Uchwała nr 11 Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2019 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą "Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej"

§ 1. W uchwale nr 164 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 2014 r. w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy

Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” (M.P. poz. 811) wprowadza się następujące zmiany

1)

w tytule oraz w § 1 uchwały wyrazy „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej” zastępuje się wyrazami

„Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej”;

2)

§ 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki

Załącznik

do uchwały nr 11

Poz. 214

Rady Ministrów

Załącznik

uchwały nr2019

11 Radyr.Ministrów

z dnia

31 do

stycznia

z dnia 31 stycznia 2019 r. (poz. 214)

(poz. …)

Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej

do 2023 roku.

Ekonomia Solidarności Społecznej

Warszawa 2019

Spis treści

Spis treści ............................................................................................................................................ 3

Wykaz skrótów .................................................................................................................................... 4

Wstęp ................................................................................................................................................... 5

Rozdział I. Podstawy interwencji ....................................................................................................... 9

Rozdział II. Cele i rezultaty programu .............................................................................................. 18

Rozdział III. Kierunki interwencji publicznej – obszary i priorytety ................................................ 24

Obszar I. Solidarna wspólnota lokalna .......................................................................................... 26

Obszar II. Solidarny rynek pracy................................................................................................... 35

Obszar III. Konkurencyjna przedsiębiorczość społeczna .............................................................. 44

Obszar IV. Solidarne społeczeństwo ............................................................................................. 51

Rozdział IV. Podstawowe założenia systemu realizacji.................................................................... 57

Rozdział V. Monitorowanie i wskaźniki ........................................................................................... 75

Rozdział VI. Wyzwania dla Ekonomii Społecznej i Solidarnej do 2030 roku .................................. 77

Załącznik. Diagnoza ekonomii społecznej i solidarnej ..................................................................... 80

Wykaz skrótów

AKSES – system akredytacji i standardów działania instytucji wsparcia ekonomii społecznej

BGK – Bank Gospodarstwa Krajowego

CIS – Centrum Integracji Społecznej

EFRR – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

EFS – Europejski Fundusz Społeczny

EMES – Europejska Sieć Badawcza, zajmująca się głównie problematyką III sektora

GUS – Główny Urząd Statystyczny

JST – jednostka samorządu terytorialnego

KIS – Klub Integracji Społecznej

KKRES – Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej

KPRES – Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności

Społecznej

KRS – Krajowy Rejestr Sądowy

LGD – Lokalna Grupa Działania

MIR – Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju

MRPiPS – Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

MS – Ministerstwo Sprawiedliwości

MŚP – sektor mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw

NGO (ang. non-governmental organization) – organizacja pozarządowa

OPS – Ośrodek Pomocy Społecznej

OWES – Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej

UZP – Urząd Zamówień Publicznych

PCPR – Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie

PES – podmiot ekonomii społecznej

PFRON – Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

PKB – Produkt Krajowy Brutto

PO – Program Operacyjny

PO KL – Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007–2013

PO WER – Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020

PROW – Program Rozwoju Obszarów Wiejskich

PS – przedsiębiorstwo społeczne

PUP – Powiatowy Urząd Pracy

PZP – Prawo zamówień publicznych

RIO – Regionalna Izba Obrachunkowa

RKR ES – Regionalny Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej

ROPS – Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej

RPO – Regionalny Program Operacyjny

SIWZ – Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia

SOR – Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

TBS – Towarzystwo Budownictwa Społecznego

UE – Unia Europejska

UZP – Urząd Zamówień Publicznych

WTZ – Warsztaty Terapii Zajęciowej

WUP – Wojewódzki Urząd Pracy

ZAZ – Zakład Aktywności Zawodowej

ZIT – Zintegrowane Inwestycje Terytorialne

ZPCh – Zakład Pracy Chronionej

ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Wstęp

Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej. Ekonomia Solidarności Społecznej stanowi

program rozwoju w rozumieniu art. 15 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2018 r. poz. 1307, z późn. zm.) i jest dokumentem

o charakterze operacyjno-wdrożeniowym, ustanowionym w celu realizacji średniookresowej

strategii rozwoju kraju – Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, przyjętej uchwałą

nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r.1), oraz innych strategii rozwoju2).

Dokument ten stanowi rozwinięcie i doprecyzowanie działań wynikających z Krajowego

Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej, przyjętego uchwałą nr 164 Rady Ministrów z dnia

12 sierpnia 2014 r. (M.P. poz. 811). Zgodnie z Umową Partnerstwa Rządu RP i Komisji

Europejskiej jest to kluczowy dokument operacyjno-wdrożeniowy w zakresie Celu

Tematycznego 9 „Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i wszelką

dyskryminacją”, stanowiący warunek ex ante realizacji działań w Polsce w tym obszarze.

Zmieniająca się sytuacja społeczno-gospodarcza oraz poprawa sytuacji na rynku pracy tworzy

jednocześnie nowe wyzwania i wymaga nowego otwarcia w polityce publicznej. Stała się ona

asumptem do istotnej zmiany programowej – przyjęcia zmienionej strategii średniookresowej

– Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 oraz zmiany innych strategii

średniookresowych. Dała również impuls do zmian w Umowie Partnerstwa w lipcu 2017 r.3)

Zgodnie ze Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju rola ekonomii społecznej została

podkreślona w





celu szczegółowym I Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane

i doskonałość organizacyjną, w obszarze: Małe i średnie przedsiębiorstwa, Nowe modele

działania: wskazano na potrzebę wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej

(spółdzielczej). Zapowiedziano tam w szczególności: „przygotowanie rozwiązań

prawnych ułatwiających ich bieżącą działalność, a także premiowanie tych form działania

w przypadku realizacji usług zlecanych przez administrację rządową i samorządową.

Przygotowany zostanie mechanizm zachęt podatkowych dla ich rozwoju oraz zwiększenia

skali działalności”;

celu szczegółowym II Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony,

w obszarze: Spójność społeczna, Aktywna polityka prorodzinna, Poprawa dostępności do

usług, w tym społecznych i zdrowotnych, Wsparcie grup zagrożonych ubóstwem

i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz integracji społecznej, Rynek

pracy wykorzystujący potencjał zasobów ludzkich dla rozwoju Polski. Zwrócono tam

uwagę w szczególności na „poprawę dostępności do usług, w tym społecznych

i zdrowotnych; wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie

spójności działań na rzecz integracji społecznej”.

W Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wskazano na potrzebę przygotowania

i realizacji projektu strategicznego pod nazwą „Ekonomia Solidarności Społecznej”.

Ekonomia społeczna jest sferą życia społeczno-gospodarczego, która pozostaje na pograniczu

1)

Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (M.P. poz. 260).

2)

W szczególności: Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Strategia Sprawne

Państwo.

3)

Uchwała nr 114 Rady Ministrów z dnia 5 lipca 2017 r. w sprawie projektu zmiany Umowy Partnerstwa na lata 2014–2020

w zakresie niezbędnym do jego dostosowania do średniookresowej strategii rozwoju kraju.

sektora przedsiębiorczości oraz sektora organizacji pozarządowych, niedziałających w celu

maksymalizacji zysku. Solidarnościowy wymiar ekonomii społecznej (ekonomia solidarna)

realizowany jest przez te podmioty ekonomii społecznej, w szczególności przedsiębiorstwa

społeczne, które w ramach swojej działalności przyjmują funkcje tworzenia miejsc pracy

w celu aktywizacji oraz reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizacji zadań

publicznych w zakresie rozwoju lokalnego.

SOR określa także wyzwania i kierunki działań w zakresie rozwoju kapitału społecznego

(obszar Kapitał ludzki i społeczny, kierunek interwencji Rozwój kapitału społecznego),

w których realizację angażują się podmioty ekonomii społecznej i solidarnej. Jednocześnie

zaplanowane w strategii zmiany w tym obszarze mają zasadniczy wpływ na postrzeganie i

potencjał rozwoju sektora ekonomii społecznej i solidarnej. Do najważniejszych działań do

realizacji w perspektywie do 2030 r. należy zaliczyć kształtowanie postaw, wartości

i zachowań sprzyjających budowaniu wspólnoty, kooperacji, kreatywności, otwartości oraz

komunikacji, jak również wzmacnianie postaw prospołecznych w procesie nauczania.

Niezależnie od krajowego kontekstu strategicznego, KPRES wpisuje się równeż w kierunek

wytyczany na forum Unii Europejskiej w zakresie tworzenia warunków do promowania

dobrobytu narodów państw członkowskich oraz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu.

W szczególności zbieżność ta widoczna jest między rozwiązaniami zaproponowanymi

w programie a zasadami Europejskiego Filaru Praw Socjalnych. Rola ekonomii społecznej

i solidarnej związana jest w szczególności z zasadami dotyczącymi aktywnego wsparcia na

rzecz zatrudnienia, integracji osób niepełnosprawnych oraz dostępu do podstawowych usług.

Przyjęte założenia powodują potrzebę redefinicji programów rozwoju, w tym Krajowego

Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej. Oznacza to nadanie nowego impulsu dla polityki

publicznej w tym obszarze, prowadzącego do znaczącego zwiększenia efektywność działań

na rzecz tworzenia miejsc pracy, reintegracji zawodowej i społecznej osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym, jak również rozwoju usług społecznych użyteczności publicznej

i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Dzięki sprawozdaniom z realizacji

Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej za okres sierpień 2014 – grudzień

20154) oraz za rok 2016 zidentyfikowano potrzeby korekt i zmian, zarówno w zakresie

przedmiotowym, jak i w sferze realizacyjnej.

W szczególności propozycje zmian dotyczą









4)

zredefiniowania pojęcia ekonomii społecznej przez nadanie mu szerszego znaczenia

(zgodnie z europejskim podejściem) oraz wyodrębnienia w jej ramach pojęcia ekonomii

solidarnej, której celem jest w szczególności tworzenie miejsc pracy oraz reintegracja

zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;

przeglądu i aktualizacji działań KPRES, które wymagają przedefiniowania

i doprecyzowania, w szczególności z uwagi na zmieniającą się sytuację na europejskim

i krajowym rynku pracy;

jasnego wyodrębnienia obszarów oddziaływania ekonomii solidarnej jako

komplementarnych z przygotowywanymi działaniami w obszarze wspierania

społeczeństwa obywatelskiego w ramach Narodowego Programu Wspierania Rozwoju

Społeczeństwa Obywatelskiego;

weryfikacji rezultatów oraz wskaźników przyjętych w dotychczasowej wersji KPRES.

Sprawozdanie z realizacji Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES) za okres sierpień 2014 – grudzień

2015, MRPiPS, Warszawa 2017.

Dokument, zgodnie z wymogami ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, składa się

z sześciu rozdziałów. W pierwszym rozdziale poruszone są zagadnienia definicyjne

i diagnostyczne. W rozdziale drugim określono cel główny i cele szczegółowe programu,

w szczególności w kontekście SOR. Rozdział trzeci zawiera kierunki interwencji

pogrupowane w obszary i priorytety. W rozdziale czwartym określone zostały podstawowe

założenia systemu realizacji programu. W rozdziale piątym wskazano sposób monitorowania

realizacji. Rozdział szósty zawiera zestawienie wskaźników programu. Z uwagi na fakt, iż jest

to aktualizacja i korekta dotychczasowego KPRES, nie przewidziano ponownego

przeprowadzenia ewaluacji ex ante.

Dokument podlegał konsultacjom w ramach administracji rządowej, konsultacjom

publicznym ze środowiskiem ekonomii społecznej, jak również jednostkami samorządu

terytorialnego.

Prace nad programem

„Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej. Ekonomia Solidarności Społecznej” został

przygotowany przez Departament Ekonomii Społecznej i Solidarnej w Ministerstwie

Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, przy udziale członków Krajowego Komitetu Rozwoju

Ekonomii Społecznej (w skład którego wchodzą przedstawiciele: organów administracji

rządowej i samorządowej; podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej; związków

zawodowych; organizacji pracodawców; sektora bankowego i szkół wyższych). Z uwagi na

znaczenie programu, intensywne prace nad przygotowaniem dokumentu obejmujące zarówno

kwestie ogólne (formułowanie celów, wskaźników, obszarów), jak i dotyczące konkretnych

działań toczyły się na forum grup tematycznych. Otwarty charakter tych prac, a także wiele

cennych propozycji i konstruktywnych uwag, znalazło odzwierciedlenie w ostatecznym

kształcie dokumentu, przekładając się jednocześnie na lepsze zrozumienie intencji, z których

wynikała potrzeba aktualizacji KPRES.

KPRES jest dokumentem, w którym przedstawiono przede wszystkim plany i działania

realizowane przez administrację rządową na szczeblu krajowym oraz kompleksową strukturę

systemu wsparcia ekonomii społecznej na poziomie regionalnym, z uwzględnieniem roli

innych przedstawicieli sektora administracji rządowej, a także jednostek samorządu

terytorialnego i sektora ekonomii społecznej i solidarnej.

Wstępne wersje dokumentu oraz propozycje kluczowych zmian były również przedmiotem

dyskusji i prac warsztatowych grup tematycznych, funkcjonujących w ramach realizacji zadań

dotyczących koordynacji ekonomii społecznej realizowanych zarówno na poziomie

krajowym, jak i regionalnym.

Pośrednio inspiracją dla zaproponowanych zmian były również doświadczenia wynikające

z wdrażania i realizacji dotychczasowej wersji KPRES, szczególnie cenne okazały się te

przywoływane przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej oraz organizacje i instytucje

zajmujące się ich bezpośrednim wsparciem.

Po zakończeniu prac nad przygotowaniem dokumentu, KPRES podlegał szerokim

konsultacjom publicznym. W proces ten angażowali się m.in przedstawiciele samorządów, a

także podmioty ekonomii społecznej, Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej, Krajowa Rada

Spółdzielcza. Do opiniowania zaproszona została Komisja Wspólna Rządu i Samorządu

Terytorialnego, a także inne ciała opiniodawczo-doradcze, takie jak: Rada Działalności

Pożytku Publicznego, Rada Zatrudnienia Socjalnego, Krajowa Rada Konsultacyjna do Spraw

Osób Niepełnosprawnych, Rada Dialogu Społecznego, Rada Rynku Pracy, Rada do spraw

Polityki Senioralnej. W celu lepszego zrozumienia potrzeb formułowanych w regionach

zorganizowano cztery makroregionalne spotkania konsultacyjne, angażujące wielu

regionalnych aktorów zaangażowanych we wspieranie ekonomii społecznej (np. instytucje

zarządzające RPO). Uwagi do dokumentu można było również zgłaszać w trakcie spotkania

ogólnopolskiego zorganizowanego w Warszawie. Wiele spośród zgłaszanych uwag zostało

uwzględnionych lub miało wpływ na ostateczny kształt dokumentu. Jednocześnie charakter

uwag wskazywał często na percepcję ekonomii społecznej jako instrumentu mogącego realnie

wpłynąć na rozwiązywanie różnorodnych problemów społecznych.

Rozdział I.

Podstawy interwencji

Idee i wartości leżące u podstaw ekonomii społecznej,

Ekonomia społeczna

z powodzeniem funkcjonującej obecnie w wielu innych

jako część polskiej

krajach5), są również częścią polskiego dziedzictwa

tradycji

narodowego, społecznego i gospodarczego. To przede

wszystkim na ziemiach polskich pozostających pod zaborem

pruskim, austriackim i rosyjskim powstawały pierwsze formy przedsiębiorstw społecznych

i spółdzielczych, organizacji kooperatywnych, wzajemnościowych i obywatelskich.

Za prekursora działań na polskich ziemiach należy uznać ks. Stanisława Staszica, twórcę

Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, działającego faktycznie od 1816 roku aż do

likwidacji w 1952 roku. Za jego przykładem poszli inni działacze społecznej i spółdzielczej

przedsiębiorczości, jak ks. Piotr Wawrzyniak, Edward Abramowski, ks. Wacław Bliziński,

Stefan Żeromski, ks. Augustyn Szamarzewski, Stanisław Wojciechowski, Teodor Toeplitz,

Franciszek Stefczyk, Jadwiga Dziubińska, Romuald Mielczarski, Maria Dąbrowska, Stefan

Zbrożyna, Jan Wolski czy Stanisław Thugutt. W dwudziestoleciu międzywojennym w rozwój

spółdzielczości na obszarach wiejskich oraz w działalność na rzecz podniesienia poziomu

życia członków społeczności lokalnej zaangażowany był także Witold Pilecki. Polska

ekonomia społeczna to nieodłączna część dziedzictwa narodowego i wspólnotowego oraz

bogatej tradycji myśli i ruchów społecznych i ekonomicznych kraju.

Samo pojęcie ekonomii społecznej, mające wiele odniesień

Ekonomia społeczna

i definicji zarówno w wymiarze międzynarodowym, jak i do

i ekonomia solidarna

rodzimej praktyki, zostało dotąd wielokrotnie określone, w

tym w Krajowym Programie Rozwoju Ekonomii Społecznej,

ale też w innych dokumentach o charakterze programowym, jak również akademickim.

Kategoria ta opisywana jest za pomocą cech wspólnych oraz zasad funkcjonowania

identyfikujących różne podmioty funkcjonujące w obszarze ekonomii społecznej. Za takie

zasady, wyróżniające podmioty ekonomii społecznej, uznaje się



5)

nadrzędność celów społecznych nad celami ekonomicznymi;

Regulacje dotyczące sfery ekonomii społecznej funkcjonują m.in. w następujących krajach

• Francja (Ustawa krajowa o gospodarce społecznej i solidarnej);

• Włochy (np. Ustawa o przedsiębiorstwie społecznym);

• Rumunia (Ustawa o gospodarce społecznej);

• Słowenia (Ustawa o przedsiębiorczości społecznej);

• Hiszpania (np. Krajowa Ustawa o gospodarce społecznej).

Krajowe programy o kompleksowym charakterze, mające na celu rozwój ekonomii społecznej, zostały przyjęte m.in. przez

• Bułgarię (Plan działania na rzecz ekonomii społecznej);

• Polskę (Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej);

• Portugalię (Porozumienie krajowe między rządem a sektorem społecznym);

• Rumunię (Solidar – program wsparcia konsolidacji gospodarki społecznej, w ramach POCU);

• Hiszpanię (Krajowy program wsparcia gospodarki społecznej oraz POISES – program operacyjny na rzecz włączenia

społecznego i gospodarki społecznej);

• Szwecję (Wieloletni program na rzecz wsparcia przedsiębiorstw społecznych działających w dziedzinie integracji na

rynku pracy);

• Wielką Brytanię (Porozumienie między rządem a sektorem wolontariatu i obywatelskim).

Ponadto trend rozwoju ekonomii społecznej widoczny jest także na poziomie polityki europejskiej. Kraje członkowskie

Unii Europejskiej konsekwentnie apelują o uwzględnianie ekonomii społecznej w ramach polityk unijnych oraz podejmują

działania na rzecz jej rozwoju, co wyrażone zostało m.in. w Deklaracji Bratysławskiej, Deklaracji Luksemburskiej oraz

Deklaracji Madryckiej.







– 10 –

Poz. 214

nadrzędność świadczenia usług dla członków, pracowników lub wspólnoty nad

kategoriami bezwzględnego zysku;

autonomiczne zarządzanie i partycypacyjny proces decyzyjny;

prowadzenie w sposób regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne oraz

ponoszeniu w związku z tą działalnością ryzyka ekonomicznego.6)

Ekonomia społeczna – to sfera aktywności obywatelskiej i społecznej, która przez

działalność gospodarczą i działalność pożytku publicznego służy: integracji zawodowej

i społecznej osób zagrożonych marginalizacją społeczną, tworzeniu miejsc pracy,

świadczeniu usług społecznych użyteczności publicznej (na rzecz interesu ogólnego) oraz

rozwojowi lokalnemu.

Obszar wskazany definicją ekonomii społecznej obejmuje w szczególności









organizacje pozarządowe oraz podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia

24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie;

koła gospodyń wiejskich7);

spółdzielnie pracy;

podmioty ekonomii solidarnej, o których mowa poniżej.

Analizując sferę ekonomii społecznej, warto zwrócić uwagę na bardzo różnorodny obszar

niesformalizowanej i oddolnej aktywności społecznej. Często opiera się ona na wzajemnym

zaufaniu i gotowości do współpracy w celu zaspokojenia określonych potrzeb lub dokonania

zmian w najbliższym otoczeniu. W rezultacie działalność nieformalna stanowi otocznie

i zaplecze ekonomii społecznej, z którego przenikać mogą zarówno pomysły na działalność,

jak i zaangażowane w życie społeczności lokalnych osób dysponujących kompetencjami

ułatwiającymi działanie w sektorze ES. Aktywność nieformalna pozostaje trudna do

uchwycenia zarówno z perspektywy naukowej, jak i administracyjnej i statystycznej. Z tych

względów ten rodzaj działalności, chociaż oddziałuje na kondycję sektora ekonomii

społecznej, nie jest objęty bezpośrednim wsparciem w ramach KPRES.

Istotnym novum Ekonomii Solidarności Społecznej jest natomiast wyodrębnienie wewnątrz

ekonomii społecznej tej grupy podmiotów, których podstawowym celem jest reintegracja

społeczna i zawodowa osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Pokazując zatem całe

spektrum podmiotów ekonomii społecznej, wskazuje się węższą grupę sektora, czyli

podmioty realizujące wyraźny cel aktywizacyjny i reintegracyjny w ramach sektora ekonomii

społecznej.

Ekonomia solidarna – to część ekonomii społecznej, której podstawowym celem jest

aktywizacja zawodowa i integracja społeczna, w tym reintegracja zawodowa i społeczna osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym, oraz rehabilitacja społeczna i zawodowa osób

niepełnosprawnych.

6)

Według definicji sformułowanej przez europejską sieć badawczą EMES (European Research Network) inicjatywy

wpisujące się w przedsiębiorczość społeczną powinny charakteryzować się spełnianiem kryteriów ekonomicznych

(prowadzeniem w sposób względnie ciągły, regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne, niezależnością,

suwerennością instytucji w stosunku do instytucji publicznych; ponoszeniem ryzyka ekonomicznego; istnieniem choćby

nielicznego płatnego personelu) i społecznych (wyraźną orientacją na społecznie użyteczny cel przedsięwzięcia; oddolnym,

obywatelskim charakterem inicjatywy; specyficznym, możliwie demokratycznym systemem zarządzania; możliwie

wspólnotowym charakterem działania; ograniczoną dystrybucją zysków).

7)

Za podmioty ekonomii społecznej uznać należy koła gospodyń wiejskich, o ile posiadają one osobowość prawną.

Z uwagi na kluczowe znaczenie działalności reintegracyjnej, do podzbioru ekonomii

solidarnej zaliczane będą









przedsiębiorstwa społeczne (podmioty ekonomii społecznej, które prowadzą działalność

gospodarczą lub odpłatną pożytku publicznego, aktywizują zawodowo osoby trudno

zatrudnialne, nie prywatyzują zysku lub nadwyżki bilansowej i są zarządzane w sposób

partycypacyjny, mogą otrzymać status przedsiębiorstwa społecznego);

spółdzielnie socjalne oraz spółdzielnie inwalidów i niewidomych;

zakłady pracy chronionej;

jednostki reintegracyjne, w tym

– jednostki aktywizujące osoby niepełnosprawne (Warsztaty Terapii Zajęciowej,

Zakłady Aktywności Zawodowej);

– jednostki zatrudnienia socjalnego aktywizujące osoby wykluczone społecznie

(Centra Integracji Społecznej, Kluby Integracji Społecznej).

EKONOMIA SPOŁECZNA I SOLIDARNA

EKONOMIA

SPOŁECZNA

Organizacje

pozarządowe

EKONOMIA

SOLIDARNA

•

•

•

•

•

Przedsiębiorstwa społeczne

Spółdzielnie socjalne

Spółdzielnie inwalidów i

niewidomych

Zakłady Pracy Chronionej

Jednostki reintegracyjne: CIS, KIS,

WTZ, ZAZ

Organizacje

kościelne

Spółdzielnie

pracy

Spółki non

profit

Koła gospodyń

wiejskich

Choć ekonomia społeczna i solidarna nie wpływa obecnie

jeszcze w sposób kluczowy na gospodarkę, tworząc według Stan rozwoju ekonomii

szacunków za 2015 r. ok. 1,2% Produktu Krajowego Brutto8) społecznej i ekonomii

i odpowiadając za ok. 2,4% zatrudnienia w gospodarce9), to solidarnej

jednak z uwagi na zakorzenienie lokalne i obecność w wielu

wspólnotach samorządowych może odegrać dużo większą rolę niż wynika to wprost z danych

statystycznych. Jednym z najistotniejszych rezultatów jest bowiem wzrost poziomu kapitału

społecznego, zaufania i kooperacji różnych podmiotów, w szczególności między sektorem

publicznym a społecznym, co daje podstawy dla rozwoju społecznego i gospodarczego.

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wymienia kapitał społeczny jako warunek

współpracy opartej na zaufaniu i punkt wyjścia dla rozwoju nowoczesnej gospodarki. Polacy

są zdecydowanie mniej ufni niż inne narody europejskie (w 2014 r. Polska pod tym względem

znajdowała się na 48. miejscu na świecie i na 22. w UE – wg European Social Survey – ESS).

W Polsce z opinią, że „większości ludzi można ufać”, zgadzało się według badania

z Diagnozy społecznej 2015. Warunki i jakość życia Polaków zaledwie 10,5% respondentów

w 2003 i 2005 r., 11,5% w 2007 r., 13,4% w 2009 r. i 2011 r. oraz 12,2% w 2013 r. i 15,2%

w 2015 r., a w ESS w 2012 r. – 18%, a w 2014 r. 16% To ponad 4 razy mniej niż w Danii,

Norwegii i Finlandii, które to kraje w ostatnim rankingu jakości życia zajęły wśród

185 państw odpowiednio 10., 1. i 24. miejsce (Polska 35.). Wskaźnik zaufania społecznego od

1992 r. do 2015 r. utrzymywał się na poziomie 2–3-krotnie niższym od średniej Unii

Europejskiej10), co skutkuje zmniejszoną liczbą inicjatyw i mniejszym zainteresowaniem

przedsiębiorczością, obniżając tym samym potencjał społeczeństwa i możliwości rozwoju

podmiotów gospodarczych w przyszłości. Jednym z remediów na tę sytuację mają być

działania na rzecz wzmocnienia sektora ekonomii społecznej i solidarnej, przewidziane

w Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

Potencjał ekonomii społecznej i solidarnej wygląda następująco: ok. 94 tys. podmiotów, które

zatrudniają blisko 345 tys. pracowników, co stanowi ok. 2,3% zatrudnienia w gospodarce

Polski. Ponadto sektor ekonomii społecznej tworzą również koła gospodyń wiejskich,

o których mowa w ustawie z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich. Ich liczbę

szacuje się obecnie na ok. 26 tys. Koła to organizacje o charakterze członkowskim, które

mogą prowadzić działalność gospodarczą, a wypracowany dochód służy realizacji ich celów

statutowych, mieszczących się w sferze usług społecznych użyteczności publicznej lub

związanych z rozwojem lokalnym. Z tego względu podmioty te zaliczone zostały do grupy

podmiotów ekonomii społecznej. Zgodnie z rozwiązaniami powyższej ustawy koła gospodyń

wiejskich będą mogły uzyskać osobowość prawną z chwilą wpisu do nowo utworzonego

Krajowego Rejestru Kół Gospodyń Wiejskich. Z tego względu nie ujęto ich w poniższym

zestawieniu.

8)

W GUS trwają obecnie prace nad rachunkiem satelitarnym gospodarki społecznej (ekonomii społecznej), który ma mierzyć

efekty ekonomiczne i całościowy wkład w gospodarkę narodową podmiotów ekonomii społecznej w oparciu o parametry

makroekonomiczne takie jak: produkt krajowy brutto, produkcja globalna, zatrudnienie itp. Dane dostępne będą w 2019 r.

W celu przybliżenia ww. wskaźników, wyliczenia oparto na aktualnie dostępnych danych uwzględniających cały sektor

spółdzielczy oraz sektor instytucji niekomercyjnych obejmujący: organizacje społeczne, partie polityczne, organizacje

związków zawodowych, stowarzyszenia, fundacje oraz jednostki organizacji wyznaniowych.

9)

Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2016, GUS, Warszawa 2016.

10)

Diagnoza społeczna 2015. Warunki i jakość życia Polaków. Raport, J. Czapiński, T. Panek (red.), Warszawa 2015.

Tabela 1. Liczba i zatrudnienie w aktywnych podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej

Liczba aktywnych podmiotów

(w tys.)

Liczba osób zatrudnionych na

dzień 31.12.2016 r. (w tys.)

)

1 OGÓŁEM11 (wiersze 7+11+12+18)

93,9

344,7

2 stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne

73,4

85,4

3 fundacje

13,6

28,3

4 społeczne podmioty wyznaniowe

1,9

40,4

5 samorząd gospodarczy

0,8

2,7

6 kółka rolnicze

1,2

0,2

7 NGO RAZEM

90,9

157

8 spółdzielnie pracy

0,5

16

9 spółdzielnie inwalidów i niewidomych

0,2

17,3

10 spółdzielnie socjalne

0,9

4,2

11 SPÓŁDZIELNIE RAZEM

1,6

37,5

1

147,5

13 CIS

0,2

1,2

14 KIS

0,2

bd.

15 ZAZ

0,1

1,5

16 WTZ

0,7

9,9

17 JEDNOSTKI REINTEGRACYJNE RAZEM

1,2

12,6

18

0,4

2,7

12 ZPCh (bez spółdzielni)

w tym prowadzone przez samorząd

Opracowanie MRPiPS na podstawie danych GUS.

Podstawy interwencji wynikające z diagnozy

Pełna diagnoza ekonomii społecznej i solidarnej przedstawiona została w załączniku do

programu12). Przedstawione w niej zjawiska, procesy i dane dotyczą wyzwań i szans

rozwojowych dla sektora ekonomii społecznej oraz pozwalają na wyznaczenie kierunków

interwencji publicznej oraz działań zmierzających do uwolnienia potencjału tego sektora.

Współpraca podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej z samorządem terytorialnym

Podmioty ekonomii społecznej działają aktywnie na bardzo różnorodnych polach. Nie

w każdym przypadku stawiają sobie cele związane z reintegracją osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Nie mniej jednak ich aktywność, oddolny charakter, a także

zdolność do angażowania wspólnot lokalnych na rzecz rozwiązywania lokalnych problemów

społecznych, sprzyjają zwiększaniu spójności społecznej. To kwestie kluczowe dla rozwoju

ekonomii społecznej, także w jej aspekcie reintegracyjnym (solidarnym). Z tego względu tak

istotne pozostaje współuczestnictwo podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej

w identyfikacji, definiowaniu i rozwiązywaniu problemów społecznych oraz zaspokajaniu

potrzeb, określanych w gminnych i powiatowych strategiach i programach.

11)

Wartości wskazane w wierszu 1. Wynika to z faktu, że CIS, KIS, WTZ i ZAZ są jednostkami organizacyjnymi

nieposiadającymi osobowości prawnej, a część z nich jest prowadzona przez organizacje pozarządowe ujęte w wierszach 2,

3 i 4. Z tego względu, aby uniknąć podwójnego liczenia podmiotów i osób w nich zatrudnionych (raz jako NGO a drugi raz

jako CIS, KIS, WTZ i ZAZ prowadzone przez NGO), w wierszu ogółem uwzględniono jedynie te CIS, KIS, WTZ i ZAZ

prowadzone przez samorząd.

12)

W rozdziale I znajdują się najistotniejsze fragmenty diagnozy ekonomii społecznej i solidarnej. Bardziej wyczerpujące

informacje oraz źródła danych opisano w załączniku.

Zgodnie z zapisami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju niezbędne jest uspójnienie

programowania rozwoju społecznego. Wyniki badań i analiz wskazują bowiem, że obecny

system programowania sfery spraw społecznych na poziomie gmin i powiatów stracił walor

realności i skuteczności13).

Niezbędne jest zwiększenie poziomu realizacji usług społecznych użyteczności publicznej

oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego przez podmioty ekonomii społecznej

i solidarnej. W 2015 r. środki przeznaczane na zlecanie zadań w trybie ustawy z dnia

24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie stanowiły zaledwie

1,8 mld zł (0,9%) budżetów jednostek samorządu terytorialnego.

W dziedzinach obejmujących sfery pożytku publicznego14) w 2015 r. JST wydatkowały

46,7 mld zł, co stanowiło 24% ich całkowitych wydatków15). Duża część spośród

zakupionych usług i zlecanych zadań ma charakter usług społecznych użyteczności publicznej

lub zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego, mających coraz większe znaczenie

w kontekście wzmacniania spójności społecznej. Tymczasem w ramach trybów określonych

w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

zleca się zadania publiczne o łącznej wartości nieprzekraczającej 2 mld zł, przy czym należy

wskazać, że część zadań, które zgodnie z zakresem przedmiotowym ustawy z dnia

24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie mogłyby być

zlecane w trybach określonych w tej ustawie, w praktyce udzielane jest w ramach postępowań

o udzielenie zamówienia publicznego zgodnie z trybami określonymi w ustawie – Prawo

zamówień publicznych. Niemniej jednak w ten sposób sektor ekonomii społecznej, który

w szczególności posiada potencjał do generowania miejsc pracy na lokalnym rynku – czyli

dla mieszkańców wspólnoty samorządowej, jest wypierany przez świadczące usługi podmioty

komercyjne16). Tym bardziej, że także zamówienia publiczne zawierające tzw. klauzule

społeczne o charakterze integracyjnym17) są obecnie stosowane nadal w ograniczonym

zakresie. Zgodnie z dostępnymi danymi w 2017 r. udzielono 1360 zamówień, w których

uwzględniono tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym. Wartość udzielonych

zamówień zawierających tzw. klauzule społeczne o charakterze integracyjnym wyniosła

2 693 700 369,27 zł18). Warto zauważyć, iż w ramach tej kwoty niemal 2 444 950 994,59 zł

stanowiły zamówienia, w których zamawiający odwołali się w opisie przedmiotu zamówienia

do aspektów społecznych lub związanych z zatrudnieniem w ramach wymagań związanych

z realizacją zamówienia, o których mowa w art. 29 ust. 4 ustawy PZP.

13)

Na podstawie publikacji: A. Hryniewicka, Lipke H., Raport. Analiza strategii rozwiązywania problemów społecznych,

IRSS, Warszawa 2008; Frączek P., Strategia rozwiązywania problemów społecznych jako narzędzie realizacji lokalnej

polityki społecznej, Polityka Społeczna nr 7/2010, str. 20; opracowanie pt. Ewaluacja lokalnych (gminnych/powiatowych)

strategii rozwiązywania problemów społecznych przyjętych do realizacji przez władze samorządowe w woj. dolnośląskim,

ASM-Centrum Badań i Analiz Rynku sp. z o.o., Wrocław 2012, a także doświadczeń DES wynikających z rozmów i

spotkań roboczych prowadzonych z udziałem przedstawicieli JST oraz ze stowarzyszeniami JST.

14)

Wydatki obejmują następujące działy klasyfikacji budżetowej: 630 – Turystyka, 851 – Ochrona zdrowia, 852 – Pomoc

społeczna, 853 – Pozostałe zadania w zakresie polityki społecznej, 921 – Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego, 926 –

Kultura fizyczna.

15)

Dane ze sprawozdań jednostek samorządu terytorialnego – Rb-28S. Wydatki obejmują również wydatki administracyjne,

nie tylko środki wydatkowane bezpośrednio na zakup usług i zlecanych zadań.

16)

Podmioty komercyjne: na potrzeby tego dokumentu pojęcie to rozumiane jest jako przedsiębiorcy inni niż PES.

17)

Klauzule społeczne o charakterze integracyjnym odnoszą się do tych instrumentów określonych w przepisach ustawy –

Prawo zamówień publicznych (PZP), które mają na celu wsparcie integracji społeczno-zawodowej osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym oraz zwiększenie szans na ubieganie się o zamówienia publiczne podmiotów prowadzących

działalność w obszarze integracji społeczno-zawodowej. Instrumenty te zostały zdefiniowane w art. 22 ust. 2 oraz 2a;

art. 29 ust. 4 oraz art. 138p ustawy PZP, a ich zastosowanie może mieć wpływ na poprawę sytuacji podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej w ubieganiu się o zamówienia publiczne.

18)

Na wartość 2 693 700 369,27 zł (bez VAT) składa się wartość zamówień publicznych udzielonych w 2017 r., w których

zamawiający zastosowali przepis art. 22 ust. 2 oraz 2a; art. 29 ust. 4 oraz art. 138p ustawy PZP. Źródło: Sprawozdanie

Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych w 2017 r.

W zakresie danych za 2017 r. dostępne są również dane dotyczące liczby ogłoszeń

o zamówieniu opublikowanych w Biuletynie Zamówień Publicznych (BZP)19), w których

zamawiający zastosowali tzw. klauzulę zastrzeżoną na podstawie art. 22 ust. 2 oraz 2a ustawy

PZP – zostało opublikowanych 294 ogłoszeń o zamówieniu z tzw. klauzulą zastrzeżoną, co

stanowiło 0,24% wszystkich ogłoszeń o zamówieniu opublikowanych w BZP w 2017 r.

Powyższe dane wskazują, że rozwiązania w zakresie tzw. klauzul społecznych

w zamówieniach publicznych nie są jeszcze stosowane w wystarczająco wysokim stopniu.

Stąd konieczność kontynuowania działań popularyzujących te instrumenty wśród

zamawiających (do których należy wybór trybu zlecenia zamówienia). W odniesieniu jednak

do mechanizmów de facto ograniczających udział w zamówieniu do tzw. podmiotów

integracyjnych, czyli m.in. podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, nie bez znaczenia

pozostaje również odpowiedź ze strony wykonawców w zakresie ich gotowości do realizacji

zamówienia. Informacje z monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul

społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r.20) wskazują, że drugą najczęstszą

przyczyną unieważnienia postępowania z klauzulami społecznymi po zbyt wysokiej cenie

oferty najkorzystniejszej, która przekraczała możliwości finansowe zamawiającego, był brak

ważnych ofert. Istnieje zatem potrzeba wspierania tworzenia nowych podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej oraz wzmacniania potencjału już istniejących, tak aby były

zainteresowane i zdolne do świadczenia usług dla administracji publicznej.

Wskaźniki finansowe oraz te związane z zatrudnieniem wskazują na bardzo duży udział usług

społecznych w potencjale ekonomicznym sektora non profit. Wśród podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej realizujących usługi społeczne użyteczności publicznej i zadania

publiczne w zakresie rozwoju lokalnego wzrasta zatrudnienie oraz zasoby finansowe. Obecnie

ok. 85% całego płatnego personelu sektora pozarządowego skumulowane jest w podmiotach

świadczących usługi. Organizacje prowadzące usługi zinstytucjonalizowane charakteryzują

się częstszym zatrudnianiem pracowników etatowych, a także większą ich liczbą – średnia

liczba zatrudnionych w zależności od dziedziny to od 4 do 45 osób, w pozostałych

organizacjach świadczących usługi od 2 do 11 osób. Ponadto podmioty, które prowadziły

działalność usługową, pozyskały 84% ogółu przychodów fundacji, stowarzyszeń

i społecznych podmiotów wyznaniowych.

Ze względu na różnorodne bariery i ograniczenia (m.in. finansowe, organizacyjne, społeczne)

aktywność gmin w procesie rewitalizacji nie zawsze przekłada się na osiągnięcie

oczekiwanych rezultatów. Zakorzenienie procesu zmian na terenach zdegradowanych

i włączanie podmiotów działających na tych obszarach zwiększa szanse na uzyskanie trwałej

poprawy jakości życia mieszkańców.

Osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na rynku pracy

Z perspektywy sektora ekonomii społecznej i solidarnej osoby zagrożone wykluczeniem

społecznym są w centrum zainteresowania, zarówno jako pracownicy odzyskujący

samodzielność ekonomiczną i podmiotowość w zakresie kształtowania swojej sytuacji

zawodowej, a także jako osoby wymagające szczególnego, zindywidualizowanego wsparcia

w odbudowaniu zdolności do pełnego uczestnictwa w aktywności zawodowej i społecznej.

Przy bardzo dobrej sytuacji na rynku pracy i wyjątkowo niskim bezrobociu (stopa bezrobocia

19)

W Biuletynie Zamówień Publicznych są publikowane zamówienia powyżej wartości określonych w art. 4 pkt 8 ustawy

PZP – próg 30 tys. euro – ale poniżej wartości progów UE.

20)

Wyniki monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za

2016 r., Urząd Zamówień Publicznych Warszawa 2017 r.

zarejestrowanego wg GUS na koniec grudnia 2017 r. wyniosła 6,6%) osobami pozostającymi

bez zatrudnienia są przede wszystkim osoby najbardziej oddalone od rynku pracy. Wśród nich

wyróżnić można osoby, w stosunku do których działania podejmowane dotychczas są mało

skuteczne, a także wymagające bardziej kompleksowego podejścia, nie tylko w zakresie

aktywizacji zawodowej, ale również reintegracji społecznej. W związku z tym konieczne jest

dostosowanie instrumentów aktywnej polityki społecznej i zatrudnienia do zmieniającej się

sytuacji na rynku pracy.

Dane wskazują, że ponad 900 tys. osób bezrobotnych posiadało status osoby w szczególnej

sytuacji na rynku pracy, w tym ponad pół miliona osób było długotrwale bezrobotnych.

Jednocześnie, mimo oczywistych korzystnych zmian wynikających z większego

zaangażowania państwa w walkę z ubóstwem ekonomicznym, zjawisko to nadal stanowi

w Polsce istotny problem społeczny. Ograniczenie ubóstwa nie objęło jeszcze wszystkich

grup gospodarstw domowych. W 2016 r. w ubóstwie skrajnym żyło prawie 5% osób, a w

ubóstwie relatywnym – niemal 14%. Ubóstwo ekonomiczne nie jest jedynie skutkiem

bezrobocia. Występować może bowiem także jako jedna z jego przyczyn powodująca u osób

nim dotkniętych obniżenie zdolności do adaptowania się do zmiennych warunków na rynku

pracy.

Oferty pracy na rynku są niekiedy nieadekwatne dla osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, np. ze względu na wymagane doświadczenie zawodowe lub kompetencje.

Konieczne jest dopasowanie warunków pracy do potrzeb tych osób oraz zapewnienie im

wysokiej jakości miejsc pracy, połączonych z działaniami reintegracyjnymi, co będzie

zachętą do podjęcia i utrzymania zatrudnienia.

Z analiz ścieżki reintegracji społecznej i zawodowej wynika, że około 37% osób po

zakończeniu uczestnictwa w CIS i WTZ oraz zatrudnieniu w ZAZ podjęło pracę poza tymi

jednostkami (43,1% uczestników CIS, 23,2% uczestników WTZ oraz 26,2% zatrudnionych

w ZAZ). W związku z tym konieczne jest podnoszenie skuteczności jednostek

reintegracyjnych w zakresie reintegracji zawodowej i społecznej, a także włączanie w ten

proces PES, dysponujących zarówno potencjałem do uzupełniania oferty CIS, WTZ i ZAZ,

jak również samodzielnej realizacji zindywidualizowanych działań na rzecz osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Potencjał gospodarczy podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej

Ekonomia społeczna i solidarna nie wpływa obecnie w sposób kluczowy na gospodarkę,

zarówno z perspektywy udziału w PKB, jak i poziomu zatrudnienia w tym sektorze.

Źródła finansowania organizacji pozarządowych nie są zdywersyfikowane. Większość

organizacji pozarządowych prowadzi wyłącznie nieodpłatną działalność statutową – 70%.

Tylko 30% prowadzi dodatkowo odpłatną działalność statutową lub działalność gospodarczą.

Stan ten nie zmienia się od 2010 r.

Zdecydowana większość organizacji pozarządowych wykazuje relatywnie niskie kwoty

przychodów. Roczne przychody nieprzekraczające 10 tys. zł wykazuje 39% organizacji,

w tym 10% wykazuje ich całkowity brak. Wpływy w kwotach powyżej 10 tys. zł,

a nieprzekraczające 100 tys. zł, wykazuje 37% podmiotów, natomiast w przedziale powyżej

100 tys. zł, ale nie więcej niż 1 mln zł – 19% podmiotów. Budżetem powyżej 1 mln zł

dysponuje jedynie 5% podmiotów.

Systematycznie spada liczba osób oraz spółdzielni socjalnych ubiegających się o środki na

założenie i finansowanie wynagrodzeń z Funduszu Pracy i PFRON.

Równocześnie oznacza to spadek wydatków na ten cel: od 2014 r. do 2017 r. z PFRON

wydatki spadły o 33%, natomiast wydatki z Funduszu Pracy w tym czasie spadły o 58%.

Rozpoznawalność i kompetencje w obszarze ekonomii społecznej i solidarnej

Niski poziom zaufania społecznego, a także niewystarczająca obecność tematyki dotyczącej

ekonomii społecznej i solidarnej, w tym spółdzielczości w debacie publicznej, której

przyczyną może być między innymi niedostateczna liczba danych, analiz, ekspertyz

dotyczących skuteczności działań reintegracyjnych w PES, działań promocyjnych

dotyczących produktów i usług oferowanych przez te podmioty oraz pokazujących korzyści

wynikające z działalności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, skutkuje obniżeniem

potencjału wspólnot lokalnych do podejmowania inicjatyw zarówno w sferze gospodarczej,

jak i społecznej.

Między 2010 r. a 2016 r. odnotowano spadek w zakresie bazy członkowskiej w organizacjach

pozarządowych – liczba członków zmniejszyła się o ok. 11%, co może świadczyć zarówno

o niskim poziomie kapitału społecznego, jak i niskiej rozpoznawalności sektora.

Istotnym problemem pozostaje wciąż dopasowanie kompetencji osób opuszczających system

edukacji formalnej do potrzeb rynku pracy. Poza nabytymi w tej formule wiedzą

i umiejętnościami istotną rolę w przebiegu kariery zawodowej odgrywają także kompetencje

społeczne nabyte w drodze aktywności społecznej młodych ludzi. Dane wskazują, że

bezrobocie nadal dotyka przede wszystkim ludzi młodych. W końcu I kwartału 2017 r.

najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych stanowiły osoby w wieku 25–34 lata – 370,6 tys.,

a ich odsetek w ogólnej liczbie bezrobotnych wyniósł 28%. Osoby w wieku do 24 lat

w ogólnej liczbie bezrobotnych stanowiły 12,9%.

Również wśród przedstawicieli organów jednostek samorządu terytorialnego

niewystarczająca jest świadomość społecznej wartości dodanej wynikającej z działalności

podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w porównaniu do innych podmiotów

świadczących usługi użyteczności publicznej, które są nastawione jedynie na osiągnięcie

zysku.

Rozdział II.

Cele i rezultaty programu

Cele programu

Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności

Społecznej jest dokumentem służącym realizacji celów dotyczących rozwoju ekonomii

społecznej i solidarnej wyznaczonych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz

w strategiach zintegrowanych21). Ponadto jest on również wyrazem uporządkowania

kierunków interwencji publicznej i działań wpływających na możliwości wykorzystania

aktywności podmiotów sektora ekonomii społecznej i solidarnej, w tym spółdzielni, jako

instrumentu aktywnej polityki społecznej oraz polityki rozwoju społecznego i lokalnego.

Z tych względów cel długofalowy strategiczny programu brzmi

Ekonomia społeczna i solidarna stanie się istotnym instrumentem aktywnej polityki

społecznej, wsparcia rozwoju społecznego oraz lokalnego.

Uwolnienie potencjału sektora ekonomii społecznej i solidarnej wymaga podjęcia

konkretnych, uporządkowanych i skoordynowanych działań, dzięki którym rozwijać się będą

szczególnie ważne z perspektywy polityk publicznych cechy podmiotów działających w tym

sektorze, to jest

 zdolność do aktywizacji i reintegracji traktowanych podmiotowo osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym;

 koncentrowanie się na potrzebach społeczności lokalnych (oraz bazowanie na jej

zasobach);

 działania na rzecz dobra wspólnego przez dostarczanie usług społecznych użyteczności

publicznej oraz realizację zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego;

 samodzielność, samopomoc i samowystarczalność.

W związku z powyższym cel główny programu brzmi

Do roku 2023 podmioty ekonomii społecznej i solidarnej będą ważnym elementem

aktywizacji i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz

dostarczycielami usług użyteczności publicznej i realizatorami zadań z zakresu

rozwoju lokalnego.

Osiągnięcie celu głównego możliwe będzie dzięki realizacji następujących celów

szczegółowych

1. Wspieranie trwałego partnerstwa podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej z

samorządem terytorialnym w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej

oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego.

21)

Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki, Strategia rozwoju kapitału ludzkiego, Strategia Rozwoju Transportu,

Strategia Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko, Strategia Sprawne Państwo, Strategia rozwoju kapitału społecznego,

Krajowa strategia rozwoju regionalnego – Regiony Miasta Obszary wiejskie, Strategia zrównoważonego rozwoju wsi,

rolnictwa i rybactwa, Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP.

2. Zwiększenie liczby wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach

społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

3. Zwiększenie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej na

rynku.

4. Upowszechnienie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej i solidarnej.

Rezultaty programu

Do każdego z celów szczegółowych przyporządkowano rezultat oraz główny wskaźnik

pozwalający zidentyfikować zmianę wywołaną interwencją przeprowadzoną na podstawie

KPRES.

REZULTAT 1: Wzrost udziału środków z budżetów JST przeznaczanych na zlecanie

świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań publicznych

w

zakresie

rozwoju

lokalnego

podmiotom

ekonomii

społecznej.

i solidarnej.

WSKAŹNIK 1: W roku 2023 JST przeznaczać będą co najmniej 2% budżetu na zlecanie

świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań publicznych

w zakresie rozwoju lokalnego podmiotom ekonomii społecznej i solidarnej.

REZULTAT 2: Zwiększenie zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym na wysokiej jakości miejscach pracy w przedsiębiorstwach społecznych.

WSKAŹNIK 2: Do 2023 r. powstanie 35 tys. nowych, wysokiej jakości miejsc pracy

w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

REZULTAT 3: Zwiększenie liczby podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej

prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku

publicznego.

WSKAŹNIK 3: Do 2023 r. liczba podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej prowadzących

działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku publicznego zwiększy się co

najmniej o 5 tys.

REZULTAT 4: Zwiększenie członkostwa osób młodych (16–34 lata) w podmiotach

ekonomii społecznej i solidarnej.

WSKAŹNIK 4: Do 2023 członkostwo osób młodych (16–34 lata) w podmiotach ekonomii

społecznej i solidarnej zwiększy się do 28%.

Przyjęto także następujący rezultat celu głównego programu oraz wskaźnik tego rezultatu.

REZULTAT CELU GŁÓWNEGO: Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii

społecznej i solidarnej.

WSKAŹNIK REZULTATU CELU GŁÓWNEGO: Do 2023 r. wzrośnie do 40% liczba osób

podejmujących pracę po zakończeniu uczestnictwa w jednostkach reintegracyjnych.

Członkostwo osób młodych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej wzrośnie

o 50 tys. oraz powstanie 75 tys. nowych miejsc pracy w PES.

Osiągnięcie każdego z rezultatów przypisanych do celów szczegółowych przekładać się

będzie bezpośrednio lub pośrednio na osiągnięcie rezultatu głównego programu. Określony

w KPRES sposób dojścia do wyznaczonych, wymiernych rezultatów i efektów interwencji

pozostaje kluczowy, ponieważ to właśnie dzięki przewidzianym działaniom rozwój sektora

ekonomii społecznej i solidarnej zależny będzie od podstaw wykraczających poza ramy

krótko- i średniookresowego programowania. Ma to szczególnie duże znaczenie w przypadku

rezultatu celu głównego. Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej i solidarnej

obrazować będzie uwolnienie potencjału PES wynikającego z dostępu do finansowego

wsparcia w zatrudnianiu i reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem, preferencyjnego

dostępu do realizacji usług użyteczności publicznej na rzecz społeczności lokalnych,

wzmocnienia zdolności do prowadzenia działalności odpłatnej pożytku publicznego

i gospodarczej oraz ze zwiększenia aktywności społecznej – w szczególności wśród osób

młodych. Wzrost zatrudnienia w sektorze wynikać będzie nie tylko z tworzenia nowych

miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w przedsiębiorstwach

społecznych (według szacunków do 2023 r. powstanie 35 tys. takich miejsc pracy), ale także

ze wzrostu popytu na pracę wywołanego zwiększeniem udziału PES w świadczeniu usług

użyteczności publicznej, a także większą aktywnością PES na otwartym rynku.

Wzrost zatrudnienia i aktywności społecznej w sektorze ekonomii

społecznej i solidarnej

Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej realizujących usługi

społeczne użyteczności publicznej i zadania publiczne w zakresie rozwoju lokalnego

Istotną przestrzenią dla funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej jest

sfera usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju

lokalnego. Aktywność PES na tym polu związana jest z faktem, że jedną z głównych cech

PES jest działalność na rzecz dobra wspólnego oraz gotowość do rozwiązywania problemów

zarówno konkretnych wspólnot lokalnych, jak i rodzin i osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym (w tym osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych, starszych i ich rodzin).

Jak wynika z diagnozy, organy administracji samorządowej, dysponując znacznymi środkami

przeznaczonymi na realizację tych zadań (ok. 24% budżetu JST), często decydują się na ich

zlecanie, preferując tryby, w których dominują podmioty nastawione na zysk. Z perspektywy

celów programu istotnym wyzwaniem jest stworzenie warunków pozwalających na silniejsze

włączenie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w rynek usług społecznych

użyteczności publicznej i zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego. Pozwoli to na

zaspokajanie potrzeb wspólnot lokalnych i ich mieszkańców przy jednoczesnym wzmacnianiu

PES realizujących funkcje reintegracyjne wobec osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym oraz przyczyniających się do tworzenia nowych miejsc pracy w społeczności

lokalnej.

Oparcie modelu realizacji usług użyteczności publicznej na współpracy, dialogu

i zaangażowaniu mieszkańców oraz PES funkcjonujących w danej wspólnocie lokalnej jest

niezwykle istotne z perspektywy rozwoju sektora, przebiegającego niezależnie od możliwości

uzyskiwania wsparcia finansowego bezpośrednio ze środków publicznych (np.: EFS, PFRON,

Funduszu Pracy), związanego z zatrudnieniem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Częściowe przekierowanie pozostających w dyspozycji samorządu środków w taki sposób,

aby usługi społeczne użyteczności publicznej w większym zakresie mogły być świadczone

przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, pozwoli na tworzenie nowego rynku,

będącego jednocześnie naturalną przestrzenią dla funkcjonowania PES.

Wysokiej jakości miejsca pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym

Na trwałe wpisanie sektora ekonomii społecznej i solidarnej w system społeczno-gospodarczy

w Polsce decydujący wpływ będzie miał potencjał i zasięg tego sektora rozumiany zarówno

jako pryzmat parametrów ekonomicznych (np. udziału w wytwarzaniu PKB), jak i związany

ze skalą zatrudnienia. Szczególne znaczenie, również w kontekście zwiększania spójności

społecznej, ma zdolność podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej do tworzenia wysokiej

jakości miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Na potrzeby realizacji

KPRES przyjęto, że na wysoką jakość w kontekście zatrudnienia składają się trzy kluczowe

czynniki: zatrudnienie na podstawie umowy o pracę lub spółdzielczej umowy o pracę,

podmiotowość pracowników polegająca w szczególności na zapewnieniu im włączenia

w proces decyzyjny, dotyczący kierunków działalności przedsiębiorstwa oraz indywidualne

podejście do ich potrzeb, a także działania reintegracyjne, których adresatami są pracownicy

zagrożeni wykluczeniem społecznym. Z uwagi na konieczność zapewnienia trwałości

i ciągłości zatrudnienia należy dążyć do tworzenia w PES takich miejsc pracy, które

funkcjonować będą po zakończeniu korzystania ze wsparcia publicznego.

W przypadku wsparcia finansowego na tworzenie miejsc pracy w przedsiębiorstwach

społecznych szacunki oparte są na założeniu, iż w każdym z 380 powiatów ze środków

Funduszu Pracy powstawać może średnio 5 miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych

rocznie. Oznacza to w skali roku 1900 nowych miejsc pracy. Ponadto ze środków PFRON

powstawać będą średniorocznie 2 miejsca pracy w statystycznym powiecie, co daje 760

miejsc pracy rocznie. W obecnym stanie prawnym instrumenty finansowane ze środków

publicznych (Funduszu Pracy i PFRON) służące wsparciu zatrudnienia dostępne są jedynie

dla spółdzielni socjalnych. Dotychczas PES mogły korzystać ze wskazanych instrumentów na

zasadach ogólnych. Z tego względu dla osiągnięcia rezultatów związanych z tworzeniem

miejsc pracy w PS proponuje się wprowadzenie do polskiego porządku prawnego statusu

przedsiębiorstwa społecznego, a także wdrożenie rozwiązań umożliwiających wspieranie

zatrudnienie w PS na zasadach podobnych do tych obowiązujących obecnie w odniesieniu do

spółdzielni socjalnych.

Dotychczasowe doświadczenia we wspieraniu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej

i solidarnej wskazują, że niezwykle istotnym impulsem do tworzenia dobrej jakości nowych

miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych są środki z EFS zapewnione w Regionalnych

Programach Operacyjnych. Należy pamiętać, że środki przeznaczone na ten cel

w poszczególnych regionach są zróżnicowane, podobnie jak planowane w nich rezultaty

dotyczące nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych. Niezależnie od

powyższego, w celu zapewnienia równomiernego i efektywnego wzrostu zatrudnienia

w sektorze, konieczne jest wyznaczenie oczekiwań dla działań realizowanych w tym obszarze

w województwach.

Oczekiwany poziom wzrostu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej

ustalony został w szczególności w oparciu o wysokość środków przewidzianych na

stymulowanie wzrostu zatrudnienia w przedsiębiorstwach społecznych w ramach

Regionalnych Programów Operacyjnych, współfinansowanych z EFS na lata 2014–2020.

Tabela 2. Szacunkowa liczba miejsc pracy tworzonych w latach 2014–202322) w przedsiębiorstwach społecznych dzięki

wsparciu z EFS

Województwo

Liczba miejsc pracy

stworzonych w ramach realizacji

RPO23)

1 470

1 225

1 260

700

1 155

1 085

1 995

525

1 295

910

1 120

3 255

595

945

1 645

1 050

20 230

Dolnośląskie

Kujawsko-Pomorskie

Lubelskie

Lubuskie

Łódzkie

Małopolskie

Mazowieckie

Opolskie

Podkarpackie

Podlaskie

Pomorskie

Śląskie

Świętokrzyskie

Warmińsko-Mazurskie

Wielkopolskie

Zachodniopomorskie

RAZEM

Środki europejskie powinny być również wykorzystywane jako dodatkowy impuls

wspierający powiaty w zwiększaniu zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej.

Taki efekt można osiągnąć, przyznając powiatom, które stworzyły miejsca pracy ze środków

krajowych zgodnie z propozycją zawartą w KPRES, dodatkowy limit środków z EFS na

stworzenie kolejnych miejsc pracy: 5 w powiatach ziemskich i 20 w powiatach grodzkich.

W rezultacie dzięki środkom krajowym i europejskim w ramach realizacji zadań

przewidzianych w KPRES i RPO do 2023 roku powstanie 35 000 wysokiej jakości miejsc

pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Wzrost zatrudnienia w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej działających na rynku

Sektor ekonomii społecznej i solidarnej wnosi istotny wkład w osiąganie celów społecznych.

Jednocześnie realizowane przez nie funkcje reintegracyjne, a także inne ograniczenia

wpływające na możliwość swobodnego zarządzania rozwojem przedsiębiorstwa społecznego

(np. ograniczenia w zakresie dysponowania zyskami i kształtowania polityki płacowej)

obniżają zdolność PES do konkurowania z innymi uczestnikami otwartego rynku.

Wyrównanie tych szans wpłynie na zwiększenie samodzielności PES na rynku, przyczyniając

się do zwiększenia ich niezależności od środków publicznych (w szczególności tych

22)

W kontekście tworzenia miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dzięki środkom z EFS wydłużenie perspektywy

KPRES do 2023 roku jest konieczne z uwagi na opóźnienia w rozpoczęciu realizacji projektów, a także w związku z regułą

dotyczącą dysponowania środkami europejskimi pozwalającą na ich wydatkowanie do 2023 r. (tzw. N+3).

23)

Ewentualna korekta zaplanowanej w KPRES liczby miejsc pracy tworzonych w przedsiębiorstwach społecznych dzięki

realizacji RPO w poszczególnych województwach może być dokonana dopiero po uwzględnieniu wniosków

i rozstrzygnięć wynikających z przeglądu śródokresowego RPO zaplanowanego na rok 2019.

związanych z tworzeniem miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym).

Jednocześnie sprzyjać to będzie również poszukiwaniu innowacyjnych form działania,

dopasowanych do zmieniającej się rzeczywistości – w szczególności demograficznej, czy na

rynku pracy. Wyrównywanie potencjału konkurencyjnego PES przełoży się również na

wzrost zatrudnienia w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej oraz wzmocni wkład tych

podmiotów w zwiększanie PKB i rozwój gospodarczy kraju.

Wzrost aktywności społecznej w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej

Rozwój ekonomii społecznej i solidarnej jest w dużej mierze uzależniony od tego, w jakim

stopniu ta sfera oraz korzyści, jakie przynosi swoim uczestnikom, a także całemu

społeczeństwu, zaistnieją w świadomości społecznej.

Zakorzenienie społeczne to proces długotrwały i wielotorowy, przebiegający na płaszczyźnie

kształtowania postaw z jednej strony oraz budowania marki z drugiej. Kształtowanie

pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej i solidarnej wiąże się przede wszystkim

z pracą z młodzieżą, która przez aktywne, nie tylko teoretyczne, poznawanie wartości

i instrumentów ekonomii społecznej i solidarnej (m.in. w ramach spółdzielni uczniowskich)

rozwija swoje kompetencje społeczne i przedsiębiorcze. Polem do najskuteczniejszych

działań wśród młodych ludzi jest edukacja, zarówno ta formalna, w ramach systemu oświaty,

jak i nieformalna oraz pozaformalna, będąca z kolei domeną podmiotów ekonomii społecznej

i solidarnej. Dopiero uzupełniające się działania w obu sferach edukacji pozwalają zbudować

pozytywny wizerunek ekonomii społecznej i solidarnej, jak również wykształcić

i wprowadzić na rynek pracy osoby przygotowane kompetencyjnie, ale i żywo

zainteresowane udziałem w tworzeniu tego sektora. Jako przykład mogą tu posłużyć

spółdzielnie socjalne, rozwijające się od ponad 10 lat.

Drugi aspekt stanowi upowszechnianie ekonomii społecznej wśród opinii publicznej, a także

bezpośrednio wśród przedstawicieli administracji publicznej, od których decyzji zależy

rozwój PES, zwłaszcza na poziomie lokalnym. Należy dołożyć starań, aby utrwalić wizerunek

podmiotów ekonomii społecznej jako kluczowego ogniwa w przywracaniu godności

i podmiotowości osób wykluczonych, dzięki któremu mogą współtworzyć kapitał społeczny,

a nie tylko korzystać z jego zasobów. Szczególnie istotne jest przełamywanie stereotypów,

które stygmatyzują ekonomię społeczną i solidarną jako sferę usług niskiej jakości, opartą

jedynie o instrumenty służące przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznemu.

Dzięki takiemu podejściu możliwe będzie podniesienie poziomu aktywności wśród osób

młodych, które w przyszłości przełoży się na większą gotowość do podejmowania

świadomych i odpowiedzialnych społecznie wyborów konsumenckich, rynkowych

i zawodowych, sprzyjających przy tym rozwojowi sektora ekonomii społecznej i solidarnej.

Rozdział III.

Kierunki interwencji publicznej – obszary i priorytety

Realizacja celu głównego i celów szczegółowych realizowana będzie w czterech obszarach

interwencji publicznej: solidarny rynek pracy, solidarna wspólnota lokalna, konkurencyjna

przedsiębiorczość społeczna oraz solidarne społeczeństwo. Każdemu z obszarów

przyporządkowano priorytety, działania i konkretne zadania realizowane w perspektywie

2014–2023.

CEL STRATEGICZNY DŁUGOFALOWY: Ekonomia społeczna i solidarna stanie się istotnym

instrumentem aktywnej polityki społecznej, wsparcia rozwoju społecznego oraz lokalnego.

OBSZARY, PRIORYTETY

CELE SZCZEGÓŁOWE

CEL GŁÓWNY: Do roku 2023 podmioty ekonomii społecznej i solidarnej będą ważnym

elementem aktywizacji i integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz

dostarczycielami usług użyteczności publicznej.

Wspieranie

trwałego

partnerstwa

podmiotów

ekonomii

społecznej

i solidarnej z samorządem

terytorialnym w realizacji

usług

społecznych

użyteczności

publicznej

oraz zadań publicznych w

zakresie rozwoju lokalnego.

Zwiększenie

liczby

wysokiej jakości miejsc

pracy

w przedsiębiorstwach

społecznych, dla osób

zagrożonych

wykluczeniem społecznym.

Zwiększenie

konkurencyjności

podmiotów

ekonomii

społecznej i solidarnej

na rynku.

Upowszechnienie

pozytywnych postaw wobec

ekonomii

społecznej

i solidarnej.

Obszar I

Solidarna wspólnota

lokalna

Obszar II

Solidarny rynek pracy

Obszar III

Konkurencyjna

przedsiębiorczość

społeczna

Obszar IV

Solidarne społeczeństwo

Priorytet 1. Rozwój usług

społecznych

użyteczności

publicznej

oraz

zadań

publicznych

w

zakresie

rozwoju lokalnego.

Priorytet

1.

Wspieranie

reintegracji

społecznej

i

zawodowej

osób

zagrożonych wykluczeniem

społecznym w jednostkach

reintegracyjnych.

Priorytet 1. Zwiększanie

konkurencyjności

podmiotów

ekonomii

społecznej i solidarnej.

Priorytet 1. Kształtowanie

pozytywnych postaw wobec

ekonomii

społecznej

i solidarnej wśród młodzieży.

Priorytet

2.

Wsparcie

w

rozwoju

profesjonalizacji

i

współdziałania PES oraz

współpracy

międzysektorowej.

Priorytet 2. Budowa marki

ekonomii

społecznej

i solidarnej.

Priorytet

2.

Włączenie

podmiotów

ekonomii

społecznej

i

solidarnej

w procesy rewitalizacji.

Priorytet

2.

Aktywizacja

zawodowa

osób

niepełnosprawnych oraz osób

starszych

w

podmiotach

ekonomii

społecznej

i

solidarnej.

REZULTATY

Wzrost

udziału

środków

z

budżetów

JST,

przeznaczanych na zlecanie

świadczenia usług społecznych

użyteczności

publicznej

i realizacji zadań publicznych

w zakresie rozwoju lokalnego,

podmiotom

ekonomii

społecznej i solidarnej.

Zwiększenie

zatrudnienia

osób

zagrożonych

wykluczeniem społecznym na

wysokiej jakości miejscach

pracy w przedsiębiorstwach

społecznych.

Zwiększenie

liczby

podmiotów

ekonomii

społecznej i solidarnej

prowadzących działalność

gospodarczą lub odpłatną

działalność

pożytku

publicznego.

Zwiększenie członkostwa osób

młodych

(16–34

lata)

w

podmiotach

ekonomii

społecznej i solidarnej.

WSKAŹNIKI

Priorytet 3. Tworzenie miejsc

pracy dla osób zagrożonych

wykluczeniem

społecznym

w

przedsiębiorstwach

społecznych.

W roku 2023 JST przeznaczać

będą co najmniej 2% budżetu

na zlecanie świadczenia usług

społecznych

użyteczności

publicznej i realizacji zadań

publicznych

w

zakresie

rozwoju lokalnego podmiotom

ekonomii

społecznej

i solidarnej.

Do 2023 r. powstanie 35 tys.

nowych, wysokiej jakości

miejsc

pracy

w

przedsiębiorstwach

społecznych

dla

osób

zagrożonych wykluczeniem

społecznym.

Do

2023

r.

liczba

podmiotów

ekonomii

społecznej i solidarnej

prowadzących działalność

gospodarczą lub odpłatną

działalność

pożytku

publicznego zwiększy się

co najmniej o 5 tys.

Do 2023 r. członkostwo osób

młodych

(16–34

lata)

w

podmiotach

ekonomii

społecznej

i

solidarnej

zwiększy się do 28%.

REZULTAT CELU GŁÓWNEGO: Zwiększenie zasięgu oddziaływania ekonomii społecznej i solidarnej.

WSKAŹNIK REZULTATU GŁÓWNEGO: Do 2023 r. wzrośnie do 40% liczba osób podejmujących pracę po

25 członkostwo osób młodych w podmiotach ekonomii

zakończeniu uczestnictwa w jednostkach reintegracyjnych,

społecznej i solidarnej wzrośnie o 50 tys. oraz powstanie 75 tys. nowych miejsc pracy w PES.

Obszar I. Solidarna wspólnota lokalna

Działania zaplanowane w tym obszarze pozwolą na włączenie podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej w zintegrowany proces planowania, realizacji i monitorowania zadań

użyteczności publicznej w zakresie rozwoju społecznego na poziomie lokalnym. Celem

planowanych przedsięwzięć jest nie tylko zwiększenie partycypacji mieszkańców i PES

w kształtowaniu rzeczywistości społecznej na poziomie lokalnym, ale również wydzielenie

fragmentu rynku usług społecznych użyteczności publicznej, na którym podmioty ekonomii

społecznej i solidarnej, z uwagi na niekomercyjny charakter, misję związaną z działalnością

na rzecz dobra wspólnego oraz funkcję reintegracyjną, będą mogły stać się naturalnym

i głównym partnerem samorządu w świadczeniu tych usług na rzecz wspólnoty. Organy JST

i PES uzyskają dostęp do nowych form współpracy i zlecania zadań opartych na dialogu,

wspólnym badaniu możliwości i potrzeb społeczności lokalnych, a także preferowanej

sekwencji kontraktowania usług społecznych użyteczności publicznej.

Działania przewidziane w tym obszarze KPRES realizują bezpośrednio wyzwania

sformułowane w SOR w następujących kierunkach interwencji

 poprawa dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych;

 wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności

działań na rzecz integracji społecznej;

 poprawa organizacji świadczenia usług publicznych na poziomie lokalnym;

 zwiększenie sprawności funkcjonowania instytucji państwa, w tym administracji.

Jako kluczowe należy wskazać inicjatywy pozwalające na: wypracowanie i wdrożenie

modelowego i zintegrowanego podejścia do dostarczania dóbr i usług publicznych istotnych

dla rozwoju społecznego na poziomie lokalnym, dostosowanego do specyfiki terytorialnej,

włączającego mieszkańców i podmioty ekonomii społecznej (w tym organizacje

pozarządowe) w realizację usług społecznych użyteczności publicznej na rzecz osób

niesamodzielnych i zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Ponadto planowane działania sprzyjać będą poprawie standardów działania administracji

publicznej w zakresie zamówień publicznych (w zakresie społecznie odpowiedzialnych

zamówień publicznych i stosowania tzw. klauzul społecznych w zamówieniach publicznych).

Rozwiązania zaproponowane w tej części programu przyczynią się pośrednio do realizacji

określonych w SOR zadań związanych z rozwojem i rewitalizacją obszarów miejskich

i wiejskich, w tym obszarów zdegradowanych. Będą również sprzyjać rozwojowi

pozarolniczych funkcji gospodarstw rolnych (np. opiekuńczych).

Priorytet 1. Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań

publicznych w zakresie rozwoju lokalnego

Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie

rozwoju lokalnego stanowi obecnie jedno z najważniejszych wyzwań budowy aktywnej

polityki społecznej oraz rozwoju społecznego. Wyzwania demograficzne związane ze

starzeniem się populacji, a także wyzwania polityki rodzinnej, w tym łączenie pracy

zawodowej z wychowaniem dzieci jako elementu aktywnej polityki rynku pracy, wskazują na

coraz większe zapotrzebowanie w tym zakresie. Rozwój usług społecznych użyteczności

publicznej oraz zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego oznacza również wzrost

liczby miejsc pracy we wspólnotach samorządowych. Do wyzwań należy także zaliczyć

sposób zlecania i realizacji tych usług i zadań. Istotnym kierunkiem jest zapewnienie, aby

większość usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie

rozwoju lokalnego była realizowana na zasadach niekomercyjnych – w formule non profit,

a także przez podmioty zakorzenione lokalnie i zatrudniające mieszkańców danej wspólnoty

samorządowej. Działanie takie jest możliwe i pożądane także w świetle regulacji UE (m.in.

dyrektywa w sprawie usług24)). Jednocześnie istotne jest również kontraktowanie usług

społecznych użyteczności publicznej w sposób zapewniający wzmacnianie stabilnej

i systemowej współpracy między samorządem a PES, jednocześnie gwarantującej

niezakłócony dostęp do usług ich odbiorcom.

Zgodnie z zapisami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju niezbędne jest również

uspójnienie systemu programowania i realizacji polityki integracji społecznej. Obecny system

programowania sfery spraw społecznych na poziomie gmin i powiatów stracił walor realności

i skuteczności.

Obecne strategie i programy często zawierają jedynie inwentaryzację zbioru zadań

wynikających z ustaw, niepowodującego realnej zmiany społecznej. Jednocześnie organy JST

w niektórych przypadkach zlecają przygotowanie tych dokumentów ekspertom zewnętrznym,

z pominięciem zaangażowania partnerów lokalnych i mieszkańców wspólnoty, co powoduje

osłabienie planowania opartego o diagnozę realnych problemów i potrzeb. Wspieranie

większego zaangażowania mieszkańców i całej społeczności lokalnej, zarówno bezpośrednio,

jak i przez reprezentujące ich interesy podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, przyczyni

się nie tylko do wzmocnienia identyfikacji społeczności lokalnej z programowanymi na tym

szczeblu rozwiązaniami dotyczącymi rozwoju społecznego, ale również pozwoli na

trafniejsze i bardziej adekwatne dopasowanie metod interwencji, odpowiadających na

potrzeby rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym. Zwiększenie poziomu legitymizacji

działań programowych będzie miało również pozytywny wpływ na planowanie działań

lokalnych o charakterze operacyjnym związanych z wydatkowaniem środków Europejskiego

Funduszu Społecznego.

Działanie I.1.1. Opracowanie rozwiązań zapewniających pierwszeństwo podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz realizacji

zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego

Zwiększenie roli podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w kreowaniu rozwoju

społecznego na poziomie lokalnym wymaga stworzenia warunków pozwalających

przedstawicielom władz samorządowych dostrzec i wykorzystać potencjał tkwiący w PES,

a z drugiej strony gwarantujących im stabilny schemat działania, nienaruszający

dotychczasowych zasad gospodarowania środkami publicznymi.

1) Prowadzone będą prace nad przygotowaniem propozycji zmian legislacyjnych

wprowadzających lokalne programy rozwoju społecznego. Dokumenty te, tworzone

wspólnie m.in. z przedstawicielami PES, powinny integrować na poziomie powiatów

i gmin kwestie dotyczące usług społecznych użyteczności publicznej i zadań publicznych

w zakresie rozwoju lokalnego ujmowanych dotychczas w dedykowanych programach

tworzonych na tych szczeblach samorządu. Jednocześnie lokalny program rozwoju

społecznego powinien ułatwiać, porządkować i urealniać (m.in. przez skorelowanie

z wieloletnią prognozą finansową JST) prowadzone do tej pory działania o charakterze

programowym, zdejmując z samorządów dużą część obciążeń formalnych. Programy

powinny również tworzyć przestrzeń do kompleksowego spojrzenia na zadania samorządu

24)

Dyrektywa 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotycząca usług na rynku

wewnętrznym (Dz. Urz. UE L 376 z 27.12.2006, str. 36).

realizowane w zakresie usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań w zakresie

rozwoju lokalnego, a także określać działania, których realizacja mogłaby oprzeć się

o lokalne zasoby oraz potencjał podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej. Wdrożenie

LPRS, któremu towarzyszyć będą działania o charakterze metodycznym, edukacyjnym

i pilotażowym, powinno nastąpić nie wcześniej niż w 2021 r.

2) Jednostki samorządu terytorialnego, które zdecydują się zlecić realizację usługi społecznej

użyteczności publicznej, w pierwszej kolejności obowiązane będą do skorzystania

z jednego ze wskazanych sposobów gwarantujących wyłonienie wykonawcy

realizującego jednocześnie zadania reintegracyjne lub zakorzenionego w społeczności

lokalnej. Organ JST będzie mógł pominąć stosowanie tych mechanizmów, o ile potencjał

PES działających na terenie danej gminy lub powiatu będzie niewystarczający do

realizacji usługi społecznej użyteczności publicznej lub zadania publicznego w zakresie

rozwoju lokalnego.

3) O wyborze konkretnej metody decydować będzie organ zlecający zadanie i to jego rolą

będzie dopasowanie formy wyłonienia wykonawcy do przedmiotu oraz okoliczności

faktycznych i prawnych, mając na względzie efektywność i jakość realizacji zleconych

usług. Zlecając realizację takiej usługi, organ będzie mógł skorzystać z nowych trybów

dotacyjnych, wyłączonych ze stosowania ustawy PZP, uwzględniających pierwszeństwo

PES w realizacji tych usług, które zostaną uregulowane w ustawie o ekonomii społecznej

i solidarnej (przedmiotem prac będą m.in. tryb negocjacyjny oraz partnerstwa

publiczno-społecznego) lub udzielić zamówienia, korzystając ze społecznie

odpowiedzialnych zamówień publicznych, funkcjonujących już na gruncie przepisów

ustawy PZP.

4) W sytuacji, w której skorzystanie z jednego z powyższych rozwiązań nie przyniesie

rozstrzygnięcia, JST będzie mogła zlecić realizację usługi społecznej użyteczności

publicznej na podstawie PZP.

5) Usługi społeczne użyteczności publicznej zlecane przez JST obejmować będą zadania

użyteczności publicznej, w szczególności w zakresie

 pomocy społecznej, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 12 marca 2004 r.

o pomocy społecznej;

 zatrudnienia socjalnego, w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r.

o zatrudnieniu socjalnym;

 opieki nad dziećmi, o której mowa w ustawie z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad

dziećmi w wieku do lat 3;

 wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej, określone ustawą z dnia 9 czerwca

2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;

 kształcenia, wychowania i opieki, o których mowa w ustawie z dnia 14 grudnia

2016 r. – Prawo oświatowe oraz ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty;

 ochrony zdrowia, w tym ochrony zdrowia psychicznego, w rozumieniu ustawy z dnia

11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym, ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r.

o działalności leczniczej oraz ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia

psychicznego;

 wspierania osób niepełnosprawnych w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r.

o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych;

 promocji zatrudnienia oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy, o których mowa

w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku

pracy.

6) W przypadku zlecania zadań publicznych w zakresie rozwoju lokalnego organ będzie

mógł przekazać dotację, wyłączoną ze stosowania ustawy PZP

 w jednym z nowych trybów, które zostaną opisane w ustawie o ekonomii społecznej

i solidarnej;

 w trybach określonych w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku

publicznego i o wolontariacie;

lub

 dokonać zamówienia na podstawie PZP.

7) Zadania publiczne w zakresie rozwoju lokalnego to w szczególności zadania dotyczące

 rewitalizacji, o której mowa w ustawie z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji;

 kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury, oraz ochrony zabytków

i opieki nad zabytkami, o których mowa w ustawie z dnia 25 października 1991 r.

o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, ustawie z dnia 23 lipca 2003

r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r.

o bibliotekach oraz ustawie z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach;

 kultury fizycznej i turystyki oraz w zakresie krajoznawstwa, o których mowa

w ustawie z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie, ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r.

o Polskiej Organizacji Turystycznej, ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach

hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych;

 ochrony środowiska i przyrody, gospodarki wodnej, o których mowa w ustawie z dnia

27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska, ustawie z dnia 13 września 1996 r.

o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, ustawie z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo

wodne, ustawie z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach, ustawie z dnia 20 lutego 2015 r.

o odnawialnych źródłach energii;

 wspierania i upowszechniania idei samorządowej, w tym tworzenia warunków do

działania i rozwoju jednostek pomocniczych i wdrażania programów pobudzania

aktywności obywatelskiej, o których mowa w ustawie z dnia 8 marca 1990 r.

o samorządzie gminnym;

 promocji przedsiębiorczości na szczeblu lokalnym w ramach polityki rozwoju,

o której mowa w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki

rozwoju.

8) Organ JST w przypadku zlecania PES usług społecznych lub zadań publicznych z zakresu

rozwoju lokalnego w trybach dotacyjnych będzie mógł zastrzec, że zadanie realizować

będą jedynie podmioty zarejestrowane na terenie tej jednostki lub zatrudniające do

realizacji tego działania określoną liczbę mieszkańców danej wspólnoty samorządowej.

Rozwiązanie to nie będzie mieć zastosowania do udzielania zamówień publicznych

z zastosowaniem ustawy PZP.

Nazwa działania

Podmioty i instytucje

wiodące

Opracowanie

rozwiązań Ministerstwo Rodziny, Pracy

zapewniających

i Polityki Społecznej

pierwszeństwo

podmiotów

ekonomii

społecznej

i solidarnej w realizacji usług

społecznych

użyteczności

publicznej oraz realizacji

zadań publicznych w zakresie

rozwoju lokalnego

29

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju, Urząd Zamówień

Publicznych, jednostki

samorządu terytorialnego

Działanie I.1.2. Rozwój partnerstwa publiczno-społecznego

Partnerstwo publiczno-społeczne stanowi urzeczywistnienie konstytucyjnej zasady

pomocniczości, zgodnie z którą poszukiwanie odpowiednich rozwiązań odbywać się powinno

na jak najniższym poziomie, zapewniającym efektywność i skuteczność podjętych działań.

Wykorzystanie tej formuły do rozwoju współpracy samorządu z podmiotami ekonomii

społecznej i solidarnej pozwoli w pełni wykorzystać potencjał PES w zakresie kreowania

rozwoju lokalnego. Podmioty te z uwagi na silne zakorzenienie w lokalnej społeczności,

misję działalności na rzecz dobra wspólnego oraz realizację działań reintegracyjnych

i aktywizacyjnych posiadają odpowiednie narzędzia, dzięki którym mogą stać się głównym

partnerem samorządu, m.in. w zakresie świadczenia usług społecznych użyteczności

publicznej oraz realizacji zadań publicznych z zakresu rozwoju lokalnego. Wskazane

rozwiązania zostaną opisane w ustawie o ekonomii społecznej i solidarnej.

1) Formuła partnerstwa publiczno-społecznego umożliwi realizację wspólnych

przedsięwzięć jednostek samorządu terytorialnego oraz podmiotów ekonomii społecznej

i solidarnej na zasadach określonych w umowie.

2) Formuła ta nie będzie miała zastosowania do zamówień realizowanych na podstawie PZP.

3) Zawarcie partnerstwa będzie poprzedzone transparentnym procesem wyboru przez JST

partnera lub będzie efektem skorzystania z trybu negocjacyjnego, o którym mowa

w działaniu I.1.1.

4) Zasady funkcjonowania partnerstwa publiczno-społecznego umożliwiać będą wspólną

realizację zadań użyteczności publicznej finansowanych ze środków krajowych w formule

nawiązującej do koncepcji partnerstwa określonej w ustawie z dnia 11 lipca 2014 r.

o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych

w perspektywie finansowej 2014–2020 i zostaną określone w ustawie o ekonomii

społecznej i solidarnej.

Nazwa działania

Rozwój Partnerstwa

publiczno-społecznego

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju, Urząd Zamówień

Publicznych, jednostki

samorządu terytorialnego

Działanie I.1.3. Rozwój usług społecznych użyteczności publicznej na rzecz rodzin, osób

niepełnosprawnych, niesamodzielnych oraz osób starszych

Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej mogą odegrać kluczową rolę w świadczeniu usług

na rzecz rodzin, osób niepełnosprawnych, niesamodzielnych oraz osób starszych na poziomie

lokalnym. Kluczowe znaczenie ma w tym przypadku zdolność PES – we współpracy z JST –

do diagnozowania konkretnych i indywidualnych potrzeb występujących w społecznościach

lokalnych, a także do opierania działań na potencjale tych społeczności.

1) Wspierane będą działania na rzecz rozwoju PES wspierających politykę rodzinną (np.

żłobki, kluby dziecięce i dzienni opiekunowie, inne formy wychowania przedszkolnego,

świetlice i szkoły, wypoczynek letni i zimowy, opieka nad osobami zależnymi, placówki

wsparcia dziennego, placówki wspierające rodziny mające trudności wychowawcze, np.

placówki resocjalizacyjne, świetlice podwórkowe) – nie tylko jako podmiotów

o charakterze opiekuńczym i edukacyjnym, ale również integrujących społeczność

lokalną.

2) Przygotowane i wdrażane będą modele przedsiębiorstw społecznych, m.in. o charakterze

usługowym, świadczących tzw. „wiązki” usług społecznych użyteczności publicznej,

odpowiadające w sposób kompleksowy i zindywidualizowany na potrzeby osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym, w szczególności osób niepełnosprawnych

i niesamodzielnych oraz ich rodzin.

3) Stworzone zostaną podstawy do wprowadzenia jednolitego systemu oceny

niesamodzielności osób starszych, który – po zaimplementowaniu – przyczyni się do

optymalnego dostosowania oferty usług opiekuńczych, asystenckich i teleopieki do

zróżnicowanych potrzeb niesamodzielnych osób starszych w ich miejscu zamieszkania,

a także ograniczy nierówności w standardach dostępnych usług.

4) Przygotowane zostaną rozwiązania upowszechniające włączanie PES w proces wsparcia

w samodzielnym zamieszkaniu osób niepełnosprawnych.

5) Podmioty ekonomii społecznej będą aktywnie uczestniczyć w poszerzaniu dostępności

usług świadczonych na rzecz osób starszych, w szczególności przez

 szkolenia dla wolontariuszy i opiekunów (z zakresu pomocy osobom starszym);

 wspieranie różnych form samopomocy;

 wspieranie rodzin w opiece nad osobą starszą przez rozwój usług opartych na

działalności wolontariuszy;

 rozszerzanie dostępności usług społecznych, m.in. opiekuńczych, kulturalnych,

edukacyjnych, poradniczo-doradczych, sportowych i turystycznych.

Nazwa działania

Rozwój usług społecznych

użyteczności publicznej na

rzecz rodzin, osób

niepełnosprawnych,

niesamodzielnych oraz osób

starszych

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie I.1.4. Zwiększanie udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej

w zamówieniach publicznych

Zwiększenie udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w skutecznym ubieganiu

się o zamówienia publiczne wymaga z jednej strony dalszych zmian umożliwiających szersze

wykorzystanie istniejącego obecnie katalogu rozwiązań prawnych w obszarze społecznych

zamówień publicznych, a z drugiej strony zwrócenia uwagi na obszary, w których do tej pory

nie ma zbyt wielu rozwiązań służących temu celowi, np. na zamówieniach poniżej wartości

30 tys. euro. Dotychczasowe doświadczenia ze stosowania klauzul społecznych w Polsce

wskazują na istniejącą nadal potrzebę zwiększania liczby postępowań, w których

zamawiający stosują klauzule społeczne, ale także zjawisko związane z brakiem ofert w tego

rodzaju postępowaniach. Dla skuteczności oddziaływania instrumentu, jakim są społeczne

zamówienia publiczne, konieczne jest nie tylko jak najszersze stosowanie tego instrumentu

przez zamawiających, ale także jak najszersza odpowiedź ze strony podmiotów ekonomii

społecznej umożliwiająca zamawiającym udzielenie zamówienia. W tym celu przewidziano

w programie (m.in. w działaniu III.2.1 oraz działaniu III.2.2) narzędzia wzmacniające

potencjał PES w ubieganiu się o zamówienia publiczne, przez szkolenia, sieciowanie czy

doradztwo. Zapewnienie synergii opisanych w programie działań, w połączeniu ze

zwiększaniem liczby PES, będzie miało istotny wpływ na zwiększanie udziału tych

podmiotów w zamówieniach publicznych.

1) Przygotowana zostanie propozycja zmian legislacyjnych, dzięki którym przedsiębiorstwo

społeczne wskazane będzie wprost w art. 22 ust. 2 PZP (podobnie jak ZPCh). Ponadto

wprowadzone zostanie rozwiązanie umożliwiające zamawiającemu weryfikację spełnienia

warunków określonych w art. 138p PZP, na podstawie zaświadczenia potwierdzającego

uzyskanie statusu przedsiębiorstwa społecznego wydawanego przez organ przyznający ten

status.

2) Przygotowana zostanie propozycja zmian legislacyjnych, dzięki którym zamawiający

będzie mógł zastrzec, że o udzielenie zamówienia publicznego, do którego ze względu na

wartość nie stosuje się przepisów PZP, będą mogły ubiegać się wyłącznie PS.

3) Kontynuowane będą działania szkoleniowe, edukacyjne i promocyjne mające na celu

popularyzację społecznych zamówień publicznych, przewidziane w Krajowym Planie

Działań w zakresie zrównoważonych zamówień publicznych na lata 2017–2020,

w szczególności dotyczące: funkcjonowania repozytorium wiedzy na temat społecznych

zamówień publicznych, przygotowywania i publikowania wzorcowych dokumentów

i opinii w zakresie społecznych zamówień publicznych, a także aktualizacji (w razie

potrzeby) i upowszechniania podręcznika dotyczącego m.in. aspektów społecznych

w zamówieniach publicznych.

4) Podjęte zostaną również działania poszerzające możliwości monitorowania udziału

podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w zamówieniach publicznych i korzyści,

jakie z tego wynikają, a także znaczenia społecznie odpowiedzialnych zamówień

publicznych w tworzeniu miejsc pracy.

Nazwa działania

Zwiększanie udziału

podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej w

zamówieniach publicznych

Podmioty i instytucje

Podmioty i instytucje

wiodące

współpracujące

Urząd Zamówień Publicznych Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej,

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju, Konwent

Regionalnych Izb

Obrachunkowych

Priorytet 2. Włączenie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej

w procesy rewitalizacji

Wspieranie rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej w społecznościach lokalnych pozostaje

niezwykle ważnym wyzwaniem szczególnie na obszarach zdegradowanych. Podmioty

ekonomii społecznej i solidarnej mogą przyczynić się do podnoszenia poziomu życia,

zwiększania kapitału społecznego oraz niwelowania innych niekorzystnych zjawisk

w miejscach, w których – z różnych przyczyn – rozwój społeczno-gospodarczy przebiega

wolniej. Podmioty te tworzą także miejsca pracy oraz dostarczają usług społecznych

użyteczności publicznej na obszarach zdegradowanych. Ekonomia społeczna i solidarna może

wypełnić nisze rynkowe powstałe na tych terenach oraz tworzyć podmioty zakorzenione

w lokalnej społeczności, stanowiące często centrum rozwoju społeczności i lokalnej

przedsiębiorczości. Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju zakłada, że do 2020 r. cele

polityki miejskiej będą realizowane zgodnie z Krajową Polityką Miejską, która wprost

wskazuje sferę ekonomii społecznej jako ważny obszar, który powinien zostać uwzględniony

w planowaniu działań rewitalizacyjnych na danym obszarze.

Działanie I.2.1. Rozwój sieci współpracy OWES – LGD

Stworzenie przestrzeni dla współpracy oraz zapewnienia spójności działań Ośrodków

Wsparcia Ekonomii Społecznej oraz Lokalnych Grup Działania przyczyni się do rozwoju

ekonomii społecznej i solidarnej – w szczególności poza dużymi ośrodkami miejskimi

i bezpośrednio na obszarach wiejskich. Zapewnienie komplementarności przedsięwzięć

pozwoli także na większą efektywność wsparcia społeczności lokalnych. Współpraca taka

pozwoli także na wzmocnienie wsparcia dla osób z grup zagrożonych wykluczeniem

społecznym oraz zwiększy dostęp do usług społecznych użyteczności publicznej na terenach

wiejskich, w szczególności przez następujące działania

1) stworzenie partnerskich relacji oraz platformy współpracy dla OWES i LGD, w celu

zwiększenia efektywności interwencji publicznej oraz podniesienia komplementarności

instrumentów wsparcia, które do dyspozycji mają wskazane podmioty.

2) wzmocnienie oddziaływania OWES, w szczególności na obszarach wiejskich, dzięki

współpracy z LGD, oraz lepsze dopasowanie oferty ośrodków do specyficznych potrzeb

społeczności lokalnych, w których funkcjonują LGD.

3) wzmacnianie współpracy OWES i LGD w zakresie animacji lokalnej.

4) wzmacnianie współdziałania OWES i LGD w zakresie wspierania rozwoju usług

społecznych użyteczności publicznej świadczonych przez podmioty ekonomii społecznej

i solidarnej, w szczególności na obszarach wiejskich.

5) rozwijanie współpracy w ramach wymiany doświadczeń i dobrych praktyk oraz spotkań

kluczowej kadry OWES i przedstawicieli LGD, a także innych sieci (np. ośrodków

doradztwa rolniczego) oraz przedstawicieli: świata nauki, partnerów społecznych,

organów administracji rządowej i samorządowej.

6) prowadzenie szkoleń i doradztwa skierowanego do kadry OWES, przyczyniających się do

podnoszenia standardu usług świadczonych przez te ośrodki oraz podnoszenia zdolności

kadry do współpracy z lokalnymi partnerami.

Nazwa działania

Rozwój sieci współpracy

OWES – LGD

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju, Ministerstwo

Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Działanie I.2.2. Rewitalizacja na wsi i w mieście

1) Wzmacnianie roli podmiotów ekonomii społecznej w procesach rewitalizacji.

2) Wprowadzenie możliwości włączenia osób odchodzących z rolnictwa do

przedsiębiorczości społecznej przez uwzględnienie tej kategorii w katalogu grupy

docelowej. Wpłynie to także na zwiększenie liczby przedsiębiorstw społecznych

powstających na obszarach wiejskich, co doprowadzi do wzrostu pozarolniczych miejsc

pracy na tych obszarach. Pozwoli to także na wykorzystywanie lokalnych zasobów oraz

potencjału obszarów wiejskich do prowadzenia działalności pozarolniczej.

3) Wspieranie zaangażowania podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w świadczenie

usług społecznych użyteczności publicznej na obszarach wiejskich, między innymi przez

opracowanie wstępnej koncepcji modelu gospodarstwa opiekuńczego prowadzonego

przez przedsiębiorstwo społeczne.

4) Wspieranie aktywnego uczestnictwa kół gospodyń wiejskich w procesie planowania

i realizacji usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych w zakresie

rozwoju lokalnego, a także podejmowaniu przez te podmioty działalności gospodarczej

i uzyskiwaniu statusu PS.

5) Rozwój rolnictwa społecznego (w szczególności gospodarstwa opiekuńcze) oraz

promowanie i wspieranie różnych form aktywności społecznej na terenach wiejskich,

w tym wsparcia przedsięwzięć o charakterze sieciującym, promujących dialog lub

postawy wspólnotowe (w tym m.in. kooperatyw spożywców oraz grup rolnictwa

wspieranego przez społeczność, spółdzielni działających na terenach wiejskich,

spółdzielczych grup producentów rolnych, związków kół gospodyń wiejskich).

6) Wsparcie i doradztwo dla gmin, które napotykają na szczególne trudności w realizacji

procesu rewitalizacji. W tym celu przygotowane będą działania doradcze w ramach

projektów ROPS oraz rekomendacje i zbiory dobrych praktyk ułatwiające samorządom

diagnozowanie potrzeb w zakresie rewitalizacji oraz określanie celów i działań

podejmowanych na rzecz obszarów zdegradowanych oraz ich mieszkańców.

7) Zintegrowanie kwestii dotyczących rewitalizacji, a w szczególności jej społecznego

wymiaru, z działaniami uwzględnionymi w lokalnych programach rozwoju społecznego.

8) Wprowadzenie mechanizmów włączających podmioty ekonomii społecznej w realizację

i wdrażanie idei gospodarki obiegu zamkniętego25).

9) Wsparcie rewitalizacji przez tworzenie przez PES lokalnych miejsc pracy,

w szczególności dzięki mechanizmom wprowadzonym w wyniku nowelizacji PZP

z 2015 r. (w obecnym brzmieniu w art. 4d pkt 5 PZP), pozwalającym urzędom gminy lub

gminnym jednostkom organizacyjnym na wyłączenie stosowania PZP w przypadku

zamówień o wartości nieprzekraczającej kwot określonych w przepisach wydawanych na

podstawie art. 11 ust. 8 PZP, wykonywanych na obszarze Specjalnej Strefy Rewitalizacji

oraz realizujących przedsięwzięcia rewitalizacyjne zawarte w gminnym programie

rewitalizacji, udzielanych organizacjom pozarządowym i spółdzielniom socjalnym

(z perspektywą uzupełnienia tego katalogu o PS) lub w celu aktywizacji osób mających

miejsce zamieszkania na obszarze Specjalnej Strefy Rewitalizacyjnej.

10) Promowanie innowacji społecznych, w szczególności usług samopomocowych,

realizowanych dzięki uczestnictwu i na rzecz danej społeczności lokalnej. Takie usługi,

np. wspólne organizowanie zakupów, wspólne dojazdy do pracy jednym samochodem,

mają potencjał do przekształcenia w udaną działalność gospodarczą, dzieleniu się wiedzą

i samopomocy, czyli wartości, które leżą u podstaw rozwoju ekonomii społecznej

i solidarnej.

11) Wspieranie współpracy PES z JST oraz innymi podmiotami (np. spółdzielniami

mieszkaniowymi, TBS, wspólnotami mieszkaniowymi) działającymi w obszarze

zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, w szczególności osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym.

Nazwa działania

Rewitalizacja na wsi

i w mieście

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju

25)

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej,

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju, Ministerstwo

Rolnictwa i Rozwoju Wsi,

Ministerstwo

Przedsiębiorczości

i Technologii

Gospodarka obiegu zamkniętego (GOZ, circular economy) to koncepcja, według której produkty, materiały i surowce

powinny pozostawać w gospodarce tak długo, jak jest to możliwe, a odpady – jeżeli już powstaną – powinny być

traktowane jako surowce wtórne, które można poddać recyklingowi, przetworzyć i ponownie wykorzystać. To odróżnia ją

od gospodarki linearnej, opartej na zasadzie „weź, wyprodukuj, zużyj i wyrzuć”, w której odpady są przeważnie ostatnim

etapem cyklu życia produktu.

Obszar II. Solidarny rynek pracy

Rola podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w aktywizacji i reintegracji społecznej

i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym wynika z kluczowych

dokumentów strategicznych wyznaczających kierunki polityk publicznych, a w szczególności

ze Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

Zaplanowane w tym obszarze przedsięwzięcia realizują wprost zadania wyznaczone

w kierunkach interwencji SOR

 wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym oraz zapewnienie

spójności działań na rzecz integracji społecznej;

 rynek pracy zapewniający wykorzystanie potencjału zasobów ludzkich dla rozwoju

Polski.

Działania określone w tej części programu sprzyjać będą

uspójnieniu systemu programowania i realizacji polityki Ścieżka reintegracji

integracji społecznej, szerszemu wykorzystaniu reintegracji

społecznej i zawodowej, przyczyniającemu się do aktywizacji

zawodowej osób korzystających z usług podmiotów reintegracyjnych (WTZ, CIS, KIS, ZAZ),

zwiększeniu udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w aktywizacji zawodowej

uczestników zajęć rehabilitacyjnych i reintegracyjnych. W rezultacie osoby zagrożone

wykluczeniem społecznym będą mogły korzystać z bardziej zindywidualizowanych

i różnorodnych form wsparcia, trafniej dopasowanych do zmieniających się warunków oraz

ich postępów w powrocie do pełnej aktywności społecznej i zawodowej. Jednocześnie osoby

te będą wspierane przez te PES (w tym jednostki reintegracyjne), które na danym etapie

najlepiej odpowiadać będą na ich potrzeby.

Ponadto zaplanowane przedsięwzięcia sprzyjać będą tworzeniu i wdrażaniu sieci usług

i programów aktywizacyjnych, rehabilitacyjnych, reintegracyjnych (w szczególności dla osób

niepełnosprawnych) oraz wypracowaniu zindywidualizowanych rozwiązań trwale

aktywizujących osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na rynku pracy, a także

efektywnych mechanizmów wsparcia pracodawców w procesie zatrudniania tych osób (np.

przez stosowanie różnorodnych preferencji dla pracodawców zatrudniających osoby

niepełnosprawne wychodzące z WTZ), a w konsekwencji do tworzenia ścieżek

reintegracyjnych umożliwiających skuteczne włączanie osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym do życia społecznego i zawodowego.

Zaplanowane działania służyć będą również reintegracji społecznej i zawodowej, a także,

wspieranej między innymi przez publiczne służby zatrudnienia, aktywizacji zawodowej

w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej osób biernych zawodowo oraz długotrwale

bezrobotnych (w tym szczególnie osób młodych z tzw. kategorii NEET26)), a także wspieraniu

aktywności zawodowej osób po 50. roku życia.

Zawarte w tym obszarze rozwiązania stanowić będą również punkt wyjścia dla części

istotnych rozstrzygnięć niezbędnych do podjęcia prac legislacyjnych związanych

z przygotowaniem projektu ustawy kompleksowo regulującej sferę ekonomii społecznej

i solidarnej.

26)

Not in employment, education or training – młodzież pozostającą poza sferą zatrudnienia i edukacji.

Priorytet 1. Wspieranie reintegracji społecznej i zawodowej osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym w jednostkach reintegracyjnych

Proces reintegracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym

wymaga stworzenia spójnego systemu instytucjonalnego, umożliwiającego podjęcie

aktywności zawodowej i rozpoczęcie procesu włączenia społecznego. To często pierwszy

krok umożliwiający przezwyciężenie barier w pełniejszym udziale w życiu społecznym

i zawodowym. Dotychczasowa oferta tych jednostek w niewystarczającym stopniu umożliwia

osobom do tego zdolnym pogłębianie reintegracji w rozszerzonych formach. Z tych

względów konieczne jest z jednej strony wzmocnienie roli i zadań jednostek

reintegracyjnych, a z drugiej znalezienie rozwiązań wspierających zdolność i motywację

uczestników i pracowników tych jednostek do podejmowania aktywności na rynku pracy oraz

w sferze społecznej, Warunkiem osiągnięcia tego celu będzie tworzenie spójnego systemu

łączącego różne podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, przedsiębiorców i podmioty

publiczne. Takie powiązanie działań realizowanych w jednostkach reintegracyjnych z innymi

instrumentami wsparcia umożliwi konstruowanie procesów i ścieżek reintegracyjnych

pozwalających na rozwijanie i odbudowywanie potencjału osób wykluczonych w najbardziej

adekwatnych warunkach.

Działanie II.1.1. Przygotowanie do aktywizacji zawodowej uczestników warsztatów terapii

zajęciowej

Uczestnicy warsztatów terapii zajęciowej mogą w pełniejszy sposób włączyć się w życie

zawodowe. Takie szanse daje zarówno zatrudnienie na rynku chronionym, jak i na otwartym

rynku pracy. Brak jest jednak wystarczających mechanizmów przygotowujących uczestników

WTZ do aktywizacji zawodowej po stronie tych warsztatów, jak również brak jest

mechanizmów tworzących „pomosty” między WTZ a podmiotami ekonomii społecznej

i solidarnej czy przedsiębiorcami. Duża cześć osób (i ich rodzin), która mogłaby się

aktywizować, obawia się, że w przypadku niepowodzenia nie będzie dla nich powrotu do

WTZ.

1) Stworzone i rozwinięte zostaną programy staży i praktyk zawodowych finansowanych np.

ze środków programu resortowego Ekonomia Solidarna i PFRON, umożliwiających

sprawdzenie swoich możliwości i kompetencji zawodowych bez potrzeby podejmowania

decyzji o rezygnacji z uczestnictwa w WTZ.

2) Analizowane będą możliwości stworzenia systemu zachęt oraz wsparcia edukacyjnego dla

pracodawców, stymulującego zatrudnianie osób wychodzących z WTZ, zwłaszcza osób

o znacznej lub sprzężonej niepełnosprawności.

3) Osoby, które zakończyły uczestnictwo w WTZ w związku z podjęciem zatrudnienia, będą

mogły korzystać z zajęć klubowych organizowanych w WTZ. W tym kontekście

wzmacniana będzie również współpraca PES i WTZ w zakresie komplementarności

działań reintegracyjnych skierowanych do osób, które zakończyły uczestnictwo

w warsztatach i podjęły pracę w PES.

4) Tworzone będą sieci kooperacji WTZ z ZAZ, zakładami pracy chronionej, w tym

spółdzielniami inwalidów i niewidomych oraz innymi podmiotami ekonomii solidarnej.

Sieci takie powinny umożliwiać w szczególności wymianę dobrych praktyk

i doświadczeń, a także tworzyć przestrzeń do dialogu między przedstawicielami tych

podmiotów.

Nazwa działania

Podmioty i instytucje

wiodące

Przygotowanie do aktywizacji Ministerstwo Rodziny, Pracy

zawodowej uczestników

i Polityki Społecznej

warsztatów terapii zajęciowej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych

Działanie II.1.2. Rozwój zatrudnienia socjalnego

1) Realizowane będą działania zmierzające do określenia i podniesienia standardów usług

z zakresu reintegracji społecznej i zawodowej realizowanych w centrach i klubach

integracji społecznej. Podmioty spełniające ww. standardy będą mogły uzyskać środki

pochodzące m.in. z programu resortowego Ekonomia Solidarna (w zakresie określonym

w tym programie), w szczególności w części dotyczącej usług reintegracji zawodowej

związanej z zatrudnieniem w przedsiębiorstwie społecznym.

2) W celu zapewnienia standaryzacji usług świadczonych w jednostkach reintegracyjnych

oraz pogłębiania ich współpracy wspierane będą działania z zakresu nadzoru nad ich

funkcjonowaniem; istotne jest również włączenie ROPS w proces kształtowania

i rozwijania zatrudnienia socjalnego w regionie.

3) Poszukiwane będą również możliwości rozszerzenia katalogu możliwych źródeł

finansowania (np. Europejski Fundusz Społeczny, budżet państwa, PFRON) działań

jednostek reintegracyjnych, w szczególności w zakresie wzmacniania ich potencjału

instytucjonalnego (np. kadr, wyposażenia), a także wsparcia usług reintegracji społecznej

i zawodowej. Dzięki temu jednostki reintegracyjne będą mogły objąć wsparciem większą

liczbę osób (uczestników) lub rozszerzyć zakres wsparcia, ale także podtrzymać zdolność

do bieżącego świadczenia usług reintegracyjnych wysokiej jakości.

4) Istotnym elementem będzie przebudowanie instrumentu zatrudnienia wspieranego, tak

aby wsparcie to realnie sprzyjało pełnej aktywizacji oraz reintegracji społecznej

i zawodowej, a w szczególności samodzielności osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym w świadczeniu pracy w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej lub

u innych przedsiębiorców.

5) Opracowany zostanie model współpracy podmiotów reintegracyjnych z PES

prowadzącymi działalność w sferze usług społecznych użyteczności publicznej. Osoby

korzystające z usług podmiotów reintegracyjnych zostaną wyposażone w wiedzę

i umiejętności niezbędne do pracy w PES zaangażowanych w dostarczanie usług

społecznych użyteczności publicznej.

6) Realizowane będą również przedsięwzięcia zmierzające do wprowadzenia w obszarze

reintegracji społecznej i zawodowej nowego profilu usług reintegracyjnych,

wzmocnionego problematyką podnoszenia i rozwijania wartości społecznych

i kwalifikacji zawodowych.

7) Rozwojowi zatrudnienia socjalnego służyć będą również działania przewidziane

w programie pn. Aktywne Formy Przeciwdziałania Wykluczeniu Społecznemu – nowy

wymiar 2020. W tej formule jednostki samorządu terytorialnego oraz organizacje









– 38 –

Poz. 214

pozarządowe będą mogły ubiegać się o finansowanie przedsięwzięć przyczyniających się

do włączania i wzmacniania uczestniczenia w życiu społecznym i zawodowym osób

wykluczonych społecznie oraz rozwoju systemu aktywnej integracji. Kluczowe

przedsięwzięcia dotyczące sfery zatrudnienia socjalnego przewidziane w tym programie

polegają na

aktywizowaniu osób korzystających z pomocy społecznej, przez realizację kontraktów

socjalnych lub indywidualnych programów zatrudnienia socjalnego przez uczestnictwo

w zajęciach w CIS/KIS, a także do tworzenia lub przystępowania do spółdzielni

socjalnych;

animowaniu wielosektorowych partnerstw, wdrażających scenariusze świadczenia usług

reintegracyjnych, wykorzystujących różne zasoby instytucjonalne partnerów, w tym

podmiotów reintegracyjnych, a także przewidujące doradztwo dla podmiotów

reintegracyjnych w zakresie oferty dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz

możliwości wykorzystania potencjału lokalnych instytucji;

organizowaniu wymiany doświadczeń z realizacji usług przedstawicieli podmiotów

reintegracyjnych w celu standaryzacji usług, a także podejmowania współpracy

z przedstawicielami powiatowych/wojewódzkich zespołów ds. ekonomii społecznej lub

radami działalności pożytku publicznego;

przygotowaniu i wdrożeniu zintegrowanego z lokalnym programem rozwoju społecznego

programu aktywizacji społecznej i zawodowej na poziomie lokalnym, w którym określony

będzie minimalny poziom jakości usług oraz efektów w zakresie reintegracji społecznej,

reintegracji zawodowej i zatrudnienia wśród absolwentów Centrów i Klubów Integracji

Społecznej.

Nazwa działania

Rozwój zatrudnienia

socjalnego

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych, urzędy

wojewódzkie, urzędy

marszałkowskie

Priorytet 2. Aktywizacja zawodowa osób niepełnosprawnych oraz osób

starszych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej

Sytuacja osób niepełnosprawnych na rynku pracy w ostatnich latach uległa poprawie.

Niezależnie od tego kontynuacja postępów w aktywizacji zawodowej wymaga nowych, lepiej

dopasowanych do potrzeb osób niepełnosprawnych, instrumentów wsparcia. Przedsięwzięcia

dotyczące aktywizacji zawodowej wpisywać się będą również w szerszy kontekst działań

zmierzających do tworzenia kompleksowego modelu rehabilitacji osób niepełnosprawnych.

Jednocześnie wyodrębnienia wymagają również działania dotyczące pobudzania aktywności

osób starszych. Wynika to zarówno z trudnej sytuacji demograficznej, jak i z faktu, że system

kompleksowego wspierania osób starszych, w którym mieszczą się działania na rzecz ich

aktywności zawodowej, jest w trakcie kształtowania.

Działanie II.2.1. Wsparcie zatrudnienia osób niepełnosprawnych na chronionym i otwartym

rynku pracy

1) Z uwagi na znaczenie i potencjał zakładów aktywności zawodowej i zakładów pracy

chronionej oraz zasadność zakorzenienia ich w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej

przeprowadzona zostanie dogłębna analiza potrzeb tych podmiotów i możliwości rozwoju

działalności reintegracyjnej i rehabilitacyjnej w formie PES.

2) Po dokonaniu oceny obecnie funkcjonujących regulacji prawnych zostaną wprowadzone

modyfikacje mające na celu ułatwienie funkcjonowania zarówno zakładów aktywności

zawodowej, jak i zakładów pracy chronionej.

3) Zakłady aktywności zawodowej jako podmioty o bardzo dużej koncentracji zatrudnienia

osób niepełnosprawnych wymagają szczególnego wsparcia ze strony państwa. Dlatego też

rozważona zostanie zmiana przepisów w zakresie wystawiania przez zakłady aktywności

zawodowej ulg we wpłatach na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych w wysokościach wyższych niż przewidziane dla innych podmiotów.

4) Stworzony i wdrożony zostanie system zatrudnienia wspomaganego, obejmujący

działania mające na celu przygotowanie osoby niepełnosprawnej do podjęcia zatrudnienia,

poszukiwania pracy, zaangażowania pracodawcy oraz wsparcia osoby niepełnosprawnej

w miejscu pracy oraz poza nim.

5) W celu rozszerzenia możliwości zatrudniania na otwartym rynku pracy osób

niepełnosprawnych, a zwłaszcza osób z chorobami psychicznymi, wspierane będzie

zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz telepraca, a także rozważona

zostanie możliwość wprowadzenia nowego instrumentu wsparcia – zatrudnienia

przejściowego. Idea zatrudnienia przejściowego polega na dzieleniu jednego etatu przez

kilku pracowników niepełnosprawnych, w zależności od ich możliwości co do

wykonywania czynności na stanowisku pracy.

6) Poszukiwane będą rozwiązania pozwalające na szersze włączenie spółdzielni inwalidów

i spółdzielni niewidomych we współpracę z innymi podmiotami ekonomii społecznej

i solidarnej. Ponadto rozwijane będą również formy wsparcia tych podmiotów

w uzyskaniu statusu przedsiębiorstwa społecznego.

7) Realizowane będą działania zmierzające do włączenia organizacji pozarządowych

działających na rzecz osób niepełnosprawnych w proces modyfikowania systemu

reintegracji zawodowej osób niepełnosprawnych.

8) Kompleksowe rozwiązania dotyczące zmian w zakresie reintegracji zawodowej osób

niepełnosprawnych, także w kontekście roli ekonomii społecznej, zostaną zawarte

w strategii na rzecz osób niepełnosprawnych.

Nazwa działania

Wsparcie zatrudnienia osób

niepełnosprawnych na

chronionym i otwartym rynku

pracy

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych,

urzędy marszałkowskie

Działanie II.2.2. Wsparcie aktywizacji młodzieży niepełnosprawnej – w szczególności

absolwentów szkół specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych

przysposabiających do pracy

Dla wielu młodych osób niepełnosprawnych zakończenie edukacji w ramach szkół

specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe i szkół specjalnych przysposabiających do

pracy oznacza ograniczenie bądź zaprzestanie aktywności zawodowej lub społecznej.

Jednocześnie dotychczasowe doświadczenia wskazują, że formuła ekonomii społecznej

i solidarnej, w szczególności spółdzielczości inwalidów i niewidomych oraz spółdzielczości

socjalnej, jest głównym rozwiązaniem umożliwiającym reintegrację zawodową oraz podjęcie

zatrudnienia przez osoby niepełnosprawne. W związku z powyższym przewiduje się

realizację następujących działań

1) wsparcie kompetencyjne nauczycieli prowadzących kształcenie zawodowe uczniów

niepełnosprawnych oraz pracowników jednostek samorządu terytorialnego w zakresie

ekonomii społecznej i solidarnej;

2) tworzenie mechanizmów i rozwijanie praktyki współpracy instytucji i podmiotów

działających na rzecz powoływania podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej

zatrudniających absolwentów szkół specjalnych prowadzących kształcenie zawodowe

i szkół specjalnych przysposabiających do pracy;

3) wspieranie procesu przejścia młodych osób niepełnosprawnych z systemu edukacji na

rynek pracy oraz staży, praktyk i zatrudnienia wspieranego w różnych formach, w tym

spółdzielniach socjalnych oraz spółdzielniach inwalidów i niewidomych.

Realizacja powyższych działań będzie przebiegać w szczególności w oparciu o odpowiednie

kształtowanie zadań związanych z aktywizacją i reintegracją młodych osób

niepełnosprawnych, zlecanych PES przez PFRON.

Nazwa działania

Wsparcie aktywizacji

młodzieży niepełnosprawnej

– w szczególności

absolwentów szkół

specjalnych prowadzących

kształcenie zawodowe i szkół

specjalnych

przysposabiających do pracy

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Edukacji

Narodowej, Ministerstwo

Rodziny, Pracy i Polityki

Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej,

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych,

jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie II.2.3. Tworzenie warunków do kontynuowania aktywności zawodowej osób

starszych w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej

1) Promowanie wśród PES elastycznych form zatrudnienia odpowiadających na potrzeby

osób starszych.

2) Wspieranie zakładania i prowadzenia przedsiębiorstw społecznych przez pracowników

w wieku przedemerytalnym oraz wspieranie zatrudnienia pracowników po 50. roku życia.

3) Wspieranie wykorzystania przedsiębiorczości społecznej w procesach „outplacementu”27)

i adaptacji zawodowej oraz tworzenia przedsiębiorstw społecznych w związku

z procesami restrukturyzacyjnymi, w szczególności dla pracowników po 50. roku życia.

4) Prowadzenie działań na rzecz promocji i rozwoju działalności gospodarczej w sektorze

„srebrnej gospodarki”, w szczególności przez rozwój działalności podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej w zakresie dostarczania usług społecznych użyteczności publicznej

adresowanych do osób starszych.

5) Organy administracji publicznej, zwłaszcza na szczeblu regionalnym i lokalnym, dzięki

odpowiedniemu formułowaniu kryteriów strategicznych czy kryteriów dostępu będą

wspierać aktywność zawodową osób starszych w PES.

27)

Program wsparcia w poszukiwaniu nowej pracy dla pracowników zwalnianych przez firmy grupowo lub indywidualnie.

Nazwa działania

Tworzenie warunków do

kontynuowania aktywności

zawodowej osób starszych w

podmiotach ekonomii

społecznej i solidarnej

– 41 –

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Poz. 214

Podmioty i instytucje

współpracujące

Jednostki samorządu

terytorialnego

Priorytet 3. Tworzenie miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym w przedsiębiorstwach społecznych

Kluczowym elementem działań prozatrudnieniowych jest koncentracja na rozwoju

istniejących oraz tworzeniu nowych form efektywnego zatrudnienia osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Jednym z najistotniejszych elementów będzie wspieranie

aktywizacji zawodowej i integracji społecznej w przedsiębiorstwach społecznych. Efektywna

realizacja funkcji reintegracyjnej PS wymaga oparcia jej na dwóch komplementarnych

filarach. Pierwszym z nich jest tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy, dopasowanych do

potrzeb pracowników zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także pozwalających im

uzyskać podmiotowość w sferze finansowej oraz wpływ na kierunki rozwoju

przedsiębiorstwa. Drugim kluczowym czynnikiem decydującym o społecznym charakterze

podmiotów działających w tej formule jest aktywność w sferze reintegracji podejmowana na

rzecz zatrudnianych pracowników. Każdy z tych elementów konstrukcyjnych PS jest

jednocześnie zobowiązaniem wobec zatrudnianych osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, a także społeczności lokalnych. Z tego względu przedsiębiorstwa społeczne będą

mogły korzystać z różnorodnych instrumentów wsparcia umożliwiających im realizację tej

podstawowej funkcji.

Działanie II.3.1. Status przedsiębiorstwa społecznego

Z uwagi na kluczowe znaczenie funkcji reintegracyjnej w działalności podmiotów ekonomii

społecznej zasadne jest wprowadzenie statusu przedsiębiorstwa społecznego, który

potwierdzać będzie wysoką jakość miejsc pracy czy też działalność reintegracyjną

prowadzoną na rzecz zagrożonych wykluczeniem społecznym pracowników. Jednocześnie

uzyskanie tego statusu otwierać będzie dostęp do systemu wsparcia związanego z funkcją

reintegracyjną przedsiębiorstwa społecznego wobec osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym. Ostateczny kształt rozwiązań w zakresie statusu przedsiębiorstwa społecznego,

instrumentów wsparcia zatrudnienia w tych podmiotach, a także katalogu osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym, zostanie określony w ustawie kompleksowo regulującej sferę

ekonomii społecznej.

1) Status przedsiębiorstwa społecznego przyznawany będzie PES, których celem jest

aktywizacja zawodowa oraz integracja społeczna osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, w tym reintegracja zawodowa i społeczna oraz rehabilitacja zawodowa

i społeczna osób niepełnosprawnych.

2) Uzyskać status będzie mógł ten PES, który w szczególności

 prowadzi działalność gospodarczą lub działalność odpłatną pożytku publicznego, lub inną

odpłatną działalność (np.: działalność: oświatową lub kulturalną), w celu aktywizacji

zawodowej oraz integracji społecznej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;

 posiada osobowość prawną;

zatrudnia co najmniej 30% osób zagrożonych wykluczeniem społecznym;

nie dzieli zysku lub nadwyżki bilansowej między członków, pracowników, właścicieli lub

udziałowców, a całość nadwyżki bilansowej przeznacza na rozwój przedsiębiorstwa

społecznego oraz aktywizację zawodową i integrację społeczną;

 jest zarządzany na zasadach partycypacyjnych (struktura własnościowa opiera się na

współzarządzaniu realizowanym np. przez: zawarte w statucie lub innym dokumencie

postanowienia przewidujące włączenie pracowników w proces decyzyjny bądź

opiniodawczo-doradczy lub akcjonariat pracowniczy);

 prowadzi wobec zatrudnionych osób zagrożonych wykluczeniem społecznym uzgodniony

z tymi osobami i określony w czasie proces reintegracyjny, mający na celu zdobycie lub

odzyskanie kwalifikacji zawodowych lub kompetencji kluczowych;

 zapewnia, że wynagrodzenia wszystkich pracowników, w tym kadry zarządzającej, nie

przekraczają wartości, o której mowa w art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 kwietnia

2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

3) Decyzja o przyznaniu statusu przedsiębiorstwa społecznego, po weryfikacji przesłanek,

podejmowana będzie na szczeblu wojewódzkim.

4) Za osoby zagrożone wykluczeniem społecznym uznane będą w szczególności osoby

 bezrobotne w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji

zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2018 r. poz. 1265, z późn. zm.);

 do 30. roku życia oraz po ukończeniu 50. roku życia, posiadające status osoby

poszukującej pracy, bez zatrudnienia w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 kwietnia

2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy;

 poszukujące pracy niepozostające w zatrudnieniu lub niewykonujące innej pracy

zarobkowej;

 niepełnosprawne w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2018 r.

poz. 511, z późn. zm.);

 z zaburzeniami psychicznymi w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r.

o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1878);

 o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 1–3 i 5–7 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r.

o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 1828, z późn. zm.);

 podlegające ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie na podstawie

przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, jeżeli ich dochód ustalany zgodnie z art. 7

ust. 5–10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

(Dz. U. z 2018 r. poz. 2134, z późn. zm.) wynosi nie więcej niż dochód z 6 hektarów

przeliczeniowych;

 spełniające kryteria, o których mowa w art. 8 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca

2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r. poz. 1508, z późn. zm.);

 o których mowa w art. 49 pkt 7 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia

i instytucjach rynku pracy;

 usamodzielniane, o których mowa w art. 140 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r.

o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2018 r. poz. 998, z późn.

zm.).

5) Program zakłada otwarty charakter katalogu osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, aby umożliwić reagowanie na zmiany społeczne w tym obszarze. Podjęte

zostaną prace nad rozszerzeniem katalogu – analizie poddane zostaną kolejne grupy

społeczne, których sytuacja może wskazywać na potrzebę włączenia ich do kręgu osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym w rozumieniu programu lub innych dokumentów

o charakterze programowym i legislacyjnym (np. osoby opuszczające zakłady karne).





6) Przedsiębiorstwa społeczne będą mogły uzyskać dotacje (na zasadach analogicznych do

rozwiązań przyjętych dla spółdzielni socjalnych) z przeznaczeniem na utworzenie miejsca

pracy oraz czasowe finansowanie kosztów wynagrodzenia osób

 bezrobotnych;

 niepełnosprawnych;

 poszukujących pracy, niepozostających w zatrudnieniu lub niewykonujących innej pracy

zarobkowej;

 opiekunów osób niepełnosprawnych, o których mowa w art. 49 pkt 7 ustawy z dnia

20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

7) Zatrudnienie w przedsiębiorstwach społecznych osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym będzie także wspierane, w szczególności przez współfinansowanie

utworzenia miejsca pracy oraz wsparcie pomostowe (w szczególności finansowanie

kosztów wynagrodzenia) ze środków resortowego programu Ekonomia Solidarna,

PFRON, środków EFS i innych źródeł. Wsparcie pomostowe wykraczające poza

finansowanie kosztów wynagrodzenia może być także udzielane z powyższych źródeł w

związku z zatrudnieniem osób, o których mowa w pkt 4.

8) PS korzystać będą także z finansowania składek na ubezpieczenie społeczne za

zatrudnione osoby zagrożone wykluczeniem społecznym na zasadach analogicznych do

rozwiązań już przyjętych dla spółdzielni socjalnych.

9) PS będą mogły skorzystać ze wsparcia finansowego ze środków Krajowego Funduszu

Szkoleniowego, przeznaczonego na dofinansowanie ponoszonych przez PS kosztów

reintegracji zawodowej pracowników zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Możliwość korzystania przez PS z powyższego wsparcia będzie zapewniona,

w szczególności przez odpowiednie kształtowanie priorytetów KFS.

10) Realizowane będą programy specjalne wspierające zatrudnienie osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym w PS, a także tworzenie i przystępowanie przez te osoby do

spółdzielni socjalnych oraz innych podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej.

Nazwa działania

Status przedsiębiorstwa

społecznego

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju, Ministerstwo

Rolnictwa i Rozwoju Wsi,

urzędy marszałkowskie,

Państwowy Fundusz

Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych

Działanie II.3.2. Wsparcie reintegracji zawodowej i społecznej w przedsiębiorstwach

społecznych

1) W przedsiębiorstwie społecznym tworzony będzie program reintegracyjny zawierający

w szczególności działania PS w zakresie reintegracji społecznej i zawodowej (w tym

dotyczące rehabilitacji społecznej i zawodowej osób niepełnosprawnych).

2) W odniesieniu do każdej zatrudnionej osoby zagrożonej wykluczeniem społecznym

tworzony będzie indywidualny plan reintegracji. Plan ten określany będzie

w porozumieniu z pracownikiem i zawierać będzie konkretne działania realizowane przez

PS, które przyczynią się do wzrostu kompetencji zawodowych i społecznych pracownika.

3) Zasady opracowania, realizacji programu i planu, o których mowa w pkt 1 i 2, a także

ewentualnego przedłużenia indywidualnego planu reintegracji, zostaną zawarte w ustawie

o ekonomii społecznej i solidarnej.

4) Przygotowany zostanie mechanizm zachęt podatkowych wspierający rozwój oraz

zwiększenie skali działalności PS, w szczególności przygotowane zostaną propozycje

rozwiązań eliminujących negatywne skutki nieuznawania za koszt uzyskania przychodów

wydatków ponoszonych na programy reintegracyjne, jako niezwiązane z działalnością

gospodarczą.

5) Przedsiębiorstwa społeczne, na potrzeby skutecznej realizacji planów reintegracyjnych,

korzystać będą mogły także z usług specjalistów w zakresie reintegracji społecznej

i zawodowej zatrudnionych w Ośrodkach Wsparcia Ekonomii Społecznej.

6) Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej będą mogły przyznać przedsiębiorstwom

społecznym bony szkoleniowe pozwalające na wzmocnienie procesu reintegracji

pracowników pochodzących z grupy osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Nazwa działania

Wsparcie reintegracji

zawodowej i społecznej

w przedsiębiorstwach

społecznych

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Finansów,

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju, urzędy

marszałkowskie, Państwowy

Fundusz Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych, ośrodki

wsparcia ekonomii społecznej

Obszar III. Konkurencyjna przedsiębiorczość społeczna

Cechą charakterystyczną podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej jest możliwość (ale

i konieczność) łączenia aktywności na rzecz dobra wspólnego, misji społecznej oraz funkcji

reintegracyjnej z działalnością nastawioną na ekonomiczne powodzenie na konkurencyjnym

rynku. Sukces w ostatnim z tych obszarów ma istotny wpływ na trwałość i potencjał

rozwojowy PES. Jednocześnie podmioty te, w związku z realizacją funkcji społecznych,

muszą zmagać się z wyzwaniami obniżającymi ich konkurencyjność (reintegracja osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym, ograniczona możliwość dysponowania zyskami,

ograniczenia w kształtowaniu wynagrodzeń pracowników). Z tego względu w obszarze III

przewidziano działania wyrównujące szanse na prowadzenie efektywnej i rentownej

działalności gospodarczej przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej na

konkurencyjnym rynku.

Zaproponowane w tej części rozwiązania przyczyniać się będą bezpośrednio do realizacji

zadań określonych w następujących kierunkach interwencji SOR

 nowe modele działania;

 wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności

działań na rzecz integracji społecznej.

Działania podjęte w tym obszarze dotyczyć będą przygotowania rozwiązań prawnych

ułatwiających bieżącą działalność podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, świadczenia

usług wsparcia dla PES pozwalających na podnoszenie kompetencji wśród ich kadry oraz

pracowników, a także przezwyciężanie trudności w funkcjonowaniu na otwartym rynku.

Przewidziane zostały również działania sprzyjające rozwojowi PES w sektorze „srebrnej”28)

i „białej”29) gospodarki oraz wzmacniające ich zakorzenienie w społeczności lokalnej i na

lokalnym rynku.

Ponadto realizowane będą również działania umożliwiające rozwój istniejących

(w szczególności zwrotnych) i poszukiwanie nowych, niepublicznych źródeł finansowania

działalności PES, pozwalających im stabilnie funkcjonować w oparciu o rynkowe źródła

przychodu, bez konieczności bazowania na środkach publicznych związanych bezpośrednio

z zatrudnianiem osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

W ramach tego obszaru przewidziano również działania zmierzające do wspierania potencjału

instytucjonalnego podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w związku z realizowaną

przez te podmioty funkcją reintegracyjną, rozwojem innowacji, ekonomizacją, a także

umożliwiające włączenie PES (będących jednocześnie przedsiębiorcami) w funkcjonujący

system wsparcia dla mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw.

Priorytet 1. Zwiększanie konkurencyjności podmiotów ekonomii społecznej

i solidarnej

Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej, poza realizacją funkcji reintegracyjnej oraz

aktywnością na rzecz wspólnot lokalnych, działają w sferze gospodarczej często zmuszone do

konkurowania z podmiotami nastawionymi na zysk. W zestawieniu z funkcjami społecznymi,

aktywność ekonomiczna PES jest również źródłem innowacyjnych rozwiązań pozwalających

osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym na poszukiwanie nowych dróg powrotu do

pełniejszej aktywności zawodowej i społecznej. Wypełnianie zobowiązań w stosunku do

swoich członków, pracowników i społeczności lokalnej często powoduje ograniczenie

możliwości wykorzystania pełnego potencjału PES na rzecz rozwoju działalności

gospodarczej. Z tego względu konieczne jest podjęcie działań umożliwiających

wyrównywanie szans tych podmiotów w konkurowaniu z innymi przedsiębiorcami na rynku.

Działanie III.1.1. Zwiększenie dostępu do kapitału zwrotnego dla PES

1) Głównym instrumentem wsparcia dla istniejących podmiotów ekonomii społecznej

i solidarnej w sferze aktywności ekonomicznej będzie system instrumentów finansowych

o charakterze zwrotnym – w szczególności: pożyczek, gwarancji oraz reporęczeń,

działający obecnie w ramach Krajowego Funduszu Przedsiębiorczości Społecznej

(KFPS). Fundusz został umiejscowiony w Banku Gospodarstwa Krajowego. Instrumenty

wsparcia zwrotnego będą mogły być docelowo finansowane ze środków Europejskiego

Funduszu Społecznego, z budżetu państwa oraz ze źródeł prywatnych.

2) W ramach Funduszu możliwe jest już zastosowanie takich instrumentów zwrotnych jak

np.

 pożyczki na start (do 5 lat) w celu zapewnienia dostępu do źródeł finansowania dla PES

działających nie dłużej niż 12 miesięcy;

 pożyczki na rozwój (do 7 lat) z przeznaczeniem na budowanie aktywów w celu

finansowania rozwoju działalności PES działających powyżej 12 miesięcy oraz w celu

zapewnienia płynności;

28)

Srebrna gospodarka to szeroko rozumiany system ekonomiczny ukierunkowany na wykorzystanie potencjału osób

starszych jako pracowników, konsumentów i odbiorców usług.

29)

Biała gospodarka to sektor gospodarki związanej z szeroko pojętymi usługami medycznymi obejmującymi np. działalność

medyczną, rehabilitacyjną, opiekuńczą.

gwarancje w celu udostępnienia PES zabezpieczeń, dzięki którym podmioty te będą

w stanie spełnić wymogi związane z pozyskaniem kapitału na warunkach rynkowych;

 reporęczenia mające na celu zwiększenie dostępności zewnętrznych źródeł finansowania

dla PES za pośrednictwem funduszy poręczeniowych (reporęczenia istotnie zmniejszają

ryzyko instytucji finansowych poręczających zobowiązania PES zaciągnięte na

warunkach rynkowych).

3) BGK, wdrażając instrumenty finansowe, będzie mógł współpracować m.in.

z pośrednikami finansowymi oraz instytucjami finansowymi.

4) Po zakończeniu działań finansowanych w ramach PO WER, w Banku Gospodarstwa

Krajowego utworzony zostanie Fundusz Przedsiębiorczości Społecznej, mający na celu

w szczególności wsparcie finansowe na rzecz ekonomizacji podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej oraz powstawanie przedsiębiorstw społecznych, a także promocję

i rozwój przedsiębiorczości społecznej. Fundusz będzie gromadził środki na wsparcie

finansowe działalności inwestycyjnej i bieżącej podmiotów ekonomii społecznej

i solidarnej. Przychodami Funduszu mogą być w szczególności środki finansowe

pochodzące przede wszystkim z instrumentów zwrotnych, w tym pożyczek udzielonych

w ramach PO KL oraz PO WER, a także z darowizn i zapisów, likwidacji majątku

przedsiębiorstw społecznych.

5) Warunki powołania Funduszu Przedsiębiorczości Społecznej oraz zasady jego

funkcjonowania będą przedmiotem regulacji ustawowej dotyczącej ekonomii społecznej

i solidarnej.

6) Wspierane będzie uruchamianie, testowanie i skalowanie innowacyjnych form

finansowania działalności podmiotów ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych,

np. spółdzielni pożyczkowych, funduszy poręczeń wzajemnych i innych, tworzonych na

poziomie lokalnym i regionalnym przez podmioty ekonomii społecznej i solidarnej,

jednostki samorządu terytorialnego oraz podmioty prywatne. W szczególności wspierane

będą działania, które zaabsorbują dodatkowe środki prywatne.

7) Przedsiębiorstwa społeczne oraz niektóre PES mogą również skorzystać

z preferencyjnego finansowania w ramach Programu Unii Europejskiej na rzecz

Zatrudnienia i Innowacji Społecznych na finansowanie działalności gospodarczej lub

odpłatnej działalności pożytku publicznego.

8) Analizowane będą możliwości włączenia lokalnych i regionalnych funduszy

pożyczkowych i poręczeniowych do systemu finansowania zwrotnego PES.

9) Analizowane będą również możliwości rozszerzenia dostępu PES do kredytów na rynku

bankowym przez modyfikację i uproszczenie przepisów dotyczących badania zdolności

kredytowej w odniesieniu do tych podmiotów, a także stworzenia instrumentów

zwrotnych umożliwiających restrukturyzację PES.



Nazwa działania

Zwiększenie dostępu do

kapitału zwrotnego dla PES

Podmioty i instytucje

wiodące

Bank Gospodarstwa

Krajowego

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju, Ministerstwo

Rodziny, Pracy i Polityki

Społecznej

Działanie III.1.2. Opracowanie instrumentów podatkowych dla podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej

Przygotowana zostanie propozycja zmian w systemie podatkowym przyczyniających się do

rozwoju podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej oraz zwiększenia skali ich działalności.

Modyfikacja systemu podatkowego powinna realnie przyczynić się do wyrównywania szans

tych podmiotów w prowadzeniu konkurencyjnej działalności gospodarczej. Przygotowane

rozwiązania w szczególności powinny przyczyniać się do kumulowania kapitału

pozwalającego na realizację inwestycji podnoszących efektywność ekonomiczną działalności

gospodarczej oraz wzmacnianie trwałości przedsiębiorstwa w okresie dekoniunktury.

Nazwa działania

Opracowanie instrumentów

podatkowych dla podmiotów

ekonomii społecznej

i solidarnej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Finansów

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Przedsiębiorczości

i Technologii, Ministerstwo

Rodziny, Pracy i Polityki

Społecznej

Działanie III.1.3. Rozwijanie potencjału innowacyjnego podmiotów ekonomii społecznej

i solidarnej oraz testowanie i skalowanie nowych rozwiązań

1) Wspierane będą innowacyjne formy działania PES, zwłaszcza w sferze społecznej.

Tworzone będą również warunki umożliwiające angażowanie podmiotów prywatnych

(np. przedsiębiorców) w proces wspierania nowatorskich działań i form aktywności PES

w sferze gospodarczej i społecznej.

2) Przygotowany do wdrożenia zostanie system małych grantów wzmacniających potencjał

instytucjonalny PES, sprzyjających jednocześnie ich ekonomizacji, zwiększaniu skali

działalności oraz wdrażaniu innowacyjnych rozwiązań.

3) Wspierane będą także działania PES w zakresie tworzenia start-upów (w tym działających

w sferze nowych technologii), w szczególności pozwalające na łączenie innowacyjnych

przedsięwzięć gospodarczych z realizacją celów społecznych.

4) Poszukiwane będą rozwiązania umożliwiające tworzenie społecznych funduszy

kapitałowych (social venture capital).

5) Wypracowane i upowszechnione zostaną modele budowania innowacyjności we

współpracy PES i instytucji naukowych oraz badawczych.

Nazwa działania

Rozwijanie potencjału

innowacyjnego podmiotów

ekonomii społecznej, w tym

solidarnej, oraz testowanie

i skalowanie nowych

rozwiązań

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Inwestycji

i Rozwoju

Priorytet 2. Wsparcie w rozwoju profesjonalizacji i współdziałania PES

oraz współpracy międzysektorowej

Rozwój sektora ekonomii społecznej i solidarnej wymaga również wszechstronnego wsparcia

umożliwiającego podnoszenie kompetencji pracowników, a także profesjonalizację kadry

i specjalistów działających w PES oraz na ich rzecz. Ponadto konieczne jest poszukiwanie

rozwiązań zachęcających i ułatwiających podejmowanie i pogłębianie współpracy między

podmiotami tworzącymi sektor ekonomii społecznej i solidarnej (np. sieci branżowe,

franczyzowe) oraz instytucjami z jego otoczenia (zarówno publicznymi, jak i klasycznymi

przedsiębiorcami). Szczególne znaczenie ma również wzmacnianie potencjału PES

w zakresie udziału w rynku zamówień publicznych. Z tego względu konieczna jest

intensyfikacja działań w obszarze zwiększania świadomości i edukowania PES jako

potencjalnych wykonawców zamówień publicznych, przekładająca się na zwiększenie liczby

i wartości postępowań, w których zamawiający będą mogli udzielać zamówień PES.

Działanie III.2.1. Rozwój usług wsparcia ekonomii społecznej i solidarnej oraz włączenie

PES w system wsparcia dla mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw

Rozwój ekonomii społecznej wymaga bieżącego zapewniania wsparcia doradczego,

szkoleniowego i animacyjnego na różnych poziomach, w zależności od potrzeb podmiotów

ekonomii społecznej i solidarnej, ze szczególnym uwzględnieniem oferty dla przedsiębiorstw

społecznych.

1) Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej będą miały dostęp do kompleksowego pakietu

wsparcia doradczego i usługowego składającego się co najmniej z trzech modułów

 animacji lokalnej;

 inkubacji – tworzenia i rozwoju przedsiębiorstw społecznych;

 doradztwa biznesowego – wsparcia dla istniejących przedsiębiorstw społecznych

i rozwijania skali ich działalności na rynku.

2) Wskazany w pkt 1 pakiet usług wsparcia może zostać rozszerzony o działania wynikające

ze specyficznych uwarunkowań regionalnych, w szczególności wynikających

z przeprowadzonych badań i ewaluacji.

3) Usługi wsparcia świadczone będą na poziomie regionalnym lub subregionalnym przez

ośrodki wsparcia ekonomii społecznej współpracujące z Regionalnym Ośrodkiem Polityki

Społecznej.

4) Zapewnieniu wysokiej jakości usług wsparcia, o których mowa w pkt 1, służyć będzie

funkcjonowanie systemu akredytacji OWES pn. AKSES (system akredytacji i standardów

działania instytucji wsparcia ekonomii społecznej30)). Zasady systemu akredytacji

i Standardy OWES określa minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego.

5) Posiadanie akredytacji jest warunkiem dostępu do środków finansowych z Europejskiego

Funduszu Społecznego w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych, a docelowo

także do innych źródeł finansowania publicznego przeznaczonych na działania OWES,

a w szczególności na tworzenie nowych miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych.

6) Usługi wsparcia ekonomii społecznej i solidarnej finansowane są w zakresie wskazanym

w systemie akredytacji i standardach jakości usług oraz podlegają monitorowaniu

i weryfikacji przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego,

w porozumieniu z regionalnymi ośrodkami polityki społecznej. Finansowanie animacji,

inkubacji i doradztwa biznesowego odbywa się w ramach działań samorządu

województwa przez umowy zawierane z akredytowanymi podmiotami, przy zapewnieniu

komplementarności działań i dostępu do usług na obszarze województwa.

7) OWES będą wspierać współpracę między PES, tworzenie konsorcjów (w szczególności

spółdzielni socjalnych), a także sprzyjać kooperacji międzysektorowej.

8) OWES mogą prowadzić dodatkową działalność, przekraczającą minimalny zakres usług

określonych w standardach – w formule odpłatnej działalności pożytku publicznego lub

działalności gospodarczej, bądź zgodnie z zakresem projektu sformułowanym przez

samorząd województwa.

30)

Działania w zakresie akredytacji realizuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, przy wsparciu

Komitetu Akredytacyjnego powołanego zarządzeniem nr 13 Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 marca 2014 r.

(Dz. Urz. MPiPS poz. 15, z późn. zm.).

9) W przypadku niespełniania standardów jakości, samorząd województwa rozwiązuje

umowę z takim podmiotem i wyłania innego wykonawcę, gwarantującego jakość zgodną

ze standardami.

10) Sposób realizacji usług, ich systematyka, zasady finansowania, relacje podmiotów

świadczących te usługi z instytucjami publicznymi, w tym współpraca z powiatowymi

urzędami pracy, zostaną określone np. w projektowanej ustawie o ekonomii społecznej

i solidarnej.

11) Poszukiwane będą również rozwiązania umożliwiające uzupełnienie oferty OWES

o istniejące już instrumenty wsparcia adresowane do mikro-, małych i średnich

przedsiębiorców, a także o istniejące i przygotowywane finansowe instrumenty zwrotne

dostępne zarówno dla MŚP, jak i te dedykowane PES.

12) Poszukiwane będą alternatywne formy zapewniania usług doradczo-szkoleniowych dla

podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej. Zostanie rozważona możliwość współpracy

ze spółdzielczymi związkami rewizyjnymi w tym zakresie.

13) Rozwijane będą działania kierowane do podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej

podnoszące ich świadomość na temat możliwości ubiegania się o zamówienia publiczne

oraz budujące praktyczne umiejętności konkurowania w postępowaniu o udzielenie

zamówienia publicznego.

14) Podjęte zostaną również działania w zakresie analizy funkcjonowania obecnego systemu

świadczenia usług na rzecz PES oraz podjęte zostaną prace nad jego ewentualną

modyfikacją.

Nazwa działania

Podmioty i instytucje

Podmioty i instytucje

wiodące

współpracujące

Rozwój usług wsparcia

Ministerstwo Rodziny, Pracy Urząd Zamówień

ekonomii społecznej i solidarnej i Polityki Społecznej

Publicznych, urzędy

oraz włączenie PES w system

marszałkowskie,

wsparcia dla mikro-, małych

Ministerstwo Inwestycji

i średnich przedsiębiorstw

i Rozwoju

Działanie III.2.2. Rozwój sieci branżowych, kooperacji, konsorcjów – w tym spółdzielczych,

franczyzy społecznej

1) Wspierane będzie sieciowanie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w wymiarze

terytorialnym i branżowym, w szczególności w zakresie

 zwiększenia potencjału ekonomicznego i społecznego zrzeszonych podmiotów

i przedsiębiorstw;

 zwiększania potencjału w zakresie ubiegania się o udzielenie zamówień publicznych;

 wspólnego organizowania sieci produkcji, handlu lub usług;

 organizowania wspólnej promocji działań społecznych lub ekonomicznych;

 promocji wspólnego znaku towarowego, o którym mowa w ustawie z dnia 30 czerwca

2000 r. – Prawo własności przemysłowej, oraz innych znaków towarowych stworzonych

w ramach projektów realizowanych m.in. przez ROPS;

 udziału w regionalnych, krajowych i międzynarodowych targach branżowych, a także

innych wydarzeniach promocyjnych służących zwiększaniu potencjału biznesowego PES.

Działania te będą oparte na umożliwianiu wspólnych spotkań w wymiarze regionalnym

i krajowym oraz dofinansowania działań mających na celu wspólne przedsięwzięcia

o charakterze ekonomicznym.

2) Wspierany będzie także proces tworzenia konsorcjów PES, a w szczególności konsorcjów

z udziałem spółdzielni socjalnych.

3) Wzmacniany będzie proces tworzenia konsorcjów zrzeszających PES i podmioty spoza

sektora ekonomii społecznej i solidarnej (zwłaszcza biznesowe), przyczyniający się

w szczególności do rozwijania potencjału ubiegania się o realizację zamówień

publicznych

4) Wspierane będzie tworzenie franczyz społecznych, umożliwiających multiplikowanie

i rozpowszechnianie dobrych przykładów działania, zwłaszcza w zakresie realizacji usług

społecznych użyteczności publicznej, tak aby ułatwiać powstawanie nowych podmiotów

ekonomii solidarnej w preferowanych z punktu widzenia polityk publicznych dziedzinach.

5) Wspierane będzie włączenie PES w istniejące komercyjne sieci franczyzowe i klastrowe.

6) Wspierane będzie upowszechnianie wiedzy o idei społecznej odpowiedzialności

przedsiębiorstw (CSR).

Nazwa działania

Rozwój sieci branżowych,

kooperacji, konsorcjów –

w tym spółdzielczych,

franczyzy społecznej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

urzędy marszałkowskie

Działanie III.2.3. Przygotowanie i wzmocnienie kadr dla sektora ekonomii społecznej

i solidarnej – w szczególności kadry zarządzającej

1) Opracowany i upowszechniony zostanie modelowy program studiów menedżerskich oraz

MBA w zakresie zarządzania PS obejmujące zagadnienia z zakresu mechanizmów

funkcjonowania sektora ekonomii społecznej i solidarnej w Polsce i na świecie,

kształtujący umiejętności menedżerskie.

2) Wspierany będzie udział kadr PES w studiach podyplomowych, m.in. z zakresu

zarządzania czy marketingu.

3) Wspierane będzie również nawiązywanie i rozwijanie współpracy PES z sektorem

biznesowym, w tym transfer kompetencji i wiedzy z sektora biznesowego do PES dzięki

np.: mentoringowi czy coachingowi.

4) Wspierane będą również działania polegające na podnoszeniu kompetencji kadr

regionalnych systemów wsparcia ekonomii społecznej (np.: OWES, ROPS).

Nazwa działania

Podmioty i instytucje

wiodące

Przygotowanie i wzmocnienie Ministerstwo Rodziny, Pracy

kadr dla sektora ekonomii

i Polityki Społecznej.

społecznej i solidarnej

– w szczególności kadry

zarządzającej

50

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Nauki

i Szkolnictwa Wyższego

Działanie III.2.4. Certyfikacja podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej oraz ich

produktów i usług

1) Wdrażane i upowszechniane będą znaki jakości potwierdzające wysoki standard

produktów i usług dostarczanych przez PES, a także innowacyjne podejście tych

podmiotów do rozwiązywania problemów społecznych na poziomie lokalnym

i działalności na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

2) Znaki jakości przyznawane będą w oparciu o zasady wypracowane przez przedstawicieli

PES, organów administracji publicznej, przedsiębiorców i konsumentów.

Nazwa działania

Certyfikacja podmiotów

ekonomii społecznej

i solidarnej oraz ich

produktów i usług

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

urzędy marszałkowskie

Obszar IV. Solidarne społeczeństwo

Szczególnie istotne z długofalowej perspektywy rozwoju sektora ekonomii społecznej

i solidarnej będzie wpływanie na postawy i percepcję tej formy aktywności zarówno wśród

obywateli, jak i przedstawicieli władz publicznych. Kształtowanie odpowiedzialnych

i społecznie wrażliwych postaw konsumenckich oraz upowszechnianie pozytywnego

wizerunku marki ekonomii społecznej i solidarnej wpływać będzie na zdolność PES do

samodzielnego funkcjonowania w oparciu o wybory świadomych klientów. Jednocześnie

rozwojowi sektora służyć będą również przedsięwzięcia zmierzające do podnoszenia

kompetencji ludzi młodych w zakresie kooperacji i angażowania się na rzecz lokalnej

wspólnoty i dobra wspólnego.

Działania przewidziane w tym obszarze realizują wyzwania sformułowane w następujących

kierunkach interwencji SOR

 lepsze dopasowanie edukacji i uczenia się do potrzeb nowoczesnej gospodarki;

 rozwój kapitału społecznego.

Działania zaplanowane w obszarze IV przyczynią się do nabywania kompetencji społecznych

przez uczniów i studentów (współpracy, rozwiązywania problemów, działania w środowisku

lokalnym i na jego rzecz), kształtowania postaw, wartości i zachowań sprzyjających

budowaniu wspólnoty, kooperacji, kreatywności, otwartości oraz komunikacji (np. rozwijanie

kreatywnego myślenia i współpracy, promowanie etosu pracy, uczciwości, szacunku dla

prawa) i wzmacniania zaangażowania społecznego.

Ponadto realizowane będą również przedsięwzięcia sprzyjające lepszemu przygotowaniu kadr

pracujących z młodzieżą do wprowadzania tematyki dotyczącej ekonomii społecznej

i solidarnej.

Priorytet 1. Kształtowanie pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej

i solidarnej wśród młodzieży

Kluczem do kształtowania pozytywnych postaw wobec ekonomii społecznej i solidarnej

wśród młodzieży jest pokazanie młodemu człowiekowi korzyści, jakie dla jego rozwoju

osobistego, a także dla otoczenia, w którym funkcjonuje, zaczynając od rodziny, wspólnoty

lokalnej, na społeczeństwie kończąc, przynosi działalność w tej sferze. Najbardziej

podstawową, a zarazem kluczową korzyścią dla młodego człowieka przygotowującego się do

wejścia na rynek pracy, jest rozwój kompetencji społecznych i przedsiębiorczych, jakie daje

czerpanie z doświadczeń i aktywność własna w sferze ekonomii społecznej i solidarnej.

Równocześnie zwiększa się prawdopodobieństwo, że wyposażony w takie umiejętności,

znając specyfikę funkcjonowania ekonomii społecznej i solidarnej, wybierze ścieżkę kariery

z nią związaną, przyczyniając się w ten sposób do wzrostu poziomu kapitału ludzkiego

i społecznego sektora.

Działanie IV.1.1. Rozwijanie kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży

w ramach i na rzecz ekonomii społecznej i solidarnej

W kontekście rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej w sposób szczególny należy zwrócić

uwagę na rolę i znaczenie edukacji nieformalnej i pozaformalnej skierowanej do dzieci

i młodzieży, zwiększającej aktywność społeczną tych grup, kształtującej postawy

przedsiębiorcze i promującej zarówno podstawy ideowe i wartości ekonomii społecznej, jak

i jej konkretne rozwiązania praktyczne.

1) Tworzone i realizowane będą programy rozwoju kompetencji społecznych

i przedsiębiorczych młodzieży na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym.

2) W działania te powinny być zaangażowane w szczególności podmioty ekonomii

społecznej, w tym organizacje pozarządowe, a także samorządy lokalne, instytucje rynku

pracy, instytucje kultury czy media.

3) Promowana będzie spółdzielczość jako forma rozwoju kompetencji społecznych

i przedsiębiorczych młodych ludzi. Spółdzielnia jako forma organizowania aktywności

młodzieży wokół działań pobudzających przedsiębiorczość i aktywność społeczną ma

potencjał rozwoju w kierunku jednego z podstawowych narzędzi kształtowania

w młodych ludziach kompetencji przydatnych na rynku pracy, ale także budowania

postaw solidarności, stanowiących ideową podstawę ekonomii społecznej i solidarnej.

4) Wspierany będzie rozwój spółdzielczości w środowiskach młodzieżowych, zarówno we

współpracy ze szkołami, w których jest ona zakorzeniona od 1900 r. w formie spółdzielni

uczniowskich, jak również w innych placówkach dedykowanych wspieraniu

i wychowywaniu młodzieży, w szczególności instytucjach kultury, placówkach

wychowawczych, resocjalizacyjnych i organizacjach pozarządowych.

5) Wspierany będzie również wolontariat, praktyki i staże zawodowe w podmiotach

ekonomii społecznej i solidarnej.

6) Wspierane będą systemowe działania zmierzające do rozwijania kompetencji społecznych

i przedsiębiorczych przez szkolenia w organizacjach pozarządowych czy fundusze

młodzieżowe oferujące minigranty.

7) Wspierane będzie rozwijanie kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży

przez udział w projektach i programach międzynarodowych (ponadnarodowych).

Nazwa działania

Rozwijanie kompetencji

społecznych

i przedsiębiorczych

młodzieży w ramach i na

rzecz ekonomii społecznej

i solidarnej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

52

Podmioty i instytucje

współpracujące

urzędy marszałkowskie,

jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie IV.1.2. Rozwijanie kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży

w ramach edukacji formalnej

Zinstytucjonalizowany system oświaty jest środowiskiem, w którym młody człowiek

najintensywniej pracuje nad własnym rozwojem. Już od przedszkola, przez szkołę

podstawową i ponadpodstawową aż po etap studiów, młodzież otrzymuje wykształcenie

oparte o podstawy programowe, w których od kilku lat poczesne miejsce zajmuje kształcenie

kompetencji przedsiębiorczych. Silnie zakorzeniony w zbiorowej świadomości obraz

przedsiębiorczości jako sfery działań indywidualistycznych, opartych o konkurowanie

i pomnażanie kapitału, potrzebuje wzbogacenia o myślenie w duchu solidaryzmu, opartego na

współpracy i wrażliwości społecznej. W tej właśnie transformacji, która pozwala młodym

ludziom pełniej rozwinąć ich kompetencje przedsiębiorcze, ale także społeczne, pomaga

praktyczne poznawanie ekonomii społecznej i solidarnej.

1) Wspierana będzie realizacja celów kształcenia i treści nauczania z zakresu edukacji

ekonomicznej ustalonych w podstawie programowej dla szkoły podstawowej i szkół

ponadpodstawowych, mających na celu rozwijanie kompetencji społecznych

i przedsiębiorczych uczniów. Wskazują one m.in. potrzebę kształtowania u uczniów

postaw odpowiedzialności, wrażliwości i solidarności społecznej oraz postawy

aktywności społecznej i gospodarczej, rozwijania umiejętności komunikacji i współpracy,

przygotowania do podejmowania działań zapobiegających wykluczeniu z życia

społecznego, jak również ukierunkowanie na wartości takie jak społeczna

odpowiedzialność biznesu, czy wolontariat.

2) Wspierana będzie współpraca szkół prowadzących kształcenie zawodowe z sektorem

ekonomii społecznej przez odbywanie praktyk zawodowych w przedsiębiorstwach

społecznych, uwzględnienie przedsiębiorstw społecznych we wdrażaniu kształcenia

dualnego.

3) Wspierane będzie tworzenie w szkołach ponadpodstawowych klas o specjalnościach

związanych z sektorem ekonomii społecznej i solidarnej.

4) Wspierane będzie włączanie ekonomii społecznej i solidarnej do działań akademickich

biur karier, akademickich inkubatorów przedsiębiorczości oraz innych instytucji

w ramach uczelni, które pomagają studentom wejść na rynek pracy.

5) Rozwijana będzie także oferta uczelni w zakresie realizacji ich misji jako forum

aktywności społecznej, np. przez programy realizowane we współpracy z PES.

6) Tematyka ekonomii społecznej i solidarnej włączana będzie do zajęć, w szczególności na

kierunkach ekonomicznych, turystycznych, pedagogicznych oraz społecznych, ze

szczególnym naciskiem na wykorzystanie jej jako instrumentu przeciwdziałania i walki

z wykluczeniem społecznym oraz jako instrumentu rozwojowego dla wspólnot lokalnych.

Nazwa działania

Rozwijanie kompetencji

społecznych

i przedsiębiorczych

młodzieży w ramach edukacji

formalnej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Edukacji

Narodowej

53

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej,

Ministerstwo Nauki

i Szkolnictwa Wyższego,

jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie IV.1.3. Przygotowanie kadr do pracy z młodzieżą w zakresie rozwoju kompetencji

społecznych i przedsiębiorczych

Warunkiem skutecznych działań edukacyjnych i wychowawczych w zakresie rozwoju

kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży jest prowadzenie ich za

pośrednictwem dobrze przygotowanej kadry. Zarówno pracownicy systemu oświaty

(nauczyciele, dyrektorzy szkół czy pedagodzy), jak również osoby, które w ramach edukacji

nieformalnej i pozaformalnej zajmują się kształceniem młodego człowieka (przedstawiciele

PES, w tym organizacji pozarządowych, OWES), powinni być dobrze przygotowani do pracy

z młodzieżą. W tym zakresie zostanie dokonana analiza i ewentualne wykorzystanie już

istniejących lub stworzenie nowych materiałów i narzędzi do pracy z młodzieżą, mających na

celu rozwój kompetencji społecznych i przedsiębiorczych młodzieży.

1) Nauczyciele wyposażeni zostaną w pakiet edukacyjny, zawierający wszystkie potrzebne

narzędzia i materiały – zarówno scenariusze lekcji, jak również inne materiały

umożliwiające przekazywanie wiedzy na temat ekonomii społecznej i solidarnej. Zostaną

też wyposażeni w komplet informacji dotyczących spółdzielczości młodzieżowej. Pakiet

edukacyjny powinien skupiać się zarówno na kontekście funkcjonowania ekonomii

społecznej i solidarnej (historia, wartości, osiągnięcia), jej systemowym znaczeniu

(w szczególności jako instrumentu pozwalającego dzięki aktywności ekonomicznej na

realizację celów społecznych), perspektywie pracowniczej (związanej z wysoką jakością

miejsc pracy), a także potencjale do wzmacniania społeczności lokalnej, jak również na

bardziej praktycznych aspektach, takich jak np. działalność w ramach spółdzielni lub

innego podmiotu ekonomii społecznej i solidarnej. Zajęcia prowadzone w oparciu o tak

skonstruowane materiały przyczynią się do pobudzania postaw przedsiębiorczych u dzieci

i młodzieży, ale także pozwolą ukierunkować ten rozwój na kompetencje społeczne,

uzupełnione zinternalizowanym systemem wartości solidarności społecznej.

2) Opracowane i upowszechnione zostaną także programy doskonalenia nauczycieli

w zakresie ekonomii społecznej i solidarnej, które pozwolą przygotować ich do

skuteczniejszej pracy z młodzieżą nad jej potencjałem kompetencyjnym.

3) Opracowany zostanie pakiet edukacyjny dotyczący kształcenia liderów młodzieżowych

w zakresie podnoszenia kompetencji społecznych i przedsiębiorczych u młodzieży. Pakiet

zostanie przygotowany z uwzględnieniem doświadczeń organizacji pozarządowych

posiadających systemy kształcenia liderów oraz narzędzia do rozwoju kompetencji

społecznych i przedsiębiorczych. Pakiet edukacyjny zostanie upowszechniony wśród

organizacji pozarządowych współpracujących z młodzieżą.

Nazwa działania

Przygotowanie kadr do pracy

z młodzieżą w zakresie

rozwoju kompetencji

społecznych

i przedsiębiorczych

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

54

Podmioty i instytucje

współpracujące

Ministerstwo Edukacji

Narodowej, Ministerstwo

Nauki i Szkolnictwa

Wyższego,

jednostki samorządu

terytorialnego

Priorytet 2. Budowa marki ekonomii społecznej i solidarnej

Zbudowanie stabilnej marki ekonomii społecznej i solidarnej wymaga szerokich działań

upowszechniających pozytywny wizerunek tego sektora jako dostarczyciela wysokiej jakości

produktów i usług, który poza aktywnością stricte rynkową pełni ważne funkcje

w rozwiązywaniu problemów społecznych. Adresatami działań popularyzacyjnych powinna

być z jednej strony szeroko rozumiana opinia publiczna, z drugiej zaś decydenci, którzy

wyznaczają kierunki realizacji krajowych, regionalnych i lokalnych polityk publicznych.

Działanie IV.2.1. Popularyzacja ekonomii społecznej i solidarnej wśród opinii publicznej

Opinię publiczną tworzą konsumenci, których wybory decydują o przetrwaniu danego

przedsiębiorcy na konkurencyjnym rynku. W realiach gospodarki rynkowej podmioty

ekonomii społecznej i solidarnej muszą zbudować w zbiorowej świadomości swoją markę

jako dostarczycieli produktów i usług wysokiej jakości, których wartością dodaną jest

realizacja ważnej misji społecznej. Kluczowe jest dotarcie do konsumentów z informacją na

temat społecznych efektów ich działania, tak aby umożliwić im społecznie odpowiedzialny

wybór, w którym liczyć się nie będzie jedynie cena, opakowanie i reklama.

1) Inicjowana będzie współpraca z samorządem regionalnym i lokalnym w zakresie

kampanii informujących o ekonomii społecznej, w tym o wybranych formach

spółdzielczości, promujących jej idee, kreujących jej pozytywny wizerunek

i kształtujących odpowiedzialne i społecznie wrażliwe postawy konsumenckie.

2) Budowany i rozwijany będzie również system znaków jakości dla podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej oraz jednostek samorządu terytorialnego, dzięki któremu możliwe

będzie promowanie nie tylko konkretnych PES oraz ich towarów i usług, ale również

całego sektora ekonomii społecznej i solidarnej. Rozwijane będą również istniejące znaki

jakości.

Nazwa działania

Popularyzacja ekonomii

społecznej i solidarnej wśród

opinii publicznej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

Podmioty i instytucje

współpracujące

jednostki samorządu

terytorialnego

Działanie IV.2.2. Popularyzacja ekonomii społecznej i solidarnej wśród przedstawicieli

organów administracji publicznej

Dotychczasowe doświadczenia w zakresie upowszechniania ekonomii społecznej i solidarnej

wśród decydentów koncentrują się głównie na szkoleniach adresowanych do pracowników

urzędów pracy czy też ośrodków pomocy społecznej. Jednak nawet wysoka efektywność

szkoleń, przy braku szerszej informacji adresowanej do lokalnych polityków, w wielu

przypadkach nie zapewni możliwości rozwijania działania. Konieczne jest jasne

sformułowanie przekazu, że wsparcie ekonomii społecznej i solidarnej nie jest po prostu

kolejnym obciążeniem i kosztem dla budżetu publicznego, ale specyficznie rozumianą

inwestycją społeczną oraz mechanizmem trafniejszego i bardziej efektywnego adresowania

wsparcia osób wymagających pomocy.

1) Upowszechniane będą informacje o lokalnych programach rozwoju społecznego

(w szczególności o celu wprowadzenia, zasadach tworzenia, konsultowania i realizacji).

2) W konsultacji z organizacjami samorządu terytorialnego i PES przygotowane zostaną

wytyczne dla JST oraz podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, zawierające

w szczególności wskazania metodyczne służące sprawnej realizacji działań strategicznych

i programowych w gminach i powiatach.

3) Wzmocniona zostanie koordynacja działań edukacyjnych i doradczych skierowanych do

wspólnot lokalnych wspierających urzędników, radnych oraz aktywistów społecznych.

4) Realizowane będą działania upowszechniające dodatkowe korzyści społeczne, które mogą

być osiągane dzięki zlecaniu usług społecznych użyteczności publicznej oraz zadań

publicznych w zakresie rozwoju lokalnego PES, a także korzystania ze społecznie

odpowiedzialnych zamówień publicznych.

Nazwa działania

Popularyzacja ekonomii

społecznej i solidarnej wśród

przedstawicieli organów

administracji rządowej

i samorządowej

Podmioty i instytucje

wiodące

Ministerstwo Rodziny, Pracy

i Polityki Społecznej

56

Podmioty i instytucje

współpracujące

urzędy marszałkowskie,

jednostki samorządu

terytorialnego

Rozdział IV.

Podstawowe założenia systemu realizacji

Realizacja KPRES wymaga szeregu działań o wymiarze instytucjonalnym i organizacyjnym,

prawnym, finansowym i edukacyjnym, realizowanych przez wielu interesariuszy

wywodzących się zarówno z administracji publicznej, jak i sektora ekonomii społecznej

i solidarnej, a także z jego otoczenia. Istotnym elementem będzie skorelowanie działań

o charakterze krajowym z działaniami realizowanymi w regionach.

Minister jako koordynator

Z uwagi na szeroki i przekrojowy zakres kompetencji i zadań, minister właściwy do spraw

zabezpieczenia społecznego pełni funkcję organu koordynującego polityki publiczne

w zakresie rozwoju sektora ekonomii społecznej i solidarnej. Na poziomie krajowym, zgodnie

z ustawą z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej, odpowiedzialnym za

problematykę ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej jest minister właściwy do

spraw zabezpieczenia społecznego. Minister ten w ramach swoich działań w szczególności

 określa kierunki rozwoju w obszarze ekonomii społecznej i solidarnej;

 opracowuje, realizuje i monitoruje rządowy program rozwoju na rzecz rozwoju ekonomii

społecznej i solidarnej;

 koordynuje działania organów administracji rządowej oraz współpracuje

z przedstawicielami samorządu terytorialnego i podmiotami ekonomii społecznej

i solidarnej, a także ich otoczeniem, w zakresie ekonomii społecznej i solidarnej;

 monitoruje funkcjonowanie sektora ekonomii społecznej i solidarnej we współpracy

z Prezesem Głównego Urzędu Statystycznego.

Ponadto minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego przyznaje akredytację

podmiotom spełniającym określone standardy jakości usług wsparcia podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej oraz prowadzi wykaz podmiotów akredytowanych. Prowadzi również

rejestr przedsiębiorstw społecznych w wymiarze ogólnopolskim.

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego odpowiedzialny będzie również za

opracowanie programu resortowego pn. Ekonomia Solidarna (z perspektywą na lata

2020–2023) finansowanego między innymi ze środków Funduszu Pracy pozostających

w dyspozycji ministra właściwego do spraw pracy. W ramach programu możliwe będzie

w szczególności finansowanie działań wspierających m.in.













tworzenie i rozwój przedsiębiorstw społecznych;

wspieranie zatrudnienia w przedsiębiorstwach społecznych osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym, w szczególności przez współfinansowanie kosztów

utworzenia miejsca pracy oraz wsparcie pomostowe;

wspieranie instrumentami finansowymi przedsiębiorstw społecznych w realizacji działań

o charakterze wzajemnościowym i rozwojowym;

rozwój systemów podnoszenia wiedzy, kompetencji i kwalifikacji osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym – z wykorzystaniem narzędzi ekonomii solidarnej;

promowanie elastycznych systemów zatrudniania ułatwiających godzenie ról

zawodowych i społecznych w przedsiębiorstwach społecznych;

budowanie wspólnych przedsięwzięć przedsiębiorstw społecznych oraz podmiotów

ekonomii społecznej i solidarnej na rzecz rozwoju ich potencjału oraz rozwoju lokalnego

i rewitalizacji;



Poz. 214

działania pilotażowe, testujące i wdrażające nowe rozwiązania promujące reintegrację

zawodową i społeczną, samoorganizację oraz nowe inicjatywy o charakterze

prozatrudnieniowym.

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego współpracuje z ministrem

właściwym do spraw rozwoju regionalnego w zakresie wykorzystania instrumentów

finansowych w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój na rzecz rozwoju

ekonomii społecznej i solidarnej. Minister ten korzysta także ze środków budżetu Ministra

Rodziny Pracy i Polityki Społecznej oraz uzgadnia z innymi ministrami możliwości

profilowania i finansowania działań na rzecz podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej. Za

obsługę zadań ww. ministra związanych z koordynowaniem działań w sferze ES odpowiada

Departament Ekonomii Społecznej i Solidarnej w MRPiPS. Departament ten jednocześnie,

w ramach realizacji zadań związanych ze wsparciem krajowym, współfinansowanych z EFS

w ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój, jest beneficjentem działań

związanych z Celem 9. – Priorytet inwestycyjny 9.v oraz odpowiada za zadania w zakresie

organizacji procesu akredytacji Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej, wspierania

projektów

innowacyjnych,

a

także

działań

edukacyjnych,

promocyjnych,

doradczo-szkoleniowych dla województw, oraz działania badawczo-monitorujące

i ewaluacyjne.

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego wraz z ministrem właściwym do

spraw rozwoju regionalnego mają także wpływ na gospodarowanie środkami przeznaczonymi

na zwrotne instrumenty wsparcia dla przedsiębiorstw społecznych, o których mowa

w rozdziale III.

W związku ze wzrostem znaczenia problematyki ekonomii społecznej i solidarnej konieczne

są działania utrzymujące wysoki stopień legitymizacji decyzji dotyczących rozwoju tego

sektora podejmowanych na szczeblu krajowym. Szczególnie istotne jest upowszechnienie

misji, celów i logiki działań wśród podmiotów i instytucji odpowiedzialnych za

implementację tych rozwiązań na szczeblu regionalnym i lokalnym, a także wśród samych

PES. W tym celu minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego wraz

z pozostałymi interesariuszami będzie rozwijać system partycypacyjnego zarządzania sferą

ekonomii społecznej i solidarnej. Kluczowym przedsięwzięciem będzie tworzenie trwałego

forum dialogu między różnymi aktorami zaangażowanymi w rozwijanie sektora ES,

umożliwiającego wielostronną komunikację, konsultacje, a także przepływ idei i propozycji

rozwiązań na rzecz wzmacniania potencjału i skali sektora.

Krajowy Komitet Rozwoju Ekonomii Społecznej

Ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego wspiera Krajowy Komitet

Rozwoju Ekonomii Społecznej, stanowiący organ opiniodawczo-doradczy w dziedzinie

ekonomii społecznej. Forum ww. Komitetu umożliwia tworzenie propozycji rozwiązań

w sposób partycypacyjny, z uwzględnieniem doświadczeń i stanowisk różnych interesariuszy

kształtujących warunki funkcjonowania podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej oraz

samych PES. Funkcjonowanie tego Komitetu przyczynia się do uzyskania społecznej

i środowiskowej legitymizacji wdrażanych rozwiązań oraz zapewnienia spójności

i efektywności działań w sferze publicznej w obszarze ekonomii społecznej i solidarnej.

Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego powołuje członków tego Komitetu,

a także określa zasady jego funkcjonowania oraz kieruje jego pracami. W skład Komitetu

wchodzą w szczególności przedstawiciele: organów administracji rządowej i jednostek im

podległych lub przez nie nadzorowanych, jednostek samorządu terytorialnego, sektora

ekonomii społecznej i solidarnej, organizacji pracowników, przedsiębiorców i pracodawców,

świata nauki i edukacji oraz instytucji finansowych.

Do zadań Komitetu należeć będzie w szczególności opiniowanie dokumentów strategicznych,

programowych (w tym dotyczących umowy partnerstwa, o której mowa w ustawie o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju) i prawnych związanych z rozwojem ekonomii społecznej,

opracowywanie propozycji działań innowacyjnych na rzecz rozwoju ekonomii społecznej

i solidarnej, a także monitorowanie realizacji rządowego programu rozwoju na rzecz

ekonomii społecznej i solidarnej.

Samorząd województwa

Do zadań samorządu województwa w zakresie wspierania rozwoju ekonomii społecznej

i solidarnej należy w szczególności

przygotowanie, realizacja i monitorowanie Regionalnego Programu Rozwoju Ekonomii

Społecznej, przyjmowanego przez zarząd województwa, uwzględniającego regionalną

specyfikę i uwarunkowania, a także kierunki rozwoju ekonomii społecznej wyznaczone na

szczeblu krajowym;

uczestnictwo w konsultowaniu programów oraz innych dokumentów w zakresie ekonomii

społecznej i solidarnej, służące realizacji umowy partnerstwa31);

koordynowanie rozwoju usług społecznych użyteczności publicznej w województwie;

wspieranie partnerskiej współpracy gminnych i powiatowych jednostek samorządu

terytorialnego z podmiotami ekonomii społecznej i solidarnej, zwłaszcza w zakresie

wspólnego programowania, realizacji i monitorowania lokalnej polityki rozwoju

społecznego;

opiniowanie, monitorowanie i ewaluacja jakości usług wsparcia dla podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej, świadczonych przez Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej.











Z uwagi na wiodącą rolę samorządu województwa w koordynowaniu działań na rzecz sektora

ekonomii społecznej i solidarnej w regionach konieczne jest podtrzymanie oraz dalsze

wspieranie realizowanych na tym poziomie działań. Problematyka ekonomii społecznej

i solidarnej będzie korelowana z innymi politykami publicznymi realizowanymi na poziomie

wojewódzkim (w szczególności dotyczącymi rynku pracy, integracji społecznej, rozwoju

przedsiębiorczości i innowacji oraz rozwoju usług społecznych użyteczności publicznej).

Korelacja ta powinna dotyczyć zarówno aspektu programowania strategicznego na poziomie

regionalnym (przez włączenie ekonomii społecznej i solidarnej do strategii rozwoju

województwa oraz innych dokumentów programowych), jak i na poziomie operacyjnym

dotyczącym współpracy między instytucjami, które mogą mieć wpływ na rozwój ES

w regionie (m.in. ROPS, WUP, instytucje zarządzające i wdrażające programy finansowane

ze środków europejskich).

Szczególnie ważnym zadaniem samorządu będzie przygotowanie, realizacja i monitorowanie

Regionalnego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej. Dokument ten powinien zawierać

w szczególności spójną i logiczną strukturę celów i oczekiwanych efektów, jak również

odpowiadające im wskaźniki produktu i wskaźniki rezultatu, zasoby finansowe niezbędne do

osiągnięcia wyznaczonych celów i rezultatów, obejmujące zarówno środki krajowe

31)

Umowa Partnerstwa jest dokumentem określającym kierunki interwencji w latach 2014–2020 trzech polityk unijnych

w Polsce – Polityki Spójności, Wspólnej Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki Rybołówstwa. Obecna wersja Umowy

Partnerstwa została zatwierdzona przez Komisję Europejską w dniu 23 października 2017 r. na podstawie decyzji

wykonawczej C(2017) 6994 (notyfikowana 24 października 2017 r.).

(samorządu terytorialnego, funduszy celowych i budżetu państwa), jak i europejskie, a także

opis systemu zarządzania i monitorowania efektów, w tym w formie corocznego raportu

o stanie ekonomii społecznej w regionach.

Regionalny Program Rozwoju Ekonomii Społecznej powinien zawierać w szczególności

zadania samorządu w zakresie

określania podstawowych kierunków rozwoju sektora ekonomii społecznej –

preferowanych we wsparciu finansowym – w zakresie aktywizacji, reintegracji społecznej

i zawodowej, integracji społecznej oraz dostępnych usług społecznych użyteczności

publicznej. Kierunki te powinny wynikać ze zdiagnozowanych w województwie potrzeb,

należących do kluczowych sfer rozwojowych. Preferencje mogą polegać na

upowszechnianiu określonych rodzajów działalności (promocja, edukacja), preferowaniu

tworzenia podmiotów działających w określonych sferach (np. przez kryteria dostępu

i kryteria strategiczne w programach operacyjnych finansowanych ze środków

europejskich, kryteria strategiczne w dostępie do środków krajowych Funduszu Pracy

i PFRON), zachęcaniu samorządów powiatowych i gminnych (tworzenie lokalnych map

potrzeb w dziedzinie usług użyteczności publicznej, partnerstwa lokalne PES

z samorządami);

 zaprojektowania i wdrożenia mechanizmów współpracy samorządu województwa

z samorządami powiatów i gmin w zakresie programowania rozwoju społecznego,

w szczególności przez wsparcie w opracowywaniu i realizacji lokalnych programów

rozwoju społecznego, a także rozwoju ekonomii społecznej;

 stworzenia i udoskonalania sieci usług wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej

i solidarnej, a w szczególności przedsiębiorstw społecznych, funkcjonującej w każdym

województwie;

 instytucjonalizacji zarządzania rozwojem ekonomii społecznej przez zapewnienie

funkcjonowania Regionalnego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej, a także

tworzenia stabilnych ram współpracy i dialogu m.in. dla podmiotów ekonomii społecznej,

przedstawicieli administracji publicznej, w tym także samorządów lokalnych, sektora

prywatnego i ekspertów;

 określenia zasad i form współpracy na rzecz ekonomii społecznej między różnego rodzaju

instytucjami, które mogą mieć wpływ na jej rozwój w regionie, m.in. ROPS, WUP,

a instytucjami zarządzającymi i wdrażającymi programy finansowane ze środków

europejskich;

 opracowania koncepcji promocji idei ekonomii społecznej w województwie przez system

edukacji formalnej i nieformalnej dla dzieci i młodzieży oraz system edukacji formalnej

i pozaformalnej dla dorosłych.

Ważnym zadaniem samorządów będzie również zapewnienie możliwości ponadregionalnej

wymiany doświadczeń zarówno między przedstawicielami władz samorządowych

odpowiedzialnych za rozwój ekonomii społecznej i solidarnej, jak i między wspierającymi je

Regionalnymi Komitetami Rozwoju Ekonomii Społecznej. Zadanie to będzie szczególnie

istotne w kontekście toczących się w regionach prac nad przygotowaniem i wdrażaniem

Regionalnych Programów Rozwoju Ekonomii Społecznej. Zadanie to realizowane będzie

w sposób zapewniający przedstawicielom samorządów wojewódzkich autonomię pozwalającą

na uwzględnianie w działaniach na rzecz ekonomii społecznej i solidarnej uwarunkowań

regionalnych. Samorząd może również podejmować działania służące podnoszeniu

kompetencji kadr systemu wsparcia ekonomii społecznej (np. pracowników OWES).



W sferze instytucjonalnej kluczowe znaczenie odgrywają ROPS, które uczestniczą w procesie

programowania regionalnych polityk publicznych, koordynują bieżące działania związane

z ekonomią społeczną, a także dysponują wiedzą na temat uwarunkowań determinujących

kształt regionalnej polityki społecznej oraz znają konkretne potencjał i bariery wpływające na

rozwój sektora ekonomii społecznej. ROPS są jednostkami odpowiedzialnymi za koordynację

działań związanych z ekonomią społeczną. Do ich zadań należy zaliczyć w szczególności

przygotowanie i wdrażanie Regionalnych Programów Rozwoju Ekonomii Społecznej –

w imieniu samorządów województw, koordynowanie działań władz publicznych w zakresie

realizacji ww. regionalnego programu oraz określanie kierunków, preferencji i procedur

wsparcia ekonomii społecznej i solidarnej, a w szczególności przedsiębiorstw społecznych

w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych, a także współpracę z ministrem

właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego (koordynującym polityki publiczne

w zakresie rozwoju ekonomii społecznej) w celu zapewnienia zgodności kierunków rozwoju

ekonomii społecznej na poziomie regionalnym i krajowym oraz wymianę informacji i danych

statystycznych dotyczących sektora ekonomii społecznej.

Zarząd województwa wspierany jest przez Regionalny Komitet Rozwoju Ekonomii

Społecznej, który składa się w szczególności z przedstawicieli samorządu województwa

i przedstawicieli samorządów lokalnych, a także przedstawicieli sektora ekonomii społecznej,

nauki oraz biznesu.

Zadaniem samorządu województwa jest również wybór i współfinansowanie podmiotów

pełniących funkcję Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej, realizujących usługi na rzecz

podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, o których mowa w rozdziale III.

Kluczowe sfery rozwojowe przedsiębiorstw społecznych

Ważnym elementem proponowanych kierunków rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej

jest włączenie się w działania związane z programami o charakterze rozwojowym, wpisujące

się w modernizację służb społecznych i zatrudnienia, politykę zrównoważonego rozwoju oraz

rozwoju regionalnego i lokalnego.

Kierunki rozwoju przedsiębiorstw społecznych wspierane będą za pomocą kryteriów dostępu,

kryteriów strategicznych i innych preferencji określonych przez właściwe władze regionalne

i lokalne, zgodnie z potrzebami danego środowiska i dokumentami strategicznymi

określającymi dziedziny szczególnie istotne dla danej wspólnoty samorządowej.

1) Wspieranie działań na rzecz zrównoważonego rozwoju, m.in. przez

 rozwój podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej promujących system edukacji

ekologicznej obywateli, w tym prawo do informacji o stanie środowiska i zagrożeniach,

jak również system edukacji związanej z działaniami kryzysowymi;

 rozwój przedsiębiorczości społecznej w obszarze selektywnego zbierania odpadów,

recyklingu oraz innych usług związanych z utrzymaniem czystości i porządku w gminach,

a także w zakresie melioracji wodnych, usług leśnych oraz odnawialnych źródeł energii;

 poszukiwanie możliwości wspierania projektów w zakresie rolnictwa społecznego

(rolnictwa zaangażowanego społecznie32)), będącego innowacyjnym podejściem łączącym

dwie koncepcje: rolnictwa wielofunkcyjnego i usług społecznych lub opieki zdrowotnej

na poziomie lokalnym, w ramach którego proces produkcji rolnej przyczynia się do

reintegracji społecznej oraz rehabilitacji społecznej i zawodowej osób o szczególnych

potrzebach. Działania te poprawiają stan zdrowia i włączenie społeczne tych osób, a także

32)

Gospodarstwa edukacyjne w koncepcji rolnictwa zaangażowanego społecznie, Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego,

Częstochowa 2014.

ułatwiają uczenie się, podnoszą samoocenę i tym samym sprzyjają uczestnictwu w życiu

społecznym33).

2) Wspieranie działań na rzecz rozwoju społeczności lokalnej, tożsamości i edukacji

kulturowej, m.in. przez

 kreowanie rozwiązań prawnych oraz finansowanie projektów rozwijających tworzenie

miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych w obszarze turystyki społecznej;

 tworzenie miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych w obszarze budownictwa

społecznego;

 finansowanie realizacji działań w obszarze lokalnych projektów kulturalnych, łączących

tworzenie trwałych miejsc pracy z animacją społeczną wykorzystującą lokalny potencjał

kulturowy.

3) Wspieranie działań na rzecz solidarności pokoleń, m.in. przez

 wspieranie zakładania i prowadzenia przedsiębiorstw społecznych przez pracowników

w wieku przedemerytalnym jako narzędzie przedłużania aktywności zawodowej oraz

wspieranie zatrudnienia pracowników 50+ w przedsiębiorstwach społecznych,

wykorzystującego ich doświadczenie i kompetencje zawodowe;

 wykorzystanie przedsiębiorczości społecznej w procesach outplacementu i adaptacji

zawodowej oraz tworzenie przedsiębiorstw społecznych w związku z procesami

restrukturyzacyjnymi, w szczególności dla pracowników 50+;

 rozwój podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej wspierających politykę rodzinną

żłobki, kluby dziecięce i dzienni opiekunowie, inne formy wychowania przedszkolnego,

świetlice i szkoły, wypoczynek letni i zimowy, opieka nad osobami zależnymi, placówki

wsparcia dziennego, grupy rówieśnicze – nie tylko jako podmioty o charakterze

opiekuńczym i edukacyjnym, ale również integrującym społeczność lokalną;

 wspieranie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej adresujących swoje działania

gospodarcze do starszych konsumentów, realizujących ich oczekiwania i potrzeby

w zakresie m.in. usług społecznych, edukacyjnych i organizacji czasu wolnego, turystyki

młodzieżowej i senioralnej, a także wspierających ich w utrzymaniu aktywności

społecznej i zawodowej oraz dobrego stanu zdrowia (tworzenie warunków do rozwoju

tzw. srebrnej gospodarki).

4) Wspieranie rozwoju usług aktywnej integracji, m.in. przez

 włączenie problematyki ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej do minimum

programowego systemu kształcenia pracowników instytucji pomocy i integracji

społecznej, w tym przeprowadzenie próby uzyskiwania specjalizacji pracowników

socjalnych z zakresu ekonomii społecznej;

 przygotowanie, wdrożenie i wspieranie funkcjonowania systemu zatrudnienia

monitorowanego (połączonego z programem społecznym) w przedsiębiorstwach

społecznych dla osób wykluczonych bądź zagrożonych wykluczeniem społecznym jako

elementu ścieżki integracji i reintegracji społecznej;

 wdrożenie systemowych działań ukierunkowanych na rozwój przedsiębiorstw

społecznych jako formy zatrudnienia dla osób wychodzących z zakładów aktywności

zawodowej, warsztatów terapii zajęciowej, centrów integracji społecznej, a także

placówek opiekuńczo-wychowawczych i innych instytucji i form pieczy zastępczej.

33)

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Rolnictwo społeczne: zielone usługi

terapeutyczno-opiekuńcze oraz polityka społeczna i zdrowotna” (opinia z inicjatywy własnej) z dnia 19 stycznia 2012 r.

Indykatywny Plan Finansowy

Przedstawiony Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej, zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 5

ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, zawiera plan

finansowy. Plan ten ma charakter indykatywny. Przedstawione wydatki obejmują nakłady na

realizację założeń Programu w latach 2014–2023. W związku z tym należy podkreślić, że

część działań została zrealizowana lub jest w trakcie realizacji.

Finansowanie Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej realizowane jest zarówno

ze środków budżetu państwa, budżetów jednostek samorządu terytorialnego, środków

funduszy celowych, krajowych środków prywatnych, jak i ze środków Unii Europejskiej.

Realizacja założeń Programu będzie wspierana ze środków finansowych pochodzących

z następujących źródeł

Regionalnych Programów Operacyjnych – w części finansowanej ze środków

Europejskiego Funduszu Społecznego;

Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020 finansowanego

z Europejskiego Funduszu Społecznego – w zakresie działania 2.9. oraz wybranych

projektów realizowanych przez MRPiPS w ramach działania 2.8, 2.5 oraz 1.4;

Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych;

Funduszu Pracy;

programów resortowych MRPiPS.











Plan finansowy programu, w zakresie środków pochodzących z Regionalnych Programów

Operacyjnych oraz Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój, został sporządzony

w oparciu o kwoty przypisane do Celu Tematycznego 9 promowanie włączenia społecznego,

walka z ubóstwem i wszelką dyskryminacją w całości ulokowane w ramach priorytetu

inwestycyjnego 9.v. wspieranie przedsiębiorczości społecznej i integracji zawodowej

w przedsiębiorstwach społecznych oraz ekonomii społecznej i solidarnej w celu ułatwienia

dostępu do zatrudnienia, a także w wybranym zakresie w ramach priorytetu inwestycyjnego

9.iv. ułatwianie dostępu do przystępnych cenowo, trwałych oraz wysokiej jakości usług, w tym

opieki zdrowotnej i usług socjalnych świadczonych w interesie ogólnym.

W efekcie na finansowanie działań bezpośrednio przyczyniających się do rozwoju sektora

ekonomii społecznej i solidarnej oraz wpisujących się w przyjętą w KPRES logikę

interwencji przeznaczono kwotę ponad 20 mld zł34). Jednocześnie należy zaznaczyć, że

przyjęcie przedmiotowego dokumentu nie spowoduje dodatkowych kosztów dla sektora

finansów publicznych. Finansowanie działań zaplanowanych w KPRES będzie realizowane

przez odpowiednią alokację dostępnych już środków finansowych będących w dyspozycji

jednostek sektora finansów publicznych, z uwzględnieniem celów ustanowionych

w dokumencie, oraz przeorganizowanie dostępnych zasobów ludzkich i zadań

poszczególnych jednostek sektora finansów publicznych.

W planie finansowym programu środki pieniężne zostały podzielone na obszary określone

w rozdziale III. Ponadto wyróżniono część dotyczącą koordynacji i monitorowania polityk

34)

Kwoty pochodzące z funduszy europejskich wskazane zostały w oparciu o indykatywne plany finansowe przedstawiane

w euro. W związku z powyższym w planie finansowym KPRES środki pochodzące z budżetu Unii Europejskiej zostały

przeliczone wg orientacyjnego kursu 1 euro = 4 zł.

publicznych w zakresie rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej na szczeblu krajowym

i regionalnym.

Finansowanie zadań koordynacyjnych wspierane jest przez realizację (w formule

projektowej) trzech kluczowych działań.

Na poziomie regionalnym samorząd województwa, za pośrednictwem ROPS, koordynować

będzie prace interesariuszy nad wyznaczeniem kierunków rozwoju ekonomii społecznej

i solidarnej, a także nad zapewnieniem efektywnego i komplementarnego wsparcia dla PES

między innymi w zakresie podnoszenia jakości ich usług i produktów, zwiększania

rozpoznawalności, sieciowania, wzmacniania udziału w kreowaniu i realizacji polityki

społecznej na poziomie lokalnym. Działania te wspierane będą dzięki środkom w ramach

priorytetu inwestycyjnego 9.v w RPO, wynoszącym łącznie 80 mln zł (po 5 mln zł na każde

województwo). Należy zaznaczyć, że podział środków na poszczególne źródła został

dokonany przez uśrednienie wydatków w każdym z województw. Według przyjętej

metodologii środki UE stanowią 85%, środki jednostek samorządu terytorialnego 6%,

a środki budżetu państwa 9%. Ze względu na fakt, że przy wdrażaniu tych rozwiązań nie jest

konieczne zapewnienie wkładu własnego przez ROPS (na ogólnym krajowym poziomie 4%),

zwiększono szacunek środków z budżetów jednostek samorządu terytorialnego do 6%

(2% środków jako wkłady jednostek samorządów terytorialnych oraz 4% środków jako

prywatne wkłady własne)35).

W celu zapewnienia kompleksowości, efektywności i spójności polityk regionalnych

dotyczących rozwoju ekonomii społecznej i solidarnej, na poziomie krajowym realizowane

będą (w formule projektowej) działania sprzyjające transpozycji KPRES w regionach,

wymianie doświadczeń i dobrych praktyk między ROPS, zwiększaniu kompetencji

pracowników instytucji regionalnych zajmujących się polityką rozwoju, w tym polityką

społeczną, oraz zarządzaniem funduszami strukturalnymi w obszarze włączenia społecznego.

Na realizację tych przedsięwzięć przewidziano 7 mln zł w ramach działania 2.9 PO WER.

Na szczeblu krajowym projektowanie nowych rozwiązań systemowych w zakresie ekonomii

społecznej w obszarze strategiczno-programowym, prawnym, finansowym i edukacyjnym,

a także w zakresie monitorowania sektora ekonomii społecznej, wspierane będzie (w formule

projektowej) przez budowanie przestrzeni do dialogu między kluczowymi interesariuszami.

Instytucjonalną podstawą tego dialogu jest KKRES, w którego pracach uczestniczą

przedstawiciele kluczowych z perspektywy rozwoju sektora ekonomii społecznej i solidarnej

interesariuszy. Ponadto proces koordynacji na poziomie krajowym i regionalnym będzie także

wzmacniany dzięki wdrożeniu kompleksowego monitorowania systemu ekonomii społecznej

i solidarnej, z udziałem Głównego Urzędu Statystycznego. Na realizację działań w tym

zakresie zaplanowano środki w wysokości 10 mln zł w ramach działania 2.9 PO WER.

W rezultacie na wsparcie koordynacji polityk publicznych w zakresie rozwoju

i monitorowania ekonomii społecznej i solidarnej na szczeblu regionalnym i krajowym

przeznaczono łącznie około 97 mln zł.

35)

Zgodnie z Kontraktem Terytorialnym (KT) dla województwa mazowieckiego w ramach działań koordynujących rozwój

ekonomii społecznej w regionie, województwo mazowieckie musi zapewnić wniesienie wkładu własnego na poziomie 20%

(wkład do projektu realizowanego przez ROPS), ponieważ KT nie przewiduje dofinansowania z budżetu państwa do ww.

działań koordynacyjnych.

2. RPO Województwa Mazowieckiego na lata 2014–2020 dla działań współfinansowanych z EFS przewiduje maksymalny

poziom dofinasowania w wysokości 80% ze środków UE.

98 532,47

985 324,74

16 223,50

16 223,50

16 223,50

16 223,50

162 235,02

2020

2021

2022

2023

suma dla

Obszaru II

1 012 349,65

10 123 496,50

14 240,18

142 401,77

55 818,70

55 818,70

55 818,70

55 818,70

558 187,00

6 962,88

1 392,58

1 392,58

1 392,58

2021

2022

2023

suma dla

Obszaru I

129 676,38

12 967,64

12 967,64

12 967,64

12 967,64

12 967,64

64 838,19

2014–2018

2019

2020

2021

1 012 349,65

2 166 941,25

224 694,13

224 694,13

224 694,13

224 694,13

224 694,13

1 043 470,63

39 409,84

3 940,98

3 940,98

3 940,98

3 940,98

3 940,98

19 704,92

604 180,83

0,00

0,00

0,00

0,00

65

0,00

0,00

0,00

0,00

2 785,15

2 785,15

2 785,15

13 925,77

72 691,00

72 691,00

72 691,00

363 455,02

0,00

0,00

0,00

0,00

616 455,00

61 645,50

61 645,50

61 645,50

61 645,50

61 645,50

308 227,50

12 596,31

1 259,63

1 259,63

1 259,63

1 259,63

1 259,63

6 298,16

INNE

87 818,83

87 818,83

87 818,83

439 094,14

14 251 072,19

1 433 107,22

1 433 107,22

1 433 107,22

1 433 107,22

1 433 107,22

7 085 536,10

4 749 714,63

474 971,46

474 971,46

474 971,46

474 971,46

474 971,46

2 374 857,32

OGÓŁEM

– 65 –

10 950,09

10 950,09

10 950,09

54 750,47

60 418,08

60 418,08

60 418,08

60 418,08

60 418,08

302 090,42

3 329 077,55

332 907,75

332 907,75

332 907,75

332 907,75

332 907,75

1 664 538,77

ŚRODKI UNIJNE

OBSZAR III KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SPOŁECZNA

14 240,18

1 012 349,65

1 012 349,65

1 012 349,65

14 240,18

55 818,70

2020

5 061 748,25

71 200,88

14 240,18

130 804,64

13 080,46

13 080,46

13 080,46

13 080,46

13 080,46

65 402,32

OBSZAR II SOLIDARNY RYNEK PRACY

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

279 093,50

14 240,18

FUNDUSZ PRACY

KRAJOWE

ŚRODKI

PRYWATNE

OBSZAR I SOLIDARNA WSPÓLNOTA LOKALNA

PFRON

FUNDUSZE CELOWE

Monitor Polski

2014–2018

2019

98 532,47

98 532,47

98 532,47

98 532,47

16 223,50

2019

492 662,37

BUDŻET

PAŃSTWA

81 117,51

BUDŻET JST

2014–2018

ŹRÓDŁA

FINANSOWANIA

Z PODZIAŁEM

NA LATA (w tys.

zł)

Tabela 3. Plan finansowy KPRES na lata 2014–2023

0,00

109 500,95

13 925,77

0,00

0,00

622,50

6 225,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

2020

2021

2022

2023

suma dla

Obszaru IV

9 750,00

800,00

800,00

800,00

4 800,00

2021

2022

2023

suma na

koordynację

i monitorowanie

739 147,78

1 625,00

800,00

2020

SUMA

ŚRODKÓW

FINANSOWYCH

1 625,00

800,00

1 253 202,45

1 625,00

1 625,00

1 625,00

1 625,00

800,00

27 851,53

2 785,15

2 785,15

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

10 123 496,50

198 212,76

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

4 776 618,41

82 450,00

13 741,67

13 741,67

13 741,67

13 741,67

13 741,67

13 741,67

34 000,00

3 400,00

3 400,00

3 400,00

3 400,00

3 400,00

17 000,00

629 051,31

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

20 017 475,10

97 000,00

16 166,67

16 166,67

16 166,67

16 166,67

16 166,67

16 166,67

41 500,00

4 150,00

4 150,00

4 150,00

4 150,00

4 150,00

20 750,00

878 188,28

87 818,83

87 818,83

– 66 –

66

2 297 745,89

SUMA ŚRODKÓW FINANSOWYCH

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

1 275,00

127,50

127,50

127,50

127,50

127,50

637,50

KOORDYNACJA I MONITOROWANIE

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

726 910,04

72 691,00

72 691,00

Monitor Polski

2014–2018

2019

622,50

622,50

0,00

0,00

622,50

0,00

0,00

3 112,50

0,00

2014–2018

2019

622,50

0,00

0,00

0,00

OBSZAR IV SOLIDARNE SPOŁECZEŃSTWO

0,00

10 950,09

1 392,58

0,00

2023

suma dla

Obszaru III

10 950,09

1 392,58

0,00

162 235,02

Program resortowy – Maluch Plus

suma środków finansowych dla

Obszaru II

985 324,74

383 727,34

27 000,00

67

130 804,64

130 804,64

0,00

0,00

280 000,00

0,00

0,00

0,00

4 259,18

0,00

0,00

290 338,22

162 235,02

Budżet jst

129 676,38

0,00

0,00

0,00

0,00

129 676,38

3 329 077,55

0,00

0,00

0,00

24 135,36

3 304 942,18

Środki unijne

12 596,31

0,00

0,00

0,00

0,00

12 596,31

Inne

4 749 714,63

514 531,98

27 000,00

280 000,00

28 394,55

3 899 788,11

Ogółem

Monitor Polski

Program resortowy – Oparcie społeczne

dla osób z zaburzeniami psychicznymi

Regionalne Programy Operacyjne

2014–2020 – środki przeznaczone na

świadczenie wysokiej jakości usług

(CT 9 priorytet inwestycyjny 9.iv)

Działanie 2.8 PO WER 2014–2020

Projekt pn. Standaryzacja jakości usług

asystenckich i opiekuńczych na rzecz

osób starszych o różnym stopniu

niesamodzielności

Rządowy Program Aktywności

Społecznej Osób Starszych na lata

2014–2020

Źródło finansowania

OBSZAR I SOLIDARNA WSPÓLNOTA LOKALNA

Krajowe

Budżet

Fundusze celowe

środki

państwa

prywatne

Tabela 4. Finansowanie KPRES w latach 2014–2023 z podziałem na obszary

suma środków finansowych dla

Obszaru I

558 187,00

142 401,77

0,00

0,00

29 000,00

56 000,00

0,00

Program resortowy – Aktywne formy

przeciwdziałania wykluczeniu

społecznemu 2014–2020

0,00

0,00

0,00

0,00

Środki finansowe na wniesienie wkładu

do spółdzielni socjalnej oraz na

założenie lub przystąpienie do

spółdzielni socjalnej

Program resortowy – Program

wspierający rozwiązywanie problemu

bezdomności

Program resortowy – Ekonomia

Solidarna

0,00

0,00

2 591,77

54 810,00

39 409,84

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

15 049,84

24 360,00

604 180,83

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

86 530,83

517 650,00

0,00

0,00

616 455,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

616 455,00

Inne

14 251 072,19

80 000,00

56 000,00

29 000,00

32 314,00

8 062 417,75

5 278 168,00

104 172,44

609 000,00

Ogółem

– 68 –

68

12 290 437,75

80 000,00

0,00

0,00

32 314,00

8 062 417,75

4 115 706,00

0,00

0,00

Środki unijne

Monitor Polski

Środki finansowe na rzecz Zakładów

Pracy Chronionej

546 007,00

0,00

Działanie 2.9 Programu Operacyjnego

Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020

Koszty działalności CIS, ZAZ, WTZ

2016–2023

12 180,00

Budżet jst

Regionalne Programy Operacyjne

2014–2020 – środki przeznaczone na

tworzenie miejsc pracy

w przedsiębiorstwach społecznych

(CT 9 priorytet inwestycyjny 9v)

Źródło finansowania

OBSZAR II SOLIDARNY RYNEK PRACY

Krajowe

Budżet

Fundusze celowe

środki

państwa

prywatne

0,00

0,00

0,00

Działanie 1.4 PO WER 2014–2020

Realizacja projektów Młodzież solidarna

w działaniu

suma środków finansowych dla

Obszaru IV

Budżet jst

Działanie 2.9 PO WER 2014–2020

Projekt konkursowy Opracowanie

pakietu edukacyjnego dla nauczycieli

i jego wdrażanie

Źródło finansowania

0,00

0,00

0,00

27 851,53

0,00

27 851,53

6 225,00

6 000,00

225,00

69

0,00

0,00

0,00

1 275,00

0,00

1 275,00

OBSZAR IV SOLIDARNE SPOŁECZEŃSTWO

Krajowe

Budżet

Fundusze celowe

środki

państwa

prywatne

109 500,95

46 835,00

0,00

13 925,77

62 665,95

13 925,77

34 000,00

34 000,00

0,00

Środki unijne

726 910,04

135 065,00

591 845,04

Inne

Inne

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

41 500,00

40 000,00

1 500,00

Ogółem

878 188,28

181 900,00

696 288,28

Ogółem

Monitor Polski

suma środków finansowych dla

Obszaru III

Regionalne Programy Operacyjne

2014–2020 – środki przeznaczone na

wsparcie dla przedsiębiorstw

społecznych inne niż tworzenie miejsc

pracy (CT 9 priorytet inwestycyjny 9.v)

Działanie 2.9 Programu Operacyjnego

Wiedza Edukacja Rozwój 2014–2020

środki przeznaczone na wzrost liczby

podmiotów ekonomii społecznej

korzystających ze zwrotnych

instrumentów finansowych

Źródło finansowania

OBSZAR III KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SPOŁECZNA

Krajowe

Budżet

Budżet jst

Fundusze celowe

środki

Środki unijne

państwa

prywatne

4 800,00

Budżet jst

9 750,00

0,00

0,00

82 450,00

Środki unijne

Inne

0,00

97 000,00

97 000,00

Ogółem

Monitor Polski

– 70 –

70

suma środków finansowych przeznaczonych na koordynację ekonomii społecznej w regionach i system monitorowania

Program Operacyjny Wiedza Edukacja

Rozwój 2014–2020

Koordynacja w zakresie ekonomii

społecznej w regionach oraz projekty

koordynacyjne i monitoringowe

Źródło finansowania

Koordynacja i system monitorowania

Krajowe

Budżet

Fundusze celowe

środki

państwa

prywatne

Obszar I Solidarna wspólnota lokalna obejmuje działania, których

celem jest wspieranie trwałego partnerstwa podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej z samorządem terytorialnym w realizacji usług

społecznych użyteczności publicznej oraz zadań publicznych

w zakresie rozwoju lokalnego.

Poz. 214

Środki finansowe

przeznaczone na

realizację działań

w Obszarze I

W Obszarze I przewiduje się kwotę w wysokości prawie 4,7 mld zł, w tym

 3,9 mld zł w Regionalnych Programach Operacyjnych w części przeznaczonej na

finansowanie priorytetu inwestycyjnego 9.iv ułatwianie dostępu do przystępnych cenowo,

trwałych oraz wysokiej jakości usług, w tym opieki zdrowotnej i usług socjalnych

świadczonych w interesie ogólnym;

 280 mln zł pochodzących z realizacji rządowego programu pn. Aktywność Społeczna

Osób Starszych. W planie finansowym uwzględniono kwotę przyjętą dla okresu

programowania tj. lata 2014–2020;

 27 mln zł pochodzących z realizacji programu resortowego MRPiPS pn. Oparcie

społeczne dla osób z zaburzeniami psychicznymi – corocznie na realizację działań

programowych przeznaczanych jest 3 mln zł. Kwota obejmuje symulację wydatków

w latach 2014–2023;

 514 mln zł pochodzących z realizacji programu Maluch+. Pod uwagę wzięto jedynie te

moduły, w których dofinansowanie mogły otrzymać podmioty niegminne. Ze względu na

fakt, że alokacja środków w każdym roku dla podmiotów niegminnych jest różna, nie

zdecydowano się na symulację przyszłych wydatków, tj. kwota obejmuje lata 2014–2018;

 28 mln zł na realizację przez MRPiPS projektu o nazwie Standaryzacja jakości usług

asystenckich i opiekuńczych na rzecz osób starszych o różnym stopniu niesamodzielności

w Działaniu 2.8 Rozwój usług społecznych świadczonych w środowisku lokalnym

w Programie Operacyjnym Wiedza Edukacja Rozwój.

Obszar II Solidarny rynek pracy obejmuje działania, których celem

jest zwiększenie liczby wysokiej jakości miejsc pracy w

przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym. W Obszarze II przewiduje się kwotę w wysokości

niemal 14 mld zł, w tym







Środki finansowe

przeznaczone na

realizację działań

w Obszarze II

609 mln zł w Regionalnych Programach Operacyjnych w priorytecie inwestycyjnym 9.v

w części przeznaczonej na finansowanie dotacji na tworzenie miejsc pracy

w przedsiębiorstwach społecznych36);

104 mln zł w Działaniu 2.9 Rozwój ekonomii społecznej Programu Operacyjnego Wiedza

Edukacja Rozwój przeznaczone na realizację celu Wzmocnienie systemu wsparcia dla

podmiotów ekonomii społecznej37);

5,3 mld zł pochodzących ze środków funduszy celowych, budżetów jednostek samorządu

terytorialnego oraz innych źródeł przeznaczone na działalności takich podmiotów

reintegracyjnych jak: CIS, ZAZ, WTZ38);

36)

Podział środków finansowych ze względu na źródła został dokonany przez uśrednienie wydatków z poszczególnych

źródeł w każdym z województw. Według przyjętej metodologii środki UE stanowią 85%, środki jednostek samorządu

terytorialnego 2%, środki budżetu państwa 9%, natomiast wkłady własne prywatne około 4%. W analogiczny sposób

podzielone zostały środki ujęte w Obszarze III (część przeznaczona na wsparcie inne niż dotacje na stworzenie miejsc

pracy).

37)

Środki finansowe przedstawione w tej pozycji planu zostały pomniejszone o wydatki ujęte w Obszarze III (finansowanie

zwrotnych instrumentów finansowych) oraz Obszarze IV (projekt konkursowy), a także o środki przeznaczone na

realizację projektów koordynacyjnych i monitorujących w części „koordynacja i system monitorowania”.

38)

Kwota wyliczona została na podstawie wydatków poniesionych w 2016 r. w wysokości 754 mln zł. Podana informacja nie

zawiera kwot wydatków w latach 2014 i 2015.

8 mld39) pochodzących ze środków PFRON, przekazywane na rzecz ZPCh. Z danych

sprawozdawczych za rok 2016 wynika, że kwota ta wyniosła niemal 1,6 mld. Na ogólną

kwotę, którą otrzymały ZPCh ze środków PFRON, składały się: kwota środków

wypłacona z PFRON gminom z tytułu zrekompensowania im utraconych dochodów na

skutek zastosowania przez gminy wobec prowadzących ZPCh i ZAZ zwolnień

z podatków: od nieruchomości, rolnego i leśnego oraz z podatku od czynności

cywilnoprawnych, przy czym należy pamiętać, że w ramach dostępnych danych kwota ta

obejmuje środki przekazane z PFRON gminom za zwolnienia podatkowe, z których

skorzystały ZPCh i ZAZ; środki wypłacone z PFRON na dofinansowanie w wysokości do

50% oprocentowania zaciągniętych kredytów bankowych pod warunkiem wykorzystania

tych kredytów na cele związane z rehabilitacją zawodową i społeczną osób

niepełnosprawnych oraz zwrot kosztów budowy, transportu i administracyjnych

wynikających z zatrudnienia osób niepełnosprawnych, dofinansowania do wynagrodzeń

zatrudnionych osób niepełnosprawnych, zwroty kosztów zatrudnienia pracowników

pomagających pracownikom niepełnosprawnym w pracy, zwroty kosztów wyposażenia

stanowisk. Zgodnie z konstrukcją planu finansowego zakłada się, że kwota ta utrzyma się

co najmniej na podobnym poziomie w kolejnych latach. W związku z tym przedstawiona

powyżej kwota wskazuje na możliwe wydatki PFRON na ten cel w latach 2016–2023.

32,3 mln zł pochodzących ze środków PFRON przeznaczone na wniesienie wkładu do

spółdzielni socjalnej oraz z Funduszu Pracy na założenie lub przystąpienie do spółdzielni

socjalnej, a także środków na zwrot opłaconych przez spółdzielnie socjalne składek na

ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe oraz części kosztów osobowych

pracodawcy odpowiadających składce na ubezpieczenia emerytalne, rentowe oraz

wypadkowe za pracownika na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r.

o spółdzielniach socjalnych. Od 2014 r. do 2017 r. zostało przeznaczone na ten cel ponad

12,9 mln zł. Całkowita kwota w wysokości ponad 32 mln zł stanowi wydatki poniesione

na ten cel w latach 2014–2017 oraz symulację wydatków do 2023 r. obliczoną na

podstawie średniej z lat 2014–2017;

29 mln zł pochodzących z realizacji resortowego programu MRPiPS pn. Aktywne formy

przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. W nowej perspektywie realizowanej w latach

2016–2020 alokacja środków wynosi prawie 22 mln zł, natomiast w latach 2014 i 2015 na

realizację działań programowych zaplanowano łączną kwotę w wysokości 7 098 tys. zł.

Ze względu na fakt, że najnowsze programowanie kończy się w 2020 r., nie zdecydowano

się na szacowanie środków finansowych po 2020 r.;

56 mln zł pochodzących z realizacji programu resortowego MRPiPS pn. Pokonać

bezdomność – Program pomocy osobom bezdomnym do 2017 r. funkcjonujący pod nazwą

Program wspierający rozwiązywanie problemu bezdomności. W latach 2014–2017 na

realizację działań programowych coroczna alokacja wynosiła 5 mln zł, natomiast

w 2018 r. 6 mln zł. Na potrzeby skonstruowania planu finansowego zakłada się, że kwota

w latach 2019–2023 przeznaczona na realizację programu utrzyma się na poziomie 6 mln

rocznie.

80 mln zł pochodzących z planowanego do realizacji w latach 2020–2023 programu

resortowego pn. Ekonomia Solidarna. Finansowanie programu, w wysokości około

20 mln rocznie, ma być zapewnione m.in. ze środków Funduszu Pracy pozostających w

dyspozycji ministra właściwego do spraw pracy. Ze względu na fakt, że w 2019 r.











39)

W związku z aktualizacją Krajowego Programu Ekonomii Społecznej zakłady pracy chronionej są zaliczane do sektora

ekonomii społecznej i solidarnej dopiero od 2018 r.

planowane jest uchwalenie programu (bez ponoszenia wydatków), kwota ujęta w planie

finansowym obejmuje lata 2020–202340).

Obszar III Konkurencyjna przedsiębiorczość społeczna obejmuje

działania, których celem jest zwiększenie konkurencyjności

podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej na rynku.

W Obszarze III przewiduje się kwotę w wysokości około 878 mln

zł, w skład której wchodzą





Środki finansowe

przeznaczone na

realizację działań

w Obszarze III

182 mln zł – środki ujęte w Działaniu 2.9 Rozwój ekonomii społecznej Programu

Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój, przeznaczone na realizację celu Wzrost

liczby podmiotów ekonomii społecznej korzystających ze zwrotnych instrumentów

finansowych, a także kwotę w wysokości około 23 mln zł stanowiącą zwroty

pożyczek do Funduszu Gwarancyjnego;

696 mln zł – środki pochodzące z Regionalnych Programów Operacyjnych (Cel

Tematyczny 9, priorytet inwestycyjny 9.v) przeznaczone na wsparcie dla

przedsiębiorstw społecznych inne niż dotacje na tworzenie miejsc pracy

w przedsiębiorstwach społecznych41);

Obszar IV Solidarne społeczeństwo obejmuje działania, których

celem jest upowszechnienie pozytywnych postaw wobec ekonomii

społecznej i solidarnej.

Środki finansowe

przeznaczone na

realizację działań

w Obszarze IV

W Obszarze IV przewiduje się kwotę w wysokości około 40 mln zł

pochodzącą z planowanych do realizacji projektów w Programie

Operacyjnym Wiedza Edukacja Rozwój w ramach działania 1.4 Młodzież solidarna

w działaniu oraz projektu konkursowego w ramach działania 2.9 Rozwój ekonomii

społecznej, pn. Opracowanie pakietu edukacyjnego dla nauczycieli i jego pilotażowe

wdrożenie, z alokacją środków w wysokości 1,5 mln zł.

Ze względu na horyzontalne znaczenie ekonomii społecznej

i solidarnej w wielu obszarach polityki publicznej warto wskazać Inne środki

środki publiczne wydatkowane w sferach pośrednio oddziałujących na związane

sektor ekonomii społecznej i solidarnej. Sfery te obejmują między z finansowaniem

innymi: edukację, rewitalizację obszarów miejskich i wiejskich czy obszarów

aktywną integrację. Finansowanie tych działań może mieć różne oddziałujących

źródła np.: Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów pośrednio na

Wiejskich (Program Wspierania Obszarów Wiejskich), Europejski realizację

Fundusz Społeczny (Program Wiedza Edukacja Rozwój, Regionalne KPRES

Programy Operacyjne), Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (Regionalne Programy

Operacyjne).

40)

Wydatki na finansowanie programu resortowego pn. Ekonomia Solidarna będą pokryte w ramach planowanych kosztów

na finansowanie zadań ujmowanych w corocznie ustalanych planach finansowych Funduszu Pracy, począwszy od 2020 r.

w pozycji aktywne formy przeciwdziałaniu bezrobociu, czego podstawą będzie uchwalenie programu resortowego pn.

Ekonomia Solidarna. Nie spowoduje to w latach 2020–2023 wzrostu wydatków Funduszu Pracy na finansowanie zadań

ponad kwotę określoną na ten cel w planie finansowym Funduszu Pracy na 2018 r., tj. 8 211 655 tys. zł.

41)

Podziału środków na poszczególne źródła finansowania dokonano uśrednienie wydatków z poszczególnych źródeł

w każdym z województw. Według przyjętej metodologii środki UE stanowią 85%, środki jednostek samorządu

terytorialnego 2%, środki budżetu państwa 9%, natomiast wkłady własne prywatne około 4%.

Na takie kontekstowe otoczenie finansowe KPRES składają się środki publiczne (w łącznej

wysokości około 14 mld zł) wydatkowane w szczególności w ramach

– EFS – Regionalne Programy Operacyjne, działania ujęte w Celu Tematycznym 9 – priorytet

inwestycyjny 9.i aktywne włączanie, w tym z myślą o promowaniu równych szans oraz

aktywnego uczestnictwa i zwiększaniu szans na zatrudnienie – 5,6 mld zł;

– EFRR – Regionalne Programy Operacyjne, działania ujęte w Celu Tematycznym

9 w priorytecie inwestycyjnym 9b Wspieranie rewitalizacji fizycznej, gospodarczej

i społecznej ubogich społeczności i obszarów miejskich i wiejskich – 5,5 mld zł;

– PFRON z przeznaczeniem na konkursy dla organizacji pozarządowych (realizowane

w 2017 r. „Jesteśmy razem – zmiana postaw społecznych wobec osób niepełnosprawnych”;

„Aktywność i wiedza”; „Profesjonalni w działaniu – zwiększenie kompetencji i umiejętności

otoczenia osób niepełnosprawnych”; „Samodzielni i skuteczni”) – 726 mln zł (na podstawie

danych finansowych za rok 2017 dokonano symulacji wydatków na kolejne lata, do 2023 r.);

– EFROW – Program Wspierania Obszarów Wiejskich 2014–2020, w części działania pn.

„LEADER” – rozwój lokalny kierowany przez społeczność, w zakresie którego środki

finansowe przeznaczone są na wsparcie lokalnych grup działania. Alokacja środków

finansowych w PROW 2014–2020 na wsparcie dla rozwoju lokalnego w ramach inicjatywy

LEADER wynosi ponad 3 mld zł;

– EFS – Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój, w ramach projektów realizowanych

przez MRPiPS w działaniu 2.5 Skuteczna pomoc społeczna – Opracowanie narzędzia do

programowania strategicznego w obszarze przeciwdziałania ubóstwu i wykluczeniu

społecznemu na poziomie lokalnym dla jednostek samorządu terytorialnego; Wypracowanie

i upowszechnienie modelu współpracy instytucji zatrudnienia socjalnego z innymi

podmiotami realizującymi usługi społeczne; Krajowa Sieć Reintegracji – wzmocnienie

instytucji zatrudnienia socjalnego w działaniach polityki społecznej wobec wykluczenia

społecznego – 36 mln zł.

Rozdział V.

Monitorowanie i wskaźniki

Monitorowanie realizacji programu

Osiągnięcie celów KPRES i określenie jego rzeczywistego wpływu na stan rozwoju ekonomii

społecznej i solidarnej w Polsce wymaga wypracowania wiarygodnego systemu

monitorowania i oceny, dostarczającego informacje na temat stanu realizacji programu oraz

osiąganych efektów. Prowadzenie skutecznej polityki wobec ekonomii społecznej wymaga

kompleksowej i stale aktualizowanej wiedzy o stanie sektora, jego otoczeniu oraz relacjach.

Potrzeba stałego monitoringu ekonomii społecznej i solidarnej (jakości dostępnych danych na

temat kondycji sektora ekonomii społecznej oraz systematyczne i bieżące zbieranie

wynikowych danych statystycznych i administracyjnych na temat kondycji sektora ekonomii

społecznej), obejmującego m.in. dynamikę rozwoju sektora, osiąganych efektów

ekonomicznych oraz działalności w sferze społecznej, a ponadto aktywności jednostek

publicznych na rzecz ekonomii społecznej, wymusza stałe i kompleksowe monitorowanie

tego sektora.

Służyć temu ma wypracowane w ramach realizacji projektu pn. Zintegrowany system

monitorowania sektora ekonomii społecznej narzędzie umożliwiające kompleksowe i trwałe

monitorowanie sektora ekonomii społecznej, zawierające dane z obecnie prowadzonych

badań sektora ekonomii społecznej i istniejących źródeł administracyjnych, a także

zidentyfikowanej (na podstawie dokonanej diagnozy) luki w zakresie dostępnych danych,

które zostaną wypełnione przez przeprowadzenie dedykowanych badań dostarczających

brakujących informacji. Zebrane w ten sposób dane będą publikowane w dedykowanym

serwisie internetowym, umożliwiając wszystkim zainteresowanym zapoznanie się z danymi

dotyczącymi sektora ekonomii społecznej.

Monitorowanie realizacji KPRES oparte będzie przede wszystkim o zestaw wskaźników (zob.

rozdział VI). Ponadto do analizy i monitorowania KPRES wykorzystywane będą informacje

i wnioski wypływające z realizacji Regionalnych Programów Rozwoju Ekonomii Społecznej.

Dodatkowo w oparciu o ww. dane, w okresie dwuletnim, przygotowywane będą

sprawozdania z realizacji KPRES, zawierające wnioski płynące z dotychczas podejmowanych

działań.

ROPS

Liczba OWES współpracujących z LGD.

OBSZAR II SOLIDARNY RYNEK PRACY

76

Klauzule społeczne rozumiane jako instrument określony w art. 22 ust. 2 i 2a, art. 29 ust. 4 oraz art. 138p PZP.

GUS

Liczba JST będących założycielem podmiotu ekonomii społecznej.

0,4 tys.

93,9 tys.

26,2%

0

122

330,7 tys. zł

39 mln

34,4%

30,2 tys.

145 tys.

0

0,5 tys.

108 tys.

28%

400

220

350 tys. zł

159 mln zł

40%

35,2 tys.

160 tys.

1,6 tys.

1,5 tys.

35 tys.

– 76 –

42)

GUS

GUS

Liczba aktywnych podmiotów ekonomii społecznej.

Do 2023 r. członkostwo osób młodych (16–34 lata) w podmiotach ekonomii społecznej i solidarnej zwiększy się do 28%.

MRPiPS

Liczba certyfikowanych znakami jakości PES.

OBSZAR IV SOLIDARNE SPOŁECZEŃSTWO

GUS

Średnia wartość przychodów podmiotów ekonomii społecznej.

MRPiPS

BGK

Wartość preferencyjnych pożyczek udzielonych PES.

Liczba przyznanych akredytacji.

GUS

Udział środków z działalności o charakterze rynkowym w przychodach organizacji pozarządowych.

GUS

GUS

ROPS

Liczba osób niepełnosprawnych świadczących pracę na podstawie umowy o pracę w sektorze ekonomii społecznej i solidarnej.

Liczba aktywnych przedsiębiorstw społecznych.

OBSZAR III KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SPOŁECZNA

1,2 tys.

0

0

60

5%

(wartość

bazowa

dotyczy

2017 r.)

1,65%

2%

WARTOŚĆ

DOCELOWA

(2023 r.)

1%

WARTOŚĆ

BAZOWA

(2016 r.)

Monitor Polski

Do 2023 r. liczba podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej prowadzących działalność gospodarczą lub odpłatną działalność pożytku

publicznego zwiększy się o 5 tys.

GUS

Liczba aktywnych jednostek reintegracyjnych.

Do 2023 r. powstanie 35 tys. nowych, wysokiej jakości miejsc pracy w przedsiębiorstwach społecznych dla osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym.

MRPiPS

UZP

)

Udział wartości udzielonych zamówień publicznych z klauzulami społecznymi42 w wartości udzielonych zamówień publicznych

ogółem.

ŹRÓDŁO

GUS

OBSZAR I SOLIDARNA WSPÓLNOTA LOKALNA

NAZWA WSKAŹNIKA

W 2023 r. JST przeznaczać będą 2% budżetu na zlecanie świadczenia usług społecznych użyteczności publicznej i realizacji zadań

publicznych w zakresie rozwoju lokalnego podmiotom ekonomii społecznej i solidarnej.

OBSZAR

Wskaźniki

Rozdział VI.

Wyzwania dla Ekonomii Społecznej i Solidarnej do

2030 roku

Określone w programie cel główny i cele szczegółowe dotyczą najbardziej podstawowych

kwestii związanych z zakorzenieniem ekonomii społecznej i solidarnej zarówno w sferze

aktywności społeczno-gospodarczej, jak i w politykach publicznych. Realizacja tych celów

przyczyni się do wzmocnienia potencjału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej,

a także spowoduje zmiany w otoczeniu, w którym funkcjonują te podmioty, pozwalając na

pogłębianie współpracy wielostronnej (wewnątrz sektora ekonomii społecznej i solidarnej,

z biznesem, administracją publiczną i innymi podmiotami). W takiej sytuacji możliwe będzie

również szersze włączanie ekonomii społecznej i solidarnej w procesy rozwiązywania

problemów społecznych w nowych obszarach. Realizacja wyznaczonego w KPRES

długofalowego celu strategicznego, wykraczającego poza ramy czasowe programu, będzie

możliwa dzięki kluczowej, z perspektywy określania kierunków rozwoju i dobierania

instrumentów, zdolności poszczególnych podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej do

dostarczania zindywidualizowanych, opartych na potencjale społeczności lokalnej, rozwiązań

konkretnych problemów społecznych, przy jednoczesnej uniwersalności formuły, w jakiej

funkcjonują te podmioty, pozwalającej na adaptację do działań w nowych obszarach.

Wyznaczanie kierunków polityki państwa w perspektywie 2023–2030 musi przebiegać

dwutorowo. Z jednej strony konieczne będzie umacnianie trendów wyznaczonych

i wspieranych w ramach programu. Z drugiej strony poszukiwane będą takie dziedziny

i obszary, w których aktywność podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej będzie naturalna

i przyczyni się do wytworzenia społecznej wartości dodanej. W perspektywie czasowej do

2030 r. kontynuowane będzie również poszukiwanie punktów wspólnych między

przedsiębiorczością społeczną a spółdzielczością, pozwalające połączyć dorobek i potencjał

spółdzielczości z innowacyjnością ekonomii społecznej oraz realizacją ważnych celów

społecznych.

Kluczowym wyzwaniem stawianym obecnie przed ekonomią społeczną i solidarną jest

tworzenie dogodnych warunków do społecznej i zawodowej reintegracji osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym. Dzięki programowanym działaniom możliwe będzie

wzmocnienie więzi między PES a innymi podmiotami i instytucjami działającymi w tym

obszarze. Niemniej jednak konieczne będzie także wzmacnianie relacji między instytucjami

pomocy społecznej a PES, polegające w szczególności na wykorzystywaniu instrumentów

aktywnej integracji.

Jednocześnie wzmacniana powinna być również trwałość systemu wsparcia dedykowanego

PES. Osiąganie trwałych rezultatów zarówno w sferze reintegracji, jak i uczestnictwa PES

w aktywności gospodarczej wymagają stabilnego systemu wsparcia instytucjonalnego.

Konstrukcja tego systemu powinna pozwalać na łączenie formułowanych na poziomie

centralnym celów i standardów z regionalną specyfiką oraz oddolnymi rozwiązaniami

wypracowywanymi w sektorze ekonomii społecznej. Z tych względów spodziewać się

można, że obecny system wsparcia będzie rozwijany.

Cechą charakterystyczną PES jest zdolność dopasowywania się do zmieniających się

warunków i potrzeb wynikających z sytuacji na rynku pracy. Formuła wspierania PES

proponowana w programie odpowiadać będzie zarówno na wyzwania związane

z utrzymaniem pozytywnych trendów w zakresie zatrudnienia, jak i na ewentualne

pogorszenie się koniunktury na rynku pracy. W pierwszym przypadku PES oferować będą

dogodne warunki do podjęcia aktywności zawodowej dla osób najbardziej oddalonych od

rynku pracy. W drugim przypadku mogą minimalizować negatywne skutki mogącego

ewentualnie wzrosnąć bezrobocia. Chociaż obecnie trudno ocenić, jak kształtować się będzie

sytuacja w tej sferze po 2023 r., można przyjąć, że charakterystyczna dla PES elastyczność

oraz doświadczenie w zakresie reintegracji pozwolą także na rozszerzenie katalogu osób,

które korzystać będą mogły z reintegracyjnego wsparcia w ramach tych podmiotów.

Ekonomia społeczna będzie w tym zakresie otwarta na nowe wyzwania wynikające ze zmian

społeczno-gospodarczych, związanych m.in. ze zmianami demograficznymi czy migracją

ludności.

Korzystna dla pracowników sytuacja na rynku pracy powinna przekładać się na ograniczanie

nierówności płacowych. Proces ten wspierany może być dzięki włączeniu osób o niskich

dochodach do katalogu osób wspieranych w ramach ekonomii społecznej i solidarnej.

Jednocześnie w przypadku utrzymania się pozytywnych trendów w zakresie zatrudnienia

i aktywności zawodowej (w szczególności osób z grup zagrożonych wykluczeniem

społecznym) należy poszukiwać formuły pozwalającej na upowszechnianie zatrudnienia

w PES jako pełnoprawnej alternatywnej ścieżki rozwoju zawodowego.

Konieczne jest również uwzględnienie nowych kierunków i koncepcji, które przełożyć się

mogą na zasadniczą zmianę w funkcjonowaniu społeczności lokalnych. Kluczowe znaczenie

ma tutaj rozwój gospodarki o obiegu zamkniętym rozumianej jako koncepcja, w której

wartość, produkty, materiały oraz surowce powinny pozostawać w obiegu tak długo, jak jest

to możliwe, a wytwarzanie odpadów powinno być jak najbardziej zminimalizowane43). Ta

forma organizacji relacji ekonomicznych ma szczególne znaczenie dla wspólnot lokalnych,

ponieważ pozwala na ograniczanie niekorzystnych zjawisk (np. nadmiernej produkcji

odpadów, marnowania żywności) dotyczących wszystkich członków takiej społeczności.

Z tego względu konieczne będzie uwzględnienie w politykach publicznych instrumentów

sprzyjających powszechnemu zaangażowaniu członków wspólnot we wdrażanie takiego

modelu.

Wyzwaniem stojącym przed sektorem ekonomii społecznej i solidarnej będzie także

wkraczanie w zupełnie nowe obszary działalności. Na uwagę zasługuje tu chociażby

produkcja energii odnawialnej. Podobnie jak w przypadku gospodarki o obiegu zamkniętym,

w tej dziedzinie również kluczowym czynnikiem determinującym powodzenie jest

zaangażowanie w produkcję energii jak najliczniejszego grona członków społeczności

lokalnej.

Po 2023 r. niewątpliwie powinna również rosnąć rola PES w procesach rewitalizacji. Na

obszarach miejskich konieczne będzie poszukiwanie rozwiązań pozwalających na szerokie

włączenie PES w animację społeczności lokalnej i proces ożywiania aktywności społecznej

i gospodarczej. PES mogą także odegrać szczególną rolę w zmianach zachodzących na

obszarach wiejskich. Ich rola nie ogranicza się jedynie do włączania się w proces rewitalizacji

obszarów zdegradowanych. Równie ważne będzie wykorzystanie potencjału PES do

dywersyfikowania źródeł przychodu mieszkańców wsi oraz do dostarczania usług

społecznych użyteczności publicznej w formie odpowiadającej lokalnym uwarunkowaniom.

W szczególności realizowane powinny być działania upowszechniające model gospodarstwa

opiekuńczego. Jednocześnie ekonomia społeczna i solidarna na obszarach wiejskich umożliwi

lokalnym liderom podejmowanie działalności w nowych formach.

43)

Projekt uchwały Rady Ministrów w sprawie przyjęcia Mapy drogowej transformacji w kierunku gospodarki o obiegu

zamkniętym.

Obecna perspektywa KPRES tworzy grunt do rozwoju PES w sferze działalności

gospodarczej. Wraz ze wzrostem udziału PES w rynku oraz zwiększaniem poziomu

zatrudnienia rosnąć będzie także kwota środków pochodzących z generowanych przez PES

zysków, przeznaczanych na realizację celów społecznych (np. w zakresie reintegracji

pracowników). Z tego powodu stałym wyzwaniem będzie zapewnianie PES wsparcia

stymulującego poprawę ich konkurencyjności. Jednocześnie pogłębionej refleksji wymagać

będzie także budowa koncepcji dużego przedsiębiorstwa społecznego, które dzięki

wykorzystaniu efektu skali będzie mogło generować większe zyski przeznaczane na cele

społeczne. Jednocześnie taki model działania mógłby otwierać także nowe rynki dla ekonomii

społecznej (np. transport publiczny). Poprawa kondycji ekonomicznej PES powinna służyć

także budowaniu sektorowych rozwiązań (niezależnych od finasowania publicznego)

sprzyjających wdrażaniu innowacji oraz wspieraniu nowych podmiotów. Rozwiązania takie

jak obligacje społeczne, poręczenia wzajemne czy też fundusze pożyczkowe tworzone

z nadwyżek wypracowywanych przez PES mogą w znaczący sposób przyspieszyć rozwój

ekonomii społecznej i solidarnej.

Po 2023 r. konieczne będzie kontynuowanie działań uwypuklających idee i praktykę

funkcjonowania ekonomii społecznej i solidarnej. Przykładem takich działań może być

rozpoczęcie dyskusji na temat włączenia ekonomii społecznej w zakres kształcenia na

uczelniach, w szczególności na kierunkach ekonomicznych i społecznych.

Jednocześnie dynamika zjawisk społecznych i gospodarczych oraz nowe warunki i wyzwania

stojące przed ekonomią społeczną i solidarną wymagać będą stałego rozbudowywania

i udoskonalania systemu monitorowania. Projektowane obecnie rozwiązania w tym zakresie

będą modyfikowane i uzupełniane wraz z ewolucją sektora ekonomii społecznej w Polsce.

Załącznik.

Diagnoza ekonomii społecznej i solidarnej

Sektor organizacji pozarządowych

Według stanu na dzień 31 grudnia 2016 r. na terytorium Polski aktywną działalność

prowadziło 90,9 tys. organizacji mających osobowość prawną stowarzyszeń i podobnych

organizacji społecznych, fundacji, społecznych podmiotów wyznaniowych oraz organizacji

samorządu gospodarczego, wśród których najbardziej liczną grupą były stowarzyszenia

i podobne organizacje społeczne (73,4 tys.; 81%), a następnie – fundacje (13,6 tys.; 15%).

Wyraźnie mniej liczne były społeczne podmioty wyznaniowe (1,9 tys.; 3%), kółka rolnicze

(1,2 tys.; 1%) oraz organizacje samorządu gospodarczego (0,8 tys.; 1%)44). Pomiędzy 2010 r.

a 2016 r. liczba aktywnych organizacji zwiększyła się o ok. 15%, łączna kwota ich

przychodów wzrosła nominalnie – o 16%, realnie – o 8%. Organizacje non profit objęte

odznaczały się jednak znacznym zróżnicowaniem finansowym, zarówno w zakresie

poszczególnych rodzajów organizacji, jak i wewnątrz tych grup. Dowodzi tego duże

rozwarstwienie między wysokością średnich i median uzyskanych przychodów. Ponadto

odnotowano przyrost przeciętnej liczby osób zatrudnionych o ok. 23%. Przeciętne

zatrudnienie w 2016 r. wyniosło 133,4 tys., ogółem liczba osób zatrudnionych na umowę

o pracę na dzień 31 grudnia 2016 r. wyniosła 157 tys. Spadek nastąpił natomiast w zakresie

bazy członkowskiej – między 2010 r. a 2016 r. liczba członkostw zmniejszyła się o ok. 11%.

Suma członkostw w 2016 r. wyniosła 8 mln osób45).

W 2016 r. zdecydowana większość organizacji non profit zadeklarowała niskie kwoty

przychodów. Roczne przychody nieprzekraczające 10 tys. zł wykazało 39% organizacji,

w tym 10% ich całkowity brak. Wpływy w kwotach powyżej 10 tys. zł, a nieprzekraczające

100 tys. zł, miało 37% podmiotów, natomiast w przedziale powyżej 100 tys. zł, ale nie więcej

niż 1 mln zł – 19% jednostek. Budżetem powyżej 1 mln zł dysponowało jedynie

5% podmiotów. Największy udział organizacji w tym przedziale przychodów był wśród

społecznych podmiotów wyznaniowych (30%). Niższymi przychodami wyróżniały się

stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne – zdecydowana większość (80%) osiągnęła

roczne wpływy nieprzekraczające 100 tys. zł. Większość badanych organizacji non profit

w 2016 r. prowadziła wyłącznie nieodpłatną działalność statutową – 70%. Pozostałe 30%

prowadziło dodatkowo odpłatną działalność statutową lub działalność gospodarczą. Nie

zmienia się to od 2010 r. – wówczas 28% organizacji prowadziło odpłatną działalność

statutową lub działalność gospodarczą46). Wskazuje to na niski poziom ekonomizacji sektora

i niewykorzystany potencjał do działania w formie przedsiębiorstwa społecznego.

Obok posiadających osobowość prawną rejestrowych organizacji działały również mniej

sformalizowane organizacje społeczne. Starostwa powiatowe i urzędy miast na prawach

powiatów zadeklarowały, że w 2016 r. na terytorium kraju funkcjonowało 7,4 tys.

stowarzyszeń zwykłych, w tym 0,4 tys. zostało wpisanych do ewidencji stowarzyszeń

zwykłych po dniu 20 maja 2016 r., czyli po wejściu w życie nowelizacji Prawa

o stowarzyszeniach, która m.in. zwiększyła uprawnienia stowarzyszeń zwykłych. Z kolei

44)

Działalność stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych, fundacji, społecznych podmiotów wyznaniowych oraz

samorządu gospodarczego i zawodowego w 2016 r. – wyniki wstępne, Tablice wynikowe. Główny Urząd Statystyczny,

Warszawa 2017.

45)

Działalność stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych, fundacji, społecznych podmiotów wyznaniowych oraz

samorządu gospodarczego i zawodowego w 2016 r. – wyniki wstępne, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2017.

46)

Ibidem.

reprezentacyjne badanie parafii zrealizowane przez Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego

SAC (ISKK) wskazuje na dużą skalę niesformalizowanych inicjatyw społecznych

prowadzonych w ramach Kościoła katolickiego. Z badań ISKK wynika, że w 2016 r. działało

59,3 tys. przyparafialnych jednostek Kościoła katolickiego47).

Wśród badanych organizacji w 2016 r. przeważały te, które działały regionalnie i lokalnie.

Jednostki prowadzące działalność głównie na terenie powiatu i województwa stanowiły 37%,

a w najbliższym sąsiedztwie i gminie – 36%. Polskie organizacje non profit prowadzą

różnorodną tematycznie działalność. W 2016 r. w ramach swojej działalności statutowej

wskazane organizacje najczęściej zajmowały się głównie sportem, turystyką, rekreacją, hobby

(26%), a następnie – ratownictwem (17%). Dość często wskazywały one jako główną

dziedzinę swojej działalności statutowej kulturę i sztukę (11%), edukację i wychowanie,

badania naukowe (10%) oraz pomoc społeczną i humanitarną (7%). Mniej

rozpowszechnionymi sferami aktywności była ochrona zdrowia, rozwój lokalny społeczny

i ekonomiczny (4%), sprawy zawodowe, pracownicze, branżowe, ochrona środowiska,

łowiectwo (3%). Najmniej organizacji wskazało na działalność międzynarodową, religię

i pozostałą działalność, wsparcie trzeciego sektora, prawo i jego ochronę, prawa człowieka

(2%) oraz rynek pracy, aktywizację zawodową (1%)48).

Podsumowując, między 2010 r. a 2016 r. można zauważyć zwiększenie liczby organizacji

i idący za tym nieznaczny wzrost przychodów, z drugiej strony obniżenie liczebności bazy

członkowskiej wskazanych organizacji, co częściowo wiąże się z dużo większą dynamiką

powstawania nowych fundacji w stosunku do grup podmiotów o charakterze

członkowskim49).

Z powyższej analizy wynika, że sektor ekonomii społecznej charakteryzuje się

niezagospodarowanym potencjałem podmiotów, które mogłyby stać się przedsiębiorstwami

społecznymi dzięki podjęciu odpłatnej działalności pożytku publicznego lub działalności

gospodarczej. Pozwoliłoby to na wzmocnienie tych podmiotów, stwarzając stabilne warunki

ich działalności, jednocześnie przekładając się na tworzenie nowych miejsc pracy.

Sektor spółdzielczy

Na polski sektor spółdzielczy składa się ponad 17 tys. spółdzielni zarejestrowanych

w systemie REGON. Według stanu na koniec 2014 r. w REGON figurowało 17 605

spółdzielni, na koniec 2015 r. – 17 561, a na koniec 2016 r. było ich 17 66350).

Badania prowadzone w ramach statystyki publicznej umożliwiają także przedstawienie

poziomu zatrudnienia w ramach sektora spółdzielczego, obejmującego spółdzielnie,

w których liczba zatrudnionych wynosi co najmniej 9 osób. W 2014 r. w tak ujętym sektorze

spółdzielczym zatrudnionych było 232 tys. osób. W 2015 r. liczba zatrudnionych wynosiła

natomiast 221,6 tys.· Należy przy tym podkreślić, iż rzeczywista liczba pracowników

w sektorze spółdzielczym jest wyższa, co wynika z wyłączenia w ramach dostępnych badań

spółdzielni zatrudniających mniej niż 9 osób. Dodatkowych informacji w tym zakresie

dostarczają dane pochodzące z analiz dokonywanych w Krajowej Radzie Spółdzielczej,

zgodnie z którymi po uwzględnieniu szacunkowych danych dotyczących zatrudnienia

47)

Ibidem.

Ibidem.

49)

Ibidem.

50)

Zmiany strukturalne grup podmiotów gospodarki narodowej w rejestrze REGON, 2016 r., GUS 2017.

48)

w spółdzielniach nieobjętych badaniem GUS można przyjąć, iż łącznie w spółdzielczości

pracuje około 300 tys. osób51).

Według GUS w 2015 r. udział sektora spółdzielczego w produkcji globalnej wyniósł 1,4%,

zaś sektora instytucji niekomercyjnych – 0,6%52). Wielkość produkcji wyniosła odpowiednio

49,3 mld zł oraz 21,1 mld zł. W 2015 r. sektor spółdzielczy53) wypracował 13,4 mld zł (0,7%

PKB), zaś sektor niekomercyjny 8,5 mld zł, co również stanowiło 0,5% PKB54).

Istotną dla KPRES jest grupa spółdzielni, bazujących na indywidualnej i osobistej pracy

i zaangażowaniu członków, w tym osób trudno zatrudnialnych. W grupie tej można wyróżnić

spółdzielnie pracy, spółdzielnie inwalidów i niewidomych oraz spółdzielnie socjalne.

Informacji o stanie sektora spółdzielni pracy dostarczają dane gromadzone przez Krajową

Radę Spółdzielczą. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Krajową Radę Spółdzielczą

liczba spółdzielni pracy czynnych w działalności (nieznajdujących się w stanie likwidacji lub

upadłości) maleje na przestrzeni lat. W roku 2014 odnotowano 566 spółdzielni pracy

czynnych w (prowadzących działalność), w 2015 r. ich liczba spadła do 560, a w 2016 r. do

549. Dane dotyczące liczby spółdzielni pracy w kolejnych latach potwierdzają spadek tej

liczby. Jednocześnie spada liczba spółdzielni pracy czynnych, ale znajdujących się w stanie

likwidacji lub upadłości, a także tych wykreślonych z Krajowego Rejestru Sądowego55).

Informacje dotyczące sytuacji badanych spółdzielni inwalidów i spółdzielni niewidomych

(dalej SIiSN) wskazują, iż na przestrzeni ostatnich lat malała liczba funkcjonujących

spółdzielni. O ile w 2009 r. w Polsce funkcjonowało 265 SIiSN, to w 2014 r. ich liczba

wynosiła 171. Wraz z malejącą liczbą SIiSN, znacznemu zmniejszeniu na przestrzeni

ostatnich lat uległa również liczba osób zatrudnionych w tych spółdzielniach. W 2009 r. w

ramach działalności SIiSN zatrudnionych było 44 tys. osób, w 2014 r. liczba ta wynosiła

24 tys., zatem w ciągu zaledwie 5 lat liczba osób zatrudnionych zmniejszyła się o 20 tys.,

w tym 15 tys. stanowiły osoby niepełnosprawne56). Według danych sprawozdawczych od

wojewodów57) na koniec grudnia 2017 r. liczba SIiSN wynosiła 136. W spółdzielniach tych

pracowało 16,5 tys. osób, w tym 13,2 tys. stanowiły osoby niepełnosprawne. Jak wynika

z powyższych danych, w przyszłości prawdopodobnie zmniejszeniu ulegnie liczba

funkcjonujących SIiSN. Główną przyczyną malejącej liczby funkcjonujących SIiSN jest ich

trudna sytuacja finansowa.

Spółdzielnie socjalne działają na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r.

o spółdzielniach socjalnych58), w której określono główny cel – przywrócenie na rynek pracy,

przez prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa, osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym, o niskiej zatrudnialności oraz umożliwienie osobom bezrobotnym aktywizacji

zawodowej. Tym samym utworzono nowy typ podmiotu prawnego, który nie tylko prowadzi

51)

Lachowski K., „Informacja o podstawowych danych ekonomiczno-finansowych dotyczących sektora spółdzielczego

w roku 2015 i ich zmian w latach 2011–2015”, (Monitor Spółdzielczy nr 6 (31 grudnia 2016 r.), str. 74).

52)

Sektor instytucji niekomercyjnych obejmuje według GUS: organizacje społeczne, partie polityczne, organizacje związków

zawodowych, stowarzyszenia, fundacje oraz jednostki organizacji wyznaniowych.

53)

Bez spółdzielni do 9 członków.

54)

Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2016, GUS, Warszawa 2016, s. 696 i 700.

55)

W 2014 r. spółdzielni czynnych, ale będących w stanie likwidacji lub upadłości było 446, w 2015 r. liczba ta spadła do 251,

a w 2016 r. wynosiła 255. W 2014 r. liczba spółdzielni pracy wykreślonych z Krajowego Rejestru Sądowego wynosiła 23,

w 2015 r. ich liczba wzrosła do 240, a w 2016 r. do 266.

56)

Opracowanie pt. Stan spółdzielczości inwalidów w 2015 r. Raport z badań ankietowych, Krajowy Związek Rewizyjny

Spółdzielni Inwalidów i Spółdzielni Niewidomych, Warszawa, grudzień 2015 r.

57)

Na podstawie danych ze sprawozdania INF_ZPCH_ZAZ.

58)

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1205).

działalność gospodarczą, ale również działalność na rzecz społecznej i zawodowej reintegracji

członków spółdzielni.

Na przestrzeni lat w Polsce obserwowany jest wzrost liczby zarejestrowanych spółdzielni

socjalnych. W latach 2009–2012 liczba spółdzielni socjalnych zarejestrowanych w Krajowym

Rejestrze Sądowym potroiła się. W następnych latach następował dalszy, stopniowy wzrost

liczby zarejestrowanych podmiotów. Według stanu na koniec 2014 r. w KRS figurowało

1226 spółdzielni socjalnych, na koniec 2015 r. liczba ta wynosiła 1266. W 2016 r. w KRS

zarejestrowanych było 1395 spółdzielni socjalnych, w tym 112 znajdowało się w likwidacji.

W styczniu 2018 r. liczba ta wynosiła odpowiednio 1580 oraz 131.

Ważnym źródłem wsparcia, w tym dla tworzenia nowych spółdzielni socjalnych, są środki

z Funduszu Pracy oraz Państwowego Funduszu Osób Niepełnosprawnych. Na podstawie

ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych59)

osoba niepełnosprawna zarejestrowana w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotna albo

poszukująca pracy niepozostająca w zatrudnieniu może otrzymać ze środków PFRON

jednorazowo środki na wniesienie wkładu do spółdzielni socjalnej. Ponadto osoba

bezrobotna, poszukująca pracy niepozostająca w zatrudnieniu lub niewykonująca innej pracy

zarobkowej, a także poszukujący pracy opiekun osoby niepełnosprawnej (niepobierający

świadczenia pielęgnacyjnego, zasiłku dla opiekuna lub specjalnego zasiłku opiekuńczego)

oraz absolwent CIS i KIS może otrzymać jednorazowe wsparcie z Funduszu Pracy na

założenie spółdzielni socjalnej lub przystąpienie do niej po jej założeniu. Spółdzielnia

socjalna może również ubiegać się o sfinansowanie ze środków Funduszu Pracy części

wynagrodzenia odpowiadającej składce należnej od zatrudnionego na ubezpieczenia

emerytalne, rentowe i chorobowe oraz części kosztów osobowych pracodawcy

odpowiadającej składce na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe. Spółdzielnie

socjalne mogą także korzystać ze środków z Funduszu Pracy na utworzenie miejsca pracy,

finansowanie kosztów wynagrodzenia w związku z zatrudnieniem skierowanej osoby

bezrobotnej, skierowanej osoby poszukującej pracy niepozostającej w zatrudnieniu lub

i niewykonującej innej pracy zarobkowej, a także skierowanego poszukującego pracy

opiekuna osoby niepełnosprawnej (niepobierający świadczenia pielęgnacyjnego, zasiłku dla

opiekuna lub specjalnego zasiłku opiekuńczego). Systematycznie spada liczba osób oraz

spółdzielni socjalnych ubiegających się o środki na powyższe cele. Porównując wydatki na

rzecz spółdzielni socjalnych od 2014 r. do 2017 r. z PFRON, spadły one o 33%, natomiast

wydatki z Funduszu Pracy o 58%.

Z danych Głównego Urzędu Statystycznego na temat wybranych typów spółdzielni w 2016 r.

wynika, że na 4,1 tys. zarejestrowanych spółdzielni pracy, spółdzielni inwalidów

i niewidomych oraz spółdzielni socjalnych aktywnych jest 1,6 jednostek, co stanowi zaledwie

38% zarejestrowanych. Wśród aktywnych najwięcej jest spółdzielni socjalnych 889 na

1,4 tys. zarejestrowanych (62%). Aktywnych spółdzielni pracy jest 542, co stanowi

najmniejszy procent wśród zarejestrowanych (22%). Aktywne spółdzielnie inwalidów

i niewidomych stanowią 57% wśród zarejestrowanych, 154 na 272 zarejestrowane

spółdzielnie60). Sytuacja ta wynika przede wszystkim z długotrwałej i stosunkowo kosztownej

procedury likwidacyjnej oraz konieczności dopełnienia przez spółdzielnie wielu formalności

59)

Art. 12a ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 511, z późn. zm.).

60)

Dane dotyczące spółdzielni pracy, spółdzielni inwalidów i niewidomych oraz spółdzielni socjalnych zostały przekazane

przez Departament Informacji GUS (29.01.2018 r.). Stan aktywności jednostek określony został na podstawie danych

administracyjnych oraz na podstawie weryfikacji przeprowadzonej przez pracowników Urzędu Statystycznego

w Krakowie. Dane o zatrudnieniu mają charakter szacunkowy i opracowane zostały na podstawie informacji ze

sprawozdania Z-06 dla podmiotów zatrudniających co najmniej 10 pracowników oraz danych z ZUS za grudzień 2016 r.

prowadzących do wykreślenia z rejestru KRS. Zatrudnienie na umowę o pracę według stanu

na koniec 2016 r. w wyżej wymienionych typach spółdzielni wyniosło 37,5 tys. osób.

Najwięcej 17,3 tys. osób zatrudniały spółdzielnie inwalidów i niewidomych, następnie

spółdzielnie pracy 16 tys., w spółdzielniach socjalnych zatrudnionych było 4,2 tys. osób. Dla

przeważającej większości, tj. 96% osób, spółdzielnia stanowiła główne miejsce pracy61).

Aż 85% aktywnych spółdzielni inwalidów i niewidomych posiada status zakładu pracy

chronionej (131 podmiotów). Wśród wszystkich aktywnych spółdzielni status ten posiada

138 jednostek (9%).

Inną formą funkcjonującą w ramach sektora spółdzielczego są spółdzielnie uczniowskie.

Statystyki Fundacji Rozwoju Spółdzielczości Uczniowskiej mówią nawet o 5 tys.62)takich

podmiotów, choć nadal brakuje precyzyjnych danych. Spółdzielnie uczniowskie, często

funkcjonujące pod opieką banków spółdzielczych, spółdzielni pracy czy spółdzielni

spożywców „Społem”, są praktyczną formą kształtowania przedsiębiorczości wśród uczniów

i postaw społecznie odpowiedzialnych. Członkostwo w spółdzielniach uczniowskich

powoduje zwiększenie wiedzy, kompetencji społecznych i umiejętności kooperacyjnych

młodzieży. Pozwala to na budowanie kapitału społecznego na przyszłość. Obecnie barierą

w rozwoju spółdzielczości uczniowskiej w Polsce jest brak precyzyjnych przepisów

regulujących ich działalność.

Koła gospodyń wiejskich

Istotną, nową grupą podmiotów ekonomii społecznej są koła gospodyń wiejskich, które

zgodnie z ustawą z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich mogą uzyskać

osobowość prawną. Podmioty te mają charakter członkowski, ich działalność skupia się m.in.

na rozwijaniu przedsiębiorczości kobiet, racjonalizowaniu wiejskiego gospodarstwa

domowego oraz zwiększaniu uczestnictwa mieszkańców wsi w propagowaniu kultury

i kultywowaniu tradycji. Ponadto koła te mogą prowadzić także działalność gospodarczą,

z której zyski przeznaczane są na realizację celów statutowych. Do dnia wejścia w życie

przepisów powyższej ustawy koła gospodyń wiejskich były, co do zasady, tworzone jako

wyodrębnione jednostki organizacyjne kółek rolniczych i w konsekwencji mogły

funkcjonować samodzielnie jedynie we wsiach, w których nie działały kółka rolnicze. Zasada

przyporządkowania kół gospodyń wiejskich do kółek rolniczych, której wyrazem jest

zależność organizacyjna i brak podmiotowości prawnej, znacząco ograniczała możliwości

efektywnej realizacji misji, dla której organizacje te zostały powołane. Koła gospodyń

wiejskich to jedna z najstarszych form organizacji społecznych, jakie funkcjonują w Polsce.

Obecnie jest to około 21 tys. podmiotów, powstałych w ramach kółek rolniczych, oraz kilka

tysięcy działających jako zespoły ludowe i stowarzyszenia (powstałe po 2004 r.). Daje to

średnio ok. 60 kół działających na poziomie każdego powiatu. Z tych względów koła

gospodyń wiejskich dysponują znacznym potencjałem do aktywizacji społeczności lokalnych

na obszarach wiejskich. Po rejestracji i uzyskaniu osobowości prawnej podmioty te mogą

m.in. otrzymywać dotacje i prowadzić działalność gospodarczą, co w kontekście celów ich

działalności wpisuje je jako istotnych aktorów mogących przyczynić się do rozwoju ekonomii

społecznej w wymiarze lokalnym.

61)

Ibidem.

Roczne sprawozdanie merytoryczne z działalności Fundacji Rozwoju Spółdzielczości Uczniowskiej za 2013 r.,

http://www.frsu.pl/uploads/attachments/sprawozdanie_merytoryczne_2013_20150812083646.pdf, 16.11.2017 r.

62)

Zakłady pracy chronionej

Pojawiły się w Polsce w 1991 r. wraz z ówczesną ustawą o zatrudnieniu i rehabilitacji

zawodowej osób niepełnosprawnych63). Ustawa ta dała początek idei zakładów pracy

chronionej, które zaczęły prężnie się rozwijać, zapewniając miejsca pracy osobom

z najcięższymi niepełnosprawnościami. Po 10 latach skala reintegracji zawodowej

realizowanej w tej formule zaczęła się zmniejszać, czego najistotniejszym przejawem był

stopniowy spadek liczby ZPCh. Gdy w 2014 r. zrównano wsparcie dla zakładów pracy

chronionej i otwartego rynku pracy, rola ZPCh, z uwagi na fakt, że mają one dodatkowe

obowiązki związane z reintegracją osób niepełnosprawnych, zaczęła się zmniejszać. ZPCh

muszą bowiem obecnie







co najmniej przez 6 miesięcy osiągać następujące wskaźniki zatrudnienia osób

niepełnosprawnych: co najmniej 50%, w tym co najmniej 20% ogółu zatrudnionych,

stanowią osoby ze znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności albo co

najmniej 30% pracowników stanowią osoby niewidome, psychicznie chore lub

upośledzone umysłowo, zaliczone do znacznego albo umiarkowanego stopnia

niepełnosprawności;

użytkować obiekty i pomieszczenia odpowiadające przepisom oraz zasadom

bezpieczeństwa i higieny pracy, uwzględniające potrzeby osób niepełnosprawnych

w zakresie przystosowania stanowisk pracy, pomieszczeń higieniczno-sanitarnych i ciągów

komunikacyjnych;

zapewnić doraźną i specjalistyczną opiekę medyczną, poradnictwo i usługi

rehabilitacyjne.

Jak wynika z danych sprawozdawczych uzyskanych od wojewodów64), na koniec grudnia

2017 r. w 1038 zakładach pracy chronionej zatrudnionych było ogółem 166 248 osób, w tym

129 195 to osoby niepełnosprawne. Osób niepełnosprawnych ze schorzeniami specjalnymi

zatrudnionych było 31 445 osób. Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w tych

zakładach ukształtował się na poziomie 78,48%.

W prowadzonej przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych Ewidencji

Zatrudnionych Osób Niepełnosprawnych w grudniu 2017 r. było zarejestrowanych

260 404 pracowników niepełnosprawnych, których wynagrodzenia są dofinansowywane ze

środków PFRON, co odpowiada 248 725 etatom, w tym: 122 094 na chronionym rynku

pracy, tj. 117 580 etatów, oraz 138 310 na otwartym rynku pracy – 131 145 etatów.

W grupie pracowników niepełnosprawnych zarejestrowanych w Systemie Obsługi

Dofinansowań i Refundacji (SODiR) prowadzonym przez PFRON w grudniu 2017 r.

większość osób była zatrudniona u pracodawców na otwartym rynku pracy (53,1%).

W ZPCH zatrudnionych było 33,6% pracowników niepełnosprawnych ze schorzeniami

specjalnymi w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy.

Dane z ostatnich dziesięciu lat świadczą o pozytywnym trendzie w zakresie aktywności

ekonomicznej osób niepełnosprawnych, zwłaszcza tych w wieku produkcyjnym. Między

rokiem 2008 a rokiem 2017 współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych

w wieku produkcyjnym wzrósł o 5 pkt proc., wskaźnik zatrudnienia o 5,5 pkt proc., a stopa

bezrobocia spadła o 3,8 pkt proc.

63)

Ustawa z dnia 9 maja 1991 r. zatrudnianiu i rehabilitacji zawodowej osób niepełnosprawnych (Dz. U. poz. 201, z późn.

zm.).

64)

Na podstawie danych ze sprawozdania INF_ZPCH_ZAZ.

Mimo spadku aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych obserwowanej w latach 2014

i 2015 obecnie obserwuje się wzrost zarówno współczynnika aktywności zawodowej, jak

i wskaźnika zatrudnienia tych osób.

Należy przy tym zauważyć, że spadek zatrudnienia obserwowano już w roku 2013, jednak

z uwagi na wysoki poziom bezrobocia nie miał on przełożenia na spadek współczynnika

aktywności zawodowej w tym okresie.

Obecnie – obok wzrostu poziomu zatrudnienia osób niepełnosprawnych – obserwuje się

rekordowy spadek ich bezrobocia.

W roku 2017 współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w wieku

produkcyjnym wyniósł 28,9%, wskaźnik zatrudnienia 26,3%, a stopa bezrobocia 9,3%.

W porównaniu do wyników z roku 2016 współczynnik aktywności zawodowej osób

niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wzrósł o 2,1 pkt proc. (wzrost o 3 pkt proc.

w stosunku do roku 2015), wskaźnik zatrudnienia wzrósł o 2,6 pkt proc. (wzrost

o 3,8 pkt proc. w stosunku do roku 2015), a stopa bezrobocia obniżyła się o 2,3 pkt proc.

(spadek o 3,7 pkt proc. w stosunku do roku 2015).

Jednostki reintegracyjne

Centra integracji społecznej (CIS) oraz kluby integracji społecznej funkcjonują na podstawie

przepisów ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym. Ich zadaniem jest

świadczenie usług służących reintegracji społecznej i zawodowej osobom długotrwale

bezrobotnym, bezdomnym, osobom niepełnosprawnym, uzależnionym od alkoholu

i narkotyków (po zakończonej terapii), chorym psychicznie, zwalnianym z zakładów karnych

oraz uchodźcom65).

Zakłady aktywności zawodowej oraz warsztaty terapii zajęciowej działają w oparciu o ustawę

z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych. ZAZ tworzą miejsca pracy dla osób zaliczonych do znacznego stopnia

niepełnosprawności oraz osób zaliczonych do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności,

u których stwierdzono autyzm, upośledzenie umysłowe lub chorobę psychiczną, jednocześnie

przyczyniając się do społecznej reintegracji swoich beneficjentów. ZAZ mogą być tworzone

przez gminy, powiaty, fundacje, stowarzyszenia lub inne organizacje społeczne, których

statutowym zadaniem jest rehabilitacja zawodowa i społeczna osób niepełnosprawnych.

Z kolei uczestnictwo w warsztatach ma wspomagać proces rehabilitacji społecznej

i zawodowej tych osób przez rozwijanie umiejętności codziennego funkcjonowania,

zaradności osobistej, sprawności psychofizycznej oraz kompetencji zawodowych. Warsztaty

mogą być organizowane przez fundacje, stowarzyszenia, jednostki samorządu terytorialnego

oraz inne podmioty66).

W 2016 r. aktywnie działało 1187 jednostek reintegracji społeczno-zawodowej. Głównie były

to placówki nakierowane na aktywizację osób niepełnosprawnych – 708 WTZ i 103 ZAZ, ale

również świadczące usługi dla osób z innych grup zagrożonych wykluczeniem społecznym –

159 CIS i 217 KIS. Między 2015 r. a 2016 r. łączna liczba CIS, WTZ oraz ZAZ zwiększyła

się o 34 jednostki, tj. o 4%. Z kolei w okresie 2005–2016 odnotowano wzrost o 296 placówek

tego rodzaju (łącznie o 44%, a średniorocznie o 3%).

65)

Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 217).

Centra integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej i warsztaty terapii zajęciowej w 2014 r., Główny Urząd

Statystyczny, Warszawa 2015.

66)

W ciągu 2016 r. z usług reintegracji społeczno-zawodowej świadczonych przez CIS, ZAZ

i WTZ skorzystało blisko 41 tys. osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Zatrudnienie

podjęło 4 na 10 osób, które ukończyły zajęcia w CIS, oraz co 4 osoba niepełnosprawna

opuszczająca WTZ lub ZAZ. 2/3 ww. placówek utworzonych zostało przez podmioty non

profit, tj. stowarzyszenia, fundacje oraz społeczne podmioty wyznaniowe67).

Biorąc pod uwagę typ placówki, w jakiej prowadzono integrację społeczno-zawodową,

największą grupę beneficjentów stanowili uczestnicy WTZ (ok. 65%), następnie – uczestnicy

zajęć w CIS (25%), a najmniejszą – osoby niepełnosprawne zatrudnione w ramach ZAZ (10%

– osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności lub z umiarkowanym stopniem

niepełnosprawności, u których stwierdzono autyzm, upośledzenie umysłowe lub chorobę

psychiczną). W 2016 r. łącznie 6,4 tys. osób zakończyło uczestnictwo w zajęciach CIS albo

opuściło ZAZ lub WTZ, co stanowiło 16% ogółu beneficjentów tych placówek. Ze względu

na specyfikę placówek, najwięcej osób zakończyło reintegrację w CIS – było to 4,2 tys., co

stanowiło 41% ogółu beneficjentów tych jednostek. WTZ w 2016 r. opuściło jedynie 6%

ogółu beneficjentów, a ZAZ – 12%. Spośród osób, które zakończyły uczestnictwo

w zajęciach CIS oraz opuściły ZAZ lub WTZ, co trzecia podjęła zatrudnienie (łącznie 2,3 tys.

osób). Udział ten różnił się w zależności od rodzaju placówki reintegracji

społeczno-zawodowej i najwyższy był w CIS – 41% (1,7 tys. osób). Jedna na cztery osoby

niepełnosprawne opuszczająca ZAZ lub WTZ znajdowała zatrudnienie68).

W CIS, ZAZ oraz WTZ w 2016 r. na podstawie stosunku pracy zatrudnionych było łącznie

16,8 tys. osób (CIS – 1,2 tys., ZAZ – 5,7 tys., WTZ – 9,9 tys.), a po odjęciu reintegrowanych

pracowników niepełnosprawnych ZAZ – 12,6 tys. osób stanowiących kadrę

merytoryczno-obsługową, z czego większość stanowiły osoby zatrudnione w warsztatach

terapii zajęciowej (79%). Najwyższe koszty utrzymania w 2016 r. miały zakłady aktywności

zawodowej – przeciętnie rocznie na jeden ZAZ przypadały koszty rzędu 1,9 mln zł, a na

jednego reintegrowanego pracownika ZAZ wydatkowano 47,5 tys. zł. Najniższe koszty

funkcjonowania generowały CIS – rocznie średnio na jeden CIS wydatkowano 714 tys. zł,

a na jednego uczestnika CIS 11 tys. zł (kwota ta nie uwzględnia jednak świadczenia

reintegracyjnego, które uczestnikom wypłacały powiatowe urzędu pracy). Pamiętać jednak

trzeba, że poszczególne typy placówek mają różną specyfikę, co wiąże się ze zróżnicowanymi

kosztami działalności. Łączny koszt funkcjonowania wszystkich CIS, ZAZ i WTZ w 2016 r.

wyniósł 781,1 mln zł, co stanowiło jedynie około 1/50 000 w odniesieniu do wydatków

z budżetu państwa na zadania związane z pomocą społeczną i pozostałe zadania w zakresie

polityki społecznej69).

Podsumowując, potencjał ekonomii społecznej i solidarnej wygląda następująco: ok. 94 tys.

podmiotów, które zatrudniają blisko 345 tys. pracowników, co stanowi ok. 2,3% zatrudnienia

w gospodarce Polski.

67)

Centra integracji społecznej, kluby integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej i warsztaty terapii zajęciowej

w 2016 r. Notatka informacyjna, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2017.

68)

Ibidem.

69)

Ibidem.

2

OGÓŁEM (wiersze 7+11+12+18)

Stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne

Liczba osób

zatrudnionych na

dzień 31 grudnia

2016 r.

(w tys.)

93,9

344,7

73,4

85,4

3

Fundacje

13,6

28,3

4

Społeczne podmioty wyznaniowe

1,9

40,4

5

Samorząd gospodarczy

0,8

2,7

6

Kółka rolnicze

1,2

0,2

7

8

NGO RAZEM

Spółdzielnie pracy

90,9

0,5

157

16

9

Spółdzielnie inwalidów i niewidomych

0,2

17,3

10

Spółdzielnie socjalne

0,9

4,2

11

SPÓŁDZIELNIE RAZEM

1,6

37,5

12

13

ZPCh (bez spółdzielni)

CIS

1

0,2

147,5

1,2

14

KIS

0,2

bd.

15

ZAZ

0,1

1,5

16

WTZ

0,7

9,9

17

JEDNOSTKI REINTEGRACYJNE RAZEM

1,2

12,6

0,4

2,7

Liczba

aktywnych

podmiotów

(w tys.)

1

18

w tym prowadzone przez samorząd

Kontekst działania podmiotów ekonomii społecznej

Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej działają

przede wszystkim na rzecz zatrudnienia i integracji społecznej

i zawodowej, usług społecznych użyteczności publicznej

i wspierania rozwoju lokalnego.

Kontekst

funkcjonowania

podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej

Sytuacja osób zagrożonych wykluczeniem społecznym

Wykluczenie społeczne to brak lub ograniczone możliwości uczestnictwa w życiu

społecznym, politycznym, kulturalnym lub gospodarczym.

Zarówno z europejskiego badania dochodów i warunków życia (EU-SILC), jak i z badania

budżetów gospodarstw domowych wynika, że w latach 2008–2016 nastąpiła poprawa sytuacji

materialnej gospodarstw domowych. Z badania EU-SILC wynika, iż w 2016 r. ubóstwem lub

wykluczeniem społecznym dotkniętych było ok. 22% mieszkańców Polski (w 2008 r. 30,5%).

Rok 2016 był kolejnym, w którym odnotowano spadek wartości wskaźnika zagrożenia

ubóstwem lub wykluczeniem społecznym.

Z badania budżetów gospodarstw domowych wynika, iż w 2016 r. nastąpiła poprawa sytuacji

gospodarstw domowych w Polsce, co znalazło odzwierciedlenie w znaczącym zmniejszeniu

się zasięgu ubóstwa. Obserwowane w 2016 r. ograniczenie rozmiarów ubóstwa skrajnego

oraz relatywnego70) dotyczyło zdecydowanej większości analizowanych grup ludności, w tym

wszystkich grup społeczno-ekonomicznych. Najbardziej znaczącą poprawę w tym zakresie

odnotowano wśród dzieci, rodzin wielodzietnych, w gospodarstwach z głową gospodarstwa

posiadającą wykształcenie co najwyżej gimnazjalne oraz zasadnicze zawodowe, wśród

rolników, a także wśród mieszkańców wsi i małych miast. Wyraźnie zmniejszył się również

zasięg ubóstwa skrajnego w gospodarstwach z osobami niepełnosprawnymi, w tym

w gospodarstwach z niepełnosprawnymi dziećmi do lat 16 oraz niepełnosprawnym dorosłym.

Wpływ na obniżenie się zasięgu ubóstwa wśród gospodarstw domowych z dziećmi w wieku

0–17 lat miało w dużej mierze wprowadzenie Programu Rodzina 500 plus. Mimo istotnych

spadków stopy ubóstwa w wymienionych powyżej grupach, wciąż należały one do

najbardziej zagrożonych ubóstwem skrajnym71).

Z badania EU-SILC wynika, że najwyższe odsetki osób doświadczających ubóstwa lub

wykluczenia społecznego odnotowywano wśród osób żyjących w rodzinach niepełnych,

składających się z samotnej osoby dorosłej z dziećmi na utrzymaniu, w rodzinach

wielodzietnych, złożonych z dwóch osób dorosłych z przynajmniej trojgiem dzieci na

utrzymaniu, a także w gospodarstwach jednoosobowych. W 2016 r. nadal najwyższą wartość

tego wskaźnika (mimo obserwowanego w ostatnich latach spadku) odnotowano wśród dzieci

i młodzieży w wieku 0–17 lat72).

Zarówno wyniki badań budżetów gospodarstw domowych, jak i EU-SILC, wskazują, iż

poprawa sytuacji, w tym ograniczenie zjawiska ubóstwa, nie dotyczyła wszystkich grup

gospodarstw domowych. W 2016 r. w ubóstwie skrajnym żyło prawie 5% osób, a w ubóstwie

relatywnym – nieco mniej niż 14% osób (wobec niecałych 16% w 2015 r.)73). Ubóstwo

ekonomiczne, ze wszystkimi jego konsekwencjami, nadal stanowi w Polsce istotny problem

społeczny.

Sytuacja na rynku pracy

Źródła społecznego wykluczenia należy doszukiwać się w

Osoby w szczególnej

dużej mierze w braku zatrudnienia. Do grup społecznych,

sytuacji na rynku pracy

znajdujących się w trudnej sytuacji na rynku pracy w Polsce,

zalicza się kobiety (przede wszystkim powracające na rynek

pracy po okresie dezaktywizacji, związanej z opieką nad dzieckiem), osoby młode

(20–24 lata), osoby po 50. roku życia z niskim poziomem kwalifikacji zawodowych lub

niskim poziomem wykształcenia, a także osoby długotrwale bezrobotne i niepełnosprawne.

W końcu I kwartału 2017 r. status osoby w szczególnej sytuacji na rynku pracy posiadało

1 132,6 tys. osób, co oznacza, że 86 na 100 bezrobotnych spełniało kryteria, by być

zaliczonym do tej kategorii. Najbardziej liczną zbiorowość tworzą długotrwale bezrobotni74),

ich udział w liczbie zarejestrowanych ogółem wyniósł 54,5%. Osoby w wieku poniżej

70)

Miara odnosi się do przeciętnego poziomu życia w danym kraju, określa grupę ludności będącej w danym kraju

w relatywnie najtrudniejszej sytuacji dochodowej. Dla przykładu – w 2016 r. wartość granicy ubóstwa relatywnego

w Polsce (roczny poziom dochodu) dla gospodarstwa jednoosobowego wyniosła 14 771 złotych, a dla gospodarstwa

4-osobowego złożonego z 2 osób dorosłych i 2 dzieci poniżej 14. roku życia – 31 018 złotych.

71)

Podstawowe dane dotyczące zasięgu ubóstwa w Polsce w 2016 r. Notatka informacyjna, Główny Urząd Statystyczny,

Warszawa 2017.

72)

Ibidem.

73)

Ibidem.

74)

Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy bezrobotną długotrwale jest osoba

pozostająca w rejestrach urzędów pracy łącznie przez okres ponad 12 miesięcy w okresie ostatnich 2 lat, z wyłączeniem

okresów odbywania stażu i przygotowania zawodowego dorosłych, dlatego jest to szersza grupa niż tylko pozostających

bez pracy powyżej 12 miesięcy od momentu zarejestrowania się.

30. roku życia stanowiły – 26,8%, poniżej 25. roku życia – 12,9%, natomiast 28,4% to osoby

będące w wieku powyżej 50. roku życia. Udział osób korzystających ze świadczeń pomocy

społecznej wyniósł 2,3%. Odsetek osób niepełnosprawnych wyniósł 6,1%.

Bezrobocie nadal dotyka przede wszystkim ludzi młodych. W końcu omawianego kwartału

najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych stanowiły osoby w wieku 25–34 lata – 370,6 tys.,

a ich odsetek w ogólnej liczbie bezrobotnych wyniósł 28%. Osoby w wieku do 24 lat

w ogólnej liczbie bezrobotnych stanowiły 12,9%. Odsetek zarejestrowanych bezrobotnych

w wieku 35–44 lata wyniósł 22,2%, 45–54 lata – 17,8%, a powyżej 55 lat –

19,1%75).Większość bezrobotnych rejestrujących się w urzędach pracy to osoby o stosunkowo

niskim poziomie wykształcenia. Dwie najliczniejsze grupy wśród bezrobotnych to osoby

posiadające wykształcenie zasadnicze zawodowe oraz gimnazjalne, podstawowe i niepełne

podstawowe (odpowiednio 26,5% i 28,0% w ogólnej liczbie bezrobotnych zarejestrowanych

w końcu marca 2017 r.). Obie te populacje łącznie stanowiły 54,5% ogólnej liczby

bezrobotnych76).

Liczba osób długotrwale poszukujących pracy (powyżej 12 miesięcy) wyniosła według stanu

na koniec I kwartału 2017 r. 531,1 tys., co stanowiło 40,1% ogólnej liczby zarejestrowanych

bezrobotnych. W porównaniu z analogicznym okresem 2016 r. liczba długotrwale

bezrobotnych zmniejszyła się o 11,8 tys. osób, tj. o 2,2%77).

W 2017 r. współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w wieku 16

i więcej lat wyniósł 17,6%, wskaźnik zatrudnienia 16,1%, a stopa bezrobocia 8,4%.

Współczynnik aktywności zawodowej wzrósł o 1,3 pkt proc. w porównaniu do roku 2016

oraz o 1,1 pkt proc. w relacji do roku 2015, wskaźnik zatrudnienia wzrósł o 1,5 pkt proc.

W porównaniu do roku 2016 oraz o 1,6 pkt proc. w relacji do roku 2015, natomiast stopa

bezrobocia obniżyła się o 2,5 pkt proc. w stosunku do roku 2016 oraz o 3,9 pkt proc.

W stosunku do roku 2015.

Współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym

wyniósł 28,9%, wskaźnik zatrudnienia 26,3%, a stopa bezrobocia 9,3%. W porównaniu do

wyników z roku 2016 współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych

w wieku produkcyjnym wzrósł o 2,1 pkt proc. (wzrost o 3 pkt proc. w stosunku do roku

2015), wskaźnik zatrudnienia wrósł o 2,6 pkt proc. (wzrost o 3,8 pkt proc. w stosunku do roku

2015), a stopa bezrobocia obniżyła się o 2,3 pkt proc. (spadek o 3,7 pkt proc. w stosunku do

roku 2015).

Dane z ostatnich dziesięciu lat świadczą o pozytywnym trendzie w zakresie aktywności

ekonomicznej osób niepełnosprawnych, zwłaszcza tych w wieku produkcyjnym. Między

rokiem 2008 a rokiem 2017 współczynnik aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych w

wieku produkcyjnym wzrósł o 5 pkt proc., wskaźnik zatrudnienia o 5,5 pkt proc., a stopa

bezrobocia spadła o 3,8 pkt proc.

Mimo spadku aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych obserwowanej w latach 2014

i 2015, obecnie obserwuje się wzrost zarówno współczynnika aktywności zawodowej, jak

i wskaźnika zatrudnienia tych osób.

75)

Bezrobocie rejestrowane. I kwartał 2017 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2017.

Ibidem.

77)

Ibidem.

76)

Należy przy tym zauważyć, że spadek zatrudnienia obserwowano już w roku 2013, jednak

z uwagi na wysoki poziom bezrobocia nie miał on przełożenia na spadek współczynnika

aktywności zawodowej w tym okresie.

Obecnie – obok wzrostu poziomu zatrudnienia osób niepełnosprawnych – obserwuje się

rekordowy spadek ich bezrobocia.

Mimo pozytywnych zmian w zakresie aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych na

przestrzeni lat, ich aktywność zawodowa nadal znacząco odbiega od aktywności zawodowej

osób sprawnych.

W 2017 r. współczynnik aktywności zawodowej osób sprawnych w wieku produkcyjnym

wynosił 79,8%, wskaźnik zatrudnienia 75,9%, a stopa bezrobocia 4,9%. Dla przypomnienia –

wartości tych wskaźników dla osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym kształtowały

się następująco: 28,9%, 26,3% oraz 9,3%. Wobec tego różnica między wskaźnikiem

zatrudnienia osób sprawnych a niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wyniosła

49,6 pkt proc., a między stopą bezrobocia tych dwóch grup – 4,4 pkt proc.

Na przestrzeni ostatniej dekady różnica między wskaźnikiem zatrudnienia osób sprawnych

i niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym utrzymywała się na podobnym poziomie.

Najmniejszą wartość przybrała w roku 2012 i wyniosła 46,3 pkt proc., a największą w roku

2016 – 50,8 pkt proc. Należy jednak dodać, że podczas gdy wskaźnik zatrudnienia osób

sprawnych w wieku produkcyjnym między rokiem 2008 a rokiem 2017 wzrósł o 6,5 pkt proc.

(z poziomu 69,4% do 75,9%), wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wieku

produkcyjnym zanotował wzrost o 5,5 pkt proc. (z poziomu 20,8% do 26,3%).

Tymczasem – w ciągu ostatniej dekady – największą różnicę między stopą bezrobocia osób

sprawnych i niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym odnotowano w roku 2013, kiedy

wynosiła ona 7,7 pkt proc. Najmniejsza dysproporcja między stopą bezrobocia tych dwóch

grup występowała w roku 2017 (4,4 pkt proc.).

Oprócz grupy osób formalnie uznanych za będących w

Osoby wychodzące

szczególnej sytuacji na rynku pracy według art. 49 ustawy o

z rolnictwa

promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, szczególne

trudności w integracji zawodowej mogą dotykać również

innych grup. Jedną z nich mogą być osoby odchodzące z rolnictwa. Według Głównego

Urzędu Statystycznego w I kwartale 2017 r. w rolnictwie pracowało 1676 tys. osób78). Dla

rolnictwa był to drugi najniższy wskaźnik w historii badania (najniższy był kwartał

wcześniej). Potwierdza to występujący od lat trend stałego zmniejszania się zatrudnienia

w rolnictwie, a zwiększania w usługach. W połowie lat 90. w rolnictwie pracowało nawet

3,5 mln Polaków, co stanowiło 22% wszystkich pracujących. W nowym wieku było to już

tylko 2,5 mln, a rok temu zatrudnienie to spadło trwale poniżej 2 mln79).

W końcu 2015 r. liczba ludności Polski wynosiła 38,4 mln,

Proces starzenia się

ponad 8,8 mln stanowiły osoby w wieku 60 lat i więcej.

społeczeństwa

Wyniki Prognozy ludności na lata 2014–2050 wskazują na

pogłębianie się procesu starzenia społeczeństwa. Do 2050 r.

spodziewany jest spadek liczby ludności o 4,5 mln, przy równoczesnym systematycznym

wzroście liczby ludności w wieku 60 lat i więcej. Populacja osób w tym wieku wzrośnie

w końcu horyzontu prognozy do 13,7 mln i będzie stanowiła ponad 40% ogółu ludności

Polski. W 2050 r. osoby w wieku 60 lat i powyżej zamieszkałe w miastach będą stanowiły

78)

79)

Sektor rolniczy obejmuje sekcje: rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo.

http://rynekpracy.org

23,5% ogólnej ludności kraju, zaś mieszkańcy wsi w tym wieku – 16,8%. W tym samym roku

aż 42% mieszkańców miast i 38% mieszkańców wsi będzie miało co najmniej 60 lat.

W kontekście rynku pracy należy zauważyć, że osoby starsze w zdecydowanej większości są

to osoby bierne zawodowo – około 87,5% ogółu ludności w wieku 60 lat i powyżej. Główną,

wskazywaną przyczyną bierności jest emerytura, którą wskazało aż 6 264 tys. osób. Drugą

istotną przyczyną bierności była choroba lub niepełnosprawność, wskazana przez

726 tys. osób80).

Wyzwania dotyczące starzenia się na obszarach wiejskich, ze swoimi specyficznymi

przejawami oraz niezbędnymi interwencjami, do tej pory nie były podejmowane. Osoby

starsze stanowią niewykorzystany kapitał ludzki na obszarach wiejskich. Niezbędna jest ich

aktywizacja i przedstawienie ciekawych propozycji samorealizacji. Dla tej grupy osób

potrzebne jest też zaprojektowanie specyficznych dla obszarów wiejskich modeli

zabezpieczenia socjalnego81).

Poza typową formą nawiązania stosunku pracy na podstawie Nietypowe formy

umowy o pracę, w związku z coraz bardziej złożonym

zatrudnienia

i zmieniającym się rynkiem pracy następuje upowszechnienie

nowych form zatrudnienia, np. umowy cywilnoprawne,

samozatrudnienie. Ich negatywny wymiar przejawia się w unikaniu przez pracodawców

zawierania umów o pracę w celu obniżenia własnych kosztów i oferowania wyłącznie umów

zlecenia bądź nakłanianie do założenia własnej działalności.

Na podstawie analiz Głównego Urzędu Statystycznego można stwierdzić, że praca w ramach

nietypowych form zatrudnienia jest zjawiskiem coraz bardziej powszechnym. W 2014 r.

(w okresie pierwszych 9 miesięcy) co najmniej milion osób (min. 6,9% wszystkich

pracujących) wykonywało pracę zarobkową na podstawie innej umowy o wykonywanie pracy

niż umowa zgodna z Kodeksem pracy. Dla około 2/3 tej zbiorowości praca wykonywana była

główną, w tym w zdecydowanej większości – jedyną pracą zarobkową w tym czasie. Dla

przeważającej liczby osób praca na podstawie takiej umowy nie była ich własnym,

dobrowolnym wyborem. Wyniki badania potwierdziły też powszechną opinię, że formalnie

akceptowalne przez prawo inne umowy o wykonywanie pracy (inne niż wynikające

z Kodeksu pracy) dotyczą częściej osób młodych, dla których jest to także zwykle pierwszy

kontakt z pracą zawodową, ale także osób starszych, dla których taka forma umowy jest

możliwa przy równoczesnym pobieraniu emerytury. Prawie 2/3 ogółu pracujących na

podstawie umów innych niż umowa o pracę to osoby wykonujące umowy zlecenia82).

Bardzo dobra sytuacja na rynku pracy i wyjątkowo niskie Imigracja zarobkowa do

bezrobocie sprawiają, że w ostatnich latach znacząco rośnie Polski

imigracja zarobkowa do Polski. Zdecydowanie większy

napływ cudzoziemców do Polski obserwowany jest od 2014 r. Liczba ważnych zezwoleń

pobytowych na koniec 2016 r. (w tym także obywateli UE) wyniosła 266,2 tys. Dominowały

migracje czasowe (11 razy więcej wniosków o pobyt czasowy niż stały). Szczególnie dużym

zainteresowaniem wśród cudzoziemców cieszyła się imigracja zarobkowa do Polski

(2/3 wniosków o pobyt czasowy uzasadnione było chęcią podjęcia pracy – 2016 rok).

W latach 2014–2017 odnotowano zwiększony napływ wniosków o udzielenie zezwolenia na

pobyt czasowy wynikający m.in. z uproszczenia procedur w związku z wejściem w życie

80)

Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za rok 2015, MRPiPS, Warszawa 2016.

http://www.minrol.gov.pl/Ministerstwo/Biuro-Prasowe/Informacje-Prasowe/W-trosce-o-seniorow-na-obszarach-wiejskich

82)

Pracujący w nietypowych formach zatrudnienia. Notatka informacyjna, GUS, Warszawa 2016.

81)

nowej ustawy o cudzoziemcach83). Zwiększenie imigracji może być szansą na uzupełnianie

w Polsce luki w zatrudnieniu nie tylko na pracowników niższego szczebla, ale również

specjalistów. Znaczna część cudzoziemców będzie wymagała wsparcia w odnalezieniu się na

polskim rynku pracy, jego źródłem może być sektor ekonomii społecznej i solidarnej.

W kontekście rynku pracy należy jednoznacznie stwierdzić, że wspieranie ekonomii

społecznej nie ma na celu jedynie ograniczania skali bezrobocia. Równie ważną rolą

ekonomii społecznej jest umożliwienie powrotu do aktywności zawodowej osobom, które

także z różnych innych przyczyn nie mogą przezwyciężyć barier rynkowych. Ta funkcja

realizowana jest zarówno w odniesieniu do osób korzystających już z form wsparcia

(pośrednio i bezpośrednio wpływających na aktywność zawodową) oferowanych przez

podmioty publiczne i prywatne, jak i do tych osób, które do tej pory nie korzystały z takiego

wsparcia. Podmioty ekonomii społecznej i solidarnej odpowiadają na wyzwania związane

z reintegracją osób najbardziej oddalonych od rynku pracy, w stosunku do których nie

sprawdziły się dotychczasowe instrumenty, a także reagują na pojawianie się nowych grup

zagrożonych marginalizacją, np. osób starszych lub wychodzących z rolnictwa, stwarzając

osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym możliwość podejmowania aktywności

zawodowej w bardziej samodzielnych i odpowiedzialnych formułach, a także w części

przypadków wzmacniając lub przywracając kompetencje niezbędne do funkcjonowania na

otwartym rynku pracy.

Usługi użyteczności publicznej

Informacje o znaczeniu i specyfice sektora non profit jako Sektor non profit jako

dostarczyciela usług społecznych zostały przedstawione dostarczyciel usług

w opracowaniu GUS pn. Działalność organizacji non-profit

społecznych

w 2013 r.: zarządzanie, współpraca i świadczenie usług

społecznych84), w którym dokonano analizy roli i znaczenia

jednostek sektora non profit w obszarze świadczenia zinstytucjonalizowanych usług

społecznych, a także potencjału ekonomicznego stowarzyszeń, fundacji i społecznych

podmiotów wyznaniowych będących dostawcami usług społecznych w zakresie edukacji,

ochrony zdrowia, pomocy społecznej, integracji społeczno-zawodowej, kultury oraz sportu85).

Według danych GUS, aż 48 tys. podmiotów non profit, tj. 58% spośród wszystkich

stowarzyszeń i podobnych organizacji społecznych oraz fundacji i społecznych podmiotów

wyznaniowych, prowadziło działalność w obszarze obejmującym sześć dziedzin usług

społecznych. Najwięcej jednostek związanych z usługami społecznymi funkcjonowało

w obszarze sportu (23 tys.), kultury i sztuki (8 tys.), edukacji i wychowania (7 tys.) oraz

pomocy społecznej (6 tys.). Znacznie mniej podmiotów społecznych prowadziło działalność

w zakresie ochrony zdrowia (2,8 tys.) oraz rynku pracy i aktywizacji zawodowej (1,5 tys.).

83)

Raport na temat obywateli Ukrainy, Urząd do Spraw Cudzoziemców, wg stanu na dzień 12.11.2017.

Są to najnowsze dane, publikacja GUS z 2017 r. Działalność organizacji non-profit w 2015 r.: zarządzanie i współpraca

nie zawiera danych dotyczących świadczenia usług społecznych.

85)

W opracowaniu poddano analizie usługi społeczne dostarczane przez wybrane podmioty sektora non-profit,

stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne, organizacje samorządu gospodarczego i zawodowego, fundacje oraz

społeczne podmioty wyznaniowe. Dziedzinowy zakres analizowanych usług obejmował integrację społeczno-zawodową,

sport, edukację, pomoc społeczną, ochronę zdrowia i kulturę. Wybór analizowanych dziedzin został dokonany w oparciu

o rządowy dokument pn. Strategia Rozwoju Kraju 2020, w którym zostały one wskazane jako ważne obszary polityki

publicznej mającej na celu zapewnienie odpowiedniego poziomu spójności społecznej oraz terytorialnej, przez

odpowiednie działania wspierające dostępność i regulujące standard świadczonych usług. Szerzej [w:] Goś-Wójcicka K.,

Łysoń P. (red.), Działalność organizacji non-profit w 2013 r.: zarządzanie, współpraca i świadczenie usług społecznych,

Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa 2016 r., str. 145 i 146.

84)

Wśród jednostek non profit objętych badaniem GUS, dla których głównym obszarem

działania były wyżej wymienione dziedziny usług społecznych, większość świadczyła usługi

w formach niezinstytucjonalizowanych (69%), ale udział jednostek świadczących usługi

w formie regularnie funkcjonujących placówek, których forma działalności była określona

w branżowych przepisach, był także znaczny (31%).

W zakresie zinstytucjonalizowanych usług społecznych podmioty non profit były znaczącymi

dostawcami usług w 3 z 6 analizowanych dziedzin.

W zakresie sportu dostępne dane o klubach sportowych wskazywały na niemal

monopolistyczną pozycję sektora non profit. Prawie 99% wszystkich podmiotów

świadczących usługi społeczne w zakresie sportu należy do sektora non profit86).

Drugą dziedziną w zakresie wielkości udziału placówek non profit jest integracja

społeczno-zawodowa. Podmioty non profit prowadziły 75% działających w tej dziedzinie

placówek (pozostałe 21% należało do sektora publicznego, a 4% do sektora komercyjnego).

W dziedzinie pomocy społecznej udział sektora non profit mierzony liczbą odbiorców był

drugim co do wielkości dostawcą usług (28% odbiorców) i był on mniejszy od udziału, jaki

miały jednostki sektora publicznego, ale jednocześnie większy niż w przypadku sektora

komercyjnego.

Największy odsetek jednostek non profit występował wśród placówek wsparcia dziennego

(48%), przy czym istotna rola przypadła tutaj podmiotom wyznaniowym, którym przypadała

co czwarta obsługiwana przez placówki sektora non profit – 12%. Mniejszy odsetek

podmiotów non profit stwierdzono w zakresie odbiorców usług świadczonych w ramach

stacjonarnej pomocy społecznej (30%) oraz instytucjonalnej pieczy zastępczej (23%) (w tych

dziedzinach odnotowano większy niż w przypadku placówek wsparcia dziennego udział

podmiotów wyznaniowych, gdyż co druga osoba korzystająca z ww. rodzajów usług

świadczonych przez sektor non profit była obsługiwana przez społeczne podmioty

wyznaniowe – stacjonarna pomoc społeczna – 14%, instytucjonalna piecza zastępcza –

11%87)).

Specyfikę usług świadczonych przez sektor non profit ujawnia analiza dostępnych danych na

poziomie dziedzin. Pokazuje ona, że placówki prowadzone przez podmioty non profit były na

ogół mniejsze niż średnia placówka ogółem w danej dziedzinie, podczas gdy placówki sektora

publicznego były (z wyjątkiem kultury) większe niż ta średnia. Świadczą o tym niższe odsetki

sektora non profit w liczbie odbiorców usług niż odsetki w liczbie placówek. Prawidłowość ta

była szczególnie widoczna w zakresie edukacji i ochrony zdrowia, gdzie udział sektora

non profit w liczbie odbiorców usług był ponad dwukrotnie niższy niż w liczbie placówek88).

Dużą ekonomiczną wagę podmiotów non profit świadczących usługi społeczne,

a w szczególności usługi zinstytucjonalizowane, potwierdziły analizy zatrudnienia, jak

i zasobów finansowych. Zdecydowana większość zasobów pracy płatnej sektora

stowarzyszeń, fundacji i społecznych podmiotów wyznaniowych skumulowana była

w podmiotach świadczących usługi – było to 85% całego płatnego personelu badanego

sektora pozarządowego. Organizacje prowadzące usługi zinstytucjonalizowane

charakteryzowały się nie tylko częstszym zatrudnianiem pracowników etatowych, ale także

większą ich liczbą – średnia liczba zatrudnionych w zależności od dziedziny wynosiła od 4 do

86)

Goś-Wójcicka K., Łysoń P. (red.), Działalność organizacji non-profit w 2013 r.: zarządzanie, współpraca i świadczenie

usług społecznych, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa 2016 r., str. 148.

87)

Ibidem, str. 150 i 151.

88)

Ibidem, str. 179.

45 osób. Natomiast pozostałe organizacje świadczące usługi zatrudniały średnio od 2 do

11 osób.

Wskaźnikiem zasobów finansowych była wartość rocznego budżetu organizacji. Podmioty,

które prowadziły działalność usługową, pozyskały 84% ogółu przychodów wszystkich

objętych badaniem fundacji, stowarzyszeń i społecznych podmiotów wyznaniowych. Praca

społeczna może być świadczona w jednostkach sektora publicznego i komercyjnego, przy

czym jest świadczona rzadziej niż w organizacjach non profit.

Potencjał dla podmiotów ekonomii społecznej w zakresie Gospodarka obiegu

świadczenia usług użyteczności publicznej stwarza zamkniętego

zainicjowany proces odchodzenia od gospodarki linearnej do

gospodarki obiegu zamkniętego. Gospodarka o obiegu zamkniętym (circular economy) jest

koncepcją gospodarczą, w której produkty, materiały oraz surowce powinny pozostawać

w gospodarce tak długo, jak jest to możliwe, a wytwarzanie odpadów powinno być jak

najbardziej zminimalizowane. Idea ta uwzględnia wszystkie etapy cyklu życia produktu,

zaczynając od jego projektowania, przez produkcję, konsumpcję, zbieranie odpadów aż do ich

zagospodarowania. W dniu 2 grudnia 2015 r. Komisja Europejska opublikowała pakiet

gospodarki o obiegu zamkniętym. W jego skład wchodzi komunikat Zamknięcie obiegu –

plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym oraz propozycja legislacyjna

dotycząca zmian w dyrektywach dotyczących odpadów. Gospodarka obiegu zamkniętego ma

zwiększyć konkurencyjność UE, chroniąc przedsiębiorstwa przed niedoborem zasobów

i niestabilnością cen, dając nowe możliwości biznesowe i innowacyjne, wydajniejsze sposoby

produkcji i konsumpcji. Przyczyni się do powstania miejsc pracy dla osób o różnych

kwalifikacjach oraz stworzy możliwości integracji i spójności społecznej. Jednocześnie

spowoduje oszczędności energii, wody i surowców mineralnych oraz pozwoli uniknąć

nieodwracalnych szkód spowodowanych nadmiernym wykorzystywaniem zasobów89).

Gospodarka obiegu zamkniętego jest obszarem, w którym podmioty ekonomii społecznej

mogłyby pełnić istotną rolę. Stwarza to szanse rozwoju przedsiębiorstw społecznych przez

podjęcie działalności, np. selektywnego zbierania odpadów, recyklingu i innych usług

związanych z utrzymaniem czystości i porządku w gminach, w zakresie melioracji wodnych

oraz usług leśnych, a także działających w obszarze odnawialnych źródeł energii, przy

równoczesnym zwiększeniu szans na tworzenie miejsc pracy w ramach ekonomii społecznej

dla osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym90).

Relacje podmiotów ekonomii społecznej z władzami publicznymi

Sektorem, z którym podmioty ekonomii społecznej najczęściej podejmują współpracę, jest

administracja publiczna.

Podstawową kwestią jest współuczestnictwo podmiotów ekonomii społecznej w dyskusji nad

zdefiniowaniem potrzeb społecznych, których rozwiązanie określa się w gminnych

i powiatowych strategiach i programach społecznych. Obecne ustawodawstwo zobowiązuje

władze JST do przygotowania programów i strategii w



ustawie z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu

alkoholizmowi;

89)

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu

Regionów. Zamknięcie obiegu – plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym, COM(2015) 614 final.

90)

Ibidem.















– 96 –

Poz. 214

ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu

osób niepełnosprawnych;

ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie;

ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy;

ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej;

ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie;

ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii;

ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Z dotychczasowych badań i analiz wynika, że dokumenty te w niewystarczającym stopniu

pełnią funkcje programowe, pozostając jednocześnie obciążeniem dla organów administracji

samorządowej91). Do ich podstawowych wad należy zaliczyć







stanowienie spisu zadań ustawowych, które muszą być realizowane bez potrzeby

specjalnego dokumentu programowego;

brak oparcia w budżecie dopasowanym do programu;

kreowanie, realizowanie i rozliczanie prawie wyłącznie przez ośrodki pomocy społecznej

lub powiatowe centra pomocy rodzinie.

Wyjątek stanowią dwa dokumenty: gminny program profilaktyki i rozwiązywania problemów

alkoholowych oraz gminny program przeciwdziałania narkomanii (posiadające wyodrębnione

środki w budżecie gminy) oraz program współpracy z organizacjami pozarządowymi (który

określa poziom „wspierania” organizacji pozarządowych).

Istotnym elementem współpracy władz publicznych

Zlecanie zadań

z podmiotami ekonomii społecznej i solidarnej jest zlecanie

publicznych

zadań publicznych podmiotom niekomercyjnym. Jak wynika

ze Sprawozdania z funkcjonowania ustawy o działalności

pożytku publicznego i o wolontariacie za lata 2014 i 2015, w latach 2014 i 2015 89%

organów administracji publicznej współpracowało pod względem finansowym z podmiotami

trzeciego sektora. Na przestrzeni lat 2014 i 2015 nastąpiła intensyfikacja współpracy

finansowej administracji publicznej z sektorem pozarządowym, wzrosła liczba złożonych

ofert, liczba zawartych umów, średnia wartość przekazanej dotacji oraz ogólna pula środków

przekazanych w ramach otwartych konkursów ofert oraz w innych trybach.

W dziedzinach obejmujących sfery pożytku publicznego92) w 2015 r. JST wydatkowały

46,7 mld zł, co stanowiło 24% całkowitych wydatków JST93). Duża cześć spośród

zakupionych usług i zlecanych zadań ma charakter usług społecznych lub zadań publicznych

w zakresie rozwoju lokalnego, mających coraz większe znaczenie w kontekście wzmacniania

spójności społecznej.

Należy jednak zwrócić uwagę, że środki przekazywane podmiotom sektora pozarządowego

w trybie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o

91)

M.in. Raport analiza strategii rozwiązywania problemów społecznych Halina Lipke, Agnieszka Hryniewicka, IRSS

Warszawa 2008, Ewaluacja lokalnych (gminnych/powiatowych) strategii rozwiązywania problemów społecznych

przyjętych do realizacji przez władze samorządowe w województwie dolnośląskim, DOPS, Wrocław 2011, Raport

z monitoringu gminnych i powiatowych strategii rozwiązywania problemów społecznych w regionie świętokrzyskim,

ROPS, Kielce 2015.

92)

Wydatki obejmują następujące działy klasyfikacji budżetowej: 630 – Turystyka, 851 – Ochrona zdrowia, 852 – Pomoc

społeczna, 853 – Pozostałe zadania w zakresie polityki społecznej, 921 – Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego, 926 –

Kultura fizyczna.

93)

Dane ze sprawozdań jednostek samorządu terytorialnego – Rb-28S. Wydatki obejmują również wydatki administracyjne,

nie tylko środki wydatkowane bezpośrednio na zakup usług i zlecanych zadań.

wolontariacie w 2015 r. stanowiły zaledwie 1,8 mld zł (0,9%) budżetów jednostek

samorządu terytorialnego94). Środki te są najczęściej oznaczone na poziomie budżetów

samorządowych jako odrębny element budżetu przeznaczony na „wsparcie” organizacji

obywatelskich, choć dotyczą one realizacji zadań publicznych, a w większości przypadków

realizatorzy tych zadań mają obowiązek ich współfinansowania.

Jednocześnie co najmniej siedmiokrotnie więcej samorządy przeznaczają na zakup usług

w sektorze komercyjnym, w którym wynagrodzenie przedsiębiorcy za realizację usługi

obejmuje nie tylko całkowity jej koszt, ale także zysk, a jednocześnie społeczna wartość

dodana dla wspólnoty lokalnej jest niższa niż w przypadku zaangażowania do realizacji usługi

PES.

Oznacza to, że JST, mimo wskazanej w ustawie o działalności pożytku publicznego

i o wolontariacie możliwości zlecania zadań tam określonych organizacjom pozarządowym,

częściej korzystają np. z trybów określonych w PZP, co w mniejszym stopniu pozwala

wykorzystać potencjał podmiotów ekonomii społecznej.

W obszarze społecznych zamówień publicznych nowelizacja

Społecznie

PZP dokonana ustawą z dnia 22 czerwca 2016 r. o zmianie

odpowiedzialne

ustawy – Prawo zamówień publicznych oraz niektórych

zamówienia publiczne

innych ustaw95) wprowadziła zmiany mające na celu

ułatwienie udziału małych i średnich przedsiębiorstw w zamówieniach publicznych,

zwiększenie efektywności wydatków publicznych, a także umożliwienie zamawiającym

lepszego wykorzystania zamówień publicznych dla wsparcia wspólnych celów społecznych,

w szczególności tych sprzyjających włączeniu społecznemu. Przedmiotowa nowelizacja PZP,

dokonana w związku z koniecznością implementacji dyrektyw unijnych w zakresie zamówień

publicznych z 2014 r., wprowadziła zarówno nowe przepisy, jak i modyfikacje już

istniejących przepisów w zakresie tzw. klauzul społecznych oraz społecznych kryteriów

oceny ofert. W ramach PZP pozostawiono m.in. możliwość określenia na podstawie art. 29

ust. 4 wymagań w zakresie zatrudnienia do realizacji zamówienia osób z grup zagrożonych

wykluczeniem społecznym oraz możliwość zastosowania tzw. klauzuli zastrzeżonej,

pozwalającej ograniczyć krąg podmiotów ubiegających się o zamówienie, przy czym

zmieniono podmiotowość zastrzeżenia (zgodnie z obowiązującym art. 22 ust. 2 oraz 2a

zamawiający może zastrzec w ogłoszeniu o zamówieniu, że o udzielenie zamówienia mogą

ubiegać się wyłącznie zakłady pracy chronionej oraz inni wykonawcy, których działalność

lub działalność ich wyodrębnionych organizacyjnie jednostek, które będą realizowały

zamówienie, obejmuje społeczną i zawodową integrację osób będących członkami grup

społecznie marginalizowanych wskazanych w tym artykule oraz jednocześnie określa

minimalny wskaźnik zatrudnienia tych osób przez zakład pracy chronionej, innego

wykonawcę lub jego wyodrębnioną organizacyjnie jednostkę, który nie może być mniejszy

niż 30% zatrudnienia ogółem. Przed nowelizacją zastrzeżenie zamówienia na podstawie

art. 22 ust. 2 PZP wskazywało na podmioty zatrudniające powyżej 50% osób

niepełnosprawnych w odniesieniu do wszystkich zatrudnionych). Wskazano również w art. 91

ust. 2 pkt 2 PZP, że pozacenowe kryteria oceny ofert w zakresie aspektów społecznych mogą

dotyczyć integracji społeczno-zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Jako

nowe rozwiązanie, pozwalające wspierać udział m.in. podmiotów ekonomii społecznej i

solidarnej w zamówieniach publicznych, została także wprowadzona w art. 138p PZP

klauzula zastrzeżona na wybrane usługi społeczne, zdrowotne i kulturalne, która umożliwia

94)

Dane Ministerstwa Finansów oraz Gospodarka finansowa jednostek samorządu terytorialnego 2015, GUS, Warszawa

2016.

95)

Dz. U. poz. 1020.

zamawiającemu zastrzeżenie zamówienia na wskazane w ww. artykule usługi tylko do

podmiotów spełniających warunki w dużej mierze tożsame z warunkami definiującymi

podmioty jako przedsiębiorstwa społeczne. W kontekście analizy przepisów dotyczących

zamówień publicznych należy zwrócić uwagę również na wprowadzony w 2015 r. nowy

instrument wspierania spółdzielni socjalnych w zakresie realizacji zamówień publicznych

określony w art. 15a ustawy z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych. Zgodnie

z ww. przepisem jednostka sektora finansów publicznych, udzielając zamówienia, które nie

podlega ze względu na jego wartość PZP, może zastrzec, że o udzielenie zamówienia będą

ubiegać się wyłącznie spółdzielnie socjalne. Informacja o dokonaniu takiego zastrzeżenia

musi znaleźć się we wniosku o uruchomienie procedury udzielenia zamówienia publicznego

oraz w odpowiednich dokumentach postępowania o udzielenie zamówienia publicznego.

Przepis ten stanowi wyraźną dyrektywę dla samorządów co do możliwości kształtowania

sposobu wydatkowania pieniędzy publicznych, a także wzmacnia pozycję sektora

spółdzielczości socjalnej w ubieganiu się o zamówienia publiczne poniżej progu stosowania

PZP i może być podstawą do poszerzenia przedmiotowej regulacji na przedsiębiorstwa

społeczne.

Podsumowując, obowiązujące regulacje w zakresie zamówień publicznych przewidują

szczególne instrumenty w postaci przede wszystkim tzw. klauzul społecznych, które

pozwalają wydatkować środki publiczne przeznaczone na realizację zamówień publicznych

przez zakup produktów lub usług świadczonych przez podmioty będące nie tylko

dostarczycielami dóbr stanowiących przedmiot zamówienia, ale także realizujących

niezwykle istotne społecznie funkcje w zakresie włączenia społecznego, integracji społecznej

i rozwoju lokalnego.

Wsparciu udziału podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej w zamówieniach publicznych

mają służyć również podejmowane, w ramach realizacji kolejnych Krajowych Planów

Działań w zakresie zrównoważonych zamówień publicznych96), działania promujące

stosowanie przez zamawiających aspektów społecznych w zamówieniach publicznych.

W ramach przedmiotowych działań został wydany podręcznik dotyczący uwzględniania m.in.

kwestii społecznych w zamówieniach publicznych, raport z dobrych praktyk

w przedmiotowym zakresie, na bieżąco aktualizowana jest zakładka na stronie UZP

poświęcona tej tematyce, opracowane zostały wzorcowe klauzule do dokumentacji

zamówienia oraz organizowane są szkolenia i konferencje dla zamawiających i instytucji

kontrolujących97). Działaniom tym towarzyszyć musi prowadzenie analogicznych szeroko

zakrojonych działań ukierunkowanych na podmioty ekonomii społecznej i solidarnej jako

potencjalnych wykonawców zamówień publicznych. Zarówno działania skierowane do

zamawiających i instytucji kontrolujących, jak i PES są bardzo istotne z punktu widzenia

skuteczności stosowanych w zamówieniach klauzul społecznych, ponieważ skuteczne

wykorzystywanie możliwości, jakie tworzy zastosowanie klauzul społecznych

w zamówieniach publicznych, wymaga zarówno stosowania tych instrumentów przez

zamawiających, jak i obecności na rynku podmiotów ekonomii społecznej gotowych ubiegać

się o takie zamówienia i odpowiednio do tego przygotowanych.

W zakresie danych statystycznych dotyczących społecznie odpowiedzialnych zamówień

publicznych na podstawie dostępnych źródeł danych98) należy wskazać, że w 2017 r.

96)

Obecnie realizowany jest Krajowy Plan Działań w zakresie zrównoważonych zamówień publicznych na lata 2017–2020.

Część z przedmiotowych działań w latach 2017 i 2018 jest realizowana przy wsparciu środków EFS w ramach projektu

PO WER „Efektywne zamówienia publiczne – wzmocnienie potencjału administracji publicznej”.

98)

Sprawozdanie Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych o funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych w 2017 r.

97)

2 257 zamawiających udzieliło 24 052 zamówień uwzględniających aspekty społeczne99), co

stanowiło 17% ogólnej liczby udzielonych zamówień publicznych w 2017 r. Wartość

społecznych zamówień publicznych wyniosła 42 080 960 339,09 zł (wartość bez VAT), co

stanowiło 26% ogólnej wartości udzielonych zamówień publicznych w 2017 r. W ramach

społecznych zamówień publicznych udzielono 126 zamówień z tzw. klauzulą zastrzeżoną na

podstawie art. 22 ust. 2 oraz 2a PZP o łącznej wartości 173 145 478,61 zł (wartość bez VAT),

980 zamówień, w których uwzględniono klauzulę na podstawie art. 29 ust. 4 PZP, o łącznej

wartości 2 444 950 994,59 zł (wartość bez VAT) oraz 254 zamówień z klauzulą zastrzeżoną

na podstawie art. 138p PZP, o łącznej wartości 75 603 896,07 zł (wartość bez VAT).

W zakresie danych za 2017 r. dostępne są również dane dotyczące liczby ogłoszeń

o zamówieniu opublikowanych w Biuletynie Zamówień Publicznych (BZP)100), w których

zamawiający zastosowali tzw. klauzulę zastrzeżoną na podstawie art. 22 ust. 2 oraz 2a PZP –

zostały opublikowane 294 ogłoszenia o zamówieniu z tzw. klauzulą zastrzeżoną, co stanowiło

0,24% wszystkich ogłoszeń o zamówieniu opublikowanych w BZP w 2017 r.

Powyższe dane wskazują, że rozwiązania w zakresie tzw. klauzul społecznych

w zamówieniach publicznych nie są jeszcze stosowane w wystarczająco wysokim stopniu.

Stąd konieczność kontynuowania działań popularyzujących te instrumenty wśród

zamawiających, do których należy wybór trybu zlecenia zamówienia. W odniesieniu jednak

do mechanizmów de facto ograniczających udział w zamówieniu do tzw. podmiotów

integracyjnych, m.in. podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, nie bez znaczenia

pozostaje również odpowiedź ze strony wykonawców w zakresie ich gotowości do realizacji

zamówienia. Informacje z monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul

społecznych w zamówieniach publicznych za 2016 r.101) wskazują, że drugą najczęstszą

przyczyną unieważnienia postępowania z klauzulami społecznymi, po zbyt wysokiej cenie

oferty najkorzystniejszej, która przekraczała możliwości finansowe zamawiającego, był brak

ważnych ofert. Istnieje zatem potrzeba wspierania tworzenia nowych podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej oraz wzmacniania potencjału już istniejących, tak aby były

zainteresowane i zdolne do świadczenia usług dla administracji publicznej.

Podsumowując, klauzule społeczne mogą się stać jednym z bodźców wspomagających rozwój

sektora ekonomii społecznej i solidarnej, ale wymagane jest podjęcie działań wzmacniających

potencjał tych podmiotów w ubieganiu się o zamówienia publiczne oraz kontynuacja działań

edukacyjnych i promocyjnych na rzecz zamawiających i instytucji kontrolnych.

99)

Zakres aspektów społecznych określony w tabeli VIII wzoru rocznego sprawozdania o udzielonych zamówieniach

publicznych.

100)

W Biuletynie Zamówień Publicznych są publikowane zamówienia powyżej wartości określonych w art. 4 pkt 8 ustawy

Pzp – próg 30 tys. euro – ale poniżej wartości progów UE.

101)

Wyniki monitoringu stosowania przez administrację rządową klauzul społecznych w zamówieniach publicznych za

2016 r., Urząd Zamówień Publicznych Warszawa 2017 r.

Dokument

podpisany przez

Marek Głuch

Data: 2019.02.27

15:23:24 CET

MONITOR POLSKI

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 27 lutego 2019 r.

Poz. 214

UCHWAŁA NR 11

RADY MINISTRÓW

z dnia 31 stycznia 2019 r.

zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia programu pod nazwą „Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej”

Na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2018 r.

poz. 1307 i 1669) Rada Ministrów uchwala, co następuje

załącznik do uchwały otrzymuje brzmienie określone w załączniku do niniejszej uchwały.