich jcwp monitorowanych w ramach monitoringu

diagnostycznego w ostatnich 6 latach w danej kategorii wód: a) dla ocenionych jednolitych części wód rzek i zbiorników

zaporowych; b) dla ocenionych jednolitych części wód jezior.

71

Wzrost, w porównaniu z wartościami w roku bazowym, wartości procentowych określających stosunek liczby jednolitych

części wód powierzchniowych danej kategorii (rzeki i zbiorniki zaporowe lub jeziora) o dobrym stanie, monitorowanych w

ramach monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6 latach, do ogólnej liczby jednolitych części wód powierzchniowych

danej kategorii (rzeki i zbiorniki zaporowe lub jeziora), monitorowanych w ramach monitoringu diagnostycznego w

ostatnich 6 latach, przy jednoczesnym spadku wartości procentowych określających stosunek liczby jednolitych części wód

powierzchniowych danej kategorii (rzeki i zbiorniki zaporowe lub jeziora) o złym stanie monitorowanych w ramach

monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6 latach do ogólnej liczby jednolitych części wód powierzchniowych danej

kategorii (rzeki i zbiorniki zaporowe lub jeziora), monitorowanych w ramach monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6

latach. Ze względu na projektowane zmiany, w stosunku do roku bazowego, w sposobie wykonywania ocen stanu wód

powierzchniowych oraz prowadzony przez Komisję Europejską przegląd RDW brak możliwości podania precyzyjnej wartości

procentowej wskaźnika.

72

Wzrost, w porównaniu z wartościami pośrednimi (2020), wartości procentowych określających stosunek liczby jednolitych

części wód powierzchniowych danej kategorii (rzeki i zbiorniki zaporowe lub jeziora) o dobrym stanie monitorowanych w

ramach monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6 latach do ogólnej liczby jednolitych części wód powierzchniowych danej

kategorii (rzeki i zbiorniki zaporowe lub jeziora) monitorowanych w ramach monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6

latach, przy jednoczesnym spadku wartości procentowych określających stosunek liczby jednolitych części wód

powierzchniowych danej kategorii (rzeki i zbiorniki zaporowe lub jeziora) o złym stanie monitorowanych w ramach

monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6 latach do ogólnej liczby jednolitych części wód powierzchniowych danej

kategorii (rzeki i zbiorniki zaporowe lub jeziora), monitorowanych w ramach monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6

latach. Ze względu na projektowane zmiany, w stosunku do roku bazowego, w sposobie wykonywania ocen stanu wód

powierzchniowych oraz prowadzony przez Komisję Europejską przegląd RDW brak możliwości podania precyzyjnej wartości

procentowej wskaźnika.

73

Wzrost, w porównaniu z wartościami w roku bazowym, wartości procentowych określających stosunek liczby jednolitych

części wód podziemnych o dobrym stanie chemicznym do ogólnej liczby jednolitych części wód badanych w ramach

monitoringu diagnostycznego.

74

Wzrost, w porównaniu z wartościami pośrednimi (2020), wartości procentowych określających stosunek liczby jednolitych

części wód podziemnych o dobrym stanie chemicznym do ogólnej liczby jednolitych części wód badanych w ramach

monitoringu diagnostycznego.

odsetek ludności korzystającej z sieci

kanalizacyjnej w stosunku do ludności

75

ogółem

(GUS)

odsetek ludności korzystającej

z oczyszczalni ścieków

(GUS)

78

wskaźnik jakości powietrza

(PMŚ)

wartość Krajowego Celu Redukcji

Narażenia na pył PM2,5

(PMŚ)

liczba aglomeracji i miast

powyżej 100 tys. mieszkańców,

w których wartość wskaźnika średniego

narażenia nie przekracza pułapu

stężenia ekspozycji na pył PM2,5 na

poziomie 20 µg/m3

(PMŚ)

udział obszarów zdegradowanych

w ogólnej powierzchni kraju

(GUS)

– 49 –

Poz. 794

76

%

70,5

(2017)

%

%

73,0

85,0

73,6

(2017)

75,0

86,0

76,09

(2016)

21,7

0

µg/m

18

18

18

szt.

11

20

30

%

0,02

(2017)

≤0,02

≤0,02

77

3

Cel: Środowisko i gospodarka. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska

lesistość kraju

(GUS)

postęp w kierunku zrównoważonej

79

gospodarki leśnej

(GUS)

procent obszarów Natura 2000

posiadających planistyczne instrumenty

80

zarządzania

(GDOŚ)

wskaźnik liczebności pospolitych ptaków

krajobrazu rolniczego (FBI – Farmland

Bird Index, rok 2000 = 100%)

(PMŚ)

poziom recyklingu i przygotowania

do ponownego użycia i recyklingu

%

29,6

(2017)

30

31

%

95,7

(2017)

96

99

%

50,76

(2016)

75

100

%

79,98

(2017)

90

90

% wagowo

28

(2016)

50

-

75

Wskaźnik nie dotyczy przydomowych oczyszczalni ścieków.

W miastach: 90,2%, na obszarach wiejskich 40,8%. Źródło: Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny,

Gospodarka mieszkaniowa i komunalna  Urządzenia sieciowe  Korzystający z instalacji w % ogółu ludności.

77

Województwa, w których wartość wskaźnika <70%: lubelskie, łódzkie, małopolskie, podlaskie, świętokrzyskie. Wartość

wskaźnika dla miast = 94,5%, dla obszarów wiejskich = 42%. Źródło: Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny,

Stan i ochrona środowiska  Oczyszczanie ścieków komunalnych  Ludność korzystająca z oczyszczalni ścieków w %

ogólnej liczby ludności.

78

Wskaźnik jakości powietrza = liczba stref z przekroczeniami poziomu dopuszczalnego pyłu PM10/ 46 stref, w których

dokonuje się pomiaru)•100%.

79

Wskaźnik określa procent powierzchni lasów, które mają zatwierdzoną dokumentację urządzeniową w stosunku

do całkowitej powierzchni gruntów leśnych. Do obliczenia wskaźnika przyjmuje się, że 100% lasów w zarządzie Lasów

Państwowych oraz parków narodowych ma zatwierdzone plany urządzenia lasów.

80

Wskaźnik jest wyrażony stosunkiem liczby obszarów Natura 2000, dla których zostały ustanowione plany zadań

ochronnych i plany ochrony, do liczby wyznaczonych obszarów Natura 2000 ogółem na terenie Polski.

papieru, metali, tworzyw sztucznych

i szkła z odpadów komunalnych

(MŚ)

poziom przygotowania do ponownego

użycia i recyklingu odpadów

82

komunalnych

(MŚ)

liczba polskich technologii

środowiskowych zweryfikowanych

w ramach Systemu weryfikacji

technologii środowiskowych

(MŚ)

– 50 –

Poz. 794

% wagowo

-

-

60

szt.

2

(2018)

5

10

Cel: Środowisko i klimat. Łagodzenie zmian klimatu i adaptacja do nich oraz zarządzanie ryzykiem

klęsk żywiołowych

pojemność obiektów małej retencji

wodnej

(MGMiŻŚ)

odsetek mieszkańców polskich miast

objętych miejskimi planami adaptacji

(MŚ)

powierzchnia parków,

zieleńców i terenów zieleni

osiedlowej w miastach

(GUS)

powierzchnia parków,

zieleńców i terenów zieleni

osiedlowej w miastach w stosunku

do powierzchni ogólnej

(GUS)

dynamika emisji gazów cieplarnianych

(1990=100)

(KOBiZE)

długość linii brzegowej zabezpieczonej

w ciągu roku przed zjawiskiem erozji

i powodzi od strony morza

(MGMiŻŚ)

dam

826034,2

(2016)

832000

844836

%

0

(2015)

30

60

ha

49954,8

(2017)

zmniejszenie

dynamiki

spadku

wzrost

w odniesieniu

do wartości

bazowej

wskaźnika

%

2,3

(2017)

nie mniej niż 2,0

w każdym

województwie

powyżej 2,3

w każdym

województwie

84,9

(2016)

82,9

7,6

(2016)

nie mniej niż

7,0

3

83

km

81

84

77,1

85

nie mniej niż

8,0

W związku z przyjęciem na forum Unii Europejskiej nowelizacji 6 dyrektyw z zakresu gospodarki odpadami w ramach tzw.

Pakietu odpadowego, a następnie koniecznością transpozycji wypracowanych przepisów, wskaźnik ten będzie zastąpiony

innym wskaźnikiem, tj. poziomem przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych.

82

Zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/851 z dnia 30 maja 2018 r. zmieniającą dyrektywę

2008/98/WE w sprawie odpadów (Dz. Urz. UE L 150 z 14.06.2018, str. 109) wprowadzono nowe cele do osiągnięcia od

2025 r., tj. poziomy przygotowania do ponownego użycia i recyklingu odpadów komunalnych. W związku z tym nie będzie

wartości bazowej oraz wartości dla 2020 r.

83

Średnia krajowa (województwa, w których powierzchnia parków, zieleńców i terenów zieleni osiedlowej w miastach

wynosi 2 lub mniej % powierzchni ogólnej: opolskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie, zachodniopomorskie).

84

Na podstawie projekcji emisji zawartych w Siódmym raporcie rządowym i Trzecim raporcie dwuletnim (NC7-BR3 2017).

Na podstawie projekcji emisji zawartych w Siódmym raporcie rządowym i Trzecim raporcie dwuletnim (NC7-BR3 2017).

7. Kierunki interwencji PEP2030

Kierunki interwencji obejmują wszystkie obszary tematyczne polityki ochrony środowiska. Stanowią

wiązki działań i projektów strategicznych przyczyniających się do realizacji celów szczegółowych

PEP2030.

Cele szczegółowe

Środowisko i zdrowie. Poprawa jakości

środowiska i bezpieczeństwa ekologicznego

Kierunki interwencji

Zrównoważone gospodarowanie wodami, w tym

zapewnienie dostępu do czystej wody

dla społeczeństwa i gospodarki oraz osiągnięcie

dobrego stanu wód

Likwidacja źródeł emisji zanieczyszczeń do

powietrza lub istotne zmniejszenie ich

oddziaływania

Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleb

Przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska

oraz zapewnienie bezpieczeństwa biologicznego,

jądrowego i ochrony radiologicznej

Środowisko i gospodarka. Zrównoważone

gospodarowanie zasobami środowiska

Zarządzanie zasobami dziedzictwa

przyrodniczego i kulturowego, w tym ochrona

i poprawa stanu różnorodności biologicznej

i krajobrazu

Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale

zrównoważonej gospodarki leśnej

Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki

o obiegu zamkniętym

Zarządzanie zasobami geologicznymi poprzez

opracowanie i wdrożenie polityki surowcowej

państwa

Środowisko i klimat. Łagodzenie zmian klimatu

i adaptacja do nich oraz zarządzanie ryzykiem

klęsk żywiołowych

Cele horyzontalne

Środowisko i edukacja. Rozwijanie kompetencji

(wiedzy, umiejętności i postaw) ekologicznych

społeczeństwa

Środowisko i administracja. Poprawa

efektywności funkcjonowania instrumentów

ochrony środowiska

Wspieranie wdrażania ekoinnowacji

oraz upowszechnianie najlepszych dostępnych

technik BAT

Przeciwdziałanie zmianom klimatu

Adaptacja do zmian klimatu i zarządzanie

ryzykiem klęsk żywiołowych

Kierunki interwencji

Edukacja ekologiczna, w tym kształtowanie

wzorców zrównoważonej konsumpcji

Usprawnienie systemu kontroli i zarządzania

ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu

finansowania

Poz. 794

Zrównoważone gospodarowanie wodami, w tym

zapewnienie dostępu do czystej wody

dla społeczeństwa i gospodarki oraz osiągnięcie

dobrego stanu wód

Ze względu na konieczność osiągnięcia dobrego stanu wód, przewidywane zmiany klimatu oraz

rosnące oddziaływanie człowieka na środowisko, jakość oraz dostępność zasobów wód

powierzchniowych i podziemnych będą jednym z najważniejszych środowiskowych uwarunkowań

rozwoju społeczno-gospodarczego kraju. Jednocześnie gospodarowanie wodami musi odbywać się

zgodnie z zasadą zwrotu kosztów za usługi wodne przy uwzględnieniu zasady „zanieczyszczający

płaci”.

Interwencja w tym obszarze polegać będzie przede wszystkim na wdrożeniu jednolitej struktury

zarządzania gospodarką wodną w układzie zlewniowym, odpowiedzialnej za wszystkie działania

związane z wodą, w tym przede wszystkim za ochronę przed powodzią i suszą, jak również

zaopatrzenie w wodę o odpowiedniej jakości i odprowadzenie ścieków. Kontynuowane będą

wsparcie realizacji przedsięwzięć mających na celu poprawę jakości wód powierzchniowych

i podziemnych zgodnie z wymogami dyrektyw unijnych oraz budowa i modernizacja oczyszczalni

ścieków na podstawie zaktualizowanego Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych

w aglomeracjach.

Duży nacisk położony zostanie również na opracowanie i aktualizację dokumentów

strategicznych/planistycznych w zakresie gospodarowania wodami oraz monitoring prowadzony

zarówno w celu zapewnienia wiedzy niezbędnej do zrównoważonego gospodarowania wodami, jak

i na potrzeby przygotowania aktualizacji planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy

na cykl wodny 2022–2027.

W aktualizacji planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy uwzględniane będą działania

dla poszczególnych jednolitych części wód powierzchniowych, podziemnych i obszarów chronionych,

które powinny zostać wdrożone w celu poprawy lub utrzymania dobrego stanu wód. Wskazane

również zostaną jednostki odpowiedzialne za ich realizację oraz terminy wykonania. W dokumentach

ujęte zostaną także ważne/strategiczne dla kraju inwestycje, które, mimo oddziaływania na stan wód,

powinny być realizowane ze względu na priorytet społeczny i zrównoważony rozwój.

Na znaczeniu zyskają również działania, obejmujące kształtowanie krajobrazów sprzyjających

zatrzymywaniu wody i ochronę wód morskich. W oparciu o zaktualizowane akty prawne i dokumenty

strategiczne podjęte zostaną m.in. działania w celu osiągnięcia dobrego stanu środowiska morskiego

do 2020 r., w zakresie jedenastu wskaźników jakości dotyczących określania dobrego stanu

środowiska morskiego, zgodnie z wymogami DRSM.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 2, 6, 11,

12, 13, 14, 15.

Przykłady z województw

Opracowanie programu budowy indywidualnych

systemów oczyszczania ścieków komunalnych

Cel projektu: Właściwe gospodarowanie zasobami wodnymi poprzez oszczędzanie i zachowanie ich

w jak najlepszym stanie.

Oczekiwane efekty: Projekt przyczyni się do likwidacji nieszczelnych szamb i zastąpienia ich

indywidualnymi systemami oczyszczania ścieków komunalnych oraz wpłynie na poprawę jakości

wód powierzchniowych i podziemnych, a także zdrowie mieszkańców.

Opis projektu: Układ osadniczy w województwie świętokrzyskim charakteryzuje się bardzo

zróżnicowaną gęstością, od zabudowy zwartej do bardzo rozproszonej. Program budowy

indywidualnych systemów oczyszczania ścieków komunalnych będzie jednym z instrumentów

rozwiązywania problemów w zakresie gospodarki wodno-ściekowej na terenie województwa

świętokrzyskiego. Program będzie zawierał koncepcję budowy przydomowych oczyszczalni ścieków,

kryteria wyboru przedsięwzięć wraz z wykazem planowanych inwestycji w rozbiciu na poszczególne

lata, sposoby zarządzania projektami oraz instrumenty finansowe realizacji tych inwestycji.

Szacunkowy koszt: 351,5 mln zł

Realizacja projektu: 2018-2030

2

Likwidacja źródeł emisji

zanieczyszczeń do powietrza

lub istotne zmniejszenie ich

oddziaływania

Ochrona powietrza ma bardzo duże znaczenie z punktu widzenia ochrony środowiska i zapewnienia

zdrowia ludzi. Zanieczyszczenie powietrza wpływa na skrócenie średniej długości życia ludzi i wzrost

kosztów leczenia. Do najważniejszych wyzwań w tym zakresie należy eliminacja tzw. niskiej emisji

oraz odpowiednie planowanie przestrzenne i ochrona korytarzy i klinów napowietrzających.

PEP2030 zakłada wdrożenie pakietu działań związanych z przywracaniem dobrej jakości powietrza,

w tym także likwidację źródeł niskiej emisji oraz wypełnienie rekomendacji dla Rady Ministrów,

zawartych w Programie „Czyste Powietrze”. Właściwie zaprojektowane działania zmierzające

do poprawy jakości powietrza wymagają również lepszej współpracy na wszystkich szczeblach

administracji państwowej i samorządowej. Dlatego gminy objęte zostaną wsparciem merytorycznym

w zakresie przygotowywania programów ograniczania niskiej emisji (PONE) oraz w zakresie

zarządzania wielokryterialnego emisjami. W celu zapewnienia szerszego dostępu do bieżącej

informacji o jakości powietrza oraz monitorowania skuteczności działań naprawczych będzie

rozwijana sieć pomiarów jakości powietrza. Istotną kwestią będzie również wspieranie przyłączania

nowych odbiorców do sieci ciepłowniczych w przypadku, gdy jest to technicznie możliwe. Szczególny

nacisk zostanie położony na modernizację istniejących oraz rozwój nowych sieci ciepłowniczych.

Ponadto ważnym działaniem uzupełniającym będzie wspieranie wykorzystania energii elektrycznej do

celów grzewczych.

Prowadzone będą również prace mające na celu dalsze ograniczanie emisji z transportu drogowego.

Działania uzupełniające w tym obszarze zawarte są w Strategii zrównoważonego rozwoju transportu

do 2030 roku.

W obszarze związanym z ochroną powietrza prowadzone będą także prace zmierzające

do uregulowania kwestii uciążliwości zapachowej.

Zaproponowane w PEP2030 działania stanowią wypełnienie zobowiązań międzynarodowych Polski

związanych z Konwencją LRTAP w sprawie transgranicznego przenoszenia zanieczyszczeń na dalekie

odległości oraz dyrektyw Unii Europejskiej (CAFE, IED, MCP, NEC), a także konkluzji BAT dla dużych

obiektów energetycznego spalania.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 3, 6, 11,

12, 13, 14 i 15.

Przykłady z województw

Wdrażanie programu ochrony powietrza

dla województwa małopolskiego

Cel projektu: Poprawa jakości powietrza na obszarze województwa małopolskiego. Osiągnięcie

poziomów dopuszczalnych zanieczyszczeń w powietrzu.

Oczekiwane efekty: Zwiększona świadomość mieszkańców Małopolski w zakresie sposobów

ograniczenia emisji, zmniejszenie ubóstwa energetycznego, zlikwidowanie niskosprawnych urządzeń

grzewczych, wyeliminowanie negatywnych efektów spalania odpadów.

Opis projektu: Założeniem Programu ochrony powietrza dla Województwa Małopolskiego jest

osiągnięcie w Małopolsce dopuszczalnych poziomów zanieczyszczeń w powietrzu: pyłu PM10,

PM2,5, benzo(a)pirenu, dwutlenku azotu i ozonu. Aktualny Program ochrony Powietrza został

przyjęty uchwałą nr XXXII/451/17 Sejmiku Województwa Małopolskiego z dnia 23 stycznia 2017 r. w

sprawie zmiany uchwały Nr XXXIX/612/09 Sejmiku Województwa Małopolskiego z dnia 21 grudnia

2009 r. w sprawie „Programu ochrony powietrza dla województwa małopolskiego” zmienionej

uchwałą Nr VI/70/11 z dnia 28 lutego 2011 r. oraz uchwałą Nr XLII/662/13 z dnia 30 września 2013 r.

(Dz. Urz. Woj. Małopolskiego z 2017 r. poz. 811). W ramach wdrażania Programu ochrony powietrza

powołano projekt LIFE-IP MALOPOLSKA pn. „Wdrażanie Programu ochrony powietrza dla

województwa małopolskiego – Małopolska w zdrowej atmosferze”, angażujący 62 partnerów, w tym

55 gmin i którego koordynatorem jest Województwo Małopolskie. Główne działania projektu

opierają się na działalności edukacyjnej, czyli m.in. stworzeniu sieci eko-doradców w gminach,

doradztwie w zakresie metod ograniczenia emisji zanieczyszczeń czy stworzeniu Centrum

Kompetencji na poziomie regionalnym. Realizacja projektu obejmuje pomoc w zdobywaniu

dofinansowań na wymianę starych kotłów na paliwo stałe, termomodernizację budynków, budowę

systemów sieci ciepłowniczych czy montaż instalacji odnawialnych źródeł energii.

Szacunkowy koszt: 5 mld zł

(w tym 70 mln zł na realizację projektu LIFE-IP)

Realizacja projektu: 2015–2023

Przykłady z województw

Pakiet inwestycji dotyczących ochrony powietrza

na terenie Mazowsza

Cel projektu: Poprawa warunków życia społeczności lokalnych poprzez realizację działań mających

na celu osiągnięcie poziomów dopuszczalnych i docelowych substancji w powietrzu.

Oczekiwane efekty: Ograniczenie niskiej emisji związanej z ogrzewaniem budynków.

Opis projektu: W celu osiągnięcia standardów jakości powietrza, Sejmik Województwa

Mazowieckiego podjął uchwały w sprawie programów ochrony powietrza oraz uchwałę w sprawie

ograniczeń i zakazów w zakresie eksploatacji instalacji, w których następuje spalanie paliw tzw.

uchwałę „antysmogową”. Analizy przeprowadzone w ramach ww. uchwał wykazały, że główną

przyczyną występowania przekroczeń jest niska emisja powierzchniowa związana z ogrzewaniem

domów mieszkalnych i budynków użyteczności publicznej.

W celu poprawy jakości powietrza wiele gmin jako priorytetowe zadania traktuje inwestycje

związane z ograniczaniem emisji powierzchniowej. Dzięki temu mieszkańcy obszarów narażonych

na przekroczenia będą mogli oddychać powietrzem spełniającym wymagane standardy. Projekty

zgłaszane i realizowane są lub będą indywidualnie przez gminy bądź przedsiębiorstwa, wypełniające

zadania w zakresie ochrony powietrza na terenach gmin w województwie mazowieckim.

Szacunkowy koszt: 11 mld zł

Realizacja projektu: 2017–2027

Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleb

Wśród zidentyfikowanych licznych zagrożeń dla gleb kwestia zanieczyszczenia gleb

oraz problematyka utraty zawartości materii organicznej i erozji mają z punktu widzenia ochrony

środowiska w Polsce wysoki priorytet.

Gleba jest podstawowym zasobem produkcyjnym rolnictwa, toteż dobry stan polskich gleb stanowi

potencjał dla produkcji żywności wysokiej jakości. Ochrona produktywności gruntów rolnych

i leśnych będzie polegała przede wszystkim na zapobieganiu wyłączaniu gleb z użytkowania

rolniczego i leśnego, zapobieganiu erozji gleb i utracie zawartości materii organicznej w glebach.

Ochrona gleb przed erozją powinna polegać m.in. na utrzymaniu zadrzewień i zakrzaczeń

śródpolnych, czy stosowaniu odpowiedniego kierunku orki, tj. prostopadle do kierunku spływu wód.

Zanieczyszczenie gleby i ziemi substancjami mającymi negatywne oddziaływanie na zdrowie ludzi

i stan środowiska jest skutkiem prowadzenia różnych rodzajów działalności gospodarczej. Ma

również wpływ na funkcje pełnione przez powierzchnię ziemi, w tym sposób zagospodarowania

gruntów.

W PEP2030 zaplanowano działania mające na celu zidentyfikowanie gleb zanieczyszczonych

oraz wsparcie ich remediacji. Będzie ona polegała na poddaniu terenów zanieczyszczonych

działaniom, mającym na celu usunięcie lub zmniejszenie ilości substancji szkodliwych, ich

kontrolowanie oraz ograniczenie rozprzestrzeniania się.

Istotna z punktu widzenia ochrony gleb jest również zasada pierwszeństwa wtórnego użytkowania

przestrzeni w procesach inwestycyjnych, która służy m.in. ograniczeniu zasklepiania powierzchni,

które prowadzi do nieprzepuszczania wód opadowych i powietrza. Czynnikami sprawczymi

zasklepienia gleb są przekształcenia ich dotychczasowych funkcji. Kluczowe znaczenie dla ochrony

gleb należy przypisać zasadom planowania przestrzennego, umożliwiającym ponowne wykorzystanie

obszarów poprzemysłowych.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 3, 6, 12,

15.

zagrożeniom środowiska oraz

4 Przeciwdziałanie

zapewnienie bezpieczeństwa biologicznego,

jądrowego i ochrony radiologicznej

Rozwój infrastruktury drogowej i wzrost liczby poruszających się po niej samochodów powoduje, że

zwiększa się uciążliwość hałasu. Hałas jest czynnikiem stresogennym i stanowi istotne zagrożenie

dla zdrowia ludzi. Ma również wpływ na dobrostan zwierząt.

W wyniku realizacji działań zaplanowanych w PEP2030 zdiagnozowane zostaną aktualne problemy

dotyczące określenia optymalnych, z punktu widzenia interesu środowiska i zrównoważonego

rozwoju, akustycznych standardów jakości środowiska. O ile wyniki diagnozy wykażą taką potrzebę,

zostaną dokonane zmiany wartości dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku.

Emisja sztucznie wytwarzanych pól elektromagnetycznych (PEM) w środowisku utrzymuje się

na bardzo niskim poziomie, stanowiącym jedynie kilka procent wartości dopuszczalnej. Jednak

ze względu na stale rosnącą liczbę źródeł PEM, głównie stacji bazowych telefonii komórkowej,

i pojawiające się obawy społeczeństwa związane z ich potencjalnym wpływem na zdrowie, poziom

PEM w środowisku będzie w dalszym ciągu monitorowany.

Ponadto proponowane działania i zadania zapewnią dostęp do aktualnych wyników badań

dotyczących potencjalnych skutków oddziaływania pól elektromagnetycznych oraz stosowanych

instrumentów zapewniających ochronę. To z kolei pozwoli określić działania niezbędne dla

zapewnienia odpowiedniego poziomu ochrony przed potencjalnymi skutkami oddziaływania pól

elektromagnetycznych. Podniesione zostaną kwalifikacje kadr zajmujących się ochroną środowiska

przed hałasem i oddziaływaniem pól elektromagnetycznych.

Istotnym elementem bezpieczeństwa ekologicznego jest również zapewnienie bezpieczeństwa

jądrowego i ochrony radiologicznej, szczególnie w kontekście planów budowy jądrowych bloków

energetycznych, wyrażające się w braku zagrożenia negatywnymi skutkami promieniowania

jonizującego dla środowiska i społeczeństwa. Zadania realizowane w tym obszarze ukierunkowane

będą na wzmocnienie efektywności organów państwowych w sprawowaniu nadzoru

nad bezpiecznym wykorzystaniem promieniowania jonizującego oraz przygotowanie i budowę

nowego składowiska odpadów promieniotwórczych nisko- i średnioaktywnych.

W związku z tym, że zastosowanie produktów nowoczesnej biotechnologii w wielu dziedzinach

codziennego życia może rodzić niebezpieczeństwo dla zdrowia ludzi i dla środowiska naturalnego,

zadaniem administracji rządowej jest przede wszystkim regulacja warunków prowadzenia

działalności, której przedmiotem są organizmy genetycznie zmodyfikowane.

Kontynuowane i wspierane będą działania w ramach Programu Monitoringu Wód Morskich,

ponieważ potencjalnie poziom podwodnego hałasu w Bałtyku może mieć negatywne skutki

na zamieszkujące go ssaki i ryby.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 3, 12, 14

i 15.

5

Zarządzanie zasobami dziedzictwa

przyrodniczego i kulturowego, w tym ochrona i

poprawa stanu różnorodności biologicznej i

krajobrazu

Polska cechuje się wartościowymi zasobami przyrodniczymi, w tym dużą różnorodnością biologiczną.

Niemniej jednak niezbędne jest przeciwdziałanie czynnikom i zjawiskom negatywnie oddziałującym

na stan różnorodności biologicznej, do których należą w szczególności: przekształcenia i degradacja

siedlisk, zmiany użytkowania terenu, nadmierna eksploatacja zasobów naturalnych, zanieczyszczenia

środowiska czy rozprzestrzenianie się inwazyjnych gatunków obcych. Różnorodność biologiczna

stanowi dziedzictwo, a jej zachowanie jest warunkiem zapewnienia dostępu do bogactwa przyrody

dla przyszłych pokoleń. Zaburzenie stabilności ekosystemów może doprowadzić

do wielopłaszczyznowych negatywnych skutków dla gospodarki i społeczeństwa.

Skuteczna ochrona zasobów różnorodności biologicznej i krajobrazu wymaga obiektywnej oceny

i weryfikacji powierzchni chronionych. Działania zaplanowane do realizacji w ramach PEP2030 będą

ukierunkowane przede wszystkim na zahamowanie spadku różnorodności biologicznej i ochronę

siedlisk oraz cennych krajobrazów, a także na zwalczanie przestępczości w tym zakresie. Wsparcie

uzyskają przedsięwzięcia związane z zachowaniem różnorodności biologicznej, rozwojem zielonej

i błękitnej infrastruktury oraz projekty dotyczące ochrony in-situ lub ex-situ zagrożonych gatunków

i siedlisk przyrodniczych. Ochrona morskiej przyrody zapewniona będzie w ramach sieci Natura 2000,

obejmującej obszary morskie, oraz poprzez ochronę gatunkową, a także ochronę wynikającą

z porozumień międzynarodowych.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 6, 11, 14

i 15.

Przykłady z województw

Ochrona różnorodności biologicznej, krajobrazowej

i geologicznej województwa świętokrzyskiego

Cel projektu: Zachowanie lub przywrócenie właściwego stanu siedlisk i gatunków, przeciwdziałanie

zagrożeniom dla różnorodności biologicznej i geologicznej oraz zarządzanie zasobami przyrody

i krajobrazem zarówno na obszarach chronionych, jak i użytkowanych gospodarczo.

Oczekiwane efekty: Pogłębianie i udostępnianie wiedzy o zasobach przyrodniczych i walorach

krajobrazowych województwa.

Opis projektu: Województwo świętokrzyskie ma największy udział powierzchni obszarów prawnie

chronionych w Polsce. Tereny te stanowią cenny potencjał turystyczny i rekreacyjny regionu, jednak

wymagają starań w celu utrzymania swoich walorów przyrodniczych. Najważniejszym problemem

ochrony przyrody jest obecnie degradacja siedlisk naturalnych i półnaturalnych, która częściowo

może być spowodowana prognozowanym ocieplaniem się klimatu, np.: migracje gatunków, w tym

obcych inwazyjnych, wysychanie i ograniczenie powierzchni terenów wodno-błotnych, wzrastająca

liczba zjawisk ekstremalnych – powodzi i susz, zmiany reżimu hydrologicznego wpływające na okres

wegetacyjny.

Szacunkowy koszt: 6 mln zł

Realizacja projektu: do 2030

Przykłady z województw

Renaturyzacja śródlądowej delty rzeki Nidy

Cel projektu: Poprawa warunków wodnych śródlądowej delty Nidy, która przyczyni się

do przywrócenia unikatowych walorów przyrodniczych w rozumieniu dyrektywy siedliskowej86

i ptasiej87.

Oczekiwane efekty: Odtworzenia siedlisk łąkowych do właściwego stanu ochrony, w tym utworzenie

optymalnych warunków siedliskowych dla wybranych ptaków, a także odtworzenie lub restytucja

populacji wybranych gatunków objętych ścisłą ochroną gatunkową.

Opis projektu: Obszar śródlądowej delty rzeki Nidy został wybrany jako miejsce realizacji projektu

z uwagi na istotne zagrożenie dla występujących tutaj siedlisk, powstałe wskutek osuszenia

i regulacji środkowego odcinka doliny Nidy, będących wynikiem błędnie przeprowadzonych prac

melioracyjnych. Porzucenie użytkowania rolno-pasterskiego śródlądowej delty rzeki Nidy

uruchomiło procesy sukcesji i wywołało niekorzystne zmiany w składzie siedlisk, prowadząc

jednocześnie do ustępowania typowych dla siedlisk gatunków roślin. Osuszenie terenu i zanik

lokalnych zbiorników powoduje utratę siedlisk lęgowych dla ptaków. Nadmierna stagnacja wód

oraz zabagnienie prowadzi natomiast do zniekształceń lasów łęgowych i przeobrażenia ich w olsy.

Utrzymanie zmienności siedlisk wymaga podjęcia zabiegów ochrony czynnej, polegających

na przywróceniu naturalnych stosunków wodnych oraz przywróceniu i utrzymywaniu dawnych form

użytkowania, takich jak wypas i koszenie.

Szacunkowy koszt: 5 mln EURO

Realizacja projektu: 2017–2024

6

Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale

zrównoważonej gospodarki leśnej

Prowadzenie wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej umożliwia zachowanie

równowagi między świadczonymi przez lasy funkcjami: przyrodniczymi (ochronnymi), społecznymi

i gospodarczymi. Równocześnie stwarza ono warunki do zachowania bogactwa przyrodniczego lasów

przy jedoczesnym korzystaniu z ich zasobów w celu zaspokojenia potrzeb społecznych

i gospodarczych. Lasy są również miejscem realizacji gospodarki łowieckiej.

Lasy posiadają duży potencjał do łagodzenia zmian klimatu, który można zwiększać poprzez

prowadzenie dodatkowych działań w sektorze leśnym. Działania takie przyczyniają się również

do wzrostu różnorodności biologicznej. W ramach działań przewidzianych do realizacji w Polityce

ekologicznej państwa planuje się wdrożenie systemu mającego na celu zwiększenie sekwestracji

86

Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory

(Dz. Urz. WE L 206 z 22.07.1992, str. 7, z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne: rozdz. 15, t. 2, str. 102, z późn.

zm.).

87

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego

ptactwa (Dz. Urz. UE L 20 z 26.01.2010, str. 7, z późn. zm.).

węgla. System dodatkowych działań związanych z prowadzoną zrównoważoną gospodarką leśną

zakłada m.in. opracowanie wieloletnich programów przebudowy składu gatunkowego drzewostanów

oraz programów kształtowania ich struktury wielopiętrowej.

Realizacja zadań w obszarze gospodarki leśnej przyczyni się do wykorzystania możliwości

produkcyjnych lasu w celu systematycznego zwiększania podaży drewna, przy jednoczesnym

zachowaniu zasad ochrony bogactwa przyrodniczego oraz udostępnianiu lasów dla społeczeństwa.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 6, 13 i

15.

odpadami w kierunku

7 Gospodarka

gospodarki o obiegu zamkniętym

Działania na rzecz pełnego wdrożenia w Polsce hierarchii sposobów postępowania z odpadami

wpisują się w koncepcję gospodarki o obiegu zamkniętym. Zgodnie z jej założeniami przede

wszystkim należy zapewnić realizację działań znajdujących się najwyżej w hierarchii sposobów

postępowania z odpadami, a więc zapobiegać ich wytwarzaniu oraz stworzyć niezbędną

infrastrukturę do selektywnego zbierania odpadów u źródła, tak aby zapewnić ich przygotowanie do

ponownego użycia lub efektywny recykling. Działania te będą wspierały ochronę klimatu poprzez

zmniejszanie emisji gazów cieplarnianych z sektora gospodarowania odpadami, przede wszystkim ze

składowisk odpadów.

Podstawowym instrumentem wdrażania PEP2030 w tym obszarze jest Krajowy plan gospodarki

odpadami 2022 (Kpgo 2022). Został on opracowany dla osiągnięcia celów w gospodarce odpadami,

wdrażania hierarchii sposobów postępowania z odpadami oraz zasady samowystarczalności

i bliskości, a także utworzenia i utrzymania zintegrowanej i wystarczającej sieci instalacji

gospodarowania odpadami. Kpgo 2022 określa kierunki działań w zakresie zapobiegania

powstawaniu odpadów oraz kształtowania systemu gospodarki odpadami. Kierunki te znajdują

odzwierciedlenie w opracowywanych na poziomie regionalnym wojewódzkich planach gospodarki

odpadami (w tym planach inwestycyjnych).

Wspierane będą przede wszystkim inwestycje związane z recyklingiem odpadów, przeróbką

i wykorzystaniem surowców z wtórnego obiegu, przedsięwzięcia w zakresie wdrażania gospodarki

odpadami o obiegu zamkniętym na poziomie gminnym oraz prace badawczo-rozwojowe

i wdrożeniowe związane z innowacyjnymi technologiami środowiskowymi, dotyczącymi

wykorzystania surowców wtórnych i gospodarki odpadami, realizowane m.in. przez podmioty

tworzące system nauki i szkolnictwa wyższego oraz ich konsorcja z przemysłem.

W związku z przyjęciem pakietu odpadowego dokonana zostanie transpozycja jego postanowień

do polskiego porządku prawnego, w tym także aktualizacja Kpgo 2022.

Wsparcie będzie nakierowane między innymi na uszczelnienie systemu zbierania, transportu,

przetwarzania i unieszkodliwiania odpadów, w szczególności z tworzyw sztucznych tak, aby

zapobiegać przedostawaniu się ich z lądu do wód, w tym morskich. Zapobieganie zanieczyszczeniu

wód, w tym morskich, odpadami tworzyw sztucznych będzie wspierane również dzięki modernizacji

oczyszczalni ścieków komunalnych pod kątem pełnego wdrożenia w nich podejścia gospodarki

o obiegu zamkniętym.

Wspierane będą także działania edukacyjne, mające na celu zmniejszenie ilości tworzyw sztucznych

docierających do wód morskich oraz działania ukierunkowane na unowocześnienie portowych

urządzeń do odbioru odpadów w celu zapewnienia, aby odpady wytwarzane na statkach lub zebrane

na morzu (np. stare sieci rybackie) dostarczano na ląd i właściwie nimi gospodarowano (segregacja,

recykling, unieszkodliwienie).

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 6, 11, 12

i 14.

8

Zarządzanie zasobami geologicznymi

poprzez opracowanie i wdrożenie polityki

surowcowej państwa

Dotychczasowa wiedza i doświadczenia w zakresie surowców oraz aktualna sytuacja na rynkach

pozwalają na stwierdzenie, że obecny system zarządzania surowcami utrudnia efektywne

gospodarowanie nimi. Zagadnienia niezbędne do usystematyzowania i usprawnienia obecnie

funkcjonujących narzędzi, a przede wszystkim do zintegrowania działań, wykraczają poza właściwość

jednego działu administracji rządowej, przez co wymagają ścisłej współpracy wszystkich resortów.

Budowa sprawnego i efektywnego systemu zarządzania i gospodarowania wszystkimi rodzajami

surowców mineralnych, w tym surowców wtórnych, w całym łańcuchu wartości oraz posiadanymi

przez Polskę zasobami wymaga opracowania spójnej polityki krajowej, tj. Polityki Surowcowej

Państwa, analizującej wszelkie aspekty interdyscyplinarnego sektora gospodarki, jakim jest

gospodarka surowcowa, oraz wskazującej najistotniejsze problemy i potrzeby w tym zakresie.

Polityka Surowcowa Państwa pozwoli także na wypracowanie efektywnych narzędzi

dla zrównoważonego zarządzania zasobami surowców na poziomie krajowym z uwzględnieniem

interesów przemysłu. Tym samym, zwiększy stabilność podaży surowców wykorzystywanych

przez przemysł na rynku krajowym, jak również pozwoli na zwiększenie wolumenu eksportowego.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 7 i 12.

wdrażania ekoinnowacji oraz

9 Wspieranie

upowszechnianie najlepszych dostępnych

technik BAT

Trendy gospodarcze krajów wysokorozwiniętych pokazują, że budowanie przewagi konkurencyjnej

opartej na wynikach prac badawczo-rozwojowych oraz postępie naukowo-technicznym może

zagwarantować trwały zrównoważony rozwój. Wysoka innowacyjność technologii środowiskowych

poprawia konkurencyjność gospodarek oraz minimalizuje negatywny wpływ działalności człowieka

na środowisko. Jednocześnie niska pozycja Polski w europejskim rankingu ekoinnowacyjności

świadczy o występowaniu barier we wdrażaniu innowacji w kraju.

W PEP2030, w obszarze związanym z wdrażaniem ekoinnowacji, planuje się działania mające na celu

promocję polskich technologii środowiskowych i wspieranie rozwoju tego sektora z udziałem polskich

technologii w kraju i za granicą, także w kontekście procesu umiędzynarodowienia innowacyjnych

przedsiębiorstw. Wdrażany oraz promowany wśród przedsiębiorców i administracji publicznej będzie

również System weryfikacji technologii środowiskowych (ETV), którego celem jest dostarczenie

niezależnych i wiarygodnych informacji o innowacyjnych technologiach środowiskowych

przez zweryfikowanie, czy deklaracje sprawności przedstawiane przez twórców i producentów

technologii są kompletne, rzetelne i oparte na wiarygodnych wynikach badań. Dzięki temu nowy

produkt wyróżnia się na rynku i zyskuje przewagę konkurencyjną, zwiększają się szanse jego

wdrożenia. Wspierane będą również prace badawczo-rozwojowe i wdrożeniowe w zakresie

innowacyjnych technologii środowiskowych, realizowane m.in. przez podmioty tworzące system

nauki i szkolnictwa wyższego oraz ich konsorcja z przemysłem. Prowadzone będą prace na rzecz

powszechniejszego wykorzystania ETV przez sektor finansów publicznych w zielonych zamówieniach

publicznych.

Jednocześnie w polityce środowiskowej przewidziano wsparcie merytoryczne dla przedsiębiorców

w realizacji inwestycji związanych z dostosowywaniem instalacji do konkluzji BAT.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 7, 9 i 12.

Przeciwdziałanie zmianom klimatu

Występujące w ostatnich kilku dekadach skutki zmieniającego się klimatu, zwłaszcza wzrost średniej

rocznej temperatury, częstotliwości i nasilenia pogodowych zjawisk ekstremalnych, pogłębiają się.

Stanowią tym samym zagrożenie dla rozwoju społecznego i gospodarczego oraz dla zasobów

przyrody. Konieczne jest zatem podjęcie dalszych działań ograniczających emisję gazów

cieplarnianych (mitygacja) oraz równolegle także działań na rzecz dostosowania się (adaptacji)

do prognozowanych skutków zmian klimatu.

W zakresie działań dotyczących ograniczania emisji GHG, PEP2030 jako priorytety ustanawia

realizację

−

−

celów polityki klimatycznej UE do 2030 r.,

postanowień Porozumienia paryskiego.

UE zobowiązała się do redukcji emisji GHG o 40% względem poziomu w 1990 r., w rozłożeniu

na sektory objęte unijnym systemem handlu emisjami (EU ETS) i pozostałe sektory tzw. non-ETS (cel

dla Polski –7% względem 2005 r. zapisany w ESR). W związku z tym konieczne jest określenie

podejścia do redukcji emisji gazów cieplarnianych zwłaszcza z sektorów nieobjętych systemem EU

ETS, które oceni możliwy potencjał redukcyjny poszczególnych sektorów oraz zidentyfikuje konkretne

działania i ich wpływ na redukcję emisji GHG do 2030 r.

W zakresie wdrażania Porozumienia paryskiego, w myśl którego redukcja emisji GHG powinna

uwzględniać specyfikę gospodarczą danego kraju, podejmowane będą działania zmierzające

do efektywnego zmniejszenia koncentracji GHG w atmosferze, uwzględniające działania w sektorach

gospodarki odpowiedzialnych za emisje GHG. W związku z tym podejmowane będą działania

dotyczące m.in. wprowadzania innowacyjnych technologii, wykorzystania dostępnych źródeł energii,

w tym rozwój geotermii, czy też realizacji koncepcji Leśnych Gospodarstw Węglowych. Wspierane

będą m.in. inwestycje związane ze wzrostem produkcji energii ze źródeł odnawialnych. Należy też

mieć na uwadze rozwój technologii magazynowania energii, wykorzystując różne formy nośników

energii obejmujące magazynowanie energii elektrycznej, magazynowanie energii w formie gazowej,

paliw ciekłych, stałych oraz rozwój hybrydowych instalacji OZE. Powinno dążyć się do tego, aby zakres

wsparcia był systematycznie dostosowywany do kosztów generowania i magazynowania energii

oraz do rzeczywistych potrzeb w zakresie jej pozyskiwania. Wsparcie powinno uwzględniać też

ograniczane koszty zewnętrzne. Polska posiada ponadto duży potencjał w ograniczaniu koncentracji

CO2 w atmosferze poprzez m.in. intensyfikację działań zmierzających do magazynowania węgla

w produktach z drewna i rozwój energooszczędnego budownictwa drewnianego.

Działania podejmowane w ramach wdrażania realizacji celów polityki klimatycznej UE i Porozumienia

paryskiego będą spójne i często tożsame, gdyż będzie im przyświecał ten sam cel redukcyjny.

Prowadzone będą również prace nad opracowaniem polityki redukcji emisji gazów cieplarnianych

z sektorów nieobjętych systemem handlu uprawnieniami do emisji w perspektywie roku 2030, co

wiąże się z koniecznością realizacji celu redukcyjnego wynikającego z rozporządzenia ESR. Kluczowe

w tym zakresie będzie opracowanie analizy potencjału redukcyjnego emisji gazów cieplarnianych w

poszczególnych sektorach non-ETS w perspektywie roku 2030 wraz z identyfikacją możliwych do

podjęcia działań w tych sektorach oraz efektów tych działań, tj. skwantyfikowanego wpływu na

redukcję emisji gazów cieplarnianych.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 2, 11,

13, 14 i 15.

do zmian klimatu i zarządzanie

11 Adaptacja

ryzykiem klęsk żywiołowych

Drugim komponentem polityki klimatycznej jest adaptacja do zmian klimatu, czyli podejmowanie

inicjatyw i korzystanie ze środków służących zmniejszeniu podatności naturalnych i ludzkich

systemów na zaistniałe lub oczekiwane skutki zmian klimatu. Działania adaptacyjne będą polegały

na opracowaniu i wdrożeniu dokumentów strategicznych/planistycznych w zakresie gospodarowania

wodami, wsparciu opracowania i wdrażania planów adaptacji do zmian klimatu dla obszarów

zurbanizowanych, budowie niezbędnej infrastruktury przeciwpowodziowej i obiektów małej retencji

(tam, gdzie to uzasadnione ekonomicznie, ekologicznie oraz społecznie), renaturyzacji rzek i ich dolin,

renaturyzacji mokradeł oraz realizacji inwestycji mających na celu ochronę wybrzeża, połączonych

z renaturyzacją wybranych fragmentów wybrzeża (wszędzie tam, gdzie jest to uzasadnione, celowe

i możliwe) oraz na rozwoju zielonej i niebieskiej infrastruktury na terenach zurbanizowanych.

Działania ukierunkowane będą również na zarządzanie wodami opadowymi na obszarach

zurbanizowanych poprzez różne formy retencji i rozwój infrastruktury zieleni, ograniczenie

zajmowania gruntów oraz zasklepiania gleby. Należy również zwrócić szczególną uwagę na

zagospodarowanie terenu oraz warunki zabudowy obszarów, które są narażone na występowanie

powodzi, podtopień oraz erozję brzegów morskich. Do obszarów szczególnie zagrożonych powodzią

zalicza się pas techniczny. Biorąc pod uwagę powyższe czynniki, należy skupić się na ochronie

szczególnie wrażliwych terenów, w tym pasa wydmowego i obszarów osuwisk przed nadmierną i

nieuzasadnioną presją inwestycyjną.

Działania adaptacyjne będą prowadzone także na obszarach wiejskich. Będą one miały na celu

w szczególności zwiększenie odporności krajobrazu rolniczego na zmiany klimatu i ochronę produkcji

rolnej. Chronione i rozwijane będą zadrzewienia śródpolne i przydrożne (szczególnie o charakterze

unikalnym przyrodniczo lub kulturowo) oraz prowadzone będą nowe przydrożne nasadzenia

z przewagą krzewów rodzimych o bujnym ulistnieniu, zwłaszcza w regionach najbardziej narażonych

na suszę i pustynnienie, o niskim procencie lesistości. W działaniach tych wymagana będzie

współpraca zarządców dróg i rolników.

Bez wątpienia zmiany klimatu mają także wymiar terytorialny. Szczególnym zagrożeniem,

wynikającym ze zmian klimatu, dla strefy brzegowej, a przede wszystkim dla miast portowych

i miejscowości nadmorskich, są powodzie od strony morza. Zwiększenie ochrony przed powodzią

od strony Morza Bałtyckiego oraz erozją morską będzie związane z realizacją planowanych działań

ochronnych oraz monitoringiem brzegu morskiego. Działania te będą polegały m.in. na sztucznym

zasilaniu brzegu, budowie wałów przeciwsztormowych, opasek brzegowych, ostróg brzegowych,

falochronów brzegowych czy progów podwodnych. Ważnym elementem ochrony brzegu będzie

wykonywanie sztucznego zasilania plaż, służącego odtworzeniu naturalnego systemu ochrony,

na który składają się rewy, plaża oraz wydmy. Zadania te są realizowane w ramach Programu ochrony

brzegów morskich”88.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 2, 11,

13, 14 i 15.

12

Edukacja ekologiczna, w tym kształtowanie

wzorców zrównoważonej konsumpcji

Skuteczna ochrona środowiska wymaga zaangażowania wszystkich obywateli. Podnoszenie poziomu

świadomości ekologicznej i kształtowanie postaw ekologicznych społeczeństwa poprzez promowanie

zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju jest jednym z najistotniejszych czynników pozytywnie

wpływających na aktualny i przyszły stan zasobów naturalnych (m.in. powietrza, wody, gleby,

różnorodności biologicznej) oraz na jakość otaczającego środowiska (m.in. w związku z obszarami

gospodarowania odpadami, efektywności energetycznej, adaptacji do zachodzących zmian klimatu,

procesami ekosystemowymi).

Kształtowanie i wzmacnianie świadomości ekologicznej mieszkańców Polski ma kluczowe znaczenie

dla wdrażania standardów ochrony środowiska. Osiągnięcie jakościowych celów środowiskowych jest

ściśle związane z prezentowanym przez społeczeństwo poziomem kompetencji ekologicznych

(tj. wiedzą o środowisku, praktycznymi umiejętnościami oraz proekologiczną motywacją do zmiany

postaw i codziennych zachowań).

Edukacja ekologiczna jest ważnym elementem kształcenia (od najmłodszych lat) zmierzającego

do rozwijania społeczeństwa akceptującego interdyscyplinarne zasady trwałego i zrównoważonego

rozwoju kraju, posiadającego umiejętności do oceny stanu bezpieczeństwa ekologicznego oraz

do podejmowania działań na rzecz jego poprawy, jak również świadomego potrzeby dbania

o wspólne dziedzictwo kulturowo-przyrodnicze.

Edukacja ekologiczna jest również podstawowym warunkiem zmiany praktyk społecznych w kierunku

modelu zrównoważonej konsumpcji. Istotne są zatem refleksja i moderowanie społecznej dyskusji

o możliwościach zmiany stylu życia w kierunku bardziej zrównoważonym.

88

Ustawa z dnia 28 marca 2003 r. o ustanowieniu programu wieloletniego „Program ochrony brzegów morskich" (Dz. U.

z 2016 r. poz. 678).

Prowadzenie kompleksowej edukacji ekologicznej obejmuje edukację nieformalną, formalną

i pozaformalną w obszarach tematycznych objętych strategią oraz wsparcie realizacji przedsięwzięć

związanych edukacją ekologiczną. Każdy z wyżej wymienionych komponentów edukacji ekologicznej

powinien być prowadzony w oparciu o nowoczesne metody i narzędzia nauczania, a także

realizowany w dialogu i we współpracy z interesariuszami tych działań, w tym m.in. z instytucjami

naukowymi, organizacjami pozarządowymi oraz reprezentantami lokalnych społeczności.

Jednocześnie, z uwagi na horyzontalny charakter zagadnienia i potrzebę zaangażowania wielu

podmiotów i interesariuszy w działania edukacyjne, w PEP2030 przewidziano opracowanie

strategicznego planu działań w zakresie edukacji ekologicznej. Plan ten będzie prezentować ramy

wdrożeniowe działań z zakresu edukacji ekologicznej uwzględniających treści z każdej z dziedzin

tematycznych ochrony środowiska ujętych w PEP2030.

Edukacja ekologiczna musi być poparta dostępem do rzetelnych źródeł wiedzy o stanie środowiska.

Działania mające na celu zapewnienie wiarygodnej i aktualnej informacji o środowisku i jego stanie

będą realizowane w szczególności poprzez prowadzenie badań, obserwacji i ocen stanu

komponentów środowiska oraz kontynuację budowy i rozwijanie baz danych przestrzennych.

Wykorzystanie zamówień publicznych do realizacji celów środowiskowych wymaga nie tylko

wprowadzenia odpowiednich narzędzi w ustawie – Prawo zamówień publicznych89, ale także

podjęcia odpowiednich działań promocyjnych zwiększających świadomość zamawiających,

przedstawicieli instytucji kontrolnych w zakresie istniejących problemów środowiskowych, ich

znaczenia, a także potrzeby i sposobu uwzględniania tych kwestii w ramach prowadzonych

postępowań przetargowych.

Krajowy Plan Działań w zakresie zrównoważonych zamówień publicznych na lata 2017–2020 to już

czwarty z kolei dokument, na podstawie którego realizowane są działania promocyjno-edukacyjne

na rzecz przedstawicieli instytucji zamawiających oraz instytucji kontrolnych, służące popularyzacji

możliwości uwzględniania m.in. aspektów środowiskowych w zamówieniach publicznych w oparciu

o obowiązujące przepisy ustawy – Prawo zamówień publicznych90. Krajowy Plan Działań jest

samodzielnym dokumentem określającym podstawowe działania Urzędu Zamówień Publicznych

w obszarze zrównoważonych zamówień publicznych. Dokument wskazuje m.in. działania

zaplanowane do realizacji w latach 2017–2020, wskaźniki, cele ilościowe planowane do osiągniecia

w perspektywie do 2020 r., metody monitoringu oraz źródła finansowania planowanych działań.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 2, 4, 6,

11, 12, 13 i 14.

89

90

Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1986, z późn. zm.).

Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1986, z późn. zm.).

Usprawnienie systemu kontroli i zarządzania

ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu

finansowania

13

Dla właściwego zarządzania ochroną środowiska istotna jest koncepcja współzarządzania (ang.

governance). Jej wdrażanie pozwala na pogłębienie poczucia odpowiedzialności, nie tylko

administracji, lecz także jednostek gospodarczych, organizacji społecznych i pojedynczych osób

za trwałe podnoszenie wartości przyrodniczych czynników jakości życia w Polsce. Dialog społeczny

powinien stanowić podstawę już przy konstrukcji nowych regulacji prawnych, co ułatwia ich

późniejsze wdrożenie oraz stymuluje pozytywne zmiany zachowań społecznych.

Stosowanie przepisów z zakresu ochrony środowiska jest ponadto uzależnione od skutecznej kontroli

działalności podmiotów zobowiązanych do ich przestrzegania, a w przypadkach nieprzestrzegania

prawa – skutecznej egzekucji. Jednocześnie obowiązki w zakresie wdrażania, kontrolowania

i egzekwowania przepisów prawa ochrony środowiska, zostały przyznane zarówno centralnym,

jak i terenowym organom administracji rządowej oraz organom właściwie na wszystkich poziomach

administracyjnego podziału kraju (organom samorządowym na szczeblu gminy, powiatu

i województwa, zarówno o charakterze uchwałodawczym, jak i wykonawczym). Powyższe powoduje

konieczność wzmocnienia istniejących organów kontroli państwa w obszarze środowiska oraz

zwiększenie ich efektywności w zakresie egzekwowania prawa, w tym zwalczania szarej strefy.

Wychodząc naprzeciw tym wyzwaniom, w PEP2030 przewidziano zadania związane

z przeprowadzaniem reformy Inspekcji Ochrony Środowiska.

Rośnie znaczenie skutecznej egzekucji przepisów ochrony środowiska szczególnie w świetle prognoz

dotyczących krajowego systemu dochodów z tytułu opłat i kar środowiskowych. Dzięki osiągnięciom

poszczególnych branż we wdrażaniu czystych technologii, wpływy z tego źródła ulegną zmniejszeniu.

Ryzyko stopniowego wyczerpywania się dotychczasowych źródeł finansowania ochrony środowiska

przy jednoczesnej konieczności dalszego finansowego wspierania inwestycji w tym zakresie rodzi

potrzebę ciągłego udoskonalania systemu finansowania.

W kontekście wciąż pojawiających się wyzwań środowiskowych oraz konieczności wdrożenia

do polskiego systemu prawnego coraz bardziej wymagających norm prawnych w obszarze

środowiska niezbędne jest wzmocnienie polskiego systemu finansowania ochrony środowiska.

Mając na uwadze ograniczoność dostępnych środków oraz zakres niezbędnych do podjęcia działań

inwestycyjnych, należy opracować narzędzia, dzięki którym możliwe będzie

•

dokonanie bieżącej oceny efektywności i skuteczności udzielanej pomocy (przy

wykorzystywaniu tych samych wskaźników osiągnięcia efektu ekologicznego) bez względu

na podmiot, który uczestniczy w realizacji przedsięwzięcia,

•

•

•

•

– 68 –

Poz. 794

bieżące zidentyfikowanie wszystkich znaczących przedsięwzięć środowiskowych

realizowanych z udziałem środków publicznych, niezależnie od tego, z jakich źródeł i przez

jaki podmiot dane przedsięwzięcie jest realizowane,

bieżąca koordynacja priorytetów inwestycyjnych w obszarze ochrony środowiska,

włączenie kryterium innowacyjności do systemu oceny wniosków o udzielenie finansowania

na przedsięwzięcia środowiskowe o charakterze inwestycyjnym,

ułatwienie realizacji projektów zintegrowanych.

Dla usprawnienia systemu zarządzania ochroną środowiska ważne jest także wzmocnienie zaplecza

ekspercko-analitycznego przy ministrze właściwym ds. środowiska, ministrze właściwym ds.

gospodarki wodnej, ministrze właściwym ds. rybołówstwa oraz ministrze właściwym ds. gospodarki

morskiej. W PEP2030 przewidziano zadania zmierzające do poprawy funkcjonowania instrumentów

ochrony środowiska, rozumiane również jako dostarczenie odpowiedniej jakości danych potrzebnych

do tworzenia polityki opartej na dowodach91.

Działania realizowane w ramach kierunku interwencji przyczyniają się do wdrażania SDGs nr: 6, 11,

12, 13, 14 i 15.

91

Np. doposażenie organów kontrolujących i monitorujących działalność rolniczą oraz tereny, na których jest ona

prowadzona w dodatkowe narzędzia pomocne w sprawniejszym, szybszym i bardziej precyzyjnym ustalaniu stanu

faktycznego, tj. dostęp do danych satelitarnych i przetwarzanie tych danych.

Działania i zadania PEP2030

W przypadku wymienienia kilku podmiotów odpowiedzialnych koordynatorem zadania, czyli podmiotem wiodącym, jest pierwszy wymieniony. Pozostałe są podmiotami współpracującymi

przy realizacji zadania.

Monitor Polski

92

Horyzont

czasowy

Nazwa działania/Projekt

Nazwa zadania

Obszar

Podmiot odpowiedzialny92

strategiczny

Cel szczegółowy: Środowisko i zdrowie. Poprawa jakości środowiska i bezpieczeństwa ekologicznego (I)

Kierunek interwencji: Zrównoważone gospodarowanie wodami, w tym zapewnienie dostępu do czystej wody dla społeczeństwa

i gospodarki oraz osiągnięcie dobrego stanu wód (I.1)

do 2020 1. Utworzenie i rozwój jednolitej 1. Wydanie przepisów wykonawczych w celu

legislacja

minister właściwy ds.

struktury zarządzania

wdrożenia skutecznego zarządzania zlewniowego

gospodarki wodnej

gospodarką wodną w układzie

w gospodarce wodnej

zlewniowym, odpowiedzialnej 2. Organizacja jednostek wchodzących

inne

PGW WP

za wszystkie działania

w skład PGW WP

związane z wodą, w tym

do 2025

3. Ewaluacja reformy gospodarki wodnej

analiza

minister właściwy ds.

przede wszystkim w zakresie

i wprowadzenie niezbędnych korekt

gospodarki wodnej

ochrony przed powodzią

i suszą (SOR)

1. Wsparcie realizacji działań związanych z racjonalnym finansowanie

system funduszy ochrony

do 2020 2. Utworzenie mechanizmów

gospodarowaniem zasobami wodnymi

środowiska

prawno-finansowych

sprzyjających racjonalnemu

wykorzystaniu zasobów

wodnych i wdrażaniu

wodooszczędnych technologii

(SOR)

8.

NFOŚiGW

finansowanie

NFOŚiGW

finansowanie

NFOŚiGW

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

finansowanie

NFOŚiGW

finansowanie

samorządy93

system funduszy ochrony

środowiska

NFOŚiGW

finansowanie

2. Wsparcie projektów dotyczących gospodarki

wodno-ściekowej, realizowanych w aglomeracjach

o wielkości co najmniej 10 000 RLM, w ramach

działania 2.3. POIŚ

3. Wsparcie projektów dotyczących gospodarki

wodno-ściekowej, realizowanych w regionach lepiej

rozwiniętych w aglomeracjach o wielkości od 2 000

RLM do 10 000 RLM, w ramach działania 2.3. POIŚ

4. Wsparcie realizacji przedsięwzięć mających na celu

poprawę jakości wód powierzchniowych

i podziemnych zgodnie z wymogami dyrektyw

dotyczących oczyszczania ścieków komunalnych

5. Wsparcie działań związanych z poprawą stanu wód

powierzchniowych i podziemnych na terenie Polski

poprzez inwestycje wodno-ściekowe poza granicami

kraju (w zlewni rzeki Bug)

6. Wdrażanie AKPOŚK

1. Wsparcie realizacji przedsięwzięć mających na celu

poprawę jakości wód powierzchniowych

i podziemnych zgodnie z wymogami dyrektyw

dotyczących oczyszczania ścieków komunalnych

2. Wsparcie działań związanych z poprawą stanu wód

powierzchniowych i podziemnych na terenie Polski,

poprzez inwestycje wodno-ściekowe poza granicami

kraju (w zlewni rzeki Bug)

3. Wsparcie modernizacji oczyszczalni ścieków

komunalnych pod kątem pełnego wdrożenia w nich

inwestycje

finansowanie

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

analiza

1. Monitorowanie postępów z wdrażania AKPOŚK

– 70 –

68

Samorządy na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 506, z późn. zm.).

4. Kontynuowanie budowy

i modernizacji oczyszczalni

ścieków na podstawie

zaktualizowanego Krajowego

Programu Oczyszczania

Ścieków Komunalnych

3. Budowa i modernizacja

oczyszczalni ścieków

na podstawie

zaktualizowanego Krajowego

Programu Oczyszczania

Ścieków Komunalnych

(AKPOŚK) (SOR)

Monitor Polski

do 2021

do 2030

do 2020

PGW WP

GIOŚ

GDOŚ

RDOŚ

PGW WP

GIOŚ

GDOŚ

RDOŚ

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

PGW WP

analiza

– 71 –

69

Wskazanych w art. 317 ust. 4 pkt 1–5 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne (Dz. U. z 2018 r. poz. 2268, z późn. zm.).

Wskazanych w art. 317 ust. 4 pkt 1–5 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne (Dz. U. z 2018 r. poz. 2268, z późn.zm.).

programowanie

PGW WP

analiza

9. Opracowanie krajowego programu renaturalizacji

PGW WP

analiza

analiza

PGW WP

analiza

8. Ocena postępu we wdrażaniu programów działań

PGW WP

analiza

analiza

GIOŚ

analiza

Monitor Polski

7. Ustalenie celów środowiskowych i opracowanie

rejestru wykazów obszarów chronionych95

podejścia gospodarki o obiegu zamkniętym

do 2020 / 5. Wdrażanie aktualizacji

1. Prowadzenie badań i oceny stanu wód w ramach

ciągłe

planów gospodarowania

Państwowego Monitoringu Środowiska, w tym

wodami na obszarach

wykonanie zbiorczej oceny stanu jednolitych części

dorzeczy i aktualizacji

wód powierzchniowych na potrzeby przygotowania

programu

planu gospodarowania wodami na cykl wodny

wodno-środowiskowego kraju

2022–2027

oraz realizacja prac na

2. Przegląd i weryfikacja metodyk wyznaczania silnie

potrzeby kolejnej aktualizacji

zmienionych i sztucznych części wód wraz

planów w roku 2021 (SOR)

ze wstępnym i ostatecznym wyznaczeniem

3. Identyfikacja presji w regionach wodnych

i na obszarach dorzeczy

4. Analiza znaczących oddziaływań człowieka wraz

z oceną ich wpływu na stan wód oraz oceną ryzyka

nieosiągnięcia celów środowiskowych

5. Przegląd istotnych problemów gospodarki wodnej

na obszarach dorzeczy wraz z przeprowadzeniem

konsultacji społecznych

6. Przegląd wykazów obszarów chronionych94

NFOŚiGW

finansowanie

analiza

inwestycje/inne

analiza

programowanie

GIOŚ

zgodnie z aPWŚK

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

GIOŚ

GIOŚ

inwestycje/analiza

– 72 –

70

1. Prowadzenie badań i oceny stanu wód w ramach

6. Wdrażanie II aktualizacji

do 2030

do 2021

do 2021

do 2020

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

NFOŚiGW

programowanie

finansowanie

PGW WP

analiza

Monitor Polski

do 2020

do 2020

12. Wsparcie projektów dotyczących opracowania

i aktualizacji dokumentów

strategicznych/planistycznych w zakresie

gospodarowania wodami w ramach działania 2.1.

POIŚ

13. Wzmocnienie monitoringu wód w zakresie

procedur zapewnienia oraz kontroli jakości

pomiarów i ocen stanu wód powierzchniowych,

a także infrastruktury badawczej, pomiarowej

i informatycznej

14. Wsparcie projektów w ramach działania 2.1. POIŚ

dotyczących wzmocnienia monitoringu wód

w zakresie procedur zapewnienia oraz kontroli

jakości pomiarów i ocen stanu wód

powierzchniowych, a także infrastruktury

badawczej, pomiarowej i informatycznej

15. Opracowanie programu monitoringu wód

powierzchniowych na cykl wodny 2022–2027

16. Realizacja działań zawartych w aPWŚK

17. Monitorowanie działań zawartych w aPGW/aPWŚK

do 2020

wód powierzchniowych

10. Analiza zwrotu kosztów za usługi wodne wraz

z prognozą rozwoju dla regionów wodnych

i obszarów dorzeczy oraz analiza zwrotu kosztów

środowiskowych i zasobowych w regionach

wodnych i na obszarach dorzeczy

11. II aktualizacja planów gospodarowania wodami

na obszarach dorzeczy

/ciągłe

planów gospodarowania

wodami na obszarach

dorzeczy i aktualizacji

programu wodnośrodowiskowego kraju oraz

realizacja prac na potrzeby

kolejnej (III) aktualizacji tych

dokumentów w roku 2027

(SOR)

PGW WP

PGW WP

PGW WP

PGW WP

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

PGW WP

analiza

analiza

analiza

analiza

analiza

– 73 –

71

PGW WP

analiza

analiza

PGW WP

inne

Monitor Polski

9. Analiza zwrotu kosztów za usługi wodne wraz

z prognozą rozwoju dla regionów wodnych

i obszarów dorzeczy oraz analiza zwrotu kosztów

środowiskowych i zasobowych w regionach

wodnych i na obszarach dorzeczy

Państwowego Monitoringu Środowiska, w tym

wykonanie zbiorczej oceny stanu jednolitych części

wód powierzchniowych na potrzeby przygotowania

planu gospodarowania wodami na III cykl wodny

(po roku 2027)

2. Przegląd i weryfikacja metodyk wyznaczania silnie

zmienionych i sztucznych części wód wraz ze

wstępnym i ostatecznym wyznaczeniem

3. Identyfikacja presji w regionach wodnych i

na obszarach dorzeczy

4. Analiza znaczących oddziaływań człowieka wraz

z oceną ich wpływu na stan wód oraz oceną ryzyka

nieosiągnięcia celów środowiskowych

5. Przegląd istotnych problemów gospodarki wodnej

na obszarach dorzeczy wraz z przeprowadzeniem

konsultacji społecznych

6. Przegląd wykazów obszarów przeznaczonych

do ochrony siedlisk lub gatunków, dla których

utrzymanie lub poprawa stanu wód jest ważnym

czynnikiem w ich ochronie

7. Ustalenie celów środowiskowych i opracowanie

rejestru wykazów obszarów przeznaczonych

do ochrony siedlisk lub gatunków, dla których

utrzymanie lub poprawa stanu wód jest ważnym

czynnikiem w ich ochronie

8. Ocena postępu we wdrażaniu programów działań

9. Ochrona wód morskich

do 2020

do 2030

programowanie

1. Opracowanie zbioru zaleceń dobrych praktyk

rolniczych do dobrowolnego stosowania

programowanie

inwestycje

– 74 –

72

3. Realizacja Programu działań mających na celu

zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami

pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz

zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu

1. Aktualizacja wstępnej oceny stanu środowiska wód

morskich wraz z zestawem właściwości typowych

dla dobrego stanu środowiska wód morskich

minister właściwy ds.

rolnictwa

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

rolnictwa

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

minister właściwy ds.

rybołówstwa

minister właściwy ds.

budownictwa, planowania

finansowanie

1. Wsparcie realizacji zadań służących osiągnięciu

dobrego stanu wód w ramach działania 2.1. POIŚ

inne

minister właściwy ds.

rolnictwa

inwestycje/inne

analiza

2. Upowszechnianie zbioru zaleceń dobrych praktyk

rolniczych do dobrowolnego stosowania

zgodnie z aPGW

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

NFOŚiGW

programowanie

11. Opracowanie programu monitoringu wód

powierzchniowych na cykl wodny po roku 2027

12. Realizacja działań wynikających z aPGW

13. Monitorowanie działań zawartych w aPGW

Monitor Polski

ciągłe

do 2020

7. Proekologiczne zarządzanie

lokalnymi zasobami wodnymi,

obejmujące także

kształtowanie krajobrazów

sprzyjających zatrzymywaniu

wody (SOR)

8. Działania

informacyjno-edukacyjne w

zakresie upowszechniania

przyjaznych środowisku

sposobów przechowywania

i stosowania nawozów, w

tym realizacja działań

mających na celu

racjonalną gospodarkę

nawozową (SOR)

do 2020

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

GIOŚ

programowanie

10. III Aktualizacja planów gospodarowania wodami

na obszarach dorzeczy

11.Zapewnienie ochrony

inne

PGW WP

społeczeństwa i gospodarki

przed nieuzasadnionym

wzrostem cen wody

Kierunek interwencji: Likwidacja źródeł emisji zanieczyszczeń do powietrza lub istotne zmniejszenie ich oddziaływania (I.2)

do 2020 12.Nadanie rangi priorytetu

Działanie jest realizowane w ramach projektu

finansowanie

NFOŚiGW

działaniom NFOŚiGW oraz

strategicznego Czyste powietrze

do 2030

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PIG-PIB

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PIG-PIB

analiza

analiza

NFOŚiGW

finansowanie

analiza

programowanie

Monitor Polski

do 2030

10.Opracowanie mapy

dyspozycyjnych zasobów

wodnych do wykorzystania

przez ludność, przemysł,

rolnictwo i inne gałęzie

gospodarki oraz zasad ich

aktualizacji w oparciu

o bilanse zasobów wód

powierzchniowych oraz wód

podziemnych (SOR)

5. Badania i ocena stanu środowiska morskiego

w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska

1. Wsparcie projektów dotyczących opracowania

i aktualizacji dokumentów strategicznych/

planistycznych w zakresie gospodarowania wodami

w ramach działania 2.1. POIŚ

2. Opracowanie mapy dyspozycyjnych zasobów

wodnych do wykorzystania przez ludność, przemysł,

rolnictwo i inne gałęzie gospodarki

3. Opracowanie zasad aktualizacji mapy

dyspozycyjnych zasobów wodnych w oparciu

o bilanse zasobów wód powierzchniowych oraz wód

podziemnych

1. Poprawa funkcjonowania mechanizmu

zatwierdzania taryf – wprowadzenie organu

regulacyjnego

ciągłe

do 2020

4. Przygotowanie Aktualizacji Krajowego programu

ochrony wód morskich

programowanie

3. Aktualizacja zestawu celów środowiskowych dla

wód morskich

do 2030

programowanie

2. Aktualizacja programu monitoringu wód morskich

i zagospodarowania

przestrzennego oraz

mieszkalnictwa

GIOŚ

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

GIOŚ

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

GIOŚ

Działanie jest realizowane w ramach projektu

strategicznego Czyste powietrze

analiza

legislacja/

programowanie

programowanie/

finansowanie

legislacja

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

budownictwa, planowania

i zagospodarowania

przestrzennego oraz

mieszkalnictwa

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

minister właściwy ds.

gospodarki

minister właściwy ds.

energii

minister właściwy ds.

środowiska

– 76 –

74

Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (Dz. U. z 2019 r. poz. 755, z późn.zm.).

do 2020

Działanie jest realizowane w ramach projektu

strategicznego Czyste powietrze

Działanie jest realizowane w ramach projektu

strategicznego Czyste powietrze

Działanie jest realizowane w ramach projektu

strategicznego Czyste powietrze

Monitor Polski

do 2020

do 2020

do 2020

WFOŚiGW, wspierającym

przedsięwzięcia służące

poprawie jakości powietrza

(SOR)

13.Stworzenie ram prawnych

wprowadzających wymagania

jakościowe dla paliw stałych

ze względu na rodzaj

i wielkość instalacji spalania

paliw, z wyróżnieniem

instalacji stosowanych

w sektorze

bytowo-komunalnym, jak

również wymagań

technicznych dla małych

kotłów na paliwa stałe (SOR)

14.Dynamizacja przedsięwzięć

na rzecz likwidacji niskiej

emisji z systemów grzewczych

(SOR)

15.Zapewnienie na gruncie

prawa budowlanego kontroli

stosowania przepisów ustawy

– Prawo energetyczne96

w zakresie obowiązku

przyłączania instalacji

grzewczych w nowych

budynkach do sieci

ciepłowniczych

16.Wsparcie merytoryczne

samorządów gminnych,

18.Dostosowywanie ram

prawnych w celu dalszego

ograniczania emisji

zanieczyszczeń do powietrza,

w tym zjawiska niskiej emisji

(SOR)

19.Wsparcie samorządów

w zakresie zarządzania

wielokryterialnego emisjami

obszarowymi (systemy

grzewcze) i liniowymi

(transport) oraz lokalizacją

do 2030

do 2030

GIOŚ

GIOŚ

inwestycje/inne

analiza

inne

analiza/inne

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

transportu

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

finansowanie

legislacja

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

finansowanie

– 77 –

75

1. Zmiana przepisów dotyczących

a) przekazywania informacji o zanieczyszczeniach

powietrza,

b) dokonywania oceny poziomów substancji

w powietrzu,

c) programów ochrony powietrza oraz planów

działań krótkoterminowych

1. Opracowanie materiałów (poradników i wytycznych)

dotyczących poprawy jakości powietrza

2. Prowadzenie kampanii medialnych i informacyjnych

w zakresie proekologicznych zachowań

sprzyjających poprawie jakości powietrza oraz

wpływu niskiej emisji na zdrowie i środowisko

1. Wsparcie projektów dotyczących

wdrażania metod obserwacji i zakupów sprzętu w celu

usprawnienia systemu monitoringu środowiska

w ramach działania 2.1. POIŚ

2. Wsparcie finansowe Państwowego Monitoringu

Środowiska

3. Rozwój Państwowego Monitoringu Środowiska

w zakresie pomiarów jakości powietrza

4. Badania i ocena jakości powietrza w ramach

Państwowego Monitoringu Środowiska

Monitor Polski

ciągłe

do 2020

w tym opracowanie

wytycznych w zakresie

przygotowywania Programów

Ograniczania Niskiej Emisji

(PONE), obejmujących

wielokryterialność

programowanych działań oraz

inwentaryzację źródeł emisji

(SOR)

17.Rozwój i wsparcie finansowe

Państwowego Monitoringu

Środowiska w zakresie

pomiarów jakości powietrza

(SOR)

finansowanie

legislacja

legislacja

inne

analiza/legislacja

finansowanie

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

gospodarki

minister właściwy ds.

transportu

minister właściwy ds.

energii

minister właściwy ds.

rolnictwa

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

system funduszy ochrony

środowiska

– 78 –

76

Mechanizmy derogacyjne ustanowione na mocy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/75/UE z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie emisji przemysłowych (zintegrowane

zapobieganie zanieczyszczeniom i ich kontrola) (Dz. Urz. UE L 334 z 17.12.2010, str. 17), w tym Przejściowy Plan Krajowy, derogacja ciepłownicza i ograniczone odstępstwo czasu pracy 17 500

godzin (tzw. derogacja naturalna).

98

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2193 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza ze średnich obiektów

energetycznego spalania (Dz. Urz. UE L 313 z 28.11.2015, str. 1).

99

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2284 z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie redukcji krajowych emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń atmosferycznych, zmiany

dyrektywy 2003/35/WE oraz uchylenia dyrektywy 2001/81/WE (Dz. Urz. UE L 344 z 17.12.2016, str. 1).

97

4. Wsparcie przedsiębiorców w realizacji inwestycji

prośrodowiskowych

1. Przygotowanie przepisów dotyczących

przeciwdziałania uciążliwości zapachowej

1. Realizacja zobowiązań wynikających

z mechanizmów derogacyjnych97

2. Wdrażanie dyrektywy w sprawie ograniczenia emisji

niektórych zanieczyszczeń do powietrza ze średnich

obiektów energetycznego spalania (MCP)98

3. Wdrażanie dyrektywy w sprawie redukcji krajowych

emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń

atmosferycznych (NEC)99

1. Wsparcie rozwoju transportu niskoemisyjnego

i zeroemisyjnego

Monitor Polski

do 2020

od 2020

do 2029

do 2020

do 2020

do 2020

do 2030

inwestycji z punktowymi

emitorami (SOR)

20. Dalsze ograniczenie emisji

z transportu drogowego

(SOR)

21.Opracowanie polityki

odorowej

22.Redukcja emisji

zanieczyszczeń do powietrza

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska (w zakresie

nadzoru)

starostowie100

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

gospodarki

minister właściwy ds.

transportu

minister właściwy ds.

energii

system funduszy ochrony

środowiska

PGL LP

NFOŚiGW

– 79 –

77

Starostowie na podstawie art. 101d ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2018 r. poz. 799, z późn. zm.).

do 2030

legislacja/

finansowanie/

analiza/ inne

finansowanie/

inwestycje/

inne

Inne

Kierunek interwencji: Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleb (I.3)

23.Realizacja programu

1. Wsparcie projektów dotyczących inwentaryzacji

finansowanie

identyfikacji gleb

terenów zdegradowanych i terenów

zanieczyszczonych (SOR)

zanieczyszczonych w ramach działania 2.5. POIŚ

2. Wsparcie realizacji przedsięwzięć związanych

finansowanie

z ochroną powierzchni ziemi

3. Identyfikacja i prowadzenie rejestru historycznych

analiza

zanieczyszczeń powierzchni ziemi

5. Stworzenie ogólnopolskiego systemu wsparcia

doradczego dla sektora publicznego,

mieszkaniowego oraz przedsiębiorstw w zakresie

efektywności energetycznej oraz OZE

6. Realizacja zadań wynikających ze wspólnych

przedsięwzięć rozwojowych/projektów

rozwojowych PGL LP pt. „Termomodernizacja

budynków PGL LP (łącznie z zastosowaniem OZE

w budynkach)” oraz „Odnawialne źródła energii

podstawą zaopatrzenia w energię elektryczną

budynków i środków transportu PGL LP”

Realizacja projektu strategicznego: Czyste powietrze

Monitor Polski

do 2020

do 2030

do 2021

do 2020

26.Ochrona przed osuwiskami

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds.

rolnictwa

– 80 –

78

analiza/ inne

inne

finansowanie

PIG-PIB

minister właściwy ds.

środowiska (w zakresie

nadzoru)

Kierunek interwencji: Przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska oraz zapewnienie bezpieczeństwa biologicznego, jądrowego i ochrony

radiologicznej (I.4)

ciągłe

27.Określenie racjonalnych

1. Badania i ocena klimatu akustycznego w ramach

analiza

GIOŚ

do 2030

do 2030

2. Wsparcie przedsięwzięć związanych

z przywracaniem produktywności gruntów rolnych

3. Zapobieganie erozji gleb i utracie zawartości materii

organicznej w glebach poprzez wdrażanie Wspólnej

Polityki Rolnej (przewidziane do realizacji w ramach

SZRWRiR)

1. Realizacja projektu SOPO – System Osłony

Przeciwosuwiskowej

analiza

analiza

finansowanie

finansowanie

finansowanie

Monitor Polski

do 2020

1. Badania i ocena jakości gleb ornych w ramach

Państwowego Monitoringu Środowiska

ciągłe

1. Wsparcie realizacji projektów dotyczących

zanieczyszczonych lub zdegradowanych terenów

w ramach działania 2.5. POIŚ

2. Wsparcie realizacji przedsięwzięć związanych

z ochroną powierzchni ziemi

3. Wsparcie badań, rozwoju, wdrażania i testowania

innowacyjnych technologii remediacji gleb, w tym

wielkoskalowych projektów demonstracyjnych

4. Ustalenie harmonogramów zadań w zakresie

historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi

(badania, opracowanie planów remediacji,

przeprowadzenie remediacji)

25.Ochrona produktywności

gruntów rolnych (SOR)

24.Wsparcie remediacji

zidentyfikowanych gleb

zanieczyszczonych (SOR)

do 2030

do 2030

do 2020

GDOŚ

RDOŚ

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

system funduszy ochrony

środowiska

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds. nauki

NCBiR

minister właściwy ds.

środowiska (w zakresie

nadzoru)

GDOŚ

RDOŚ

GIOŚ

analiza/ legislacja

inne

finansowanie

finansowanie

minister właściwy ds.

informatyzacji

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds.

informatyzacji

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

zdrowia

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

analiza

legislacja

WIOŚ

analiza

– 81 –

79

Zadanie będzie realizowane, pod warunkiem że analiza wykonana w ramach wcześniejszego zadania wykaże potrzebę zmian akustycznych standardów jakości środowiska.

do 2020

do 2020

28.Rozwój i wsparcie finansowe 1. Wsparcie projektów dotyczących wdrażania metod

Państwowego Monitoringu

pomiarowych i obliczeniowych oraz zakupów

Środowiska w zakresie hałasu

sprzętu w celu usprawnienia systemu monitoringu

w środowisku

środowiska w ramach działania 2.1. POIŚ

2. Wsparcie finansowe Państwowego Monitoringu

Środowiska

29.Powołanie zespołu ekspertów 1. Udział w pracach zespołu i prowadzenie stałego

prowadzącego stały

monitoringu wyników podstawowych badań

monitoring wyników

naukowych nad skutkami oddziaływań pól

podstawowych badań

elektromagnetycznych oraz analizy stosowanych

naukowych nad skutkami

instrumentów zapewniających ochronę przed

oddziaływań pól

skutkami oddziaływań pól elektromagnetycznych

elektromagnetycznych oraz

opracowującego okresowe

raporty dotyczące tego

zagadnienia (SOR)

30.Poprawa przejrzystości

1. Analiza dotychczas stosowanych w RP i innych

procedur administracyjnych

państwach członkowskich UE procedur i ich

Państwowego Monitoringu Środowiska w zakresie

ochrony przed hałasem

2. Analiza terminowości uchwalania i terminowości

wykonywania działań w programach ochrony

środowiska przed hałasem

3. Analiza obowiązujących akustycznych standardów

jakości środowiska z uwzględnieniem standardów

obowiązujących w państwach członkowskich UE,

poszerzona o analizę wymagań WHO w tej

dziedzinie

4. Zmiana przepisów dotyczących dopuszczalnych

poziomów hałasu w środowisku101

Monitor Polski

do 2030

do 2020

do 2020

do 2020

ciągłe

akustycznych standardów

jakości środowiska (SOR)

do 2030

33.Doskonalenie kadr

w dziedzinie ochrony

środowiska przed hałasem

i oddziaływaniem pól

elektromagnetycznych (SOR)

34. Zapewnienie dostępu

do danych dotyczących pól

elektromagnetycznych

– 82 –

80

inne

minister właściwy ds.

informatyzacji

minister właściwy ds.

środowiska

GIOŚ

minister właściwy ds.

inne

1. Podnoszenie kwalifikacji poprzez

cykliczne/okresowe szkolenia/spotkania

legislacja

minister właściwy ds.

informatyzacji

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

energii

minister właściwy ds.

środowiska

GIOŚ

GDOŚ

analiza, legislacja

1. Wprowadzenie jednolitego systemu

informatycznego, umożliwiającego publiczny dostęp

do danych technicznych instalacji oraz sprawozdań

z pomiarów poziomów pól elektromagnetycznych

(SOR)

2. Zwiększenie świadomości społecznej w zakresie

GIOŚ

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

zdrowia

minister właściwy ds.

informatyzacji

analiza

analiza

minister właściwy ds.

środowiska

1. Badania i ocena poziomów pól

elektromagnetycznych w środowisku w ramach

Państwowego Monitoringu Środowiska w zakresie

ochrony przed PEM

2. Wprowadzenie nowej metodyki pomiarowej pola

elektromagnetycznego w środowisku,

w szczególności dla nowoczesnych sieci łączności

ruchomej

1. Analiza wyników podstawowych badań naukowych

nad skutkami oddziaływań pól

elektromagnetycznych oraz analiza stosowanych

instrumentów zapewniających ochronę przed

skutkami oddziaływań pól elektromagnetycznych

ewentualna korekta oraz elektronizacja procesów

z zakresu zgłoszeń instalacji i przekazywania

sprawozdań z pomiarów pól elektromagnetycznych

Monitor Polski

do 2030

ciągłe

ciągłe

dotyczących lokalizacji

i eksploatacji instalacji

emitujących pola

elektromagnetyczne oraz

infradźwięki (SOR)

31.Zapewnienie odpowiednich

poziomów ochrony przed

skutkami oddziaływań pól

elektromagnetycznych na

podstawie stałego przeglądu

wyników badań naukowych

(SOR)

32.Zapewnienie danych

dotyczących poziomów pól

elektromagnetycznych

w środowisku

PAA

PAA

PAA

inwestycje/inne

inne

– 83 –

81

GIOŚ

IMGW-PIB

minister właściwy ds.

energii

PAA

inne

analiza

inne

inwestycje

Cel: Środowisko i gospodarka. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska (II)

35. Zapewnienie bezpieczeństwa

jądrowego i ochrony

radiologicznej

informatyzacji

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

zdrowia

Monitor Polski

do 2030

ciągłe

ciągłe

do 2035

oddziaływania pola elektromagnetycznego

pochodzącego ze stacji bazowych telefonii

komórkowej poprzez uruchomienie rządowego

portalu informacyjnego dot. oddziaływania pola

elektromagnetycznego oraz przeprowadzenie

kampanii informacyjnych

1. Budowa składowiska odpadów promieniotwórczych

nisko- i średnioaktywnych krótkożyciowych

2. Kontrola bezpieczeństwa środowiska

i społeczeństwa poprzez: realizację ocen

bezpieczeństwa, wydanie zezwoleń i decyzji, oraz

kontrola budowy, uruchomienia i zamknięcia

obiektów jądrowych i innych działalności związanych

z narażeniem na promieniowanie

3. Wykonywanie pomiarów na stacjach wczesnego

wykrywania skażeń promieniotwórczych IMGW-PIB,

monitoring stężenia izotopu cezu Cs137 w glebie

oraz monitoring skażeń promieniotwórczych wód

powierzchniowych i osadów dennych, a także

atmosfery w ramach Państwowego Monitoringu

Środowiska

4. Wypełnienie zobowiązań międzynarodowych

i krajowych w zakresie przeglądu i podnoszenia

jakości działań urzędu dozoru jądrowego

5. Modernizacja i rozbudowa systemów monitoringu

środowiska oraz wspomagających misję urzędu

dozoru jądrowego

6. Rozbudowa potencjału kadrowego zespołu

inspektorów i analityków dozoru jądrowego

na potrzeby obecnych i przyszłych zadań urzędu

dozoru jądrowego

37.Mapowanie i wycena

wartości usług

ekosystemowych (SOR)

38.Dostosowanie norm systemu

planowania

i zagospodarowania

przestrzeni oraz

wprowadzenie zmian

w zarządzaniu obszarami

poddanymi ochronie w celu

zmniejszenia naturalnej

konfliktogenności ochrony

wartości wysoko cenionych

(SOR)

do 2020

do 2020

NFOŚiGW

finansowanie

– 84 –

82

inne

Monitor Polski

1. Ustanowienie i wdrożenie monitoringu realizacji

działań ochronnych, w tym na obszarach Natura

2000

2. Wsparcie projektów polegających na ochronie

i przywracaniu różnorodności biologicznej

i krajobrazowej

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

finansów

GUS

parki narodowe

RDOŚ

analiza

2. Opracowanie krajowych zasad włączenia wyceny

usług ekosystemów do systemów rachunkowości

i sprawozdawczości

minister właściwy ds.

środowiska

analiza

1. Opracowanie metodyk wyceny kapitału

przyrodniczego kraju

Kierunek interwencji: Zarządzanie zasobami dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, w tym ochrona i poprawa stanu różnorodności

biologicznej i krajobrazu (II.1)

do 2020 36.Obiektywna ocena

1. Ustanowienie dokumentów planistycznych

legislacja

minister właściwy ds.

i weryfikacja powierzchni

dla obszarów Natura 2000

środowiska

chronionych i ich zasobów

RDOŚ

w celu podniesienia

2. Wsparcie projektów dotyczących opracowania

finansowanie

minister właściwy ds.

skuteczności ochrony

instrumentów planistycznych dla obszarów Natura

środowiska

przestrzeni szczególnie cennej

2000 i parków narodowych w ramach działania 2.4.

NFOŚiGW

ze względów przyrodniczych

POIŚ

i krajobrazowych (SOR)

finansowanie

3. Wsparcie procesu wdrażania instrumentów

minister właściwy ds.

zarządczych w ochronie przyrody w ramach

środowiska

działania 2.4. POIŚ

NFOŚiGW

analiza

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

GDOŚ

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

dyrektorzy urzędów

morskich

minister właściwy ds.

środowiska

GDOŚ

zarządy województw102

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

minister właściwy ds.

środowiska

– 85 –

83

Zarządy województw na podstawie art. 38b ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 2018 r. poz. 1945, z późn. zm.).

do 2020

programowanie/

inne

programowanie/

inne

legislacja/

programowanie

inne

inne

legislacja

legislacja/

analiza/

finansowanie

Monitor Polski

ciągłe

3. Ochrona gatunków migrujących poprzez wdrażanie

i egzekwowanie postanowień Konwencji bońskiej

ze szczególnym uwzględnieniem postanowień

porozumień ASCOBANS, EUROBATS oraz

porozumienia o ochronie wodniczki

4. Ochrona światowej populacji wielorybów poprzez

czynny udział w spotkaniach Międzynarodowej

Komisji Wielorybniczej poprzedzonych aktywnym

udziałem w procesie wypracowania wspólnego

stanowiska Unii Europejskiej

5. Przygotowanie raportów z wykonania dyrektywy

ptasiej103 i dyrektywy siedliskowej104

ciągłe

1. Usprawnienie systemu zarządzania gatunkami

chronionymi

2. Ochrona gatunków i siedlisk Morza Bałtyckiego

i efektywne zarządzanie obszarami morskimi Natura

2000

41.Ochrona różnorodności

biologicznej

39.Wskazanie i ochrona

1. Działanie jest realizowane w ramach projektu

najcenniejszych –

strategicznego Audyty krajobrazowe

priorytetowych – krajobrazów

Polski (SOR)

40.Wdrożenie Europejskiej

1. Wydanie przepisów dotyczących sporządzenia

Konwencji Krajobrazowej

audytów krajobrazowych

(SOR)

2. Prowadzenie krajowego Sekretariatu Europejskiej

Konwencji Krajobrazowej

ciągłe

do 2020

ciągłe

do 2019

do 2025

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

gospodarki

minister właściwy ds.

transportu

minister właściwy ds.

energii

minister właściwy ds.

rolnictwa

minister właściwy ds.

rozwoju wsi

– zgodnie z klasyfikacją

działów administracji

rządowej

minister właściwy ds.

– 86 –

84

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa.

Dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory.

10. Aktywizacja społeczeństwa na rzecz ochrony

ciągłe

103

inne

9. Realizacja postanowień Konwencji Karpackiej wraz

z protokołami

ciągłe

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

GDOŚ

Monitor Polski

inne

inne

8. Realizacja postanowień Konwencji o różnorodności

biologicznej

inne

analiza

ciągłe

6. Przygotowanie raportu w sprawie działań

zapobiegawczych i zaradczych w odniesieniu

do wprowadzania i rozprzestrzeniania inwazyjnych

gatunków obcych

7. Rozwój zasobu banku inwentaryzacji przyrodniczych

GIOŚ

GDOŚ

minister właściwy ds.

środowiska

16. Wsparcie projektów dotyczących prowadzenia

działań informacyjno-edukacyjnych w zakresie

ochrony środowiska i efektywnego wykorzystania

jego zasobów w ramach działania 2.4. POIŚ

17. Wsparcie realizacji przedsięwzięć związanych

z zachowaniem i odtworzeniem różnorodności

biologicznej

do 2020

do 2030

minister właściwy ds.

środowiska

CKPŚ

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

finansowanie

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

CKPŚ

GIOŚ

GIOŚ

finansowanie

finansowanie

inne

inne

analiza

– 87 –

85

15. Wsparcie projektów dotyczących rozwoju zielonej

i niebieskiej infrastruktury w ramach działania 2.4.

POIŚ

11. Realizacja, w ramach Państwowego Monitoringu

Środowiska, monitoringu przyrodniczego

obejmującego gatunki roślin i zwierząt oraz

siedliska przyrodnicze, ze szczególnym

uwzględnieniem SOO Natura 2000, oraz ptaki,

ze szczególnym uwzględnieniem OSO Natura 2000

12. Realizacja pilotażowego programu monitoringu

wilka i rysia w Polsce (finansowanego w ramach

działania 2.4. POIŚ 2014–2020)

13. Realizacja pilotażowego monitoringu gatunków

i siedlisk morskich

14. Wsparcie projektów dotyczących ochrony in-situ

lub ex-situ zagrożonych gatunków i siedlisk

przyrodniczych w ramach działania 2.4. POIŚ

środowiska

GDOŚ

parki narodowe

PGL LP

GIOŚ

Monitor Polski

do 2020

do 2020

do 2020

do 2020

ciągłe

różnorodności biologicznej

minister właściwy ds.

środowiska

GDOŚ

RDOŚ

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

PGL LP

legislacja/

analiza/

finasowanie

zarządy województw105

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

Kierunek interwencji: Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej (II.2)

42.Utrzymanie, a w miarę

1. Pozyskanie gruntów do zalesiania

inne

PGL LP

dostępności gruntów

minister właściwy ds.

do zalesienia, zwiększenie

środowiska

ogólnej lesistości kraju oraz

samorządy106

legislacja/

analiza/

finansowanie

legislacja/

analiza/

finansowanie

legislacja/

analiza/

finansowanie

finansowanie/

inwestycje/

inne

– 88 –

86

Zarządy województw na podstawie art. 38b ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 2018 r. poz. 1945, z późn. zm.).

ciągłe

do 2023

20. Powiększenie w parkach narodowych łącznej

powierzchni objętej ochrona ścisłą i bierną oraz

zracjonalizowanie wyznaczenia poszczególnych

obszarów

21. Uzupełnienie sieci parków narodowych

i rezerwatów w sposób, który zapewni ich

reprezentatywność względem różnorodności

zasobów przyrodniczych w kraju

22.

Realizacja projektu strategicznego: Audyty krajobrazowe

18. Realizacja zadań wynikających z projektów

rozwojowych PGL LP „Czynna ochrona cietrzewia

na gruntach w zarządzie Lasów Państwowych

w Polsce”, „Ochrona rybołowa Pandion haliaetus

na wybranych obszarach SPA Natura 2000

w Polsce” i „Kompleksowy projekt ochrony żubra

przez Lasy Państwowe” oraz inne wspólne

przedsięwzięcia jednostek organizacyjnych LP,

których celem jest zachowanie różnorodności

biologicznej.

19. Wsparcie działania parków narodowych

Monitor Polski

ciągłe

ciągłe

ciągłe

do 2020

43.Utrzymanie i w miarę

możliwości racjonalne

zwiększanie dostępności

biomasy leśnej (w tym

drewna energetycznego)

na potrzeby zaspokojenia

lokalnych potrzeb

samowystarczalności

energetycznej (SOR)

44.Włączenie leśnictwa

do dalszych działań na rzecz

ochrony różnorodności

biologicznej

do 2020

ciągłe

107

Współpraca samorządów ma charakter dobrowolny.

Współpraca samorządów ma charakter dobrowolny.

108

Współpraca wszystkich zarządzających lasami i ich właścicieli ma charakter dobrowolny.

109

Współpraca wszystkich zarządzających lasami i ich właścicieli ma charakter dobrowolny.

106

87

3. Ochrona populacji ptaków leśnych w celu

zachowania, w niepogorszonym stanie, populacji

gatunków leśnych w skali całego kraju

(wg wskaźnika Forest Bird Index dla ptaków)

4. Udoskonalenie metod inwentaryzacji zwierząt

łownych

1. Wycena wartości pozaprodukcyjnych funkcji lasu

i jej odzwierciedlenie w politykach i programach

dotyczących lasów

2. Ochrona populacji rzadkich rodzimych gatunków

drzew i krzewów w ekosystemach leśnych

analiza/

programowanie

1. Ujęcie w Zasadach sprzedaży drewna surowca

drzewnego przeznaczonego dla energetyki zgodnie

z definicją sortymentu „drewno energetyczne”

2. Propagowanie idei wykorzystywania pozostałości

drzewnych jako surowca przeznaczonego

dla energetyki zgodnie z zasadą kaskadowego

wykorzystania drewna

3. Wprowadzenie zmian legislacyjnych ułatwiających

obrót biomasą drzewną

analiza

programowanie/

inwestycje

minister właściwy ds.

środowiska

PGL LP

wszyscy zarządzający lasami

i ich właściciele108

PGL LP

wszyscy zarządzający lasami

i ich właściciele109

programowanie/

inwestycje

analiza

minister właściwy ds.

środowiska

PGL LP

PGL LP

minister właściwy ds.

energii

PGL LP

minister właściwy ds.

środowiska

samorządy107

minister właściwy ds.

rolnictwa

ARiMR

PGL LP

legislacja

inne

inne

2. Zalesianie gruntów

Monitor Polski

do 2020

do 2020

ciągłe

zwartości kompleksów

leśnych i powierzchni

zalesianych (SOR)

ciągłe

programowanie/

inwestycje

PGL LP

wszyscy zarządzający lasami

i ich właściciele110

PGL LP

wszyscy zarządzający lasami

i ich właściciele111

system funduszy ochrony

środowiska

GIOŚ

– 90 –

88

Współpraca wszystkich zarządzających lasami i ich właścicieli ma charakter dobrowolny.

Współpraca wszystkich zarządzających lasami i ich właścicieli ma charakter dobrowolny.

112

Zarządy województw na podstawie art. 36 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz. U. z 2019 r. poz. 701, z późn. zm.).

110

do 2030

do 2020

do 2025

1. Zwiększenie udziału różnych typów martwego

drewna w ekosystemach leśnych

2. Przebudowa drzewostanów, prowadząca

programowanie

do pełnego dostosowania składów gatunkowych

drzewostanów do warunków siedliskowych

3. Wsparcie przedsięwzięć związanych

finansowanie

z przywracaniem produktywności gruntów leśnych

46.Zapewnienie informacji

1. Realizacja, w ramach Państwowego Monitoringu

analiza

o stanie zdrowotnym lasów

Środowiska, monitoringu lasów

Kierunek interwencji: Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym (II.3)

47.Gospodarowanie odpadami

1. Wsparcie inwestycji w zakresie gospodarki

finansowanie

minister właściwy ds.

zgodnie z hierarchią

odpadami w ramach działania 2.2. POIŚ

środowiska

sposobów postępowania

NFOŚiGW

z odpadami (SOR)

2. Wsparcie realizacji inwestycji związanych

finansowanie

system funduszy ochrony

z zapobieganiem powstawaniu odpadów

środowiska

i prawidłowym gospodarowaniem odpadami

3. Planowanie niezbędnych instalacji gospodarowania

analiza/

zarządy województw112

odpadami poprzez opracowanie WPGO wraz

programowanie/

z planami inwestycyjnymi

inwestycje

4. Aktualizacja Krajowego planu gospodarki odpadami analiza/

minister właściwy ds.

2022

programowanie

środowiska

5. Ewaluacja systemu gospodarki odpadami

analiza

minister właściwy ds.

komunalnymi i wprowadzenie niezbędnych korekt

środowiska

6. Transpozycja przepisów UE w ramach tzw. pakietu

legislacja

minister właściwy ds.

odpadowego

środowiska

48.Rozwijanie recyklingu

1. Wsparcie realizacji inwestycji związanych

finansowanie

system funduszy ochrony

odpadów (SOR)

z recyklingiem odpadów

środowiska

45.Ochrona produktywności

gruntów leśnych (SOR)

Monitor Polski

do 2030

do 2030

ciągłe

do 2020

ciągłe

49.Dążenie do maksymalizacji

wykorzystywania odpadów

jako surowców (SOR)

1. Wsparcie prac badawczo-rozwojowych

i wdrożeniowych w zakresie innowacyjnych

technologii środowiskowych i nowych modeli

biznesowych, dotyczących odzysku i wykorzystania

surowców wtórnych oraz gospodarki odpadami

2. Wsparcie realizacji inwestycji związanych

z przetwarzaniem i wykorzystaniem surowców

z wtórnego obiegu

3. Wsparcie przedsięwzięć w zakresie wdrażania

gospodarki odpadami o obiegu zamkniętym

na poziomie gminnym

4. Opracowanie wytycznych stymulujących

wdrażanie działań na rzecz GOZ w sektorze

finansów publicznych (zielone zamówienia

publiczne)

system funduszy ochrony

środowiska

system funduszy ochrony

środowiska

Współpraca samorządów ma charakter dobrowolny.

89

Monitor Polski

113

finansowanie/ inne

finansowanie

finansowanie

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

inne

UZP

do 2030

minister właściwy ds.

gospodarki

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

rozwoju regionalnego

samorządy113

Kierunek interwencji: Zarządzanie zasobami geologicznymi poprzez opracowanie i wdrożenie polityki surowcowej państwa (II.4)

do 2020 50.Delimitacja złóż

Działanie jest realizowane w ramach projektu

programowanie/

minister właściwy ds.

strategicznych dla gospodarki strategicznego Opracowanie i wdrożenie spójnej

legislacja

środowiska

oraz długoterminowe

i kompleksowej Polityki Surowcowej Państwa

zapewnienie ich ochrony,

racjonalnego użytkowania i

dostępu do nich

do 2020 51.Wsparcie innowacyjności

Działanie jest realizowane w ramach projektu

programowanie/

minister właściwy ds.

w eksploatacji, przeróbce

strategicznego Opracowanie i wdrożenie spójnej

legislacja/ inne

środowiska

i wykorzystaniu surowców

i kompleksowej Polityki surowcowej państwa

z wtórnego obiegu, z zasobu

tworzonego przez odpady

do 2030

do 2030

do 2030

Public Procurement of Innovation.

3. Wsparcie stworzenia koncepcji oczyszczalni ścieków

komunalnych jako jednostki w pełni wdrażającej

do 2020

114

2. Wsparcie finansowe przedsiębiorców w realizacji

inwestycji wykorzystujących innowacje dla poprawy

efektywności korzystania z zasobów

do 2030

finansowanie

finansowe

inne

minister właściwy ds.

gospodarki

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

rozwoju regionalnego

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds.

finansów publicznych

NFOŚiGW

Monitor Polski

do 2030

ekoinnowacji114

1. Wsparcie merytoryczne przedsiębiorców w realizacji

inwestycji skutkujących ograniczeniem wpływu ich

działalności na środowisko dzięki ekoinnowacjom

programowanie/

minister właściwy ds.

legislacja/ analiza/

środowiska

inne

Kierunek interwencji: Wspieranie wdrażania ekoinnowacji oraz upowszechnianie najlepszych dostępnych technik BAT (II.5)

do 2020 52.Promocja i wsparcie

1. Identyfikacja potrzeb technologicznych oraz

analiza

minister właściwy ds.

ekoinnowacji

obszarów kluczowych w zakresie rozwoju

środowiska

i ekoinnowacyjnych

i wdrażania ekoinnowacji w Polsce

minister właściwy ds.

przedsiębiorstw

gospodarki

do 2030

2. Wsparcie merytoryczne sektora finansów

inne

UZP

publicznych w zakresie stosowania zamówień

minister właściwy ds.

publicznych dotyczących technologii

gospodarki

środowiskowych i wykorzystania przedkomercyjnych

minister właściwy ds.

zamówień publicznych (partnerstwo innowacyjne)

środowiska

oraz zamówień publicznych do zakupu

do 2030

poużytkowe i produkcyjne

oraz utworzone z nich złoża

wtórne

Realizacja projektu strategicznego Opracowanie i wdrożenie spójnej i kompleksowej

Polityki Surowcowej Państwa

do 2030

do 2030

91

finansowanie/ inne

inne

legislacja/

finansowanie/ inne

UZP

minister właściwy ds.

gospodarki

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

gospodarki

NFOŚiGW

minister właściwy ds.

środowiska

NCBiR

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

Cel: Środowisko i klimat. Łagodzenie zmian klimatu i adaptacja do nich oraz zarządzanie ryzykiem klęsk żywiołowych (III)

Kierunek interwencji: Przeciwdziałanie zmianom klimatu (III.1)

53.Wsparcie przedsiębiorstw

1. Wsparcie merytoryczne przedsiębiorców w realizacji

w procesie dostosowania

inwestycji związanych z dostosowywaniem instalacji

instalacji do konkluzji BAT

do konkluzji BAT

Realizacja projektu strategicznego GreenEvo – akcelerator zielonych technologii

7. Wdrażanie Programu Weryfikacji Technologii

Środowiskowych (ETV) w Polsce

analiza/ inne

finansowanie

finansowanie

Monitor Polski

do 2030

do 2020

do 2030

do 2030

podejście gospodarki o obiegu zamkniętym oraz

przeprowadzenia prac badawczo-rozwojowych

w tym zakresie

4. Wsparcie prac badawczo-rozwojowych

i wdrożeniowych w zakresie innowacyjnych

technologii środowiskowych

5. Wsparcie prac badawczo-rozwojowych

i wdrożeniowych w zakresie

a. recyklingu,

b. racjonalnego gospodarowania zasobami

naturalnymi ze szczególnym uwzględnieniem

energetyki odnawialnej,

c. ograniczenia emisji zanieczyszczeń oraz

rozwoju produktów i procesów o obniżonym

negatywnym wpływie na środowisko

6. Opracowanie wytycznych stymulujących wdrażanie

działań na rzecz GOZ w sektorze finansów

publicznych (zielone zamówienia publiczne)

55.Opracowanie polityki redukcji

emisji gazów cieplarnianych

z sektorów nieobjętych

systemem handlu

uprawnieniami do emisji

(non-ETS)

do 2020

115

system funduszy ochrony

środowiska

system funduszy ochrony

środowiska

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

finansowanie

finansowanie

programowanie

analiza

minister właściwy ds.

środowiska

– 94 –

92

Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz.U. z 2018 r. poz. 2389, ze zm.).

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

minister właściwy ds.

środowiska

GIOŚ

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

2. Wsparcie inwestycji w zakresie rozbudowy sieci

umożliwiającej przyłączenie wytwórców energii

ze źródeł odnawialnych

3. Wsparcie inwestycji w zakresie systemów

ciepłowniczych współpracujących z OZE

i magazynami ciepła

4. Wsparcie inwestycji w zakresie modernizacji

elektrociepłowni, ciepłowni i elektrowni, związanej

ze zmniejszeniem emisji do powietrza

5. Wsparcie inwestycji w zakresie rozwoju transportu

niskoemisyjnego i zeroemisyjnego

6. Wsparcie inwestycji w zakresie działań dotyczących

zmniejszenia strat energii związanych z jej

przesyłaniem

7. Wsparcie inwestycji w zakresie rozwoju

funkcjonowania klastrów energii, spółdzielni

energetycznych oraz gmin samowystarczalnych

energetycznie

1. Analiza potencjału redukcyjnego emisji gazów

cieplarnianych w poszczególnych sektorach nonETS w perspektywie roku 2030 wraz z identyfikacją

możliwych do podjęcia działań w tych sektorach

oraz ich efektów, tj. skwantyfikowanego wpływu

na redukcję emisji gazów cieplarnianych

2. Opracowanie strategii realizacji celu redukcyjnego

wynikającego z rozporządzenia ESR

finansowanie

system funduszy ochrony

środowiska

aukcyjny system wsparcia

OZE (na mocy ustawy

OZE115)

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

1. Wsparcie inwestycji związanych ze wzrostem

produkcji energii ze źródeł odnawialnych

Monitor Polski

do 2020

54.Zmniejszenie emisji gazów

cieplarnianych do powietrza

do 2030

56.Modyfikacja zrównoważonej

gospodarki leśnej w celu

zwiększenia możliwości

pochłaniania przez lasy

dwutlenku węgla (SOR)

57.Opracowanie podstaw

Działanie jest realizowane w ramach projektu

metodologicznych do

strategicznego Leśne Gospodarstwa Węglowe

zarządzania pochłanianiem

CO2 w leśnictwie w ramach

realizacji polityki klimatycznej

(SOR)

Realizacja projektu strategicznego Leśne Gospodarstwa Węglowe

Realizacja projektu strategicznego Budownictwo drewniane

do 2030

116

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

budownictwa, planowania

i zagospodarowania

przestrzennego oraz

mieszkalnictwa

PGL LP

PGL LP

PGL LP

– 95 –

93

Limit, o którym mowa w art. 21d ust. 2 ustawy z dnia 17 lipca 2009 r. o systemie zarządzania emisjami gazów cieplarnianych i innych substancji (Dz. U. z 2018 r. poz. 1271, z późn. zm.).

analiza/

programowanie/

inwestycje

analiza/

programowanie/

finansowanie/

inwestycje

analiza

PGL LP

minister właściwy ds.

środowiska w uzgodnieniu

z Radą Ministrów

system funduszy ochrony

środowiska

Monitor Polski

do 2030

do 2030

programowanie

4. Wsparcie zidentyfikowanych w analizie

finansowanie

i wskazanych w ww. strategii działań i inwestycji

w zakresie redukcji i ograniczania emisji z sektorów

non-ETS

inne

Działanie jest realizowane w ramach projektu

strategicznego Leśne Gospodarstwa Węglowe

do 2030

do 2030

do 2022

z uwzględnieniem i wskazaniem działań

priorytetowych w każdym z sektorów non-ETS

3. Opracowanie strategii zarządzania krajowym

limitem116

do 2030

do 2021

NFOŚiGW

Kierunek interwencji: Adaptacja do zmian klimatu i zarządzanie ryzykiem klęsk żywiołowych (III.2)

58.Wdrożenie planów

1. Realizacja działań zawartych w PZRP

inwestycje/ inne

zgodnie z PZRP

zarządzania ryzykiem

2. Opracowanie sprawozdania z postępów

analiza/ inne

minister właściwy ds.

powodziowym (PZRP)

we wdrażaniu działań zawartych w PZRP

gospodarki wodnej

dla obszarów dorzeczy,

PGW WP

przeprowadzenie ich

3. Przegląd i aktualizacja wstępnej oceny ryzyka

analiza

PGW WP

przeglądu i aktualizacji (SOR)

powodziowego

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

4. Przegląd i aktualizacja map ryzyka powodziowego

analiza

PGW WP

i map zagrożenia powodziowego

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

dyrektorzy urzędów

morskich

5. Przegląd i aktualizacja planów zarządzania

programowanie

minister właściwy ds.

ryzykiem powodziowym

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

PGW WP

finansowanie

NFOŚiGW

6. Wsparcie projektów dotyczących opracowania

i aktualizacji dokumentów

strategicznych/planistycznych w zakresie

gospodarowania wodami w ramach działania 2.1.

POIŚ

59.Wdrożenie aktualizacji

1. Realizacja działań zawartych w aktualizacji PZRP

inwestycje/ inne

zgodnie z PZRP

planów zarządzania ryzykiem

2. Opracowanie sprawozdania z postępów

analiza/ inne

minister właściwy ds.

powodziowym (PZRP) oraz

we wdrażaniu działań zawartych w PZRP

gospodarki wodnej

realizacja prac na potrzeby

PGW WP

kolejnej (II) aktualizacji

3. II przegląd i aktualizacja wstępnej oceny ryzyka

analiza

PGW WP

w 2027 r.

powodziowego

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

do 2020

finansowanie

finansowanie

inwestycje

inwestycje/ inne

programowanie

inwestycje/ inne

programowanie

programowanie

NFOŚiGW

NFOŚiGW

– 97 –

95

2. Wsparcie projektów dotyczących budowy,

przebudowy lub remontu urządzeń wodnych,

przyczyniających się do zmniejszenia skutków

powodzi i suszy w ramach działania 2.1. POIŚ

3. Wsparcie ponadregionalnych systemów małej

1. Realizacja inwestycji przeciwpowodziowych

ciągłe

do 2020

2. Wdrożenie Programu Rozwoju Retencji

do 2030

1. Opracowanie Programu Rozwoju Retencji

2. Wdrożenie planu przeciwdziałania skutkom suszy

3. Opracowanie aktualizacji planu przeciwdziałania

skutkom suszy

1. Opracowanie planu przeciwdziałania skutkom suszy

programowanie

5. II przegląd i aktualizacja planów zarządzania

ryzkiem powodziowym

Monitor Polski

62.Rozwój infrastruktury

przeciwpowodziowej

w oparciu o inwestycje

o wysokim stopniu

skuteczności i racjonalności

ekonomicznej oraz

odpowiednie planowanie

61.Opracowanie i wdrożenie

Programu Rozwoju Retencji

do 2020

do 2030

do 2030

60.Opracowanie i wdrożenie

planu przeciwdziałania

skutkom suszy (SOR) oraz

opracowanie jego aktualizacji

do 2020

analiza

4. II przegląd i aktualizacja map zagrożenia

powodziowego i map ryzyka powodziowego

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

PGW WP

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

dyrektorzy urzędów

morskich

PGW WP

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

zgodnie z PPSS

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

PGW WP

65.Rozwój infrastruktury zielonej

i błękitnej obszarów

zurbanizowanych w celu

O pojemości do 5 mln m .

3

O pojemności powyżej 5 mln m .

do 2020

do 2030

do 2020

64.Zrównoważone oraz odporne

na zmiany klimatu

zarządzanie wodami

opadowymi na obszarach

zurbanizowanych poprzez

różne formy retencji i rozwój

infrastruktury zieleni (SOR)

96

3. Wsparcie projektów w zakresie ochrony brzegów

morskich w ramach działania 2.1. POIŚ

1. Analiza aktów prawnych pod kątem wprowadzenia

koniecznych zmian umożliwiających sprawne,

przystosowane do zmian klimatu i zrównoważone

zarządzanie wodami opadowymi na terenach

zurbanizowanych oraz przeprowadzenie tych zmian

2. Wsparcie realizacji zadań dotyczących systemów

gospodarowania wodami opadowymi na terenach

miejskich w ramach działania 2.1. POIŚ

3. Wsparcie inwestycji w zakresie zagospodarowania

wód opadowych na terenach miejskich

1. Działanie jest realizowane w ramach projektu

strategicznego Adaptacja do zmian klimatu

analiza/

finansowanie

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

finansowanie

finansowanie

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

dyrektorzy urzędów

morskich

NFOŚiGW

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

dyrektorzy urzędów

morskich

NFOŚiGW

analiza/ legislacja

inwestycje

finansowanie

4. Wsparcie inwestycji w zakresie budowy,

przebudowy i odbudowy obiektów

hydrotechnicznych (dokończenie realizacji zadań)

rozpoczętych przed 2018 r.

1. Prowadzenie działań ochronnych na brzegu morskim inwestycje

oraz strefie wód przybrzeżnych (m.in. sztuczne

zasilanie brzegu, wały przeciwsztormowe, opaski

brzegowe, ostrogi brzegowe, falochrony brzegowe,

progi podwodne)

2. Monitoring brzegów morskich, w tym strefy

analiza

przybrzeżnej

retencji w ramach działania 2.1. POIŚ

Monitor Polski

do 2020

do 2020

do 2030

do 2030

do 2020

przestrzenne, w tym budowa

wielofunkcyjnych, spójnych

funkcjonalnie, zbiorników

małej117 i – w szczególnych

przypadkach – dużej118

retencji (SOR)

63.Ochrona przed erozją

morską i powodzią

od strony morza

minister właściwy ds.

środowiska

IOŚ-PIB

NFOŚiGW

minister właściwy ds.

finansowanie

analiza/

programowanie/

finansowanie/

inwestycje

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

– 99 –

97

Zgodnie z kierunkami działań zapisanymi w Strategicznym Planie Adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu do roku 2020 z perspektywą do roku 2030.

Realizacja projektu strategicznego Adaptacja do zmian klimatu

do 2030

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

Monitor Polski

119

67.Przeciwdziałanie zagrożeniom

środowiska

finansowanie

2. Wsparcie realizacji przedsięwzięć związanych

z ochroną powierzchni ziemi

1. Wsparcie inwestycji w zakresie adaptacji do zmian

klimatu realizowanych przez jednostki samorządu

terytorialnego

2. Wsparcie inwestycji w zakresie budowy systemów

ostrzegania i reagowania na zagrożenia środowiska

i katastrofy naturalne

3. Wsparcie inwestycji w zakresie podniesienia

poziomu ochrony przed skutkami zagrożeń

naturalnych119 oraz poważnych awarii, usprawnienia

usuwania ich skutków oraz wzmocnienia wybranych

elementów zarządzania środowiskiem

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

system funduszy ochrony

środowiska

system funduszy ochrony

środowiska

finansowanie

1. Wsparcie projektów dotyczących rozwoju terenów

zieleni w miastach i ich obszarach funkcjonalnych

w ramach działania 2.5. POIŚ

do 2020

do 2020

zachowania łączności

przestrzennej wewnątrz tych

obszarów i z terenami

otwartymi oraz wspomagania

procesów adaptacji do zmian

klimatu (SOR)

66.Ograniczenie zajmowania

gruntów oraz zasklepiania

gleby

do 2020

inne

finansowanie

programowanie

inne

inne

system funduszy ochrony

środowiska

UZP

minister właściwy ds.

oświaty i wychowania

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

– 100 –

98

5. Wsparcie realizacji przedsięwzięć związanych

z komunikacją i edukacją ekologiczną

1. Realizacja działań i inicjatyw ujętych w „Krajowym

Planie Działań w zakresie zrównoważonych

do 2020

69.Promocja zielonych

zamówień publicznych

4. Przygotowanie strategicznego planu działań

w zakresie edukacji ekologicznej

do 2025

ciągłe

2. Prowadzenie edukacji nieformalnej

i pozaformalnej w obszarach objętych strategią,

w tym we współpracy z organizacjami

pozarządowymi

3. Prowadzenie i wspieranie edukacji formalnej

w obszarach objętych strategią, w tym

we współpracy z organizacjami pozarządowymi

legislacja/

finansowanie/

programowanie

inwestycje

minister właściwy ds.

rozwoju wsi

minister właściwy ds.

rozwoju regionalnego

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

PGW WP

Cel: Środowisko i edukacja. Rozwijanie kompetencji (wiedzy, umiejętności i postaw) ekologicznych społeczeństwa (IV)

Kierunek interwencji: Edukacja ekologiczna, w tym kształtowanie wzorców zrównoważonej konsumpcji (IV.1)

68.Prowadzenie kompleksowej

1. Prowadzenie badań świadomości ekologicznej

analiza

minister właściwy ds.

edukacji ekologicznej

Polaków

środowiska

Realizacja projektu strategicznego Kompleksowy program adaptacji lasów i leśnictwa

do zmian klimatycznych do roku 2020

Realizacja projektu strategicznego Woda dla rolnictwa

Monitor Polski

ciągłe

ciągłe

do 2030

do 2020

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

gospodarki morskiej

GUS

PGL LP

zamówień publicznych na lata 2017–2020”

1. Prowadzenie badań, obserwacji i ocen stanu

komponentów środowiska i oddziaływań w ramach

Państwowego Monitoringu Środowiska w celu

zapewnienia wiedzy i informowania o stanie

środowiska oraz udostępnianie danych o stanie

środowiska

2. Udostępnianie informacji o środowisku i jego

ochronie

GIOŚ

– 101 –

99

inne

analiza

minister właściwy ds.

środowiska

GIOŚ

3. Zwiększenie dostępności danych publicznych

inne

minister właściwy ds.

z obszaru środowiska i ich aktualizacja oraz

środowiska

zapewnienie referencyjności i interoperacyjności

minister właściwy ds.

istniejących systemów i baz danych

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

informatyzacji

4. Kontynuacja budowy i rozwój baz danych

inne

minister właściwy ds.

przestrzennych oraz utrzymanie, popularyzacja i

środowiska

rozwój infrastruktury informacji przestrzennej, w

GDOŚ

tym serwisu geoportal.gov.pl

GIOŚ

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

budownictwa, planowania

i zagospodarowania

przestrzennego oraz

mieszkalnictwa / Główny

Geodeta Kraju

minister właściwy ds.

informatyzacji

5. Cyfryzacja zasobów historycznych

inne

minister właściwy ds.

środowiska

Cel: Środowisko i administracja. Poprawa efektywności funkcjonowania instrumentów ochrony środowiska (V)

70.Zapewnienie wiarygodnej

i aktualnej informacji

o środowisku i jego stanie

Monitor Polski

do 2030

ciągłe

Kierunek interwencji: Usprawnienie systemu kontroli i zarządzania ochroną środowiska oraz doskonalenie systemu finansowania (V.1)

do 2020 71.Wzmocnienie istniejących

1. Zwiększenie efektywności organów kontroli,

inne

GIOŚ

organów kontroli państwa

w szczególności w zakresie zwalczania szarej strefy

WIOŚ

w obszarze środowiska,

(reforma Inspekcji Ochrony Środowiska)

zwiększenie ich efektywności 2. Prowadzenie działań w zakresie kontroli oraz

ciągłe

inne

GIOŚ

w zakresie egzekwowania

zapobiegania nielegalnemu transgranicznemu

WIOŚ

prawa, w tym zwalczania

przemieszczaniu odpadów

szarej strefy (SOR)

ciągłe

3. Prowadzenie działań w zakresie kontroli oraz

inne

GIOŚ

zapobiegania nielegalnemu demontażowi pojazdów

WIOŚ

wycofanych z eksploatacji

ciągłe

4. Prowadzenie działań w zakresie kontroli oraz

inne

GIOŚ

zapobiegania przetwarzaniu odpadów zużytego

WIOŚ

sprzętu elektrycznego i elektronicznego

ciągłe

5. Prowadzenie działań w zakresie kontroli oraz

inne

GIOŚ

zapobiegania wprowadzaniu do obrotu nielegalnie

WIOŚ

pozyskanego drewna

do 2020

6. Nadzór i kontrola przestrzegania przepisów

legislacja

minister właściwy ds.

w zakresie użytkowania mikroorganizmów

środowiska

i organizmów genetycznie zmodyfikowanych

ciągłe

7. Zintensyfikowanie działań na rzecz zwalczania

inne

minister właściwy ds.

nielegalnego obrotu i handlu okazami gatunków

środowiska

objętych przepisami UE dotyczącymi CITES, krajową

minister właściwy ds.

ochroną gatunkową, niebezpiecznych, obcych

finansów publicznych

inwazyjnych i innych podlegających ograniczeniom

minister właściwy ds.

w posiadaniu, obrocie czy handlu

wewnętrznych / Komenda

Główna Policji

GDOŚ

do 2022

8. Utrzymanie lub doskonalenie struktury

inne

minister właściwy ds.

zapewniającej efektywne zwalczanie przestępczości

środowiska

w zakresie obrotu i handlu okazami gatunków

minister właściwy ds.

objętych przepisami CITES, krajową ochroną

finansów publicznych

gatunkową, niebezpiecznych, obcych inwazyjnych

minister właściwy ds.

i innych podlegających ograniczeniom w posiadaniu,

wewnętrznych

ciągłe

do 2025

73.Zwiększenie skuteczności

i odpowiedzialności systemu

ocen oddziaływania

na środowisko

74.Wspieranie systemowego

zarządzania ochroną

środowiska

72.Zapewnienie finansowania

zadań z zakresu ochrony

środowiska ze środków

krajowych i zagranicznych po

roku 2020

analiza/

programowanie

4. Monitorowanie i współuczestniczenie

w wypracowywaniu instrumentów mających na celu

finansowanie zadań z zakresu ochrony środowiska

po 2020 r. ze środków zagranicznych

5. Monitorowanie instrumentów mających na celu

finansowanie zadań z zakresu ochrony środowiska

po 2020 r. ze środków krajowych w zakresie

dotyczącym działalności funduszy ochrony

środowiska

6. Prowadzenie gospodarki finansowej funduszy

ochrony środowiska w sposób zapewniający

zachowanie ich potencjału finansowego

i organizacyjnego

1. Standaryzacja procesu inwentaryzacji przyrodniczej

oraz formatu raportu o oddziaływaniu

przedsięwzięcia na środowisko

inne

analiza/

legislacja

analiza/

programowanie

minister właściwy ds.

środowiska

GDOŚ

minister właściwy ds.

środowiska

GDOŚ

system funduszy ochrony

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

NFOŚiGW

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

środowiska

– 103 –

101

1. Przygotowanie kierunków działań mających na celu

zbudowanie systemu rozwiązań legislacyjnych

i finansowych wspierających wdrażanie systemu

analiza

3. Ewaluacja projektów finansowanych ze środków

POIŚ 2014–2020 na podstawie Planu Ewaluacji

analiza

analiza

analiza/

programowanie

1. Stworzenie spójnego systemu monitorowania

efektów środowiskowych inwestycji wspieranych

przez fundusze ochrony środowiska

2. Ewaluacja krajowego systemu finansowania ochrony

środowiska i gospodarki wodnej oraz wprowadzenie

niezbędnych korekt

Komenda Główna Policji

GDOŚ

system funduszy ochrony

środowiska

Monitor Polski

ciągłe

do 2020

do 2022

obrocie czy handlu

ciągłe

do 2020

do 2025

75.Wzmocnienie zaplecza

ekspercko-analitycznego

w dziedzinie środowiska

i gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

gospodarki wodnej

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

minister właściwy ds.

środowiska

analiza

analiza

analiza/

programowanie

inne

inne

Monitor Polski

– 104 –

102

ekozarządzania i audytu (EMAS) w organizacjach

2. Wdrożenie standardów zarządzania projektami

w resorcie środowiska

1. Zbudowanie bazy wiedzy dla badań, ewaluacji,

analiz, opracowań, raportów na temat środowiska

zrealizowanych przez instytucje sektora/resortu

środowiska oraz inne podmioty działające na rzecz

ochrony środowiska w Polsce

2. Przeprowadzanie badań i analiz z zakresu ochrony

środowiska wynikających z aktualnych potrzeb

resortu środowiska

3. Opracowanie i wdrożenie programu współpracy

ministra właściwego ds. środowiska z organizacjami

pozarządowymi

4. Podnoszenie kompetencji kadr resortu środowiska

9. Terytorializacja kierunków interwencji PEP2030

Terytorializacja120 w PEP2030 została przedstawiona w formie syntetycznego opisu województw,

który koncentruje się na zjawiskach problemowych – występujących często lub powtarzających się

częściej, niż wynika to ze średnich wskaźników GUS dla kraju w rozbiciu na województwa. Opisane

zjawiska miały lub mają charakter terytorialny/oddziaływanie terytorialne – przede wszystkim w skali

województwa, choć nie tylko.

Problem został opisany jako znaczący dla województwa, kiedy dane województwo zostało

wymienione w roczniku statystycznym GUS jako jedno z województw121, które charakteryzują się

najmniej korzystnymi wartościami dla danych statystycznych związanych z opisywanym

problemem122.

Sektory, w których dane województwo nie odnotowywało znaczących problemów, wykraczających

poza problemy typowe dla kraju, nie zostały wymienione w danym opisie.

Wybrano głównie takie problemy123, które pośrednio mówią o tendencjach i problemach

powiązanych – w takich przypadkach dane powiązane wykazują analogiczną tendencję (np. duży

udział obszarów zdewastowanych/zdegradowanych wiąże się przeważnie z dużą ilością

nagromadzonych odpadów i dużą liczbą zakładów uciążliwych dla środowiska).

Na podstawie wskazania negatywnych trendów interwencja państwa powinna zostać skierowana

na te zjawiska tak, aby im skutecznie przeciwdziałać. Najważniejszymi kierunkami interwencji

dla poszczególnych województw są

120

Podstawą informacyjną do krótkich charakterystyk województw pod kątem najważniejszych problemów

środowiskowych typowych dla danego województwa były: raporty z realizacji programów ochrony środowiska, raporty

WIOŚ i IOŚ, rocznik statystyczny „Ochrona środowiska 2018” GUS i opracowania wojewódzkich urzędów statystycznych,

informacje z prognozy do PEP2030, stwierdzenia i dane do prognoz dot. różnych planów i programów dot. poszczególnych

województw, informacje/dane/raporty z urzędów marszałkowskich i wojewódzkich oraz portal STRATEG (w szczególności

dane wieloletnie).

121

Jedno z trzech do pięciu województw (lub tylu województw, ile ma zbliżone wielkościowo wskaźniki).

122

Przy założeniu, że są znaczące (o rząd wielkości) różnice we wskaźnikach między negatywnymi „liderami” statystyk

a resztą województw.

123

Kolejność, w jakiej wymienione są problemy i dane (poszczególne punkty dotyczą wybranych województw)

a. Stan powierzchni ziemi – w tym: gospodarka odpadami, geologia, np. ponadprzeciętne wielkości obszarów

zdegradowanych i zdewastowanych,

b. Stan jakości powietrza/zmiany klimatu/adaptacja do zmian klimatu, np. emisje ponadnormatywne wielkościowo i/lub

czasowo: pyłów oraz substancji zanieczyszczających (stałych i gazowych), częste lub obejmujące znaczny obszar skutki

zmian klimatu lub duże prawdopodobieństwo ich wystąpienia, częste pogodowe zjawiska ekstremalne,

c. Stan zasobów wodnych, np. ponadprzeciętny odsetek wód o niezadowalającej i złej jakości, ponadprzeciętne

odprowadzanie nieoczyszczonych ścieków do wód lub ziemi, ponadprzeciętne pobory wód powierzchniowych lub

podziemnych,

d. Lasy, np. procent zalesienia województwa znacząco poniżej średniej krajowej,

e. Ochrona przyrody, np. odsetek ważnych obszarów chronionych znacznie poniżej przeciętnego,

f. Sytuacja w zakresie hałasu/pól elektromagnetycznych, np. znaczne i częste przekroczenia limitów w szczególności

na większych obszarach – w aglomeracjach, wzdłuż tras przelotowych itp.

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

opolskie

x

x

x

podlaskie

x

x

x

x

x

podkarpackie

x

x

x

x

pomorskie

x

x

x

x

x

śląskie

x

x

x

x

świętokrzyskie

x

x

x

x

warmińsko-mazurskie

x

x

x

x

wielkopolskie

x

x

x

x

zachodniopomorskie

x

x

x

x

– 106 –

104

x

x

x

x

x

x

x

x

lubuskie

x

łódzkie

Zarządzanie zasobami dziedzictwa

przyrodniczego i kulturowego, w tym ochrona

i poprawa stanu różnorodności biologicznej i

krajobrazu

x

x

lubelskie

x

małopolskie

x

x

x

kujawsko-pomorskie

x

mazowieckie

Przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska

oraz zapewnienie bezpieczeństwa

biologicznego, jądrowego i ochrony

radiologicznej

Ochrona powierzchni ziemi, w tym gleb

dolnośląskie

x

Monitor Polski

Likwidacja źródeł emisji zanieczyszczeń do

powietrza lub istotne zmniejszenie ich

oddziaływania

Zrównoważone gospodarowanie wodami,

w tym zapewnienie dostępu do czystej wody

dla społeczeństwa i gospodarki oraz

osiągnięcie dobrego stanu wód

Kierunek

Interwencji

Województwo

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

– 107 –

105

x

x

x

Monitor Polski

Adaptacja do zmian klimatu i zarządzanie

ryzykiem klęsk żywiołowych

Przeciwdziałanie zmianom klimatu

Zarządzanie zasobami geologicznymi poprzez

opracowanie i wdrożenie polityki surowcowej

państwa

Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki

o obiegu zamkniętym

Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale

zrównoważonej gospodarki leśnej

Województwo dolnośląskie

Województwo dolnośląskie jest obszarem, na którym w ostatnich kilkunastu latach ulokowano wiele

inwestycji przemysłowych. Jednym ze skutków ubocznych rozwoju gospodarczego jest m.in.

powstawanie dużych ilości odpadów i zanieczyszczanie powierzchni ziemi. Intensywny rozwój

gospodarczy był jedną z przyczyn powstania na terenie województwa dużego obszaru gruntów

zdewastowanych i zdegradowanych, wymagających rekultywacji w powierzchni ogółem124. W latach

2014–2016 wystąpiła tendencja wzrostowa wielkości tych obszarów. W roku 2017 nastąpiło

zatrzymanie tego trendu i miał miejsce pewien spadek wielkości terenów zdewastowanych

i zdegradowanych125. Powierzchnia gruntów zrekultywowanych i zagospodarowanych w

analogicznym okresie nie zrekompensowała jednak ilościowo – nawet połowicznie – wielkości ww.

obszarów wymagających rekultywacji126. Dodatkowo w ramach tego zjawiska przestrzennego można

wyodrębnić największą w kraju powierzchnię niezrekultywowanych terenów składowania

odpadów127.

Dolny Śląsk jest też obszarem tradycyjnego wydobycia surowców kopalnych, co powoduje degradację

naturalnej rzeźby terenu. Współcześnie takie zjawisko, a nawet samo zagrożenie jego wystąpienia,

często generuje konflikty społeczne.

Z racji struktury geologicznej i geofizycznej znaczne obszary województwa narażone są na osuwiska

i ruchy masowe ziemi.

W zakresie gospodarki leśnej Dolny Śląsk uplasował się w 2017 r. na drugiej pozycji pod względem

wielkości usuniętej miąższości drewna w ramach cięć sanitarnych128, co m.in. wynikało z tego, że

znaczący obszar lasów województwa cechował się obniżonym poziomem zdrowotnym: przykładowo

powierzchnia lasów zagrożona chorobami infekcyjnymi osiągnęła 9% udział w powierzchni leśnej

Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych we Wrocławiu129. Dane te są zbieżne z faktem, iż duży

obszar powierzchni lasów ochronnych został w województwie dolnośląskim uszkodzony

przez przemysł130.

W zakresie stanu powietrza w 2017 r. w województwie dolnośląskim na obszarach miejskich

odnotowano przekroczenia dopuszczalnej liczby przekroczeń normy średniodobowej dla pyłu PM10

(na 18 stanowiskach pomiarowych) oraz stwierdzono przekroczenie poziomu docelowego

benzo(a)pirenu zawartego w pyle PM10 na wszystkich stanowiskach pomiarowych131. Specyficzne dla

województwa – ze względu na istnienie na jego obszarze Legnicko-Głogowskiego Okręgu

Miedziowego – są przekroczenia docelowego średniorocznego poziomu arsenu132.

124

5661 ha – drugi obszar w skali kraju – w 2017 r., „Ochrona środowiska 2018”, GUS, plik Excel, dział 2, tabl. 11(29).

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

126

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

127

2506,4 ha – pierwsza poz. wśród województw – w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska, Warszawa, 2018, s. 145.

128

3

1,2 mln m usuniętego drewna w 2017 r.; Zespół autorski Instytutu Badawczego Leśnictwa, Raport o stanie lasów

w 2017, PGL LP 2018, s. 67.

129

Zespół autorski Instytutu Badawczego Leśnictwa, Raport o stanie lasów w 2017, PGL LP 2018, s. 69.

130

43570 ha – trzecia poz. wśród województw w skali kraju – w 2017 r.; GUS, Rocznik Statystyczny Leśnictwa 2018, s. 143.

131

WIOŚ, Ocena jakości powietrza na terenie województwa dolnośląskiego w 2017 roku, Wrocław, 2018, s. 56.

132

Ibidem, s. 52.

Jednolite części wód powierzchniowych rzecznych województwa dolnośląskiego cechują się słabym

lub złym stanem133. W zlewni Odry istnieją powszechnie znane zagrożenia powodziowe.

Województwo kujawsko-pomorskie

Województwo kujawsko-pomorskie cechują relatywnie korzystne statystyki z zakresu ochrony

środowiska, tym niemniej dotykają go problemy związane z jakością powietrza i wód. Jak w wielu

innych województwach, na obszarach miejskich – w strefach aglomeracyjnych – występują

zanieczyszczenia pyłem zawieszonym PM10, pyłem zawieszonym PM2,5 i benzo(a)piren w pyle

zawieszonym PM10. W 2017 r. – ze względu na ochronę zdrowia ludzi – wszystkie 4 strefy

w województwie zobowiązane były do realizacji programów ochrony powietrza134. W latach 2014–

2017 emisja zanieczyszczeń gazowych, w tym dwutlenku węgla, z zakładów szczególnie uciążliwych

wykazywała tendencję wzrostową135.

Badania monitoringowe wykazały niedobry (w tym zły) stan większości jednolitych części wód (JCW).

W roku 2017 stwierdzono zły stan chemiczny JCW na wszystkich kontrolowanych pod tym kątem

punktach pomiarowych136. Do złego stanu wód przyczynia się również zjawisko eutrofizacji. W roku

2017 wśród 37 monitorowanych JCWP pod kątem eutrofizacji komunalnej tylko jedna JCWP nie była

dotknięta tym zjawiskiem137. Z badań wynika, że 72,6% przebadanych w latach 2007–2017 JCWP jest

zagrożonych niespełnieniem wymogów RDW138.

Ze względu na zagrożenie województwa deficytem wody szczególnego znaczenia nabiera fakt, że

w latach 2013–2015 w województwie kujawsko-pomorskim zaobserwowano kontynuację tendencji

do obniżania się zwierciadła wód podziemnych (w roku 2015 poziom wód podziemnych spadł poniżej

granicy stanu niskiego ostrzegawczego).

Lasy będące własnością Skarbu Państwa są w województwie kujawsko-pomorskim w dość dobrym

stanie zdrowotnym, ale jego wskaźnik lesistości jest jednym z niższych w kraju139.

Omawiane województwo miało w 2017 r. 31,7% udziału obszarów o szczególnych walorach

przyrodniczych prawnie chronionych w powierzchni województwa, co było bliskie średniej krajowej

wynoszącej 32,5% (z wyłączeniem obszarów Natura 2000). Niestety, w przypadku samych obszarów

Natura 2000, statystyka nie wyglądała już tak dobrze, ponieważ ich udział był dość niski140.

Osuwiska i masowe ruchy ziemi, erozja wietrzna oraz powodzie są zagrożeniami o oddziaływaniu

i charakterystyce przestrzennej, które występują na terenie województwa głównie z powodu jego

struktury geologicznej i specyficznego ukształtowania powierzchni.

133

Ocena stanu jednolitych części wód powierzchniowych na terenie województwa dolnośląskiego za rok 2017, tabela 2.

Omówienie wyników klasyfikacji i oceny stanu jcwp w granicach województwa dolnośląskiego, por. str. 3.

134

WIOŚ, Informacja o stanie środowiska województwa kujawsko-pomorskiego w 2017 roku, Bydgoszcz, 2018, str. 5.

135

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

136

WIOŚ, Informacja o stanie środowiska województwa kujawsko-pomorskiego…, jw., str. 42.

137

Ibidem.

138

Ibidem, str. 24.

139

23,5% – trzynasta poz. wśród województw w kraju w 2017 r.; GUS, Rocznik Statystyczny Leśnictwa 2018, Warszawa,

2018, str. 37.

140

4,9 % – drugi najniższy udział procentowy w kraju w 2017 r. – przy średniej krajowej 11,2 %; GUS, Ochrona Środowiska

2018, plik Excel tabl., dział 5, 22(181).

Województwo lubelskie

Województwo lubelskie nie jest obszarem intensywnie uprzemysłowionym czy zurbanizowanym, ale

podobnie jak wiele innych województw ma problemy z rosnąca powierzchnią terenów

zdewastowanych i zdegradowanych wymagających rekultywacji141. W latach 2013–2015 następował

tu coroczny wzrost wielkości obszarów takiego rodzaju – z małym spadkiem w roku 2016

i z ponownym wzrostem w roku 2017. Jednocześnie w latach 2015–2017 malała powierzchnia

gruntów zrekultywowanych i zagospodarowanych142.

Podobnie też, jak w wielu innych regionach Polski, na Lubelszczyźnie, mimo że nie jest to bardzo

uprzemysłowiony i intensywnie zurbanizowany region, w strefach miejskich pojawiają się i utrzymują

przekroczenia dopuszczalnego 24-godzinnego poziomu PM10 oraz dopuszczalnej liczby dni

ze stężeniami przekraczającymi wartości dopuszczalne pyłu zawieszonego PM10 (na większości

stanowisk pomiarowych)143 oraz związane z tym przekroczenia poziomu benzo(a)pirenu. W dodatku

stężenia średnie roczne pyłu PM10, jak i liczba przekroczeń stężeń dobowych, były w 2017 r. wyższe

niż w roku poprzednim144. W przypadku benzo(a)pirenu wartości średnie roczne w pyle PM10

na wszystkich stanowiskach pomiarowych przekroczyły w 2017 r. poziom docelowy145. Zjawiskom

tym towarzyszyły rosnące – od 2013 r. – emisje zanieczyszczeń gazowych z zakładów szczególnie

uciążliwych146. W obszarze ochrony klimatu wystąpiło też inne niekorzystne zjawisko – wzrost emisji

(w latach 2013–2016) dwutlenku węgla z zakładów szczególnie uciążliwych. W 2017 r. nastąpił

spadek emisji, ale jej poziom nadal przewyższał poziom jednorocznej emisji z każdego roku w okresie

2013–2015147.

W zakresie stanu zasobów wodnych badania WIOŚ wykazały, że w 2017 r. stan wszystkich ocenionych

(49 spośród 53) jednolitych części wód powierzchniowych (JCWP) był zły148. Z racji głównie rolniczego

charakteru województwa zasoby wodne mają szczególnie duże znaczenie. Nie idzie to jednak w parze

z liczbą obiektów małej retencji wodnej, która jest najniższa wśród wszystkich województw

(85 w 2016 r.). Rolnictwo – w granicach zlewni, na które oddziałuje – powoduje eutrofizację wód

powierzchniowych związkami azotu. Problemy województwa związane z gospodarką wodną obrazuje

również fakt, iż z kanalizacji korzystało – w 2017 r. – tylko 52,7% ludności, co uplasowało

województwo na ostatnim miejscu wśród województw149.

Mimo posiadania wielu zasobów przyrodniczych, województwo lubelskie ma jeden z niższych w kraju

wskaźnik lesistości (23,3 % w 2017 r. przy średniej krajowej 29,6 %)150 oraz jeden z niższych w kraju

odsetek powierzchni lasów ochronnych (22,1 %)151.

141

Zespół autorski firmy ATMOTERM S.A., Raport z wykonania Programu Ochrony Środowiska Województwa Lubelskiego za

lata 2015–2016, Lublin, 2017, s. 129.

142

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

143

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie lubelskim w 2017 roku, Lublin, 2018, s. 26.

144

Ibidem.

145

Ibidem, s.28.

146

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

147

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

148

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie lubelskim …, jw., s. 52.

149

Źródło: Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny, Gospodarka mieszkaniowa i komunalna  Urządzenia

sieciowe  Korzystający z instalacji w % ogółu ludności.

150

Czternasta poz. wśród województw w kraju w 2017 r.; GUS, Rocznik Statystyczny Leśnictwa 2018, s. 37.

Piętnasta poz. wśród województw kraju w 2017 r., jw., str. 143.

Województwo lubuskie

Województwo lubuskie, w statystycznym ujęciu stanu środowiska, wypada relatywnie dobrze, choć

nadal pozostają obszary, które wymagają odpowiedniej interwencji. W dziedzinie gospodarki

odpadami jednym z niekorzystnych zjawisk jest duża ilość składowanych odpadów, szczególnie

komunalnych. Pod względem ilości odpadów komunalnych zebranych i przeznaczonych

do składowania na 1 mieszkańca województwo lubuskie uzyskało drugą wielkość wśród województw

w 2017 r.152. Innym, niekorzystnym zjawiskiem niezoptymalizowanej gospodarki odpadowej, było

zmniejszanie się ilości odpadów zebranych selektywnie153. W latach 2014–2017 rosła ilość odpadów

komunalnych zebranych, które zostały zdeponowane na składowiskach na 1 mieszkańca154, mimo

tego iż ilość odpadów na składowiskach powinna być sukcesywnie zmniejszana, a same składowiska

powinny być – zgodnie z odpowiednimi procedurami – zamykane. Kolejnym procesem związanym

z powierzchnią ziemi, który przybrał malejący trend, była wielkość powierzchni gruntów

zrekultywowanych i zagospodarowanych w latach 2014–2016155.

W zakresie jakości powietrza województwo lubuskie ma problemy typowe dla wielu bardziej

zurbanizowanych regionów. Głównym problemem w zakresie zanieczyszczenia powietrza

w województwie są wysokie stężenia pyłu zawieszonego PM10 oraz zawartego w nim

benzo(a)pirenu. W 2017 r. poziomy dopuszczalnych stężeń pyłu PM10 nie zostały zachowane

na obszarze dwóch stref województwa lubuskiego156.

W obszarze gospodarki wodnej jednym z poważniejszych problemów jest eutrofizacja wód. Została

ona stwierdzona na 77% obszarów wrażliwych sklasyfikowanych w 2016 r.157. Wszystkie

monitorowane w 2017 r. jednolite części wód powierzchniowych rzecznych i prawie wszystkie JCWP

jeziorne województwa lubuskiego zostały ocenione poniżej stanu dobrego158. Negatywnym trendem

związanym z gospodarowaniem wodą i posiadającym oddziaływanie przestrzenne był wzrost w latach

2014–2017 ilości ścieków przemysłowych i komunalnych wymagających oczyszczania

odprowadzonych do wód lub do ziemi w ciągu roku159.

Lubuskie jest najbardziej zalesionym województwem w Polsce (49,3 % w 2017 r.).

Województwo łódzkie

W województwie łódzkim problemy związane ze stanem powierzchni ziemi mają szczególną wagę

z racji występowania na jego terenie złóż węgla brunatnego. Na terenie województwa istnieje

kopalnia odkrywkowa w Bełchatowie, a planowana jest kopalnia węgla brunatnego w Złoczewie.

Wyzwaniem w najbliższych latach będzie rekultywacja obszarów poeksploatacyjnych Kopalni

152

185 kg na 1 mieszkańca – druga wielkość wśród województw – w 2017 r. – przy średniej krajowej 130 kg/mieszkańca;

GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6, tabl. 10 (241).

153

Zespół autorski firmy „E & W Consulting Beata Grzonka”, Raport za lata 2014–2015 z wykonania Programu ochrony

środowiska dla województwa lubuskiego na lata 2012–2015 z perspektywą do roku 2019, część II, s. 70.

154

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

155

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

156

WIOŚ, Roczna ocena jakości powietrza w województwie lubuskim na podstawie badań imisji prowadzonych w 2017 r.,

Zielona Góra, 2018, s. 47.

157

WIOŚ, Stan środowiska w województwie lubuskim w latach 2016–2017, Zielona Góra, 2018, s. 95.

158

WIOŚ, Ocena jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych i jeziornych w województwie lubuskim w za rok 2017,

Zielona Góra, 2018, s. 19-20.

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

Bełchatów, szczególnie, że jest to największe tego typu wyrobisko w Europie. W latach 2012–2015

powierzchnia gruntów wymagających rekultywacji wykazywała tendencję rosnącą.

Lokalizacja wielu zakładów przemysłowych (szczególnie z branży AGD) w województwie sprzyja

generowaniu dużych ilości odpadów. Przyspiesza to wzrost gospodarczy, ale ma swoje skutki

uboczne, np. znaczącą ilość odpadów wytworzonych160 i nagromadzonych161.

W województwie działa wiele zakładów szczególnie uciążliwych pod kątem emisji zanieczyszczeń

do powietrza162. Ponadnormatywne stężenie pyłu zawieszonego PM10 było stwierdzane

w województwie łódzkim w latach 2002–2017, co skutkowało potrzebą realizacji programów ochrony

powietrza163. Liczba i zasięg obszarów przekroczeń poziomu dopuszczalnego pyłu PM10 w 2017 r.

uległa zwiększeniu w stosunku do roku poprzedniego164. W pyle PM10 występuje benzo(a)piren.

Dlatego też przekroczenia poziomu PM10 powiązane są z przekroczeniami benzo(a)pirenu.

Przekroczenie poziomu docelowego benzo(a)pirenu zawartego w pyle zawieszonym PM10

stwierdzono w 2017 r. na całym obszarze aglomeracji łódzkiej165. Na terenie województwa miały też

miejsce przekroczenia pyłu PM2,5, które wystąpiły niemal we wszystkich miastach powiatowych166.

W kontekście polityki klimatycznej warto odnotować, że w roku 2016 w województwie łódzkim

wyemitowano jedną z większych w Polsce ilości dwutlenku węgla167.

W 2017 r. w żadnej z przebadanych jednolitych części wód powierzchniowych województwa

łódzkiego – zarówno w dorzeczu Wisły, jak i Odry – nie stwierdzono dobrego stanu wód168. Przyczyną

tego stanu są ścieki komunalne, spływy z terenów zurbanizowanych i obszarów rolnych.

Problemy w województwie łódzkim występują także w dziedzinie leśnictwa. Duży obszar lasów

ochronnych został uszkodzony przez przemysł169, a sytuacji nie sprzyja duże rozdrobnienie

kompleksów leśnych oraz dominacja monokultur sosnowych w strukturze drzewostanów. Nabiera to

dodatkowego znaczenia w kontekście faktu, że charakteryzowane województwo posiada najniższy

w kraju wskaźnik lesistości170.

W województwie chronione są mniejsze obszarowo niż w wielu innych województwach zasoby

przyrodnicze. Świadczy o tym m.in. niski udział obszarów o szczególnych walorach przyrodniczych

160

7006,2 tys. t – trzecia wielkość w skali całej Polski w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6, tabl.3

(234).

161

108753,8 tys. t – piąta wielkość w skali całej Polski w 2017 r., jw., plik Excel, dział 6, tabl.3 (234).

162

118 – piąta ilość w kraju w 2017 r., jw., plik Excel; tabl. 22(135).

163

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie łódzkim, Łódź, 2018, s. 97.

164

Ibidem.

165

Ibidem, s. 106.

166

Ibidem, s. 104.

167

45707,893 tys. t – trzecia wielkość w skali całej Polski w 2016 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 4, tabl.8

(121).

168

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie łódzkim, Łódź, 2018, s. 51.

169

41519 ha – czwarta poz. wśród województw w kraju – w 2017 r.; GUS, Rocznik Statystyczny Leśnictwa 2018, s. 143.

21,5% – szesnasta poz. wśród województw w kraju – w 2017 r.; jw., s. 37.

prawnie chronionych w powierzchni województwa171 oraz niski udział obszarów Natura 2000 obu

rodzajów172.

Województwo małopolskie

Województwo małopolskie jest jednym z mniejszych województw, ale za to jednym z bardziej

zróżnicowanych pod względem geograficznym. Zróżnicowaniu geograficznemu odpowiada – w tym

przypadku – zróżnicowanie rozwoju gospodarczego, który obejmuje wiele różnorodnych dziedzin

od biotechnologii, przez energetykę, po przemysł hutniczy i wydobywczy. Z rozwojem gospodarczym

i dużą liczbą ludności (województwo małopolskie jest jednym z gęściej zaludnionych w Polsce) wiąże

się znacząca ilość odpadów nagromadzonych173. W dodatku w stosunku do roku poprzedniego

nastąpił wzrost ilości odpadów wytworzonych i nagromadzonych174. Również poziom recyklingu

odpadów opakowaniowych w Małopolsce był – w roku 2017 – jednym z niższych w kraju175. Ocenia

się, że na terenie województwa pozostało do unieszkodliwienia 79% zinwentaryzowanych odpadów

azbestowych176.

W sferze jakości powietrza raport WIOŚ pokazał, że w 2017 r., w odniesieniu do kryteriów

ustanowionych w celu ochrony zdrowia, stwierdzone zostały w aglomeracji krakowskiej

ponadnormatywne stężenia dwutlenku azotu, pyłu zawieszonego PM10, benzo(a)pirenu w pyle

PM10, i pyłu zawieszonego PM2,5, natomiast w pozostałej części województwa – pyłu zawieszonego

PM10, benzo(a)pirenu w pyle PM10 oraz pyłu zawieszonego PM2,5177.

W województwie małopolskim działa i oddziałuje, także przestrzennie, duża liczba zakładów

szczególnie uciążliwych pod kątem emisji zanieczyszczeń do powietrza178.

Duże obszary terenów górskich i wyżynnych w Małopolsce wpływają na częstsze pojawianie się

ekstremalnych zjawisk pogodowych i geomorfologicznych. Duża część obszaru województwa jest

zagrożona erozją wodną. Problem stanowi także zagrożenie osuwiskami. Do końca 2017 r.

rozpoznanych zostało na terenie całej Małopolski 34 239 osuwisk179. Zagrożenie nimi rosło zawsze

po długotrwałych opadach atmosferycznych. Województwo małopolskie zaliczane jest do obszarów

o największej ilości opadów w Polsce i wysokim stopniu zagrożenia powodziowego.

Stan zasobów wodnych w województwie małopolskim prezentuje się niekorzystnie. Spośród 76

badanych w 2017 r. jednolitych części wód powierzchniowych (JCWP) w stanie/potencjale

171

19,7% – drugi najniższy w kraju w 2017 r. – przy średniej krajowej 32,5%; GUS, Ochrona Środowiska 2018, plik Excel, dział

5, tabl. 3(162).

172

Obszary specjalnej ochrony ptaków stanowią 2,2% powierzchni ogólnej województwa (czternasta poz. wśród

województw, a w skali całego kraju obszary te stanowią 15,7%). Tereny specjalnej ochrony siedlisk to 2,9% powierzchni

ogólnej województwa (piętnasta poz. wśród województw, a w skali kraju jest to 11,2%). Dane dot. 2017 r., jw., plik Excel,

dział 5, tabl. 22(181).

173

124939,2 tys. t – czwarta poz. w skali kraju – w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6, tabl.3 (234).

174

GUS, Ochrona środowiska 2017, s. 325; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6, tabl. 3 (234).

175

56,8 % – trzynasta poz. w skali kraju – w 2017 r., jw., plik Excel, dział 6, tabl. 28(259).

176

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie małopolskim w 2017 roku, Kraków, s. 207.

177

Ibidem, s. 19.

178

139 – trzecia wielkość w skali kraju – w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 4, tabl. 22(135).

179

Zespół autorski Lemtech Konsulting sp. z o.o., Raport z wykonania wojewódzkiego programu ochrony środowiska

Województwa Małopolskiego za lata 2016–2017 – tj. Programu Strategicznego Ochrona Środowiska, Kraków, 2018,

s. 60.

umiarkowanym, słabym lub złym, tj. niespełniającym warunków dobrego stanu wód, znalazło się 91%

JCWP180.

Jednym z poważniejszych, negatywnych zjawisk ważnych dla gospodarki wodnej, a zarazem

posiadającym oddziaływanie przestrzenne było wytworzenie dużej ilość ścieków przemysłowych

i komunalnych, które pozostały nieoczyszczone181.

Województwo mazowieckie

Województwo mazowieckie jest największe pod względem obszaru i liczby ludności oraz ma

największy potencjał gospodarczy. Z tym wiąże się zwiększona presja na środowisko. Mazowsze jest

jednym z tych województw w kraju, które są na czołowych miejscach w statystykach dot. ilości

wytwarzanych odpadów komunalnych i przemysłowych. Województwo ma wiele problemów

związanych z gospodarką odpadami. Selektywnie odbierane odpady w 2017 r. stanowiły tylko 26,5%

ogólnej masy odebranych odpadów zebranych w latach 2012–2017182. O problemach w zakresie

gospodarki odpadowej świadczy też, jeden z niższych w kraju, poziom recyklingu odpadów

opakowaniowych183. Dodatkowym negatywnym – m.in. dla przestrzeni i krajobrazu – zjawiskiem

związanym z odpadami są dzikie wysypiska. Według danych GUS w województwie mazowieckim

w 2017 r. istniały 143 dzikie wysypiska o łącznej powierzchni 80 906 m2 184. Choć w 2017 r. na terenie

województwa mazowieckiego nastąpił znaczący wzrost ilości zdeponowanego na składowisku

azbestu185, to jednak proces jego przemieszczania na odpowiednie składowiska jest powolny186.

Wraz z rozwojem gospodarczym Mazowsza, od 2014 r. rośnie łączna emisja zanieczyszczeń gazowych

z zakładów szczególnie uciążliwych187. Wpływa na to duża liczba tych zakładów na terenie

województwa188.

Niska emisja, w tym transport, powodują natomiast częste przekroczenia – głównie w aglomeracji

warszawskiej – dopuszczalnych poziomów stężeń pyłów zawieszonych PM2,5 i PM10. W roku 2017

w województwie mazowieckim kilkukrotnie miały miejsce przekroczenia poziomu informowania

i alarmowego dla pyłu PM10189. Na jednym stanowisku (w Warszawie, przy Al. Niepodległości)

w latach 2014–2017 stwierdzano przekroczenia poziomu średniorocznego pyłu PM10190 i dwutlenku

azotu191. Przekroczenia poziomu średniorocznego pyłu PM2,5 odnotowano w latach 2016–2017192.

Z przekroczeniami emisji pyłów PM10 związane są często występujące wysokie poziomy stężeń

benzo(a)pirenu193.

180

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie małopolskim w 2017 roku, Kraków, 2018, s. 87.

3

14,1 hm – trzecia poz. wśród województw – w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 3, Tab. 29(74).

182

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie mazowieckim w 2017 roku, Warszawa, 2018, s. 106.

183

56,9 % – dwunasta poz. w skali kraju – w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6, tabl. 28(259).

184

Bank Danych Lokalnych (stan na 28.01.2019).

185

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie mazowieckim w 2017 roku, Warszawa, 2018, s. 110.

186

Program usuwania wyrobów zawierających azbest z terenu województwa mazowieckiego, Warszawa, 2018, s. 33.

187

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

188

137 – czwarta liczba zakładów uciążliwych w skali kraju w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 4, tabl.

22(135).

189

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie mazowieckim w 2017 roku, Warszawa, 2018, s. 20.

190

Ibidem, s. 21.

191

Ibidem, s. 17.

192

Ibidem, s. 23.

193

Ibidem, s. 28.

Dla dużych miast, będących centrami tranzytowymi, typowe są tendencje wzrostowe uciążliwego

hałasu komunikacyjnego pod kątem częstych przekroczeń limitów (przede wszystkim hałasu

drogowego i lotniczego).

W kontekście polityki klimatycznej warto odnotować, że w roku 2016 w województwie mazowieckim

wyemitowano jedne z większych w Polsce ilości trzech gazów cieplarnianych – metanu, podtlenku

azotu i dwutlenku węgla194.

W przypadku gospodarki wodnej w 2017 r. dla 83 z 87 ocenionych jednolitych części wód

powierzchniowych województwa mazowieckiego stwierdzono stan zły195. Na terenie województwa

występuje znaczne zagrożenie powodziowe – w obszarze Środkowej Wisły. W szczególności dolina

Wisły, od Wyszogrodu do granic województwa, została zaliczona do obszarów problemowych

o znaczeniu krajowym.

Województwo mazowieckie ma, podobne jak sąsiadujące z nim województwo łódzkie, problemy

związane z gospodarka leśną. Jednym z nich jest najniższy w kraju procent powierzchni lasów

ochronnych196 oraz jeden z najniższych w kraju wskaźnik lesistości197.

Województwo opolskie

Podobnie jak inne regiony Polski, województwo opolskie zmaga się z przekroczeniami – głównie

w obszarach miejskich w okresach grzewczych – stężeń pyłów zawieszonych: PM2,5 (przekroczenie

rocznej wartości normatywnej na stacji w Kędzierzynie-Koźlu w 2017 r.)198, PM10 (24-godzinnej

wartości dopuszczalnej na wszystkich stanowiskach mierzących stężenia pyłu PM10)199 oraz

benzo(a)pirenu (stężenia średniorocznego)200. Zbadane w 2017 r. średnioroczne stężenia

benzo(a)pirenu na wszystkich stanowiskach pomiarowych znacznie przekroczyły obowiązujące

standardy201.

Przemysł zostawiał w województwie swój rosnący ślad gazowy. Emisja zanieczyszczeń gazowych

z zakładów szczególnie uciążliwych w latach 2015–2017 miała tendencję wzrostową202.

W analogicznym okresie emisja dwutlenku węgla z zakładów szczególnie uciążliwych również

wykazywała tendencję rosnącą203.

W odniesieniu do stanu zasobów wodnych na Opolszczyźnie w 2017 r. odnotowano zły stan 32

kontrolowanych JCWP204. Województwo zaliczane jest do obszarów objętych ryzykiem powodzi,

w szczególności w zlewisku Odry i w dolinach jej dopływów. Wpływają na to m.in. niewystarczające

zdolności retencyjne zlewni Odry.

194

46677,13 tys. t CO2 – druga poz. wśród województw; 167,48 tys. t metanu – druga poz. wśród województw; 7,8 tys. t

podtlenku azotu – druga poz. wśród województw; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 4, tabl.8 (121).

195

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie mazowieckim w 2017 roku, jw., s. 49.

196

20,9 % – szesnaste miejsce wśród województw – w 2017 r.; GUS, Rocznik Statystyczny Leśnictwa 2018, s. 143.

197

23,3% – piętnasta poz. wśród województw – w 2017 r.; jw., s. 37.

198

WIOŚ, Stan środowiska w województwie opolskim w roku 2017, Opole, 2018, s. 20;

WIOŚ, Wyniki pomiarów uzyskanych w 2018 roku na stacjach monitoringu jakości powietrza w województwie opolskim,

Opole, s.4.

199

WIOŚ, Stan środowiska w województwie opolskim w roku 2017, Opole, 2018, s. 19.

200

Ibidem, s. 22.

201

Ibidem, s. 22.

202

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

203

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

WIOŚ, Stan środowiska w województwie opolskim w roku 2017, jw., s. 40.

Województwo opolskie miało w 2017 r. dość wysoki – bliski średniej krajowej – wskaźnik lesistości

(26,7%), jednak równocześnie charakteryzowało się dużym obszarem powierzchni lasów ochronnych

uszkodzonych przez przemysł205 i to mimo wysokiego odsetka posiadanej powierzchni lasów

ochronnych (66,8%).

Opolszczyznę, w kontekście zasobów przyrodniczych, charakteryzuje najniższy w Polsce udział

obszarów Natura 2000 obu rodzajów: specjalnej ochrony ptaków i ochrony siedlisk w powierzchni

ogólnej206.

Województwo podkarpackie

Województwo podkarpackie posiada wiele walorów przyrodniczych, co m.in. wynika z tego, że jego

obszar obejmują 3 krainy fizjograficzne i 3 strefy klimatyczne. Jest to równocześnie obszar cechujący

się intensywnym rozwojem przemysłowym, czego przykładem są strefy ekonomiczne i tzw. „Dolina

lotnicza”. Na jego terenie są też ulokowane zakłady przemysłu ciężkiego, które negatywnie oddziałują

na otaczające je środowisko, w tym wody gruntowe i poziomy wodonośnych wód podziemnych.

Przykładem są miejsca składowania odpadów poprodukcyjnych (6 stawów osadowych i składowisko)

Huty Stalowa Wola S.A. Jest to przykład skutków ubocznych funkcjonowania dużego zakładu

przemysłu ciężkiego, który znacząco niekorzystnie oddziałuje na okoliczną przestrzeń.

Na Podkarpaciu występują też inne przestrzenne zjawiska typowe dla obszarów górskich i wyżynnych

– osuwiska. Warunki hydrometeorologiczne sprzyjają też w tym regionie erozji gleb.

Mimo tego, że województwo jest, w porównaniu z resztą Polski, mało zurbanizowane, na istniejących

obszarach miejskich występują zanieczyszczenia powietrza typowe dla terenów bardziej

zurbanizowanych. Przykładem takich zanieczyszczeń są przekroczenie dopuszczalnego stężenia

dobowego pyłu PM10207 oraz przekroczenie wartości docelowej we wszystkich punktach

pomiarowych benzo(a)pirenu208. Nadmierne stężenia pyłu PM10 w 2017 r. spowodowały, że

na terenie województwa podkarpackiego wyznaczono 32 obszary przekroczeń w zakresie normy

dobowej pyłu PM10. Obszary te zamieszkiwane były przez około 500 tysięcy mieszkańców209.

W zakresie gospodarki wodnej ocena stanu wód powierzchniowych, przeprowadzona w roku 2017

przez WIOŚ w Rzeszowie, wykazała zły stan wód dla 87% ocenianych jednolitych części wód

powierzchniowych210. W roku 2017 zły stan został określony we wszystkich ocenionych JCWP

rzecznych211. W województwie podkarpackim problemem są zarówno niedobory wody, jak i jej

nadmiar. Z powodu tego, że na obszarze województwa podkarpackiego przed 2015 r. występował

deficyt opadów, miały tu miejsce, powtarzające się co kilka lat susze212. W 2015 r. zagrożenie suszą

205

82722 ha – druga poz. wśród województw w skali kraju – w 2017 r.; GUS, Rocznik Statystyczny Leśnictwa 2018, s. 143.

1,5 % obszarów specjalnej ochrony ptaków – szesnasta poz. wśród województw, a w skali kraju jest to 15,7%; 2,9%

obszarów ochrony siedlisk – szesnasta poz. wśród województw, a w skali kraju jest to 11,2 %; GUS, Ochrona Środowiska

2018, plik Excel, dział 5, 22(181).

207

WIOŚ, Roczna ocena jakości powietrza w województwie podkarpackim raport za rok 2017, Rzeszów, 2018, s. 29.

208

Ibidem, s. 52.

209

Ibidem, s. 94.

210

Zespół autorski Podkarpackiego Biura Planowania Przestrzennego w Rzeszowie, Raport z wykonania programu ochrony

środowiska województwa podkarpackiego za lata 2015–2016, Rzeszów, 2018, s. 19.

211

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie podkarpackim w 2017 roku, jw., s. 35.

212

Zespół autorski Podkarpackiego Biura Planowania Przestrzennego w Rzeszowie, Raport z wykonania programu ochrony

środowiska województwa podkarpackiego za lata 2015–2016, jw., s. 2.

rolniczą stwierdzono na obszarze całego województwa podkarpackiego213. Sytuacji związanej z suszą

w tamtym czasie nie mogła też poprawić stosunkowo mała liczba obiektów małej retencji wodnej214.

Równocześnie stwierdza się wysoki poziom zagrożenia powodziowego, spowodowany przede

wszystkim częstymi wezbraniami rzek215. Zagrożenie to jest powiększane i wzmacniane poprzez

górski i wyżynny charakter zlewni rzek w województwie. Jednocześnie w tym samym czasie

identyfikowano zbyt małą liczbę obiektów służących przeciwdziałaniu powodziom216.

Województwo podlaskie

Województwo podlaskie jest jednym z województw, które wytwarzają najmniej odpadów, ale nie

oznacza to braku problemów związanych z ochroną powierzchni ziemi. Ich przykładem jest fakt, że

powierzchnia gruntów zrekultywowanych i zagospodarowanych w latach 2014–2017 znacząco

malała217.

Województwo podlaskie jest jednym z najmniej zurbanizowanych w Polsce, ale mimo

to, w aglomeracji białostockiej i strefie podlaskiej wystąpiły negatywne dla jakości powietrza

zjawiska: przekroczenia dopuszczalnych poziomów stężeń pyłów zawieszonych PM2,5 (w strefie

podlaskiej) oraz przekroczenia poziomu docelowego benzo(a)pirenu (w strefie podlaskiej

i aglomeracji białostockiej) w 2017 r.218. Negatywnym trendem był wzrost w latach 2014–2017 emisji

metanu, z dużym przyrostem w samym roku 2017219.

Na Podlasiu występuje zjawisko eutrofizacji, które jest typowe dla regionów rolniczych.

Obserwowany jest wzrost ilości wód zagrożonych eutrofizacją komunalną220. W latach 2014–2017

nastąpił wzrost ilości ścieków przemysłowych i komunalnych, wymagających oczyszczania,

odprowadzonych do wód lub do ziemi w ciągu roku221.

Współczynnik lesistości dla województwa podlaskiego wyniósł w 2017 r. 30,8%, czyli powyżej średniej

krajowej (29,6%), jednak dość duża ilość drewna została usunięta w ramach cięć sanitarnych

na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Białymstoku222.

Województwo pomorskie

Województwo pomorskie – podobnie jak sąsiednie województwo zachodniopomorskie – od wielu lat

jest zagrożone następującymi zjawiskami o charakterystyce przestrzennej: suszą (w szczególności

rolniczą), powodziami (zwłaszcza Żuławy, dla których źródłem ryzyka jest Zalew Wiślany), osuwiskami

213

Ibidem, s. 72.

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa podkarpackiego – perspektywa 2030, Rzeszów, 2018, s. 60.

215

Zespół autorski Podkarpackiego Biura Planowania Przestrzennego w Rzeszowie, Raport z wykonania programu ochrony

środowiska województwa podkarpackiego za lata 2015–2016, jw., s. 62.

216

Ibidem, s. 65.

217

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

218

WIOŚ, Ocena poziomów substancji w powietrzu i klasyfikacja stref województwa podlaskiego w 2017 roku, Białystok,

2018, s. 31.

219

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

220

Zespół autorski Instytutu Zrównoważonego Rozwoju Sp. z o.o., Raport z wykonania Programu Ochrony Środowiska

Województwa Podlaskiego za lata 2015–2016, Białystok, 2017, s. 74.

221

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

222

3

1,0 mln m – trzecia ilość wśród RDLP w 2016 r. – Raport o stanie lasów Polsce w 2016, s. 63, PGL LP 2017 oraz 0,9 mln

3

m – czwarta ilość w 2017 r. – Raport o stanie lasów Polsce w 2017, s. 67, PGL LP 2018.

(np. klif w Jastrzębiej Górze) i erozją brzegu morskiego (w tym plaż) – w szczególności w kontekście

przewidywanego wzrostu poziomu Morza Bałtyckiego.

Pomorze jest jednym z bardziej zurbanizowanych regionów i w związku z tym dotykają go problemy

związane z procesem rozrostu obszarów miejskich. Dla takich obszarów, na których występuje tzw.

niska emisja, typowe są przekroczenia dopuszczalnych stężeń (przede wszystkim dobowych) pyłu

zawieszonego PM10 i zawartego w nim benzo(a)pirenu. Jak pokazały badania wielu wojewódzkich

inspektoratów ochrony środowiska, problem podwyższonego poziomu benzo(a)pirenu dotyczy

właściwie wszystkich obszarów zurbanizowanych. Wystąpił on także w województwie pomorskim,

gdzie w 2017 r. przekroczenia dopuszczalnego poziomu benzo(a)pirenu w pyle PM10 wystąpiły

na dwóch z trzech stacji monitoringowych223.

Pomorskie ma bardzo duże i różnorodne zasoby wodne – w jego granicach wyodrębniono 245

jednolitych części wód rzecznych224, 155 jednolitych części wód powierzchniowych jeziornych, 4

jednolite części wód przejściowych oraz 7 jednolitych części wód przybrzeżnych225. W roku 2017

wszystkim ocenionym jednolitym częściom wód płynących przypisano stan zły. Do problemów

gospodarki wodnej należy zaliczyć także stosunkowo małą liczbę obiektów małej retencji wodnej,

która nie zwiększyła się w okresie 2013–2016226. W latach 2014–2017 nastąpił wzrost ilości ścieków

przemysłowych i komunalnych wymagających oczyszczenia odprowadzonych do wód lub do ziemi

w ciągu roku w przeliczeniu na 1 mieszkańca227. W województwie – głównie na terenach rolniczych –

występuje zjawisko eutrofizacji wód azotanami z rolnictwa.

Poważne pozostaje zagrożenie wynikające z pozostawania na dnie Bałtyku, w tym w jego strefie

przybrzeżnej, broni (m.in. chemicznej) z okresu II Wojny Światowej. Posiada ono duży, negatywny

potencjał przestrzennych oddziaływań na środowisko morskie i wybrzeże.

Województwo śląskie

Województwo śląskie jest obszarem, na którym występują jedne z największych w skali kraju

problemy związane ze stanem powierzchni ziemi, ilością odpadów, jakością powietrza oraz wód

powierzchniowych. Jest to uwarunkowane czynnikami powiązanymi m.in. z historią regionu,

jego geologią oraz polityką gospodarczą.

Jednym z poważniejszych problemów pozostaje, wynikający z funkcjonowania górnictwa oraz

przemysłu, relatywnie duży udział gruntów zdewastowanych i zdegradowanych, wymagających

rekultywacji, w powierzchni województwa ogółem228. Wielkość tych powierzchni rosła w latach

2014–2017229.

223

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie pomorskim w 2017 roku, Gdańsk, 2018, s. 32.

Zespół autorski firmy "Eko-Log Sp. z o.o.", Prognoza oddziaływania na środowisko projektu „Programu ochrony

środowiska województwa pomorskiego na lata 2018-2021 z perspektywą do roku 2025”, s. 36.

225

Ibidem, s. 36.

226

Na podstawie danych z bazy STRATEG. Brak danych za rok 2017.

227

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

228

476284,6 ha – druga poz. wśród województw w skali kraju w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6,

tabl.3 (234).

229

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

Na terenie województwa znajduje się znacząca ilość odpadów nagromadzonych230 (dotychczas

składowanych), co też przyczynia się do pogorszenia stanu powierzchni ziemi i zwiększy w przyszłości

zapotrzebowanie na rekultywacje.

Kolejną konsekwencją rozwoju przemysłowego Śląska jest największy w skali kraju obszar

powierzchni lasów ochronnych uszkodzonych przez przemysł231. W związku z tym niepokojący jest

fakt, iż na terenie województwa odnotowano też jedną z najniższych w kraju wielkość obszaru

zalesień w lasach publicznych232.

Zjawiskiem powodującym negatywne skutki zdrowotne dla ludności, które dotyka wielu obszarów

i miast w Polsce, jest zła jakość powietrza. Na terenie województwa śląskiego występują częste

przekroczenia dopuszczalnych poziomów pyłów zawieszonych PM2,5 i PM10 oraz benzo(a)pirenu233.

13 z 50 miast z listy WHO o największym zanieczyszczeniu powietrza, opublikowanej w raporcie

z 2016 r., znajduje się w województwie śląskim. Na terenie województwa znajduje się duża liczba

zakładów szczególnie uciążliwych pod kątem emisji zanieczyszczeń do powietrza (329 w 2017 r.),

choć, jak wynika to z wielu badań, w największym stopniu zanieczyszczenia powietrza na obszarach

zurbanizowanych powodowane są przez tzw. niską emisję.

W roku 2016 w województwie śląskim wyemitowano największe, spośród wszystkich województw,

ilości dwóch gazów cieplarnianych – dwutlenku węgla i metanu234, co ma istotne znaczenie

dla prowadzenia odpowiedzialnej polityki klimatycznej.

Stan jednolitych części wód powierzchniowych (JCWP) województwa jest w przeważającej mierze

słaby i zły. Ma na to wpływ m.in. duża ilość ścieków przemysłowych (w szczególności

nieoczyszczonych) i komunalnych, wymagających oczyszczania odprowadzonych do wód lub

do ziemi. W 2017 r. wytworzono największą w kraju ilość ścieków przemysłowych i komunalnych,

wymagających oczyszczania, a odprowadzonych do wód lub do ziemi, które pozostały

nieoczyszczone235. W zakresie wytwarzania wyżej scharakteryzowanych ścieków (bez wyróżnienia

ścieków nieoczyszczonych), od 2015 r. do 2017 r., w województwie śląskim występowała tendencja

wzrostowa236.

Województwo świętokrzyskie

Województwo świętokrzyskie ma charakter rolniczo-przemysłowy i nie należy do gęsto zaludnionych

regionów Polski. Województwo to poddało w 2016 r. dużą ilość wytworzonych odpadów procesowi

odzysku237. Równocześnie jednak wystąpiły w województwie świętokrzyskim trudności związane

z utrzymaniem możliwie najlepszego stanu powierzchni ziemi. Obrazuje to trend zmian wielkości

powierzchni gruntów zdewastowanych i zdegradowanych, wymagających rekultywacji, który w latach

230

476284,6 tys. t – druga pozycja w skali kraju w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6, tabl. 3 (234).

182729 ha – pierwsza pozycja w skali kraju w 2017 r.; GUS, Rocznik Statystyczny Leśnictwa 2018, s. 143.

232

3,4 ha – piętnasta pozycja wśród województw w 2017 r.; Ibidem, s. 82.

233

WIOŚ, Stan środowiska w województwie śląskim w 2017 roku, Katowice, 2018, s. 19–23, 32–33.

234

50601,717 tys. t CO2 i 666,093 tys. t metanu; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 4, tabl. 8 (121).

3

235

59,0 hm – pierwsza pozycja wśród województw w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 3, tabl.

29(74).

236

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

237

2075,1 tys. t – siódma poz. wśród województw – w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6, tabl. 6

(237).

2014–2016 miał tendencję rosnącą238. Jednym z czynników, który ma na to wpływ jest duża liczba

kopalni surowców skalnych. Wydobywanie surowców dla przemysłu wapienniczego pogarsza stan

powierzchni ziemi. Pogarsza go też erozja, która na obszarze województwa świętokrzyskiego jest

bardzo poważna, ponieważ występują tam wszystkie jej rodzaje: wodna, powierzchniowa, wietrzna

i wąwozowa.

W 2017 r. w strefach województwa świętokrzyskiego wystąpiły przekroczenia poziomu

dopuszczalnego dla stężeń dobowych pyłu PM10 i średniej rocznej wartości poziomu docelowego

benzo(a)pirenu239, co jest stosunkowo częstym zjawiskiem obserwowanym przez wojewódzkie

inspektoraty ochrony środowiska w innych, bardziej zurbanizowanych regionach Polski. Innym

zjawiskiem związanym z jakością powietrza, które wystąpiło również w kilku pozostałych

województwach, była emisja zanieczyszczeń gazowych z zakładów szczególnie uciążliwych, która

w latach 2014–2016 miała tendencję wzrostową. W roku 2017 nastąpił spadek emisji, ale jej

zmniejszony poziom przekroczył wielkość jednorocznych emisji z lat 2014 i 2015240.

Nie jest też wyjątkiem w stosunku do innych województw, że stan jednolitych części wód

powierzchniowych (JCWP) rzecznych w województwie świętokrzyskim w 2017 r. oceniono jako zły241.

W obszarze gospodarki wodno-ściekowej negatywnym zjawiskiem o silnym oddziaływaniu

przestrzennym było wytworzenie dużej ilość ścieków przemysłowych i komunalnych, które pozostały

nieoczyszczone242. Jego środowiskowe skutki pogarszał niski stopień skanalizowania województwa,

szczególnie obszarów wiejskich. W województwie świętokrzyskim z kanalizacji korzystało w 2017 r.

58,7% ludności, co plasowało województwo na 15 miejscu wśród wszystkich województw w kraju243.

W 2017 r. województwo świętokrzyskie posiadało wysoki udział obszarów o szczególnych walorach

przyrodniczych prawnie chronionych w powierzchni województwa (65%)244, ale równocześnie niski

udział obszarów specjalnej ochrony ptaków w sieci Natura 2000 (1,9%)245.

Województwo warmińsko-mazurskie

Województwo warmińsko-mazurskie nie pojawia się na czołowych miejscach statystyk, które

przedstawiają problemy związane ze stanem środowiska. Ma ono wiele walorów przyrodniczych

i krajobrazowych, ale też dość duże obszary gruntów zdewastowanych i zdegradowanych,

wymagających rekultywacji246. Kilka raportów dotyczących stanu środowiska wskazywało na istnienie

problemów w zakresie gospodarki odpadami. Z racji charakteru, w dużej mierze turystycznego,

Warmia i Mazury narażone są na zanieczyszczenia powierzchni ziemi (np. zaśmiecanie) i wód

(np. nieczystości z jednostek pływających na jeziorach), które są szczególnie niekorzystne

dla obszarów cennych przyrodniczo, a wynikają w znaczącej części z turystyki.

238

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

WIOŚ, Ocena jakości powietrza w województwie świętokrzyskim w roku 2017, Kielce, 2018, s. 19, 21.

240

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

241

Wyniki klasyfikacji i oceny stanu wód powierzchniowych w województwie świętokrzyskim w roku 2017, Kielce, 2018.

242

3

15,4 hm – druga poz. wśród województw – w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 3, tabl. 29(74).

243

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

244

Pierwsza poz. w Polsce wśród województw. Średnia dla kraju wyniosła w 2017 r. 32,5%; GUS, Ochrona środowiska 2018,

plik Excel, dział 5, tabl. 3 (161).

245

Piętnasta poz. w Polsce wśród województw. Średnia dla kraju wyniosła w 2017 r. 15,7%; GUS, Ochrona środowiska 2018,

plik Excel, dział 5, tabl. 22 (181).

246

4838 ha – piąta poz. wśród województw w skali całej Polski – w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział

2, tabl. 11(29).

Chociaż województwo warmińsko-mazurskie nie należy do regionów intensywnie zurbanizowanych,

to jednak w strefach miejskich pojawiają się problemy ze stanem jakości powietrza. Przejawem tzw.

niskiej emisji były wysokie poziomy benzo(a)pirenu, które wskazywały na przekroczenie poziomu

docelowego w strefie miasta Elbląg i strefie warmińsko-mazurskiej w 2017 r.247

Zaobserwowano wzrost aktywności przemysłu na terenie województwa, na co wskazuje rosnąca

w latach 2015–2017 emisja zanieczyszczeń gazowych z zakładów szczególnie uciążliwych248.

WIOŚ w 2017 r., w zakresie stanu zasobów wodnych województwa warmińsko-mazurskiego,

stwierdził zły stan 38 jednolitych części wód249. Stwierdzono także zły stan wód Zalewu Wiślanego250,

który stwarza dodatkowo zagrożenie powodziowe dla obszarów nadbrzeżnych i Elbląga.

Województwo wielkopolskie

W roku 2017 województwo wielkopolskie cechował największy w skali kraju obszar gruntów

wymagających rekultywacji251.

Z ilością gruntów wymagających rekultywacji zbieżne były też dane dotyczące dużej ilości

przeznaczonych do składowania odpadów komunalnych w przeliczeniu na 1 mieszkańca252 oraz

znaczącej ilości odpadów nagromadzonych253. Są to skutki uboczne głównie takich procesów jak

rozwój przemysłu, handlu i wielkotowarowego rolnictwa oraz wzrost poziomu życia mieszkańców.

W zakresie stanu powietrza zauważalna była duża emisja zanieczyszczeń gazowych z zakładów

szczególnie uciążliwych (przede wszystkim dwutlenku siarki i tlenków azotu)254. Z tymi procesami

koreluje informacja o dużej liczbie zakładów szczególnie uciążliwych pod kątem emisji zanieczyszczeń

do powietrza255.

Podobnie jak na wielu innych obszarach Polski, gdzie występuje zjawisko niskiej emisji,

w województwie wielkopolskim występowały przekroczenia dopuszczalnych poziomów stężeń

zanieczyszczeń. Występujące w 2017 r. przekroczenia stężeń substancji wymagały przygotowania

programów ochrony powietrza dla strefy wielkopolskiej w przypadku pyłu PM2,5, aglomeracji

poznańskiej i strefy wielkopolskiej w przypadku pyłu PM10 oraz strefy wielkopolskiej, miasta Kalisz

i aglomeracji poznańskiej w przypadku benzo(a)pirenu256.

W roku 2016 w województwie wielkopolskim wyemitowano jedne z większych w Polsce ilości dwóch

gazów cieplarnianych – metanu i podtlenku azotu257.

247

WIOŚ, Raport o stanie środowiska województwa warmińsko-mazurskiego w 2017 roku, Olsztyn, 2018, s. 92.

Na podstawie danych z bazy STRATEG.

249

WIOŚ, Raport o stanie środowiska województwa warmińsko-mazurskiego w 2017 roku, Olsztyn, 2018, s. 38.

250

Ibidem, s. 64.

251

10277 ha – pierwsza poz. wśród województw w skali całej Polski w 2017 r.; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel,

dział 2, tabl. 11(29).

252

129 kg – siódma poz. w kraju w 2017 r.; Ibidem, tabl. 10 (241).

253

60615,5 tys. t – siódma wielkość wśród województw w skali całej Polski w 2017 r.; Ibidem, dział 6, tabl. 3(234).

254

14447,5 tys. t – czwarta wielkość w skali całej Polski w 2017 r,; Ibidem, dział 4, tabl. 25(138).

255

144 – druga liczba wśród województw w kraju w 2017 r.; Ibidem, dział 4, tabl. 22(135).

256

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w Wielkopolsce w roku 2017, Poznań, 2018, s. 24.

257

163,777 tys. t metanu – trzecia poz. wśród województw i 9,213 tys. t podtlenku azotu – pierwsza poz. wśród

województw; GUS, Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 4, tabl. 8 (121).

W województwie wielkopolskim w 2016 r. miało miejsce największe w kraju zagrożenie suszą.

Rolnictwo borykało się z problemami z tym związanymi, ale i samo tworzyło presje środowiskowe,

powodując eutrofizację wód powierzchniowych (związkami azotu) oraz zanieczyszczenia osadów

rzecznych. W roku 2017 stan wszystkich badanych 124 JCWP płynących, 44 JCWP jeziornych

oceniono jako zły258.

Województwo wielkopolskie posiadało w 2017 r. jeden z niższych w kraju wskaźników lesistości259.

Województwo zachodniopomorskie

W 2017 r. na terenie województwa zachodniopomorskiego istniało 561,5ha niezrekultywowanych

obszarów składowania odpadów, przy czym w roku tym rekultywacji nie poddano żadnego

obszaru260.

Problemy w zakresie gospodarki odpadami są potwierdzane przez raporty (np. WIOŚ), w których

zauważono wiele nieprawidłowości w tym obszarze – m.in. problem polegający na gromadzeniu

dużych ilości odpadów, które nie są właściwie przetwarzane. Zbieżne jest to z faktem, że w tym

województwie uzyskano jeden z najniższych poziomów recyklingu odpadów opakowaniowych261

wśród wszystkich województw w 2017 r.

Innym źródłem problemów środowiskowych oddziaływujących terytorialnie są fermy hodowlane,

gdzie następuje koncentracja produkcji zwierzęcej, której skutkami są z kolei: zanieczyszczenia ziemi,

wód i odory. Te negatywne – i oddziałujące na dużych przestrzeniach – skutki uboczne masowych

hodowli często powodują sprzeciw lokalnych społeczności. W 2016 r. w województwie

zachodniopomorskim zlokalizowanych było 91 dużych ferm hodowlanych262.

W 2017 r. w dwóch strefach województwa – aglomeracji szczecińskiej i strefie zachodniopomorskiej –

zarejestrowano przekroczenia średniorocznego stężenia benzo(a)pirenu263.

Na obszarze województwa zachodniopomorskiego przeważają rzeki. Stan 60 spośród 66 zbadanych

w 2017 r. JCWP rzecznych, będący wypadkową oceny stanu/potencjału ekologicznego i stanu

chemicznego, oceniono jako zły264. Badania w ramach monitoringu diagnostycznego z 2017 r. dały

podstawę do ocenienia stanu wszystkich monitorowanych wód przejściowych i przybrzeżnych

jako złego265.

Województwo było zagrożone następującymi zjawiskami o charakterystyce przestrzennej: suszą

(w szczególności rolniczą), osuwiskami i erozją brzegu morskiego.

258

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w Wielkopolsce w roku 2017, jw., s. 36, 43.

25,8 % – dwunasta pozycja w 2017 r. – przy średniej krajowej 29,6%; GUS, Rocznik Statystyczny Leśnictwa 2018, s. 37.

260

GUS, Ochrona środowiska 2018, s. 145.

261

55,6 % – czternasta poz. wśród województw w skali kraju – poniżej średniej krajowej wynoszącej w 2017 r. 57,5 %; GUS,

Ochrona środowiska 2018, plik Excel, dział 6, tabl. 28(259).

262

WIOŚ, Stan środowiska w województwie zachodniopomorskim. Raport 2017, Szczecin, 2017, s. 60.

263

WIOŚ, Raport o stanie środowiska w województwie zachodniopomorskim. Raport 2018, Szczecin, 2018, s. 26.

264

Ibidem, s. 65.

265

Ibidem, s. 82.

10. Obszary strategicznej interwencji (OSI)

W perspektywie 2030 r. polityka regionalna będzie bardziej selektywna. Z jednej strony

ukierunkowana będzie na wzmacnianie czynników budujących konkurencyjność regionów, z drugiej

zaś skoncentruje się na zmniejszaniu dysproporcji w poziomie rozwoju gospodarczego kraju przez

wsparcie tych obszarów, na których koncentrują się problemy społeczno-gospodarcze.

Zgodnie z definicją wynikającą z SOR, OSI to obszary z charakterystycznym zespołem warunków i cech

społecznych, gospodarczych lub przestrzennych, decydujących o występowaniu na ich terenie

strukturalnych barier rozwoju lub trwałych, możliwych do aktywowania potencjałów rozwojowych.

Wśród nich wskazano miasta średnie tracące funkcje społeczno-gospodarcze266 oraz obszary

zagrożone trwałą marginalizacją267.

Pojęcie obszaru strategicznej interwencji służy do planowania działań interwencyjnych państwa

o charakterze zintegrowanym (łączących inwestycje, projekty miękkie, tj. inwestycje w zasoby ludzkie

oraz/lub rozwiązania regulacyjne), podejmowanych w ramach różnych polityk wobec wybranych

typów obszarów kraju. W tym kontekście polityka środowiskowa odgrywa ważną rolę z uwagi na fakt,

że cele PEP2030 zostały sformułowane w odpowiedzi na zidentyfikowane w diagnozie najważniejsze

trendy w obszarze środowiska, w sposób umożliwiający zharmonizowanie kwestii związanych

z ochroną środowiska z potrzebami gospodarczymi i społecznymi.

Istnieje silny związek między procesami marginalizacji i problemami jakości środowiska

oraz ograniczonego dostępu do zasobów. Dobra jakość środowiska (czysta woda, powietrze, walory

krajobrazu) i dostęp do infrastruktury (kanalizacji, sieci wodociągowej) jest ważnym wyznacznikiem

jakości życia mieszkańców, a także warunkiem koniecznym dla rozwoju turystyki na danym obszarze.

Dostęp do zasobów warunkuje natomiast m.in. rozwój przemysłu.

W tym kontekście PEP2030 stawia sobie za cel, aby aspekt miast średnich tracących funkcje

społeczno-gospodarcze był szczególnie uwzględniony w realizacji polityki adaptacji do zmian klimatu,

prowadzonej także w odniesieniu do obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją. Działania

adaptacyjne powinny nie tylko zwiększać odporność OSI na zmiany klimatu, ale także zwiększać

jakość życia ich mieszkańców, między innymi poprzez planowanie i realizację inwestycji

w infrastrukturę zieloną i błękitną, oszczędne i zrównoważone gospodarowanie wodami opadowymi,

a także inne działania z zakresu adaptacji, co pozwoli również zwiększyć atrakcyjność inwestycyjną

tych obszarów. Preferencje dla OSI dotyczące możliwości finansowania działań adaptacyjnych

zostaną wskazane w instrumentach wdrożeniowych, w tym w programach operacyjnych.

Dla polityki środowiskowej terenami szczególnej interwencji są ponadto obszary, na których

wskaźniki stanu środowiska odbiegają od przyjętych norm lub dla których stopień wyposażenia

w infrastrukturę odbiega od standardów (np. miasta z listy najbardziej zanieczyszczonych

pod względem jakości powietrza wg WHO). Obszary te zostały wskazane w rozdziałach poświęconych

terytorializacji oraz w diagnozie stanu środowiska, będącej załącznikiem do PEP2030. Jednocześnie,

266

Śleszyński P., Delimitacja miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze, Instytut Geografii i Przestrzennego

Zagospodarowania, Polska Akademia Nauk, Warszawa, 2016.

267

Załącznik do uchwały nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M. P. poz. 260), rysunek 12. Obszary zagrożone trwałą

marginalizacją.

w ramach realizacji postulatu przeciwdziałania marginalizacji i traceniu przez miasta średnie funkcji

społeczno-gospodarczych, planuje się uwzględnienie wskazanych w SOR obszarów podczas

projektowania konkretnych instrumentów wsparcia. Ukierunkowanie na OSI będzie mogło zostać

odzwierciedlone w instrumentach dotyczących przykładowo rozwoju transportu niskoemisyjnego

i zeroemisyjnego, poprawy jakości powietrza czy ochrony powierzchni ziemi. W szczególności

w ramach krajowego systemu finansowania ochrony środowiska (środków NFOŚiGW oraz wfośigw)

i przy planowaniu wsparcia w ramach perspektywy finansowej po 2020 r., np. przez stworzenie

kryteriów, wyodrębnienie alokacji dedykowanej tym obszarom lub dodatkowe punkty w konkursach.

Jednocześnie podkreślenia wymaga fakt, że stworzenie tych mechanizmów musi zostać każdorazowo

poprzedzone analizą dotyczącą powiązań istniejących na danym obszarze barier z szansami

rozwojowymi, jakie daje dany instrument.

Za inne obszary wymagające interwencji polityki środowiskowej należy uznać te o szczególnych

walorach przyrodniczych. Obszary chronione powinny być istotnym elementem rozwoju

społeczno-ekonomicznego regionów charakteryzujących się dużym bogactwem przyrodniczym.

Wsparcie powinno dotyczyć określenia potencjału oraz wskazania możliwości wykorzystania zasobów

przyrodniczych, tak istniejących, jak i planowanych obszarów chronionych, dla rozwoju

społeczno-ekonomicznego. Istnienie na danym terenie obszaru chronionego (takiego jak np. park

narodowy) powinno ułatwiać uzyskanie funduszy przez lokalną społeczność na rozwijanie przyjaznej

przyrodzie turystyki i usług z nią związanych. Na wsparcie i promocje zasługują także inne formy i

rodzaje działalności gospodarczej, które nie oddziałują negatywnie na środowisko.

11. System realizacji PEP2030

Podstawę opracowania PEP2030 stanowi średniookresowa strategia rozwoju kraju – SOR. PEP2030

określa kierunki rozwoju sektorów środowiska i gospodarki wodnej, wskazuje działania, które należy

podjąć, aby urzeczywistnić cele szczegółowe, określa zadania o zróżnicowanym charakterze

(analitycznym, legislacyjnym, programowym, finansowym, inwestycyjnym). PEP2030 jest powiązana

z innymi horyzontalnymi zintegrowanymi strategiami rozwoju. Oznacza to, że zarówno cele PEP2030

realizowane są poprzez wdrażanie innych strategii, jak i wdrażanie PEP2030 realizuje cele innych

strategii. Powiązania PEP2030 z innymi strategiami horyzontalnymi przedstawiono poniżej w postaci

tabeli korelacji.

Powiązania z innymi horyzontalnymi zintegrowanymi strategiami rozwoju

PEP2030 jest jedną z dziewięciu równolegle przygotowywanych strategii rozwoju, które stanowią

podstawę prowadzenia w Polsce polityki rozwoju. Kluczową zasadą przygotowania strategii było

niedublowanie działań i zadań. Istotne było także, aby nie powielać obowiązków sprawozdawczych.

Uzupełnieniem działań i zadań PEP2030 będą działania i projekty aktualizowanej Strategii

Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030 (SZRWRiR), w szczególności wynikające

ze Wspólnej Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki Rybackiej, za realizację których odpowiada

odpowiednio minister właściwy ds. rolnictwa i minister właściwy ds. rybołówstwa. W ramach tego

instrumentarium realizowane będą działania na rzecz ochrony środowiska naturalnego

i różnorodności biologicznej, związane z gospodarką rolną i rybacką. Przykładowo dotyczy to

1) ochrony jakości wód, w tym racjonalnej gospodarki nawozami i środkami ochrony roślin;

2) zwiększania retencji wodnej, w tym glebowej;

3) upowszechniania prośrodowiskowych metod produkcji rolnej, w tym rolnictwa

ekologicznego, produkcji integrowanej;

4) ochrony gleb (przed erozją, zanieczyszczeniami, zakwaszeniem, ubytkiem substancji

organicznej);

5) wspierania inwestycji sprzyjających ochronie środowiska w gospodarstwach rolnych

i rybackich;

6) upowszechniania wiedzy nt. metod ochrony środowiska w rolnictwie i na obszarach wiejskich

i rybackich np. poprzez doskonalenie i rozwijanie systemu doradztwa i promocję dobrych

praktyk rolniczych.

Równie ważnym zagadnieniem, które będzie wynikać z aktualizowanej Strategii Zrównoważonego

Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa 2030, jest adaptacja rolnictwa i rybactwa do zmian klimatu i ich

wkład w przeciwdziałanie tym zmianom. W ramach tego kierunku interwencji realizowane będą

działania dotyczące przykładowo

1) sekwestracji węgla w glebie i biomasie wytwarzanej w rolnictwie (np. uprawa międzyplonów,

zachowanie trwałych użytków zielonych);

2) redukcji emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa i łańcucha rolno-żywnościowego, w tym

właściwe przechowywanie i aplikacja nawozów naturalnych, upowszechnianie uprawy roślin

motylkowatych;

3) rozwijania i upowszechniania wiedzy w zakresie praktyk przyjaznych klimatowi;

4) promowania w rolnictwie praktyk adaptacyjnych do zmian klimatu, w tym budowanie

zasobów materii organicznej w glebie;

5) zwiększania i przebudowy zasobów leśnych w celu poprawy bilansu emisji gazów

cieplarnianych;

6) ukierunkowania hodowli roślin i zwierząt pod kątem adaptacji i mitygacji oraz utrzymania

w roślinnych bankach genów szerokiego spektrum zasobów genetycznych;

7) wymiany silników i inwestycji poprawiających efektywność energetyczną statków rybackich

oraz wsparcia dla gospodarstw rybackich na działania w zakresie instalacji urządzeń

umożliwiających wykorzystanie odnawialnych źródeł energii.

Działania na rzecz klimatu są ściśle powiązanie z projektem Polityki energetycznej Polski do 2040

roku (PEP2040). Jej celem jest bezpieczeństwo energetyczne przy zapewnieniu konkurencyjności

gospodarki, efektywności energetycznej i zmniejszeniu oddziaływania sektora energii na środowisko

oraz przy optymalnym wykorzystaniu własnych zasobów energetycznych. Dokument wskazuje osiem

kierunków. Te, które oddziaływać będą na sektor środowiska, to

1. optymalne wykorzystanie własnych zasobów energetycznych (w zakresie racjonalnej

eksploatacji złóż węgla kamiennego i węgla brunatnego oraz racjonalnego wykorzystania

biomasy i odpadów nierolniczych),

2. rozbudowa infrastruktury wytwórczej i sieciowej energii elektrycznej (w zakresie wzrostu

wykorzystania OZE),

3. wdrożenie energetyki jądrowej,

4. rozwój odnawialnych źródeł energii (w zakresie wsparcia rozwoju OZE, obniżenia emisyjności

sektora energetycznego oraz dywersyfikacji wytwarzania energii),

5. rozwój ciepłownictwa i kogeneracji (w zakresie wykorzystania OZE oraz odpadów),

6. poprawa efektywności energetycznej gospodarki (w zakresie poprawy świadomości

ekologicznej; intensywnej termomodernizacji mieszkalnictwa; ograniczenia niskiej emisji).

Zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego oznaczać będzie zaspokojenie aktualnych i przyszłych

potrzeb odbiorców na paliwa i energię w sposób technicznie i ekonomicznie uzasadniony, przy

zachowaniu wymagań ochrony środowiska. PEP2040 wskazuje, że głównym surowcem

wykorzystywanym do pokrycia zapotrzebowania na energię elektryczną jest węgiel kamienny

i brunatny, ale coraz większe znaczenie ma udział odnawialnych źródeł energii (OZE) oraz gazu

ziemnego. Dla najwyższej efektywności wykorzystania surowca, a także możliwie wysokiej redukcji

zanieczyszczeń, niezbędne jest zapewnienie konkurencyjności rozwiązań efektywnych

i niskoemisyjnych. Spodziewany jest dalszy wzrost udziału OZE w bilansie ze względu na realizację

zobowiązań międzynarodowych. W najbliższych latach wzrost wykorzystania OZE w wytwarzaniu

energii elektrycznej utrzyma się na stabilnym poziomie, a jego dynamika ulegnie zwiększeniu po 2025

r. ze względu na spodziewane osiągniecie dojrzałości technologiczno-ekonomicznej poszczególnych

technologii. Szacuje się, że w 2030 r. udział OZE w elektroenergetyce wyniesie ok. 27%.

Dla zapewnienia bezpieczeństwa elektroenergetycznego kraju istotne będzie również wdrożenie

energetyki jądrowej – dostarczającej stabilnej, czystej i relatywnie taniej energii elektrycznej. Zgodnie

z PEP2040, przewidywane jest uruchomienie pierwszej elektrowni jądrowej ok. 2033 r.

Dążenie do rozbudowy ciepłownictwa, a przede wszystkim do budowy efektywnych energetycznie

systemów ciepłowniczych, będzie osiągane przez następujące działania

1) rozwój kogeneracji, co stanowi najbardziej efektywny środowiskowo sposób wykorzystania

paliw kopalnych;

2) zwiększenie wykorzystania OZE w ciepłownictwie systemowym – odbywać się będzie głównie

poprzez wykorzystanie lokalnych zasobów energii odnawialnej, tj. biomasa, biogaz, czy

geotermia;

3) zwiększenie wykorzystania odpadów na ciepłownictwie systemowym.

Dalszy rozwój wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych uznaje się za jeden z instrumentów

na rzecz ograniczenia wpływu energetyki na środowisko. Dokument zakłada, że kluczową rolę

w osiągnieciu celu w elektroenergetyce będzie mieć rozwój fotowoltaiki (zwłaszcza od 2022 r.,

w szczególności w zakresie pokrywania potrzeb na chłód – w letnim szczycie zapotrzebowania

na energię elektryczną w celach chłodniczych) oraz morskich farm wiatrowych (pierwsza zostanie

uruchomiona po 2025 r.). Ocenia się, że wykorzystanie energii geotermalnej będzie rosło w szybszym

tempie – choć aktualnie jej wykorzystanie jest na stosunkowo niskim poziomie.

Choć spełnienie wymogów środowiskowych wpływa na poprawę efektywności energetycznej

i redukcję wpływu energetyki na środowisko, może prowadzić do wcześniejszego zakończenia

eksploatacji niektórych jednostek wytwórczych. Z uwagi na spodziewane znaczące wycofania mocy

w najbliższych kilkunastu latach (z przyczyn naturalnych i ekologiczno-ekonomicznych) oraz wzrost

popytu na energię elektryczną, planowana jest rozbudowa zasobów wytwórczych.

W istniejącej sytuacji szczególnego znaczenia nabrało wykorzystywanie wszelkich dostępnych

technologii zeroemisyjnych i niskoemisyjnych z równoległym podnoszeniem poziomu bezpieczeństwa

energetycznego i obniżaniem emisji zanieczyszczeń. Dlatego też jednym z kierunków przewidzianych

w PEP2040 jest wdrożenie energetyki jądrowej. Bloki jądrowe zapewniają stabilność wytwarzania

energii przy zerowej emisji zanieczyszczeń powietrza. Aktualnie wykorzystywane technologie

(generacji III i III+) oraz rygorystyczne normy światowe w zakresie bezpieczeństwa jądrowego

zapewniają bezpieczeństwo eksploatacji elektrowni jądrowej oraz składowania odpadów.

Prowadzone w ostatnich latach prace nad podniesieniem poziomu bezpieczeństwa reaktorów

doprowadziły także do zmniejszenia oddziaływania elektrowni jądrowych na środowisko w przypadku

ewentualnej poważnej awarii. Elektrownie jądrowe nie emitują tlenków siarki i azotu, pyłów ani

toksycznych substancji chemicznych. Nie emitują też dwutlenku węgla, a wielkości emisji

występujących w innych etapach cyklu paliwowego są porównywalne z poziomami emisji dla

elektrowni wiatrowych i elektrowni wodnych.

Dokumentem, który wyznacza najważniejsze kierunki rozwoju transportu, także w ujęciu

środowiskowym, jest Strategia zrównoważonego rozwoju transportu do 2030 – SRT. SRT dotyczy

wszystkich sektorów transportu: drogowego, kolejowego, lotniczego, morskiego, wodnego

śródlądowego, miejskiego oraz intermodalnego. Głównym celem krajowej polityki transportowej jest

zwiększenie dostępności transportowej oraz poprawa bezpieczeństwa uczestników ruchu

i efektywności sektora transportowego poprzez utworzenie spójnego, zrównoważonego,

innowacyjnego i przyjaznego użytkownikowi systemu transportowego w wymiarze lokalnym,

krajowym, europejskim i globalnym. SRT dąży do ograniczenia negatywnego wpływu transportu

na środowisko i klimat oraz poprawy jego efektywności energetycznej poprzez wdrażanie

nowoczesnych rozwiązań technologicznych czy kształtowanie nowych wzorców mobilności. Istotnym

aspektem SRT jest rozwój transportu zbiorowego. Dokument przewiduje także potrzebę

uwzględnienia w polityce transportowej obserwowanych i prognozowanych zmian klimatu oraz

podejmowanie działań adaptacyjnych w tym zakresie.

Dla osiągnięcia celów polityki środowiskowej najważniejsze są następujące kierunki interwencji SRT

1) budowa zintegrowanej, wzajemnie powiązanej sieci transportowej służącej konkurencyjnej

gospodarce;

2) poprawa sposobu organizacji i zarządzania systemem transportowym;

3) zmiany w indywidualnej i zbiorowej mobilności;

4) ograniczenie negatywnego wpływu transportu na środowisko.

Cel główny Strategii produktywności (SP) został określony następująco: „Szybki i stabilny wzrost

produktywności w warunkach gospodarki: niskoemisyjnej, o obiegu zamkniętym, opartej na danych”.

SP wskazuje, iż wśród makrotrendów gospodarczych, do których Polska będzie musiała się odnieść

w najbliższych latach, znajdują się budowa gospodarki o obiegu zamkniętym, niskoemisyjność

gospodarki oraz bio-gospodarka. Tym samym SP wspiera i uzupełnia realizację polityki środowiskowej

w obszarze jakości powietrza, gospodarki odpadami, zarządzania zasobami, ochrony klimatu oraz

ekoinnowacji.

SP wskazuje cele związane z obszarem zasobów naturalnych, którymi są wzrost wydajności

surowcowej gospodarki oraz wzrost wykorzystania surowców odnawialnych i biomasy w gospodarce.

Podkreśla, że gospodarka przyszłości wymaga, aby czynniki produkcji (w tym zasoby naturalne)

umożliwiały wytwarzanie dóbr o jak najwyższej wartości dodanej, przy jednoczesnej minimalizacji

negatywnego wpływu procesów wytwarzania i użytkowania tych dóbr na środowisko i społeczeństwo

oraz przy zachowaniu zdolności przyszłych pokoleń do wzrostu gospodarczego (zgodnie z zasadą

zrównoważonego rozwoju).

Do najważniejszych kierunków interwencji SP, które wspierać będą realizację polityki ekologicznej,

należą

1) optymalizacja gospodarowania surowcami nieodnawialnymi ze szczególnym uwzględnieniem

ich jakości, wartości i możliwości wielokrotnego użycia;

2) zwiększenie w sposób zrównoważony wykorzystania zasobów odnawialnych w przemyśle;

3) ekoinnowacje;

4) automatyzacja, robotyzacja i cyfryzacja przedsiębiorstw.

słaby

słaby

średni

Wspieranie wielofunkcyjnej

średni

i trwale zrównoważonej gospodarki

leśnej

słaby

silny

średni

Silny

silny

słaby

PEP2040

słaby

SZRWRiR

silny

słaby

silny

średni

słaby

silny

SRT

słaby

127

średni

średni

słaby

średni

średni

średni

średni

słaby

średni

średni

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

Związek między PEP2030 a

SP

KSRR

SSP

średni

średni

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

SRKL

nie

zidentyfiko

wano

słaby

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

SRKS

nie

zidentyfiko

wano

Monitor Polski

Przeciwdziałanie zagrożeniom

środowiska oraz zapewnienie

bezpieczeństwa biologicznego,

jądrowego i ochrony radiologicznej

Zarządzanie zasobami dziedzictwa

przyrodniczego i kulturowego, w

tym ochrona i poprawa stanu

różnorodności biologicznej

i krajobrazu

Zrównoważone gospodarowanie

wodami, w tym zapewnienie

dostępu do czystej wody dla

społeczeństwa i gospodarki

Likwidacja źródeł emisji

zanieczyszczeń do powietrza lub

istotne zmniejszenie ich

oddziaływania

Ochrona powierzchni ziemi, w tym

gleb

Kierunek interwencji PEP2030

średni

słaby

Edukacja ekologiczna, w tym

kształtowanie wzorców

zrównoważonej konsumpcji

Usprawnienie systemu kontroli

i zarządzania ochroną środowiska

oraz doskonalenie systemu

finansowania

słaby

średni

średni

silny

silny

silny

silny

słaby

słaby

średni

średni

średni

silny

silny

silny

średni

średni

silny

silny

średni

średni

silny

słaby

nie

zidentyfiko

wano

słaby

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

słaby

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

nie

zidentyfiko

wano

– 130 –

128

nie

zidentyfiko

wano

średni

silny

silny

średni

nie

zidentyfiko

wano

słaby

Monitor Polski

Adaptacja do zmian klimatu

i zarządzanie ryzykiem klęsk

żywiołowych

silny

nie

zidentyfiko

wano

Zarządzanie zasobami

geologicznymi poprzez

opracowanie i wdrożenie polityki

surowcowej państwa

Wspieranie wdrażania

ekoinnowacji oraz

upowszechnianie najlepszych

dostępnych technik BAT

Przeciwdziałanie zmianom klimatu

średni

silny

Gospodarka odpadami w kierunku

gospodarki o obiegu zamkniętym

Środowisko i zdrowie.

Poprawa jakości

środowiska

i bezpieczeństwa

ekologicznego

Cele szczegółowe

2020

2020 (reguła n+3

2023)

2020 (z perspektywą

do 2030)

2020

2022

2020 (reguła n+3

2023)

2020

2030

2020

2022 z perspektywą

do 2024

2020 (reguła n+3

2023)

– 131 –

129

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 2016–2020

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 2016–2020

Krajowy plan gospodarki odpadami 2022

Krajowy Program Ochrony Powietrza do roku 2020

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

Program działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia

wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz

zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 2016–2020

Mapa drogowa transformacji w kierunku gospodarki o obiegu

zamkniętym

Przejściowy Plan Krajowy (2020)

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

2030

2021

2021

2021

2019

2020

2020

oficjalne otwarcie

odbyło się w 2017 r.

Horyzont czasowy

Monitor Polski

Przeciwdziałanie zagrożeniom

środowiska oraz zapewnienie

bezpieczeństwa chemicznego,

biologicznego, jądrowego

Likwidacja źródeł emisji

zanieczyszczeń do powietrza lub

istotne zmniejszenie ich

oddziaływania

Program budowy zbiornika wodnego Świnna Poręba

Zrównoważone gospodarowanie

wodami, w tym zapewnienie

dostępu do czystej wody dla

społeczeństwa i gospodarki oraz

osiągnięcie dobrego stanu wód

Program „Kompleksowe zabezpieczenie przeciwpowodziowe

Żuław”

Dokumenty programowe wpisujące się w poszczególne kierunki

interwencji

Aktualizacja planów gospodarowania wodami

Plany zarządzania ryzykiem powodziowym

Krajowy program oczyszczania ścieków komunalnych

Program monitoringu wód morskich

Plan przeciwdziałania skutkom suszy

Krajowy program ochrony wód morskich

Kierunki interwencji

Powiązania z obowiązującymi dokumentami programowymi

Wspieranie wielofunkcyjnej

i trwale zrównoważonej

gospodarki leśnej

Zarządzanie zasobami dziedzictwa

przyrodniczego i kulturowego,

w tym ochrona i poprawa stanu

różnorodności biologicznej

i krajobrazu

Zarządzanie zasobami

geologicznymi poprzez

opracowanie i wdrożenie polityki

surowcowej państwa

w opracowaniu

nieaktualizowany od

1997

2020 (reguła n+3

2023)

2020 z perspektywą

do 2030

2020

2030

2020 (reguła n+3

2023)

2020

2030

2020

– 132 –

130

Strategiczny plan adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych

na zmiany klimatu do roku 2030

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 2016–2020

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

Polityka Leśna Państwa

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 2016–2020

Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030

Krajowy Program Zwiększania Lesistości

Strategia Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe

na lata 2014–2030

Narodowy Program Leśny (w opracowaniu)

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

Program ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności

biologicznej wraz z planem działań na lata 2015–2020

2020

nie określono

2033

2020 (reguła n+3

2023)

Polityka Surowcowa Państwa (w procesie konsultacji)

Program Rozpoznania Geologicznego Oceanów – ProGeO

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

2020

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 2016–2020

2020 (reguła n+3

2023)

2022 z perspektywą

do 2024

nie określono

Monitor Polski

Środowisko

i gospodarka.

Zrównoważone

gospodarowanie

zasobami środowiska

Polityka Surowcowa Państwa (w procesie konsultacji)

Program działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia

wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz

zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu

Ochrona powierzchni ziemi, w tym

gleb

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

i ochrony radiologicznej

Adaptacja do zmian klimatu i

zarządzanie ryzykiem klęsk

żywiołowych

Kierunki interwencji

Edukacja ekologiczna, w tym

Cele horyzontalne

Środowisko i edukacja.

2020 (reguła n+3

2023)

nie określono

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

2020 z perspektywą

do 2030

2020 (reguła n+3

2023)

2020

Strategiczny plan adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych

na zmiany klimatu do roku 2030

Krajowy Program Zwiększania Lesistości

2021

2020

2023

Horyzont czasowy

Plany zarządzania ryzykiem powodziowym

Plan przeciwdziałania skutkom suszy

Program ochrony brzegów morskich

Dokumenty programowe wpisujące się w poszczególne kierunki

interwencji

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

– 133 –

131

2030

Program „Kompleksowe zabezpieczenie przeciwpowodziowe

Żuław”

2020 (reguła n+3

oficjalne otwarcie

odbyło się w 2017 r.

Program budowy zbiornika wodnego Świnna Poręba

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

2020

2020 (reguła n+3

2023)

Krajowy Program Zwiększania Lesistości

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

2030

2022

Krajowy plan gospodarki odpadami 2022

Polityka Surowcowa Państwa (w procesie konsultacji)

Mapa drogowa transformacji w kierunku gospodarki o obiegu

zamkniętym

2020 z perspektywą

do 2030

Strategiczny plan adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych

na zmiany klimatu do roku 2030

Monitor Polski

Środowisko i klimat.

Łagodzenie zmian

klimatu i adaptacja

do nich oraz zarządzanie

ryzykiem klęsk

żywiołowych

Przeciwdziałanie zmianom klimatu

Gospodarka odpadami w kierunku

gospodarki o obiegu zamkniętym

Wspieranie wdrażania

ekoinnowacji oraz

upowszechnianie najlepszych

dostępnych technik BAT

Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030

Środowisko

i administracja.

Poprawa efektywności

funkcjonowania

instrumentów ochrony

środowiska

Rozwijanie kompetencji

(wiedzy, umiejętności

i postaw) ekologicznych

społeczeństwa

Usprawnienie systemu kontroli

i zarządzania ochroną środowiska

oraz doskonalenie systemu

finansowania

kształtowanie wzorców

zrównoważonej konsumpcji

2020

2020 (reguła n+3

2023)

2020

Monitor Polski

– 134 –

132

Ogólne kierunki działania Inspekcji Ochrony Środowiska w latach

2016–2020

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020

2020

Program Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 2016–2020

Strategia Działania Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska

i Gospodarki Wodnej na lata 2017–2020

Wspólna Strategia Działania Narodowego Funduszu i wojewódzkich

funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej na lata 2017–

2020

2020

2030

Mapa drogowa transformacji w kierunku gospodarki o obiegu

zamkniętym

2023)

Wdrażanie Agendy 2030 i celów zrównoważonego rozwoju (SDGs)

Przekształcamy nasz świat: Agenda 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju, przyjęta w 2015 r. przez

193 państwa, to program działań, definiujący model zrównoważonego rozwoju na poziomie

globalnym w perspektywie roku 2030. Agenda 2030 wskazuje szereg celów gospodarczych,

społecznych i środowiskowych, dążąc do przekształcania gospodarek w taki sposób, aby stworzyć

podstawy do długotrwałego, zrównoważonego rozwoju, sprzyjającego powstawaniu nowych miejsc

pracy. Agenda 2030 ma charakter horyzontalny. Obejmuje 17 SDGs oraz powiązanych z nimi 169

zadań.

Polska perspektywa działań na rzecz zrównoważonego i odpowiedzialnego rozwoju gospodarczego

została sformułowana w SOR, która jest strategicznym instrumentem zarządzania polityką rozwoju

społeczno-gospodarczego kraju, realizowaną przez instytucje państwa, z poszanowaniem środowiska.

Nowy model rozwoju dla Polski nakreślony w SOR wychodzi naprzeciw oczekiwaniom

sformułowanym w Agendzie 2030. Koncepcja trwałego i odpowiedzialnego rozwoju, na której

zbudowano SOR, jest spójna z ambitną wizją Agendy 2030 –wizją świata wolnego od ubóstwa, gdzie

każdy człowiek ma możliwość korzystania z rozwoju. Zbieżność SOR i Agendy 2030 zauważalna jest na

poziomie celów, obszarów i działań priorytetowych.

PEP2030, jako rozwinięcie części środowiskowej SOR, realizuje 11 z 17 SDGs. Korelacji kierunków

interwencji PEP2030 dokonano na podstawie zgodności ze 169 zadaniami Agendy 2030.

1

Zrównoważone gospodarowanie

wodami, w tym zapewnienie

dostępu do czystej wody dla

społeczeństwa i gospodarki oraz

osiągnięcie dobrego stanu wód

2

Likwidacja źródeł emisji

zanieczyszczeń do powietrza lub

istotne zmniejszenie ich

oddziaływania

3

Ochrona powierzchni ziemi, w tym

gleb

4

5

Przeciwdziałanie zagrożeniom

środowiska oraz zapewnienie

bezpieczeństwa biologicznego,

jądrowego i ochrony radiologicznej

Zarządzanie zasobami dziedzictwa

przyrodniczego i kulturowego, w tym

ochrona i poprawa stanu

różnorodności biologicznej

i krajobrazu

Wspieranie wielofunkcyjnej i trwale

zrównoważonej gospodarki leśnej

7

Gospodarka odpadami w kierunku

gospodarki o obiegu zamkniętym

8

Zarządzanie zasobami geologicznymi

poprzez opracowanie i wdrożenie

polityki surowcowej państwa

9

Wspieranie wdrażania ekoinnowacji

oraz upowszechnianie najlepszych

dostępnych technik BAT

– 136 –

10 Przeciwdziałanie zmianom klimatu

11

Adaptacja do zmian klimatu

i zarządzanie ryzykiem klęsk

żywiołowych

12

Edukacja ekologiczna, w tym

kształtowanie wzorców

zrównoważonej konsumpcji

13

Usprawnienie systemu kontroli

i zarządzania ochroną środowiska

oraz doskonalenie systemu

finansowania

System wdrażania i koordynacji

Rolę koordynatora PEP2030 pełni minister właściwy ds. środowiska we współpracy z ministrem

właściwym ds. gospodarki wodnej. Część zadań będzie realizowana za pomocą obecnie

obowiązujących programów przewidzianych w krajowym systemie zarządzania strategicznego (w tym

programów operacyjnych), które stanowią również o wysokości i sposobie finansowania działań

i dokładnym przebiegu ich realizacji.

Ważny dla realizacji celów PEP2030 będzie również udział we wdrażaniu podmiotów na poziomie

regionalnym i lokalnym, w szczególności wojewody oraz samorządu województwa, który jest

odpowiedzialny za zadania związane z programowaniem i realizacją kluczowych działań rozwojowych

w regionie. Krajowa polityka ochrony środowiska268 prowadzona jest na podstawie strategii rozwoju,

268

Ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r. poz. 1295)

programów i dokumentów programowych oraz za pomocą wojewódzkich, powiatowych i gminnych

programów ochrony środowiska (POŚ). POŚ jest sporządzany odpowiednio przez organ wykonawczy

województwa, powiatu i gminy, a uchwalany przez sejmik województwa, radę powiatu albo radę

gminy. Projekt wojewódzkiego POŚ opiniowany jest przez Ministra Środowiska, powiatowego przez

zarząd województwa, a gminnego przez zarząd powiatu. Podstawowym celem sporządzenia

i uchwalenia POŚ jest realizacja przez jednostki samorządu terytorialnego polityki ochrony

środowiska zbieżnej z założeniami najważniejszych dokumentów strategicznych i programowych.

POŚ powinny stanowić podstawę funkcjonowania systemu zarządzania środowiskiem spajającą

wszystkie działania i dokumenty dotyczące ochrony środowiska i przyrody na szczeblu danej JST.

Zgodnie z wytycznymi Ministra Środowiska do opracowania wojewódzkich, powiatowych i gminnych

programów ochrony środowiska, przyjęte w POŚ rozwiązania muszą uwzględniać w pierwszym

rzędzie działania prowadzące do zrównoważonego gospodarowania zasobami środowiska, poprawy

stanu środowiska, poprawy stanu jakości powietrza, zapewnienia racjonalnej gospodarki odpadami

i gospodarki wodno-ściekowej, przeciwdziałania zmianom klimatu i adaptacji do nich, zapobiegania

klęskom żywiołowym oraz do zwiększenia bezpieczeństwa powodziowego mieszkańców. Cele,

kierunki interwencji i zadania należy określić na podstawie analizy aktualnej sytuacji i oczekiwanych

zmian w ochronie środowiska. Przy ich formułowaniu należy uwzględnić obowiązujące przepisy

prawa polskiego i unijnego, aktualne krajowe i regionalne strategie, koncepcje i dokumenty

planistyczne, w tym także sektorowe. POŚ powinien określać cele, kierunki interwencji i zadania, ich

harmonogram oraz środki niezbędne do osiągnięcia celów, w tym mechanizmy prawno-ekonomiczne

i środki finansowe. Przy opracowaniu POŚ należy zwrócić szczególną uwagę na poprawne określenie

celów i przypisanie im wskaźników. Dzięki temu POŚ ma zidentyfikować obszary wymagające pilnego

podjęcia działań w celu poprawy stanu środowiska i skierować do tych obszarów największy

strumień finansowania. Należy preferować korelację: im gorszy stan środowiska na danym obszarze,

tym więcej środków finansowych na działania naprawcze. Wojewódzkie POŚ stanowią jedną

z podstaw uchwalania planów działalności przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska

i gospodarki wodnej, a więc mają realny wpływ na to, jakie projekty inwestycyjne mogą zostać

dofinansowane w danym województwie.

Raporty z realizacji POŚ przygotowywane są w cyklach dwuletnich.

W realizacji PEP2030 istotną rolę odgrywać będzie Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju

(KKPR), który jako organ opiniodawczo-doradczy Prezesa Rady Ministrów zapewnia efektywną

koordynację programowania i wdrażania obowiązujących polityk rozwoju, a także monitoruje i ocenia

stan ich realizacji.

Monitoring i sprawozdawczość

PEP2030 będzie monitorowana na poziomie celów, kierunków interwencji, działań, zadań i projektów

strategicznych. Monitoringiem objęte będą również wskaźniki realizacji poszczególnych celów, w tym

również wskaźniki na poziomie wojewódzkim, o których mowa w załączniku nr 4 do PEP2030.

System sprawozdawczy PEP2030 wynika z wieloletnich doświadczeń administracji

w przygotowywaniu dokumentów sprawozdawczych z realizacji średniookresowej strategii rozwoju

kraju i innych strategii rozwoju. Szczegółowo został zaprezentowany w dokumencie System

monitorowania Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz dziewięciu strategii rozwoju,

który stanowi opis monitoringu strategicznego SOR. W Systemie zostały zebrane obowiązujące

ustalenia, dotyczące monitoringu zawarte w dokumentach o charakterze strategicznym, oraz

dotychczasowe doświadczenia i praktyki w zakresie monitorowania średniookresowej strategii

rozwoju kraju i pozostałych strategii rozwoju.

Sprawozdanie z PEP2030 za rok poprzedni będzie przedkładane KKPR do końca kwietnia. Minister

właściwy ds. środowiska przekazuje ww. informację do ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego

dla potrzeb przygotowania informacji rocznej z realizacji SOR. Roczny monitoring PEP2030 będzie

prowadzony z uwzględnieniem zadań wykraczających poza zakres SOR i dostarczy podstawowych

informacji nt. stanu ich wdrażania. Dodatkowo przeprowadzone zostaną trzy ewaluacje wdrażania

PEP2030: za lata 2019–2022, 2023–2026 i 2027–2030, które będą przedkładane do wiadomości

Radzie Ministrów. Tabela działań i zadań (rozdz. 9 PEP2030) uwzględnia projekty strategiczne

zawarte w SOR, właściwe dla obszaru Środowisko, jak też nowe projekty przyczyniające się do

realizacji celów PEP2030. Lista tych projektów ma charakter otwarty, bieżące zarządzanie procesem

zmian w projektach strategicznych prowadzi Rządowe Biuro Monitorowania Projektów w Kancelarii

Prezesa Rady Ministrów (KPRM). Ewentualne zmiany dotyczące realizowanych projektów

zatwierdzane są uchwałami Rady Monitorowania Portfela Projektów Strategicznych i uwzględniane w

portfelu projektów strategicznych, zarządzanym przez Radę. Zatwierdzone zmiany są

odzwierciedlane na liście projektów strategicznych w trakcie kompleksowej aktualizacji dokumentu.

Projekty strategiczne zawarte w PEP2030 podlegają cyklicznemu monitoringowi strategicznemu

oraz bieżącemu monitoringowi operacyjnemu, prowadzonemu w ramach narzędzia informatycznego

MonAliZa.

Monitoring projektów w systemie MonAliZa odbywa się w ramach jednolitego systemu

monitorowania, obowiązującego wszystkie projekty. Zasady zarządzania projektami objętymi

monitoringiem powinny uwzględniać specyfikę organizacji, zakres projektu oraz dobre praktyki

i rekomendowane standardy.

Wyznaczeni liderzy projektów przekazują dane niezbędne do zasilenia systemu MonAliZa, a także za

jego pośrednictwem wskazują m.in. ryzyka i osiągnięte rezultaty. Projekty – dla celów zarządczych –

mogą być łączone w programy, za których realizację odpowiadają kierownicy programów. Planuje się

również wykorzystanie narzędzia informatycznego do monitoringu wdrażania PEP2030 na poziomie

zadań, w tym zadań wykraczających poza zakres SOR.

12.

Ramy finansowe269

Jako ramy finansowe rozumie się wszystkie środki o charakterze rozwojowym oraz wydatki

wspierające. Ramy finansowe nie ograniczają się do zaprezentowania środków na realizację nowych

działań. Pokazują szeroki wachlarz możliwości finansowania polityki środowiskowej. Przedstawiają

obręby, w ramach których realizatorzy PEP2030 mogą się poruszać.

Rozdział przygotowano na podstawie wytycznych Ministerstwa Inwestycji i Rozwoju.

Ramy finansowe PEP2030 bazują na częściach i działach budżetowych, wydatkach jednostek sektora

instytucji rządowych i samorządowych, budżecie środków europejskich i zagranicznych. PEP2030

wpisuje się w priorytety europejskiej polityki spójności i Wspólnej Polityki Rolnej. Znaczna część

wydatków związanych z wdrażaniem PEP2030 będzie więc współfinansowana ze środków

europejskich.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA 2030 (mln zł)

Inna strategia rok 2016

rok 2017 lata 2018-2020 lata 2021-2025

WYDATKI ROZWOJOWE BUDŻETU PAŃSTWA ZGODNIE Z DEFINICJĄ KLASYFIKACJI WYDATKÓW ROZWOJOWYCH (SKONSOLIDOWANE, ZA WYJĄTKIEM DOTACJI DLA JST)

21. Gospodarka morska

32,76

33,65

120,22

319,41

900 Gospodarka komunalna i ochrona środowiska

32,76

33,65

120,22

319,41

22. Gospodarka wodna

0,00

0,00

0,00

0,00

710 Działalność usługowa

0,00

0,00

0,00

0,00

41. Środowisko

27,18

27,36

81,81

136,36

020 Leśnictwo

1,20

1,39

3,89

6,48

801 Oświata i wychowanie

24,59

24,54

73,68

122,81

854 Edukacyjna opieka wychowawcza

0,04

0,04

0,12

0,21

900 Gospodarka komunalna i ochrona środowiska

1,35

1,39

4,11

6,86

68. Państwowa Agencja Atomistyki

0,88

1,01

2,83

4,71

150 Przetwórstwo przemysłowe

0,88

1,01

2,83

4,71

85. Wojewodowie - dotacje dla JST

KSRR

29,21

21,30

60,22

100,38

020 Leśnictwo

0,10

0,33

0,65

1,09

900 Gospodarka komunalna i ochrona środowiska - dotacje dla JST (par. 221, 203, 633)

KSRR

9,62

1,41

1,01

1,69

925 Ogrody botaniczne i zoologiczne oraz naturalne obszary i obiekty chronionej przyrody - dotacje dla JST (par.

223, 203, 653)

KSRR

19,49

19,55

58,56

97,60

Razem

90,03

83,31

265,08

560,86

WYDATKI WSPIERAJĄCE ROZWÓJ, NIEOBJĘTE KLASYFIKACJĄ WYDATKÓW ROZWOJOWYCH

22. Gospodarka wodna

92,39

93,38

278,65

464,42

710 Działalność usługowa

41,70

38,53

120,35

200,58

750 Administracja publiczna

50,69

54,85

158,31

263,84

41. Środowisko

417,54

334,34

1 127,83

1 879,71

020 Leśnictwo

3,03

2,83

8,79

14,66

750 Administracja publiczna

97,10

96,10

289,81

483,02

801 Oświata i wychowanie

1,85

3,39

7,87

13,11

854 Edukacyjna opieka wychowawcza

15,37

16,01

47,06

78,44

900 Gospodarka komunalna i ochrona środowiska

300,17

216,01

774,27

1 290,44

925 Ogrody botaniczne i zoologiczne oraz naturalne obszary i obiekty chronionej przyrody

0,01

0,00

0,03

0,05

68. Państwowa Agencja Atomistyki

30,98

31,86

94,26

157,11

150 Przetwórstwo przemysłowe

0,20

0,17

0,56

0,93

750 Administracja publiczna

30,78

31,70

93,71

156,18

85. Wojewodowie

KSRR

14,24

0,50

22,12

36,87

900 Gospodarka komunalna i ochrona środowiska

KSRR

14,17

0,37

21,81

36,35

925 Ogrody botaniczne i zoologiczne oraz naturalne obszary i obiekty chronionej przyrody

0,08

0,13

0,31

0,52

Razem

555,15

460,09

1 522,87

2 538,11

WYDATKI POZOSTAŁYCH JEDNOSTEK SEKTORA INSTYTUCJI RZĄDOWYCH I SAMORZĄDOWYCH (W PRZYPADKU BRAKU DANYCH O OSTATECZNYCH WYDATACH JEST TO KWOTA DOTACJI Z BP

DLA JEDNOSTKI)

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej - bezzwrotne formy pomocy (dotacje, umorzenia,

dotacje do oprocentowania)

1 089,85

641,50

5 600,00

14 900,00

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej - zwrotne (pożyczki, działalność kapitałowa)

818,50

521,50

6 500,00

20 400,00

wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodartki wodnej - bezzwrotne formy pomocy (dotacje, umorzenia,

dotacje do oprocentowania)

593,00

525,00

1 641,00

2 179,00

wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodartki wodnej - zwrotne (pożyczki, działalność kapitałowa)

1 181,00 1 227,00

4 978,00

6 649,00

Inne jednostki sektora instytucji rządowych i samorządowych

86,47

87,42

260,85

434,74

Razem

3 768,82 3 002,42

18 979,85

44 562,74

WYDATKI W RAMACH POLITYKI SPÓJNOŚCI i WSPÓŁFINANSOWANIE

Środowisko

KSRR

728,65 3 102,84

14 866,19

13 180,33

B+R i przedsiębiorczość

KSRR

0,00

3,47

13,45

11,92

Razem

728,65 3 106,31

14 879,63

13 192,25

WYDATKI W RAMACH INNYCH INSTRUMENTÓW I FUNDUSZY ZAGRANICZNYCH

LIFE

42,96

72,10

137,36

244,66

Norweski Mechanizm Finansowy, Mechanizm Finansowy EOG

41,04

33,70

112,10

186,84

Krajowy system zielonych inwestycji (Green Investment Scheme)

61,60

70,00

35,40

0,00

Razem

145,60

175,80

284,86

431,50

SUMA KOŃCOWA

5 288,25 6 827,93

35 932,30

61 285,47

270

Tabela: Ramy finansowe PEP2030 (środki publiczne) .

270

Ramy finansowej zostały opracowane przez Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju na podstawie klasyfikacji wydatków

rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych (KWR). Przez wydatki rozwojowe należy rozumieć środki

pieniężne wydatkowane w ramach polityki rozwoju państwa przez jednostki sektora instytucji rządowych i samorządowych

na rzecz jednostek nienależących do tego sektora, prowadzące do pozytywnych przemian społeczno-gospodarczych,

w szczególności wzrostu konkurencyjności, produktywności, oraz zwiększenia spójności społecznej i gospodarczej. Z uwagi

na istotność dotacji kierowanych do JST, które stanowią znaczącą część wydatków przeznaczonych na rozwój, zostały one

również uwzględnione w tabeli. KWR opracowano w oparciu o obowiązującą klasyfikację budżetową (uwzględnia części,

działy, rozdziały i paragrafy budżetowe). Do ram finansowych zostały również przyporządkowane wydatki rozwojowe

pozostałych jednostek sektora instytucji rządowych i samorządowych nieobjętych klasyfikacją budżetową, a także wydatki

z budżetu środków europejskich.

Dodatkowo zakłada się, że polityka środowiskowa wdrażana będzie w oparciu o środki prywatne.

W strukturze wydatków na ochronę środowiska dominują koszty ponoszone przez gospodarstwa

domowe. W 2017 r. ich udział wyniósł ok. 66%271.

Szacuje się zatem, że ramy finansowe dla prowadzonej polityki środowiskowej, obejmujące środki

publiczne wykazane w powyższej tabeli oraz środki prywatne, wyniosą ok. 106 mld zł w latach 2018–

2020 oraz 180 mld zł w latach 2021–2025.

Zapisy SOR oraz obecne projekcje dotyczące struktury potencjalnych źródeł finansowania działań

rozwojowych przewidzianych w SOR wskazują, że po 2020 r. ciężar finansowania inwestycji

rozwojowych będzie przenoszony w większym stopniu na środki krajowe (zarówno publiczne, jak

i prywatne). Znaczenie środków UE będzie relatywnie mniejsze, choć nadal istotne.

Zadania sektora publicznego, które dotychczas realizowane były w znacznej mierze przy

współfinansowaniu z UE, będą w większym stopniu finansowane w oparciu o krajowe środki

publiczne. Środki te pochodzić będą z budżetu centralnego oraz z budżetów samorządowych, które

nabiorą większego znaczenia w finansowaniu wysiłku rozwojowego. Powodem tego jest spodziewane

zmniejszenie puli środków dla Polski w ramach polityki spójności i Wspólnej Polityki Rolnej

w perspektywie finansowej 2021–2027.

Należy mieć na uwadze, że realizacja przedsięwzięć rozwojowych musi odbywać się przy zachowaniu

stabilności makroekonomicznej, w tym w szczególności sektora finansów publicznych. Prowadzona

polityka budżetowa musi uwzględniać ograniczenia związane z obowiązującymi regułami

finansowymi oraz dążenie do stopniowego dochodzenia do średniookresowego celu budżetowego,

którego realizacja umożliwi wejście na ścieżkę stabilnej równowagi długu publicznego.

Wskazuje to na konieczność efektywnego stymulowania inwestycji sektora prywatnego (ze środków

krajowych i zagranicznych) oraz dalszego podnoszenia efektywności wydatków rozwojowych

sektora publicznego. Wykorzystanie środków UE należy skoncentrować na projektach o najwyższej

wartości dodanej i pozytywnych efektach zewnętrznych.

Oceniając warunki prowadzenia polityki gospodarczej (w tym przede wszystkim polityki

inwestycyjnej) w nadchodzących latach, zakłada się również, że działania wdrażane w ramach SOR

przyniosą pozytywne impulsy w postaci mobilizowania kapitału prywatnego (krajowego

i zagranicznego). Doprowadzą one do zwiększenia jego aktywności inwestycyjnej. Ze względu

na potrzebę zapewnienia stabilności finansów publicznych to właśnie kapitał prywatny będzie

odgrywał kluczową rolę w osiągnięciu planowanej stopy inwestycji w gospodarce.

Z drugiej strony należy również pamiętać, że działania realizowane przez sektor publiczny (zarówno

inwestycyjne, jak i regulacyjne) sprzyjają poprawie „warunków brzegowych” determinujących

ekonomiczną racjonalność i rentowność działalności podmiotów sektora prywatnego. Przyczyniają się

one bowiem do kreowania atrakcyjnych warunków sprzyjających prowadzeniu działalności

gospodarczej oraz podnoszeniu jej wydajności (m.in. poprzez rozbudowę niezbędnej dla działalności

podmiotów gospodarczych infrastruktury oraz tworzenie efektywnie wspierających wzrost

gospodarczy ram instytucjonalnych).

Dynamiczny rozwój sektora prywatnego przekładający się na wzrost jego przychodów i zysków

przy równoczesnym wzroście wynagrodzeń czynnika pracy (możliwym dzięki rosnącej wydajności)

będzie z kolei prowadzić do poszerzenia bazy podatkowej. Przyczyni się to tym samym do wzrostu

dochodów sektora instytucji rządowych i samorządowych, zapewniając możliwość finansowania

zadań wynikających z funkcji państwa.

Główny Urząd Statystyczny, Ochrona środowiska 2018, s. 179.

Zakłada się, że dzięki przedstawionym powyżej kierunkom zmian struktury środków rozwojowych

wydatkowanych na realizację celów strategii, udział tych środków w PKB będzie odpowiednio wysoki

dla zapewnienia efektywnej realizacji strategicznych zadań.

Sprzyjać temu powinna kondycja makroekonomiczna gospodarki polskiej w najbliższych kilkunastu

latach. Prognozy zarówno instytucji krajowych, jak i renomowanych ośrodków międzynarodowych,

wskazują na możliwość utrzymania się stosunkowo wysokiego tempa wzrostu gospodarczego (choć

niższego zarówno od odnotowanego w latach 2017–2018, jak i prognozowanego na lata 2019–2024).

Zgodnie z długookresowymi prognozami Ministerstwa Finansów272 w latach 2025–2030 tempo

wzrostu gospodarczego w ujęciu realnym będzie wahać się od 3% w 2025 r. do 2,7% w 2030 r., co

przełoży się na średnie roczne tempo wzrostu w tym okresie rzędu 2,8%. Wraz ze wzrostem

gospodarczym wzrastać będą dochody sektora finansów publicznych, co powinno umożliwić

finansowanie działań rozwojowych w zakresie ich planowanej realizacji ze środków publicznych.

13.

Słownik pojęć

Błękitno-zielona infrastruktura (BZI) – istotny komponent struktury przestrzennej miasta. Składa się

z szeroko rozumianych miejskich terenów zieleni, zarówno urządzonych, jak i tych pozostających

w stanie naturalnym oraz z cieków i zbiorników wodnych zlokalizowanych w danym obszarze. BZI jest

wykorzystywana m.in. w działaniach związanych z adaptacją do zmian klimatu (np. pozwala zbierać,

i zagospodarowywać wody opadowe czy też przeciwdziałać miejskim wyspom ciepła)273.

Ekoinnowacja – innowacja, która poprawia efektywność wykorzystania zasobów naturalnych

w gospodarce, zmniejsza negatywny wpływ działalności człowieka na środowisko lub wzmacnia

odporność gospodarki na presje środowiskowe274.

Ekoznaki – znaki ekologiczne umieszczane na produktach w celu wyróżnienia ich z tej samej kategorii

wyrobów obecnych na rynku. Poprzez znakowanie produktów wywiera się wpływ na rynek

oraz kształtuje proekologiczny model konsumpcji. Z jednej strony pomaga się klientowi przy wyborze

produktu spełniającego określone wymagania pod względem ochrony środowiska, a z drugiej strony

wywiera się, poprzez kształtowanie popytu, presję na producentów, aby doskonalili technologię

produkcji, ponieważ lepsze towary eliminują z rynku konkurencję. Przyznanie znaku produktowi

poprzedzone jest jego oceną na etapie: przedprodukcyjnym, produkcyjnym, dystrybucji (w tym

pakowania), użytkowania oraz recyklingu i unieszkodliwiania odpadów275.

Ekoznakowanie (eco-labeling) – oznaczanie produktów znakami informującymi konsumenta

o oddziaływaniu produktu na środowisko. Istnieje wiele rodzajów ekoznakowania w zależności

od kraju, regionu czy rodzaju działalności.276

Natura 2000 (sieć obszarów Natura 2000) – najmłodsza z form ochrony przyrody, wprowadzona

w 2004 r. w Polsce jako jeden z obowiązków związanych z przystąpieniem naszego kraju do Unii

Europejskiej. (…) Głównym celem funkcjonowania Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 jest

272

Wytyczne dotyczące stosowania jednolitych wskaźników makroekonomicznych będących podstawą oszacowywania

skutków finansowych projektowanych ustaw.

273

Por. Znaczenie i rola błękitno–zielonej infrastruktury w adaptacji do zmian klimatu – prezentacja dr inż. arch. Justyny

Gorgoń, Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach, s. 2.

274

Instytut Badań Strukturalnych.

275

Portal ekologia.pl

Forum Odpowiedzialnego Biznesu, http://odpowiedzialnybiznes.pl

zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, które uważa się za cenne

i zagrożone w skali całej Europy. Drugim jej celem jest ochrona różnorodności biologicznej.277

Ekonomia/gospodarka współdzielenia (ang. sharing economy) – trend przeciwny

konsumpcjonizmowi. Zakłada dzielenie się, pożyczanie oraz wymianę produktów i usług. Zamiast

kupować samochód, można wybrać się z kimś razem w podróż, zamiast płacić za hotel, można

zamieszkać u osoby prywatnej, zamiast kupować usługi (np. korepetycje, nauka języka) można

skorzystać z wymiany takich usług. Najczęściej opiera się to na modelu peer-to-peer, gdzie dwie

osoby komunikują się ze sobą poprzez platformę ułatwiającą dokonanie „transakcji”278.

Eutrofizacja – wzbogacanie wód biogenami, w szczególności związkami azotu lub fosforu,

powodującymi przyspieszony wzrost glonów oraz wyższych form życia roślinnego, w wyniku którego

następują niepożądane zakłócenia biologicznych stosunków w środowisku wodnym oraz pogorszenie

jakości tych wód279.

Ekozarządzanie – opiera się na prośrodowiskowych regułach (systemach) zarządzania. Systemy

zarządzania środowiskowego są dla przedsiębiorstw i innych organizacji jednym z narzędzi służących

poprawie efektów ich działalności środowiskowej, zapewniających jednocześnie oszczędność energii

i innych zasobów. Systemy ekozarządzania (np. seria ISO 14000) i audytu (np. EMAS) stanowią

dla przedsiębiorstw i innych organizacji narzędzie zarządzania służące do oceny i poprawy efektów

ich działalności środowiskowej oraz składania sprawozdań w tym zakresie280.

Gospodarka niskoemisyjna – gospodarka, „której wzrost osiąga się w wyniku integracji wszystkich

aspektów gospodarki wokół niskoemisyjnych technologii i praktyk, wydajnych rozwiązań

energetycznych, czystej i odnawialnej energii i proekologicznych innowacji technologicznych”.

W ramach takiej gospodarki w sposób efektywny zużywa się lub wytwarza energię i materiały, a także

usuwa, bądź odzyskuje odpady metodami minimalizującymi emisję gazów cieplarnianych281.

Gospodarka o obiegu zamkniętym – model produkcji i konsumpcji, który polega na dzieleniu się,

pożyczaniu, ponownym użyciu, naprawie, odnawianiu i recyklingu istniejących materiałów

i produktów tak długo, jak to możliwe. W ten sposób wydłuża się cykl życia produktów. W praktyce

oznacza to ograniczenie odpadów do minimum. Kiedy cykl życia produktu dobiega końca, surowce

i odpady, które z niego pochodzą, powinny zostać w gospodarce. Można je z powodzeniem

wykorzystać ponownie, tworząc w ten sposób dodatkową wartość282.

Jednolita część wód powierzchniowych – oddzielny element wód powierzchniowych taki jak jezioro

albo inny naturalny lub sztuczny zbiornik wodny, struga, strumień, potok, rzeka, kanał lub ich części,

morskie wody przejściowe lub wody przybrzeżne. Pojęcie zostało wprowadzone w związku

z implementacją RDW, stosowane jest w kontekście zarządzania wodami, w tym ich monitoringu

środowiskowego283.

277

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska.

Portal „Ekonomia współdzielenia”, http://www.ekonomiawspoldzielenia.pl

279

Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. - Prawo wodne art. 16, ust. 32 lit. c).

280

Por. decyzja Komisji (UE) 2017/2285 z dnia 6 grudnia 2017 r. zmieniająca przewodnik użytkownika, w którym określa się

działania konieczne do uczestnictwa w EMAS, zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr

1221/2009 w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS)

(notyfikowana jako dokument nr C(2017) 8072) (Dz. Urz. UE L 328 z 12.12.2017, str. 38).

281

„Gospodarka niskoemisyjna” – prezentacja, Kraków, 02.06.2015 r., autorzy: dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr

Marcin Cholewa, Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii

Nauk.

282

Parlament Europejski, http://www.europarl.europa.eu

283

Portal „Teraz-srodowisko.pl”, https://www.teraz-srodowisko.pl/slownik-ochrona-srodowiska

Jednolita część wód podziemnych – określona objętość wód podziemnych występujących w obrębie

danej warstwy wodonośnej lub zespołu warstw wodonośnych. Pojęcie zostało wprowadzone

w związku z implementacją RDW, stosowane jest w kontekście zarządzania wodami, w tym ich

monitoringu środowiskowego284.

Mitygacja – ograniczenie wpływu działalności człowieka na powstawanie efektu cieplarnianego

Ziemi, głównie poprzez zmniejszanie emisji do atmosfery gazów cieplarnianych, ograniczenie spalania

paliw kopalnych, podniesienie efektywności energetycznej we wszystkich dziedzinach działalności

człowieka, oszczędzanie energii. W zakres pojęcia mitygacji zmian klimatu wchodzą również działania

mające na celu zwiększenie sekwestracji węgla w glebach i lasach lub wychwytywania dwutlenku

węgla z atmosfery w celu jego powtórnego magazynowania285.

Neutralność klimatyczna – bilans między emisją gazów cieplarnianych a ich pochłanianiem przez

oceany/morza, lasy i gleby bądź składowaniem (np. w technologii Carbon Capture and Storage –

wychwytywanie i składowanie węgla lub Carbon Capture and Utilization – wychwytywanie

i wykorzystanie węgla w procesach przemysłowych). Pojęcie „neutralności klimatycznej” dotyczy

nie tylko dwutlenku węgla, ale również innych gazów cieplarnianych (takich jak np. metan)286.

Remediacja – dotyczy gleby, ziemi oraz wód gruntowych. Oznacza działania służące usunięciu

lub zmniejszeniu ilości tzw. substancji powodujących ryzyko oraz kontrolowanie i ograniczenie

ich rozprzestrzeniania się. Celem remediacji jest doprowadzenie terenu zanieczyszczonego do takiego

stanu, by nie stwarzał zagrożenia dla ludzi i środowiska. Powinna uwzględniać obecny oraz przyszły

sposób użytkowania terenu. Remediacja może polegać na samooczyszczaniu. Może być

przeprowadzana in-situ (na miejscu) lub ex-situ, gdy obejmuje wywiezienie skażonej ziemi

i oczyszczenie jej poza terenem poddanym remediacji287.

Renaturalizacja – w ochronie przyrody proces przywracania środowiska do stanu naturalnego,

możliwie bliskiego stanowi pierwotnemu sprzed wprowadzenia w nim niekorzystnych zmian przez

człowieka. Termin ten ma szersze znaczenie niż renaturyzacja, ponieważ, oprócz działań

technicznych, może również oznaczać równoległy spontaniczny proces naturalny, możliwy np. dzięki

biernej ochronie. W odróżnieniu od renaturyzacji, ograniczającej się zwykle do zabiegów

hydrotechnicznych, dotyczyć może wszelkich ekosystemów. W ekosystemach leśnych może polegać

np. na umożliwieniu spontanicznego kształtowania składu i struktury drzewostanu poprzez eliminację

zabiegów hodowlanych288.

Sekwestracja (pochłanianie) dwutlenku węgla – samoistne procesy pochłaniania CO2 przez oceany,

lasy (w procesie fotosyntezy) i/lub glebę oraz aktywne wychwytywanie przez człowieka dwutlenku

węgla z atmosfery i jego przechowywanie w postaci uniemożliwiającej (lub bardzo ograniczającej)

uwalnianie się do atmosfery dzięki procesom fizycznym (np. sekwestracja geologiczna w głębokich

strukturach geologicznych) lub dzięki procesom biologicznym (biosekwestracja).

Ubóstwo energetyczne – zjawisko, w którym gospodarstwo domowe ma trudności w zaspokojeniu

swoich potrzeb energetycznych (ogrzewania, ciepłej wody, elektryczności) z powodu niskiego

dochodu lub charakterystyk mieszkania. Według podejścia brytyjskiego, przejętego przez różne

organizacje międzynarodowe, ubóstwo energetyczne występuje, kiedy wydatki gospodarstwa

284

Portal „Teraz-srodowisko.pl”, https://www.teraz-srodowisko.pl/slownik-ochrona-srodowiska

Portal „Klimat a rolnictwo”, https://klimatarolnictwo.pl

286

Portal „Energia od nowa”, http://energiaodnowa.pl/pl/pytania-i-odpowiedzi/

287

Portal „Teraz-srodowisko.pl”, https://www.teraz-srodowisko.pl/slownik-ochrona-srodowiska

288

Encyklopedia leśna, https://www.encyklopedialesna.pl/haslo/renaturalizacja/

domowego na zaopatrzenie w ciepło i inne rodzaje energii niezbędne do zaspokojenia podstawowych

potrzeb przekraczają próg 10% ich dochodu289.

Usługi ekosystemowe (świadczenia ekosystemów) – zestaw wytworów (np. drewno, owoce leśne,

zwierzyna łowna) i funkcji ekosystemów (np. oczyszczanie wody i powietrza, produkcja tlenu, miejsca

rekreacji), z których korzysta społeczeństwo290.

Załącznik 1: Diagnoza w poszczególnych obszarach PEP2030

Załącznik 2: Podsumowanie wdrażania Strategii „Bezpieczeństwo

Energetyczne i Środowisko 2020” (BEiŚ) w części środowiskowej

Załącznik 3: Projekty strategiczne PEP2030

Załącznik 4: Wartości bazowe wskaźników monitorowania

PEP2030 na poziomie wojewódzkim

289

Lewandowski P., Kiełczewska A., Ziółkowska K., Ubóstwo energetyczne wśród mieszkańców domów jednorodzinnych,

Instytut Badań Strukturalnych.

„Chrońmy przyrodę ojczystą”, Zeszyt 1 styczeń/luty 2011, s. 3–20.

Załącznik 1: Diagnoza w poszczególnych obszarach PEP2030

Warszawa, 2019

Spis treści

Załącznik 1: Diagnoza w poszczególnych obszarach PEP2030 ............................................................ 145

1.

Wstęp .......................................................................................................................................... 148

2.

Zasoby wodne, w tym jakość wód ............................................................................................... 148

Wprowadzenie ................................................................................................................................ 148

Zasoby wodne w Polsce................................................................................................................... 152

Stan wód rzecznych (w tym zbiorników zaporowych) .................................................................... 155

Stan jezior ........................................................................................................................................ 158

Trendy zmian stężeń wybranych zanieczyszczeń badanych w osadach rzek i jezior Polski ............ 162

Wody przejściowe i przybrzeżne ..................................................................................................... 164

Morze Bałtyckie ............................................................................................................................... 167

Wody podziemne ............................................................................................................................ 170

Podsumowanie ................................................................................................................................ 173

3.

Powietrze ..................................................................................................................................... 177

Pył zawieszony ................................................................................................................................. 182

Ozon ................................................................................................................................................ 189

4.

Powierzchnia ziemi, w tym gleby ................................................................................................ 193

5.

Zagrożenia środowiska ................................................................................................................ 200

Bezpieczeństwo biologiczne, w tym organizmy genetycznie zmodyfikowane ............................... 200

Klimat akustyczny ............................................................................................................................ 202

Pola elektromagnetyczne ................................................................................................................ 207

Promieniowanie jonizujące ............................................................................................................. 210

6.

Zasoby przyrodnicze .................................................................................................................... 214

Ekosystemy wodno‐błotne .............................................................................................................. 226

Różnorodność biologiczna na terenach rolniczych ......................................................................... 227

Lasy .................................................................................................................................................. 231

Krajobraz ......................................................................................................................................... 234

Podsumowanie ................................................................................................................................ 236

7.

Odpady ........................................................................................................................................ 237

8.

Zasoby geologiczne...................................................................................................................... 245

9.

Technologie środowiskowe ......................................................................................................... 249

Ekoinnowacje .................................................................................................................................. 249

System ekozarządzania i audytu (EMAS) ......................................................................................... 258

10. Zmiany klimatu – działania mitygacyjne i adaptacyjne ............................................................... 259

Działania mitygacyjne ...................................................................................................................... 259

Zmiany klimatu i ich skutki .............................................................................................................. 265

Działania adaptacyjne...................................................................................................................... 276

11. Edukacja ekologiczna i dostęp do informacji o środowisku ....................................................... 278

Wzorce zrównoważonej konsumpcji i edukacja ekologiczna .......................................................... 278

Dostęp do informacji o środowisku................................................................................................. 286

12. Instrumenty polityki ekologicznej państwa ................................................................................. 288

Podmioty biorące udział w zarządzaniu środowiskiem ................................................................... 288

System finansowania ochrony środowiska ..................................................................................... 295

Formy ochrony przyrody ................................................................................................................. 302

System ocen oddziaływania na środowisko .................................................................................... 307

Pozwolenia zintegrowane ............................................................................................................... 312

1. Wstęp

W toku prac nad kształtem Polityki ekologicznej państwa 2030 opracowano szczegółową diagnozę

stanu istniejącego we wszystkich obszarach objętych zakresem PEP. Punkt wyjścia dla opracowania

stanowiła diagnoza przygotowana na potrzeby Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR).

Prace nad diagnozą były koordynowane przez Ministerstwo Środowiska ze wsparciem członków

międzyresortowego zespołu ds. PEP. W Diagnozie przedstawiono obszerne fragmenty raportów

Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ), ponadto wykorzystano opracowania innych

jednostek resortowych (IMGW, KZGW, GDOŚ, PGL LP, IOŚ – KOBIZE) i GUS oraz zaktualizowano

i uzupełniono aspektami istotnymi z punktu widzenia innych resortów.

Należy przy tym podkreślić, że przy opisywaniu stanu poszczególnych komponentów środowiska nie

jest możliwe przyjęcie jednolitej cezury czasowej danych. Sposób monitorowania wskaźników

w wybranych obszarach różni się metodyką badań i dostępnością danych. Pomiary wykonywane są

również przez różne podmioty.

Głównym celem opracowania diagnozy jest dostarczenie aktualnych i wiarygodnych informacji

na temat stanu środowiska (również w wymiarze terytorialnym), które będą stanowiły podstawę

do interwencji Państwa w tym obszarze.

2. Zasoby wodne, w tym jakość wód1

Wprowadzenie

„Polska wyróżnia się stosunkowo małymi zasobami wód wynoszącymi ok. 1580 m3/rok/mieszkańca,

co stanowi zaledwie około 35% średniej europejskiej”2. Efektem tego jest występowanie w części

obszaru Polski trudności w zaopatrzeniu w wodę. W szczególności w południowej części kraju

wodochłonny przemysł i rozwój procesów demograficznych oraz naturalne warunki geograficzne

i hydrograficzne powodują występowanie silnych deficytów wody. Na południu występuje także

znaczna zmienność przepływu wód w rzekach w czasie silnych opadów deszczu i przemieszczania się

znacznych ilości wód powodziowych stanowiących m.in. spływy z terenów górskich. Wszystkie

te czynniki utrudniają racjonalne gospodarowanie wodami, a stosunkowo mała pojemność

retencyjna sztucznych zbiorników nie pozwala na skuteczne niwelowanie problemów wynikających

z okresowych nadmiarów i deficytów wód powierzchniowych. Z powodu niskich opadów najbardziej

zagrożonym rejonem Polski jest obszar szeroko pojętego niżu polskiego – głównie Wielkopolska

i północne Mazowsze. Na obszarze Wielkopolski na stan zasobów wodnych wpływają również

intensywne rolnictwo oraz wydobycie węgla brunatnego. Podstawowym problemem w zakresie

zaopatrzenia w wodę ludności jest w dalszym ciągu mała dostępność wody wysokiej jakości, mimo

1

W rozdziale zacytowano obszerne fragmenty opracowań: Stan środowiska w Polsce Sygnały 2016 (GIOŚ 2017),

pod red. B. Albiniak oraz Stan środowiska w Polsce. Raport 2014, (GIOŚ 2014).

2

Raport „Zarządzanie zasobami wodnymi w Polsce 2018”, przygotowany w wyniku realizacji programu GNCP

pn. „Zarządzanie zasobami wodnymi 2018”, z prezentacją podczas wydarzenia Cities for Climate Urban Summit,

5 grudnia 2018 w ramach 24. sesji Konferencji stron Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie

zmian klimatu (COP24) w Katowicach.

wyraźnego spadku wielkości poborów wody przez przemysł i gospodarstwa domowe w ostatnim

dziesięcioleciu. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że zasoby wód podziemnych w Polsce szacowane

są na około 16 km3, przy czym około 2 km3 są obecnie eksploatowane.

Działalność gospodarcza człowieka i niektóre procesy przyrodnicze, jak również globalne zmiany

klimatu zwiększają częstość występowania ekstremalnych zjawisk atmosferycznych, w tym powodzi

i susz. Zjawisko suszy w ostatnich dwudziestu latach występuje w Polsce szczególnie często. Jest

to spowodowane przede wszystkim wzrostem temperatury powietrza w okresie wegetacyjnym

oraz występowaniem okresów bezopadowych lub okresów z powtarzającymi się opadami mniejszymi

niż średnie.

W systemie monitoringu suszy rolniczej prowadzonym przez Instytut Uprawy Nawożenia

i Gleboznawstwa w Puławach – Państwowy Instytut Badawczy, warunki meteorologiczne są

określane za pomocą klimatycznego bilansu wodnego (KBW). Szczególnie w ostatnich latach, wiosną

i wczesnym latem wartości KBW są coraz mniejsze, co oznacza, że występujące okresy suszy są coraz

bardziej dotkliwe. Zbiega się to z okresem największego zapotrzebowania na wodę przez rośliny

uprawne, zwłaszcza przez zboża.

Intensyfikacja rolnictwa, zunifikowanie siedlisk naturalnych, budowa systemów odwadniających

i urbanizacja wywołały zmiany w pokrywie glebowej, które powodują, że mniejsza ilość wody jest

zatrzymywana w zlewniach obecnie, niż była w przeszłości. Obieg wody i materii w zlewniach jest

szybszy niż wiele lat temu. Wszystkie te czynniki zwiększają częstość występowania susz i powodzi.

Kiedy zdolność retencjonowania wody w zlewni maleje, tworzą się naturalne szybkie drogi odpływu

wód opadowych i roztopowych po powierzchni terenu. Zjawiska te nasilają się podczas gwałtownych

opadów i intensywnego topnienia śniegu.

W świetle prognoz zmian klimatu przewiduje się nasilenie intensywności przede wszystkim krótkich

opadów nawalnych, których wysokość w środkowej i południowej części kraju może wzrosnąć nawet

o 50–75 mm, co może spowodować zwiększenie częstości występowania powodzi lokalnych.

W tym kontekście ważne są konserwacja i utrzymanie systemów melioracyjnych. Znamiennym

przykładem ich nieodpowiedniego stanu jest niewydolność w czasie powodzi w 2010 r. Wiele

obszarów zostało podtopionych tylko ze względu na nieprawidłowe działanie tych właśnie systemów.

Zasoby wód powierzchniowych i ich wykorzystywanie w celu zabezpieczenia odpowiedniej ilości

wody dla wszystkich użytkowników wymagają właściwych urządzeń technicznych. Istnieje więc pilna

potrzeba wdrażania działań, które łagodziłyby ujemny wpływ chwilowego nadmiaru lub niedoboru

wody na działalność gospodarczą i stan środowiska przyrodniczego.

Obecny stan zasobów wodnych w Polsce – tak ilościowy, jak i jakościowy – jest, poza czynnikami

naturalnymi, wynikiem wieloletniego niedofinansowania gospodarki wodnej i rozproszenia

kompetencji zarządczych. Ponieważ dostęp do odpowiedniej ilości zasobów wód dobrej jakości jest

warunkiem rozwoju, konieczne jest zwiększenie dyspozycyjnych zasobów wód, poprawa ich stanu

ekologicznego i jakości chemicznej. Racjonalne gospodarowanie zasobami wód ujmowanych

na potrzeby zaopatrzenia ludności oraz dla rozwoju gospodarczego powinno zapewniać równowagę

poboru i odtwarzania zasobów, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiednio wysokiego poziomu

oczyszczania wód zużytych.

Polska położona jest w zlewiskach trzech mórz: Morza Bałtyckiego (99,7% powierzchni kraju), Morza

Północnego (0,1% powierzchni kraju) oraz Morza Czarnego (0,2% powierzchni kraju)3. W naszym

kraju wyznaczonych zostało 9 obszarów dorzeczy: największe Wisły i Odry oraz siedem mniejszych,

stanowiących międzynarodowe obszary dorzeczy: Dniestru, Dunaju, Banówki, Łaby, Niemna, Pregoły

i Świeżej. Na obszarach dorzeczy ustanowione zostały następnie regiony wodne.

Rys. 2.1. Obszary dorzeczy w Polsce

Źródło: GIOŚ, Stan środowiska w Polsce. Raport 2018, Biblioteka Monitoringu Środowiska, 2018,

s. 112.

Monitoring jakości wód powierzchniowych prowadzony jest w jednolitych częściach wód

powierzchniowych (jcwp) w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska. Badania i ocena stanu

wód w rzekach wykonywane są przez wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska. Jcwp

to jednostka podziału wyznaczona do zarządzania wodami przez Państwowe Gospodarstwo Wodne

Wody Polskie. Przez jednolitą część wód powierzchniowych rozumie się oddzielny i znaczący element

wód powierzchniowych, taki jak: a) jezioro lub inny naturalny zbiornik wodny, b) sztuczny zbiornik

wodny, c) struga, strumień, potok, rzeka i kanał lub ich części, d) morskie wody wewnętrzne, wody

3

GUS, Ochrona Środowiska 2018, Warszawa, 2018, s. 22.

przejściowe lub wody przybrzeżne4. Na terenie Polski wydzielono 4586 jcwp rzecznych

(w tym zbiorników zaporowych)5.

Na ocenę stanu jcwp składa się ocena stanu lub potencjału ekologicznego oraz ocena stanu

chemicznego wód. Stan ekologiczny określa się dla jcwp naturalnych, czyli takich, których

hydromorfologia nie została w znacznym stopniu zmieniona na skutek działalności człowieka.

Potencjał ekologiczny określa się dla sztucznych lub silnie zmienionych jcwp. Na obie te oceny składa

się klasyfikacja biologicznych elementów jakości oraz wspierających je wskaźników

fizykochemicznych i hydromorfologicznych. Do wskaźników fizykochemicznych należą parametry

wody określające warunki termiczne, tlenowe, zasolenie, zakwaszenie oraz stężenia substancji

biogennych (związki azotu i fosforu), jak również obecność w wodzie substancji szczególnie

szkodliwych dla środowiska wodnego (takich jak węglowodory ropopochodne, cyjanki, fenole lotne,

aldehyd mrówkowy oraz szereg metali ciężkich). Stan i potencjał ekologiczny określa pięciostopniowa

skala. Dla stanu ekologicznego jest to: bardzo dobry/dobry/umiarkowany/słaby/zły, a dla potencjału

ekologicznego: maksymalny/dobry/umiarkowany/słaby/zły.

Ocenę stanu chemicznego jcwp określa się poprzez badania stężeń substancji priorytetowych6

oraz innych zanieczyszczeń w dziedzinie gospodarki wodnej wskazanych w rozporządzeniu Ministra

Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części wód

powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji priorytetowych (Dz. U. poz.

1187). Ocena stanu chemicznego wyrażona jest w dwustopniowej skali: stan chemiczny

dobry/poniżej dobrego.

Ocena stanu jcwp wyrażona jest w dwustopniowej skali (stan dobry/zły). W klasyfikacji stanu

dominuje zasada „one‐out, all‐out”. Oznacza ona, że do osiągnięcia dobrego stanu jcwp musi

osiągnąć co najmniej dobry stan/potencjał ekologiczny oraz dobry stan chemiczny. Jednocześnie

o klasyfikacji obu ocen decydują wyniki pomiarów wskaźnika, który osiągnął najgorszą ocenę.

W zależności od programu monitoringu badaniom podlegać może nawet ponad 100 wskaźników.

Mnogość badanych parametrów sprawia, że dobry stan mogą osiągnąć wyłącznie jcwp, których wody

są wysokiej jakości pod niemal każdym względem. Liczba i rodzaj badanych wskaźników zależą

od zaplanowanego w danej jcwp programu monitoringu, którego rodzaj dostosowany jest do celu

zaplanowanych badań. Miejsca jego realizacji wytypowane są w sposób zapewniający

reprezentatywność wyników w skali zlewni i obszarów dorzeczy.

Ze względu na wyznaczoną w Polsce dużą liczbę jcwp objęcie ich wszystkich monitoringiem jest

niemożliwe. Z tego powodu przy prezentowaniu oceny stanu/potencjału ekologicznego rozróżnia się

wyniki dla jcwp monitorowanych i dla jcwp niemonitorowanych, które klasyfikowane są

4

Na podstawie ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz. U. z 2018 r. poz. 2268 z późn. zm.), art. 16

ust. 20 oraz ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy – Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. z 2018 r. poz. 1722).

5

W 2017 r. opracowany został zaktualizowany podział sieci hydrograficznej kraju na jednolite części wód.

Zgodnie z tym podziałem istnieje 3116 jcwp rzecznych, 1068 jcwp jeziornych, 7 jcwp przejściowych i 4 jcwp

przybrzeżne.

6

Zgodnie z art. 16 ust. 3 i 6 dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października

2000 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (substancje priorytetowe są

substancjami niebezpiecznymi dla środowiska).

poprzez ekstrapolację. Wyniki klasyfikacji stanu/potencjału ekologicznego niemonitorowanych jcwp

ze względu na stosunkowo niski poziom ufności prezentuje się poprzez nadanie tak ocenianym jcwp

dwóch klas: stan/potencjał ekologiczny „co najmniej dobry” oraz „poniżej dobrego”.

Zasoby wodne w Polsce7

Stan zasobów wodnych Polski został opracowany na podstawie danych pochodzących z sieci

monitoringu hydrologicznego Państwowej Służby Hydrologiczno‐Meteorologicznej (PSHM) za rok

hydrologiczny 2016 (okres od 1 listopada 2015 r. do 30 października 2016 r.) oraz sieci monitoringu

wód podziemnych Państwowej Służby Hydrogeologicznej (PSH) za lata hydrologiczne 2016–2017.

W roku hydrologicznym 2016 łączne zasoby wód płynących w Polsce wynosiły 41 438,9 mln m3

(z tego dopływ wód spoza granic Polski wynosił 5 073,4 mln m3, a odpływ ze zlewni znajdujących się

w granicach Polski wynosił 36 365,5 mln m3).

Średni opad w granicach Polski w roku hydrologicznym 2016 wynosił 698,9 mm (w przypadku

uwzględnienia zlewni zasilających rzeki dopływające do Polski średni opad wynosił 684,5 mm).

Warstwa odpływu wody z terenu Polski wynosiła 115,2 mm.

W dorzeczu Wisły łączne zasoby wód płynących w 2016 r. wyniosły 23 799,1 mln m3 (z tego dopływ

wód spoza granic Polski wynosił 2 675,1 mln m3, a odpływ z terenu Polski wynosił 21 124,0 mln m3).

Średni opad w zlewni Wisły w roku hydrologicznym 2016 wynosił 704,4 mm (w przypadku

uwzględnienia zlewni zasilających rzeki dopływające do Polski średni opad wyniósł 706,6 mm).

Warstwa odpływu wody w roku hydrologicznym 2016 ze zlewni Wisły w granicach Polski wynosiła

108,9 mm.

W dorzeczu Odry łączne zasoby wód płynących w roku 2016 wynosiły 10 527,7 mln m3 (z tego dopływ

wód spoza granic Polski wynosił 2 398,3 mln m3, a odpływ za granice Polski wynosił 8 129,4 mln m3).

Średni opad w zlewni Odry w roku hydrologicznym 2016 wynosił 656,0 mm (w przypadku

uwzględnienia zlewni zasilających rzeki dopływające do Polski średni opad wynosił 662,5 mm).

Warstwa odpływu wody w roku hydrologicznym 2016 ze zlewni Odry w granicach Polski wynosiła

68,4 mm.

W zlewisku Bałtyku (zlewnie Regi, Parsęty, Wieprzy, Słupi i Łeby) łączne zasoby wód płynących w

2016 r. wyniosły 4 324,4 mln m3. Średni opad w zlewniach zlewiska Bałtyku w roku hydrologicznym

2016 wynosił 850,8 mm, a warstwa odpływu wody z tego terenu wyniosła 250,8 mm.

W wieloleciu 1951–2016, średnia wartość łącznych zasobów wód płynących w Polsce wyniosła 60 400

mln m3. Na tym tle, w roku hydrologicznym 2016 wielkość zasobów wód płynących w Polsce była

mniejsza i stanowiła 68,6% wartości średniej.

Zasilanie podziemne tworzy średnio na obszarze kraju i w przeciętnych warunkach

hydrologiczno‐meteorologicznych 52,5% rocznej objętości odpływu rzecznego. Po skrajnie suchym

roku 2015 i wobec powszechnej na obszarze kraju suszy w 2016 r. kontynuowany był wyraźny spadek

7

Na podstawie danych z lat 2016 i 2017.

stanu retencji w płytkich poziomach wodonośnych o swobodnym zwierciadle, zaś przepływ rzek w

okresie niżówek był tworzony wyłącznie z zasilania podziemnego. Użytkowe poziomy wodonośne

o zwierciadle napiętym – stanowiące główne źródło zbiorowego zaopatrzenia w wodę – nie podlegały

istotnym spadkom zasobności. Rok 2017 był przeciętny pod względem stanu retencji wód

podziemnych i odpływu do rzek.

Zasoby zwykłych wód podziemnych (niezaliczonych do wód leczniczych, termalnych oraz solanek)

dostępne do zagospodarowania (ZG) są ustalane w obszarach i jednostkach bilansowych,

wyznaczanych jako wytypowane do przeprowadzania bilansu wodno‐gospodarczego zlewnie rzek,

będących w związku hydraulicznym z wodami podziemnymi i obejmujących strefy zasilania ujęć wód

podziemnych. Zasoby dostępne do zagospodarowania ustalane są jako zasoby dyspozycyjne wód

podziemnych (ZD), zgodnie z ustawą z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U.

z 2019 r. poz. 868, z późn. zm.) i rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 18 listopada 2016 r. w

sprawie dokumentacji hydrogeologicznej i dokumentacji geologiczno‐inżynierskiej (Dz. U. poz. 2033)

oraz Poradnikiem metodycznym, w trybie sporządzenia zatwierdzanej przez Ministra Środowiska

dokumentacji hydrogeologicznej. Zasoby dyspozycyjne wód podziemnych są ustalane w ilościach

średnich wieloletnich zgodnie z przebiegiem ich odnawialności właściwym dla warunków

hydrogeologicznych panujących w jednostkach bilansowych. Zasoby dyspozycyjne są określane

metodą modelowania matematycznego przepływu wód podziemnych, prognozowanego w

warunkach dopuszczalnego stopnia zagospodarowania zasobów jednostki bilansowej, z

zachowaniem celów środowiskowych, wyznaczonych do osiągnięcia i utrzymania w ekosystemach

chronionych. Model matematyczny jednostki bilansowej powstaje w oparciu o szczegółową analizę

wyników istniejącego rozpoznania geologicznego, hydrogeologicznego i hydrologicznego,

uzupełnionego dodatkowo zaprojektowanymi badaniami i pomiarami terenowymi. Wg stanu na

31.12.2017 r. zasoby dyspozycyjne wód podziemnych zostały ustalone na obszarze 80% powierzchni

kraju. Na pozostałej części kraju są prowadzone prace dokumentacyjne, których ukończenie nastąpi

w 2019 r.

W obszarach bilansowych, jeszcze nieobjętych ukończonym dokumentowaniem zasobów

dyspozycyjnych wód podziemnych, zasoby wód podziemnych dostępne do zagospodarowania zostały

określone w 2003 r. uproszczonymi metodami hydrologicznymi jako zasoby perspektywiczne wód

podziemnych (ZP). Szczegółowe informacje o zasobach wód podziemnych dostępnych

do zagospodarowania są gromadzone i przetwarzane w bazie danych zasobów dyspozycyjnych

prowadzonej przez państwową służbę hydrogeologiczną (PSH).

Zasoby zwykłych wód podziemnych dostępne do zagospodarowania dla obszaru całego kraju

wynoszą, wg stanu rozpoznania na dzień 31 grudnia 2017 r., około 12,73 km3/rok (ok. 35 mln

m3/dobę).

Na ich całkowitą wartość składają się

9,82 km3/rok (ok. 27 mln m3/dobę) zasobów dyspozycyjnych (ZD), ustalonych w trybie dokumentacji

hydrogeologicznej, zgodnie z ustawą z dnia 9 czerwca 2011 r. ‐ Prawo geologiczne i górnicze, dla

obszarów o powierzchni stanowiącej łącznie ok. 80% powierzchni Polski;

2,91 km3/rok (ok. 8 mln m3/dobę) zasobów perspektywicznych (ZP), oszacowanych jako zasoby

perspektywiczne dla pozostałej części kraju (ok. 20% powierzchni Polski), do czasu udokumentowania

na tych obszarach zasobów dyspozycyjnych.

Dla obszaru dorzecza Wisły zasoby dyspozycyjne i perspektywiczne wód podziemnych wynoszą

łącznie ok. 7,03 km3/rok (około 19,25 mln m3/dobę), co – uwzględniając powierzchnię tego obszaru

(ok. 183,2 tys. km2) – daje średnią wartość modułu zasobów zwykłych wód podziemnych dostępnych

do zagospodarowania równą 105,1 m3/(dobę∙km2). Dla obszaru dorzecza Odry zasoby dyspozycyjne

i perspektywiczne wód podziemnych wynoszą ok. 5,35 km3/rok (ok. 14,65 mln m3/dobę), co –

uwzględniając powierzchnię dorzecza (ok. 118,0 tys. km2) – daje średnią w tym dorzeczu wartość

modułu zasobów dostępnych do zagospodarowania około 124,2 m3/(dobę∙km2).

Rys. 2.2. Mapa stanu udokumentowania zasobów dyspozycyjnych wód podziemnych w Polsce (stan

na dzień 31.12.2017 r.)

Źródło: Polskie Zrzeszenie Inżynierów i Techników Sanitarnych w Częstochowie, Bezpieczeństwo

zbiorowego zaopatrzenia w wodę na terenach objętych antropopresją, pod red. G. Maliny,

Częstochowa, 2018, s. 48, za: Biuletyn Państwowej Służby Hydrologicznej, Zadania Państwowej

Służby Hydrologicznej w 2017 r. SYNTEZA, 2018.

Stan wód rzecznych (w tym zbiorników zaporowych)

Ocena stanu/potencjału ekologicznego wód rzek i zbiorników zaporowych opracowana została

w oparciu o zweryfikowane dane monitoringowe z lat 2011–2016, z zastosowaniem zasady

dziedziczenia. Na podstawie wyników pomiarowych oceniono w ten sposób 1974 jcwp.

W ujęciu krajowym wśród ocenionych naturalnych jcwp 0,5% osiągnęło bardzo dobry, a 16% dobry

stan ekologiczny. Wśród sztucznych i silnie zmienionych jcwp potencjał maksymalny osiągnęło 0,25%,

a dobry 9% ocenionych jcwp.

Tab. 2.1. Ocena stanu jednolitych części wód powierzchniowych rzecznych monitorowanych

w 2017 r.

OCENA STANU

OCENA STANU

CHEMICZNEGO

KLASYFIKACJA

POTENCJAŁU

EKOLOGICZNEGO

KLASYFIKACJA STANU

EKOLOGICZNEGO

OCENY JEDNOLITYCH CZĘŚCI WÓD

POWIERZCHNIOWYCH RZECZNYCH

DNIESTR

0

0

1

0

0

DUNAJ

0

1

2

0

0

JARFT

0

0

0

0

0

ŁABA

0

0

0

1

0

DORZECZE

NIEMEN

ODRA

0

1

1

10

8

105

2

34

1

5

PERGOŁA

0

0

14

2

1

ŚWIEŻA

0

0

1

0

0

WISŁA

0

23

202

79

18

ŁĄCZNIE

1

35

333

118

25

1

3

0

1

12

155

17

1

322

512

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

14

92

43

25

0

0

0

0

0

0

0

0

22

75

38

18

36

167

81

43

0

0

0

0

0

174

0

0

153

327

DOBRY

0

0

0

0

0

22

0

0

70

92

PONIŻEJ DOBREGO

1

2

2

2

12

379

12

1

393

804

LICZBA

SKLASYFIKOWANYCH

JCWP

1

2

2

2

12

401

12

1

463

896

DOBRA

0

0

0

0

0

1

0

0

3

4

ZŁA

1

3

2

2

14

511

20

1

601

1155

LICZBA OCENIONYCH

JCWP

1

3

2

2

14

512

20

1

604

1159

BARDZO DOBRY

DOBRY

UMIARKOWANY

SŁABY

ZŁY

LICZBA

SKLASYFIKOWANYCH

NATURALNYCH JCWP

DOBRY

UMIARKOWANY

SŁABY

ZŁY

LICZBA

SKLASYFIKOWANYCH

SILNIE ZMIENIONYCH

LUB SZTUCZNYCH JCWP

Źródło: oprac. własne na podst. oceny jednolitych części wód rzek i zbiorników zaporowych w

2017 r., http://www.gios.gov.pl/pl/stan‐srodowiska/monitoring‐wod (dostęp: 05.02.2019).

Ocena stanu lub potencjału ekologicznego wód rzek i zbiorników zaporowych opracowana została

w oparciu o zweryfikowane dane monitoringowe z 2017 r., z zastosowaniem zasady dziedziczenia.

Na postawie wyników pomiarowych oceniono w ten sposób 839 jcwp.

W ujęciu krajowym wśród ocenionych naturalnych jcwp 0,2% osiągnęło bardzo dobry, a 6,8% dobry

stan ekologiczny. Wśród sztucznych i silnie zmienionych jcwp dobry potencjał ekologiczny osiągnęło

11% ocenionych jcwp. Z kolei zły stan/ potencjał ekologiczny elementów biologicznych stwierdzono

w nieco poniżej stu jcwp. Najczęściej uzyskiwaną klasą elementów biologicznych była klasa III (stan

lub potencjał umiarkowany). O złym stanie lub potencjale ekologicznym biologicznych elementów

jakości (klasa V) najczęściej decydował stan ichtiofauny, przy czym element ten nie jest obecnie

uwzględniany w klasyfikacji potencjału ekologicznego zbiorników zaporowych. Natomiast stan

makrofitów, również nieklasyfikowanych w zbiornikach zaporowych, osiągał klasę V tylko

w jednostkowych przypadkach.

W przypadku fizykochemicznych elementów jakości środowiskowe normy jakości dla stanu dobrego

najczęściej przekraczały wskaźniki odczynu (pH) oraz twardości. Ponieważ są to parametry o znacznej

zmienności naturalnej, możliwe jest, że stan ten nie wynika z zanieczyszczenia wód. Obecnie trwają

prace mające na celu jeszcze lepsze niż dotychczas powiązanie kryteriów klasyfikacji stanu

elementów fizykochemicznych ze stanem elementów biologicznych, w tym rewizję wskaźników

stosowanych do klasyfikacji. Dość często stan gorszy od dobrego prezentowały również wskaźniki

zanieczyszczenia pierwiastkami biogennymi (azot i fosfor) oraz materią organiczną. W skali kilkunastu

lat podstawowe wskaźniki zanieczyszczeń fizykochemicznych mierzone w przyujściowych odcinkach

Wisły i Odry ulegają stosunkowo niedużym i nieregularnym zmianom. Pewien spadek zanotowano

w przypadku fosforu ogólnego, zwłaszcza w Wiśle. Należy zaznaczyć, że rzeczywisty ładunek

zanieczyszczeń niesiony przez rzeki wiąże się z notowanymi stężeniami, pośrednio zależąc również

od objętości niesionej wody, przez co w latach mokrych zwykle jest większy niż w suchych.

Stan chemiczny

Stan chemiczny w 2017 r. badany był w 896 jcwp, z czego w 10,3% stwierdzono dobry stan

chemiczny, a w pozostałych 89,7% stwierdzono stan zły.

W tym okresie przebadano 56 substancji priorytetowych. Badania były wykonane przez laboratoria

wojewódzkich inspektoratów ochrony środowiska, jak również, w przypadku substancji, których

wojewódzkie inspektoraty nie oznaczały, przez wykonawcę zewnętrznego wykonującego badania

na zlecenie GIOŚ.

Wśród ocenianych jcwp stan chemiczny określony poniżej dobrego spowodowany był

przekroczeniami środowiskowych norm jakości, określonych w dyrektywie 2008/105/WE8 oraz

8

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/105/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie

środowiskowych norm jakości w dziedzinie polityki wodnej, zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy

Rady 82/176/EWG, 83/513/EWG, 84/156/EWG, 84/491/EWG i 86/280/EWG oraz zmieniająca dyrektywę

2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz. Urz. UE L 348 z 24.12.2008, str. 84, z późn. zm.).

kolejnej dyrektywie 2013/39/UE9. Najczęściej przekroczenia dotyczyły stężeń substancji z grupy

wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), stężenia rtęci10, a rzadziej stężenia

kadmu oraz fluorantenu.

W 2016 r. na zlecenie GIOŚ wykonano badania analityczne dla 11 substancji priorytetowych

w faunie wodnej. Były to pierwsze badania w tzw. biocie przeprowadzone w ramach PMŚ. Zgodnie

z dyrektywą 2013/39/UE11 były to substancje: bromowane difenyloetery, fluoranten,

heksachlorobenzen, heksachlorobutadien, rtęć i jej związki, WWA – benzo(a)piren, dikofol, kwas

perfluorooktano‐sulfonowy (PFOS), dioksyny i związki dioksynopodobne, heksabromocyklododekan

(HBCDD), heptachlor i epoksyd heptachloru.

Próbki fauny zostały pobrane z 200 punktów pomiarowych, w tym z rzek (153 jcwp), jezior (40 jcwp),

wód przejściowych (4 jcwp) i przybrzeżnych (3 jcwp). Ocenę przeprowadzono na podstawie wyników

analizy substancji priorytetowych w biocie w odniesieniu do środowiskowych norm jakości (EQS)

ustalonych w dyrektywie 2013/39/UE12. W żadnym z badanych punktów w próbkach fauny nie

stwierdzono zawartości heksachlorobenzenu, heksachlorobutadienu, dikofolu, dioksyn i związków

dioksynopodobnych oraz heksabromocyklododekanu w stężeniach wyższych od wartości EQS

określonych dla tych substancji. Należy podkreślić, że w przypadku heksachlorobenzenu,

heksachlorobutadienu i dikofolu nie zanotowano zawartości powyżej granicy oznaczalności (LOQ)

stosowanej metody analitycznej. Przekroczenia środowiskowych norm jakości wystąpiły w przypadku

następujących substancji: bromowane difenyloetery, rtęć i jej związki oraz heptachlor.

Stan jcwp monitorowanych w 2017 r.

Oceny ogólnego stanu dokonano w przypadku 1159 jcwp, z czego tylko w przypadku 0,3%

stwierdzono stan dobry, natomiast w przypadku 99,7% stwierdzono stan zły (por. tab. 2.1). Ocena

stanu wód w przypadku braku informacji o stanie chemicznym była wykonywana, jeżeli badania

9

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/39/UE z dnia 12 sierpnia 2013 r. zmieniająca dyrektywy

2000/60/WE i 2008/105/WE w zakresie substancji priorytetowych w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. UE L

226 z 24.08.2013, str. 1).

10

Konwencja z Minamaty w sprawie rtęci, sporządzona w Kumamoto dnia 10 października 2013 r. jest

międzynarodowym instrumentem Programu Środowiskowego Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP)

na poziomie globalnym, którego celem jest ochrona zdrowia ludzkiego i środowiska przed antropogenicznymi

emisjami i uwolnieniami rtęci oraz związków rtęci. Przepisy Konwencji regulują w sposób kompleksowy

zagadnienia związane z wydobyciem rtęci, handlem produktami zawierającymi rtęć, emisjami rtęci do

atmosfery oraz jej uwolnieniami do wód i ziemi, a także wykorzystaniem rtęci w produktach i procesach

przemysłowych. Konwencja ustanawia spójne działania i mechanizmy na forum międzynarodowym określające

możliwe sposoby gospodarowania rtęcią w celu ograniczenia jej wykorzystania oraz zminimalizowania

negatywnego wpływu rtęci na środowisko naturalne i zdrowie człowieka. Kontynuacją działań podjętych w

Konwencji z Minamaty w sprawie rtęci było przyjęte przez Unię Europejską rozporządzenie Parlamentu

Europejskiego i Rady (UE) 2017/852 z dnia 17 maja 2017 r. w sprawie rtęci oraz uchylające rozporządzenie nr

1102/2008 (Dz. Urz. UE L 137 z 24.05.2017, str. 1), który to akt jest dopełnieniem transpozycji przepisów

Konwencji do istniejącego systemu prawnego UE.

11

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/39/UE z dnia 12 sierpnia 2013 r. zmieniająca dyrektywy

2000/60/WE i 2008/105/WE w zakresie substancji priorytetowych w dziedzinie polityki wodnej.

12

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/39/UE z dnia 12 sierpnia 2013 r. zmieniająca dyrektywy

2000/60/WE i 2008/105/WE w zakresie substancji priorytetowych w dziedzinie polityki wodnej.

stanu/potencjału ekologicznego dały wynik poniżej dobrego. Stan dla takich jcwp ustalano jako zły.

Nie stosowano ekstrapolacji oceny na jcwp niemonitorowane.

Najwięcej jcwp oceniono w dorzeczach Wisły i Odry, zgodnie z ich zasięgiem obszarowym na terenie

kraju.

Stan jezior

W Polsce jeziora zajmują łącznie mniej niż 1% powierzchni kraju. Natężenie presji rekreacyjnej

oraz potrzeba gospodarczego wykorzystania, a z drugiej strony konieczność ochrony wrażliwych

siedlisk i gatunków wymusza wprowadzenie właściwej ochrony oraz działań naprawczych.

Rys. 2.3. Stan ekologiczny naturalnych jcwp jeziornych w 2017 r. (%)

11%

5%

24%

bardzo dobry stan ekologiczny

18%

dobry stan ekologiczny

umiarkowany stan ekologiczny

słaby stan ekologiczny

zły stan ekologiczny

42%

Źródło: oprac. własne na podst. danych WIOŚ13

W 2017 r. monitoringiem zostało objętych 130 jcwp jeziornych. Wśród nich 5% osiągnęło

maksymalny potencjał ekologiczny, 24% – dobry, a pozostałe nie osiągnęły oczekiwanego potencjału

ekologicznego (42% osiągnęło umiarkowany stan ekologiczny, 18% – słaby, a 11% – zły stan

ekologiczny).

Rys. 2.4. Potencjał ekologiczny silnie zmienionych jcwp jeziornych w 2017 r. (%)

13

Dane dostępne na stronach internetowych poszczególnych WIOŚ. Odrębne delegatury włączono do siedzib

głównych WIOŚ. Dla WIOŚ w Opolu, Krakowie, Rzeszowie, Katowicach, Łodzi, Wrocławiu i Szczecinie brak

danych w zakresie jcwp jeziornych.

19%

Poz. 794

14%

dobry potencjał ekologiczny

umiarkowany potencjał

ekologiczny

słaby potencjał ekologiczny

24%

zły potencjał ekologiczny

43%

Źródło: oprac. własne na podst. danych WIOŚ14

Rys. 2.4 prezentuje zbadanych 21 silnie zmienionych jcwp jeziornych, z których 14% osiągnęło dobry

potencjał ekologiczny, zaś wśród pozostałych: 43% osiągnęło umiarkowany, 24% – słaby i 19% – zły

potencjał ekologiczny. Żadne z jcwp jeziornych nie osiągnęło maksymalnego potencjału

ekologicznego.

Wskaźnikiem biologicznym służącym ocenie stanu lub potencjału ekologicznego, który najczęściej

przekraczał normy środowiskowe dla jcwp jeziornych był przede wszystkim opisujący stan

fitoplanktonu indeks PMPL15 (94 jcwp na 212 jcwp jeziornych, dla których opracowana klasyfikacja

elementów biologicznych wskazywała na stan lub potencjał ekologiczny poniżej dobrego)

oraz makrofitowy indeks stanu ekologicznego ESMI16. Stan opisanych wyżej wskaźników obrazują

przede wszystkim stan troficzny badanych jezior, co wskazuje, iż najczęstszym problemem jest

przeżyźnienie wód jeziornych.

Stan chemiczny

Rys. 2.5. Ocena stanu chemicznego jcwp jeziornych monitorowanych w 2017 r. (%)

14

Ibidem.

PMPL (Phytoplankton Metric for Polish Lakes) – multimetriks fitoplanktonowy.

16

ESMI (Ecological State Macrophyte Index) – Makrofitowy Indeks Stanu Ekologicznego. jest to metoda oceny

wód, która musi uwzględniać skład taksonomiczny oraz obfitość makrofitów, przy czym aspekty te muszą być

wyrażone w postaci wskaźników (metriksów) dobrze reagujących na presję (wykazujących wyraźną zmienność

kierunkową w gradiencie presji).

WIOŚ w Zielonej Górze

WIOŚ w Warszawie

WIOŚ w Poznaniu

WIOŚ w Olsztynie

WIOŚ w Lublinie

WIOŚ w Gdańsku

WIOŚ w Bydgoszczy

WIOŚ w Białymstoku

0

20

dobry stan chemiczny

40

60

80

100

stan chemiczny poniżej dobrego

Źródło: oprac. własne na podst. danych WIOŚ17

W województwie lubelskim zaobserwować można, że badane tam jcwp jeziorne ze stanem

chemicznym dobrym stanowią niecałe 40%. Istotne jest to, że w województwach mazowieckim,

wielkopolskim, kujawsko‐pomorskim oraz podlaskim stan chemiczny jcwp jeziornych jest poniżej

dobrego.

Rys. 2.6. Ocena stanu chemicznego wszystkich badanych jcwp jeziornych w 2017 r. (%)

7%

stan chemiczny dobry

stan chemiczny poniżej

dobrego

93%

Źródło: oprac. własne na podst. danych WIOŚ18

17

Dane dostępne na stronach poszczególnych WIOŚ. Odrębne delegatury włączono do siedzib głównych WIOŚ.

Dla WIOŚ W Opolu, Krakowie, Rzeszowie, Katowicach, Łodzi, Wrocławiu i Szczecinie brak danych w zakresie

jcwp jeziornych.

Ibidem.

Klasyfikacja stanu chemicznego została opracowana dla 148 jcwp jeziornych, w których badane były

wskaźniki chemiczne charakteryzujące występowanie substancji szczególnie szkodliwych

dla środowiska wodnego. W 7,4% monitorowanych jezior nie stwierdzono przekroczeń badanych

substancji, natomiast w 92,6% monitorowanych jcwp jeziornych wystąpiły przekroczenia przyjętych

norm środowiskowych przynajmniej jednej z 8 substancji chemicznych, co wskazuje na zły stan

chemiczny tych wód.

Badania prowadzone w wodzie wykazały przekroczenia ołowiu i jego związków (6 – jeziora: Wigry,

Pierty, Długie Augustowskie, Breżnik, Dmitrowo, Lubniewsko) oraz rtęci i jej związków (jeziora

Breżnik, Dmitrowo oraz Wigry) a także benzo(g, h, i)perylenu (20 jcwp jeziornych).

Przekraczane również były normy środowiskowe określone dla bioakumulacji następujących

wskaźników: difenyloetery bromowane – 87 jcwp jeziornych, heptachlor – 39 jcwp jeziornych,

fluorantenu – 5 jcwp jeziorne, benzo(a)pirenu – 79 jcwp oraz kwasu perfluorooktanosulfonowego

(PFOS) – 10 jcwp jeziornych, naftalen (1 jcwp jeziornych), nikiel (2 jcwp jeziornych),

bezno(b)fluorantenu (15 jcwp jeziornych), bezno(k)fluorantenu (14 jcwp jeziornych),

heksabromocyklododekan (1 jcwp jeziorne), heptachlor (6 jcwp jeziornych).

W 10 jeziorach przekroczenia stwierdzono w przypadku więcej niż pięciu substancji priorytetowych.

Były to następujące jcwp jeziorne: Wigry, Długie Augustowskie, Bierżnik, Stobno, Więcborskie,

Trześniowskie (Ciecz), Wierzbiczańskie, Dominickie, Białe‐Miałkie, Wieleńskie‐Trzytniowe.

Rys. 2.7. Stan ekologiczny naturalnych jcwp jeziornych w 2017 r. (%)

11%

5%

24%

18%

bardzo dobry stan

ekologiczny

dobry stan ekologiczny

umiarkowany stan

ekologiczny

słaby stan ekologiczny

zły stan ekologiczny

42%

Źródło: oprac. własne na podst. danych WIOŚ19

Wśród jcwp naturalnych 5% osiągnęło bardzo dobry i prawie 1/4 (24%) – dobry stan ekologiczny.

Pozostałe nie osiągnęły oczekiwanego stanu ekologicznego (42% osiągnęły umiarkowany stan

ekologiczny, 18% – słaby, 11% – zły stan ekologiczny).

Ibidem.

Rys. 2.8. Ocena stanu jcwp jeziornych w 2017 r.

1%

dobry stan wód

zły stan wód

99%

Źródło: oprac. własne na podst. danych WIOŚ20

W 2017 r. 99% monitorowanych jcwp jeziornych (84,2%) osiągnęło stan zły, a tylko 1% – stan dobry.

Trendy zmian stężeń wybranych zanieczyszczeń badanych w osadach rzek i jezior

Polski

Obecność w osadach wysokich stężeń metali ciężkich lub związków organicznych wpływa ujemnie

na jakość ekosystemów wód powierzchniowych. Obecne w osadach zanieczyszczenia mogą posiadać

właściwości toksyczne w stosunku do organizmów wodnych i mogą akumulować się

w łańcuchu troficznym do niebezpiecznych stężeń w tkankach (biomagnifikacja), zwłaszcza

drapieżników bytujących w wodach, gdzie znajdują się zanieczyszczone osady.

Rys. 2.9. Średnie stężenia wybranych metali ciężkich, sum polichlorowanych bifenyli

i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (BaP, BbF, BkF, IndP, Bper) w osadach jezior

reperowych Polski monitorowanych w latach 2009, 2011, 2013, 2015.

Ibidem.

Wartości stężeń ([mg/kg] lub

[µg/kg])

100,00

10,00

1,00

0,10

Hg [mg/kg]

Cd [mg/kg]

2009

Ni [mg/kg]

2011

Pb [mg/kg] WWA [mg/kg] PCB [µg/kg]

2013

2015

Źródło: GIOŚ/PMŚ

W Polsce poziomy najważniejszych pierwiastków i najistotniejszych z perspektywy zanieczyszczenia

środowiska wodnego substancji organicznych, w tym substancji priorytetowych, podlegają stałej

obserwacji i ocenie w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska. Wśród pierwiastków badanych

w osadach kontrolowane są stężenia m.in. tych umieszczonych na liście substancji priorytetowych

w dziedzinie polityki wodnej (Cd, Pb, Hg, Ni). W próbkach pobranych osadów rzek i jezior oznaczane

są groźne dla środowiska związki organiczne: polichlorowane bifenyle (PCB) oraz wielopierścieniowe

węglowodory aromatyczne (WWA) – m.in. benzo(a)piren, benzo(b)fluoranten, benzo(k)fluoranten,

benzo(g,h,i)perylen i indeno(1,2,3‐cd)piren.

Analiza danych z serii pomiarowych w ramach reperowej sieci monitoringu21 osadów jezior,

wykonywanych co dwa lata od 2009 r., pokazuje, że największymi stężeniami wśród metali ciężkich

z grupy zanieczyszczeń priorytetowych odznacza się ołów, a najmniejszymi – rtęć. Średnie zawartości

sum PCB w próbkach osadów jezior reperowych są o wiele niższe niż średnie zawartości sum WWA

czy metali ciężkich i utrzymują się na poziomie kilku µg/kg. Można stwierdzić, że średnie stężenia

wybranych grup zanieczyszczeń osadów dennych od lat utrzymują się na bardzo zbliżonym poziomie.

Jedynie w przypadku sum WWA można zauważyć jednoznacznie trend wzrostowy średnich stężeń

sum WWA w osadach jezior reperowych, o ok. 0,2 mg/kg w skali dwóch lat (2013–2015).

Analizując wyniki badań monitorowanych corocznie osadów rzecznych w dorzeczu Wisły i Odry,

można zauważyć, że stężenia zanieczyszczeń chemicznych znajdujących się w nich reagują

na zdarzenia powodziowe. Wyniki monitoringu z lat o wysokich stanach wody w korytach rzek

(lata 2010, 2013) charakteryzują się gwałtownymi spadkami średnich stężeń metali ciężkich

i zanieczyszczeń organicznych w osadach. Największy z nich odnotowano dla ołowiu – z 49,74 mg/kg

w 2009 r. do 30,82 mg/kg w 2010 r. W toku analizy danych pod kątem określenia trendu stężeń

zanieczyszczeń można stwierdzić, że zawartości poszczególnych parametrów utrzymywały się

w okresie lat 2009–2015 na zbliżonym poziomie.

21

Reperowa sieć monitoringu – zestaw punktów pomiarowo‐kontrolnych na jednolitych częściach wód

powierzchniowych wytypowanych jako reprezentatywne dla Polski w celu monitorowania ich jakości.

Monitoring w punktach reperowych jest prowadzony częściej niż w pozostałych punktach.

Ogólnie średnie zawartości metali ciężkich, sum WWA i PCB w osadach jezior są wyższe niż w osadach

rzek. Przede wszystkim jest to związane z różnicami w warunkach sedymentacji, zawartości substancji

organicznej i innych elementów składających się na sedyment oraz możliwościach ponownego

uruchomienia zanieczyszczeń z osadów do toni wodnej w wodach stojących i płynących22.

Wody przejściowe i przybrzeżne23

a) stan/potencjał ekologiczny

W ramach Państwowego Monitoringu Środowiska program badania jakości wód przejściowych

i przybrzeżnych realizowany jest w oparciu o wyznaczone tzw. jednolite części wód, które należy

rozumieć jako oddzielne i znaczące elementy wód powierzchniowych, stanowiące podstawową

jednostkę gospodarowania wodami. Lata 2013–2015 w zakresie badań i oceny stanu jednolitych

części wód przejściowych i przybrzeżnych są drugą częścią sześcioletniego (od 2010 do 2015) cyklu

gospodarowania wodami. Aktualnie trwa drugi cykl gospodarowania wodami (2016–2021). Ocena

stanu/potencjału ekologicznego jcwp została przeprowadzona na podstawie uśrednionych wartości

wyników badań fizykochemicznych prób wody oraz wskaźników biologicznych z poszczególnych

stanowisk pomiarowych, zlokalizowanych w jcwp za okres 2011–2016. Ocena stanu i potencjału

ekologicznego dla jcwp stanowi najsłabszy wynik z trzech ocen cząstkowych wykonanych

dla elementów biologicznych, hydromorfologicznych oraz fizykochemicznych. Biologicznymi

wskaźnikami jakości wód, które powodowały klasyfikację stanu lub potencjału ekologicznego poniżej

dobrego były chlorofil‐a i biomasa fitoplanktonu oraz liczebność organizmów makrozoobentosowych.

Rys. 2.10. Średnie stężenia wybranych metali ciężkich, sum polichlorowanych bifenyli

i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (BaP, BbF, BkF, IndP, Bper) w osadach rzek

Polski w punktach pomiarowo‐kontrolnych badanych w latach 2009–2015.

22

Zieliński T., Sedymentologia. Osady rzek i jezior, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, 2014.

zob. Robak‐Bakierowska A., Kopiec J., Łużecki G., Łysiak‐Pastuszak E., i in., Ocena stanu środowiska morskiego

polskiej strefy ekonomicznej Bałtyku na podstawie danych monitoringowych z roku 2012 na tle dziesięciolecia

2002‐2011, Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa, 2013.

Źródło: GIOŚ/PMŚ

Na ocenę elementów fizykochemicznych poniżej stanu lub potencjału dobrego wpłynęły przede

wszystkim wyniki badań przeźroczystości wód (widzialność krążka Secchiego), wskaźników substancji

organicznych (OWO), stwierdzone występowanie epizodów przesycenia wód tlenem oraz zbyt

wysokie stężenia substancji biogennych, a w szczególności azotu ogólnego i rozpuszczalnych form

azotu (azotu amonowego, azotanowego, mineralnego) oraz fosforu ogólnego (rys. 2.15).

b) stan chemiczny

Rys. 2.11. Średnia ocena stanu lub potencjału ekologicznego wód przejściowych i przybrzeżnych

w latach 2011–2016.

9

8

7

6

5

4

3

2

1

0

BDB

D

U

stan

S

Z

potencjał

Źródło: GIOŚ/PMŚ

Ocena stanu chemicznego wód przejściowych i przybrzeżnych została wykonana na podstawie

wyników badań 43 wybranych substancji priorytetowych z listy 44 substancji badanych w wodzie

przez wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska w ramach monitoringu diagnostycznego

w latach 2011–2016 oraz 11 innych substancji zanieczyszczających badanych w biocie,

przewidzianych w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu

klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości

dla substancji priorytetowych. Spośród 15 jednolitych części wód ocenionych w tym okresie 6

znajdowało się w stanie dobrym, natomiast 9 w stanie poniżej dobrego. Stan poniżej dobrego był

spowodowany

przekroczeniem

wartości

granicznych

ze

względu

na difenyloetery bromowane, rtęć i jej związki, benzo(g, h, i)perylen oraz heptachlor.

Rys. 2.12. Średnia ocena stanu chemicznego wód przejściowych i przybrzeżnych wykonana

na podstawie 21 substancji12, w latach 2011–2016 (%).

Źródło: GIOŚ/PMŚ

Morze Bałtyckie

Stan środowiska polskiej strefy Bałtyku jest kontrolowany regularnie od 1979 r. (od 1991 r. w ramach

Państwowego Monitoringu Środowiska). Pomiary i obserwacje są wykonywane zgodnie z programem

monitoringu wód morskich, przyjętym w 2014 r. przez Radę Ministrów. W ramach programu badania

są

wykonywane

sześciokrotnie

w

ciągu

roku

na

stacjach

położonych

w strefie głębokowodnej i płytkowodnej oraz 12 razy w roku na jednej stacji wysokiej częstotliwości.

„Pomiary hydrologiczne, analizy chemiczne oraz pobór materiału biologicznego i osadów dennych

wykonywane są podczas ekspedycji na pokładzie r/v „Baltica” zgodnie z procedurami zawartymi

w podręczniku HELCOM24 COMBINE25,26.

Na podstawie badań przeprowadzonych w 2016 r. stan środowiska morskiego polskich obszarów

morskich pod względem eutrofizacji należy uznać za niezadowalający (subGES). Za taki stan rzeczy

odpowiedzialne są głównie stężenia fosforu całkowitego, azotu całkowitego, chlorofilu‐a,

przezroczystość wód oraz zawartość tlenu rozpuszczonego przy dnie.

Rys. 2.13. Ocena stanu środowiska morskiego w 2016 r. w zakresie eutrofizacji. Kolorem czerwonym

oznaczono stan wód pod względem eutrofizacji oceniony jako nieodpowiedni, to jest poniżej stanu

dobrego (subGES).

24

HELCOM – Komisja Helsińska, organ wykonawczy Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru

Morza Bałtyckiego (Konwencji Helsińskiej).

25

HELCOM COMBINE – Zintegrowany system monitoringu Bałtyku (Cooperative Monitoring in the Baltic Marine

Environment).

26

GIOŚ, Stan środowiska w Polsce. Raport 2018, Biblioteka Monitoringu Środowiska, 2018, s. 142.

Źródło: GIOŚ, Stan środowiska w Polsce. Sygnały 2016, str. 52.

Stan wód w akwenach polskiej wyłącznej strefy ekonomicznej w 2015 r. pod względem eutrofizacji

oceniono jako nieodpowiedni, to jest poniżej stanu dobrego (subGES).

Substancje biogenne są niezbędne do rozwoju fitoplanktonu w środowisku morskim. Jednak ich

nadwyżka prowadzi do nadmiernego rozwoju fitoplanktonu, tzw. zakwitu fitoplanktonu. Opadanie

na dno obumarłego fitoplanktonu, który, rozkładając się, zużywa tlen, może prowadzić, nawet

w płytkich rejonach o głębokości 6–10 m, do obniżenia stężenia tlenu przy dnie, a nawet

powstawania deficytu tlenowego.

Trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO) w środowisku morskim są pochodzenia antropogenicznego.

Główne źródła TZO to przemysł, gospodarka komunalna (spalanie odpadów) oraz chemizacja

rolnictwa. Badania trwałych zanieczyszczeń organicznych w tkankach ryb są prowadzone od 1998 r.

(7 kongenerów PCB: CB28, CB101, CB118, CB138, CB153, CB180 (wg IUPAC), HCH i jego izomery: α‐,

β‐, γ‐HCH, HCB). Lista związków badanych w rybach została rozszerzona w latach 2012 (PBDE,

HBCDD) oraz 2014 (PFOS, TBT i jej pochodne: DBT, MBT, TPhT). W Zalewach Szczecińskim i Wiślanym

związki są badane w tkankach okonia, Basenie Gotlandzkim – śledzia, Basenie Bornholmskim – śledzia

i storni, a w Basenie Gdańskim – storni.

W porównaniu do ubiegłych lat badań w 2016 r. zaobserwowano spadek zawartości PBDE

w tkankach mięśniowych ryb we wszystkich badanych akwenach. W 2016 nastąpiła także zmiana

wartości progowej dopuszczalnego stężenia sumy 6‐ciu kongenerów PBDE, w konsekwencji której

nastąpiła drastyczna zmiana stanu środowiska morskiego dla wszystkich analizowanych akwenów.

W poprzednich latach na podstawie dostępnych danych określono stan środowiska jako dobry (GES).

Aktualnie w oparciu o nową wartość graniczną dla dobrego stanu (ang. threshold value – TV),

wynoszącą 0,008 μg kg‐1m.m.), stan środowiska morskiego należy uznać za niezadowalający (subGES)

dla wszystkich

difenyloeterami.

– 169 –

badanych

akwenów

pod

względem

Poz. 794

zanieczyszczenia

polibromowanymi

Rys. 2.14. Stan środowiska morskiego w 2016 r. w zakresie zanieczyszczenia TZO w rybach

przeznaczonych do spożycia. Kolorem czerwonym zaznaczono stan poniżej dobrego, zielonym

natomiast stan dobry.

Źródło: GIOŚ, Stan środowiska w Polsce. Sygnały 2016, str. 55.

„Stan wód polskiej strefy Morza Bałtyckiego w 2015 r. pod względem zanieczyszczenia metalami

wykazał stan poniżej dobrego w wodach Zalewu Szczecińskiego, Zalewu Wiślanego, Basenu

Bornholmskiego oraz Wschodniego Basenu Gotlandzkiego. Stan dobry został osiągnięty w akwenach

polskie wody przybrzeżne Basenu Bornholmskiego i polskie wody przybrzeżne Basenu Gdańskiego”27.

Hałas w środowisku morskim

Wpływ na klimat akustyczny środowiska, w szczególności ekosystemów podwodnych, ma również

żegluga morska. Poziom antropogenicznego hałasu w środowisku morskim wzrasta, między innymi

w związku ze wzrostem liczby statków operujących w jednym czasie na Morzu Bałtyckim. Źródłami

podwodnego hałasu jest zwykle praca silników łodzi, statków i okrętów, praca podwodnych urządzeń

hydrotechnicznych (wiertni, pogłębiarek, kafarów), sonarów i echosond, geologiczne wybuchy

poszukiwawcze, ćwiczebne detonacje na morskich poligonach wojskowych, podwodne eksplozje

przy niszczeniu amunicji. Dźwięk z tych źródeł może rozchodzić się na dalekie odległości.

O ile intensywność dźwięku można łatwo zmierzyć, to określenie jego wpływu na środowisko

naturalne nie jest proste. Podwodny hałas i akustyczne zakłócenia są jednym z ważniejszych zagrożeń

dla życia fauny morskiej. Dla waleni, w tym morświnów występujących w Morzu Bałtyckim,

GIOŚ, Stan środowiska w Polsce. Sygnały 2016, str. 55.

echolokacja, funkcjonująca jako układ nadawania i odbierania dźwięków, jest podstawowym

zmysłem orientacji w wodnej przestrzeni. Lokalizują nim przeszkody, organizmy, na które polują

oraz porozumiewają się. Upośledzenie tej zdolności odbioru dźwięku zakłóca procesy życiowe,

w tym rozrodcze morświnów. Od 2015 r. prowadzony jest pilotażowy monitoring hałasu

podwodnego w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska.

Wody podziemne

W ramach Państwowego Monitoringu Środowiska oceny stanu chemicznego wód podziemnych

dokonuje się w odniesieniu do punktów pomiarowych poprzez określenie klasy jakości (klasy I, II III

oznaczają dobry stan chemiczny, a klasy IV, V – słaby stan chemiczny), a także w odniesieniu

do jednolitych części wód podziemnych (jcwpd). „Przedmiotem monitoringu do roku 2015 było 161

jednolitych części wód podziemnych (jcwpd), a od roku 2016 są 172 jednolite części wód

podziemnych”28.

Rys. 2.15. Klasy jakości wód podziemnych w punktach monitoringu operacyjnego wg danych z 2017 r.

28

GIOŚ, Monitoring jakości wód podziemnych, http://mjwp.gios.gov.pl/ (dostęp: 12.02.2019).

Źródło: GIOŚ, Monitoring jakości wód podziemnych, http://mjwp.gios.gov.pl/ (dostęp: 12.02.2019 r.)

W 2017 r. w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska przeprowadzono monitoring operacyjny

wybranych jednolitych części wód podziemnych. Próbki pobrano z 395 punktów pomiarowych.

Od 2010 roku ocena stanu jcwpd w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska wykonywana jest

z zastosowaniem testów klasyfikacyjnych. Pozwala to określić stan tych wód, uwzględniając nie tylko

skład chemiczny i stopień wykorzystania zasobów wód podziemnych, lecz również wpływ na jakość

wód pobieranych dla zaopatrzenia ludności w wodę do spożycia, na wody powierzchniowe

pozostające w bezpośrednim kontakcie z wodami podziemnymi czy na chronione ekosystemy lądowe

zależne od wód podziemnych.

Rys. 2.16. Ocena stanu wód podziemnych wg danych z 2017 r.

Źródło: GIOŚ, Monitoring jakości wód podziemnych, http://mjwp.gios.gov.pl/ (dostęp: 12.02.2019).

Wg danych GIOŚ w wyniku przeprowadzenia testów klasyfikacyjnych, zgodnie z przyjętą metodyką

oceny stanu jednolitych części wód podziemnych, stan dobry stwierdzono w większości jcwpd.

Rys. 2.17. Stan chemiczny jcwpd (%)

34%

dobry stan chemiczny wód

podziemnych

słaby stan chemiczny wód

podziemnych

66%

Źródło: oprac. własne na podst.: Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy,

Interpretacja wyników monitoringu operacyjnego, ocena stanu chemicznego oraz przygotowanie

opracowania o stanie chemicznym jednolitych części wód podziemnych zagrożonych nieosiągnięciem

dobrego stanu według danych z 2017 r., Warszawa, 2018, s. 41.

W podziale na 172 jednolite części wód podziemnych dobry stan chemiczny stwierdzono w 34%

jcwpd, z czego 20 jcwpd znajduje się w dorzeczu Wisły, a 12 jcwpd w dorzeczu Odry. Stan słaby

chemiczny stwierdzono w 66% jednolitych częściach wód podziemnych. W dorzeczu Wisły słaby stan

chemiczny stwierdzono w 2 jcwpd, a w dorzeczu Odry słaby stan chemiczny stwierdzono w 5 jcwpd29.

W wyniku porównania aktualnej oceny stanu jcwpd z wynikiem oceny stanu wód podziemnych

według danych z 2016 r. stwierdzono, że w przypadku 34 analizowanych jednostek ocena ogólnego

stanu wód podziemnych pozostała taka sama (dla 30 stan pozostał dobry, dla 4 słaby). Dla pięciu

jednostek stan chemiczny w 2017 w stosunku do testu z 2016 uległ zmianie – w trzech przypadkach

z dobrego na słaby i w dwóch ze słabego na dobry30.

Podsumowanie

Najważniejszymi czynnikami powodującymi presje na wody powierzchniowe są: gospodarka

komunalna, rolnictwo oraz przemysł (zwłaszcza przemysł wydobywczy, energetyczny,

rolno‐spożywczy). Stąd działania ograniczające wpływ presji antropogenicznej na stan wód

koncentrują się także w tych sektorach i od czasu przystąpienia Polski do struktur UE są wyraźnie

wzmocnione wymaganiami wspólnotowymi.

Rys. 2.18. Ścieki przemysłowe i komunalne wymagające oczyszczenia odprowadzone do wód

lub do ziemi.

29

PIG‐PIB, Interpretacja wyników monitoringu operacyjnego, ocena stanu chemicznego oraz przygotowanie

opracowania o stanie chemicznym jednolitych części wód podziemnych zagrożonych nieosiągnięciem dobrego

stanu według danych z 2017 r., Warszawa, 2018, s. 178‐179.

Ibidem, s. 180.

Źródło: GUS, Ochrona środowiska 2018, Warszawa, 2018, s. 60.

Istotny wpływ na jakość wód w dorzeczu Wisły, Odry i pozostałych dorzeczach mają zmiany

w zakresie oczyszczania ścieków komunalnych w Polsce. Ilość ścieków odprowadzanych do wód

lub do ziemi w 2017 r. w porównaniu z rokiem 2010 zmniejszyła się o ok. 5% (z 2,3 km3 na 2,2 km3).

Prawie 84,4% stanowią ścieki przemysłowe, z których jednakże 87,7% to tzw. „umownie czyste”

wody chłodnicze niewymagające oczyszczania. Ścieków przemysłowych oraz ścieków komunalnych

wymagających oczyszczenia w 2017 r. było 2197,7 hm3/rok. Z tej ilości oczyszczono 95,1% ścieków,

spośród których 54,4% poddanych zostało oczyszczaniu z podwyższonym usuwaniem biogenów.

Na przestrzeni lat ilość oczyszczanych w ten sposób ścieków wzrosła dwukrotnie, co jest zjawiskiem

optymistycznym, gdyż pozwala uzyskać właściwy poziom redukcji zanieczyszczeń. 4,3%

to ścieki nieoczyszczone odprowadzane głównie bezpośrednio z zakładów przemysłowych. Ważne

jest jednak, że ilość ścieków nieoczyszczonych w 2017 r. w porównaniu z rokiem 2010 spadła

o ok. 40%.

W okresie od 2010 r. do 2016 r. wydajność komunalnych oczyszczalni ścieków w Polsce wzrosła

o ponad 35% (dane na podstawie KPOŚK – Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków

Komunalnych). Według danych rocznika statystycznego GUS „Ochrona środowiska 2018” w latach

2000–2017 wzrósł udział ludności korzystającej z oczyszczalni ścieków z 53% do 81%, przy czym

w miastach wzrost ten wynosi odpowiednio z 79% do 95% a na wsiach z 11% do 42%31.

Ogólnospławna sieć kanalizacyjna na wsiach osiągnęła w 2017 r. łączną długość 156,9 tys. km.

Dzięki temu 41% ludności wiejskiej korzystało z sieci kanalizacyjnej, a w miastach 90%32.

31

32

GUS, Ochrona środowiska 2018, Warszawa, 2018, s. 60.

Ibidem, s. 62.

Wzrost przepustowości komunalnych oczyszczalni ścieków jest skutkiem realizacji Krajowego

Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych, przyjętego w grudniu 2003 r. przez Rząd Polski.

Program ten przygotowany został w celu budowy, rozbudowy i modernizacji zbiorczych sieci

kanalizacyjnych oraz oczyszczalni ścieków komunalnych. W lipcu 2017 r. Rada Ministrów zatwierdziła

Piątą Aktualizację Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków (AKPOŚK2017), której celem było

ustalenie realnych terminów zakończenia w aglomeracjach opóźnionych inwestycji. Działania

określone w Krajowym Programie Oczyszczania Ścieków Komunalnych przyczynią się także

do podniesienia atrakcyjności inwestycyjnej Polski oraz jej regionów poprzez rozwój infrastruktury

technicznej, przy równoczesnej ochronie i poprawie stanu środowiska, zdrowia i rozwijaniu spójności

terytorialnej.

Istotnym czynnikiem mającym wpływ na stan wód powierzchniowych i podziemnych jest również

aspekt korzystania znaczącej części ludności na terenach wiejskich ze zbiorników bezodpływowych.

W tym kontekście wskazać należy na problem opróżniania tych zbiorników z pominięciem

oczyszczalni ścieków, mimo możliwości technologicznych i użytkowych, jakimi dysponują

oczyszczalnie komunalne. Wydaje się, iż konieczne jest podjęcie działań prowadzących

do zwiększenia nadzoru zarówno nad użytkownikami takich zbiorników, jak również nad podmiotami

świadczącymi usługi ich opróżniania, aby ścieki z tych zbiorników trafiały wyłącznie do oczyszczalni.

Na jakość wód wpływ ma intensyfikacja produkcji rolniczej (zarówno chów i hodowla zwierząt

na dużą skalę, jak i intensywna uprawy roślin). Obecne przepisy prawne, ze względu na istniejące

w nich luki, nie zapewniają zabezpieczenia środowiska wodnego przed niekorzystnym wpływem

dużych inwestycji związanych z intensywnym rolnictwem. Oddziaływanie rolnictwa na środowisko

wodne jest bezpośrednio związane z poziomem intensywności użytkowania gleb i stopniem

koncentracji produkcji zwierzęcej. W Polsce w pierwszej połowie lat 90. XX wieku nastąpił znaczny

spadek zużycia nawozów fosforowych, związany między innymi ze zmianami ustrojowymi. Od połowy

pierwszej dekady XXI w. obserwowana jest stabilizacja (z pewnymi fluktuacjami w zależności

od koniunktury gospodarczej) zużycia nawozów fosforowych. Po znacznym spadku zużycia nawozów

azotowych w latach 90. i pewnej stabilizacji do połowy pierwszej dekady XXI w. w ostatnich latach

następuje wzrost ich zużycia.

Wraz z wejściem w życie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne zmieniło się w

Polsce podejście do realizacji tzw. dyrektywy azotanowej33. W miejsce cyklicznego określania wód

wrażliwych na zanieczyszczenie związkami azotu ze źródeł rolniczych oraz obszarów szczególnie

narażonych (OSN), opracowuje się i wdraża na obszarze całego państwa Program działań mających na

celu ograniczenie odpływu azotu ze źródeł rolniczych. Program ten zawiera środki oraz sposoby

postępowania w zakresie praktyki rolniczej obejmujące m.in. ograniczenie rolniczego wykorzystania

nawozów; wskazanie okresów, w których dozwolone jest rolnicze wykorzystanie nawozów oraz

dawek nawozów i sposobów nawożenia czy określenie warunków przechowywania odchodów

zwierzęcych.

33

Dyrektywa Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami

powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego (Dz. Urz. WE L 375 z 31.12.1991, str. 1, z późn. zm.; Dz.

Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 2, str. 68, z późn. zm.).

Duża koncentracja przemysłu (w tym wydobywczego), zwłaszcza w zlewniach górnych odcinków

Wisły i Odry, powoduje zmiany w stosunkach wodnych oraz konieczność odprowadzania ścieków

do powierzchniowej sieci rzecznej prowadzącej niewielkie ilości wód. W związku

z tym, w południowej części kraju niektóre jcwp prowadzą wody złej jakości, o słabym i złym stanie

ekologicznym. Dotrzymanie standardów dobrego stanu wód na tych obszarach jest trudne, tym

bardziej, że koncentracji przemysłu towarzyszy wysoka gęstość zaludnienia. Stan ten dotyczy

w równej mierze dorzecza Wisły, jak i Odry.

W przypadku wód podziemnych głównymi przyczynami ich słabego stanu ilościowego jest pobór

wody przez duże ujęcia komunalne i przemysłowe oraz odwodnienia górnicze, co powodowało

niekorzystne zmiany położenia zwierciadła wód podziemnych.

Bezpośredni wpływ na Morze Bałtyckie mają wyżej wymienione oddziaływania na lądzie (w postaci

m.in. zrzutów ładunków zanieczyszczeń) oraz oddziaływania będące wynikiem szeroko rozumianej

gospodarki morskiej. Gospodarka morska według prawa morskiego ujmowana jest jako działalność

podejmowana w środowisku morskim przez rozmaite kategorie podmiotów. Praktyka wskazuje,

że podejście sektorowe stopniowo zastępowane jest podejściem zintegrowanym, traktującym

jako całość części gospodarki morskiej: działalność portów morskich, rybołówstwo, przemysł

stoczniowy, eksploatację zasobów wszechoceanu, turystykę i rekreację oraz administrację,

szkolnictwo i ratownictwo morskie. Coraz większą uwagę zwraca się na zrównoważony rozwój

regionów nadmorskich, który przyczynia się do podniesienia poziomu życia na tych terenach. Obok

gospodarki morskiej również szereg nowych działań dotyczących zarówno presji z lądu, jak i na morzu

został zaprojektowany w Krajowym Programie Ochrony Wód Morskich (KPOWM). Są tam m.in.

działania dotyczące ograniczenia ilości odpadów w środowisku morskim, jak również popularyzacji

Polskiego Kodeksu Promowania Rybołówstwa oraz rozwoju infrastruktury portowej. Wszystkie

działania w KPOWM mają przyczynić się do osiągnięcia dobrego stanu środowiska Morza Bałtyckiego.

Dyrektywa 2000/60/WE34, tzw. Ramowa Dyrektywa Wodna, w preambule stanowi, że wspólnotowa

polityka wodna wymaga przejrzystych, efektywnych i spójnych ram legislacyjnych, co należy

odczytywać jako postulat wprowadzania na poziomie krajowym przepisów prawnych zapewniających

pełną i racjonalną regulację prawną tego obszaru.

Zakres reformy gospodarki wodnej osiągnięty poprzez wejście w życie ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. –

Prawo wodne dokonał wprowadzenia instrumentów zapewniających osiągnięcie celu Ramowej

Dyrektywy Wodnej, jakim jest pełna realizacja zlewniowej polityki gospodarowania wodami

spełniającej

kryteria

funkcjonalności

i

bezpieczeństwa

oraz zrównoważonego rozwoju, efektywności ekonomicznej, trwałości ekosystemów i akceptacji

społecznej zgodnie z zasadą zrównoważonego gospodarowania wodami, w tym także

z gospodarczym korzystaniem z zasobów wodnych. Konieczne było ukształtowanie rozwiązań

prawnych, organizacyjnych, finansowych i technicznych w gospodarowaniu wodami, które

zapewniają trwały i zrównoważony społeczno‐gospodarczy rozwój kraju, z uwzględnieniem potrzeb

34

Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy

wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327 z 22.12.2000, str. 1, z późn. zm.; Dz.

Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 5, str. 275, z późn. zm.), zwana dalej „Ramową Dyrektywą

Wodną”.

gospodarczego wykorzystania wód oraz

o odpowiedniej jakości i we właściwej ilości.

– 177 –

zapewnieniem

Poz. 794

dostępności

zasobów

wodnych

Konieczne było także zapewnienie realnej i efektywnej władzy wodnej rozumianej zgodnie z art. 3

Ramowej Dyrektywy Wodnej i jej adekwatnego wpływu na sprawy gospodarki wodnej,

w tym w szczególności planowania w gospodarowaniu wodami, ochrony zasobów wodnych

oraz wprowadzenia systemu zgód wodnoprawnych.

3. Powietrze35

Jakość powietrza ma duży wpływ na zdrowie i warunki życia człowieka, kondycję ekosystemów,

jak również procesy związane ze zmianami klimatu. Zawarte w powietrzu zanieczyszczenia w istotny

sposób oddziałują na zdrowie ludzi, powodując wiele dolegliwości układu oddechowego

i krwionośnego, w tym choroby układu krążenia, astmę i obniżoną wydajność płuc, raka płuc czy też

przewlekłą obturacyjną chorobę płuc. Największy wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie ludzi

i zwierząt obserwuje się w rejonach przemysłowych i zurbanizowanych. Grupy najbardziej narażone

na negatywne skutki zanieczyszczenia powietrza to małe dzieci, kobiety w ciąży i osoby starsze,

a także ludzie z chorobami układu oddechowego lub krążenia.

Z powodu niekorzystnego oddziaływania zanieczyszczeń powietrza na zdrowie ludzi i kondycję

ekosystemów corocznie dokonywana jest ocena jakości powietrza ze względu na ochronę zdrowia

ludzkiego i ochronę roślin. W ocenach prowadzonych pod kątem spełnienia kryteriów ustanowionych

w celu ochrony zdrowia ludzi obecnie uwzględnia się: dwutlenek siarki (SO2), dwutlenek azotu (NO2),

tlenek węgla (CO), benzen (C6H6), ozon (O3), pył PM1036 i PM2,5, metale ciężkie: ołów (Pb), arsen (As),

kadm (Cd) i nikiel (Ni) w pyle PM10 oraz benzo(a)piren (B(a)P) w pyle PM1037. Oceny dokonywane

pod kątem spełnienia kryteriów odniesionych do ochrony roślin obejmują: dwutlenek siarki (SO2),

tlenki azotu (NOx) i ozon (O3).

System oceny i kontroli jakości powietrza oparty jest na pomiarach prowadzonych w ramach

państwowej sieci monitoringu w 46 strefach: 12 aglomeracjach, 18 miastach powyżej 100 tys.

mieszkańców, 16 obszarach województw niewchodzących w skład aglomeracji i miast powyżej 100

tys. mieszkańców. Ocena wykonywana jest zgodnie z obowiązującym prawem krajowym

i europejskim.

Wyniki rocznych ocen jakości powietrza, przeprowadzanych przez Inspekcję Ochrony Środowiska

w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska, jednoznacznie wskazują, że obecnie

za nieodpowiedni stan jakości powietrza w Polsce odpowiada w pierwszej kolejności zjawisko

tzw. niskiej emisji, pochodzącej z sektora bytowo‐komunalnego oraz z transportu. W Polsce istotnym

problemem nadal pozostają: w sezonie zimowym – ponadnormatywne stężenia pyłu zawieszonego

35

W rozdziale zacytowano obszerne fragmenty opracowań: Stan środowiska w Polsce Sygnały 2016 (GIOŚ

2017), pod red. B. Albiniak oraz Stan środowiska w Polsce, Raport 2014, (GIOŚ 2014).

36

PM10, PM2,5 (od ang. particulate matter) – pył zawieszony o wielkości cząstek odpowiednio 10

mikrometrów lub mniejszej oraz 2,5 mikrometra lub mniejszej.

37

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24 sierpnia 2012 r. w sprawie poziomów niektórych substancji

w powietrzu (Dz. U. poz. 1031).

PM10 i PM2,5 oraz benzo(a)pirenu, a w sezonie letnim – zbyt wysokie stężenia ozonu

troposferycznego.

Ponadto

obserwowane

są

pojedyncze

przypadki

występowania

38

ponadnormatywnych stężeń dwutlenku azotu , których główną przyczyną jest oddziaływanie emisji

związanej z intensywnym ruchem pojazdów w centrum miast oraz oddziaływanie emisji związanej

z ruchem pojazdów na głównych drogach leżących w pobliżu stacji pomiarowych.

Rys. 3.1. Wielkość emisji SO2, NOx, NH3, NMLZO oraz pyłu PM2,5 na tle pułapów stanowiących cel

do osiągnięcia do roku 2020 określonych w dyrektywie w sprawie redukcji krajowych emisji

niektórych rodzajów zanieczyszczeń atmosferycznych39.

Źródło: LRTAP, Eionet, za: GIOŚ, Stan środowiska w Polsce. Raport 2018, Biblioteka Monitoringu

Środowiska, Warszawa, 2018, s. 104.

Po znaczących redukcjach emisji wszystkich zanieczyszczeń do powietrza w Polsce w latach 90. XX

wieku, po 2000 r. wyraźnie utrzymała się spadkowa tendencja emisji dwutlenku siarki. Emisje

pozostałych głównych zanieczyszczeń: tlenku azotu (NOx), amoniaku (NH3) oraz pyłu zmniejszają się

wolniej, natomiast emisje niemetanowych lotnych związków organicznych (NMLZO) oraz pyłu

pozostają na zbliżonym poziomie.

Polska osiągnęła i dotrzymuje limitów emisji określonych na 2010 r. w Traktacie o Przystąpieniu

Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej w zakresie dyrektywy 2001/81/WE40.

38

GIOŚ, Stan środowiska w Polsce, Sygnały 2016, Warszawa, 2016, s. 23.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2284 z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie redukcji

krajowych emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń atmosferycznych, zmiany dyrektywy 2003/35/WE oraz

uchylenia dyrektywy 2001/81/WE (Dz. Urz. UE L 344 z 17.12.2016, str. 1).

40

Dyrektywa 2001/81/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2001 r. w sprawie krajowych

poziomów emisji dla niektórych rodzajów zanieczyszczenia powietrza (Dz. Urz. WE L 309 z 27.11.2001, str. 22, z

późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 6, str. 320, z późn. zm.).

Jednocześnie w ramach Konwencji w sprawie transgranicznego zanieczyszczenia powietrza na dalekie

odległości, mając na uwadze przeciwdziałanie zakwaszeniu, eutrofizacji i powstawaniu ozonu

w warstwie przyziemnej, ustanowiono nowe cele w zakresie redukcji emisji dla zanieczyszczeń

gazowych objętych ww. porozumieniami i dodatkowo, w dyrektywie Parlamentu Europejskiego

i Rady (UE) 2016/228441, określono cele redukcji dla pyłu PM2,5. Nowe pułapy emisji należy osiągnąć

odpowiednio do roku 2020 i 2030.

Rys. 3.2. Struktura emisji głównych zanieczyszczeń w Polsce w 2016 r. w podziale na sektory

gospodarki.

Źródło: LRTAP za: GIOŚ, Stan środowiska w Polsce. Raport 2018, Biblioteka Monitoringu Środowiska,

Warszawa, 2018, s. 105.

Rys. 3.3. Struktura emisji pyłu pierwotnego PM10 w Polsce w 2016 r. w podziale na sektory

gospodarki.

41

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2284 z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie redukcji

krajowych emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń atmosferycznych, zmiany dyrektywy 2003/35/WE oraz

uchylenia dyrektywy 2001/81/WE.

Źródło: KOBiZE, za: GIOŚ, Stan środowiska w Polsce. Raport 2018, Biblioteka Monitoringu Środowiska,

Warszawa, 2018, s. 106.

Struktura emisji zanieczyszczeń w Polsce jest pochodną struktury zużycia i jakości paliw. Czynniki te

decydują bowiem o wielkości emisji większości zanieczyszczeń powietrza. Duże znaczenie

dla wielkości emisji mają również technologie produkcji w sektorze energetyki zawodowej

oraz technologie spalania paliw wykorzystywane w sektorze bytowo‐komunalnym (Rys. 3.2 i Rys.

3.3). Warto zauważyć, że sektor energetyczny znacząco zredukował swoje emisje – zarówno emisje

NOx, jak i SO2 na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. Sprawy emisyjności zanieczyszczeń

pochodzącychzsektora przemysłowego, w tym zwłaszcza wytwarzania energii, zostały uregulowane

poprzez implementacje przepisów dyrektyw MCP42 i IED43. W związku z tym ten sektor nie stanowi

już istotnego problemu środowiskowego w kontekście jakości powietrza.

Polska energetyka ulega dynamicznym, jak na skalę i historyczny punkt startowy, zmianom. Zaledwie

w ciągu 10 lat (2007–2017) moc zainstalowana44 odnawialnych źródeł energii (OZE) wzrosła blisko

42

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2193 z dnia 25 listopada 2015 r. w sprawie

ograniczenia emisji niektórych zanieczyszczeń do powietrza ze średnich obiektów energetycznego spalania (Dz.

Urz. UE L 313 z 28.11.2015, str. 1).

43

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/75/UE z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie emisji

przemysłowych (zintegrowane zapobieganie zanieczyszczeniom i ich kontrola) (Dz. Urz. UE L 334 z 17.12.2010,

str. 17, z późn. zm.).

44

Jest to określona przez producenta moc znamionowa (rated power, nominal power) urządzenia służącego do

wytwarzania energii elektrycznej, tj. generatora, ogniwa fotowoltaicznego lub ogniwa paliwowego), wyrażona

w watach [W] lub w wielokrotnościach tej jednostki (kW, MW) – za: informacja Prezesa Urzędu Regulacji

Energetyki nr 44/2016 z dnia 21 września 2016 r. w sprawie stosowania pojęcia „mocy zainstalowanej

elektrycznej”.

5‐krotnie: z 4% do ok. 20% całkowitej mocy zainstalowanej w Krajowym Systemie

Elektroenergetycznym (KSE). Nadal jednak podstawowym nośnikiem energii pierwotnej w

gospodarce narodowej jest węgiel kamienny. Jego udział w strukturze zużycia nośników energii

pierwotnej w Polsce wyniósł w 2016 r. 39,84%. Według danych za rok 2017 produkcja energii z węgla

kamiennego i brunatnego w Polsce wyniosła 78,4 % całości wyprodukowanej energii.

Pochodną struktury zużycia paliw w Polsce jest również duża emisja wielopierścieniowych

węglowodorów aromatycznych (WWA), w tym emisja benzo(a)pirenu. Związki te są emitowane

głównie w wyniku spalania paliw stałych w gospodarstwach domowych. W 2015 r. emisja WWA

z tego źródła wyniosła ponad 87% ogółu emisji WWA do powietrza w Polsce. Istotnym źródłem emisji

WWA są również procesy produkcyjne, w tym procesy związane z produkcją koksu czy aluminium.

Zanieczyszczenie powietrza wpływa również negatywnie na stan wód. Do mórz przedostają się

z powietrza różne związki chemiczne znajdujące się w gazach i pyłach emitowanych ze źródeł lądowych

oraz z transportu morskiego. W wyniku procesu spalania paliw węglowodorowych do atmosfery

przedostają się szkodliwe i toksyczne produkty w postaci: dwutlenku węgla – CO2, tlenku węgla CO,

tlenków siarki SOx, tlenków azotu NOx, węglowodorów HC, cząstek stałych PM oraz wielu innych

toksycznych substancji mających wpływ zarówno na środowisko naturalne, jak i na zdrowie i życie

człowieka. Znaczący udział w emisji tych zanieczyszczeń do atmosfery ma dynamiczny rozwój

przemysłu, transportu i motoryzacji. Intensywny ruch statków w rejonach przybrzeżnych powoduje

poważne zmiany w ekosystemie tych rejonów. Ocenia się, że gospodarka morska zużywa około 3%

światowej produkcji paliw i to paliw najgorszych pod względem jakościowym, o wysokiej zawartości

siarki. W wyniku spalania tego rodzaju paliw do atmosfery przedostaje się około 7% ogólnego

zanieczyszczenia atmosfery tlenkami siarki oraz około 11–13% tlenków azotu.

Należy jednak zaznaczyć, że 80% zanieczyszczeń środowiska morskiego stanowią zanieczyszczenia

pochodzące z lądu. Pozostałe 20% pochodzi ze źródeł znajdujących się na morzu, przy czym z żeglugi

pochodzi jedynie 4% zanieczyszczeń.

Przepisem, który ma duży wpływ na budowę i wyposażenie statków jest załącznik VI do MARPOL 73/78.