Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" (MP_2019_1150) | PL

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

§ 1 Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

§ 1. Przyjmuje się „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”, stanowiącą załącznik do

uchwały.

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

§ 2 Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

§ 2. Traci moc uchwała nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego

rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020 (M.P. poz. 839).

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

ZAŁĄCZNIK 1. DZIAŁANIA NA LATA 2020-2030 ............................................................................... Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

ZAŁĄCZNIK 1. DZIAŁANIA NA LATA 2020-2030 ............................................................................................. 133

ZAŁĄCZNIK 2. POWIĄZANIA CELÓW SZCZEGÓŁOWYCH SZRWRIR 2030 Z SOR NA POZIOMIE KIERUNKÓW

INTERWENCJI I OBSZARÓW .......................................................................................................................... 161

ZAŁĄCZNIK 3. ZRÓŻNICOWANIE TERYTORIALNE ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH .................................... 167

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

Wykaz skrótów

ARiMR

Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

ASF

Afrykański pomór świń

B+R

prace badawczo-rozwojowe

CAS

Centrum Analiz Strategicznych

CDR

Centrum Doradztwa Rolniczego

CEF

Instrument Łącząc Europę

EBI

Europejski Bank Inwestycyjny

EBOIR

Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju

EFI

Europejski Fundusz Inwestycyjny

EPI

Europejskie Partnerstwo na rzecz Innowacji

EFIS

Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych

EFMR

Europejski Fundusz Morski i Rybacki

EFRG

Europejski Fundusz Rolniczy Gwarancji

EFRROW

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich

EFRR

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

EFSI

Europejskie Fundusze Strukturalne i Inwestycyjne

EFS+

Europejski Fundusz Społeczny Plus

FS

Fundusze Spójności

GOZ

gospodarka o obiegu zamkniętym

GUS

Główny Urząd Statystyczny

IOB

Instytucje Otoczenia Biznesu

ITP

Instytut Technologiczno-Przyrodniczy

ICT

Technologie informacyjno-komunikacyjne

JST

Jednostka Samorządu Terytorialnego

KE

Komisja Europejska

KOWR

Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa

KPRM

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

KRUS

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

KWR

klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych

LGD

lokalna grupa działania

MC

Ministerstwo Cyfryzacji

ME

Ministerstwo Energii

MEN

Ministerstwo Edukacji Narodowej

MF

Ministerstwo Finansów

MGMiŻŚ

Ministerstwo Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej

MI

Ministerstwo Infrastruktury

MIiR

Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju

MKiDN

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

MNiSW

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

MPiT

Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii

MRiRW

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

MRPiPS

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

MS

Ministerstwo Sprawiedliwości

MSiT

Ministerstwo Sportu i Turystyki

MSWiA

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji

MSZ

Ministerstwo Spraw Zagranicznych

MŚ

Ministerstwo Środowiska

MZ

Ministerstwo Zdrowia

MZ(PIS)

Ministerstwo Zdrowia (Państwowa Inspekcja Sanitarna)

NCBiR

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

NEET

grupa społeczna, obejmująca młodzież pozostającą poza sferą zatrudnienia i edukacji (ang. not in

employment, education or training)

NFOŚIGW

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

NIKiDW

Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi

ODR

ośrodek doradztwa rolniczego

OECD

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Organisation for Economic Co-operation and

Development)

ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych (ang. United Nations)

OZE

odnawialne źródła energii

PAIH

Państwowa Agencja Inwestycji i Handlu

PES

przedsiębiorstwa ekonomii społecznej

PFR

Polski Fundusz Rozwoju

PGWWP

Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie

PO RYBY 2014-2020

Program Operacyjny „Rybactwo i Morze” 2014–2020

PPP

Partnerstwo Publiczno-Prywatne

PS

polityka spójności

PROW 2007-2013

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013

PROW 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014–2020

PUP

powiatowe urzędy pracy

RLKS

rozwój lokalny kierowany przez społeczność

SOR

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)

SZRWRiR 2030

Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030

UE

Unia Europejska

UKE

Urząd Komunikacji Elektronicznej

UOKiK

Urząd Ochrony Konsumentów i Konkurencji

WPR

Wspólna Polityka Rolna

WPRyb

Wspólna polityka rybołówstwa

WTO

Światowa Organizacja Handlu (ang. World Trade Organization)

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

WPROWADZENIE

Minister właściwy do spraw rozwoju obszarów wiejskich odpowiada za procesy związane

z programowaniem, koordynacją oraz monitorowaniem realizacji polityki rozwoju na obszarach wiejskich. Tym

samym pełni on obok ministra właściwego do spraw rozwoju kluczową rolę w procesie strategicznego

zarządzania terytorialnym rozwojem kraju1). Rozwój obszarów wiejskich w wymiarze terytorialnym nieodłącznie

wiąże się z rozwojem rolnictwa i całego sektora rolno-spożywczego, który obok czynników środowiskowych i

struktury osadniczej w największym stopniu kształtuje wykorzystanie przestrzeni wiejskiej. W tym kontekście

projektowanie rozwoju rolnictwa powinno być elementem projektowania rozwoju obszarów wiejskich.

Minister właściwy do spraw rozwoju rybołówstwa odpowiada za dział gospodarki rybołówstwo. W

kompetencji tego ministra leżą zadania m.in. z zakresu rybołówstwa morskiego, rybactwa śródlądowego,

racjonalnego gospodarowania żywymi zasobami morza, gospodarki rybnej, organizacji rynku rybnego oraz

organizacji producentów rybnych. Minister ten odpowiada również za procesy związane z programowaniem,

koordynacją oraz monitorowaniem realizacji polityki rozwoju w zakresie powyższych sektorów, w tym za

prawidłowe wdrażanie wspólnej polityki rybołówstwa przez realizację programów operacyjnych wspieranych z

funduszy unijnych. Tym samym pełni on kluczową rolę w procesie strategicznego zarządzania rozwojem sektora

rybołówstwa w Polsce.

W ostatnich latach miejscem określenia celów i działań rozwojowych wsi, rolnictwa i rybactwa była Strategia

zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020 przyjęta przez Radę Ministrów w dniu

25 kwietnia 2012 r. Stanowiła ona część systemu dokumentów strategicznych powstałych na podstawie

Wytycznych do opracowywania strategii rozwoju oraz Planu uporządkowania strategii rozwoju – zakres i

struktura2) i przepisów ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r.

poz. 1295). Strategia ta była kluczowym dokumentem wyznaczającym kierunki działań publicznych na rzecz

rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa w latach 2014–2020. Jej przepisy znalazły swoje

odzwierciedlenie w Umowie partnerstwa - najważniejszym dokumencie projektującym sposób wykorzystania

przez Polskę środków unijnych.

Kolejne lata przybliżały instytucje publiczne do weryfikacji i aktualizacji modelu rozwoju kraju oraz prac nad

programowaniem nowej perspektywy finansowej UE na lata 2021–2027. W fazie przygotowań MRiRW

uczestniczyło w pracach nad wzmocnieniem systemu zarządzania rozwojem kraju. W dniu 16 lutego 2016 r.

Rząd RP przedstawił zaktualizowaną wizję rozwoju kraju w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju”. Jej rozwinięcie stanowi nowa średniookresowa strategia rozwoju kraju „Strategia na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) (SOR)” przyjęta przez Radę

Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r.

Głównym celem projektowanych działań rozwojowych w SOR jest stworzenie warunków do wzrostu

dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym,

ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym. SOR zawiera również szereg wyborów strategicznych

polityki państwa, które stanowią rekomendacje dla polityk publicznych. Nowa średniookresowa strategia rozwoju

kraju jest też punktem wyjścia do opracowania strategii rozwoju określających podstawowe uwarunkowania, cele

i kierunki rozwoju odnoszące się do sektorów, dziedzin, regionów lub rozwoju przestrzennego w perspektywie do

2030 r., w tym m.in. SZRWRiR 2030, której zadaniem jest określenie kluczowych kierunków rozwoju obszarów

wiejskich, rolnictwa i rybactwa w perspektywie do 2030 r., spójnych z celami SOR. Aktualizacja strategii posłuży

również właściwemu zaadresowaniu zakresu interwencji publicznych finansowanych ze środków krajowych

i unijnych na lata 2021–2027.

1) Obowiązki te nakłada w szczególności ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju oraz ustawa z dnia

4 września 1997 r. o działach administracji rządowej.

2) Opracowane przez ministra właściwego do spraw polityki rozwoju.

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

Przystępując do opracowania SZRWRiR 2030, przyjęto następujące założenia



dostosowanie zakresu SZRWRiR 2030 do SOR w odniesieniu do diagnozy, wyzwań, pułapek rozwojowych

i celów oraz włączenie w system realizacji Strategii projektów strategicznych i działań SOR;



uwzględnienie w SZRWRiR 2030 postanowień wynikających z przyjętej przez ONZ Agendy na rzecz

zrównoważonego rozwoju 2030 (Agenda 2030) oraz sposobu realizacji jej celów w Polsce;



uwzględnienie najważniejszych zasad SOR – tj. podejścia selektywnego, zintegrowanego i zróżnicowanego

terytorialnie; uwzględnienie zasad współpracy i partnerstwa, aktywności na forum międzynarodowym,

mobilizacji krajowego kapitału, procesów demograficznych jako punktu odniesienia planowanych działań;



zaprojektowanie wskaźników monitorowania SZRWRiR 2030 (z uwzględnieniem wskaźników SZRWRiR

2012-2020 oraz wskaźników przyjętych w SOR);



dostosowanie horyzontu czasowego do SOR, tj. utrzymanie podstawowego horyzontu do 2020 r. oraz

rozszerzenie do 2030 r. w odniesieniu do najważniejszych postanowień SZRWRiR 2030.

Sposób aktualizacji SZRWRiR 2030 został przedstawiony w dokumencie pt. Aktualizacja strategii rozwoju

wynikająca z przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” przyjętym uchwałą nr 65 Komitetu Koordynacyjnego do spraw

Polityki Rozwoju z dnia 23 maja 2017 r. Zgodnie z tym dokumentem, prace nad aktualizacją strategii rozwoju

odbywają się w ramach międzyresortowych zespołów zadaniowych, za których organizację pracy odpowiadają

przedstawiciele resortów wskazanych jako koordynatorzy danej strategii. Jednym z nich jest Zespół ds. Strategii

zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa.

Ponadto minister do spraw rozwoju wsi powołał Zespół doradczo-konsultacyjny o charakterze organizacji

non-profit ds. aktualizacji Strategii pełniący rolę rolno-wiejskiego Think-tanka, dzięki czemu do prac nad

aktualizacją strategii na stałe zostało włączone szerokie grono ekspertów i praktyków z zakresu rozwoju rolnictwa

i obszarów wiejskich. Pod koniec kwietnia 2017 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaprosił do współpracy

wojewodów oraz wojewódzkie ODR, powierzając im zadanie utworzenia w każdym z województw Zespołu,

który dokona analizy szans i zagrożeń, jakie stoją przed sektorem żywnościowym i terenami wiejskimi

na obszarze województwa, oraz wyznaczy potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich w województwie

(16 wojewódzkich zespołów analizujących szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju

obszarów wiejskich).

Proces opracowania SZRWRiR 2030 miał charakter bardzo otwarty i partycypacyjny. MRiRW organizowało

warsztaty tematyczne (np. warsztaty z udziałem przedstawicieli 16 wojewódzkich Zespołów analizujących

szanse i zagrożenia oraz potencjalne kierunki rozwoju obszarów wiejskich, podczas których dokonano analizy

dotychczasowego układu dokumentów strategicznych i planistycznych na poziomie województw oraz sposobu

uwzględnienia w takich dokumentach zagadnień dotyczących rozwoju obszarów wiejskich), prowadzone były

prace eksperckie instytutów podległych lub nadzorowanych przez ministrów odpowiedzialnych za opracowanie

strategii (zwrócono się do GUS, Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie, ITP, MIR – PIB w Gdyni, IERiGŻ

– PIB w Warszawie, IUNG – PIB w Puławach o wsparcie prac zespołów wojewódzkich przez udostępnienie

szczegółowych danych dotyczących zagadnień społeczno-gospodarczych obszarów wiejskich poszczególnych

regionów kraju oraz przygotowanie wkładów do poszczególnych części strategii i dokumentu diagnostycznego),

wykonane zostały niezależne ekspertyzy3), wykorzystano podejście projektowe (dot. projektu strategicznego

3) Jacek Sierak, Andrzej Gałązka, Michał Bitner: „Ekspertyza dotycząca budżetów gmin w Polsce”, 2016 r.; Przemysław Śleszyński

„Identyfikacja i ocena wybranych zjawisk demograficznych w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem wsi i relacji miasto-wieś), Polska

Akademia Nauk Instytut geografii i przestrzennego zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, 2016 r.

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

SOR pn. Pakt dla obszarów wiejskich na lata 2017–2020(2030), który identyfikował dotychczasową rolę

pozostałych podmiotów publicznych w procesie rozwoju wsi i rolnictwa), zbierano informacje oraz opinie

pracowników instytucji publicznych (np. podczas spotkań zespołu międzyresortowego), prowadzono

w każdym z województw panele ekspertów (w ramach ww. zespołów wojewódzkich), przygotowano ocenę

ex-ante SZRWRiR 2030, przeprowadzono uzgodnienia międzyresortowe i konsultacje publiczne.

Projekt SZRWRiR 2030 był prezentowany w dniu 10 maja 2018 r. na posiedzeniu Komitetu Koordynacyjnego do

spraw Polityki Rozwoju oraz na Komitecie Społecznym Rady Ministrów. Kolejnym krokiem było opracowanie

w połowie 2018 r. Planu dla wsi opartego na trzech filarach: ochrona, wsparcie i rozwój, który spowodował m.in.

przyspieszenie działań na rzecz rozwoju rolnictwa oraz zawierał również doraźne działania na rzecz wsparcia

rolnictwa.

25 kwietnia 2012 r.

Rada Ministrów

przyjęła

„Strategię

zrównoważonego

rozwoju wsi,

rolnictwa i rybactwa

na lata 2012-2020”

16 lutego 2016 r.

Rada Ministrów

przyjęła

„Plan na rzecz

odpowiedzialnego

rozwoju”

14 lutego 2017 r. Rada

Ministrów przyjęła nową

średniookresową strategię

rozwoju kraju pn.

„Strategia na rzecz

Odpowiedzialnego

Rozwoju do roku 2020

(z perspektywą

do 2030r.)”

10 maja 2018 r. Projekt

SZRWRiR 2030 został

przedstawiony na

posiedzeniu Komitetu

Koordynacyjnego ds.

Polityki Rozwoju

Lipiec 2018 r.

przedstawiony został

„Plan dla wsi”

Rysunek 1. Kamienie milowe w pracy nad wyznaczeniem strategicznych kierunków rozwoju wsi, rolnictwa i

rybactwa w perspektywie 2030 r.

Źródło: opracowanie własne.

Niniejsza strategia zawiera działania i projekty strategiczne będące w kompetencji nie tylko MRiRW

i MGMiŻŚ, ale także pozostałych resortów oraz samorządu województwa, który pełni kluczową rolę

w procesie programowania, zarządzania i koordynowania działań rozwojowych na poziomie

regionalnym. W części diagnostycznej, w tym w ocenie uwarunkowań zewnętrznych oraz na etapie

formułowania wyzwań, uwzględniono również wnioski z analiz KE, organizacji międzynarodowych, w

szczególności OECD, FAO. W szczególności wzięto pod uwagę wnioski zawarte w takich raportach jak m.in.

„OECD Przeglądy Polityk Rozwoju Obszarów Wiejskich: Polska 2018”.

Ważnym punktem odniesienia w pracach nad aktualizacją niniejszej strategii były kierunki zmian polityk

wspólnotowych, w tym przede wszystkim WPR, WPRyb i polityki spójności zarysowane w propozycjach

legislacyjnych przedstawionych przez służby KE w 2018 r.

Podobnie jak w latach poprzednich, za obszary wiejskie w SZRWRiR 2030 uznaje się obszar kraju

z wyłączeniem miast liczących powyżej 5 tys. mieszkańców. Wyodrębnienie obszarów wiejskich byłoby

możliwe również dzięki zastosowaniu metodologii przyjętej przez OECD, opartej na kryterium gęstości

zaludnienia (do 150 osób/km²), jednak w warunkach polskich prowadziłoby to do wyłączenia z obszarów

wiejskich nie tylko wsi bezpośrednio sąsiadujących z dużymi miastami, ale także niektórych gmin wiejskich lub

miejsko-wiejskich położonych w większej odległości od największych ośrodków miejskich w południowo-wschodniej części Polski. Równocześnie doświadczenia dotychczasowej realizacji programów wspierających

rozwój obszarów wiejskich oraz istniejące w terenie powiązania funkcjonalne stanowią istotne argumenty za

zaliczeniem do obszarów wiejskich nie tylko terenów wiejskich wg dotychczasowej definicji administracyjnej

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

przyjętej przez GUS4), ale też małych miast (do 5 tys. mieszkańców), gdyż pełnią one podobne funkcje jak duże

wsie będące siedzibami władz gminnych. Często wyłącznie względy historyczne rozstrzygały, czy lokalne

centrum administracyjne i gospodarcze ma obecnie status wsi czy też miasta.

Jako obszar rybacki rozumie się tereny skoncentrowane wokół obszarów morskich, jezior, stawów

rybnych, rzek i estuariów, ze znaczącym poziomem zatrudnienia lub produkcji w sektorze rybactwa.

Obszary rybackie to zarówno gminy wiejskie, jak i miejskie.

Używane w SZRWRiR 2030 pojęcie sektora rolno-spożywczego należy rozumieć jako dział gospodarki

zajmujący się produkcją rolno-spożywczą, tj. wytwarzaniem artykułów rolno-spożywczych

zdefiniowanych w ustawie z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych.

Zgodnie z ww. ustawą artykuły rolno-spożywcze to produkty rolne, runo leśne, dziczyzna, organizmy

morskie i słodkowodne w postaci surowców, półproduktów oraz wyrobów gotowych otrzymanych z tych

surowców i półproduktów, w tym środki spożywcze (żywność).

4) Obszary wiejskie w Polsce, zgodnie z metodologią ich wyodrębniania przez GUS, opartą na podziale administracyjnym, definiowane są

jako tereny położone poza granicami administracyjnymi miast. Są to zatem obszary gmin wiejskich oraz części wiejskie gmin miejsko-wiejskich (wg metodologii GUS obszary wiejskie w Polsce na koniec 2016 r. zajmowały 93% powierzchni kraju i były zamieszkiwane

przez około 39,8% ogółu ludności).

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

TRENDY, PUŁAPKI ROZWOJOWE I WYZWANIA SEKTORA ROLNO-SPOŻYWCZEGO

I ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

Trendy, zagrożenia, szanse i problemy rozwojowe obszarów wiejskich i sektora

rolno-spożywczego

Obszar: Zmiany struktury gospodarki rolno-żywnościowej

o

Powolny odpływ zatrudnionych w rolnictwie do sektorów pozarolniczych, zbyt wolne zmiany struktury

agrarnej rolnictwa oraz generalnie niższe tempo postępu technologicznego w rolnictwie i rybactwie oraz

słabnąca pozycja przetargowa rolników i rybaków w łańcuchach rynkowych są przyczyną wolniejszego

tempa wzrostu produktywności pracy w rolnictwie i w rybactwie w stosunku do sektorów

pozarolniczych i pozarybackich. Taka sytuacja prowadzi do utrzymywania się, a nawet pogarszania

dysparytetu dochodowego w rolnictwie, ale także do intensywniejszego poszukiwania pozarolniczych

zarobkowych źródeł dochodów w gospodarstwach domowych rolników.

o

Rosnąca koncentracja kapitału (skala przedsiębiorstw), szczególnie na „wyższych” poziomach

łańcuchów rynkowych, dotyka również obszarów wiejskich i sektora rolno-spożywczego. W powiązaniu

z raczej powolnym wzrostem koncentracji zasobów ziemi i kapitału w rolnictwie zjawisko to sprzyja m.in.

tendencji do „nierównego” podziału wartości dodanej w łańcuchach rynkowych, w których rolnicy

i mieszkańcy wsi mają najczęściej najsłabszą pozycję przetargową i najmniejszy udział w podziale wartości

dodanej.

o

Rozdrobnienie sektora rolnego w powiązaniu z rosnącą presją konkurencyjną (oraz dążeniem do

przejmowania funkcji w zakresie przetwórstwa i handlu) zwiększają rolę wspólnych inicjatyw i działań

(procesy integracji poziomej) w formule spółdzielni czy grup producentów. Zdolność do wykorzystania

rezerw efektywności sektora, tkwiących w zbiorowych działaniach, w coraz większym stopniu

determinuje przewagi konkurencyjne lub jest warunkiem utrzymania dotychczasowej pozycji na

rynku.

Obszar: Zarządzanie zmianą w sektorze rolno-spożywczym

o

Trwa rewolucja technologiczna w rolnictwie. Jej głównym obszarem jest tworzenie i wdrażanie innowacji,

szybki rozwój nauki i badań, cyfryzacja, robotyzacja, wykorzystanie danych satelitarnych, analiza dużych

zbiorów danych (big data), automatyzacja, genetyka (w hodowli) czy informatyzacja procesów

gospodarczych. Nowe technologie charakteryzuje bardzo szybki rozwój i wzrost i ułatwienia w dostępie,

przez co stosunkowo szybko są absorbowane w różnych sferach życia gospodarczego (również

w gospodarkach rozwijanych na obszarach wiejskich) i coraz silniej determinują przewagi konkurencji

podmiotów, regionów i państw. W rozwoju i adaptacji nowych technologii można upatrywać szans na

częściowe choćby pokonanie ograniczeń związanych z dużym rozproszeniem podmiotów sektora

rolno-spożywczego, a także możliwość godzenia często sprzecznych celów ekonomicznych (rynkowych),

środowiskowych i społecznych. Rozwój kompetencji, kapitał finansowy oraz infrastruktura szerokopasmowa

będą warunkować tempo wdrożeń tych nowych możliwości.

o

Zmieniające się uwarunkowania przyrodniczo-klimatyczne prowadzą do większej częstotliwości

występowania zjawisk o charakterze klęskowym, z kolei silniejsze włączenie krajowego i unijnego sektora

rolnego w globalne procesy adaptacyjne eksponuje na zewnątrz szoki cenowe lub zwiększa podatność na

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

zewnętrzne kryzysy podażowo-cenowe. Obserwowane zmiany powodują wzrost zapotrzebowania na

nowe systemy zarządzania ryzykiem w rolnictwie i rybactwie oraz gospodarką wodną.

Obszar: Zmiany demograficzne i społeczne (w tym modele konsumpcji)

o

Postępują zmiany demograficzne w Polsce i w Europie związane ze starzeniem się ludności, migracją

wewnętrzną i zagraniczną ludzi młodych, które skutkują zmniejszaniem się udziału mieszkańców w wieku

produkcyjnym w ogóle mieszkańców na terenach wiejskich. Niektóre regiony dotyka również problem

depopulacji. Zmiany te coraz wyraźniej oddziałują na różne aspekty rozwoju gospodarczego i społecznego

wsi, rolnictwa i rybactwa, „ucieczkę” najcenniejszych zasobów pracy ze wsi do miast, brak rąk do

pracy w niektórych regionach (zwłaszcza peryferyjnych) oraz spowolnienie wymiany pokoleniowej

w rolnictwie i rybactwie.

o

Wzrasta zamożność, świadomość ekologiczna i w zakresie higieny różnych aspektów życia

w społeczeństwach krajów UE i innych społeczeństwach krajów wysokorozwiniętych, co przekłada się na

rosnące zainteresowanie żywnością wysokiej jakości, żywnością funkcjonalną (w tym „leczniczą”),

tradycyjną, produkowaną w sposób nieobciążający środowiska i klimatu. Preferencje konsumentów

coraz silniej będą dotyczyć śladu środowiskowego (klimatycznego) produktów, kwestii etycznych (w chowie

zwierząt), a nie tylko indywidualnej wartości użytkowej i ceny, czemu sprzyjają także rosnące możliwości

śledzenia i kontroli źródeł pochodzenia surowców rolnych i sposobów ich przetwarzania (np. technologii

blockchain).

o

Generalny wzrost poziomu dochodów (i standardów jakości życia) niesie z sobą ryzyko powstawania

luki zatrudnieniowej w sektorach pracochłonnych, które nie podlegają w całości procesom

automatyzacji. Z drugiej strony istnieje zagrożenie wzrostu marnowania żywności wraz ze wzrostem jej

podaży i konsumpcyjnego stylu życia. Utrata konkurencyjności kosztowej wymuszać będzie poszukiwania

nisz rynkowych związanych ze zmianami oczekiwań i preferencji konsumentów (np. produkcja

zrównoważona środowiskowo, ekologiczna, bez pestycydów).

o

Następuje globalny wzrost ludności skoncentrowany w Azji i Afryce, który będzie się przekładał na

rosnący popyt na żywność. W państwach rozwijających się wzrasta konsumpcja produktów pochodzenia

zwierzęcego (mleko, drób, wieprzowina, wołowina, ryby i bezkręgowce), zwiększając popyt na surowce

i produkty rolne pochodzenia zwierzęcego oraz pasze dla zwierząt.

Obszar: Środowisko i zmiany klimatu

o

Rośnie znaczenie i oczekiwania społeczne w zakresie ochrony zasobów środowiska naturalnego w

rolnictwie i rybactwie (gleba, woda, powietrze, różnorodność biologiczna). Obszary wiejskie, z uwagi

na zarządzanie przeważającą częścią zasobów przyrodniczych, są jednym z głównych adresatów

krajowych i wspólnotowych dążeń w zakresie ochrony zasobów środowiska. Tendencje te

wzmacniają wielofunkcyjny charakter sektora rolnego, jednocześnie coraz silnej uzależniając jego

konkurencyjność na globalnym rynku od przychodów pozarynkowych (transfery budżetowe za dostarczanie

dóbr publicznych).

o

Coraz wyraźniej dostrzegalne są zmiany klimatu, które w wielu regionach świata powodują ograniczenia

w dostępności zasobów żywności, wody pitnej i energii oraz zagrożenia dla równowagi

biologicznej. Coraz częściej stają się one czynnikiem utrudnień w produkcji rolniczej i rybackiej oraz

przetwórstwie rolno-spożywczym, wpływając tym samym na równowagę na wielu rynkach rolnych

i zwiększając ryzyko związane z działalnością gospodarczą w sektorze rolno-spożywczym. W warunkach

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

polskich wzrasta znaczenie gospodarki zasobami wody (retencja, melioracja, nawodnienia). Jednocześnie

pojawiają się w Polsce możliwości rozwoju „nowych” upraw (np. soi czy winorośli).

o

Rosnąca presja międzynarodowa na redukcję emisji gazów cieplarnianych z sektora

rolno-spożywczego (szczególnie produkcji zwierzęcej), powodująca konieczność kosztownych

dostosowań m.in. w zakresie organizacji produkcji czy stosowanych technologii, szczególnie

odczuwalnych na poziomie małych i średnich gospodarstw.

o

Nowe sektory gospodarki na obszarach wiejskich, takie jak: biogospodarka, GOZ i zielona gospodarka,

energetyka rozproszona oparta na OZE, gospodarka społeczna, gospodarka doświadczeń (wolnego czasu),

gospodarka ukierunkowana na zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnej, to sektory często związane z

rozwojem nowych technologii, produktów, wzorców konsumpcji, zmian preferencji indywidualnych

lub społecznych. Ich rozwój może przyczynić się do zróżnicowania gospodarki wiejskiej i powstawania

nowych, atrakcyjnych miejsc pracy. Wykorzystanie tych zmian w celu absorbcji nadwyżek zasobów pracy w

rolnictwie wymaga nabywania nowych kompetencji i umiejętności przez mieszkańców obszarów

wiejskich. Wzrost dywersyfikacji dochodów mieszkańców wsi w wyniku rozwoju nowych sektorów

gospodarki jest dziś trudny do oszacowania, jednak wydaje się być większy w przypadku aktywności

powiązanych bezpośrednio z gospodarstwami rolnymi i działalnością o charakterze usług, mniejszy

natomiast w przypadku biogospodarki i energetyki rozproszonej, z uwagi na mniejszą pracochłonność tych

dziedzin, większą kapitałochłonność oraz silniejszą zależność ich rozwoju od konkurencji ze strony

tradycyjnych sektorów gospodarki.

Obszar: Wykorzystanie przestrzeni i zasobów ziemi i pracy na obszarach wiejskich

o

Zachodzą niekorzystne zmiany w przeznaczeniu i użytkowaniu gruntów, w tym zaprzestanie praktyk

rolniczego użytkowania gruntów rolnych i niekontrolowana urbanizacja na terenach wiejskich (w

tym również cennych dla rolnictwa), które prowadzą do niepełnego i nietrwałego (niezrównoważonego)

gospodarowania krajowym zasobem ziemi rolniczej.

o

Zmniejsza się udział dochodów z działalności rolniczej i postępuje dezagraryzacja wsi, czego

następstwem jest spadek liczby pełnozatrudnionych w tym sektorze, a także spadek udziału

dochodów z rolnictwa w strukturze dochodów gospodarstw domowych użytkujących gospodarstwo

rolne. Aktualnie ponad połowa gospodarstw domowych osób pracujących w rolnictwie większość dochodu

generuje poza rolnictwem. Rośnie szybko udział gospodarstw, które zaprzestały chowu zwierząt lub w ogóle

działalności rolniczej.

o

Następuje migracja zasobów produkcji zwierzęcej, w tym również na tereny podmiejskie ze względu

na bliskość dużego rynku odbiorców, co powoduje konflikty urbanistyczne i konflikty międzysąsiedzkie,

dotyczące głównie problemu uciążliwości odorowej. W przyszłości migracja produkcji rolniczej może

dotyczyć również produkcji roślinnej, w przypadku rozwinięcia się światowego trendu dotyczącego „rolnictwa

w miastach” (farmy wykorzystujące hydroponikę, system Sky Greens, mobilne miejskie uprawy warzyw w

pojemnikach – z recyklingu, farmy na dachach budynków, uprawy wertykalne).

o

Od wielu lat wzrasta zróżnicowanie przestrzenne rozwoju obszarów wiejskich oraz narastają

nierówności społeczne w rozwoju regionalnym i w układzie miasto/wieś. Pogłębia się polaryzacja

wewnątrz województw i następuje dalsza marginalizacja obszarów o niskim poziomie dochodów

własnych na osobę, peryferyjnych, słabo skomunikowanych, o niskim poziomie rozwoju

infrastrukturalnego lub społecznego. Zwykle szybko rozwija się jedynie niewielka grupa terytoriów, w tym

obszarów wiejskich położonych w małej odległości od aglomeracji miejskich, na których nie ma wieloletnich

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

zapóźnień w rozwoju infrastruktury. Zaludnienie na obszarach wiejskich rośnie znacznie szybciej w pobliżu

miast (szczególnie tam, gdzie znajdują się tereny możliwe do zabudowy jednorodzinnej), natomiast maleje

na obszarach peryferyjnych lub o najniższym poziomie dostępności komunikacyjnej. Największy dystans

w relacji miasto – wieś widać w poziomie dochodów, które mimo wzrostu notowanego w ostatnich latach

nadal są znacząco niższe wśród mieszkańców obszarów wiejskich i rolników, aniżeli wśród mieszkańców

miast i pozarolniczych grup zawodowych.

Obszar: Uwarunkowania międzynarodowe, w tym związane z członkostwem w UE

o

Następują duże zmiany w modelu funkcjonowania budżetu i polityk europejskich po 2020 r., w tym

zmiany w europejskiej polityce spójności, WPR i we WPRyb, w zakresie poziomu i struktury ich

budżetów, mechanizmów zarządzania tymi politykami, a także priorytetowych unijnych celów i

kierunków interwencji. Wyzwaniem będzie także efektywne zarządzanie procesem opuszczania UE przez

Wielką Brytanię (Brexit).

o

Wchodzą w życie kolejne (kompleksowe) dwustronne umowy handlowe UE z państwami trzecimi, co

oznacza potencjalny wzrost możliwości ekspansji na rynki partnerów UE przy jednoczesnym

wzroście presji konkurencyjnej dla sektora rolno-spożywczego UE. Liberalizacja w zakresie poziomu

taryf zwiększa rolę czynników pozataryfowych oraz potrzebę działań promocyjnych na rynkach państw

trzecich. Umowy te sprzyjają coraz silniejszemu włączaniu sektora rolnego UE w procesy globalne, z czym

wiążą się nie tylko korzyści, ale także koszty dostosowań i nowe ryzyka.

o

Rosnące potrzeby w zakresie ochrony środowiska i klimatu oraz ambicje UE dotyczące

podejmowania i promowania nowych zobowiązań na forum globalnym (np. Porozumienie paryskie w

zakresie ochrony klimatu, energochłonność gospodarek i poszczególnych sektorów, polityki rozwojowej –

m.in. zobowiązania w zakresie promowania celów zrównoważonego rozwoju ONZ oraz relacji

gospodarczych m.in. propozycje reformy WTO) powodują stawianie własnej gospodarce, w tym

sektorowi rolno-spożywczemu, ambitnych celów skutkujących kosztownymi dostosowaniami.

Powoduje to również ukierunkowanie unijnego budżetu (w tym WPR, WPRyb i polityki spójności) na

realizację ww. celów.

o

Występują tendencje protekcjonistyczne na jednolitym rynku, wynikające zarówno z działań państw

członkowskich, jak i niepełnej i niewłaściwej transpozycji prawa unijnego do krajowych porządków

prawnych. Tendencje te ograniczają korzyści z handlu artykułami rolno-spożywczymi (głównie dla

krajów eksporterów netto – jak Polska).

Obszar: Otoczenie instytucjonalne

o

Wzrasta rola efektywnego i społecznie odpowiedzialnego zaangażowania środków publicznych

i instytucji finansowych w politykę rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa. Związane jest

to z jednej strony ze złożonością i wzajemnym powiązaniem zadań w zakresie rozwoju wsi i rolnictwa,

a z drugiej ze zmianami wspólnotowych zasad zarządzania środkami UE (m.in. zasady integrowanego

podejścia, warunkowości podstawowej5), powiązania z rezultatami). Potrzebne są wyprzedzające działania

analityczne, programowe oraz systemowe, w tym w sferze organizacyjno-instytucjonalnej

przygotowujące do wdrażania programów UE w perspektywie finansowej na lata 2021–2027.

o

Rośnie znaczenie zadań instytucji działających na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa

żywnościowego i bezpieczeństwa żywności, m.in. w związku ze wzrostem oczekiwań konsumentów oraz

5) Tzw. warunkowość ex-ante.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

sposobem prowadzenia polityki handlowej artykułami rolno-spożywczymi na arenie międzynarodowej.

Efektywna realizacja zadań publicznych w zakresie przestrzegania wymagań dotyczących bezpieczeństwa

żywnościowego wymaga wzmocnienia koordynacji i zarządzania politykami oraz zwiększenia

efektywności procesów monitorowania zagrożeń w sektorze rolno-spożywczym (w tym m.in.

dotyczących zagrożeń epidemiologicznych w rolnictwie, niekorzystnych zjawisk atmosferycznych

w rolnictwie, bezpieczeństwa żywności, wpływu sposobu odżywiania i jakości żywności na zdrowie ludzi).

o

Pogłębiające się dysproporcje w rozwoju terytorialnym spowodowane są pułapką słabości

instytucjonalnej6) oraz niskim poziomem zaangażowania lub skłonności do współpracy, zawierania

partnerstw (w tym PPP) czy wprowadzania zmian i uczenia się7). Występuje duże zróżnicowanie w

programowaniu rozwoju z wykorzystaniem zintegrowania planowania przestrzennego i

społeczno-gospodarczego. Brak zapewnienia pełnej integracji systemu programowania

społeczno-gospodarczego i planowania przestrzennego na wszystkich poziomach zarządzania –

krajowym, regionalnym, funkcjonalnym i lokalnym, w tym również w wykorzystaniu narzędzi cyfryzacji.

Pułapki rozwojowe

Na podstawie dokonanej diagnozy sytuacji społeczno-gospodarczej można wskazać pułapki dla rozwoju

zidentyfikowane w SOR, które w sposób szczególny odnoszą się do sektora wsi, rolnictwa i rybactwa.

PUŁAPKA

ŚREDNIEGO

DOCHODU

PUŁAPKA

BRAKU

RÓWNOWAGI

PUŁAPKA

PRZECIĘTNEGO

PRODUKTU

PUŁAPKA

DEMOGRAFICZNA

przeciętny miesięczny dochód na osobę z gospodarstwa indywidualnego w rolnictwie

stanowi niecałe 40% przeciętnego miesięcznego dochodu na osobę z pracy na własny

rachunek

ponad 1/5 mieszkańców obszarów wiejskich to osoby żyjące poniżej relatywnej granicy

ubóstwa

tylko w miejscowościach do 10 tys. mieszkańców i na wsiach ekspansja sklepów sieciowych

zachodzi głównie za sprawą sieci sklepów z polskim kapitałem

w miastach pow. 200 tys. mieszkańców 35% sklepów sprzedających żywność to sklepy z

udziałem kapitału zagranicznego, w miastach z 50-200 tys. mieszkańców – 25%, w miastach

z 10-50 tys. mieszkańców – 27%

nakłady na działalność B+R w dziedzinie rolnictwa to mniej niż 5% wszystkich nakładów

wewnętrznych na działalność B+R ogółem w Polsce

udział niskoprzetworzonych produktów rolnych w eksporcie wynosi 44,5%*

na wsi umieralność jest wyższa niż w miastach, a w okresie 2002–2015 dystans ten

zwiększył się z 3 do 7% **

w 63,1% gmin z obszarów wiejskich współczynnik obciążenia demograficznego*** jest

większy niż średnia dla kraju ogółem

różnice w poziomie wykształcenia mieszkańców miast i wsi w Polsce pozostają bardzo

duże, ale uwidacznia się tendencja do ich zmniejszania

ponad 64% dorosłych mieszkańców wsi ma wykształcenie zasadnicze zawodowe,

podstawowe lub gimnazjalne

*Wskaźnik i jego wartość cyt. za SOR, w SZRWRiR 2030 zaproponowano komplementarny wskaźnik w celu szczegółowym I.

**Monitorowanie zjawisk, które można oceniać za pomocą tego wskaźnika, jest realizowane w ramach Strategii rozwoju kapitału ludzkiego.

***Wskaźnik definiowany przez GUS.

6) Jedna z pułapek rozwoju opisana w SOR.

7) Organizacja ucząca się (ang. Learning organization) – określenie zaproponowane przez Petera Senge, oznaczające organizację zdolną

do uczenia się, adaptującą się do zmiennych warunków funkcjonowania.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Wyzwania strategiczne8)

OBSZAR I: wyzwania i potrzeby sektora rolno-spożywczego

Dynamika procesów rozwojowych i uwarunkowania regionalne prowadzą do silnego zróżnicowania sytuacji

polskich gospodarstw rolnych i poziomu rozwoju obszarów wiejskich w ujęciu gospodarczym i terytorialnym.

Prezentowane wyzwania strategiczne producentów rolnych, rybackich i przetwórców zostały podzielone na

grupy, które odzwierciedlają ich zróżnicowany poziom i tempo rozwoju w czterech płaszczyznach



dostępność zasobów9) i sposób ich wykorzystania;

wiedza, umiejętności i skłonność do ciągłej nauki;

stopień i kierunki zmian poziomu urynkowienia;

wyposażenie (techniczne maszyny, urządzenia, budynki) i możliwości finansowe.

Pozwoliło to wyodrębnić dwie grupy gospodarstw rolnych i rybackich: gospodarstwa o ograniczonym

potencjale rozwojowym i gospodarstwa rozwinięte lub w fazie rozwoju. Przyjęty podział jest w dużej mierze

umowny, ale odzwierciadla specyfikę polskich gospodarstw rolnych i rybackich, które mają silnie zróżnicowany

potencjał i różne możliwe scenariusze rozwoju. W zależności od zmian, jakie będą zachodziły w poszczególnych

składnikach ich obecnego potencjału, gospodarstwa te mogą w przyszłości nadal się rozwijać, spowolnić swoje

tempo rozwoju (ograniczyć dotychczasową działalność), wejść w skład innego gospodarstwa, powiększając tym

samym jego skalę produkcji, lub całkowicie zaprzestać działalności.

Grupy cech

różnicujących w

warunkach polskich

GOSPODARSTWA ROLNE I RYBACKIE W POLSCE

Podział na mniejsze

gospodarstwa

dostępność zasobów

i sposób ich wykorzystania

stopień i kierunki zmian

poziomu urynkowienia

wyposażenie (techniczne

maszyny, urządzenia,

budynki) i możliwości

finansowe

Zaprzestanie

działalności

i brak następcy

wiedza, umiejętności

i skłonność do ciągłej

nauki

obniżenie potencjału

rozwojowego

gospodarstwa

Gospodarstwa

o ograniczonym

potencjale

rozwojowym

Gospodarstwa

rozwinięte

lub w fazie rozwoju

Wzrost potencjału

gospodarstwa

Zaprzestanie działalności i wejście

w skład innego gospodarstwa

Rysunek 2. Scenariusze zmian w strukturze gospodarstw rolnych w Polsce w perspektywie 2030 r.

Źródło: opracowanie własne.

8) Wyzwania strategiczne były identyfikowane przy udziale szerokich konsultacji, w których udział brały m.in. osoby wchodzące w skład

Zespołu doradczo-konsultacyjnego o charakterze organizacji non-profit ds. aktualizacji Strategii pełniącego rolę rolno-wiejskiego Think

tanka, szesnaście regionalnych Zespołów ds. analizy szans i zagrożeń oraz potencjalnych kierunków rozwoju obszarów wiejskich do

2030 r. w województwach, międzyresortowy zespół ds. Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa.

9) W odniesieniu do rolnictwa chodzi głównie o zasoby ziemi lub wody.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Opis wyzwań, jakie stoją przed gospodarstwami rolnymi i rybackimi, podzielono na



wyzwania horyzontalne (dotyczące wszystkich gospodarstw niezależnie od ich wielkości),

wyzwania dla gospodarstw o ograniczonym potencjale rozwojowym oraz

wyzwania stojące przed gospodarstwami rozwiniętymi lub w fazie rozwoju.

Grupy cech

różnicujących

w warunkach

polskich

Wyzwania

horyzontalne,

Wyzwania stojące przed

gospodarstwami o ograniczonym

potencjale rozwojowym,

Wyzwania stojące przed

gospodarstwami rozwiniętymi

lub w fazie rozwoju,

dotyczące gospodarstw rolnych i

rybackich, których

dotyczące gospodarstw rolnych

i rybackich, których

użytki rolne lub grunty pod stawami

(w całości lub w zdecydowanej większości)

permanentnie przez kilka lat nie są

wykorzystywane w produkcji lub są

wykorzystywane przez innych producentów

(np. w ramach użyczenia, dzierżawy);

niska dostępność zasobów (np. ziemi lub

wody) lub niska ich jakość ograniczająca

możliwości rozwoju lub kontynuacji

działalności rolniczej lub rybackiej

użytki rolne lub grunty pod stawami

(w całości lub w zdecydowanej

większości) nieprzerwanie przez

kilka lat są wykorzystywane w

produkcji przez ich właścicieli lub

użytkowników;

dostateczna dostępność i jakość

zasobów (np. ziemi lub wody)

umożliwiająca rozwój działalności

rolniczej lub rybackiej

wiedza,

umiejętności i

skłonność do

ciągłej nauki

właściciel lub kierujący gospodarstwem nie

posiada wystarczającej wiedzy o zasadach

i wymogach prowadzenia działalności

rolniczej lub rybackiej oraz umiejętności w

tym zakresie oraz nie jest skłonny

uzupełnić tej wiedzy i nabyć umiejętności

właściciel lub kierujący

gospodarstwem posiada aktualną

wiedzę o zasadach i wymogach

prowadzenia działalności rolniczej

lub rybackiej oraz umiejętności w

tym zakresie i skłonność do ich

aktualizacji

wszystkie

gospodarstwa

niezależnie od

wiedzy i

umiejętności

rolnika lub rybaka

stopień i kierunki

zmian poziomu

urynkowienia

prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej

jest pokrywane w 50% lub więcej

z przychodów uzyskiwanych z

pozarolniczych lub pozarybackich źródeł i

udział ten nie zmniejsza się

prowadzenie produkcji rolnej lub

rybackiej jest pokrywane nie więcej

niż w 50% z przychodów

uzyskiwanych z pozarolniczych lub

pozarybackich źródeł i udział ten

stale się zmniejsza

wszystkie

gospodarstwa

niezależnie od

skali i poziomu

urynkowienia

wyposażenie

(techniczne

maszyny,

urządzenia,

budynki) i

możliwości

finansowe

potencjał techniczny i zasoby finansowe

gospodarstwa (w tym również obejmujące

wsparcie w ramach płatności obszarowych)

nie pozwalają na nieprzerwane

prowadzenie produkcji rolnej lub rybackiej

przy wykorzystaniu własnych zasobów lub

zakup usług lub z wykorzystaniem

instrumentów finansowych zwrotnych

potencjał techniczny i zasoby

finansowe gospodarstwa pozwalają

na nieprzerwane prowadzenie

produkcji rolnej lub rybackiej przy

wykorzystaniu własnych zasobów

lub zakup usług lub

z wykorzystaniem instrumentów

finansowych zwrotnych

wszystkie

gospodarstwa

niezależnie od

stanu

wyposażenia i

możliwości

finansowych

dostępność

zasobów

i sposób ich

wykorzystania

dotyczące

wszystkich

gospodarstw

wszystkie

gospodarstwa

rolne i rybackie

niezależnie od ich

zasobów

Rysunek 3. Typologia gospodarstw rolnych i rybackich w Polsce wynikająca z głównych wyzwań rozwojowych

Źródło: opracowanie własne.

Dla wszystkich prezentowanych wyzwań przekrojowym wyzwaniem jest opłacalność produkcji, wzrost dochodów

rodzin rolniczych i rybackich oraz zagwarantowanie zrównoważonego rozwoju.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Szanse

• relatywnie mniejsze koszty zmiany sposobu wykorzystania zasobów

• ekstensywny sposób prowadzenia produkcji rolniczej na gruntach rolnych

• stałe oczekiwanie na wzrost cen ziemi rolniczej i przeświadczenie, że „ziemi się nie

sprzedaje”11)

• niedostateczny dostęp do kapitału lub trudności w sięganiu po zewnętrzne środki

• niska zdolność kredytowa

• rzadkie korzystanie z doradztwa i szkoleń w zakresie opracowywania planów

restrukturyzacji, rozwoju lub dywersyfikacji źródeł dochodów gospodarstw

z jednoczesnym odejściem od rolnictwa

• mała skłonność do zmiany zawodu z jednoczesnym odstąpieniem gruntów rolnych

innemu producentowi (np. przez sprzedaż lub dzierżawę)

• niski poziom aktywności w zakresie działalności połowowej i zwrot przyznanych kwot

połowowych lub wymiana z innym armatorem

• słabsza pozycja przetargowa rolników z małych i średnich gospodarstw przy zakupie

ziemi w stosunku do rolników z dużym areałem

Wyzwania

stojące przed

gospodarstwami

rozwiniętymi lub

w fazie rozwoju

10)

11)

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Wyzwania

gospodarstw

o ograniczonym

potencjale

rozwojowym

• możliwości zwiększenia efektywności zasobów ziemi

• postrzeganie zasobów ziemi i pracy w rolnictwie jako wartości służącej dobru

publicznemu

• systematyczny wzrost minimalnej efektywnej skali produkcji

• znaczne rozdrobnienie użytków rolnych i ich niekorzystny rozłóg

• wypadanie gospodarstw rolnych z atrakcyjnych kierunków produkcji i z rynku

• niedostateczna i nieefektywna realizacja polityki przestrzennej na poziomie gmin (brak

wyznaczonych stref ochrony ziemi do produkcji rolniczej, niski poziom pokrycia gmin

planami zagospodarowania przestrzennego)

• niedostateczne uwzględnienie potrzeb rozwoju gospodarstw rolnych oraz rybackich

w pracach planistycznych i urbanistycznych na poziomie gminy i powiatu

• zmiany w modelu funkcjonowania budżetu i polityk europejskich po 2020 r.,

powodujące większe ukierunkowanie środków na cele środowiskowe

• uzależnienie prowadzenia połowów komercyjnych na Morzu Bałtyckim od limitów kwot

połowowych

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Wyzwania

horyzontalne

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Pozyskiwanie i zwiększanie wydajności zasobów ziemi10)

• możliwości finansowe w zakresie inwestycji w zwiększenie zasobów gospodarstw

rozwiniętych (np. ziemi)

• silniejsza pozycja przetargowa w stosunku do rolników z małych i średnich

gospodarstw przy zakupie ziemi w obrocie prywatnym

• słabsza pozycja przetargowa producentów rolnych przy zakupie ziemi wobec

sprzedaży na cele nierolnicze

• niedostateczny dostęp do kapitału zewnętrznego i niska zdolność kredytowa

gospodarstw w fazie rozwoju

• niska skłonność do współpracy między producentami na rzecz wzrostu wydajności

gospodarstw (np. w formie spółdzielni czy grup producentów rolnych)

• duże potrzeby w zakresie podnoszenia kwalifikacji i umiejętności zawodowych

producentów rolnych i rybackich związane z nowymi technologiami i cyfryzacją

• niedopasowanie rozwiązań dedykowanych wzrostowi wydajności wykorzystania

zasobów ziemi w gospodarstwach rolnych do rozdrobnionej struktury działek i

niekorzystnego ich rozłogu (szczególnie w przypadku braku możliwości scaleń)

Roman Sass „Efektywność ekonomiczna gospodarstw rolniczych w zależności od zmian powierzchni użytków rolnych – ocena w

latach 1996-2011”; Kujawsko-Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Minikowie, Stowarzyszenie Ekonomistów Rolnictwa i

Agrobiznesu, Roczniki Naukowe tom XVII zeszyt 5 i inni.

Użyte sformułowania pochodzą z wyników cyklicznego badania Polska wieś i rolnictwo.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Wzrost efektywności i wydajności gospodarstw m.in. przez modernizację i innowacje

•

Szanse

•

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe

strony

Wyzwania

horyzontalne

Wyzwania

gospodarstw

o ograniczonym

potencjale

rozwojowym

•

możliwość większego wykorzystania krajowego potencjału badawczego w kreowaniu

innowacji produktowych i technologicznych

dobrze rozbudowana sieć doradztwa rolniczego

duże zainteresowanie rynkiem rolniczym wśród producentów nowoczesnych

rozwiązań technologicznych

ukierunkowanie środków UE na cele związane z innowacyjnością

możliwość większego zastosowania rozwiązań z zakresu transferu wiedzy i innowacji

w formule PP lub PPP

badania wdrożeniowe ukierunkowane na innowacyjność produktową lub Internet

rzeczy w przemyśle rolno-spożywczym

niski poziom innowacyjności gospodarstw rolnych i rybackich

niska efektywność techniczna wykorzystania czynników produkcji

mała skłonność do ponoszenia ryzyka inwestycyjnego

niski stopień dopasowania środków produkcji do potencjału i scenariuszy rozwoju

gospodarstwa na etapie inwestycji w jego modernizację

małe upowszechnienie krajowych rozwiązań technicznych

niedopasowanie najnowszych technologii do potrzeb gospodarstw rolnych i rybackich

niedostateczna wiedza, kompetencje i umiejętności producentów rolnych w zakresie

zmian modelów zarządzania

• modernizacja lub wprowadzenie innowacji do gospodarstwa może skutecznie wpłynąć

na wzrost dochodów rodzin rolniczych lub osób zatrudnionych w rybactwie

• innowacje są jednym ze sposobów na zmianę profilu produkcji w gospodarstwie

rolnym lub zmianę sektora działalności osób dotychczas związanych z rolnictwem

• transfer wiedzy do gospodarstw i ściślejsza współpraca z ODR oraz innymi

podmiotami IOB może być przesłanką do rozpoczęcia działalności gospodarczej

(pozarolniczej) lub pozwolić na wdrożenie specjalizacji gospodarstwa rolnego

• rosnące zapotrzebowanie na produkty lokalne, „ze znanego źródła pochodzenia”,

niskoprzetworzone lub wyrabiane systemem gospodarczym

• mała otwartość i brak zaufania do innowacji i umiejętności cyfrowych szczególnie

wśród osób po 40. roku życia

• niski stopień wykorzystania potencjału produkcyjnego

• ukierunkowanie nowych technologii, rozwiązań naukowych i innowacji głównie na

rozwiązania dla dużej skali produkcji

• mała oferta rozwiązań technicznych i technologicznych w odniesieniu do prowadzenia

produkcji i przetwórstwa na małą skalę (na poziomie gospodarstwa rolnego)

• brak środków na pokrycie wkładu własnego w projektach dofinansowujących

modernizację gospodarstw

• niedostateczne zasoby kapitałowe dla inwestycji własnych w modernizację

gospodarstwa

• wymagane nakłady na modernizację gospodarstwa są często wyższe od wartości

samego gospodarstwa

• okres zwrotu zakupu maszyn i urządzeń jest bardzo długi

• modernizacja lub wprowadzenie innowacji do gospodarstwa są nieefektywne

i nieskuteczne bez jednoczesnego podniesienia wiedzy i umiejętności producenta lub

ciągłego wsparcia doradczego

• brak wiedzy lub niska skłonność do jej zdobywania i łatwy dostęp do doradztwa

• niedostateczne dopasowanie celów i instrumentów wdrożeniowych (kryteria wyboru,

zakres operacji) WPR UE dedykowanych rozwojowi (modernizacja) gospodarstw do

potrzeb wszystkich typów gospodarstw

• niedostateczny rozwój rynku usług rolniczych dla małych i średnich gospodarstw

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Wzrost efektywności i wydajności gospodarstw m.in. przez modernizację i innowacje cd.

Szanse

• rozwiązania innowacyjne mogą stanowić o przewadze konkurencyjnej gospodarstw

również na rynku międzynarodowym

• zasoby gospodarstw dają duże możliwości do zastosowań rozwiązań innowacyjnych,

np. w zakresie rolnictwa precyzyjnego

• możliwość prowadzenia badań i pilotażowych projektów na poziomie gospodarstwa

• gospodarstwa efektywne ekonomicznie cieszą się większym zainteresowaniem

projektodawców rozwiązań innowacyjnych

• coraz większa oferta rozwiązań innowacyjnych skierowana do tego typu gospodarstw

powoduje większą dostępność cenową tych rozwiązań

• nadal duże potrzeby w zakresie modernizacji gospodarstw i wysokie koszty ich

realizacji

• niedostateczny dostęp do kapitału i niska zdolność kredytowa producentów rolnych i

rybackich

• coraz mniejsze środki na wsparcie modernizacji w ramach WPR i WPRyb

• niska otwartość i zainteresowanie innowacyjnymi rozwiązaniami

• rosnące możliwości zastosowania rozwiązań z zakresu Internetu rzeczy oraz innowacji

produktowych i procesowych

• znaczny poziom zobowiązań finansowych dużych gospodarstw utrudniający dalsze

inwestycje12)

• słabo rozwinięty i zorganizowany krajowy rynek producentów maszyn i urządzeń

rolniczych i jego niski poziom współpracy z producentami rolnymi lub przetwórcami

(głównie zagraniczne rozwiązania)

• mały stopień upowszechnienia sposobów powstawania i finansowania innowacji

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Wyzwania

stojące przed

gospodarstwami

rozwiniętymi lub

w fazie rozwoju

Szanse

Cyfryzacja rolnictwa i rybactwa

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe

strony

Wyzwania

horyzontalne

12)

• zmniejszenie kosztów produkcji przez wykorzystywanie nowoczesnych technologii

• upowszechnianie się rozwiązań Internetu rzeczy w społeczeństwie wymuszające

tworzenie rozwiązań cyfrowych dla rolnictwa

• rosnące zapotrzebowanie na cyfrową identyfikację potrzeb żywieniowych w odniesieniu

do cech biofizycznych i sposobu życia

• wprowadzenie cyfrowych rozwiązań do doradztwa rolniczego upowszechniających

korzystanie z nowoczesnych rozwiązań i wsparcia dla rolnictwa

• rosnące zapotrzebowanie na sprzedaż mobilną artykułów spożywczych (zakupy na

odległość) zwiększające popyt na żywność funkcjonalną i ekologiczną

• coraz większe zastosowanie rozwiązań cyfrowych przez podmioty zarządzające

i monitorujące pomoc publiczną w rolnictwie, usprawniające udzielanie wsparcia

• rozwój infrastruktury szerokopasmowego Internetu o wysokich przepustowościach

umożliwiającej dostęp do e-usług i rolniczej wiedzy specjalistycznej

• szybkie tempo absorbcji intuicyjnych cyfrowych rozwiązań przez starszych rolników

•

wolne tempo absorbcji rozwiązań „skomplikowanych”

duże tempo zmian wymagające ciągłego uczenia się

niski poziom umiejętności cyfrowych wśród rolników i rybaków

duże zróżnicowanie w cyfryzacji małych, średnich i dużych gospodarstw rolnych

niski poziom wykorzystania cyfryzacji w krajowym zarządzaniu strategicznym i

kryzysowym w pozyskiwaniu i przetwarzaniu danych z poziomu gospodarstw i JST

(zasoby geodezyjne, informacja o zasiewach, wielkości nawożenia)

• niedopasowanie programów nauczania i oferty doradztwa do potrzeb w zakresie wiedzy

i umiejętności cyfrowych producentów rolnych i rybackich

Według danych FADN za rok 2017 jedynie w gospodarstwach dużych i bardzo dużych zadłużenie kapitałów własnych było nieco

wyższe i wynosiło 17-19%. W pozostałych grupach gospodarstw (które stanowią ponad 90% wszystkich) nie przekraczało 10%.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

• małe upowszechnienie e-usług dedykowanych producentom rolnym i rybackim

• niedostateczne środki publiczne na cyfryzację rolnictwa i rybactwa

• niski stopień wykorzystania zaawansowanych rozwiązań cyfrowych w administracji

rolnej i doradztwie publicznym

• potrzeba elektronicznego systemu identyfikacji produktów leczniczych weterynaryjnych

Zagrożenia/ Słabe

strony

Wyzwania

stojące przed

gospodarstwami

rozwiniętymi lub

w fazie rozwoju

Szanse

Wyzwania

gospodarstw

o ograniczonym

potencjale

rozwojowym

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe

strony

Szanse

Wyzwania

horyzontalne

cd.

• większe możliwości dotarcia do konsumentów z informacją o sposobie produkcji

stosowanym w gospodarstwie oraz produktach oferowanych do sprzedaży

• powszechne korzystanie z prostych funkcji cyfrowych (np. urządzeń typu smartfon czy

portali społecznościowych lub portali sprzedaży indywidualnej)

• mała oferta rozwiązań cyfrowych dedykowanych prowadzącym produkcję i przetwórstwo

na małą skalę (na poziomie gospodarstwa rolnego)

• niska skłonność do podnoszenia kompetencji i umiejętności oraz komunikacji

elektronicznej z administracją rolną lub rybacką

• większe zaufanie do tradycyjnych rozwiązań niż do rozwiązań cyfrowych

• niedostateczna infrastruktura na poziomie gospodarstwa domowego do zastosowania

rozwiązań cyfrowych

• relatywnie duże koszty rozwiązań cyfrowych

• optymalne dopasowanie rozwiązań cyfrowych do potrzeb gospodarstwa

• rosnące potrzeby producentów w zakresie usług doradczych odnoszących się do

wyboru i możliwości rozwiązań cyfrowych wspomagających zarządzanie

gospodarstwem

• przejście z relacji przedmiotu interwencji publicznej do podmiotu biorącego udział

w procesie projektowania i wdrażania interwencji publicznej w zakresie cyfryzacji

• duży dystans, jaki dzieli gospodarstwa krajowe od gospodarstw „starej UE”, w zakresie

upowszechnienia i dostępności cenowej rozwiązań cyfrowych

• niedostateczna ochrona interesów i praw producentów w zakresie danych cyfrowych

o producencie, gospodarstwie i praktykach rolniczych (w tym dane o własnościowej

przestrzeni produkcyjnej)

• mały zakres współpracy B+R z producentami w zakresie potrzeb cyfrowych

Wyzwania

horyzontalne

13)

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Pracownicy i zarządzający gospodarstwami rolnymi lub rybackimi

Raport OECD 2018.

• relatywnie duży udział osób młodych pracujących w rolnictwie i rybactwie

•

niższe koszty pracy niż w krajach Europy Zachodniej13)

• korzystna struktura wiekowa właścicieli gospodarstw rolnych w porównaniu do średniej

UE

• duże doświadczenie w prowadzeniu produkcji rolnej lub rybackiej (w tym m.in. dzięki

przekazom międzypokoleniowym w gospodarstwach rodzinnych)

• umiejętność radzenia sobie w trudnych lub zaskakujących sytuacjach

• umiejętności w zakresie dziedzictwa kulinarnego

• starzenie się społeczności producentów rolnych i rybackich oraz trudności

w zapewnieniu wymiany pokoleń w tych sektorach i możliwości przekazania wiedzy

wynikającej z wieloletniego doświadczenia

• rosnące koszty pracy w rolnictwie i niższa skłonność do zatrudniania się

w gospodarstwach rolnych

• zbyt wolne zmiany w systemie kształcenia w kierunku rolniczym dostosowujące sposób

i zakres kształcenia do nowych umiejętności i wiedzy niezbędnej w pracy rolnika

• niedostateczne ukierunkowanie polityk UE na wsparcie mobilności zawodowej osób

związanych z rolnictwem (nie tylko odchodzących z rolnictwa)

• brak możliwości przystąpienia przez armatorów statków rybackich do KRUS

• brak możliwości skorzystania przez właścicieli i armatorów statków rybackich osobiście

wykonujących prace na morzu z uprawnienia do niższego wieku emerytalnego z tytułu

wykonywania pracy w szczególnych warunkach

•

Wyzwania

gospodarstw

o ograniczonym

potencjale

rozwojowym

Wyzwania

stojące przed

gospodarstwami

rozwiniętymi lub

w fazie rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/

Słabe strony

Szanse

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

• łatwość nabywania nowych umiejętności technicznych w przypadku zmiany zawodu

• unikalne umiejętności w zakresie rzemiosła lub rękodzieła

• rozwój pozarolniczego rynku pracy na obszarach wiejskich oraz rozbudowa

kompetencji i pozarolniczych umiejętności wśród osób odchodzących z rolnictwa

• niedostateczne umiejętności lub kwalifikacje pracowników sektora rolno-spożywczego

i zarządzających gospodarstwami rolnymi i rybackimi

• niska skłonność do podnoszenia swoich kwalifikacji zawodowych i nauki w życiu

dorosłym

• brak kierunkowego wykształcenia lub umiejętności oczekiwanych na pozarolniczym

rynku pracy wśród osób związanych z rolnictwem

• mała skłonność i umiejętności w zakresie zakładania działalności gospodarczej

• trudności w dostępie do pozarolniczego rynku pracy (codzienne dojazdy, opieka nad

osobami zależnymi w czasie nieobecności w gospodarstwie)

• niedostateczne kwalifikacje i umiejętności pozarolnicze pożądane na lokalnym

(gminnym lub powiatowym) rynku pracy

Szanse

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

korzystna struktura wykształcenia wśród kierujących gospodarstwami rolnymi

skłonność do stałej współpracy w zakresie transferu wiedzy i doradztwa

migracja z państw Europy Wschodniej do prac sezonowych w rolnictwie

otwartość na zdobywanie nowej wiedzy i podnoszenie swoich umiejętności i kwalifikacji

zawodowych

• chęć wymiany doświadczeń

• rosnące koszty pracy własnej i pracy najemnej

• trudność w pozyskiwaniu pracowników (zarówno tych bardziej, jak i mniej

wykwalifikowanych)

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Szanse

Organizacja sprzedaży, współpraca i podział korzyści w łańcuchu żywnościowym

Wyzwania

gospodarstw

o ograniczonym

potencjale

rozwojowym

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe

strony

Wyzwania

horyzontalne

• upowszechnienie współdziałania (np. przez formy zrzeszania się)

wzmacniające pozycję na rynku i możliwości negocjacyjne

• uwzględnianie w zmianach urbanistycznych i w zakresie planowania

przestrzennego w polityce miast tradycji małych targowisk, „warzywniaków”

oraz ich wpływu na rozwój dzielnic lub miasta

• upowszechnianie się rozwiązań w zakresie sprzedaży z wykorzystaniem

rozwiązań cyfrowych (zakupy na odległość, zakupy z dostawą do domu)

zwiększających rodzaje kanałów dystrybucji żywności produkowanej lokalnie

• promocja regionów w oparciu o regionalne produkty spożywcze

zwiększająca popyt na te produkty

• większa współpraca z sieciami sklepów i sklepów wielkopowierzchniowych,

w tym w szczególności w zakresie żywności ekologicznej

• utworzenie jednolitej bazy producentów i przetwórców żywności

usprawniającej system nadzoru nad żywnością

• niedostateczne ukierunkowanie działań polityki miejskiej na wzrost

sprzedaży produkcji lokalnej od producenta (np. niedzielne targi żywności

na ulicach miast powiatowych lub wojewódzkich)

• niska dostępność miejskiego rynku zbytu dla producentów rolnych

wypieranych przez pośredników

• niedostateczne zorganizowanie nowoczesnych targowisk lub niekorzystna

zmiana ich lokalizacji

• mały udział rolnika w łańcuchu żywnościowym

• rozwój sklepów franczyzowych i dużych sieci handlowych kosztem sklepów

niezależnych

• spadek udziału krajowego kapitału w rynku hurtowym

• wiązanie przetwórstwa na poziomie gospodarstw z rzemiosłem i turystyką

• ukierunkowania na sprzedaż produktów wytwarzanych w gospodarstwie

rolnym oraz ich sprzedaż elektroniczna

• ułatwienia w zakresie zakładania i prowadzenia działalności pozarolniczej na

małą skalę bez konieczności zmiany ubezpieczenia przez rolnika

• niechęć rolników do realizacji wspólnych przedsięwzięć gospodarczych,

zrzeszania się, tworzenia organizacji (np. spółdzielni)

• słabo rozwinięta sieć sprzedaży żywności bezpośrednio z gospodarstwa

• niska dostępność obecnych sieci sprzedaży dla małych i średnich

gospodarstw

• słabsza pozycja przetargowa (negocjacyjna) małych i średnich producentów

rolnych i rybackich przy sprzedaży produktów wobec średnich i dużych

podmiotów w handlu i przetwórstwie rolno-spożywczym, dyktujących

warunki transakcji (w tym ceny)

• mniejsza reprezentacja interesów i potrzeb małych i średnich gospodarstw

w działaniach organizacji społecznych działających na rzecz rolnictwa

i przetwórstwa

• wypychanie małych gospodarstw rolnych z rynku przez gospodarstwa

o większym potencjale produkcyjnym w przemyśle przetwórczym, który jest

bardziej zainteresowany współpracą z większymi dostawcami, co pozwala

m.in. na zmniejszenie kosztów transakcyjnych i logistyki

• trudności rolników w przygotowaniu dużych wystandaryzowanych partii

o wysokiej jakości surowców (półproduktów) rolnych

Wyzwania

stojące przed

gospodarstwami

rozwiniętymi lub

w fazie rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

• szybki wzrost koncentracji i umiędzynarodowienia produkcji rolnej

• udział w organizacjach międzynarodowych

• powolne tempo zmian struktury obszarowej rolnictwa ogółem

• znaczny udział podmiotów zagranicznych na rynku krajowym nastawionych

na budowę wyłącznie własnej marki (bez możliwości promocji marki

krajowej lub regionalnej)

• niski stopień powiązań kooperacyjnych z odbiorcami produktów rolnych

(integracja pionowa)

• niedostateczne zorganizowanie rynku rolnego, w tym centrów logistycznych

obrotu płodami rolnymi

• wzrost poziomu konkurencji na unijnym rynku rolnym oraz wzrost

konkurencji ze strony zagranicznych producentów (w tym z UE) na rynku

krajowym

• wzrost presji konkurencyjnej na gospodarstwa po wejściu w życie

dwustronnych umów handlowych UE z państwami trzecimi

• ryzyko nierównej konkurencji ze strony dostawców spoza UE o niższych

standardach produkcji rolnej

• wzrost presji konkurencji na rynku UE ze strony dostawców spoza UE

(wynik m.in. umów handlowych)

• tendencje protekcjonistyczne na jednolitym rynku utrudniające konkurencję

dużych polskich gospodarstw

Szanse

Uwarunkowanie środowiskowe prowadzenia działalności rolnej i rybackiej

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Wyzwania

horyzontalne

• potencjał rolnictwa i rybactwa w zakresie ochrony środowiska, w tym

w szczególności w działaniach na rzecz jakości powietrza, wody i ochrony

różnorodności biologicznej

• wprowadzanie do Polski upraw nowych odmian roślin, w związku ze

zmianami klimatu zmieniającymi warunki wegetacji

• rodzime zasoby genetyczne rolnictwa i rybactwa

• ekstensywna produkcja rolnicza, m.in. w ramach rolnictwa zrównoważonego

i ekologicznego

• utrzymanie korytarzy ekologicznych dzięki zrównoważonej produkcji

rolniczej

• praktyki prośrodowiskowe w rolnictwie i rybactwie oraz generalnie niski

stopień chemizacji rolnictwa w stosunku do państw Europy Zachodniej

• ograniczone zasoby wodne, pogarszające się stosunki wodne gleb i

czasowy nadmiar i niedostatek wody

• niewystarczająco sprawna gospodarka wodna, niska pojemność retencyjna

(zbiorników powierzchniowych i gleb) i niedostateczna wiedza rolników w

zakresie sposobów retencjonowania wód ze spływów powierzchniowych

• duże koszty odzyskiwania wody w rolnictwie i rybactwie

• nakładanie zobowiązań na poszczególne państwa UE na rzecz

ograniczania zmian klimatu bez adekwatnego dostosowania i

ukierunkowania unijnego budżetu (w tym WPR, WPRyb i polityki spójności)

na ich realizację w sektorach, w tym w szczególności w sektorze

rolno-spożywczym

• degradacja gleb, w tym duży udział gleb kwaśnych, niska zawartość

próchnicy oraz występowanie znacznych obszarów gleb słabych i trudnych

w uprawie

• wzrost ryzyka wynikającego ze zmian klimatu i gwałtownych zjawisk

pogodowych

• wzrastający poziom zagrożenia epizootycznego (chów, hodowla zwierząt)

i coraz częstsze występowania chorób roślin i trudności w odbudowie bazy

produkcyjnej po wystąpieniu zjawisk epizootycznych

Wyzwania

stojące przed

gospodarstwami

rozwiniętymi lub

w fazie rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Wyzwania

gospodarstw

o ograniczonym

potencjale

rozwojowym

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

• niewystarczająco upowszechnione rozwiązania technologiczne

zapobiegania ryzykom i kryzysom oraz niewystarczająco upowszechnione

rozwiązania w zakresie gospodarki o obiegu zamkniętym

• zaniechanie hodowli w mniejszych gospodarstwach rolnych i przenoszenie

jej w pobliże obszarów miejskich (lub wiejskich silnie zurbanizowanych)

• niski stopień wykorzystania surowców w procesie produkcyjnym

• negatywny wpływ zanieczyszczenia powietrza na jakość gleb i produktów

żywnościowych

• zasady przydziału limitów połowowych ograniczające możliwości odbudowy

stad ryb

• negatywne oddziaływanie zwierząt, w tym chronionych, na prowadzenie

produkcji rolnej lub rybackiej

• wyższe koszty prowadzenia produkcji rolniczej na obszarach o

niekorzystnych warunkach gospodarowania, w szczególności w

gospodarstwach małych lub średnich prowadzących zrównoważoną

produkcję rolniczą

• zachowywanie miedz śródpolnych, zadrzewień lub zakrzewień

• duża mozaikowatość upraw

• możliwość wykorzystania walorów środowiskowych i ekstensywnej produkcji

do uzyskiwania pozarolniczych i pozarybackich źródeł dochodów

gospodarstwa

• rosnące standardy lub wymogi środowiskowe i fitosanitarne produkcji

generujące relatywnie wysokie koszty dostosowawcze na poziomie

gospodarstwa

• brak wypracowanych dobrych praktyk w zakresie projektów GOZ na

poziomie gospodarstwa rolnego i rybackiego

• małe upowszechnienie rozwiązań OZE na poziomie gospodarstwa

i wysokie koszty instalacji

• zaniechanie gospodarowania na glebach słabszych oraz użytkach zielonych

• niedostateczny poziom świadomości z zakresu ochrony środowiska w

działalności rolniczej i kontynuowanie praktyk szkodzących środowisku (jak

np. wypalanie traw)

• niski poziom dostosowań termomodernizacyjnych budynków gospodarskich

• duże możliwości zastosowań OZE i rozwiązań z zakresu GOZ

• potencjał techniczny w zakresie możliwości zachowania rodzimych ras

hodowlanych

• wysoki stopień spełnienia podwyższonych standardów fitosanitarnych

• możliwości inwestycyjne dla zastosowania rolnictwa precyzyjnego

• nadmierne upraszczanie płodozmianu i rosnąca intensyfikacja produkcji

roślinnej

• wzrost regionalnej koncentracji i ograniczenie produkcji zwierzęcej

• niewystarczająco zrównoważone gospodarowanie składnikami nawozowymi

(emisja do atmosfery i wód)

• zawężanie puli genetycznej użytkowanych rolniczo roślin i zwierząt wraz ze

wzrostem intensyfikacji produkcji zwierzęcej

• brak dostatecznych mechanizmów finansowych z polityk unijnych

wspierających dużych producentów w realizacji ambicji UE w zakresie

ochrony klimatu i środowiska

• potrzeba bardziej efektywnego (precyzyjnego) dawkowania środków

ochrony roślin i nawozów sztucznych

• niska akceptowalność społeczna produkcji zwierzęcej (uciążliwość

zapachowa, spływy powierzchniowe w okresie nawożenia) w pobliżu

zabudowy mieszkaniowej na obszarach okołomiejskich i podmiejskich

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Rozwój produktów spożywczych i przetwórstwa rolno-spożywczego

Szanse

Zagrożenia/

Bariery/

Słabe strony

14)

15)

• istnieje potencjał zwiększenia udziału produkcji wytwarzanej w kraju, a tym samym

dodanie znacznej wartości do eksportu żywności14)

• polska branża przetwórstwa spożywczego ma ugruntowaną pozycję, a jej zasięg staje

się coraz bardziej międzynarodowy15)

• rozwiązania innowacyjne mogą stanowić o przewadze konkurencyjnej

(w szczególności w zakresie żywności funkcjonalnej)

• upowszechnianie informacji o wartościach odżywczych i prozdrowotnych produktów

spożywczych regionalnych, tradycyjnych i ekologicznych

• możliwość identyfikacji przez konsumentów produktów z małych zakładów

produkcyjno-przetwórczych (np. rozróżnienie produktów pochodzenia zwierzęcego

z chowu niewielkopowierzchniowego)

• fragmentaryzacja rynku przetwórców rolno-spożywczych

• niewystarczająco rozwinięte przetwórstwo żywności wysokiej jakości oraz żywności

funkcjonalnej, w tym m.in. opartej na rodzimych produktach regionalnych

• presja rynku krajowego na „tanią żywność”

• stosunkowo niski poziom innowacyjności produktów rolno-spożywczych oferowanych

w dużych partiach produktów (innowacyjne produkty głównie jako rozwiązania

lokalne lub „produkty niszowe” bez eksportu)

• niska świadomość społeczeństwa w zakresie (regionalnych) tradycji produkcji

i przetwórstwa rolno-spożywczego

• niewykorzystany potencjał żywności ekologicznej, tradycyjnej i regionalnej

w promowaniu zdrowych wzorców konsumpcji

• coraz silniejsze wiązanie przetwórstwa na poziomie gospodarstw z rzemiosłem

i turystyką bez ukierunkowania na sprzedaż produktów lokalnie lub e-sprzedaż

• duże rozdrobnienie zakładów i brak konsolidacji podmiotów przetwórczych

• potrzeba utworzenia jednolitej bazy producentów i przetwórców żywności

usprawniającej system nadzoru nad żywnością

• małe zainteresowanie ze strony przetwórców promocją i produkcją przetworzonych

produktów o gwarantowanym pochodzeniu (w tym produktów niszowych, żywności

funkcjonalnej) na małą skalę

• niedostateczny poziom koncentracji przestrzennej przetwórstwa (klastry rolno-spożywcze, klastry regionalne)

• znaczny udział przetwórców zagranicznych w rynku krajowym nastawionych na

budowę wyłącznie własnej marki (bez możliwości promocji marki krajowej lub

regionalnej)

• niski

poziom

powiązania

Regionalnych

Inteligentnych

Specjalizacji

z ukierunkowaniem wsparcia publicznego na rzecz rozwoju nauki i przemysłu

Na podstawie raportu OECD.

Tamże.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

OBSZAR II: wyzwania i potrzeby rozwojowe obszarów wiejskich

W Polsce nadal obserwuje się znaczne zróżnicowanie rozwoju obszarów wiejskich w ujęciu terytorialnym.

Prezentowane wyzwania strategiczne obszarów wiejskich zostały więc podzielone na grupy, które

odzwierciedlają ich zróżnicowany poziom i tempo rozwoju w czterech płaszczyznach



źródła finansowania rozwoju;

dostępność terytorialna;

zmiany demograficzne i społeczne;

ład przestrzenny.

Grupy cech

różnicujących

obszary wiejskie

w Polsce

RODZAJ WYZWAŃ

Wyzwania obszarów wiejskich

powolnego tempa rozwoju

dotyczące gmin wiejskich

i miejsko-wiejskich

z niskim potencjałem

inwestycyjnym (zwykle

niesamodzielne finansowo,

o niskim poziomie dochodów

własnych na osobę, w niewielkim

stopniu korzystające ze środków

zewnętrznych)

Wyzwania obszarów wiejskich

zamkniętego rozwoju

Wyzwania

horyzontalne

obszarów

wiejskich

dotyczące gmin wiejskich

i miejsko-wiejskich

o utrwalonej strukturze dochodów i

wydatków (raczej samodzielne

finansowo, których struktura

dochodów wykazuje niewielką

dynamikę zmian w kierunku

zwiększenia udziału dochodów z CIT

lub PIT z dużym udziałem wydatków

„sztywnych”)

z małą ilością powiązań

funkcjonalnych (zwykle poza

zasięgiem oddziaływania dużych

ośrodków miejskich lub słabo

skomunikowane, z niedostatecznie

rozwiniętą podstawową infrastrukturą

liniową oraz usługami lub o skupionej

strukturze osadniczej)

dotyczące wszystkich

obszarów wiejskich

niezależnie od ich

sytuacji finansowej

zmiany

demograficzne i

społeczne

z niskim tempem rozwoju kapitału

ludzkiego (głównie obszary, na

których zmiany w strukturze

wykształcenia zachodzą powoli lub

utrudniony jest rozwój

przedsiębiorczości)

tracące potencjał mieszkańców

(najczęściej obszary wyludniające

się, z dużym udziałem osób w wieku

przedprodukcyjnym lub nieskłonnych

do dojazdów do pracy i aktywności

zawodowej lub społecznej)

ład przestrzenny

z brakami ciągłości ładu

przestrzennego (obszary, na

których występuje nieład

architektoniczno-urbanistyczny lub

deformacja przestrzeni, zazwyczaj

obszary te nie mają opracowanej

spójnej wizji rozwoju

przestrzennego)

o zdeterminowanym ładzie

przestrzennym (należące do lub

leżące w bezpośrednim sąsiedztwie

terenów zwartych funkcjonalnie, np.

dużych kompleksów leśnych,

obszarów chronionych, monokultur

rolniczych, terenów pod wodami,

terenów wojskowych)

dotyczące wszystkich

obszarów wiejskich

niezależnie od

przebiegu zmian

demograficznych i

społecznych tam

zachodzących

dotyczące wszystkich

obszarów wiejskich

niezależnie od stanu

ich ładu

przestrzennego

źródła

finansowania

rozwoju

dostępność

terytorialna

w małym stopniu wykorzystujące

możliwości rozwoju w oparciu

o współpracę terytorialną

(o powolnym tempie rozwoju

infrastrukturalnego lub o strukturze

osadnictwa rozproszonego

z przysiółkami)

dotyczące wszystkich

obszarów wiejskich

niezależnie od ich

dostępności

terytorialnej

Rysunek 4. Typologia obszarów wiejskich w Polsce wynikająca z głównych wyzwań rozwojowych

Źródło: opracowanie własne.

Z uwagi na zróżnicowanie potrzeb rozwojowych zakłada się ewentualną delimitację obszarów wiejskich

powolnego tempa rozwoju i obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju w oparciu o wskaźniki nawiązujące

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

do celów podejmowanej interwencji publicznej i odejście od używania do różnych typów interwencji

jednego wskaźnika syntetycznego (przykłady delimitacji zostały przedstawione w załączniku nr 3).

1555 GMIN WIEJSKICH, 621 GMIN MIEJSKO-WIEJSKICH

(stan na dzień 1 stycznia 2017 r.)

oraz 302 gminy miejskie, w tym 66 gmin będących jednocześnie miastami na prawach powiatu

Trzy rodzaje obszarów wiejskich

Typologia wg tempa i poziomu ich rozwoju

OBSZARY WIEJSKIE W POLSCE

rozwój obszarów wiejskich oparty jest

o ich endogeniczne potencjały

Grupy cech

różnicujących obszary

wiejskie w Polsce

źródła finansowania

rozwoju

dostępność

terytorialna

OBSZARY WIEJSKIE

Dynamicznie

rozwijające się

OBSZARY WIEJSKIE

Powolnego tempa

rozwoju

zmiany

demograficzne

i społeczne

OBSZARY

WIEJSKIE

Zamkniętego

rozwoju

Obszary

miejskie

ład przestrzenny

Obszary miejskie

Rysunek 5. Scenariusze rozwoju obszarów wiejskich w Polsce w perspektywie 2030 r.

Źródło: opracowanie własne.

Wyzwania obszarów wiejskich w SZRWRiR 2030 analizuje się w odniesieniu do trzech grup obszarów

obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju, obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju i obszarów

wiejskich dynamicznie się rozwijających. Przyjęty podział (podobnie jak w przypadku podziału gospodarstw

rolnych i rybackich) jest w dużej mierze umowny, ale odzwierciedla zróżnicowany poziom i tempo rozwoju

obszarów wiejskich. W gminach wiejskich lub miejsko-wiejskich należących do ww. wybranych grup obszarów

wiejskich w kolejnych latach będą zachodziły kolejne zmiany społeczno-gospodarcze, w wyniku których gminy te

mogą w przyszłości nadal się rozwijać, spowolnić tempo swojego rozwoju lub ograniczyć możliwości dalszego

rozwoju, przekształcić się w obszar miejski lub ulec marginalizacji.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Zagrożenia/ Bariery/

Słabe strony

Wyzwania

horyzontalne

obszarów

wiejskich

rozwijających

się w oparciu o

endogeniczne

potencjały16)

Szanse

Rozwój infrastruktury technicznej

• zastosowanie nowoczesnych, inteligentnych rozwiązań w zakresie infrastruktury

• współpraca jednostek samorządu terytorialnego przy realizacji projektów inwestycyjnych

• włączenie inwestycji w infrastrukturę techniczną do działań na rzecz wzrostu

przedsiębiorczości i mobilności międzysektorowej

• wprowadzenie cyfrowych rozwiązań w zakresie zarządzania infrastrukturą

• rozwój dostępu do szybkiego Internetu na obszarach wiejskich, w tym bezpłatnego

dostępu do bezprzewodowego Internetu w miejscach publicznych (publiczne hot spoty)

• rozwiązania prawne i wsparcie finansowe w zakresie wykorzystania potencjału do

produkcji energii na poziomie gospodarstw w sieciach elektroenergetycznych

• przestarzałe technologie produkcji, przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej

• wysoka emisyjność źródeł energii

• niedostatecznie rozwinięty system sieci gazowej

• niska opłacalność gazyfikacji wsi

• niewystarczająco rozwinięta infrastruktura kanalizacyjna

• niepełne pokrycie gmin dostępem do Internetu o wysokiej przepustowości

Szanse

•

Wyzwania

obszarów

wiejskich

zamkniętego

rozwoju

16)

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Wyzwania

obszarów

wiejskich

powolnego

tempa rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

•

większe dopasowanie wsparcia na rzecz infrastruktury liniowej do terytorialnego

zróżnicowania jej dostępności i jakości

ograniczenie zadań własnych gmin lub ich większe dofinansowanie z budżetu krajowego

zapewnienie lepszej jakości dróg gminnych w zakresie ich nośności i sieci dróg

gminnych dostosowanych do rozwoju regionu

brak uregulowanych stosunków własnościowych w zakresie korzystania z dróg

gminnych, w przypadku ich rozbudowy lub modernizacji lub zamiaru budowy sieci

wodociągowej lub światłowodowej w pasie drogi

niski poziom bezpieczeństwa dróg gminnych (brak ścieżek rowerowych, chodników,

bezpiecznych skrzyżowań, niedostateczne oświetlenie uliczne)

zły stan urządzeń wodnych i ich ewidencji (brak aktualizacji stanu urządzeń, remontów,

przeglądów, konserwacji)

niewystarczająco rozwinięta infrastruktura wodociągowa (brak wodociągu,

niedostatecznie rozbudowana sieć, stacje uzdatniania wody (SUW) o małych

przepustowościach, niedopasowane do zmian liczby mieszkańców)

wysokie koszty dofinansowania przez JST połączeń transportowych realizowanych przez

prywatnych przewoźników

brak możliwości współfinansowania linii podmiejskich (autobusowych lub kolejowych)

duże koszty gospodarki odpadami

wsparcie publiczne inwestycji liniowych leżących poza siecią infrastruktury o znaczeniu

krajowym lub regionalnym

występowanie obszarów niedostatecznej jakości dostaw energii elektrycznej

niedostateczna sieć oraz zły stan dróg leśnych i dróg dojazdowych do gruntów rolnych

niedostatecznie rozwinięta sieć ścieżek rowerowych, tras i szlaków turystycznych

brak uregulowanych praw do korzystania ze szlaków i tras turystycznych

złe lub niedostateczne oznakowanie dróg czy rozjazdów

niewystarczający rozwój transportowej komunikacji zbiorowej (nierzadko brak możliwości

codziennego dojazdu do miejscowości gminnej lub powiatowej)

mała liczba przewoźników na poziomie lokalnym (zdarza się, że gminy stają się

„zakładnikami” jedynej firmy przewozowej na terenie gminy lub powiatu)

niski udział lub brak linii podmiejskich (autobusowych lub kolejowych)

liczne „dzikie wysypiska śmieci”

Dotyczą wszystkich obszarów wiejskich.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Wyzwania

obszarów

wiejskich

zamkniętego

rozwoju

17)

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Wyzwania

obszarów

wiejskich

powolnego

tempa rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Wyzwania

horyzontalne

obszarów

wiejskich

rozwijających

się w oparciu o

endogeniczne

potencjały

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

Rozwój usług publicznych17)

• zapewnienie większej spójności między działaniami prowadzonymi na poziomie kraju

i JST

• wypracowanie i wdrożenie standardów usług publicznych

• większy udział społeczeństwa w projektowaniu usług publicznych

• niewystarczająca jakość usług publicznych, w tym usług specjalistycznych (np. badania

profilaktyczne i laboratoryjne w medycynie rodzinnej, dostępność lekarzy specjalistów)

oraz słaby poziom wyposażenia placówek publicznych

• niewystarczająca dostępność do wysokiej jakości usług publicznych i nierówności

terytorialne w tym dostępie

• niski zasób mieszkalnictwa komunalnego

• zbyt niskie wykorzystanie e-usług i cyfryzacji w usługach społecznych (np. mała liczba

spraw, które można „załatwić” elektronicznie, mały stopień upowszechnienia

wykorzystania narzędzi elektronicznych w komunikacji z mieszkańcami, w tym w

zakresie wczesnego ostrzegania i powiadamiania o zagrożeniach pogodowych)

• większe wykorzystywanie lokalnych liderów w projektowaniu usług publicznych

• ściślejsza współpraca samorządu z lokalnymi przedsiębiorcami i producentami rolnymi w

zakresie zaspokajania potrzeb dostępu do usług społecznych

• małe możliwości budowy boisk, sal sportowych, ośrodków kultury czy bibliotek ze

środków własnych gminy lub powiatu

• małe możliwości finansowania budowy i utrzymania boisk, sal sportowych, ośrodków

kultury czy bibliotek ze środków własnych gminy/powiatu

• placówki świadczące usługi zdrowotne są zbyt małe i niedostatecznie wyposażone w

odniesieniu do potrzeb mieszkańców

• infrastruktura publiczna jest niedostosowana do potrzeb osób z niepełnosprawnościami

• słaby poziom wyposażenia i dostępności placówek oświatowych, kulturalnych oraz z

zakresu kultury fizycznej i sportu

• placówki świadczące usługi publiczne są zbyt małe w odniesieniu do potrzeb

mieszkańców

• niedostateczna sieć placówek opieki nad małymi dziećmi oraz osobami zależnymi

• brak dostatecznych uregulowań prawnych dotyczących rolnictwa społecznego, które

pozwalałaby gospodarstwom rolnym świadczyć usługi społeczne (opiekuńczych,

terapeutycznych i edukacyjnych)

• większe zastosowanie rozwiązań cyfrowych w informacji o usługach publicznych

oferowanych w regionie oraz ich dostarczaniu

• szersze zastosowanie mobilnych centrów usług publicznych

• poszerzanie katalogu funkcji publicznych świadczonych w jednym punkcie

• placówki służby zdrowia i usług zdrowotnych, żłobki, przedszkola, policja są

umiejscowione w regionach z ograniczoną możliwością dojazdu

• rosnące koszty utrzymania sieci placówek edukacji i bibliotek o małej liczbie uczniów lub

wypożyczających

• poziom zaangażowania środków publicznych w budowę infrastruktury kultury i turystyki

nieodpowiadający oczekiwaniom społecznym i wielkości popytu na tego rodzaju usługi

• wysokie koszty zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, w tym również w zakresie

występowania ekstremalnych zjawisk pogodowych lub pożarów

• duża amortyzacja i niepełne wykorzystanie zasobów infrastruktury społecznej JST (np.

konieczność lub społeczne oczekiwanie utrzymania szkół z liczbą poniżej 30 dzieci w

przypadku ich wykorzystania jedynie z funkcją edukacji i trudności w obsadzie

nauczycieli w małych szkołach)

• potrzeba rozwijania systemów w zakresie wczesnego ostrzegania i powiadamiania

Do usług publicznych zalicza się: a) usługi i e-usługi administracyjne, usługi i e-usługi społeczne, usługi techniczne - B. Kożuch,

A. Kożuch, Usługi publiczne w: Organizacja i Zarządzanie, Instytut Spraw Publicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011.

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Zarządzanie rozwojem obszarów wiejskich

18)

19)

Raport OECD.

Tamże.

Szanse

Wyzwania

obszarów

wiejskich

zamkniętego

rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/

Słabe strony

Wyzwania

obszarów

wiejskich

powolnego

tempa rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe

strony

Szanse

Wyzwania

horyzontalne

obszarów

wiejskich

rozwijających

się w oparciu o

endogeniczne

potencjały

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Szanse

•

współdziałanie w zakresie struktury priorytetów i zasad finansowanie europejskiego18)

digitalizacja informacji o przestrzeni i jej powszechne udostępnienie

szersze zastosowanie cyfrowych rozwiązań w prowadzeniu postępowań

administracyjnych i zarządzaniu rozwojem obszarów wiejskich

• szersze upowszechnienie dialogu społecznego w zarządzaniu rozwojem

• rozwój statystyki w zakresie rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa i wprowadzenie w

repozytoriach publicznych możliwości identyfikacji wg kodu terytorialnego jak największej

liczby danych (z podziału na gminy wiejskie, miejsko-wiejskie i miejskie)

• większa współpraca między samorządami na szczeblu lokalnym19)

• wzmocnienie roli MRiRW w projektowaniu rozwoju obszarów wiejskich w regionach

• wzmocnienie roli agend rządowych zajmujących się tematyką rozwoju obszarów

wiejskich w ukierunkowywaniu wsparcia publicznego z pozostałych polityk (z poziomu

krajowego i regionalnego)

• niedostateczne ukierunkowanie terytorialne wsparcia publicznego, z uwzględnieniem

zróżnicowań w przekroju miasto/wieś

• niedostateczne przełożenie celów krajowych w zakresie rozwoju obszarów wiejskich na

działania publiczne oraz krajowe w pozostałych działach administracji rządowej

• podejście „silosowe”, również na poziomie regionalnym, w projektowaniu wsparcia ze

środków publicznych (kontynuowanie ugruntowanego poglądu, że rozwój obszarów

wiejskich finansowany jest tylko lub przede wszystkim w ramach działań WPR)

• brak ogólnodostępnych baz danych dotyczących rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa

• wydawanie dokumentów niebędących decyzjami administracyjnymi, zezwoleniami i

koncesjami wyłącznie w formie papierowej

• mała liczba e-usług i elektronicznych rejestrów publicznych

• niski stopień wykorzystywania możliwości kontaktów on-line w relacjach mieszkaniec –

urząd (zapytania, porady, zgłoszenia, informowanie)

• długotrwałe postępowania administracyjne i ich niska jakość

•

wzmocnienie podejścia strategicznego do rozwoju obszarów wiejskich (w tym m.in.

w odniesieniu do planu wydatków inwestycyjnych)

•

niska jakość systemów i wyposażenia teleinformatycznego w urzędach i jednostkach

publicznych (w tym również w szkołach)

mały stopień przeszkolenia pracowników JST i terytorialnych agend rządowych w

zakresie nowoczesnych rozwiązań cyfrowych

niska świadomość w zakresie terytorialnego zróżnicowania potencjału rozwojowych

zarządzanego obszaru

mały stopień wykorzystania myślenia strategicznego w realizacji bieżących i wieloletnich

planów finansowych

niedostateczne powiązania planowania przestrzennego z planowaniem strategicznym

szersze uwzględnianie znaczenia rozwoju obszarów wiejskich w zwiększaniu

dostępności terytorium i lokalnej gospodarki

zintegrowane planowanie we współpracy z sąsiednimi samorządami

•

konieczność dojazdu do siedziby organu JST w celu odebrania dokumentów

niebędących decyzjami administracyjnymi, zezwoleniami i koncesjami

• niedostateczny poziom współpracy terytorialnej między JST a urzędami

• mniejszy udział społeczności lokalnych w stanowieniu prawa miejscowego

• brak uzgodnień decyzji z zakresu zarządzania środowiskiem między sąsiednimi JST (np.

w zakresie lokalizacji inwestycji z zakresu gospodarki odpadami)

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Rozwój społeczny i gospodarczy

•

Wyzwania

obszarów

wiejskich

zamkniętego

rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe

strony

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe

strony

Szanse

Wyzwania

obszarów

wiejskich

powolnego

tempa rozwoju

•

Szanse

Wyzwania

horyzontalne

obszarów

wiejskich

rozwijających

się w oparciu o

endogeniczne

potencjały

Szanse

•

potencjał przedsiębiorczości opartej na produkcji i przetwórstwie rolno-spożywczym na

poziomie gospodarstwa domowego

wykorzystanie nowoczesnych technologii i nowych gałęzi gospodarki na obszarach

wiejskich (np. w zakresie OZE czy GOZ)

przyspieszenie rozwoju gospodarczego dzięki rozwiązaniom cyfrowym

budowa i rozwój infrastruktury zwiększającej dostępność terytorialną i podnoszącą

standard infrastruktury bytowej na obszarach wiejskich

rozwój centrów aktywności gospodarczej (strefy inwestycyjne, klastry, HUB-y)

pełne wykorzystanie struktur sieciowych w pobudzanie aktywności gospodarczej

i społecznej (PUP, LGD, ODR, izby rolnicze)

dziedzictwo kulturowe wsi

odejście od policentrycznego umiejscowienia instytucji rozwoju i instytucji zarządzania

rozwojem

utrwalona struktura dochodowa i niska mobilność terytorialna

niski poziom rozwoju pozarolniczej przedsiębiorczości

oczekiwania społeczne co do stosowania wyłącznie rozwiązań instytucjonalnych w

rozwiązywaniu problemów strukturalnych, niedostosowanie kwalifikacji lub wzrost wiedzy

rolników (w tym również młodych rolników) w zakresie możliwości wykorzystania

rozwiązań cyfrowych, automatyzacji i IA w produkcji i przetwórstwie rolno-spożywczym

utrzymująca się niechęć do korzystania z zewnętrznych źródeł zwrotnego finansowania

wzmocnienie powiązań między instytucjami B+R i IOB a przedsiębiorstwami

większy nacisk na wdrażanie działań z zakresu budowania kompetencji i podstaw

przedsiębiorczości

większe stosowanie partnerstw w realizacji zadań publicznych

wykluczenie cyfrowe wybranych grup społecznych i obszarów

ubóstwo i zagrożenie wykluczeniem społecznym

powstawanie nowych obszarów zmarginalizowanych (dotkniętych trwałą stagnacją

gospodarczą, o niższej konkurencyjności, marginalizacją społeczną, wykluczonych z

procesów rozwoju)

starzenie się społeczeństwa, niski przyrost naturalny

odpływ ludności do silniejszych gospodarczo ośrodków lub do innych państw

niska dostępność rynków pracy dużych miast

występowanie obszarów szczególnie zagrożonych negatywnymi zjawiskami

demograficznymi

•

zakładanie lub rozwój sieciowej przedsiębiorczości na obszarach wiejskich

•

brak aktywnego poszukiwania pracy i dążenia do podnoszenia swoich umiejętności

i kwalifikacji zawodowych przez mieszkańców wsi

niedostateczny poziom wykształcenia, kwalifikacji zawodowych (niedostosowanie tych

kwalifikacji do potrzeb rynku i rewolucji cyfrowej) i kompetencji kluczowych (takich jak

kompetencje cyfrowe czy przedsiębiorczości) ludności wiejskiej

wysoki stopień bezrobocia ukrytego, niska mobilność zawodowa ludności wiejskiej, brak

nowych miejsc pracy

niski poziom przedsiębiorczości, powolny przebieg procesu dezagraryzacji wsi

•

Trendy, pułapki rozwojowe i wyzwania sektora rolno-spożywczego i rozwoju obszarów wiejskich

Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiskowymi

•

Szanse

•

Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony

Wyzwania

horyzontalne

obszarów

wiejskich

rozwijających

się w oparciu o

endogeniczne

potencjały

•

Wyzwania

obszarów

wiejskich

powolnego

tempa rozwoju

Wyzwania

obszarów

wiejskich

zamkniętego

rozwoju

Zagrożenia/ Bariery/

Szanse Zagrożenia/ Bariery/ Słabe strony Szanse

Słabe strony

•

zwiększenie stopnia objęcia obszarów wiejskich miejscowymi planami

zagospodarowania przestrzennego

wzrost wydajności infrastruktury środowiskowej i jej rozbudowa (w tym m.in.

infrastruktury wodnej)

rozwój gospodarczy w oparciu o ochronę zasobów środowiskowych

zrównoważenie w sposobie wykorzystania przestrzeni wiejskiej dla celów społecznych,

środowiskowych i gospodarczych (w tym również turystycznych)

większe zaangażowanie społeczności lokalnych w działania prośrodowiskowe

rozwój rolnictwa ekstensywnego (w tym ekologicznego)

degradacja krajobrazu przyrodniczego i kulturowego w wyniku niekontrolowanej lub

nadmiernej urbanizacji i zajęcia terenów cennych przyrodniczo na cele przemysłowe

spadek różnorodności biologicznej obszarów wiejskich, w tym m.in. obniżenie wartości

przyrodniczej terenów, na których zaniechano kontynuacji produkcji rolnej, a które pełniły

istotną rolę dla środowiska

duża powierzchnia terenów zdegradowanych, zdewastowanych lub odłogowanych

porzucanie odpadów w miejscach do tego nieprzeznaczonych, np. w lasach, na

otwartych terenach

koncentracja wsparcia prośrodowiskowego, w szczególności dotyczącego zmian

klimatu, na terenach leśnych z marginalizacją roli ekosystemów rolnych

konflikty społeczne towarzyszące działaniom związanym z planowaniem przestrzennym

realizacja celów polityki przestrzennej (ład przestrzenny) bez uszczerbku dla realizacji

celów w zakresie rozwoju gospodarstw

niekorzystny wpływ zmian klimatu na możliwości rozwoju obszarów wiejskich (susze,

gwałtowne zjawiska pogodowe)

wpływ zjawisk epizootycznych na rozwój gospodarczy (np. ASF)

mała aktywność mieszkańców obszarów wiejskich w konsultacjach dotyczących planów

zagospodarowania

wzrost poziomu „samofinansowania się” inwestycji środowiskowych samorządu

większe zaangażowanie społeczności lokalnych w realizację celów środowiskowych

niskie nakłady na rozwój przestrzenny gmin i ochronę środowiska

mały stopień pokrycia gmin planami zagospodarowania przestrzennego

trudności w sfinansowaniu działań z zakresu termomodernizacji budynków użyteczności

publicznej oraz wykorzystania technologii OZE w infrastrukturze liniowej w budynkach

użyteczności publicznej

niedostateczne prace w zakresie inwestycji i utrzymania urządzeń wodnych

brak lub niedostateczne działania na rzecz poprawy jakości powietrza i gleb oraz

gospodarki o obiegu zamkniętym

brak ścieżek ekoedukacyjnych

wykorzystanie środowiska naturalnego jako potencjału rozwoju regionu

mniejsze wydatki na ochronę powietrza

duży udział terenów zielonych lub chronionych nieprzekładający się na wysokość

środków z budżetu państwa przekazywanych na pokrycie finasowania zadań zleconych

brak lub mały stopień pokrycia gmin planami, programami lub strategiami w zakresie

gospodarowania środowiskiem

niska dostępność (również transportowa) obszarów podlegających ochronie

trudności w monitorowaniu stanu i zagrożeń środowiskowych

Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r.

ZASADY I CELE ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA

DO 2030 R.

Wizja i cel główny rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa

Przez ostatnie 25 lat w krajowej polityce dominował model rozwoju, w ramach którego rozwój był postrzegany

przede wszystkim przez pryzmat wzrostu aglomeracji i dużych miast oraz ich obszarów funkcjonalnych,

zakładający dyfuzję efektów wzrostu na inne obszary. Doświadczenia ostatnich lat wskazują, że dalsze

utrzymywanie takiego modelu prowadziłoby do pogłębiania się niekorzystnych zmian demograficznych, obniżenia

tempa rozwoju polskiej wsi i osłabienia spójności terytorialnej. Z analiz wynika, że jego dalsze wdrażanie mogłoby

prowadzić do negatywnych efektów w postaci20)



pogłębiania się zróżnicowań w zakresie rozmieszczenia ludności, w tym silnej depopulacji peryferyjnych

regionów wiejskich, zwłaszcza Podlasia, Roztocza z Polesiem i Pobużem oraz Pomorza Środkowego.

Prowadziłoby to do marginalizacji wielu obszarów wiejskich, degradacji krajobrazu, niekorzystnych zmian

w środowisku czy zaniku kultury wiejskiej;

starzenia się ludności, najszybszego na obszarach dotychczas uważanych za względnie młode (np. obszary

podmiejskie ośrodków średniej wielkości), co wiąże się ze spowolnieniem wymiany pokoleniowej w

rolnictwie i rybactwie oraz negatywnymi konsekwencjami dla rozwoju tych sektorów w oparciu o nowe

technologie;

silnej luki podażowej na rynku pracy (w skali kraju szacowanej, w zależności od wariantu, na 2-7 mln osób

w perspektywie ok. 2050 r.), która jest szczególnie odczuwalna dla sektora rolno-spożywczego

w pracochłonnych kierunkach (uprawa warzyw, owoców, produkcja zwierzęca) oraz przetwórstwie;

wyludniania peryferyjnych obszarów wiejskich powodującego obniżanie gęstości zaludnienia i zmniejszanie

się wielkości wsi (pod względem liczby ludności lub gospodarstw domowych), a tym samym wzrostu

kosztów obsługi tych terenów (usługi publiczne, transport);

zagrożenia dla stabilności finansów publicznych na poziomie krajowym i JST z powodu niższych dochodów

i wyższych wydatków (utrzymanie infrastruktury, pomoc społeczna);

wyhamowania (zmniejszenia w stosunku do obecnego stanu) koncentracji ludności na obszarach

podmiejskich wskutek wyczerpywania się zasobów migracyjnych, jak też skierowania strumieni

migracyjnych za granicę;

degradacji miast średnich, pełniących aktualnie rolę „stabilizatorów” terytorialnych systemów społeczno-gospodarczych poza największymi obszarami metropolitalnymi, powodującej silne osłabienie podstaw

rozwojowych regionów i samego oddziaływania miast;

„wypadania”, zwłaszcza mniejszych miast, z zajmowanego miejsca w hierarchii osadniczej, w tym ośrodków

powiatowych niemogących utrzymać swej bazy ekonomicznej, a tym samym usług o znaczeniu

egzogenicznym, również tych istotnych dla rozwoju sektora rolno-spożywczego;

destrukcji i reorganizacji dotychczas ukształtowanych powiązań funkcjonalnych, powodując rozdźwięk

pomiędzy aktualnym a optymalnym podziałem administracyjno-terytorialnym, zwłaszcza na niższych

szczeblach hierarchicznych.

W dniu 16 lutego 2016 r. Rząd RP przyjął nowy model rozwoju kraju w „Planie na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju”, a następnie nowej średniookresowej strategii rozwoju kraju „Strategia na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)” przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r.

20)

Na podstawie ekspertyzy wykonanej przez Przemysława Śleszyńskiego dla MRiRW w 2016 r. pn. Identyfikacja i ocena wybranych

zjawisk demograficznych w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem wsi i relacji miasto-wieś).

Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r.

Nowy model rozwoju kraju zakłada rozwój odpowiedzialny oraz społecznie i terytorialnie zrównoważony.

Zakłada również jak najpełniejsze wykorzystanie indywidualnych potencjałów terytorialnych oraz rozwój

oparty o inwestycje, innowacje, eksport oraz wysoko przetworzone produkty.

Dotychczasowy model polaryzacyjno-dyfuzyjny nie przyniósł oczekiwanej „dyfuzji rozwoju” z obszarów tzw.

„lokomotyw rozwoju” na obszary przejściowe i zmarginalizowane. Przyjęcie modelu odpowiedzialnego

rozwoju jest szansą zwiększenia tempa rozwoju terytorialnego obszarów wiejskich.

Uwzględniając, że tempo zmian na obszarach wiejskich i w rolnictwie będzie silnie zróżnicowane zarówno pod

kątem ich dynamiki, jak również wymiaru terytorialnego, zaprojektowano wizję obszarów wiejskich w Polsce,

której horyzont wykracza poza 2030 r.

Z uwagi na tempo zmian, jakie są obserwowane w ujęciu historycznym, przywiązanie do tradycji w wiejskich

gospodarstwach domowych oraz uwarunkowania gospodarcze i środowiskowe, należy oczekiwać, że

osiągniecie stanu prezentowanego w wizji nie nastąpi w sposób skokowy, rewolucyjny, ale raczej

stopniowy – ewolucyjny.

Wizja polskiej wsi 2050

Obszary wiejskie w 2050 r. to atrakcyjne miejsce pracy, zamieszkania, wypoczynku i prowadzenia działalności

rolniczej lub pozarolniczej. To również obszary dostarczające dóbr publicznych i rynkowych, z zachowaniem

unikalnych walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych dla przyszłych pokoleń, dzięki

zrównoważonemu rozwojowi konkurencyjnego rolnictwa i rybactwa. Na obszarach wiejskich zatrzymano

niekorzystne zmiany demograficzne oraz znacząco zwiększono pozytywne efekty środowiskowe produkcji rolnej

i rybackiej. Podstawą ustroju rolnego są gospodarstwa rodzinne rozwijające się w sposób zrównoważony

i odpowiedzialny, wykorzystujące nowoczesne technologie. Zapewniono zwiększenie się wkładu małych i

średnich gospodarstw rolnych w zapewnienie zrównoważonego rozwoju rolnictwa.

Dążąc do przybliżenia zaprezentowanej wizji w perspektywie 2030 r., przyjęto cel główny rozwoju obszarów

wiejskich, rolnictwa i rybactwa stanowiący uszczegółowienie celu głównego SOR.

Celem SZRWRiR 2030 jest rozwój gospodarczy wsi umożliwiający trwały wzrost dochodów jej

mieszkańców przy minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego, społecznego i terytorialnego oraz

poprawie stanu środowiska naturalnego.

SZRWRiR 2030 będzie realizowała założenia SOR wskazane w jej trzech celach szczegółowych przez działania

zaprojektowane w poszczególnych kierunkach interwencji, które zostały przypisane do trzech celów operacyjnych

SZRWRiR 2030 oraz trzech obszarów wpływających na realizację celów strategii

 Cel szczegółowy I. Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

 Cel szczegółowy II. Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska

 Cel szczegółowy III. Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego

społeczeństwa

 3 Obszary wpływające na realizację celów strategii: (1) Sprawne zarządzanie rozwojem, (2) Stabilne

finansowanie rozwoju, (3) Trwała zdolność kreacji i uczenia się

W SZRWRiR 2030 przyjęto 4-poziomowy układ logiki interwencji (hierarchia i struktura celów)

 Cel główny

 Cele szczegółowe/Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii

 Kierunki interwencji

 Działania i projekty strategiczne

Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r.

Działania i projekty strategiczne skoncentrowane wokół trzech celów szczegółowych SZRWRiR są tylko

częścią interwencji publicznej, jaka zostanie zaadresowana do 2030 r. do obszarów wiejskich i sektora

rolno-spożywczego. Pozostałe działania i projekty niezbędne do wzrostu dochodów mieszkańców

i wzrostu spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym obszarów

wiejskich są przedstawione w pozostałych strategiach rozwoju

- Krajowej strategii rozwoju regionalnego 2030 Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony,

- Strategii produktywności,

- Strategii Zrównoważonego Rozwoju Transportu do 2030 r. (STR 2030),

- Polityce energetycznej Polski do 2040 r. (PEP 2040),

- Strategii rozwoju kapitału ludzkiego,

- Strategii rozwoju kapitału społecznego (współdziałanie, kultura, kreatywność),

- Strategii Sprawne i Nowoczesne Państwo 2030 oraz

- Polityce ekologicznej państwa 2030 (PEP 2030)21).

Dokumenty te przedstawiają uszczegółowienie postanowień SOR w zakresie obszarów wpływających na

osiągnięcie celów strategii, do których zaliczono: transport, cyfryzację, energię, bezpieczeństwo narodowe,

środowisko oraz kapitał ludzki i społeczny. Każdy z tych obszarów wpływa na możliwość realizacji celu

głównego SZRWRiR 2030.

Cel główny SOR

Tworzenie warunków do wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze

społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym

Cel główny SZRWRiR 2030

Rozwój gospodarczy wsi umożliwiający trwały wzrost dochodów jej

mieszkańców przy minimalizacji rozwarstwienia ekonomicznego,

społecznego i terytorialnego oraz poprawie stanu środowiska naturalnego

Cele szczegółowe SOR

Cele szczegółowe SZRWRiR 2030

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost

gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę,

dane i doskonałość organizacyjną

Cel szczegółowy I – Zwiększenie opłacalności

produkcji rolnej i rybackiej

Cel szczegółowy II – Poprawa jakości życia,

infrastruktury i stanu środowiska

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Cel szczegółowy III – Rozwój

przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc

pracy i aktywnego społeczeństwa

Cel szczegółowy III - Skuteczne państwo i

instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu

społecznemu i gospodarczemu

Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii

transport, cyfryzacja, energia,

bezpieczeństwo narodowe, środowisko,

kapitał ludzki i społeczny

Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii



Sprawne zarządzanie rozwojem



Stabilne finansowanie rozwoju



Trwała zdolność kreacji i uczenia się

Rysunek 6. Powiązanie Celu głównego SZRWRiR 2030 z SOR na poziomie celów szczegółowych i obszarów

Źródło: opracowanie własne.

21)

Rada Ministrów przyjęła Politykę ekologiczną państwa 2030 w dniu 16 lipca 2019 r.

Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r.

Wskaźniki pomiaru celu głównego SZRWRiR 2030 i ich powiązanie z SOR

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Skorygowany realny dochód do dyspozycji

brutto gospodarstw domowych na 1 mieszkańca

wg PPP (UE 28=100)

PKB na 1 mieszkańca wg PPP

(UE 28=100)

Współczynnik Giniego – wskaźnik rozkładu

dochodów gospodarstw domowych

%

współczynnik

68,5%

(2014)

69,0

(2015)

30,6

(2015)

76,0-80,0

100,0

Eurostat

75,0-78,0

79,0 (2023)

95,0 (2030)

GUS

/Eurostat

30

27

GUS

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu głównego „Strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju wsi,

rolnictwa i rybactwa do roku 2020 (z perspektywą do 2030)”

Wskaźnik

Relacja przeciętnych rocznych dochodów do

dyspozycji netto na 1 osobę w gospodarstwie

domowym na wsi do miasta

Udział osób żyjących poniżej relatywnej granicy

ubóstwa na obszarach wiejskich w ogólnej

liczbie ludności na obszarach wiejskich22)

Udział produktów przetworzonych w eksporcie

produktów przemysłu rolno-spożywczego23)

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

%

69,50%

(2015)

72%

75%

GUS

%

25,4

(2010)

18,00%

12%

GUS

%

81,44

(2017)

85%

88%

GUS

Projektując kierunki interwencji oraz działania, stosowano zasady przyjęte w SOR, w tym w szczególności

zasadę selektywnego podejścia (koncentracja, poszukiwanie nisz, sektory); podejścia zintegrowanego

i zróżnicowanego terytorialnie (zarządzanie organizowane wokół celów strategicznych, koordynacja sektorów

i instytucji działających na różnych poziomach zarządzania); współpracy, partnerstwa i współodpowiedzialności

podmiotów publicznych, biznesu i obywateli przy realizacji polityk publicznych; mobilizacji krajowego kapitału;

procesy demograficzne punktem odniesienia dla planowania i realizacji działań rozwojowych.

22)

23)

Wskaźnik I.25 Promowanie włączenia społecznego: zmiany wskaźnika ubóstwa na obszarach wiejskich - wskaźnik oddziaływania I.25

COM(2018) 392 final Załącznik I, Wskaźnik W1 SZRWRiR na lata 2012–2020.

Dane dotyczą kategorii „żywność i napoje” w Roczniku statystycznym handlu zagranicznego tab. 17 Rozdysponowanie importu i

eksportu według głównych kategorii ekonomicznych (ceny bieżące).

Cele SZRWRiR

Kierunki interwencji

III.4 Budowa i rozwój zdolności do

współpracy w wymiarze społecznym i

terytorialnym

II.4 Zrównoważone gospodarowanie i

ochrona zasobów środowiska

STABILNE FINANSO WANIE ROZWOJU (Obszar B)

SPRAWNE ZARZĄDZANIE ROZWOJEM (Obszar A)

TRWAŁA ZDOLNO ŚĆ KREACJI I UCZENIA SIĘ (Obszar C)

Rysunek 7. Logika strategicznej interwencji SZRWRiR 2030

Źródło: opracowanie własne.

I.5. Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na

produkty i surowce sektora rolno-spożywczego (w tym biogospodarka)

III.5 Rozwój ekonomii i solidarności

społecznej na obszarach wiejskich

III.3 Wzrost umiejętności i kompetencji

mieszkańców wsi

II.3. Rozwój infrastruktury społecznej i

rewitalizacja wsi i małych miast

I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i

przemysłu 4.0. w sektorze rolno-spożywczym oraz jego modernizacja

II.5. Adaptacja do zmian klimatu i

przeciwdziałanie tym zmianom

III.2 Rozwój przedsiębiorczości i nowych

miejsc pracy

II.2. Dostępność wysokiej jakości usług

publicznych

I.2. Jakość i bezpieczeństwo żywności

I.4. Zarządzanie ryzykiem w sektorze

rolno-spożywczym

III.1. Odpowiedź na zmiany demograficzne i

ich następstwa

Cel szczegółowy III

Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych

miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa

II.1. Rozwój liniowej infrastruktury

technicznej

Cel szczegółowy II

Poprawa jakości życia, infrastruktury i

stanu środowiska

I.1. Nowe modele organizacji produkcji i

rynków, krótkie łańcuchy rynkowe i

uczciwa konkurencja

Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i

rybackiej

Cel szczegółowy I

ROZWÓJ GOSPODARCZY WSI UMOŻLIWIAJĄCY TRWAŁY WZROST DOCHODÓW JEJ MIESZKAŃCÓW PRZY MINIMALIZACJI ROZWARSTWIENIA

EKONOMICZNEGO, SPOŁECZNEGO I TERYTORIALNEGO ORAZ POPRAWIE STANU ŚRODOWISKA NATURALNEGO

CEL GŁÓWNY SZRWRIR

Monitor Polski

Obszary wpływające

na osiągnięcie celów

SZRWRiR 2030

Zasady i cele rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa do 2030 r.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Cel szczegółowy I Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

Podsumowanie wyników diagnozy dotyczącej produkcji rolnej ze strategicznymi

rozstrzygnięciami

Polskie rolnictwo posiada duży potencjał produkcyjny zarówno

pod względem ilościowym (zasoby ziemi, w tym użytków rolnych

utrzymanych w dobrej kulturze rolnej, liczba gospodarstw oraz

zasoby pracy w rolnictwie, relatywnie wysoki udział młodych i

wykształconych rolników w tej grupie zawodowej), jak i

jakościowym (w tym m.in. rodzime rasy zwierząt hodowlanych,

odmiany roślin uprawnych, produkty żywnościowe wysokiej jakości,

wiedza o integrowanej ochronie roślin, zrównoważonym

nawożeniu). Zasoby te wymagają efektywnego gospodarowania

pozwalającego na wzrost podaży w sytuacji kurczących się

zasobów naturalnych (zwłaszcza wody) i ograniczonych czynników

produkcji.24)

Użytki rolne w Polsce zajmują ponad

połowę powierzchni kraju. Pod

względem obszaru użytków rolnych

Polska znajduje się na piątym miejscu

w Europie.

(GUS)

8,8% ogólnej liczby gospodarstw w

Polsce wytwarza około 63%

całkowitej produkcji rolnej w kraju.

Na wielkość produkcji roślinnej wpływają przede wszystkim

(GUS)

położenie geograficzne (znaczne zróżnicowanie długości okresu

wegetacyjnego) oraz warunki glebowo-klimatyczne. Czynniki produkcji, w tym m.in. przydatność gleb do

produkcji rolniczej, jak i struktura agrarna, są silnie zróżnicowane regionalne 25 ). Najlepsze warunki dla

prowadzenia produkcji roślinnej w Polsce są rozproszone w układzie terytorialnym i nie zależą od

struktury osadniczej oraz bliskości ośrodków miejskich. Najmniej korzystne warunki dla prowadzenia

produkcji roślinnej występują w województwach: podkarpackim, śląskim, lubuskim i zachodniopomorskim.

Duży wpływ pośredni na wielkość produkcji roślinnej mają również czynniki antropogeniczne (pozaprzyrodnicze),

które oddziałują na sposób użytkowania ziemi. Decydują one o ekonomicznych aspektach gospodarowania, przy

określonych uwarunkowaniach naturalnych. Są one wynikiem rozwoju poziomu życia i wynikającego z tego

zapotrzebowania na różnorodne produkty.

Generalnie notuje się niską skłonność do sprzedaży ziemi rolniczej na cele produkcyjne. Znacznie szybciej

właściciele gruntów rolnych decydują się na sprzedaż na cele budowalne (w tym w szczególności pod zabudowę

jednorodzinną w sąsiedztwie dużych ośrodków miejskich), z uwagi na wysokie ceny gruntów pod zabudowę,

podobnie jak w wielu innych państwach UE. Część użytków rolnych znajduje się w posiadaniu osób

nieprowadzących produkcji rolniczej lub też jest odłogowana. Znaczna część użytków wchodzi w skład mikro- lub

małych gospodarstw rolnych prowadzących działalność wyłącznie na samozaopatrzenie.

Silne zróżnicowanie pod względem zasobów produkcyjnych poszczególnych

gospodarstw rolnych przekłada się na coraz większą koncentrację produkcji

w gospodarstwach towarowych produkujących na skalę „przemysłową”

(w tym grunty dzierżawione) i zmniejszenie roli gospodarstw rodzinnych

w globalnej produkcji żywności. Procesy te mają dynamiczny charakter i

24)

25)

Rozstrzygnięcie strategiczne

Podstawą ustroju rolnego powinny

być nadal gospodarstwa rodzinne.

„Na początku bieżącej dekady, na poziomie UE pojawiło się wiele inicjatyw mających na celu podnoszenie świadomości dotyczącej

konieczności efektywniejszego wykorzystywania rzadkich zasobów. W następstwie nadrzędnego, sztandarowego komunikatu w

sprawie efektywnego gospodarowania zasobami oczekuje się, że opracowane zostaną długoterminowe strategie w zakresie klimatu,

energii i różnorodności biologicznej, promujące ogólnogospodarcze przestawienie się na efektywne gospodarowanie zasobami, oraz

dodatkowe plany dla sektorów, takich jak transport, rolnictwo, rybołówstwo, surowce i opodatkowanie energii.” – cyt. za: Zdzisław

Ginalski, Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Radomiu w „Efektywne gospodarowanie zasobami w gospodarstwie

rolnym”, Radom 2018.

Diagnozy regionalne opracowane przez 16 Zespołów.

Kierunki interwencji do 2030 r.

zachodzą równolegle do powolnych zmian w strukturze właścicielskiej użytków rolnych wynikających z obrotu

prywatnego ziemią i stosowania dzierżaw długoterminowych w obrocie prywatnym. W skali kraju największą

produkcją rolniczą, zarówno roślinną, jak i zwierzęcą, wyróżniają się województwa wielkopolskie i mazowieckie.

W wybranych regionach i większych gospodarstwach szczególnie szybko zachodzą procesy koncentracji

produkcji zwierzęcej często powiązane z lokalizacją zakładów przetwórczych. Najwyższa obsada bydła

związana z produkcją mleczarską występuje w województwach podlaskim, mazowieckim, wielkopolskim

i warmińsko-mazurskim26), natomiast najwyższa obsada świń w województwie wielkopolskim, łódzkim, kujawsko-pomorskim i pomorskim27).

Malejący udział gospodarstw zajmujących się chowem zwierząt w skali

kraju, przy generalnie powolnych zmianach struktury agrarnej gospodarstw

Rozstrzygnięcie strategiczne

i tendencji do regionalnej specjalizacji, prowadzi do sytuacji, w której rośnie

Należy wspierać zrównoważony

powierzchnia użytków rolnych, w tym trwałych użytków zielonych,

rozwój zarówno małych, średnich, jak

znajdujących się w gospodarstwach bez zwierząt, natomiast

i dużych gospodarstw rolnych.

w gospodarstwach zwiększających skalę chowu świń (wielkość stad)

mamy do czynienia ze wzrostem obsady oraz z tendencją do

upraszczania struktury zasiewów (np. rosnący udział kukurydzy na ziarno). Są więc regiony charakteryzujące

się szczególnie wysokim udziałem gospodarstw bez zwierząt (np. regiony górskie), jak i regiony o dużej

obsadzie, co z punktu widzenia zasad zrównoważonego rozwoju jest zjawiskiem niekorzystnym.

Na polskiej wsi tempo zmian

demograficznych jest większe

niż tempo zmian w rolnictwie.

Najwolniej zachodzą zmiany

w poziomie dezagraryzacji

i dostępności przestrzennej.

(wyniki III etapu MROW Fundacji

Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej)

W Polsce nadal przeważają małe gospodarstwa rolne, choć ich

liczba wyraźnie maleje. Już w 2016 r. udział gospodarstw rolnych

w Polsce o pow. poniżej 5 ha zmalał do 53,9% (w całej UE 65%

gospodarstw rolnych ma powierzchnię nieprzekraczającą 5 ha28)).

Największy odsetek najmniejszych gospodarstw rolnych (do 1 ha)

występuje w województwie śląskim. Bardzo wysoki udział małych

gospodarstw (o powierzchni do 5 ha) występuje w województwach

podkarpackim, małopolskim, świętokrzyskim i południowo-wschodniej

części województwa śląskiego.

Gospodarstwa o pow. 5-10 ha na ogół położone są w bezpośrednim sąsiedztwie ośrodków miejskich. Natomiast

gospodarstwa większe obszarowo położone są głównie na obszarach oddalonych od ośrodków miejskich,

gdzie występują korzystne warunki agrotechniczne (Kotlina Warszawska, Polesie Lubelskie) lub istnieje

rozbudowany łańcuch produkcji (przetwórstwo i handel) i dostęp do wielkomiejskich rynków zbytu

(Warszawa).

Zmniejszenie dysparytetu dochodowego między rolnictwem

a resztą gospodarki pozostaje dużym wyzwaniem związanym

z niską jednostkową wartością dodaną produkcji rolnej, a także

z postępującą globalizacją procesów gospodarczych, szybką

koncentracją i integracją w pozostałych ogniwach łańcucha

rynkowego, rosnącymi unijnymi standardami produkcji oraz

koncentracją inwestycji w ośrodkach miejskich i sektorach o wyższej

stopie zwrotu.

26)

27)

28)

Rozstrzygnięcie strategiczne

Celem przekrojowym działań rozwojowych

powinno być zwiększenie opłacalności

produkcji rolnej i wzrost dochodów rolników.

Wg pogłowia krów na 100 ha użytków rolnych w XII 2017 r.

Wg pogłowia świń na 100 ha użytków rolnych w XII 2017 r.

Https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Farm_structure_statistics/pl&oldid=370127

Kierunki interwencji do 2030 r.

Następuje systematyczny wzrost ryzyka rynkowego, w tym duża zmienność cen i presja na dochody, co jest

związane m.in. z rosnącą otwartością unijnego rynku rolno-spożywczego i deregulacją w ramach kolejnych

reform WPR (m.in. odejście od kwotowania produkcji mleka i cukru).

Pozytywny wpływ na poziom i stabilność dochodów rolników w warunkach zmieniającej się koniunktury

gospodarczej mają płatności bezpośrednie w ramach WPR 29 ), stanowiąc przewidywalną część przychodów

rolników, niezależną od wielkości bieżącej produkcji. Łagodzą one skutki gwałtownych zmian występujących na

rynkach rolnych i zmniejszają skutki naturalnego ryzyka pogodowego w działalności rolniczej. Dzięki temu

przeciwdziałają zaniechaniu prowadzenia działalności rolniczej, z korzyścią dla utrzymania aktywności

gospodarczej na obszarach wiejskich. Istotne jest także wsparcie

publiczne, w tym w ramach WPR (I i II filar), niezbędne dla

Polscy rolnicy to aż 1/5

zrekompensowania kosztów wytwarzania przez rolnictwo dóbr

wszystkich rolników UE.

W sektorze rolno-spożywczym

publicznych, również w zakresie ochrony środowiska i klimatu30).

znajduje zatrudnienie ponad

3 mln osób.

Statystycznie w sektorze obserwuje się nadwyżkę zasobów pracy, ale

z drugiej strony coraz częściej pojawiają się sytuacje, gdy brakuje

chętnych do prac sezonowych w rolnictwie z uwagi na duży wysiłek

fizyczny, jaki się z nimi wiąże, i wysokość płac.

Coraz częściej zaczyna występować również „bezrobocie technologiczne” wynikające ze wzrostu

poziomu mechanizacji i automatyzacji. Obserwowane jest ono gównie na poziomie podregionów, gdzie

kluczowym pracodawcą jest duży podmiot rynku rolno-spożywczego. Nadwyżka zasobów pracy wynika również z

wciąż niedostatecznej liczby pozarolniczych miejsc pracy dostępnych dla osób pracujących

w gospodarstwach rolnych. Część osób nie posiada również umiejętności aktywnego poszukiwania

zatrudnienia lub zmiany swoich kwalifikacji.

Wdrożenie nowoczesnych technologii jest zróżnicowane między gospodarstwami. Jednostki o dużej wielkości

ekonomicznej wprowadzają już wiele rozwiązań w zakresie automatyzacji, cyfryzacji i rolnictwa precyzyjnego,

a gospodarstwa małe i średnie ciągle potrzebują rozwiązań dostosowanych do ich skali. W warunkach polskich

kluczowe będzie pokonanie ograniczeń tej ścieżki rozwoju, związanych z niewielką skalą produkcji

większości gospodarstw rolnych i firm przetwórczych, utrudniającą przyjmowanie najnowszych

technologii i stosowanie nowych modeli organizacyjnych i biznesowych. Wymaga to m.in. opracowania

nowych rozwiązań, które uwzględniałyby specyfikę, walory gospodarstw o niewielkiej skali produkcji. Podobna

sytuacja dotyczy przemysłu rolno-spożywczego, w którym automatyzacja jest już obecna (np. wykorzystanie

czujników, systemy zarządzania przetwarzaniem mleka).

W zależności od ukierunkowania gospodarstwa oraz jego funkcji i skali produkcji producenci potrzebują albo

rozwiązań przełomowych albo prostych (tradycyjnych), sprawdzonych,

usprawniających procesy produkcyjne (w tym również „innowacji

Rozstrzygnięcie strategiczne

praktycznych” możliwych do wdrożenia bez zaawansowanych zmian

Rolnicy i osoby odchodzące

technologicznych 31)). Dlatego duże znaczenie odegrają badania naukowe

z rolnictwa będą potrzebowali

oraz transfer wiedzy i doradztwo, którego skuteczność oraz użyteczność

nowych umiejętności i kompetencji.

dla producentów będzie zależała w znacznej mierze od aktualności, treści

29)

30)

31)

Thinking CAP Supporting Agricultural Jobs and Incomes in the EU, UE Regular Economic Report 4, World Bank Report on the

European Union.

Jedną z form takiego wsparcia są płatności bezpośrednie w ramach I filara WPR uzależnione od spełniania przez gospodarstwa

obowiązkowych wymagań w zakresie ochrony środowiska (m.in. zasady wzajemnej zgodności oraz tzw. „zazielenienia”) oraz płatności

rolno-środowiskowo-klimatyczne w ramach II filara WPR w zamian za dodatkowe, wieloletnie i dobrowolne zobowiązania w zakresie

działań na rzecz środowiska i klimatu.

Daniele Giovannucci with Sara Scherr, Danielle Nierenberg, Charlotte Hebebrand, Julie Shapiro, Jeffrey Milder and Keith Wheeler

Sustainable Development in the 21st century (SD21), Food and Agriculture: the future of sustainability Summary of Key Points, United

Nations Department of Economic and Social Affairs Division for Sustainable Development, March 2012 United Nations Department of

Economic and Social Affairs Division for Sustainable Development.

Kierunki interwencji do 2030 r.

i wykorzystania nowoczesnych narzędzi przekazu informacji i wspierania gospodarstw. Wyzwaniem dla wzrostu

upowszechnienia nowoczesnych technologii w małych gospodarstwach lub włączenia ich w pozarolniczy sektor

gospodarki będzie niedostateczny poziom wiedzy, kompetencji i umiejętności osób związanych z małymi

gospodarstwami rolnymi (również w zakresie kompetencji i umiejętności pożądanych na pozarolniczym rynku

pracy).

Szansą jest też dalsza cyfryzacja rolnictwa i przemysłu, w tym m.in. optymalne wykorzystanie dużych zbiorów

danych (tym bardziej, że wzrasta zapotrzebowanie na większą personalizację produktów żywnościowych).

Implementacji wielu rozwiązań w zakresie cyfryzacji i przemysłu 4.0.

w sektorze rolno-spożywczym (np. monitorowanie upraw i ich stanu –

Rozstrzygnięcie strategiczne

wymarzanie, susza, rolnictwo precyzyjne i zasobooszczędne) będzie

Wykorzystanie potencjału rozwojowego

sprzyjać aktywne jego włączenie w korzyści, jakie płyną z

w sektorze rolno-spożywczym zależy od

rozwijającego się sektora kosmicznego, choć generalnie w polskim

umiejętności adaptowania najnowszych

rolnictwie i rybactwie znacznie wolniej niż w przetwórstwie

technologii, cyfryzacji i innowacji oraz

rolno-spożywczym

następuje

przejście

z podstawowej

potencjału tworzenia innowacji.

cyfryzacji do Internetu rzeczy.

Ważną grupę podmiotów w łańcuchu dostaw stanowi handel hurtowy. Duże rozdrobnienie tej części łańcucha

dostaw powoduje, iż wiele mniejszych podmiotów nie posiada odpowiedniej siły zakupowej do uzyskania

konkurencyjnych warunków ze strony globalnych producentów spożywczych. Rynek hurtowy w Polsce jest

mocno zaangażowany w rozwijanie sklepów franczyzowych, m.in. z powodu spadku liczby sklepów

niezależnych, poddanych intensywnej presji ze strony wielkich sieci handlowych.32)

Na poziomie wielu gospodarstw rolnych i rybackich głównym wyzwaniem jest nadal racjonalizacja lub

optymalizacja produkcji i wzrost wydajności 33 ), aniżeli automatyzacja czy robotyzacja. Istnieje więc

prawdopodobieństwo, że polski sektor rolno-spożywczy nie będzie dostatecznie uczestniczył w kreowaniu

rozwoju, tylko będzie naśladowcą rozwiązań zagranicznych i będzie doganiał swoich partnerów z UE i rynku

globalnego. Tym bardziej, że dotychczasowe czynniki konkurencyjności międzynarodowej polskiej gospodarki

rolno-żywnościowej, takie jak niskie koszty pracy i ziemi oraz proste metody poprawy efektywności, będą się

wyczerpywać. W konsekwencji nie została wypracowana silna krajowa marka innowacyjnych maszyn i urządzeń

oraz usług w rolnictwie. Polska jest głównie importerem nowoczesnych rozwiązań technologicznych

dedykowanych sektorowi rolnictwa.

Wraz z rosnącą ilością i zróżnicowaniem produktów żywnościowych na rynku oraz zmianą sposobu życia

w ostatnim dziesięcioleciu zaszły niekorzystne zmiany nawyków żywieniowych, które nie pozostają bez

znaczenia dla zdrowia publicznego. Z drugiej strony powstają nowe wzorce popytu, część konsumentów

powraca do zdrowych zasad żywienia, poszukując produktów funkcjonalnych, mało przetworzonych lub

o specjalnym przeznaczeniu. Niezależnie od rosnących nierówności

dochodowych globalna populacja staje się i będzie coraz bogatsza. Jedną

Rozstrzygnięcie strategiczne

z konsekwencji tego procesu jest wzrost popytu i możliwości płacenia za

Jakość i tradycja oraz dostosowanie

szerszy asortyment żywności.34 Te i inne trendy globalne są ważne dla

żywności do zmian preferencji

Polski będącej już dziś dużym eksporterem netto żywności.

konsumentów będą czynnikami silnie

Jednocześnie, ze względu na zwiększenie udziału wymiany handlowej

decydującymi o przewadze rynkowej

i dostępność na rynku żywności pochodzącej z innych krajów czy

polskiej żywności.

kontynentów oraz z uwagi na częstość występowania nowych epidemii

roślin i zwierząt, coraz istotniejszym komponentem jakości żywności

32)

33)

34)

M. Izdebski, R. Momot: „Rynek produkcji spożywczej w Polsce. Czy polska żywność rzeczywiście jest polska?” Warszawa 2016 r.

Fundacja Republikańska.

https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/9028470/5-28062018-AP-EN.pdf/8d97f49b-81c0-4f87-bdde-03fe8c3b8ec2.

H. Charles J. Godfray and Tara Garnett Food security and sustainable intensification, Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci . 2014 Apr 5.

Kierunki interwencji do 2030 r.

100 lat temu 1 rolnik był

w stanie wyżywić 4 osoby,

a dziś żywi średnio 129.

Na początku XIX wieku 80%

ludności zajmowało się

rolnictwem, dziś rolnictwem

zajmuje się zaledwie 2%

światowej populacji.

jest jej bezpieczeństwo. Wysoką jakość polskiej żywności kształtuje

także

bogata

tradycja

produkcji

i przetwórstwa

rolno-spożywczego. Przekazywane z pokolenia na pokolenie

receptury i sposoby produkcji stanowią dziś bezcenne dziedzictwo

kulinarne. Z wartości tych mogą korzystać szczególnie firmy rodzinne,

producenci żywności regionalnej czy tradycyjnej. Promowanie

rodzimych marek czerpiących z polskiego dziedzictwa kulinarnego

pozwoli na budowanie pozytywnego wizerunku poszczególnych

regionów i całego kraju.

Równocześnie w dalszym ciągu gospodarstwa rolne powinny

poszukiwać możliwości rozwoju przez: wzrost produktywności

czynników produkcji, zwłaszcza pracy i ziemi (np. ograniczenie

kosztów, powiększenie gospodarstwa, dywersyfikację działalności rolniczej, wzrost kompetencji kierowników

gospodarstw i dostosowanie się do zmieniających warunków rynkowych, a także podejmowanie dodatkowych

działań pozarolniczych). Dla poprawy opłacalności produkcji w rolnictwie niezbędne jest powiększanie wielkości

ekonomicznej gospodarstw (w tym przez zwiększenie ich areału, także w drodze dzierżawy oraz przez różne

formy współpracy), dalsza poprawa wydajności i efektywności gospodarowania, a także zwiększenie popytu

eksportowego.

(Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roślin)

Źródłami ryzyka produkcyjnego są z kolei zmiany klimatu i związane z nim zwiększenie częstotliwości

i nasilenia zdarzeń ekstremalnych, a także częstsze kryzysy

sanitarne i fitosanitarne. Aby zwiększyć odporność

30–40 % żywności na każdym etapie

gospodarstw rolnych i rybackich oraz przedsiębiorstw z sektora

cyklu żywnościowego jest

rolno-spożywczego, należy rozwijać i upowszechniać narzędzia

marnotrawione.

skutecznego zapobiegania ryzyku i kryzysom oraz zwiększania

(wyniki III etapu MROW Fundacji Europejski

odporności i radzenia sobie z nimi przez podmioty gospodarcze.

Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej)

Mimo tendencji do koncentracji produkcji rolnej oraz zwiększania

efektywności procesów produkcyjnych bardzo duże ilości surowców rolnych i żywności są marnowane, a

produkty uboczne powstające w procesie produkcji i przetwarzania żywności w małym stopniu

wykorzystywane ponownie. Rozwój biogospodarki pozwoli zmniejszyć presję na środowisko przyrodnicze

m.in. przez zmniejszenie zapotrzebowania na surowce nieodnawialne, zmniejszenie zanieczyszczenia wód

powierzchniowych pierwiastkami biogennymi (eutrofizacja), ograniczenie degradacji gleb oraz zmniejszenie

emisji gazów cieplarnianych.

W wielu sytuacjach szanse na zwiększenie dochodów małych

i średnich gospodarstw rolnych z podstawowej działalności rolniczej są

ograniczone. Z tego powodu gospodarstwa rolne powinny

rozszerzać (uzupełniać) zakres swoich dotychczasowych funkcji

produkcyjnych o świadczenie usług na rzecz mieszkańców wsi

i miast (np. usługi dla gospodarstw rolnych, usługi wynajmu pokoi,

sprzedaż żywności wytwarzanej w gospodarstwie), a także środowiska

przyrodniczego (np. ochrona gleb przed erozją, ochrona powietrza,

wody).

Rozstrzygnięcie strategiczne

Gospodarstwa rolne, które obecnie

wytwarzają żywność głównie na własny

użytek, w przyszłości mogą być również

prosumentami

energii

odnawialnej

i surowców dla biogospodarki (w tym m.in.

w zakresie biomasy).

Odpowiedzią na prezentowane w diagnozie wyzwania jest kontynuacja modelu rolnictwa

wielofunkcyjnego i zrównoważonego35), który gwarantuje bezpieczeństwo żywnościowe (wymaga utrzymania

35)

The Future of Food and Farming: Challenges and choices for global sustainability, UK Government’s Foresight Project: Global Food

and Farming Futures, Tche Government Office for Science, London 2011.

Kierunki interwencji do 2030 r.

gospodarstw zdolnych do odtwarzania potencjału produkcyjnego), dostarcza dóbr publicznych, w tym

środowiskowych, sprzyja rozwojowi przedsiębiorczości związanej z sektorem rolno-spożywczym oraz

pobudza rozwój społeczny i terytorialny (w tym m.in. funkcje kulturowe obszarów wiejskich).

Podsumowanie wyników diagnozy dotyczącej produkcji rybackiej ze strategicznymi

rozstrzygnięciami

Produkcja rybacka oparta jest o surowiec pochodzący z trzech

rodzajów działalności, tj. rybołówstwa morskiego, śródlądowego

i akwakultury, które dostarczają produkty stanowiące surowiec dla

zakładów przetwórczych. Głównym czynnikiem warunkującym

lokalizację podmiotów działających w tym sektorze jest dostęp

do zasobów naturalnych (morza, rzek i jezior, sztucznych

zbiorników wodnych), a w przypadku przetwórstwa − dostęp do surowca.

Na polskim wybrzeżu rozlokowane są

62 porty i przystanie rybackie,

w których zarejestrowane są łącznie

843 jednostki rybackie

(dane na 31.12.2018 r.)

Rybołówstwo morskie wykonywane jest w województwach zachodniopomorskim, pomorskim

i warmińsko-mazurskim. Istotnym czynnikiem warunkującym działalność podmiotów wykonujących komercyjne

połowy morskie jest wspólna własność zasobów podlegających limitowaniu, przy jednoczesnej prywatnej

własności środków produkcji.

Biorąc pod uwagę negatywne skutki zmian klimatu oraz sukcesywnie pogarszający się stan zasobów Morza

Bałtyckiego, w celu zapewnienia możliwości kontynuowania działalności

połowowej na poziomie ekonomicznej opłacalności i uzyskiwanie

Rozstrzygnięcie strategiczne

stabilnych dochodów z tej działalności, coraz większym wyzwaniem

i koniecznością będzie wzmocnienie działań przyczyniających się

Wzmocnienie działań przyczyniających

do zmniejszenia presji połowowej oraz ochrony zasobów

się do zmniejszenia presji połowowej

i środowiska morskiego, w tym wdrażanie działań innowacyjnych z

oraz ochrony zasobów i środowiska

zakresu zwiększenia selektywności narzędzi połowowych. Niezbędna

morskiego.

będzie także odnowa

Na terenie całego kraju wydzielonych jest

stada dorsza bałtyckiego i innych intensywnie eksploatowanych

ok. 1826 obwodów rybackich

gatunków ryb. Dlatego działania dotychczas podejmowane w

obejmujących w przybliżeniu 480 tys. ha

ramach wspólnej polityki rybołówstwa, polegające na

wód, znajdujących się w użytkowaniu

utrzymaniu trwałej równowagi między zdolnością połowową a

ok. 412 podmiotów.

zasobami, przy zapewnieniu osłon społeczno-ekonomicznych

dla zatrudnionych w sektorze rybołówstwa (szczególnie w

odniesieniu do segmentu łodziowego rybołówstwa przybrzeżnego) powinny być kontynuowane.

Produkcja gatunków ryb słodkowodnych prowadzona jest w naturalnych śródlądowych wodach

powierzchniowych i zbiornikach zaporowych (m.in. rybactwo jeziorowe, rzeczne) oraz w ramach chowu i hodowli

(akwakultura) prowadzonych w stawach i innych urządzeniach technicznych (np. pstrągarstwo, karpiarstwo,

wylęgarnictwo).

Rybactwo śródlądowe wykonywane jest w ramach wydzielonych obszarów tzw. obwodów rybackich

przez osoby i podmioty do tego uprawnione (osoby fizyczne,

podmioty nieposiadające osobowości prawnej oraz osoby prawne, tj.

Rozstrzygnięcie strategiczne

spółki, stowarzyszenia, uczelnie i JST). Podmioty uprawnione do

Rozwój rybactwa w oparciu o model

rybactwa prowadzą swoją działalność w oparciu o 10-letni plan

wielofunkcyjnych

gospodarstw

gospodarki rybackiej (operat rybacki), w ramach którego planowane

rybackich czerpiących z tradycji

i wykonywane są zarybienia, co umożliwia zachowanie ekonomicznej

i kultury.

Kierunki interwencji do 2030 r.

opłacalności przy jednoczesnym zachowaniu trwałości wielu cennych gatunków (tj. sielawa, sieja, węgorz, certa,

łosoś, troć wędrowna).

W ramach chowu i hodowli ryb funkcjonuje

m.in. 798 obiektów produkcji ekstensywnej

oraz 115 obiektów produkcji intensywnej.

Działalność wylęgarniczo-podchowalniczą

prowadzi 97 obiektów.

Działalność rybacka odgrywa istotną rolę w systemie

racjonalnego zarządzania zasobami środowiska wodnego, w

szczególności

w kontekście

ochrony

różnorodności

biologicznej,

zachowania

unikatowych

walorów

przyrodniczych obszarów rybackich oraz zaspokajania

potrzeb społeczeństwa związanych z wypoczynkiem. Dlatego

kluczowym wyzwaniem jest dalszy rozwój tego sektora z wykorzystaniem jego historyczno-kulturowego

wymiaru, np. przez rozwój gastronomii, turystyki i rekreacji związanych z rybactwem.

Dominującymi gatunkami ryb w krajowej akwakulturze przeznaczonymi

W sektorze przetwórstwa ryb

do konsumpcji są karp i pstrąg tęczowy. Duże znaczenie gospodarcze

funkcjonuje 247 zakładów

mają ryby produkowane w polikulturach z karpiem, m.in. tołpyga biała i

dopuszczonych

do handlu

pstra, gatunki karasia, amur biały, lin, sum europejski oraz szczupak i

wewnątrz UE. Blisko połowa

sandacz. Wśród ryb łososiowatych odnotowuje się znaczące ilości palii

zakładów (122) znajduje się na

(pstrąga alpejskiego). W ostatnich latach rozwija się chów ryb w

terenie woj. pomorskiego

systemach recyrkulacyjnych, m.in. suma afrykańskiego, ryb

i zachodniopomorskiego.

jesiotrowatych oraz łososia atlantyckiego. Polska jest również

europejskim potentatem w produkcji kawioru (ikra ryb jesiotrowatych). Jak dotychczas, produkcja skorupiaków

(raków) nie przekracza kilkuset kilogramów rocznie.

Produkcja ryb w gospodarstwach chowu i hodowli odbywa się m.in. w stawach, basenach i torach wodnych,

przegrodach i sadzach, klatkach oraz systemach recyrkulacji, budowanych najczęściej na gruntach o niskiej

przydatności do produkcji rolnej, które są w posiadaniu właścicieli prywatnych bądź pozostają w zasobach

Skarbu Państwa i są dzierżawione.

Stawy rybne, w których prowadzony jest chów i hodowla ryb

słodkowodnych, zasilane są wodą powierzchniową stanowiącą

własność państwa, w związku z czym warunkiem prowadzenia tego typu

działalności jest uzyskanie pozwolenia wodnoprawnego.

Rozstrzygnięcie strategiczne

Warunkiem zrównoważonej produkcji

rybackiej jest ochrona zasobów wody

i cennych gatunków ryb.

Oprócz chowu ryb konsumpcyjnych ważnym elementem akwakultury jest

produkcja cennych gatunków ryb do zarybień wód otwartych, które to

ważne zagadnienie nie zostało wzmiankowane w należny mu sposób. Zarybienia pozwalają utrzymać właściwy

stan ichtiofauny wód śródlądowych oraz utrzymania cennych dla polskiego rybactwa gatunków ryb

dwuśrodowiskowych, takich jak np. troć i łosoś. Zarybienia pozwalają również zapewnić atrakcyjność

amatorskiego wędkowania, które generuje duże przychody nie tylko podmiotom rybackim.

Wobec ograniczonej możliwości zwiększenia produkcji rybołówstwa

morskiego coraz większe znaczenie zyskuje sektor akwakultury jako

Rozstrzygnięcie strategiczne

alternatywne źródło surowca mogące stanowić realną przeciwwagę dla

Utrzymanie

ekonomicznej

rosnącej zależności od importu. Utrzymanie ekonomicznej opłacalności

opłacalności

gospodarstw

gospodarstw prowadzących chów i hodowlę wymusza konieczność

prowadzących chów i hodowlę

stosowania nowoczesnych technologii hodowlanych. Równocześnie

przez rozszerzenie asortymentu o

uzyskiwanie rentowności chowu ryb i innych organizmów wodnych wymaga

poszukiwane na rynku rodzaje

stosowania adekwatnych do istniejących warunków metod intensyfikacji

produktów.

produkcji. Jednocześnie, w celu poprawy konkurencyjności, coraz większe

znaczenie ma rozszerzenie asortymentu o poszukiwane na rynku rodzaje produktów (w tym m.in. materiał

zarybieniowy) oraz wprowadzenie nowych gatunków skorupiaków.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Rozmieszczenie zakładów przetwórstwa rybnego związane jest z możliwością zaopatrzenia w surowiec, dlatego

większość zakładów przetwórczych znajduje się w rejonie nadmorskim, w niewielkiej odległości od miejsc

wyładunku ryby ze statków rybackich. Niektóre zakłady przetwórstwa zlokalizowane są również poza rejonami

nadmorskimi. Biorąc pod uwagę rezultaty ekonomiczne, przetwórstwo ryb ma obecnie duże znaczenie dla

polskiego sektora rybnego. Od kilku lat należy ono do najszybciej rozwijających się branż polskiego sektora

żywnościowego.

Rozpoczęty w okresie przedakcesyjnym proces restrukturyzacji i modernizacji zaplecza produkcyjnego

z wykorzystaniem środków pomocowych funduszy europejskich i ich kontynuowanie w ramach kolejnych okresów

programowania pozwoliło na szybkie zdobycie i sukcesywne poszerzanie zagranicznych rynków zbytu oraz

skuteczne konkurowanie z innymi producentami, głównie w aspekcie kosztowym i jakościowym, w

całym łańcuchu dystrybucji „od łowiska do półmiska”. Spowodowało to szybki wzrost udziału eksportu w

osiąganych przychodach branży do ok. 64%.

Ograniczenia w połowach bałtyckich i dalekomorskich oraz mała różnorodność biologiczna własnych zasobów

pozwalają jednak zaledwie w 25–30% zaspokoić popyt przetwórstwa na surowiec, co uzależnia go od importu

oraz światowej sytuacji podażowo-popytowej na rynkach poszczególnych gatunków ryb.

Zmieniające się preferencje żywieniowe oraz wzrost popytu na żywność wysokiej jakości, wytwarzaną w sposób

zrównoważony (nieobciążający środowiska i klimatu), otwierają nowe możliwości dla wzrostu produkcji

w sektorze rybactwa. Rosnący popyt na produkty funkcjonalne (lecznicze)

oraz nowo tworzące się grupy konsumenckie o specjalnych potrzebach

Rozstrzygnięcie strategiczne

(dzieci, osoby z dysfunkcjami układu naczyniowo-krwionośnego czy

Wzrost udziału w rynku przez

chorujący na cukrzycę) stanowią bodziec dla rozwoju nowego modelu

działania na rzecz

jakości

działalności gospodarczej, wykorzystującego instrumenty B+R,

produktów i rozwój żywności

wprowadzającego nowe technologie oraz korzystającego z kulturowych

funkcjonalnej.

specyfik lokalnych.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Główne założenia wynikające z SOR

MODEL ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU OZNACZA DLA POLSKIEGO SEKTORA ŻYWNOŚCIOWEGO

LEPSZE PERSPEKTYWY ROZWO JU

Założenia wynikające z SOR dotyczące celu I SZRWRiR 2030

Rozwój odpowiedzialny to rozwój zrównoważony i wielofunkcyjny oparty na wiedzy i innowacjach, dążący

do poprawy konkurencyjności sektora rolno-spożywczego przy zachowaniu dbałości o środowisko oraz

jakość życia na obszarach wiejskich.

Podstawą sektora rolno-spożywczego są silne podmioty gospodarcze – odpowiedzialność polega na

tworzeniu warunków, które pozwolą na współpracę, wzajemne uzupełnianie się i wykorzystanie potencjału

zarówno małych, średnich, jak i dużych gospodarstw rolnych i przedsiębiorstw rolno-spożywczych oraz

umożliwienie rozwoju każdego z nich.

Najlepsza inwestycja to inwestycja w człowieka – należy umożliwić rolnikom ich rozwój i samorealizację

w warunkach nie gorszych od występujących w pozostałych sektorach oraz zadbać o zastępowalność pokoleń

i wzrost umiejętności pracujących w sektorze rolno-spożywczym.

Sektor żywności wysokiej jakości jest jednym z sektorów strategicznych kraju, na których skoncentrowane

zostanie wsparcie w ramach poszczególnych polityk publicznych (m.in. przemysłowej, innowacyjnej, eksportowej,

związanej z napływem inwestycji zagranicznych).

Pomnażanie polskiego kapitału kluczem do sukcesu sektora rolno-spożywczego – odpowiedzialny rozwój

to m.in. odpowiednia równowaga między środkami krajowymi i zagranicznymi wspierającymi rozwój sektora

rolno-spożywczego.

Oczekiwanym efektem realizacji SZRWRiR 2030 będzie m.in. wzrost zamożności Polaków, w tym również

rolników.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Wskaźniki pomiaru celu szczegółowego I Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

SZRWRiR 2030 i ich powiązanie z SOR

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Udział gospodarstw rolnych o powierzchni

od 1-5 ha UR w ogólnej liczbie gospodarstw

rolnych

Udział przychodów netto ze sprzedaży

produktów innowacyjnych (nowych lub

istotnie ulepszonych) na eksport w

przychodach netto ze sprzedaży produktów,

towarów i materiałów w przedsiębiorstwach

przemysłowych

Odsetek osób korzystających z Internetu w

kontaktach z administracją publiczną do

przekazywania wypełnionych formularzy

%

51%

(2014)

46

40

Eurostat

%

4,4

(2014)

5,0

8,0

GUS

%

16

(2015)

32

40

Eurostat

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego I SZRWRiR 2030 Zwiększenie opłacalności

produkcji rolnej i rybackiej

Wskaźnik

Powierzchnia użytków rolnych utrzymanych

w dobrej kulturze rolnej36)

Wartość eksportu artykułów rolno-spożywczych w przeliczeniu na 1

mieszkańca Polski37)

Średnia powierzchnia UR w gospodarstwie

rolnym

Przeciętny miesięczny dochód na osobę z

gospodarstwa indywidualnego w

rolnictwie/przeciętny miesięczny dochód na

osobę z pracy na własny rachunek38)

Udział gospodarstw indywidualnych o

powierzchni powyżej 1 ha prowadzonych

przez osobę do 40. roku życia w ogólnej

liczbie gospodarstw indywidualnych o

powierzchni powyżej 1 ha39)

Udział surowców pochodzących z krajowego

rolnictwa w ogóle zasobów surowcowych

przemysłu spożywczego wykorzystywanych

do produkcji żywności

36)

37)

38)

39)

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

[mln ha]

14,49

(2017)

Nie mniej niż

14 mln ha

Nie mniej niż

14 mln ha

Eurostat

[euro/

mieszkańca]

710,96

(2017)

725

800

GUS

[ha]

9,85

(2010)

12

17

GUS

/Eurostat

%

46,1

(2010)

60%

68%

GUS

/Eurostat

%

20,4

(2016)

21%

25%

GUS

%

63%

(2016)

65%

75%

GUS

Wskaźnik W32 z SZRWRiR na lata 2012-2020.

Wskaźnik W43 z SZRWRiR na lata 2012-2020.

Wskaźnik I.2. Zmiany w dochodach z działalności rolniczej w porównaniu z gospodarką ogółem - wskaźnik oddziaływania I.2

Zmniejszanie różnic w dochodach COM(2018) 392 final Załącznik I, wskaźnik W42 SZRWRiR na lata 2012-2020.

Wskaźnik I.21. Zmiana liczby nowych rolników - wskaźnik oddziaływania I.21 Przyciąganie młodych rolników COM(2018) 392 final

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

§ 3 Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

§ 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: M. Morawiecki

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

Załącznik I; źródło danych: „Charakterystyka gospodarstw rolnych 2016”, GUS, Warszawa 2017 (tabela 4 str. 204). Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

Załącznik I; źródło danych: „Charakterystyka gospodarstw rolnych 2016”, GUS, Warszawa 2017 (tabela 4 str. 204).

Kierunki interwencji do 2030 r.

Projekty strategiczne wynikające z SOR służące realizacji celu I SZRWRiR 2030

Obszar

Reindustrializacja

projekty również po

2020 r.

Rozwój

innowacyjnych firm

projekty również po

2020 r.

Małe i średnie

przedsiębiorstwa

projekty również po

2020 r.

Ekspansja

zagraniczna

projekty do 2020 r.

Ekspansja

zagraniczna

projekty również po

2020 r.

Typ

Podmiot

odpowiedzialny

programowy

MPiT

programowy

MPiT

programowy

MPiT

kompleksowy

MPiT

programowy

MEN

Narodowy Instytut Technologiczny

programowy

MNiSW

Nowelizacja ustawy o wspieraniu innowacyjności

regulacyjny

MNiSW

Doktoraty wdrożeniowe

kompleksowy

MNiSW

Program „Start in Poland”

programowy

MIiR

Polska Strategia Kosmiczna

programowy

MIiR

Efektywny system doradztwa rolniczego

kompleksowy

MRiRW

Platforma żywnościowa

Ramowy Plan Działań dla Żywności i Rolnictwa

Ekologicznego na lata 2014–2020

Gospodarowanie gruntami rolnymi na rzecz

zrównoważonego rozwoju

Spółdzielnie rolników

kompleksowy

MRiRW/KOWR

programowy

MRiRW

regulacyjny

MRiRW

regulacyjny

MRiRW

Nowoczesne ubezpieczenie rolnicze

regulacyjny

MRiRW

Projekty rozwoju branż

kompleksowy

MRiRW

Program wsparcia hodowli roślin w Polsce

kompleksowy

MRiRW

Intermodalny terminal towarowy

kompleksowy

MRiRW

Linia pożyczkowa i Fundusz rozwoju rolnictwa

Odtworzenie i wsparcie rozwoju lokalnych rynków

rolnych

System promocji gospodarki

kompleksowy

MRiRW

kompleksowy

MRiRW

programowy

MPiT

Spójny Portal Promocji Eksportu

kompleksowy

MPiT

Narzędzia wsparcia przedsiębiorstw (Polscy

eksporterzy na rynkach zagranicznych)

programowy

MPiT

Projekt

Strategia produktywności (Nowa Polityka

przemysłowa)

Strategia transformacji do gospodarki

niskoemisyjnej

Mapa drogowa w zakresie transformacji w

kierunku gospodarki o zamkniętym obiegu

Polska Platforma Przemysłu 4.0

Nowoczesne kadry dla polskiego przemysłu

(szkolnictwo zawodowe)

Kierunki interwencji do 2030 r.

Projekty strategiczne wynikające z Planu dla Wsi służące realizacji celu I SZRWRiR 2030

Większa sprzedaż bezpośrednia i rolniczy handel detaliczny – zapewnienie rolnikom, szczególnie z

mniejszych gospodarstw, bezpośredniego udziału w rynku konsumenckim przez rozszerzenie sprzedaży

detalicznej i rolniczego handlu detalicznego (ułatwienia prawne pozwalające rolnikom rozpoczęcie i prowadzenie

działalności w ramach handlu detalicznego żywności pochodzącej w całości lub części z własnej uprawy, hodowli

lub chowu oraz wsparcie tego rodzaju działalności).

Większe dofinansowanie do paliwa rolniczego – zwiększenie wsparcia finansowego do zakupu paliwa

rolniczego używanego przy uprawie pól i hodowli bydła w celu zmniejszenia kosztów w gospodarstwach rolnych.

W tym przez przygotowanie rozwiązań prawnych umożliwiających zwiększenie limitu zwrotu podatku akcyzowego

do 1 ha upraw rolnych oraz wprowadzenie dodatkowego limitu do 1 DJP40), w przypadku produkcji bydła.

Krajowa Grupa Spożywcza41) – utworzenie Krajowej Grupy Spożywczej dla stabilizacji rynków rolnych, która

będzie alternatywą dla firm przejętych w ramach prywatyzacji na początku okresu transformacji. Zapewniony

zostanie organizacyjny i właścicielski udział rolników-producentów rolnych w firmach tej Grupy.

Zdrowa polska żywność – zwiększenie pomocy w rozwoju produkcji żywności wysokiej jakości, szczególnie

ekologicznej, tradycyjnej i regionalnej, która ma stać się rozpoznawalnym znakiem polskiego rolnictwa.

Wprowadzone zostanie oznakowanie produktów wolnych od GMO.

Polskie pasze – sukcesywne zastępowanie białka paszowego z zagranicy białkiem z produkcji krajowej w celu

zwiększenia bezpieczeństwa żywnościowego Polski.

Wsparcie rolnictwa na terenach górskich – wsparcie hodowli bydła mięsnego, kóz i owiec w celu lepszego

wykorzystania użytków zielonych, w ramach wdrożenia dla terenów górskich polityki górskiej.

Osiągnięcie celu dotyczącego zwiększenia opłacalności produkcji rolnej i rybackiej wymaga realizacji

również działań przypisanych do obszarów wpływających na osiągnięcie celów SZRWRiR 2030, w tym

w sposób szczególny działań przyporządkowanych do Obszaru B Stabilne finansowanie rozwoju.

40)

41)

Duża jednostka przeliczeniowa inwentarza (zwierząt) umowna jednostka liczebności zwierząt hodowlanych.

Wcześniej pod nazwą: „Utworzenie Narodowego Holdingu Spożywczego”.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Działania w ramach celu szczegółowego I Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

Kierunek interwencji: I.1. Nowe modele organizacji produkcji i rynków, krótkie łańcuchy

rynkowe i uczciwa konkurencja

Trwały, długoterminowy rozwój krajowego sektora rolno-spożywczego powinien być oparty na sprawiedliwym

podziale tworzonej wartości dodanej (cenie płaconej przez końcowego konsumenta), tj. zasadzie uczciwej

konkurencji. W relacjach między podmiotami funkcjonującymi w tym samym ogniwie łańcucha dostaw lub

będących w relacjach dostawca-odbiorca zachowanie zasad uczciwej konkurencji jest warunkiem optymalnej

alokacji zasobów i budowania konkurencyjności międzynarodowej całego krajowego sektora

rolno-żywnościowego.

Działania horyzontalne42)

1.1.1. rozwój spółdzielczości rolniczej – wdrożenie działań legislacyjnych oraz promocyjnych realizowanych

zarówno przez ministerstwa, jak również partnerów społeczno-gospodarczych;

1.1.2. modernizacja gospodarstw rolnych przez wzrost ich poziomu technologicznego, organizacyjnego,

cyfryzacji oraz dostosowanie warunków i technik produkcji do wymogów ochrony środowiska i klimatu;

1.1.3. wsparcie rozwoju lokalnych rynków rolno-spożywczych – lokalne przetwórstwo 43), handel detaliczny

prowadzony przez rolników, sprzedaż i dostawy bezpośrednie do konsumentów (również

z wykorzystaniem Internetu);

1.1.4. rozwój kooperacji między producentami, wzmocnienie powiązań gospodarstw rolnych z zakładami

przetwórczymi, integracja przedsiębiorców wokół lokalnych i regionalnych czempionów gospodarczych;

1.1.5. modernizacja i zmiany strukturalne w rolnictwie oraz wzmocnienie procesów integracji poziomej

i pionowej na rynku rolnym w celu wzrostu efektywności ekonomicznej i produktywności gospodarki

rolno-żywnościowej – wdrażane przez projekty rozwoju branż;

1.1.6. wsparcie tworzenia i rozwoju lokalnych rynków rolnych, lokalne rynki rolno-spożywcze;

1.1.7. kontynuacja modernizacji i zmian strukturalnych w rolnictwie, w tym tworzenie nowych łańcuchów

wartości w sektorze rolno-spożywczym oraz handlowym;

1.1.8. wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych – stworzenie

nowych możliwości zarobkowych dla mieszkańców obszarów wiejskich.

Działania uzupełniające

1.1.9. zapewnienie równych warunków konkurencji na jednolitym rynku;

1.1.10. zwiększanie skali i efektywności działalności produkcyjnej gospodarstw rolnych w warunkach powolnych

zmian własnościowych gruntów rolnych – z wykorzystaniem wsparcia rozwoju i modernizacji

gospodarstw, instytucji dzierżawy, współużytkowania maszyn, usług sąsiedzkich, nowoczesnych

(innowacyjnych) form współpracy między gospodarstwami o różnej wielkości i strukturze zasobów, także

z wykorzystaniem nowoczesnych technologii;

1.1.11. tworzenie oraz poprawa struktury obszarowej gospodarstw rodzinnych, w tym m.in. z wykorzystaniem

potencjału produkcyjnego Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (również przy realizacji inwestycji

celu publicznego)44) oraz prowadzenie prac urządzeniowo-rolnych;

42)

43)

44)

Działania SOR.

W tym również MSP.

Lokalizacja inwestycji celu publicznego na terenach prywatnych wiąże się z wywłaszczeniami. Wyzbycie własności danej

nieruchomości rolnej i prawa do jej posiadania oznacza nierzadko brak możliwości kontynuowania prowadzenia działalności rolniczej

lub produkcji leśnej w dotychczasowym wymiarze. W wielu przypadkach, zwłaszcza gospodarstw rolnych o niewielkiej powierzchni,

konsekwencją wywłaszczenia jest utrata przez dotychczasowego właściciela przymiotu rolnika indywidualnego i całkowite

zaprzestanie produkcji rolnej. Działanie zakłada weryfikację możliwości zastąpienia rekompensaty finansowej za wywłaszczenie

zamianą na grunty z Zasobu lub JST w celu kontynuacji skali produkcji rolnej lub leśnej.

Kierunki interwencji do 2030 r.

1.1.12. wzmacnianie pozycji małych i średniej wielkości podmiotów (zarówno gospodarstw rolnych, rybackich,

jak i małych firm przetwórczych), o dominującym ilościowo udziale w sektorze rolno-spożywczym przez

promowanie ich trwałej współpracy w formie grup, organizacji, spółdzielni i zrzeszeń45);

1.1.13. ochrona interesów małych i średnich producentów przed negatywnym wpływem wydłużenia łańcucha

dostaw wynikającego m.in. z globalizacji rynków;

1.1.14. promowanie dobrych praktyk w zakresie współpracy między wszystkimi podmiotami sektora

rolno-spożywczego z uwzględnieniem nowych modeli organizacji produkcji i handlu, w tym

wykorzystujących nowe technologie (komunikacji);

1.1.15. wspieranie tworzenia nowych, alternatywnych, w tym krótkich łańcuchów wartości i łańcuchów

rynkowych, zwiększających pozycję producentów rolnych w kontaktach z odbiorcami, w tym w oparciu

o rozwój biogospodarki;

1.1.16. wzmacnianie pozycji przetargowej najsłabszych (głównie najmniejszych – narażonych na

niekonkurencyjne zachowania) podmiotów sektora rolnego i rybackiego (np. przez wymóg umów

o określonych parametrach na dostarczenie produktów rolnych przez rolnika do pierwszego nabywcy);

1.1.17. tworzenie ram prawnych, które promują dobre praktyki i wskazują (i napiętnują) „nieuczciwe”

zachowania w relacjach B-2-B;

1.1.18. dalszy rozwój nowoczesnych rynków hurtowych, jako pośredniego ogniwa między producentami rolnymi

i producentami ryb (zrzeszonymi, jak i niezrzeszonymi) a podmiotami handlu detalicznego wokół

ośrodków miejskich (również wokół małych i średnich miast, powiązanych transportowo z obszarami

wiejskimi)46);

1.1.19. rozwój infrastruktury technicznej handlu hurtowego (terminale portowe, kolejowe, hale rynków

hurtowych, centra spedycyjne);

1.1.20. rozwój technologii internetowych dający możliwość rozwoju współpracy i integracji, np. poprzez

uruchamianie platform elektronicznych tworzonych na potrzeby eksportu dużych, jednorodnych partii

towaru;

1.1.21. stabilizacja i monitorowanie rynków rolnych;

1.1.22. transformacja własności rolnej lub działalności rolniczej w podmiot zajmujący się przetwórstwem

i handlem;

1.1.23. zachęty i ułatwienia dla odbudowy spożywczych sklepów lub zakładów producenckich.47)

Nowe modele organizacji rynków będą uzupełniane przez działania zwiększające wydajność lub produktywność

pracy, ziemi i kapitału w systemach produkcji rolnej oraz możliwości produkcyjnych gospodarstw rybackich. Do

nich można zaliczyć m.in. usługi szkoleniowe i doradztwo w zakresie technologicznym, jak i w zakresie różnych

form współpracy dla osób prowadzących działalność rolniczą lub rybacką. Dotychczasowe działania na rzecz

poprawy struktury obszarowej gospodarstw (przez scalanie, wymianę gruntów, dzierżawę, instrumenty

wspierające rolników przejmujących gospodarstwa) będą uzupełniane przez promowanie modeli współpracy

Dotyczy to m.in. zakupów środków do produkcji, wspólnych inwestycji, wprowadzania nowych technologii, przygotowania

odpowiednich partii produktów (np. na eksport), wspólnie prowadzonego przetwórstwa rolno-spożywczego (w tym lokalnego),

partnerstwa na rzecz wzmocnienia pozycji na rynku, lepszego dostępu do informacji rynkowej, wspólnej promocji produktów. Formy

współpracy powinny być otwarte na różne podmioty/interesariuszy i optymalnie dobierane do wielkości oraz rodzaju produkcji (w tym

podmioty produkujące metodami tradycyjnymi czy ekologicznymi). Współpraca powinna opierać się na zasadzie partnerstwa i być

ukierunkowana na osiąganie efektów synergii (np. klastrów rolnych, grup producentów rolnych czy rybnych, organizacji

międzybranżowych, spółdzielni energetycznych, grup aktywnych EPI, rynków hurtowych, giełd towarowych oraz naukowców i

doradców rolnych). Działania w ramach tego kierunku powinny uwzględniać także możliwości tworzenia bardziej złożonych i

innowacyjnych struktur integrujących rolników, przedsiębiorców, handel, naukowców i doradztwo (w tym klastrów rolnych, grup

operacyjnych EPI etc.) w celu wykorzystania potencjałów inwestycyjnych, handlowych oraz innowacyjnych występujących regionalnie

(np. inteligentne specjalizacje) lub nawet lokalnie. W inicjatywach tych należy uwzględnić potencjał regionalnych (lokalnych)

czempionów gospodarczych w zakresie możliwości integracji lokalnych przedsiębiorców, ale także pozytywne (historyczne dziś)

doświadczenia (wzorce) Polski w zakresie rozwoju spółdzielczości.

46)

Rozwój ten, dzięki procesom synergii, będzie korzystnie oddziaływał na miejscowy rynek pracy, zapewniając jednocześnie zbyt

lokalnych produktów rolnych, rybołówstwa i akwakultury.

47) M.in. piekarskich lub wędliniarskich.

45)

Kierunki interwencji do 2030 r.

gospodarstw dysponujących różnymi zasobami pracy, ziemi, kapitału i wiedzy, tak aby osiągały one w drodze

kooperacji korzyści w skali niezbędnej do funkcjonowania na konkurencyjnym rynku mimo powolnych zmian

własnościowych gruntów rolnych. Wsparcie dla wyposażenia gospodarstw w nowoczesne maszyny, urządzenia,

budynki lub budowle (szczególnie w zakresie automatyzacji, cyfryzacji, biogospodarki, potrzeb wynikających ze

zmian klimatu i ochrony środowiska) będzie ukierunkowane (w formie preferencji) na tego typu współpracę.

Kierunek interwencji: I.2. Jakość i bezpieczeństwo żywności

Osiągnięcie i utrzymanie wysokiego poziomu jakości i bezpieczeństwa produktów rolno-spożywczych opartych na

krajowych surowcach i produktach wymaga utrzymania na najwyższym poziomie infrastruktury zaplecza

naukowo-badawczego, systemu kontroli, rolniczej i rybackiej bazy produkcyjnej, na którą składają się użytki rolne

utrzymane w dobrej kulturze rolnej, żywe zasoby wód eksploatowane w zrównoważony sposób, zbilansowana

flota rybacka, żywotne ekonomicznie gospodarstwa rolne i rybackie, baza genetyczna produkcji roślinnej i

zwierzęcej, a także sprawny system przetwórstwa i handlu. Do kwestii jakości i bezpieczeństwa żywności odnosi

się zasada wzajemnej zgodności (ang. cross-compliance) w ramach systemu płatności bezpośrednich, która

warunkuje dostęp rolników do wsparcia w ramach WPR od realizacji wymogów podstawowych, m.in. w zakresie

zarządzania w obszarach zdrowia publicznego, zdrowia zwierząt i zdrowia roślin. W coraz większym stopniu o

jakości i wycenie rynkowej polskiej produkcji rolnej będzie decydować nie tylko wiarygodność systemów kontroli i

przestrzeganie minimalnych norm prawnych, ale rosnący udział produkcji ekologicznej lub innych systemów

produkcji zapewniających ochronę zasobów środowiskowych (niski ślad środowiskowy).

Działania horyzontalne48)

1.2.1. wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów o wysokiej jakości i poziomie innowacyjności, w tym

m.in. tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych – wdrażane również przez projekty rozwoju branż;

1.2.2. wykorzystanie potencjału produkcyjnego polskiego sektora rolnego;

1.2.3. wsparcie i promocja sektora żywności wysokiej jakości.

Działania uzupełniające

1.2.4.

dbałość o wysoką jakość oferowanych produktów żywnościowych i dostosowanie produktów do

indywidualnych potrzeb żywieniowych konsumentów49);

1.2.5. upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy w zakresie zasad żywienia, tradycji żywnościowych kraju

i regionu oraz jakości artykułów rolno-spożywczych i promowanie zdrowych wzorców konsumpcji, m.in.

przez włączenie producentów do systemów edukacji;

1.2.6. kontrola i nadzór nad krajowym obrotem produktami rolno-spożywczymi;

1.2.7. promowanie łańcuchów rynkowych, w tym infrastruktury rynkowej sprzyjającej rozwojowi żywności

tradycyjnej, w tym rozwojowi sprzedaży żywności bezpośrednio konsumentom końcowym/bezpośrednio

z gospodarstwa, lokalnych rynków rolno-spożywczych;

1.2.8. promowanie rozwoju elektronicznego handlu produktami żywnościowymi oferowanymi konsumentom

przez producentów rolnych i rybackich;

1.2.9. uproszczenia w przystępowaniu do systemów jakości żywności oraz szkolenia i doradztwo w tym

zakresie;

1.2.10. rozwój systemów dystrybucji i wspólnej organizacji sprzedaży na rynkach dużych miast;

1.2.11. rozwój rolnictwa ekologicznego oraz prośrodowiskowych technik w produkcji rybackiej;

48)

49)

Działania SOR.

Nowy obszar konkurencyjności polskiej żywności może opierać się na profilaktyce chorób dietozależnych i nowotworowych oraz

ograniczeniu żywieniowych czynników ryzyka chorób układu krążenia. Kluczową kwestią pozostaje oferowanie produktów

żywnościowych o wysokiej zawartości składników bioaktywnych, pomocnych w prawidłowym wzroście i rozwoju organizmu,

ukierunkowanych na potencjalne grupy odbiorców, np. kobiety w okresie ciąży i laktacji, dzieci i młodzież w okresie intensywnego

wzrostu i pokwitania, rekonwalescenci, alergicy, osoby w wieku starszym, osoby chore na celiaklię.

Kierunki interwencji do 2030 r.

1.2.12. wsparcie ekspansji i promocji zagranicznej polskich eksporterów;

1.2.13. uspójnienie działań w zakresie zarządzania systemami promocji żywności i efektywnego systemu

nadzoru nad bezpieczeństwem żywności.

Integratorem tych rozwiązań są właściwe systemy produkcji rolniczej, systemy jakości żywności i jej kontroli

zapewniające nadzór nad całym procesem „od pola do stołu” oraz „od łowiska do półmiska”, a także

transparentność i wiarygodność informacji trafiającej do konsumentów. Jest to kluczowe, ponieważ ważną rolę

w promowaniu żywności wysokiej jakości ma właśnie dostępność i wiarygodność dla konsumenta informacji na

temat pochodzenia, metod produkcji i składu produktów. Istotne będzie również wykorzystanie zasobów

infrastruktury turystyki wiejskiej i rybackiej, ze szczególnym uwzględnieniem gospodarstw agroturystycznych

i ekoturystycznych, w kontekście realizowania publicznej misji w zakresie kształtowania świadomości

obywatelskiej o rolnictwie, gospodarce rolno-spożywczej oraz dziedzictwie kulturowym polskiej wsi i obszarów

rybackich.

Kierunek interwencji: I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu 4.0. w sektorze

rolno-spożywczym

Podmioty sektora rolno-spożywczego powinny uczestniczyć w kolejnej rewolucji przemysłowej, którą wyznaczają

innowacje (produktowe, procesowe, organizacyjne, marketingowe), cyfryzacja, technologie satelitarne, Internet

rzeczy50) i przemysł 4.0, co jest warunkiem utrzymania i wzmacniania konkurencyjności międzynarodowej tego

sektora. Rozwój innowacyjnych technologii przetwarzania danych musi uwzględniać odporność na

cyberzagrożenia oraz zwiększoną ochronę informacji, w szczególności w kontekście przetwarzania ogromnych

zbiorów danych (Big Data) oraz zbieranie danych z dużej liczby rozproszonych geograficznie sensorów (Internet

of Things), przy jednocześnie rosnących potrzebach wysokiej mobilności systemów zbierania, analizy i

wizualizacji danych. Technologie ICT mają potencjał do przekształcania rolnictwa w wielu aspektach, m.in.

wykorzystanie danych z inteligentnych czujników, np. o warunkach pogodowych, jakości gleby, postępie w

uprawie czy zdrowiu bydła, w celu m.in. śledzenia ogólnego stanu gospodarstwa rolnego, wydajności osób

zatrudnionych czy też sprzętu (maszyn rolniczych) i zastosowanych rozwiązań, lepszej kontroli procesów

wewnętrznych przez możliwość przewidywania wyników produkcji, zarządzaniu kosztami i redukcji odpadów –

dzięki zwiększonej kontroli nad produkcją, zwiększonej efektywności biznesowej – dzięki automatyzacji

procesów, kontroli nad procesem produkcyjnym i utrzymaniem wyższych standardów jakości upraw i zdolności

wzrostu – dzięki automatyzacji.

Wzrost liczby aktywnych małych i średnich przedsiębiorstw oraz gospodarstw rolnych i rybackich, wdrażających

innowacje i charakteryzujących się wyższą niż dotychczas efektywnością i dochodowością pozwoli uniknąć

pułapki średniego dochodu i pułapki przeciętnego produktu.

Opracowane w wyniku badań naukowych nowe technologie służyć będą także odporności sektora na zwiększone

ryzyka produkcyjne i rynkowe oraz ułatwią godzenie potrzeby wzrostu produktywności z potrzebą zaspokajania

oczekiwań społecznych w zakresie ochrony zasobów środowiskowych, klimatu i dostarczania innych usług

o charakterze dóbr publicznych.

50)

„Internet rzeczy” (ang. „Internet of Things”, w skrócie IoT) w uproszczeniu oznacza ekosystem, w którym wyposażone w sensory

przedmioty komunikują się z komputerami. Zastosowanie IoT może mieć ogromne znaczenie dla ochrony środowiska (np.

monitorowania stanu gleby), przemysłu i rolnictwa (obejmując takie zagadnienia jak stopień nawożenia i zanieczyszczenia,

nawadnianie pól i szklarni) czy w rozwiązaniach dotyczących gospodarki wodnej w inteligentnych miastach (np. monitorowanie

żyzności i nawadniania obszarów zielonych). Patrz raport pt. Internet rzeczy w Polsce [https://iab.org.pl/wpcontent/uploads/2015/09/Raport-Internet-Rzeczy-w-Polsce.pdf].

Kierunki interwencji do 2030 r.

Działania horyzontalne51)

1.3.1. tworzenie i wdrażanie innowacyjnych rozwiązań w rolnictwie i sektorze przetwórstwa rolno-spożywczego, rozwój innowacyjnych produktów rolnych52);

1.3.2. wykorzystanie ICT w procesach modernizacyjnych sektora rolno-spożywczego;

1.3.3. realizacja projektów badawczych (krajowych i międzynarodowych) ukierunkowanych na rozwiązania

innowacyjne w sektorze rolno-spożywczym;

1.3.4. wdrożenie systemu zarządzania badaniami i innowacjami w zapleczu naukowo-badawczym sektora

rolno-spożywczego, które mogą być wdrażane również w innych gałęziach gospodarki;

1.3.5. upowszechnianie i wdrażanie innowacji w rolnictwie i zwiększenie popytu na innowacje wśród

producentów i przetwórców rolno-spożywczych;

1.3.6. stymulowanie w krajowym rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym innowacyjności produktowej

ukierunkowanej na zaspokojenie potrzeb wynikających z procesów demograficznych zachodzących

w społeczeństwie i konieczności zapobiegania chorobom cywilizacyjnym.

Działania uzupełniające

1.3.7.

1.3.8.

1.3.9.

1.3.10.

1.3.11.

1.3.12.

1.3.13.

1.3.14.

1.3.15.

1.3.16.

51)

52)

53)

54)

55)

56)

modernizacja w rolnictwie i rybactwie wykorzystująca możliwość adaptowania najnowszych technologii,

w tym m.in. w zakresie automatyzacji, cyfryzacji53), hodowli54) i rozwoju biogospodarki55);

tworzenie i wdrożenie innowacyjnych aplikacji oraz otwartych platform ICT, dzięki którym możliwe jest

zdalne doradzanie, wspieranie producentów rolnych czy zachęcanie użytkowników do aktywnej

współpracy (w tym wymiany wiedzy)56);

cyfryzacja w dziedzinie wdrażania instrumentów polityki rolnej ułatwiająca rozwój i upowszechnienie

narzędzi do optymalizacji procesów produkcyjnych w gospodarstwach rolnych;

wdrożenie programów badań na rzecz innowacji (w tym ze środków programów ramowych UE)

uwzględniających specyfikę polskiego sektora rolno-żywnościowego (m.in. przewagę małych i średniej

wielkości podmiotów, warunki klimatyczne) oraz strategiczne kierunki hodowli zwierząt i roślin,

z uwzględnieniem zmian klimatu, odporności na organizmy szkodliwe czy też wymagań rynkowych;

integracja działalności sektora nauki, edukacji i rozwoju (w tym m.in. instytutów badawczych, uczelni

rolniczych i jednostek naukowych);

silniejsza współpraca sektora badań i rozwoju z sektorem produkcyjnym i przetwórstwa, m.in. przez

nowe formy współpracy (np. grup operacyjnych na rzecz innowacji EPI);

podnoszenie kompetencji i umiejętności związanych z prowadzeniem produkcji rolnej oraz promocja i

upowszechnianie wiedzy w zakresie innowacyjnych rozwiązań w sektorze rolno-spożywczym;

transfer wiedzy z sektora nauki w zakresie innowacyjnych rozwiązań na rzecz ograniczenia

negatywnego wpływu sektora rybackiego na środowisko, poprawy stanu środowiska i żywych zasobów

wód;

zwiększenie wykorzystania technologii cyfrowych w ramach kontroli i egzekwowania przepisów WPRyb

(użycie dronów w kontroli rybołówstwa morskiego, wykorzystanie technik satelitarnych do obmiarów

stawów hodowlanych);

rozwój współpracy między gospodarstwami i podmiotami w całym łańcuchu rynkowym, np. w formie

klastrów, parków lub platform technologicznych;

Działania SOR.

Działanie obejmuje m.in. rozwiązania techniczne, rozwiązania dotyczące praktyk rolniczych, doradztwa, usług bankowych.

Rozwój inteligentnego rolnictwa (Smart Farming), m.in. wykorzystanie technologii satelitarnych, rolnictwa precyzyjnego, systemów

zarządzania stadem, programy wspomagania podejmowania decyzji.

M.in. odmiany roślin mniej wrażliwe na warunki środowiskowe, technologie umożliwiające mechanizację zbioru owoców i warzyw,

zwiększenie efektywności wykorzystania paszy, stosowanie technologii w pełni zautomatyzowanej – robotów, stosowanie automatów

paszowych, monitoring budynków inwentarskich za pomocą kamer.

Np. upowszechnienie prośrodowiskowych środków i technologii produkcji.

Takie rozwiązania powinny wykorzystywać możliwości używanych przez rolników telefonów komórkowych.

Kierunki interwencji do 2030 r.

1.3.17. preferencje w zakresie wsparcia publicznego, UE i krajowego, na rzecz inwestycji rozwojowych

przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych z uwzględnieniem instrumentu inteligentnych specjalizacji;

1.3.18. obniżenie ryzyka wdrożenia innowacji i realizacji projektów innowacyjnych wysokiego ryzyka w rolnictwie

i rybactwie;

1.3.19. ułatwienie dostępu do zasobów informacyjnych, w szczególności przepływu zasobów informacyjnych

między jednostkami administracji publicznej i instytucjami badawczymi.

Nośnikiem (wektorem) innowacji technologicznych w rolnictwie są w ostatnich latach rozwiązania w zakresie

wdrażania poszczególnych instrumentów wsparcia w ramach WPR, w szczególności w zakresie płatności

obszarowych. Od 2018 r. istnieje w Polsce możliwość składania wniosków o przyznanie płatności obszarowych

przez Internet, powszechnie wykorzystywane są zdjęcia satelitarne i systemy informacji geograficznej, w tym

pochodzące z unijnego systemu satelit i czujników pod nazwą Sentinel. Planuje się, aby zobrazowania satelitarne

były w najbliższych latach powszechnie wykorzystywane do monitorowania działek rolnych, upraw i zabiegów

agrotechnicznych.

Kierunek interwencji: I.4. Zarządzanie ryzykiem w sektorze rolno-spożywczym

Z punktu widzenia gospodarstwa rolnego czy rybackiego różnym ryzykom odpowiadają różne sposoby

ograniczania i przeciwdziałania im. Zakłada się, że ważną rolę w stabilizowaniu dochodów w rolnictwie

i rybactwie odgrywać wciąż będą działania WPR i WPRyb, chociaż obserwuje się jednocześnie malejącą rolę w

rolnictwie tradycyjnych instrumentów stabilizacji cen rynkowych i wzrost znaczenia w tym zakresie wsparcia

bezpośredniego (płatności bezpośrednie), doraźnego wsparcia łagodzącego skutki zniszczeń, kryzysów

rynkowych oraz dobrowolnych dla rolników i rybaków instrumentów aktywnego zarządzania ryzykiem w

gospodarstwach (np. instrumenty EFRROW, EFMR). Płatności bezpośrednie w ramach WPR, mimo że nie jest to

ich głównym celem, pozwalają ograniczać skutki ryzyka dochodowego, związanego zarówno z wahaniami cen

(wskutek zmienności sytuacji rynkowej), jak i poziomu plonowania (wskutek zmienności warunków pogodowych).

Działania horyzontalne57)

1.4.1. wprowadzenie kompleksowych rozwiązań z zakresu zarządzania ryzykiem w produkcji rolno-spożywczej;

1.4.2. gospodarka wodna w rolnictwie, w tym melioracje, powiększenie retencji wodnej;

1.4.3. minimalizacja negatywnych skutków zjawisk naturalnych oraz zapobieganie powodziom i suszy.

Działania uzupełniające

1.4.4.

1.4.5.

1.4.6.

1.4.7.

57)

58)

opracowanie kompleksowej analizy ryzyk występujących w polskim rolnictwie, uwzględniającej szeroko

rozumiane bezpieczeństwo żywnościowe oraz wpływ zmian klimatu i gwałtownych zjawisk pogodowych

na prowadzenie produkcji rolniczej (w tym suszy oraz powodzi i podtopień);

wdrożenie szczególnych zasad współdzielenia ryzyka (np. zabezpieczenie w formie kontraktów

terminowych) czy stosowania ubezpieczeń w rolnictwie58) i rybactwie, doskonalenie zasad szacowania

strat i dzielenia ryzyka;

działania na rzecz ograniczenia ryzyka produkcyjnego, w tym wykorzystanie nowych rozwiązań

technologicznych i organizacyjnych opracowanych w zapleczu naukowo-badawczym;

dywersyfikacja struktury hodowli i produkcji ras zwierząt gospodarskich (w tym programy hodowlane),

odpowiedni dobór odmian i gatunków roślin, doskonalenie technologii produkcji, właściwy system chowu

zwierząt;

Działania SOR.

Działania w ramach tego kierunku interwencji będą także dotyczyć dalszego rozwoju i upowszechniania instrumentów zarządzania

ryzykiem w postaci ubezpieczeń komercyjnych, ubezpieczeń dofinansowanych przez budżet państwa, fundusze wzajemne oraz

kontrakty terminowe.

Kierunki interwencji do 2030 r.

1.4.8. inwestycje w nawadnianie użytków rolnych, systemy przeciwprzymrozkowe;

1.4.9. przechowalnictwo płodów rolnych, składowanie produktów rybołówstwa i akwakultury;

1.4.10. wyposażenie obszarów wiejskich i rybackich w systemy ostrzegania przed zagrożeniami oraz rozwój

infrastruktury technicznej ograniczającej skutki zjawisk pogodowych, np. budowa wałów

przeciwpowodziowych, zbiorników retencyjnych;

1.4.11. wdrożenie nowych rozwiązań innowacyjnych, a także już prowadzonych w ramach WPR działań

promujących zrównoważone praktyki uprawowe, przeciwdziałające degradacji gleby, w tym spadkowi

substancji organicznej, która zwiększa odporność upraw na niedobory wody, pozwalające także na

bardziej racjonalną gospodarkę nawozową59);

1.4.12. zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt i zapobieganie tym chorobom;

1.4.13. opracowanie i wdrożenie systemów pomocy dla gospodarstw dotkniętych niekorzystnymi zjawiskami

atmosferycznymi lub okolicznościami nadzwyczajnymi uniemożliwiającymi lub utrudniającymi

działalność rolniczą i rybacką60);

1.4.14. restrukturyzacja zadłużenia podmiotów prowadzących gospodarstwa rolne, w tym udzielanie pomocy

w formie przejęcia długu podmiotu prowadzącego gospodarstwo rolne powstałego w związku

z prowadzeniem działalności rolniczej;

1.4.15. wykorzystanie wiedzy i informacji w aktywnym podejściu do ryzyka (rynkowego i produkcyjnego)

w zarządzaniu gospodarstwem rolnym;

1.4.16. wdrażanie obowiązków wynikających ze zwalczania i zapobiegania chorobom roślin, a także wdrażanie

mechanizmów łagodzących skutki rynkowe zjawisk z tym związanych.

Kierunek interwencji: I.5. Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na produkty i surowce

sektora rolno-spożywczego (w tym biogospodarka)

Otwieranie nowych rynków zbytu dla produktów żywnościowych dotyczy nie tylko wymiaru międzynarodowego,

ale również poszerzania i zwiększania dostępności krajowych (w tym lokalnych i regionalnych) rynków na artykuły

rolno-spożywcze i surowce krajowej produkcji, w tym poszukiwania i rozwoju nowych (nieżywnościowych)

zastosowań dla surowców rolniczych.

Działania horyzontalne61)

1.5.1. promocja produktów sektora rolniczego oraz wsparcie ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców;

1.5.2. rozwój innowacyjnych działań promocyjnych artykułów rolnych przyczyni się do wsparcia

bezpieczeństwa żywności i jej jakości oraz rynkowego ukierunkowania produkcji;

1.5.3. działania na rzecz promocji sektora rolno-spożywczego oraz wsparcia ekspansji zagranicznej polskich

przedsiębiorców tego sektora;

1.5.4. działania na rzecz promocji polskiego sektora zielonych technologii oraz wsparcia ekspansji

zagranicznej polskich przedsiębiorców tego sektora przy wykorzystaniu nowych form finansowania

klimatycznego62);

1.5.5. promocja gospodarcza Polski oraz polskich produktów na arenie międzynarodowej;

1.5.6. integracja polityki państwa w obszarze promocji eksportu z działaniami nakierowanymi na rozwój badań,

innowacyjności oraz polityki klastrowej;

Ograniczeniom podatności na wahania warunków pogodowych i fitosanitarnych (susze, przymrozki, wymarznięcia, choroby roślin)

służyć będzie także optymalizacja całości procesów agrotechnicznych, w tym gospodarki nawozowej i przestrzeganie zasad

integrowanej ochrony roślin (m.in. kontrola obrotu nawozami i środkami ochrony roślin oraz kontrola ich jakości, podnoszenie wiedzy

na temat nawożenia, a także zmniejszanie zagrożenia związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin). Ważną rolę w tym

zakresie ma do spełnienia doradztwo technologiczne, zarówno prywatne (np. powiązane ze sprzedażą środków produkcji), jak i

publiczne.

60)

W tym zakresie dużą rolę mogą odegrać instrumenty finansowe (wdrażane na poziomie lokalnym i regionalnym), jako dopełnienia

wsparcia o charakterze bezzwrotnym.

61) Działania SOR.

62) Realizacja działania odbędzie się w ramach szerszego działania „Promocja zielonych technologii…” w ramach PEP2030.

59)

Kierunki interwencji do 2030 r.

1.5.7.

1.5.8.

wsparcie firm działających w obszarach inteligentnych specjalizacji (zarówno krajowych, jak i

regionalnych);

dążenie do maksymalizacji wykorzystywania odpadów jako surowców63).

Działania uzupełniające

1.5.9.

1.5.10.

1.5.11.

1.5.12.

1.5.13.

1.5.14.

1.5.15.

1.5.16.

1.5.17.

1.5.18.

1.5.19.

1.5.20.

monitorowanie przestrzegania reguł funkcjonowania jednolitego rynku UE, realizacji postanowień umów

międzynarodowych przez partnerów spoza UE;

wywieranie wpływu na politykę handlową UE, która powinna zapewniać równowagę wzajemnych

koncesji i ograniczać pole dla działań o charakterze barier pozataryfowych przez partnerów handlowych

Polski;

skuteczna promocja polskiej żywności na rzecz jak najpełniejszego wykorzystania dostępu do rynków

pozaunijnych wynikającego z umów handlowych UE, w szczególności działania w zakresie likwidacji

barier technicznych i prawnych (pozataryfowych) w dostępie do zagranicznych rynków i uzgadnianie

procedur weterynaryjnych, fitosanitarnych i sanitarnych, a także szersze wykorzystywanie procedur

i działań instytucji UE w tych uzgodnieniach;

kontrola obrotu i nadzór nad obrotem produktami rolno-spożywczymi importowanymi do Polski;

rozwój i zwiększanie dostępności rynków zbytu krajowych artykułów rolno-spożywczych w polskich

miastach64) oraz promocja żywności wysokiej jakości wśród mieszkańców miast;

upowszechnianie rozwiązań GOZ i biogospodarki na obszarach wiejskich, ze szczególnym

uwzględnieniem gospodarczego wykorzystania odpadów rolniczych i z przetwórstwa rolnego oraz

rybnego, rozwoju innowacji i tworzenia nowych przedsiębiorstw specjalizujących się w biogospodarce

(w tym z wykorzystaniem grup operacyjnych na rzecz EPI)65);

zwiększenie wykorzystania odnawialnych zasobów biologicznych, na rzecz produkcji nowych produktów,

kreując nowe łańcuchy wartości, co powinno zapewnić także producentom podstawowej biomasy –

rolnikom i rybakom – udział w nowych łańcuchach wartości i zwiększenie ich dochodów;

promowanie, budowa i rozwój obiektów o zamkniętym obiegu wody (obiekty akwakultury wykorzystujące

w produkcji metody recyrkulacji – RAS 66 )), retencjonujących wodę (stawy typu karpiowego) oraz

wykorzystujących OZE;

opracowanie i udoskonalanie przez zaplecze naukowo-badawcze nowych rozwiązań technologicznych

i organizacyjnych;

opracowanie i wdrożenie rozwiązań ograniczających straty i zapobiegających stratom żywności oraz

powstawaniu odpadów;

identyfikacja i wspieranie tworzenia nowych łańcuchów wartości w produkcji bioproduktów, m.in.

z wykorzystaniem nowych modeli współpracy;

zwiększanie wykorzystania OZE i poprawa jakości dostaw energii na obszarach wiejskich i rybackich;

Działanie to będzie realizowane w ramach Polityki Ekologicznej Państwa 2030 (przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 16 lipca 2019 r.)

w ramach kierunku interwencji Gospodarka odpadami w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym, do którego przypisano 4 zadania.

64) M.in. przez uwzględnianie w zmianach urbanistycznych i w zakresie planowania przestrzennego w polityce miast tradycji małych

targowisk, warzywniaków.

65) Ważnym elementem GOZ jest biogospodarka obejmująca produkcję odnawialnych zasobów biologicznych oraz przekształcanie tych

zasobów i powstających w procesie przetwarzania odpadów w produkty o wartości dodanej, takie jak żywność, pasze, bioprodukty i

bioenergia. Ważnym aspektem rozwoju biogospodarki są możliwości dywersyfikacji ekonomicznej obszarów wiejskich i powstanie

nowych, atrakcyjnych miejsc pracy na tych obszarach. Przejście na GOZ może być istotnym elementem stworzenia niskoemisyjnej,

zasobooszczędnej, innowacyjnej i konkurencyjnej gospodarki Polski. Obecnie, poza produkcją żywności, biomasę najczęściej

wykorzystuje się do celów energetycznych; głównie do bezpośredniego spalania oraz do produkcji odnawialnych komponentów

(biopaliw) dodawanych paliw płynnych. Biomasa może mieć jednak znacznie szersze zastosowanie, dlatego też konieczne jest

dążenie do najbardziej wydajnego i zrównoważonego wytwarzanie i zagospodarowania biomasy, kreując w oparciu o nią produkty o

jak najwyższej wartości dodanej o szerokim wachlarzu zastosowań.

66)

Jednocześnie istotne znaczenie zachowują nadal również tradycyjne stawy typu karpiowego, w których przyrosty ryb uzależnione są

od pokarmu naturalnego, a gospodarka wodna oparta jest na zasadzie retencjonowania wody, co zapobiega jej marnotrawieniu.

63)

Kierunki interwencji do 2030 r.

1.5.21. wspieranie zaplecza surowcowego sektora rolno-spożywczego przez stosowanie płatności związanych z

produkcją do niektórych nieżywnościowych produktów rolnych (len, konopie włókniste);

1.5.22. rozwój polskiej dyplomacji ekonomicznej szczególnie w krajach pozaunijnych będących rynkami

perspektywicznymi dla eksportu polskich produktów rolno-spożywczych;

1.5.23. poszukiwanie nisz rynkowych dla polskich produktów rolno-spożywczych przez dalsze zwiększanie

liczby ekspertów Zagranicznych Biur Handlowych PAIH, którzy posiadać będą rozeznanie, na co jest

aktualnie popyt i czego dana gospodarka będzie potrzebować w niedalekiej przyszłości;

1.5.24. promocja i zwiększenie eksportu polskich produktów rolno-spożywczych w kraju i na rynku światowym

przez wzrost ich rozpoznawalności, kształtowanie pozytywnego wizerunku oraz marki polskiej żywności

wysokiej jakości.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Cel szczegółowy II Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska

Podsumowanie wyników diagnozy ze strategicznymi rozstrzygnięciami

upodobnienie się miasta i jego otoczenia

wiejskiego wynika bardziej ze statystyki niż

z realnie istniejącego „wyrównywania

szans” w ramach organizmu miejsko-wiejskiego

(Analiza tempa rozwoju tzw. gmin obwarzankowych na

tle pozostałych gmin w Polsce)

Wyposażenie w infrastrukturę obszarów wiejskich

i rybackich jest istotnym elementem warunkującym poziom

życia

mieszkańców

oraz

przebieg

procesów

gospodarczych. Budowa i modernizacja elementów

infrastruktury technicznej i społecznej wpływa zarówno na

poprawę warunków środowiskowych i zdrowotnych, jak i

na wzrost atrakcyjności tych terenów dla zewnętrznych

przedsiębiorców, tym samym przyczynia się do wzrostu

liczby nowych mieszkańców.

Obecny niedostateczny poziom dostępności i jakości infrastruktury na obszarach wiejskich jest jedną

z przyczyn wciąż niskiego zróżnicowania gospodarczego wielu z tych obszarów, a w konsekwencji – przyczyną

niskiego poziomu mobilności zawodowej. W szczególności dostępność i jakość infrastruktury

cyfrowo-telekomunikacyjnej będzie silnie rzutować na możliwości stosowania nowych rozwiązań

technologicznych w sferze produkcji i handlu oraz rozwoju społecznego i budowania partnerstw. Stopień

rozwoju infrastrukturalnego obszarów wiejskich idzie w parze z rodzajem sieci osadnictwa skupionego

i nie zależy wprost od bliskości dużego miasta, tylko

poziomu dochodów własnych gminy.

Dostępu do internetu LTE pozbawionych

Wykorzystanie technologii cyfrowych w rolnictwie i obszarach

jest ok. 10% budynków w Polsce. Należy

wiejskich w UE jest średnio niskie głównie z uwagi na brak

jednak zaznaczyć, że budynki te

połączeń szerokopasmowych. Dotychczasowe interwencje

znajdują się w miejscowościach, które są

publiczne zdołały znacznie poprawić poziom dostępu do

bardzo małymi jednostkami osadniczymi,

Internetu na obszarach wiejskich, lecz nie zdołały w całości

skupiającymi kilka lub kilkanaście

wyeliminować występowania tzw. białych plam. Przepaść

budynków.

cyfrowa między miastem a wsią to nie tylko nierównowaga

(raport UKE za 2018 r.)

technologii czy łączności, ale również nierównowaga szans.

Obszary wiejskie są bardzo często obszarami niedoskonałości

rynku. Prywatni operatorzy nie chcą inwestować w takie obszary z uwagi na ryzyko niższych zysków. Z tego

powodu inwestycje publiczne są kluczowe i powinny dotyczyć infrastruktury ICT oraz podnoszenia

umiejętności cyfrowych.

Poprawa sytuacji na obszarach wiejskich

wymaga utworzenia spójnych,

stabilnych mechanizmów wsparcia

zróżnicowanych form rozwoju

energetyki odnawialnej na obszarach

wiejskich, a przede wszystkim

rozwoju energetyki prosumenckiej.

(Stanowisko XVIII Kongresu Gmin Wiejskich

z dnia 20 czerwca 2018 r. w sprawie wyzwań dla

rozwoju obszarów wiejskich)

Rozwój wsi wymaga także rozwoju infrastruktury

energetycznej również w zakresie dywersyfikacji źródeł

wytwarzania energii oraz dystrybucji energii na poziomie

lokalnym. Te dwa pozornie rozłączne elementy infrastruktury

liniowej wzajemnie uzależnione są od rozwoju każdego z nich.

W szczególności sieć ICT decyduje o możliwości budowy

inteligentnych systemów energii na obszarach wiejskich oraz

e-usług w tym zakresie, natomiast sieć energetyczna powinna

integrować wszystkie dostępne źródła wytwarzania energii

również

na

poziomie

gospodarstwa

domowego

(wykorzystujące rozwiązania sztucznej inteligencji czy

Internetu rzeczy).

Kierunki interwencji do 2030 r.

Wykorzystanie OZE może stać się jednym z ważniejszych czynników rozwoju obszarów wiejskich, redukując

deficyty w zaopatrzeniu w energię i tym samym stabilizując warunki prowadzenia działalności rolniczej

i gospodarczej, mogą też stanowić źródło dodatkowych dochodów mieszkańców wsi. 67) Sposobem na rozwój

energetyki z równoczesną poprawą standardu życia na obszarach wiejskich może być rozwój energetyki

prosumenckiej, w której odbiorca energii jest jednocześnie jej producentem i konsumentem. Przy czym rozwój

OZE i energetyki prosumenckiej powinien następować przy jednoczesnej modernizacji i budowie linii

energetycznych oraz infrastruktury magazynowania energii na obszarach wiejskich. Jednocześnie w

przypadku rozwoju pojazdów elektrycznych na obszarach wiejskich powinny powstawać miejsca ładowania tych

pojazdów przy głównych ciągach komunikacyjnych.

Polska wieś zmaga się z

Występują znaczące rozbieżności między gminami miejskimi i

poważnymi dysproporcjami w

wiejskimi w dziedzinie dostępu do populacji i infrastruktury

zakresie dostępu ludzi do

transportowej (ang. accessibility to people) rozumianej jako

infrastruktury transportowej,

odsetek ludności danego kraju, do którego mieszkaniec danego

edukacji i usług wyższego rzędu.

regionu jest w stanie dotrzeć w określonym czasie dojazdu.

Uwzględniając 2-godzinną jazdę samochodem, w 2015 r.

(OECD Przeglądy Polityk Rozwoju Obszarów

Wiejskich: Polska 2018)

w pierwszym kwartylu dostępności znajdowało się 34%

mieszkańców gmin miejskich i zaledwie 11,3% mieszkańców gmin

68)

wiejskich i miejsko-wiejskich .

Zakłada się, że odpowiednio zorganizowany inteligentny transport zbiorowy spowoduje większą

mobilność międzysektorową (w tym również osób związanych

Wykorzystując innowacje

z gospodarstwem rolnym), poprawi dostęp do edukacji, usług

i technologie przy okazji

zdrowotnych i rekreacyjnych, wygeneruje nowe miejsca pracy

wykonywania ustawowych zadań,

oraz będzie stanowić wsparcie dla rozwoju działalności

inteligentne samorządy mogą

gospodarczej na obszarach wiejskich, w tym turystyki.

osiągnąć wymierne korzyści

W większości przypadków sytuacja polskiej wsi pod

z zarządzania majątkiem drogowym

względem

wybranych

elementów

infrastruktury

podniesienie bezpieczeństwa ruchu

wodno-kanalizacyjnej odbiega od standardów miejskich. 69 )

drogowego, oszczędności, a nawet

Trudności te dotyczą głównie gmin wiejskich i miejsko-wiejskich o

dodatkowe dochody.

niskim przychodzie własnym per capita oraz obszarów

(V Warmińsko-Mazurskie Forum Drogowe)

z naturalnymi utrudnieniami jak np. obszary górskie i podgórskie.

Obszary te zmagają się dodatkowo ze specyficznymi wyzwaniami, takimi jak np. znaczne odległości pomiędzy

zabudowaniami, niski stopień zaludnienia, nieliczne miejscowości70).

„Problemy w rozwoju infrastrukturalnym obszarów wiejskich mają

różny charakter i zakres w przekroju terytorialnym, co silnie

oddziałuje na możliwości realizacji zadań własnych JST oraz

zapewnienia mieszkańcom wsi dostępu do wysokiej jakości

usług publicznych. Brak dróg, względnie dróg o wystarczająco

dobrej nawierzchni, niedobory nie tylko sieci kanalizacyjnej,

ale także wodociągowej, oczyszczalni ścieków, ogromne

zaniedbania w zakresie gospodarki odpadami – to tylko

67)

68)

69)

70)

Rozstrzygnięcie strategiczne

Polska wieś wymaga podniesienia

standardu jakości życia określanego

poziomem rozwoju infrastruktury (głównie

ICT, wodno-kanalizacyjnej, transportowej i

energetycznej, w tym OZE) i dostępnością

usług publicznych (gł. zdrowie i edukacja).

Szanse rozwoju odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich w świetle nowej ustawy, Zdzisław Ginalski.

Przeglądy Polityk Rozwoju Obszarów Wiejskich: Polska 2018, OECD.

W 2015 r. sieci wodociągowej nie miało 0,6% gmin wiejskich, sieci kanalizacyjnej 10,6%, a sieci gazowej 50,2% gmin wiejskich i

23,2% gmin miejsko-wiejskich. Wyraźne zróżnicowanie dostępu do kanalizacji jest widoczne zarówno na poziomie województw, jak i

powiatów.

Zamieszkuje je duży odsetek osób w podeszłym wieku, czasami cechują się wysokim wskaźnikiem ubóstwa oraz oddaleniem od

głównych węzłów lotniczych/kolejowych/drogowych.

Kierunki interwencji do 2030 r.

niektóre z najważniejszych czynników powodujących obniżenie standardu życia lokalnych społeczności.

Dodatkowo tereny niewyposażone w zadowalającym stopniu w obiekty infrastrukturalne przez swoją niską

konkurencyjność zniechęcają potencjalnych inwestorów, co

skutkuje określonymi kosztami społecznymi (brak nowych miejsc

W roku szkolnym 2017/18 średnia

pracy, mniejsze od potencjalnych wpływy do budżetów gmin)”71).

liczba uczniów w oddziale w szkole

Kwestią wymagającą szczególnego podejścia są również szkoły

podstawowej wiejskiej wynosiła 15,

i miejsca opieki nad małymi dziećmi (od lat 3) – których wciąż

podczas gdy w mieście 21.

nie jest wystarczająco dużo. W zależności od kondycji

Przeciętna liczba uczniów

finansowej JST, zmian demograficznych i możliwości

przypadająca na nauczyciela wynosiła

przeprowadzenia zmian sieć szkół jest nadmiernie

w mieście – 14, zaś na wsi – 11.

rozbudowana lub wręcz przeciwnie – ulega ciągłym

ograniczeniom ze względu na kosztowne utrzymanie72). Jedną

(GUS)

z propozycji dla zachowania małych szkół na wsi jest

przekształcanie ich w ośrodki edukacji przez całe życie, w których

odbywałyby się takie projekty jak: edukacja formalna i nieformalna małych dzieci i młodzieży, edukacja formalna

czy nieformalna i pozaformalna dorosłych, Kluby Seniora 73 ). Obecne rozwiązania w zakresie tego rodzaju

dodatkowych funkcjonalności małych szkół na wsiach nie

obejmują stałego dofinansowywania takiej działalności oraz nie

W 2017 r. w Polsce funkcjonowało

zawsze spotykają się z akceptacją lokalnych społeczności.

4 230 centrów kultury, domów

Próbą przezwyciężenia luki kompetencyjnej na obszarach

i ośrodków kultury, klubów i świetlic.

wiejskich

jest

tworzenie

sieci

lokalnych

świetlic

Charakter placówek wiejskich

opiekuńczo-wychowawczych

i

klubów

młodzieżowych

posiadały przede wszystkim

wspierających

rozwój

kompetencji

kluczowych

u uczniów,

świetlice (94,7% ogółu tych instytucji)

niezbędnych na rynku pracy (matematyczno-przyrodniczych, ICT,

oraz ośrodki kultury (61,3%).

językowych) oraz właściwych postaw/umiejętności (kreatywności,

(GUS)

innowacyjności oraz pracy zespołowej). Placówki te powinny

powstawać szczególnie w miejscowościach niedysponujących

placówkami edukacyjnymi, z których dzieci i młodzież dojeżdżają codziennie do szkoły poza miejscem

zamieszkania.

Jednakże mimo wielu programów i działań wspierających edukację i rozwój kultury na obszarach wiejskich 74) JST

(gównie te o niskich dochodach własnych) nadal mierzą się z wyzwaniem utrzymania systemu szkół i

zapewnieniem dostępności do usług kulturalnych, nierzadko

kosztem redukcji lub wolniejszego tempa inwestycji

Rozstrzygnięcie strategiczne

infrastrukturalnych, a brak zmian w tym zakresie sprzyja pogłębianiu

dysproporcji rozwojowych między gminami.

Należy przeciwdziałać występowaniu luki

w dostępie mieszkańców obszarów wiejskich

O rozwoju gospodarczym danego obszaru i atrakcyjności miejsca

do edukacji i usług wyższego rzędu

zamieszkania w coraz większym stopniu decydują także dostępność i

i wzmacniać rozwój nowych gałęzi usług na

jakość usług związanych ze zdrowiem, kulturą i rekreacją. Sieć

tych terenach.

ośrodków edukacji i kultury nadal nie jest optymalna na obszarach

Raport końcowy z badania Potrzeby inwestycyjne jednostek samorządu terytorialnego do roku 2020 i po 2020 r. w zakresie wybranych

rodzajów infrastruktury oraz możliwości ich finansowania funduszami unijnymi, 2019.

72) Tworzone są np. szkoły filialne dzielące szkoły na placówki nauczania 0-III lub IV i odpowiednio IV(V)-VIII. Część placówek jest

zamykana lub przekazywana do prowadzenia stowarzyszeniom bądź osobom prywatnym.

73) Model małej szkoły w środowisku wiejskim, Elżbieta Tołwińska-Królikowska federacja inicjatyw oświatowych.

74)

W tym m.in. przez działania rządowego programu Ogólnopolskiej Sieci Edukacyjnej i Programu Cyfryzacji Gminnych Ośrodków

Kultury (Ogólnopolska Sieć Edukacyjna realizowana jest od początku 2018 r. jako program wyrównywania szans edukacyjnych

wszystkich uczniów w Polsce, ze szczególnym naciskiem na zapewnienie wysokiej jakości narzędzi edukacyjnych w szkołach i

społecznościach wiejskich).

71)

Kierunki interwencji do 2030 r.

wiejskich, a ich oferta znacznie odbiega od tej, z jakiej mogą korzystać mieszkańcy miast, a świetlice

wiejskie nie spełniają zakładanej roli integracji życia społeczno-kulturowego na wsiach. Nierzadko tę rolę

przejmują biblioteki, szkoły czy strażnice OSP, których lokalizacja jest bardziej dostępna. Tworzenie warunków

infrastrukturalnych dla rozwoju przedsiębiorczości, edukacji, turystyki, kultury i usług społecznych jest ważne

także w kontekście rozwoju nowych gałęzi gospodarki, jak np. gospodarki doświadczeń (czasu wolnego).

W kontekście rozwoju społeczno-gospodarczego obszarów wiejskich nie należy zapominać o roli, jaką odgrywają

obiekty dziedzictwa kulturowego, które z jednej strony budują tożsamość lokalnej społeczności, a z

drugiej stanowią czynnik podnoszący atrakcyjność tych miejsc.

Obecnie powierzchnia lasów w Polsce wynosi 9242 tys. ha (według GUS – stan w dniu 31.12.2017 r.), co

odpowiada lesistości 29,6% i prawie wszystkie te zasoby znajdują się na obszarach wiejskich. W roku 2017

wykonano zalesienia na 1628 ha gruntów wszystkich kategorii własności, podczas gdy w 2006 r. było to

16 932 ha. Skala tego spadku zalesień pokazuje, jak dużą rolę w kształtowaniu zasobów leśnych w Polsce

odegrała WPR, której środki w poprzednich latach wspierały przeznaczanie prywatnych gruntów rolnych

na zalesienia75). Na obszarach o rozdrobnionej strukturze agrarnej zalesienia zaczęły konkurować z rolniczym

wykorzystaniem gruntów. Poza działaniami dotyczącymi zasobów leśnych jednym z najskuteczniejszych działań

na rzecz ochrony środowiska i klimatu (mitygacja, adaptacja) na obszarach wiejskich i rybackich jest stosowanie

zachęt i upowszechnianie korzystnych praktyk środowiskowych, co także zapewnia utrzymanie wysokiej jakości

zasobów produkcyjnych w rolnictwie i rybactwie dla przyszłych pokoleń.

Świadomość wagi zachowania wartości produkcyjnych obszarów

rolniczych i rybackich (jako ważnego elementu bezpieczeństwa

Rozstrzygnięcie strategiczne

żywnościowego kraju) zbiega się z wyraźnym wzrostem

Zachowanie zasobów środowiska, w tym

oczekiwań środowiskowych społeczeństwa. Stąd warunkiem

krajobrazu rolniczego i lasów, jest ważnym

zrównoważonego i trwałego rozwoju produkcji rolnej i rybackiej oraz

czynnikiem

kształtującym jakość życia i

zapewnienia wkładu tych sektorów w dostarczanie środowiskowych

potencjał

rozwojowy

obszarów wiejskich

dóbr publicznych jest uwzględnienie w tej produkcji wymogów

i rybackich.

związanych z ochroną zasobów środowiska. Silne korelacje ochrony

zasobów naturalnych z funkcjonowaniem sektora rolnego, rybackiego

i leśnego mają charakter zależności obustronnej, tzn. trwałość ekosystemów leśnych, rolnych czy rybackich jest

ściśle uzależniona od dostępności i stanu zasobów środowiska przyrodniczego (w tym gleby, wody) oraz klimatu,

które to elementy bezpośrednio wpływają na warunki prowadzenia produkcji, a jednocześnie te aktywności

gospodarcze pełnią istotną rolę w zachowaniu krajobrazu, różnorodności biologicznej i dostarczaniu dóbr

publicznych.

Zrozumienie procesu kreowania prośrodowiskowych funkcji w kontekście o wiele szerszym niż tylko finansowanie

w ramach polityki rolnej pozwoli na analizę trwałości funkcji prośrodowiskowych w długim okresie.76) Publiczny,

tj. nierynkowy charakter generowanych efektów (dóbr) w zakresie ochrony środowiska wymaga wsparcia

publicznego – zarówno badań naukowych w tym obszarze, jak i wsparcia kompensującego utratę

konkurencyjności rynkowej związaną ze wzrostem kosztów produkcji (w wyniku podejmowanych działań)

lub utraconymi korzyściami (w wyniku ograniczenia aktywności ekonomicznej).

Sektor rolny w Polsce odpowiada za ok. 12% emisji gazów cieplarnianych (w tym za około połowę emisji gazów

cieplarnianych innych niż CO2 związanych gównie z produkcją zwierzęcą i gospodarką nawozową 77)). O ile

potencjał redukcji emisji w rolnictwie jest ograniczony procesami biologicznymi, to jednocześnie sektor rolny ma

75)

76)

77)

Obecnie w ramach PROW 2014–2020 ze wsparcia na zalesianie zostały wyłączone trwałe użytki zielone.

Endogeniczny potencjał kreacji prośrodowiskowych funkcji obszarów wiejskich – próba oceny w oparciu o bazę Wskaźników

Zrównoważonego Rozwoju GUS, Katarzyna Bieńkowska, studia Obszarów wiejskich 2017 tom 45.

Z uwzględnieniem wartości pochłaniania gazów cieplarnianych w ramach użytkowania gruntów, zmian użytkowania gruntów i

leśnictwo – Informacje pochodzą z Krajowego raportu inwentaryzacyjny 2019 (Raport syntetyczny) zawierającego dane o krajowych

emisjach gazów cieplarnianych za lata 1988−2017 wraz z opisem metodyki. Raport oparty o zaktualizowane dane zgłoszone do

Sekretariatu Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (ang. United Nations Framework Convention on

Climate Change) w dniu 23.05.2019 r.

Kierunki interwencji do 2030 r.

znaczący potencjał wiązania i magazynowania CO2 w biomasie i w glebie. Możliwości wkładu rolnictwa w

cele polityki klimatycznej związane są z: upowszechnieniem zrównoważonej struktury produkcji gospodarstw,

praktykami agrotechnicznymi, gospodarką nawozami, technikami precyzyjnego rolnictwa, rozwojem

biogospodarki o obiegu zamkniętym, ochroną trwałych użytków zielonych, ochroną gleb organicznych i właściwą

gospodarką wodną.

Zbyt restrykcyjne wymogi i zbyt ambitne cele redukcji emisji w rolnictwie europejskim, w tym polskim,

mogłyby szybko prowadzić do zjawisk jej przenoszenia do regionów świata o niższych standardach

produkcji i wysokim śladzie środowiskowym i klimatycznym

(zjawisko ucieczki emisji).

Rozstrzygnięcie strategiczne

Podobnie w rybactwie – tradycyjne metody chowu i hodowli ryb

Rolnicze użytkowanie gruntów i stosowanie

niejednokrotnie przyczyniają się do podtrzymywania działań na rzecz

w gospodarstwach rolniczych i rybackich

przywracania i ochrony naturalnych procesów ekologicznych, jak

praktyk służących środowisku wnosi

również ochrony flory i fauny oraz cennych siedlisk przyrodniczych.

znaczący wkład w ochronę bioróżnorodności

Obecnie obszary rybackie znajdują się również na terenach cennych

oraz

przeciwdziałanie

niekorzystnym

przyrodniczo, w tym NATURA 2000 oraz objętych innymi formami

zmianom klimatu.

ochrony. Ukierunkowanie przyrodnicze funkcji obszarów wiejskich (w

tym również zależnych od rybactwa) staje się znakiem XXI w.

Działalność rolnicza jest szczególnie wrażliwa na zmiany klimatyczne przejawiające się coraz większą

niestabilnością warunków pogodowych i gwałtownymi zjawiskami atmosferycznymi (gorące i suche lata,

powodujące susze 78 ), gwałtowne opady deszczu skutkujące powodziami, burze z silnymi porywami wiatru,

mroźne zimy bez pokrywy śnieżnej). Anomalie pogodowe przekładają się najczęściej na ograniczenia

w dostępności zasobów, żywności, wody pitnej i energii, co w efekcie zagraża żywotności biologicznej

i ekonomicznej wielu obszarów w produkcji rolniczej, rybackiej i

przetwórstwie

rolno-spożywczym.

Jednocześnie

rolnictwo,

Rozstrzygnięcie strategiczne

szczególnie niezrównoważone środowiskowo i intensywne, nie

pozostaje bez wpływu na środowisko i klimat, co wymusza szereg

Zmiany klimatu są poważnym wyzwaniem

działań (zarówno adaptacyjnych, jak i mitygacyjnych) w tym obszarze.

dla prowadzenia produkcji rolnej i rybackiej,

Zmiany klimatu w powiązaniu z intensywniejszym transportem

które wymagają dostosowań technicznych i

towarów sprzyjają także przemieszczaniu się nowych agrofagów

organizacyjnych z wykorzystaniem nowych

roślin uprawnych (nowe choroby, szkodniki czy gatunki roślin

technologii.

inwazyjnych), co wpływa na bezpieczeństwo i prawidłowy rozwój

produkcji rolniczej.

W przypadku sektora rybactwa negatywne zmiany klimatyczne stanowią szczególne zagrożenie dla stanu

żywych zasobów wód. Problem ten dotyka zarówno sektor rybołówstwa morskiego, gdzie obserwowane od

kilku lat zmiany w składzie ichtiofauny Morza Bałtyckiego powodują spadek populacji cennych gatunków ryb, jak

i gospodarstw akwakultury, gdzie rosnące średnioroczne temperatury powietrza i brak opadów znacząco

78)

Susza atmosferyczna – wystąpienie długotrwałego niedoboru lub braku opadów w okresie wegetacyjnym, susza hydrologiczna –

wystąpienie zmniejszenia odpływu wód gruntowych do wód powierzchniowych, spowodowane przedłużającym się niedoborem

opadów i w efekcie zmniejszenie przepływu w rzekach poniżej stanu odpowiadającego średniemu niskiemu przepływowi z wielolecia,

susza rolnicza (glebowa) – susza rolnicza jest typowym następstwem suszy atmosferycznej (gdy zmniejsza się ilość opadów).

Długotrwała susza, w zależności od panujących w glebie stosunków wodnych, zwykle prowadzi do ubytków (wypadów) w uprawach,

które skutkują zmniejszeniem plonów. Występuje, gdy w określonym czasie dla konkretnej uprawy brak jest wystarczającej ilości

wody. Ten rodzaj suszy nie zależy jedynie od ilości opadu, ale także od odpowiedniego gospodarowania wodą. Przy niewielkich

opadach i złym wykorzystaniu wody do nawadniania i innych celów problem suszy staje się znacznie poważniejszy. Podobnie w

sytuacji utrzymywania się suszy, która jest wynikiem wysokich temperatur powietrza, w zbiornikach wodnych zmniejsza się ilość wody,

mogą występować zakwity glonów i inne niekorzystne zjawiska. Susza może również powodować wysychanie lokalnych oczek

wodnych, które niekiedy stanowią wodopoje dla zwierząt gospodarskich. ogólnie cały obszar Rzeczypospolitej Polskiej jest zagrożony

występowaniem suszy rolniczej, ale terenami najbardziej zagrożonymi są województwa wielkopolskie i kujawsko-pomorskie. Z

obserwacji prowadzonych od lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia wynika, że zjawisko suszy w Polsce będzie się nadal nasilać i jest

to trend wieloletni.

Kierunki interwencji do 2030 r.

W 2017 r. gminy zinwentaryzowały 1661

istniejących dzikich składowisk odpadów

o łącznej powierzchni 1,4 km2, z czego 1254

dzikie wysypiska (75%) zostały

zinwentaryzowane na terenach wiejskich.

utrudniają prowadzenie opłacalnego chowu i hodowli

ryb, przyczyniając się do szybszego rozprzestrzeniania

się chorób, a w skrajnych przypadkach do przegrzania

zbiorników wodnych i śnięcia ryb.

Poza leśnictwem, rolnictwem i rybactwem na jakość

środowiska na obszarach wiejskich duży wpływ

wywierają przemysł, gospodarstwa domowe oraz

(GUS)

gospodarka odpadami. Szczególnie dwa ostatnie

elementy w ostatnich latach były przedmiotem

interwencji publicznych, które adresowano do mieszkańców, zachęcając ich do termomodernizacji budynków, w

tym wymiany kotłów, oraz zwiększenia poziomu segregacji odpadów.

Jednak mimo podejmowanych działań jakość powietrza na

niektórych obszarach wiejskich nie jest lepsza niż jakość

powietrza w miastach. Często na obszarach wiejskich lokalizowane

są instalacje przemysłowe lub gospodarki odpadami (RIPOK), których

funkcjonowanie może w sposób istotny wpływać na jakość powietrza.

Rozstrzygnięcie strategiczne

Jakość życia na obszarach wiejskich w coraz

większym stopniu będzie zależeć od jakości

powietrza.

Również dzikie wysypiska są miejscem niekontrolowanej emisji

gazów i stanowią źródło zanieczyszczeń gleby oraz wód podziemnych i powierzchniowych, jak również powietrza

oraz zagrożenie pożarowe i sanitarne.79)

79)

Gospodarowanie odpadami komunalnymi na obszarach wiejskich w świetle badań naukowych i nowych regulacji prawnych,

dr inż. Maria Strzelczyk, prof. dr hab. inż. Franciszek Czyżyk, ITP.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Główne założenia wynikające z SOR

MODEL ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU OZNACZA

WIĘKSZE UCZESTNICTWO W PROCESACH RO ZWOJOWYCH OBSZARÓW WIEJSKICH

Założenia wynikające z SOR dotyczące celu II SZRWRiR 2030

Nowoczesna infrastruktura służąca potrzebom gospodarczym i jakości życia – odpowiedzialny rozwój

wspomaga rozbudowę i modernizację sieci transportowych i technicznych dla podwyższenia pozycji

konkurencyjnej kraju i regionów na miarę potrzeb, przy zachowaniu dbałości, aby inwestycje te nie generowały

nadmiernych kosztów związanych z utrzymaniem, obciążających przyszłe pokolenia. Podstawa konkurencyjności

to nowoczesna sieć transportowa pozwalająca na niezawodne, sprawne i bezpieczne przemieszczanie się osób i

towarów, nieprzerwane dostawy energii oraz rozwiązania ICT umożliwiające nie tylko swobodne komunikowanie

się, ale przede wszystkim dostarczanie wiedzy oraz zarządzanie procesami wytwórczymi w gospodarce.

Odpowiedzialny rozwój to rozwój z myślą o przyszłych pokoleniach – rozwój odpowiedzialny to rozwój, w

którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być realizowane bez umniejszania szans przyszłych pokoleń. Istotne

jest odpowiednie kształtowanie relacji między konkurencyjnością gospodarki, dbałością o środowisko oraz

jakością życia. Odpowiedzialny rozwój odnosi się więc zarówno do kwestii gospodarczych, społecznych,

środowiskowych, terytorialnych, jak i instytucjonalnych. Oznacza rozwój społeczno-gospodarczy, w którym

następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych z zachowaniem równowagi

przyrodniczej.

Odpowiedzialny rozwój to rozwój zrównoważony terytorialnie oznaczający pełniejsze wykorzystanie

w polityce regionalnej potencjałów terytorialnych wszystkich obszarów wiejskich dla kreowania wzrostu i lepszych

miejsc pracy oraz wspomagania endogenicznego rozwoju tych obszarów.

Zmiany w polityce regionalnej, która będzie silniej wzmacniała terytorialne potencjały rozwojowe

wszystkich obszarów wiejskich (zwłaszcza tych zagrożonych trwałą marginalizacją) i ich rozwój cywilizacyjny,

przynosząc wymierne efekty w postaci dostępności do wysokiej jakości infrastruktury technicznej i usług

publicznych oraz dostępności komunikacyjnej obszarów wiejskich.

Rozwój odpowiedzialny to rozwój włączający, a nie wykluczający – to przeciwdziałanie procesom

marginalizacji obszarów wiejskich oraz włączanie w procesy rozwojowe wszystkich jego mieszkańców, dając im

możliwość czerpania korzyści ze wzrostu gospodarczego.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Wskaźniki pomiaru celu szczegółowego II Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu

środowiska SZRWRiR 2030 i ich powiązanie SOR

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło danych

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Przeciętne trwanie życia w zdrowiu

(HLY)

[1] Odsetek gospodarstw domowych

w zasięgu dostępu do Internetu o

przepustowości co najmniej 30 Mb/s

(EAC) [2] Odsetek gospodarstw

domowych korzystających z dostępu

do Internetu o przepustowości

przynajmniej 100 Mb/s

Liczba obszarów zrównoważonych

energetycznie na poziomie lokalnym

(klastry energii, spółdzielnie

energetyczne)

Udział energii ze źródeł odnawialnych

w końcowym zużyciu energii brutto

kobiety i

mężczyźni

podwyższenie

wartości

wskaźnika

kobiety: 75

mężczyźni: 69

[1] 60,71 w

2015 r.; 66,7%

w 2017 r.

[1] 100

[2] 5,5 w 2015

r.; 12,8% w

2017 r.

[2] 50

[2] 100

%

n/d

30

300

ME

%

11,50

(2014)

15

.

Eurostat

lata

%

kobiety: 62,7

mężczyźni: 59,2

(2014)

Eurostat

UKE

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego II SZRWRiR 2030 Poprawa jakości życia,

infrastruktury i stanu środowiska

Wskaźnik

Odsetek ludności korzystającej z sieci

wodociągowej na wsi j80)

Liczba mieszkań przypadająca na 1000

mieszkańców

Powierzchnia użytków ekologicznych

ogółem w tys. ha81)

Gospodarstwa domowe na obszarach

wiejskich mające dostęp do połączeń

o prędkości pobierania danych

wynoszącej co najmniej 100 Mb/s

Bilans emisji głównych

zanieczyszczeń powietrza tlenkami

azotu ze źródeł stacjonarnych innych

niż energetyka, technologie

przemysłowe i gospodarstwa

domowe83)

80)

81)

82)

83)

84)

Jednostka

miary

[%]

Szt.

[ha]

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

84,3

(2014)

367

(2015)

53,4

(2017)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło danych

85%

95%

Eurostat

389

435

GUS

54

60

GUS82)

[%]

50,5%

(2017)

-

Wszystkie

gospodarstwa

domowe

UKE/MC

[tys. ton]

116,3 tys. ton

NO2

(2017)

97

89

GUS na

podstawie

KOBiZE84)

Wskaźnik W25 z SZRWRiR na lata 2012-2020.

Wskaźnik I.20: Wspieranie świadczenia usług ekosystemowych: udział elementów krajobrazu w wykorzystywanej powierzchni użytków

rolnych - wskaźnik oddziaływania w związku z R.27 Ochrona siedlisk i gatunków: odsetek gruntów rolnych objętych zobowiązaniami w

dziedzinie zarządzania służącymi ochronie i przywracaniu różnorodności biologicznej I.2 COM(2018) 392 final Załącznik I.

Wartość bazowa za Tabelą 3 Użytki ekologiczne w: „Ochrona środowiska 2018”, GUS 2018 r. str. 117.

Wyrażone w NO₂ kotłownie lokalne, warsztaty rzemieślnicze, rolnictwo i inne.

W: „Ochrona środowiska 2018”, GUS 2018 r.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Projekty strategiczne wynikające z SOR służące realizacji celu II SZRWRiR 2030

Obszar

Projekt

Pakiet działań na rzecz wsparcia samorządów

w programowaniu i realizacji rewitalizacji

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne PLUS

Rozwój zrównoważony

terytorialnie

projekty realizowane

również po 2020 r.

Pakt dla obszarów wiejskich

Infrastruktura dla rozwoju obszarów wiejskich

Pakiet działań dla obszarów zagrożonych

trwałą marginalizacją

Program ponadregionalny skierowany do

najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+

Racjonalny system finasowania JST

Instytucje prorozwojowe Powszechny system monitorowania usług

publicznych

i strategiczne

zarządzanie rozwojem Kodeks urbanistyczno-budowlany

E-państwo

Kapitał ludzki i społeczny

Transport

Energia

Cyfryzacja

Środowisko naturalne

Typ

Podmiot

odpowiedzialny

kompleksowy

MIiR

programowy

MIiR

programowy

MRiRW

kompleksowy

MRiRW

programowy

MIiR

programowy

MIiR

regulacyjny

MR/MF

kompleksowy

MSWiA

regulacyjny

MIiR

Digitalizacja i rozwój kultury cyfrowej

kompleksowy

MKiDN

Edukacj@ w społeczeństwie cyfrowym

kompleksowy

MEN

Program Klub

programowy

MSiT

Rozwój czytelnictwa

kompleksowy

MKiDN

Niepodległa

programowy

MKiDN

Dziedzictwo buduje wspólnotę

programowy

MKiDN

Kultura/Dziedzictwo/Wspólnota

programowy

MKiDN

Fundusz Dróg Samorządowych

programowy

MI

programowy

MI

programowy

MI

Narodowy Program Bezpieczeństwa Ruchu

Drogowego 2013–2020

Program Inwestycji Dworcowych na lata 2016–

2023

Projekt budowy inteligentnej sieci

energetycznej w Polsce

Energetyka rozproszona

kompleksowy

ME

kompleksowy

ME

Narodowy Plan Szerokopasmowy

strategiczny

MC

Woda dla rolnictwa

Kompleksowy program adaptacji lasów i

leśnictwa do zmian klimatycznych do roku

2020

Czyste powietrze

kompleksowy

MRiRW

programowy

MŚ

kompleksowy

MŚ

Projekty strategiczne wynikające z Planu dla Wsi służące realizacji celu I SZRWRiR 2030

Rolnictwo dla ekologii – działania mające na celu wsparcie wykorzystania surowców rolniczych w przemyśle

oraz rozwinięcie odnawialnych źródeł energii (OZE) w rolnictwie, które są przyjazne środowisku i akceptowane

społecznie.

Wsparcie rolnictwa na terenach górskich – wsparcie hodowli bydła mięsnego, kóz i owiec w celu lepszego

wykorzystania użytków zielonych, w ramach wdrożenia dla terenów górskich polityki górskiej.

Przeciw suszy – przeciwdziałając suszy i innym zmianom klimatu, wdrożony zostanie program poprawy żyzności

gleb, w tym wapnowania, oraz zwiększona zostanie retencja wód wraz z wprowadzeniem systemu nawodnień w

rolnictwie.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Działania w ramach celu szczegółowego II Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu

środowiska

Kierunek interwencji: II.1. Rozwój liniowej infrastruktury technicznej

Budowa lub modernizacja infrastruktury technicznej na obszarach wiejskich powinna być prowadzona w sposób

zintegrowany z działaniami uzupełniającymi służącymi zwiększeniu dostępności cyfrowej obszarów wiejskich.

Jest ona kluczowa w perspektywie włączenia tych obszarów, w tym rolnictwa, w procesy cyfryzacji oraz

zapewnienia dostępu ludności do pozarolniczego rynku pracy, dóbr i usług publicznych. Dostępność cyfrowa

coraz silniej warunkuje możliwość upowszechnienia wielu nowych technologii i modeli biznesowych opartych na

cyfryzacji i sieci internetowej, w tym Internetu rzeczy, technologii satelitarnych, e-handlu. Technologie te

pozwalają optymalizować (ograniczać koszty i zwiększać efekty) procesy produkcyjne, mają także duży potencjał

pokonywania (minimalizowania skutków) ograniczeń związanych z rozproszeniem (i oddaleniem od głównych

rynków) podmiotów i konsumentów na obszarach wiejskich. Zakłada się, że dzięki podejmowanym

przedsięwzięciom nastąpi poprawa dostępu do produktów i usług umożliwiających mobilność społeczną

i zawodową oraz zwiększających autonomię funkcjonowania społecznego dzięki rozwiązaniom ICT na obszarach

wiejskich. Wzmocnione powinny zostać także działania dla poprawy infrastruktury transportowej. Parametry tras

łączących tereny wiejskie z miastami powodują „wąskie gardła” ruchu, spowalniające wymianę ludzi i towarów,

stwarzające wysokie zagrożenie wypadkowe, wysoką emisyjność transportu, zniechęcające do korzystania z

ekologicznych i zeroemisyjnych środków transportu pracowniczego i rekreacyjnego, w tym świątecznego i

weekendowego. Infrastruktura powinna zapewnić integrację i obopólną korzyść miast i likwidować ich

przestrzenną izolację.

Działania horyzontalne85)

2.1.1. rozwój lub modernizacja infrastruktury wpływającej na poprawę jakości życia;

2.1.2. rozwój lub modernizacja infrastruktury niezbędnej do prowadzenia działalności gospodarczej (w tym

w szczególności: infrastruktury energetycznej, transportowej i infrastruktury w zakresie szeroko pojętej

gospodarki wodnej);

2.1.3. wspomaganie rozwoju i modernizacji infrastruktury teleinformatycznej i telekomunikacyjnej na obszarach

wiejskich86);

2.1.4. wsparcie inwestycji z zakresu gospodarki wodno-ściekowej na obszarach wiejskich87);

2.1.5. wyeliminowanie terytorialnych różnic w możliwości dostępu do szerokopasmowego Internetu o wysokich

przepustowościach na obszarach wiejskich i miejskich88),

2.1.6. rozwój kapitału ludzkiego obszarów wiejskich przy wykorzystaniu sieci szerokopasmowych;

2.1.7. poprawa dostępności komunikacyjnej obszarów wiejskich przez budowę lub modernizację gminnej

i powiatowej sieci drogowej;

2.1.8. rozwój infrastruktury transportowej o charakterze regionalnym i lokalnym (zwłaszcza w obszarze

transportu drogowego i kolejowego oraz w ograniczonym zakresie wodnego śródlądowego),

włączającego obszary o słabej dostępności (m.in. obszary wiejskie, przygraniczne i peryferyjne) w

procesy gospodarcze i rozwojowe;

2.1.9. powiązanie lokalnych i regionalnych ośrodków gospodarczych z aglomeracjami, głównymi miastami oraz

ich obszarem funkcjonalnym89), z wykorzystaniem transportu drogowego i kolejowego;

85)

86)

87)

88)

89)

Działania SOR.

W tym m.in. sieci telekomunikacyjnej piątej generacji (sieć 5G).

M.in. przez budowę, rozbudowę lub modernizację sieci wodociągowych lub kanalizacyjnych.

Budowa sieci zapewniających gwarantowaną przepustowość co najmniej 100 Mb/s do użytkownika końcowego.

W ramach działania mieści się m.in. przywracanie połączeń kolejowych między małymi miejscowościami i centrami regionalnymi.

Kierunki interwencji do 2030 r.

2.1.10. działania na rzecz zmniejszenia udziału przejazdów indywidualnym transportem zmotoryzowanym

i zachęcanie do korzystania z transportu publicznego, promocja ruchu rowerowego i pieszego;

2.1.11. rozwój OZE w gospodarstwach rolnych i rybackich;

2.1.12. budowa, rozbudowa i modernizacja sieci gazowej przesyłowej i dystrybucyjnej oraz podziemnych

magazynów gazu.

Działania uzupełniające

2.1.13. wsparcie dla budowy, odbudowy i prawidłowego wykorzystania urządzeń melioracyjnych 90 ) oraz

powiększenia retencji wodnej;

2.1.14. rozwój infrastruktury cyfrowo-telekomunikacyjnej;

2.1.15. rozbudowa systemów dystrybucji energii oraz zwiększanie wykorzystania OZE91);

2.1.16. rozbudowa infrastruktury wodnej na obszarach wiejskich (w tym kryzysowej);

2.1.17. uzupełnianie luk w sieci połączeń (wsi z miejscowościami gminnymi, powiatowymi i wojewódzkimi)

drogowych, kolejowych oraz śródlądowych o odpowiedniej jakości, z uwzględnieniem węzłów

przesiadkowych;

2.1.18. edukacja cyfrowa dzieci, młodzieży i dorosłych, w tym m.in. w zakresie cyberbezpieczeństwa;

2.1.19. dalsze wykorzystanie środków dostępnych na infrastrukturę lokalną w ramach Funduszu Dróg

Samorządowych;

2.1.20. analizy dotyczące wpływu lokalizacji i eksploatacji instalacji emitujących pola elektromagnetyczne oraz

infradźwięki na obszarach wiejskich na jakość i długość życia;

2.1.21. rozwój energetyki prosumenckiej.

Kierunek interwencji: II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych

Do najważniejszych pozarolniczych wyzwań o charakterze społeczno-gospodarczym, przed którymi stoją obszary

wiejskie niebędące wiejskimi strefami podmiejskimi dużych miast, zaliczono w SOR m.in. inwestycje służące

poprawie jakości usług podstawowych na obszarach wiejskich, do których zaliczono edukację, opiekę zdrowotną,

opiekę nad matką z dzieckiem, osobami niepełnosprawnymi i seniorami, rozwój kapitału społecznego, jak też

poprawę jakości działania instytucji publicznych i kultury. W zapewnieniu tych usług dla mieszkańców obszarów

wiejskich ważną rolę pełnią miejscowości gminne, miasta powiatowe i subregionalne. Wymaga to m.in.

kontynuacji wsparcia ze środków publicznych (w tym środków UE) zarówno inwestycji infrastrukturalnych, jak

i kreowania i standaryzacji usług publicznych.

Działania horyzontalne92)

2.2.1. dokonanie przeglądu dostarczania usług publicznych na obszarach strategicznej interwencji

wspieranych w perspektywie 2014–2020;

2.2.2. optymalizacja sposobów dostarczania usług publicznych na poziomie lokalnym o największym wpływie

na rozwój gospodarczy przez rozpowszechnienie najlepszych praktyk stosowanych w Polsce i za

granicą;

2.2.3. poprawa współpracy sąsiadujących JST w zakresie dostarczania usług technicznych i społecznych,

adaptacja dobrych praktyk w zakresie podnoszenia jakości i dostępności usług publicznych (w tym

innowacyjne sposoby świadczenia usług, uspołeczniony proces monitoringu jakości usług);

2.2.4. dalszy rozwój zróżnicowanych form opieki nad dziećmi (wzrost dostępności i jakości usług opiekuńczych

i wczesnoedukacyjnych);

90)

91)

92)

W ramach działania planuje się m.in. przebudowę systemów melioracji w taki sposób, aby umożliwiały również zatrzymywanie wody w

gruncie oraz nawadnianie gruntów.

W tym m.in. dalszy rozwój wykorzystywania technologii fotowoltaicznych, zwłaszcza na budynkach gospodarczych.

Działania SOR.

Kierunki interwencji do 2030 r.

2.2.5.

poprawa stanu taboru pasażerskiego transportu drogowego i kolejowego wykorzystywanego do usług

przewozowych użyteczności publicznej;

2.2.6. dalszy rozwój e-usług publicznych (wdrażanych zarówno przez administrację samorządową, jak i

rządową) uwzględniający zachodzące przemiany społeczne, gospodarcze oraz technologiczne,

zapewnienie zarówno szerszej oferty usług, jak również dostępu do nich (zwłaszcza na obszarach

wiejskich);

2.2.7. rozwój szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego rynku pracy, zwłaszcza na obszarach

wiejskich i w małych miastach, oraz rozszerzenie współpracy w tym obszarze między zaangażowanymi

podmiotami;

2.2.8. wsparcie lokalnych i regionalnych IOB – inicjatywy klastrowe, profesjonalne usługi dla przedsiębiorców

i gospodarstw rolnych, a także poprawa dostępności IOB dla przedsiębiorców z obszarów wiejskich

(również z wykorzystaniem potencjału Internetu);

2.2.9. optymalizacja mobilności przestrzennej w dojazdach do pracy oraz racjonalizacja przestrzennej

lokalizacji obiektów świadczących usługi społeczne (w tym edukacyjne i zdrowotne);

2.2.10. wprowadzenie powszechnego ogólnokrajowego systemu monitoringu usług publicznych, zbierającego

dane z poziomu gminy;

2.2.11. wzmacnianie tożsamości, poczucia wspólnoty i więzi międzypokoleniowych, przez uczestnictwo

i zwiększanie dostępu do instytucji i dzieł kultury na wszystkich poziomach funkcjonowania wspólnoty

(lokalnym, regionalnym, narodowym), likwidacja „białych plam” w dostępie do kultury;

2.2.12. zwiększenie dostępu do taniego mieszkalnictwa (budowa mieszkań na wynajem, w tym z możliwością

dojścia do własności, oraz rozwój programu wsparcia społecznego budownictwa czynszowego).

Działania uzupełniające

2.2.13. wykorzystanie ICT w podnoszeniu jakości życia na wsi, zwiększenie dostępu do szerokopasmowego

Internetu, w tym m.in. również przez cyfryzację gminnych ośrodków kultury oraz rozwój nowoczesnej i

efektywnej e-administracji; przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu na wsi, rozwój e-usług

finansowych93);

2.2.14. poprawa dostępu do usług publicznych i optymalizacji zagospodarowania przestrzennego w otoczeniu

miast;

2.2.15. wzmocnienie roli ośrodków miejskich w świadczeniu ponadlokalnych usług publicznych;

2.2.16. reorganizacja sieci usług dla potrzeb spodziewanych zmian demograficznych, np. rozwój działalności

instytucji i usług wspierających aktywność seniorów i opiekę nad osobami zależnymi;

2.2.17. zwiększenie dostępu do opieki zdrowotnej dla mieszkańców obszarów wiejskich;

2.2.18. tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych;

2.2.19. tworzenie gospodarstw edukacyjnych, przygodowych, artystycznych, wiosek tematycznych i różnego

typu ośrodków zajmujących się animacją kulturalną oraz rozwijaniem zainteresowań w różnych

dziedzinach;

2.2.20. działania aktywizujące potencjalnych liderów, szkolenia dające im wiedzę i wsparcie pozwalające na

budowanie pozytywnego klimatu dla zmian;

2.2.21. rozwój usług aktywizujących osoby starsze oraz osoby z niepełnosprawnościami, które mogą być

również bardzo dobrymi liderami zmian i animatorami wielu istotnych działań na rzecz innowacji.

93)

Umożliwiających realizację płatności bezgotówkowych, zwiększenie dostępu do bankomatów i usług finansowych dostosowanych do

potrzeb mieszkańców obszarów wiejskich, w tym w szczególności rolników, przetwórców i mikroprzedsiębiorstw.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Kierunek interwencji: II.3. Rozwój infrastruktury społecznej i rewitalizacja wsi i małych

miast

Wsparcie w ramach tego kierunku interwencji będzie obejmować zintegrowane działania rewitalizacyjne, w tym

pilotażowy pakiet zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych na wybranych obszarach zagrożonych

marginalizacją. Kluczowe z punktu widzenia społecznego aspektu rewitalizacji będzie również włączenie

zakorzenionych w społecznościach lokalnych PES w realizację działań podejmowanych na rewitalizowanych

obszarach, polegające w szczególności na preferowaniu tych podmiotów przy kontraktowaniu realizacji zadań

publicznych na obszarach zdegradowanych. Ponadto istotny dla tego kierunku interwencji będzie monitoring oraz

wsparcie zaplecza naukowo-badawczego w opracowaniu i ewaluacji instrumentów dedykowanych

ww. obszarom, doskonalenie działań rewitalizacyjnych, przegląd prawa w zakresie rewitalizacji oraz opracowanie

programu rewitalizacji małych miast.

Działania horyzontalne94)

2.3.1. udoskonalenie realizacji zintegrowanych działań rewitalizacyjnych (realizowanych na podstawie

programów rewitalizacji) ukierunkowanych na wsparcie obszarów zdegradowanych, w tym po byłych

państwowych gospodarstwach rolnych (w wymiarze społecznym, gospodarczym, środowiskowym,

przestrzenno-funkcjonalnym, technicznym);

2.3.2. wprowadzenie monitoringu oraz ewaluacji efektów działań i instrumentów dedykowanych obszarom

zagrożonym marginalizacją;

2.3.3. tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych

(m.in. zwiększenie dostępności zajęć pozalekcyjnych i lepsze wykorzystywanie świetlic wiejskich);

2.3.4. poszukiwanie innowacyjnych metod aktywizacji osób pozostających poza rynkiem pracy (np. innowacje

i obligacje społeczne, adresowanie wielu problemów społecznych w ramach jednego przedsięwzięcia);

2.3.5. przygotowanie i realizacja programu krajowego, złożonego z różnych instrumentów krajowych i unijnych,

publicznych i prywatnych, adresowanego przede wszystkim do obszarów o najniższym poziomie PKB

i borykających się z problemami rozwojowymi, obejmujących m.in. obszary zagrożone marginalizacją

i średnie miasta tracące funkcje społeczno-gospodarcze95);

2.3.6. wzmocnienie systemu koordynacji działań między politykami oraz ukierunkowanie środków finansowych

z programów operacyjnych na wybrane przedsięwzięcia wspierające aktywizację obszarów zagrożonych

marginalizacją96);

2.3.7. pakiet działań dla obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją realizowany przez wzmocniony system

koordynacji działań ukierunkowanych na ich wsparcie i integrację instrumentów obejmujących zarówno

działania wspófinansowane przez UE w ramach programów operacyjnych, jak i działania samorządów

terytorialnych oraz podmiotów prywatnych, przy wykorzystaniu mechanizmu pakietów zintegrowanych

przedsięwzięć rozwojowych97);

2.3.8. rozwój turystyki zdrowotnej m.in. przez lepszą jej organizację i koordynację, a także budowanie

wizerunku Polski jako destynacji turystyki zdrowotnej.

Działania uzupełniające

2.3.9.

wsparcie badań naukowych w zakresie kultury wsi;

Działania SOR.

W realizacji programu wykorzystane zostaną m.in. rozwiązania wypracowane w ramach pilotażowej Inicjatywy KE „Regiony Słabiej

Rozwinięte” dla dwóch regionów: świętokrzyskiego i podkarpackiego.

96)

M.in. na rzecz promocji inwestycji prywatnych, lepszego wykorzystania lokalnych zasobów ludzkich, zwiększenia dostępności

transportowej do lokalnych i subregionalnych rynków pracy oraz dostępu mieszkańców do podstawowych usług publicznych, poprawy

jakości lokalnej administracji do skutecznej realizacji działań na rzecz rozwoju społeczno-gospodarczego oraz pobudzenia aktywności

społeczności lokalnych w zakresie budowania społeczeństwa obywatelskiego.

97)

Pakiet będzie realizowany w ramach programu ponadregionalnego skierowanego do najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+.

94)

95)

Kierunki interwencji do 2030 r.

2.3.10. rozwój współpracy między środowiskiem naukowym i doradztwem rolniczym w kierunku tworzenia

innowacji społecznych na obszarach wiejskich.

Kierunek interwencji

środowiska

II.4.

Zrównoważone

gospodarowanie

i

ochrona

zasobów

Istotny wymiar środowiskowy ma obecny (2014–2020) kształt WPR. Przez obowiązujący

w I filarze WPR element „zazielenienia” ustanowiono obowiązek spełniania trzech praktyk: dywersyfikacji upraw,

utrzymania trwałych użytków zielonych (TUZ) oraz utrzymania obszarów proekologicznych, które mają wpływ na

ochronę środowiska i zachowanie różnorodności biologicznej. Prośrodowiskowy wymiar ma zasada wzajemnej

zgodności (cross-compliance), która zobowiązuje rolników do realizacji norm dobrej kultury rolnej i wymogów

podstawowych w zakresie zarządzania, m.in. w obszarze środowisko, zmiana klimatu, utrzymanie gruntów

w dobrej kulturze rolnej. W celu przeciwdziałania zanikowi sektorów wrażliwych pod względem społecznym,

gospodarczym i środowiskowym, znajdujących się w trudnej sytuacji, stosowane są tzw. płatności związane

z produkcją98) sprzyjające utrzymaniu wielokierunkowej, zróżnicowanej działalności rolniczej oraz zapobiegające

nadmiernej ekspansji monokultur najbardziej opłacalnych upraw. W ramach II filaru WPR wsparcie mogą uzyskać

rolnicy podejmujący dobrowolnie zobowiązania w zakresie stosowania metod produkcji o szczególnie korzystnym

(wykraczającym ponad wymogi krajowego i unijnego prawodawstwa, w tym cross-compliance) wpływie na

środowisko (działanie rolnictwo ekologiczne, działanie rolno-środowiskowo-klimatyczne). Wspierane są również

inwestycje o charakterze prośrodowiskowym. Możliwości wdrażania w gospodarstwach agroturystycznych oraz

innych obiektach turystyki wiejskiej inicjatyw prośrodowiskowych wydają się również znaczne. Rośnie społeczne

zapotrzebowanie na tego typu działania. Obszarem o znacznym potencjale może być również wykorzystanie w

turystyce wiejskiej działań nastawionych na zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin i zwierząt.

Aspekt środowiskowy jest też nieodłącznym elementem WPRyb, której celem jest zapewnienie, aby działalność

w zakresie rybołówstwa morskiego, akwakultury, jak i organizacji rynku rybnego była zrównoważona

środowiskowo w perspektywie długoterminowej. Działalność ta powinna być ukierunkowana na osiągnięcie

korzyści ekonomicznych, społecznych i w dziedzinie zatrudnienia; przyczyniać się do zachowania tradycji i

zapewnienia dostaw żywności wysokiej jakości, a równocześnie przez zrównoważone eksploatowanie żywych

zasobów powinna zapewniać trwałość walorów środowiskowych obszarów rybackich.

Działania horyzontalne99)

2.4.1. promowanie ładu przestrzennego na obszarach wiejskich, w szczególności w zasięgu oddziaływania

obszarów silnie zurbanizowanych, m.in. w celu zapobiegania rozpraszaniu istniejącej sieci osadniczej;

2.4.2. wykorzystanie i rozwój zasobów pracy oraz kapitału niezbędnych dla prowadzenia określonej

działalności pozarolniczej;

2.4.3. zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacji o stanie i przeznaczeniu terenów, w tym

planów zagospodarowania przestrzennego w postaci cyfrowej, powszechnie dostępnych w rejestrze

urbanistyczno-budowlanym;

2.4.4. zarządzanie wodami opadowymi na obszarach zurbanizowanych przez różne formy retencji i rozwój

infrastruktury zieleni;100)

2.4.5. dynamizacja przedsięwzięć na rzecz likwidacji niskiej emisji z systemów grzewczych101);

Realizowane są one w 4 sektorach produkcji zwierzęcej (bydło, krowy, owce, kozy) oraz w 9 sektorach produkcji roślinnej (rośliny

strączkowe przeznaczone na ziarno, rośliny pastewne, buraki cukrowe, ziemniaki skrobiowe, pomidory, truskawki, chmiel, len i

konopie włókniste). Preferencje dla małych stad zwierząt łagodzą skutki zachodzącej koncentracji w pewnych regionach i

gospodarstwach intensywnych.

99) Działania SOR.

100) Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki

wodnej.

101) Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki

wodnej.

98)

Kierunki interwencji do 2030 r.

2.4.6.

2.4.7.

2.4.8.

utrzymanie, a w miarę dostępności gruntów do zalesienia, zwiększenie ogólnej lesistości kraju oraz

zwartości kompleksów leśnych i powierzchni zalesianych102);

identyfikacja gleb zanieczyszczonych na terenach wiejskich103);

ochrona produktywności gruntów rolnych.

Działania uzupełniające

2.4.9.

2.4.10.

2.4.11.

2.4.12.

2.4.13.

2.4.14.

2.4.15.

2.4.16.

2.4.17.

2.4.18.

2.4.19.

2.4.20.

2.4.21.

właściwe planowanie przestrzenne na obszarach wiejskich oraz racjonalna gospodarka gruntami

zachowujące unikalne formy krajobrazu rolniczego i służące ochronie bioróżnorodności104);

zapewnienie warunków dla zrównoważonego wykorzystania zasobów przestrzennych na obszarach

wiejskich;

zagwarantowanie planowania przestrzennego z udziałem społeczności lokalnych, uwzględniającego

zróżnicowane potrzeby społeczne, gospodarcze, kulturalne i środowiskowe;

poprawa warunków gospodarowania w rolnictwie przez zastosowanie scaleń gruntów105);

wsparcie badań naukowych w zakresie ochrony środowiska naturalnego na obszarach wiejskich i

rybackich;

ograniczenie negatywnego oddziaływania realizowanych inwestycji infrastrukturalnych, w tym głównie

nowych inwestycji liniowych prowadzonych po tzw. „nowym śladzie”, na rolniczą przestrzeń produkcyjną,

przez zastosowanie tzw. scaleń infrastrukturalnych porządkujących przestrzeń wokół takich inwestycji

(reorganizacja dotychczasowego układu działek na danym obszarze zgodnie z oczekiwaniami

społecznymi);

wsparcie rozwoju zielonej infrastruktury na wsi w celu adaptacji do zmiany klimatu106);

ochrona jakości wód, w tym m.in. przez racjonalną gospodarkę nawozami i środkami ochrony roślin,

oraz promowanie korzystnych dla ochrony jakości wód zabiegów agrotechnicznych107) i równoczesnego

prowadzenia produkcji roślinnej przy produkcji zwierzęcej;

programy racjonalnego korzystania z zasobów wodnych na potrzeby rolnictwa i rybactwa, zachowanie

właściwych stosunków wodnych108) oraz zwiększanie retencji wodnej, w tym glebowej;

rozwój rolnictwa ekologicznego, upowszechnianie prośrodowiskowych metod produkcji rolnej i rybackiej

oraz gospodarowania produktami ubocznymi pochodzącymi z rolnictwa, rybactwa i przetwórstwa

rolno-spożywczego;

ochrona gleb użytkowanych rolniczo (przed erozją, zanieczyszczeniami, zakwaszeniem, ubytkiem

substancji organicznej);

wspieranie inwestycji sprzyjających ochronie środowiska w gospodarstwach rolnych i rybackich;

upowszechnianie technologii rolnictwa precyzyjnego i innych pozwalających zwiększać produktywność

przy niższym (oszczędnym) stosowaniu środków plonotwórczych, zarówno pestycydów, jak i nawozów

mineralnych;

Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki

wodnej.

103) Działanie obejmuje m.in. monitoring chemizmu gleb w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska.

104) Np. wyznaczanie korytarzy ekologicznych, utrzymanie miedz, zadrzewień śródpolnych, zakrzewień oraz remiz.

105) Scalenie gruntów przyczynia się do zlikwidowania barier rozwojowych przez likwidację nadmiernego rozdrobnienia i rozproszenia

gospodarstw rolnych. Instytucja scaleń gruntów wpływa także korzystnie na układ przestrzenny nie tylko gospodarstw rolnych, ale

wszystkich gruntów położonych na obszarze scalenia, np. przez zapewnienie każdej poscaleniowej działce dostępu do drogi o

charakterze drogi publicznej czy przez właściwe kształtowanie przestrzenne gruntów przewidywanych w planach zagospodarowania

przestrzennego na cele budownictwa. Opisane działania tworzą sprzyjające ramy przestrzenne i prowadzą do trwałego wzrostu

gospodarczego w ujęciu zarówno ekonomicznym, środowiskowym, jak i społecznym.

106) Np. przy drogach gminnych, wzdłuż cieków wodnych.

107) Np. stosowanie poplonów, stosowanie płodozmianu, stosowanie okryw na zimę, sporządzanie kompostu z resztek roślinnych, traw

i słomy.

108) Np. przez pozostawianie oczek wodnych, zachowanie istniejących terenów podmokłych lub utrzymanie stref buforowych, między

polami uprawnymi a najbliższymi ciekami wodnymi.

102)

Kierunki interwencji do 2030 r.

2.4.22. upowszechnianie wiedzy na temat metod ochrony środowiska w rolnictwie i na obszarach wiejskich

i rybackich, np. przez doskonalenie i rozwijanie systemu doradztwa i promocję dobrych praktyk

rolniczych;

2.4.23. przeciwdziałanie trwałemu wykluczaniu z produkcji rolnej najlepszych gleb, kierowanie inwestycji

infrastrukturalnych, przemysłowych i mieszkaniowych na tereny gleb najmniej produktywnych;

2.4.24. wspieranie rolniczego wykorzystania gruntów, na których zrównoważona produkcja rolnicza jest

utrudniona ze względu na niekorzystne warunki naturalne lub strukturalne109);

2.4.25. działania na rzecz wysokiej jakości powietrza na obszarach wiejskich w transporcie i gospodarce

przestrzennej;

2.4.26. zabezpieczenie obszarów wiejskich przed niekorzystnym oddziaływaniem intensywnej produkcji

zwierzęcej w wielkoprzemysłowej skali110);

2.4.27. wspieranie ochrony i zwiększenia bioróżnorodności obszarów rolnych, w tym m.in. przez wspieranie

hodowli zwierząt na obszarach zagrożonych utratą lub niekorzystną zmianą biocenozy danego biotopu;

2.4.28. realizacja działań służących zrównoważonemu gospodarowaniu gatunkami zwierząt powodujących

szkody w rolnictwie i rybactwie;

2.4.29. ochrona zasobów ryb i budowli hydrotechnicznych przed szkodliwym działaniem nadmiernie

rozwiniętych populacji zwierząt (w tym zwierząt chronionych);

2.4.30. ułatwienia odbioru oraz zagospodarowania odpadów pochodzenia rolniczego w celu ponownego ich

wykorzystania, np. przez tworzenie punków składowania lub odbioru odpadów.

Kierunek interwencji: II.5. Adaptacja do zmian klimatu i przeciwdziałanie tym zmianom

Działania służące ochronie zasobów gleby, wody i różnorodności biologicznej są ściśle powiązane (a nierzadko

tożsame) z działaniami służącymi adaptacji rolnictwa do zmian klimatu i ograniczającymi emisje. Już dziś są one

mocno zaakcentowane jako jeden z celów WPR i odzwierciedlone w obecnym kształcie obu filarów tej polityki,

jak i WPRyb, a debata publiczna na poziomie UE wskazuje na prawdopodobne dalsze wzmocnienie celów

klimatycznych we wszystkich działaniach UE, w tym w ramach przyszłej WPR i WPRyb.

W warunkach Polski pilnie potrzebne są kompleksowe działania w zakresie gospodarki wodą 111 ), silniejsze

włączenie sektora rolno-spożywczego w rozwój niskoemisyjnej gospodarki (w tym m.in. większe wykorzystanie

OZE) oraz zwiększenie odporności rolnictwa i rybactwa na zmiany klimatu. Należy także podjąć działania mające

na celu ochronę ekosystemów sąsiadujących z terenami użytkowanymi rolniczo, w szczególności rzek i jezior, jak

również mokradeł. Takie szerokie podejście wymaga włączenia do realizacji planowanych działań wszystkich

szczebli zarządzania obszarami wiejskimi, poszukiwania efektów synergii między działaniami oraz budowania

zdolności zarządzania zwiększonym ryzykiem (produkcyjnym i rynkowym). Wsparcie podejmowane w ramach

tego kierunku interwencji może wykorzystywać instrumenty finansowe umożliwiające podział ryzyka i obciążeń

finansowych sektora publicznego.

Działania horyzontalne112)

2.5.1. stymulowanie rozwoju alternatywnych, bezemisyjnych źródeł ciepła (m.in. taniego ogrzewania

elektrycznego), co przyczyni się do obniżenia niskiej emisji, w szczególności na terenach słabiej

zurbanizowanych;

2.5.2. rozwijanie technologii magazynowania energii (w różnych postaciach);

2.5.3. zwiększanie efektywności energetycznej budynków użyteczności publicznej i mieszkalnych oraz

w przedsiębiorstwach;

Działanie PROW 2014–2020 płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami.

M.in. przez właściwe planowanie przestrzenne i określenie akustycznych i odorowych standardów jakości środowiska w produkcji

rolniczej; opracowanie polityki odorowej jest działaniem w PEP2030.

111) Coraz częściej występują zjawiska suszy lub okresowe niedobory wody.

112) Działania SOR.

109)

110)

Kierunki interwencji do 2030 r.

2.5.4.

2.5.5.

2.5.6.

wsparcie dla strategii nisko- i zeroemisyjnych;

wsparcie produkcji energii elektrycznej i ciepła w skojarzeniu (kogeneracja);

promowanie i inicjowanie lokalnych przedsięwzięć (klastry, spółdzielnie energetyczne) z zakresu

wytwarzania energii (ze wskazaniem na rozwój OZE) oraz efektywności energetycznej w celu dążenia

do samowystarczalności energetycznej gmin i powiatów (autonomiczne obszary energetyczne);

2.5.7. inwestycje w celu wykorzystania lokalnie dostępnych surowców energetycznych i innych zasobów,

zgodnie z terytorialnym potencjałem (np. elektrownie wodne, biomasa, biogaz i biogaz rolniczy, odpady,

instalacje geotermalne);

2.5.8. opracowanie mapy dyspozycyjnych zasobów wodnych do wykorzystania przez ludność, przemysł,

rolnictwo i inne gałęzie gospodarki oraz zasad jej aktualizacji na podstawie bilansu zasobów wód

powierzchniowych oraz wód podziemnych;

2.5.9. opracowanie i wdrożenie kompleksowych działań w zakresie zapobiegania skutkom utrzymywania się

długotrwałych wysokich temperatur lub małej ilości opadów i w ich następstwie susz rolniczych;

2.5.10. proekologiczne zarządzanie lokalnymi zasobami wodnymi, obejmujące także kształtowanie krajobrazów

sprzyjających zatrzymywaniu wody113);

2.5.11. opracowanie podstaw metodologicznych do zarządzania pochłanianiem CO 2 w rolnictwie w ramach

realizacji polityki klimatycznej;

2.5.12. wsparcie dla systemów współdzielenia pojazdów, zwłaszcza na obszarach wiejskich – rozwiązanie

zmniejszające koszty indywidualnego dojazdu do pracy, a także presję na środowisko naturalne (SOR).

Działania uzupełniające

2.5.13. wsparcie badań naukowych w zakresie ochrony środowiska naturalnego i wpływu zmian klimatu na

produkcję rolną i rybacką;

2.5.14. działanie informacyjno-edukacyjne w zakresie upowszechniania przyjaznych środowisku sposobów

przechowywania i stosowania nawozów, w tym realizacja działań mających na celu racjonalną

gospodarkę nawozową, ochronę bioróżnorodności i obszarów mokradłowych;

2.5.15. opracowanie i udoskonalanie w zapleczu naukowo-badawczym zielonych technologii związanych

z rolnictwem;

2.5.16. promocja polskiego sektora zielonych technologii w kraju i za granicą114);

2.5.17. sekwestracja węgla w glebie i biomasie wytwarzanej w rolnictwie (np. uprawa międzyplonów, uprawa

konserwująca, zachowanie trwałych użytków zielonych);

2.5.18. podejmowanie działań na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa i łańcucha

rolno-żywnościowego115);

2.5.19. rozwijanie i upowszechnianie wiedzy w zakresie ochrony klimatu;116)

2.5.20. promowanie praktyk adaptacyjnych do zmian klimatu w rolnictwie117);

2.5.21. ukierunkowanie hodowli roślin i zwierząt pod kątem adaptacji i mitygacji oraz utrzymania w roślinnych

bankach genów szerokiego spektrum zasobów genetycznych118);

Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki

wodnej.

114) Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030.

115)

Np. racjonalizacja nawożenia azotowego, właściwe przechowywanie i aplikacja nawozów naturalnych, upowszechnianie uprawy roślin

bobowatych, stosowanie inhibitorów nitryfikacji, zakwaszanie gnojowicy, kompostowanie nawozów naturalnych.

116) Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030.

117)

M.in. upowszechnienie systemów wspomagania decyzji, rozbudowę systemów dostrzegania, monitorowania i zwalczania skutków

zagrożeń naturalnych, odpowiedni dobór ras zwierząt, upowszechnienie ubezpieczeń upraw i zwierząt, upowszechnianie odmian

roślin mniej wrażliwych na występowanie zjawisk suszy i podtopień oraz wymarzanie, budowanie zasobów materii organicznej w

glebie, stosowanie nawodnień i odwodnień, zwiększenie ochrony przeciwpowodziowej.

118) M.in. upowszechnianie odmian roślin mniej wrażliwych na występowanie zjawisk suszy i podtopień oraz wymarzanie, zwiększanie

różnorodności biologicznej zwierząt hodowlanych oraz roślin uprawnych, odpowiedni dobór ras zwierząt.

113)

Kierunki interwencji do 2030 r.

2.5.22. zmniejszenie negatywnego oddziaływania rybactwa na środowisko (wymiana silników, inwestycje

poprawiające efektywność energetyczną statków rybackich) oraz promowanie przechodzenia na

gospodarkę niskoemisyjną (wsparcie dla gospodarstw rybackich na działania w zakresie instalacji

urządzeń umożliwiających wykorzystanie OZE);

2.5.23. rozwój usług doradztwa rolniczego w zakresie nowych wymagań dla rolników związanych ze zmianami

klimatu119);

2.5.24. monitorowanie nowych zagrożeń ze strony agrofagów i opracowywanie strategii przeciwdziałających

tym zagrożeniom;

2.5.25. ochrona i odbudowa morskiej różnorodności biologicznej i ekosystemów morskich oraz przyczynianie

się do odbudowy populacji cennych gatunków;

2.5.26. wsparcie dla programów diagnostycznych pozwalających wyprzedzająco określić przyczyny

zachodzących procesów i zaprojektować odpowiednie narzędzia reagowania na trudne do przewidzenia

zjawiska wpływające na wielkość i jakość produkcji.

119)

Istotnym elementem takich działań jest wypracowanie praktycznych rekomendacji dla rolników w zakresie zarządzania produkcją

rolniczą pod kątem zmian klimatu i wspieranie ich wdrażania przez system doradztwa rolniczego.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Cel szczegółowy III Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy

i aktywnego społeczeństwa

Podsumowanie wyników diagnozy ze strategicznymi rozstrzygnięciami

Coraz większe znaczenie ma zachowanie zasady solidarności

społecznej w dzieleniu korzyści ze wzrostu gospodarczego

kraju. Będzie to odpowiedź na pułapkę średniego dochodu

i pułapkę demograficzną obszarów wiejskich, które nadal

dotykają problemy ubóstwa, mniejszych wynagrodzeń w sektorze

rolniczym i pozarolniczym w stosunku do miast, wyższej

umieralności niż w miastach, depopulacji, mniejszej niż w miastach

dostępności usług publicznych o wysokiej jakości (usługi opieki

medycznej i społecznej, edukacji, kultury i sportu, opieki nad

dzieckiem do lat 3 i osobami starszymi).

Potencjał obszarów wiejskich to przede wszystkim ludzie.

Udział mieszkańców wsi w populacji województw jest bardzo

zróżnicowany i wynika głównie z uwarunkowań historycznych oraz

stopnia rozwoju ośrodków miejskich. Ludność wiejska stanowi

większość w województwach: podkarpackim, świętokrzyskim,

lubelskim i małopolskim. Najmniejszy odsetek mieszkańców wsi

występuje

w

województwach

śląskim,

dolnośląskim

i zachodniopomorskim.

Procesy starzenia się populacji zaznaczają się coraz bardziej

również wśród ludności wiejskiej. Najsilniej te tendencje

uwidaczniają się na obszarach wiejskich województw: opolskiego,

podlaskiego, łódzkiego i świętokrzyskiego i są spowodowane trwałą

migracją zarobkową, poprzedzoną migracją edukacyjną.

Mimo ogólnie dodatniego salda migracji z miast do wsi w niektórych

regionach kraju obserwuje się odpływ ludności z obszarów

wiejskich (głównie w regionach najdalej położonych względem

wysokorozwiniętych miast, bez dobrze rozwiniętej komunikacji

wewnątrzregionalnej i tranzytowych szlaków transportowych, z małą

liczbą pozarolniczych miejsc pracy oraz rozdrobnioną strukturą

agrarną).

„Pogłębiający się dysparytet między

wzrostem PKB i wzrostem

wydajności a wzrostem płac wymaga

wzmocnienia komponentu

społecznej solidarności

i zrównoważonego rozwoju, tak by

równomiernie dzielić korzyści

płynące ze wzrostu gospodarczego.”

Strategia na rzecz odpowiedzialnego

rozwoju do roku 2020

(z perspektywą do 2030 r.)

Ponad 15 mln Polaków mieszka na

wsi, a prawie co piąty jest w wieku

poprodukcyjnym.

(Dane GUS)

Na wsi pozostają osoby starsze.

Dotyczy to przede wszystkim

obszarów położonych z dala od

większych miast (…)

(wyniki III etapu MROW Fundacji Europejski

Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej)

Za granicę wyjeżdżają obecnie

najczęściej osoby, które założyły

już rodzinę i posiadają

doświadczenie zawodowe (w wieku

30-34 lat oraz 35-39 lat)

(wyniki diagnoz regionalnych)

Kierunki interwencji do 2030 r.

Wyludnianie i starzenie się obszarów wiejskich jest poważnym wyzwaniem dla samorządów w związku

z poziomem wpływów z podatku PIT oraz CIT, przy jednoczesnym wzroście potrzeb infrastruktury120)

(infrastruktura drogowa, edukacja, kultura i sport) i usług senioralnych (opieka nad osobami niesamodzielnymi,

dostępność budynków użyteczności publicznej dla osób

niesamodzielnych, dostęp do specjalistycznej opieki medycznej,

Rozstrzygnięcie strategiczne

infrastruktura służąca aktywizacji seniorów). Wskutek nadmiernego,

Obszary wiejskie potrzebują działań

częstszego odpływu kobiet młodszych wiekiem (18-39 lat) z terenów

adaptacyjnych do zmiany struktury

wiejskich, związanego z większymi ambicjami dotyczącymi kariery

demograficznej i działań na rzecz

i rozwoju osobistego, występują również dysproporcje w wieku

odwrócenia niekorzystnych trendów

produkcyjnym między płciami, stanowiące barierę dla rozwoju

demograficznych.

społecznego wsi i trwałości gospodarstw rolnych (spadek liczby

gospodarstw rodzinnych i brak następców w kolejnych pokoleniach).

Najsilniej zagrożone nadmierną maskulinizacją są obszary północno-wschodniej Polski.

Ze względu na zachodzące zmiany demograficzne polska wieś potrzebuje działań na rzecz włączenia

społecznego osób niepełnosprawnych, starszych i kobiet, a także mające na celu zwiększanie

dostępności usług opiekuńczych nad dziećmi oraz osobami starszymi na wsi. Dużą rolę w realizacji tego

celu odgrywać będzie rozwój rolnictwa społecznego, które nabiera nowego znaczenia i jest szansą dla rolników

oraz innych instytucji współpracujących w zakresie rolnictwa oraz świadczenia usług społecznych. Rolnictwo

społeczne z jednej strony ma na celu świadczenie usług na rzecz społeczeństwa, a z drugiej może być źródłem

dywersyfikacji dochodów rolników.

W wyniku migracji ze wsi do miast oraz mniejszej dostępności wysokiej jakości usług edukacji oraz z uwagi na

niedobory infrastruktury edukacji, kultury i sportu na obszarach wiejskich występuje niekorzystna struktura

wykształcenia utrudniająca absorbcję innowacji. Jest ona też jedną z przyczyn małej skłonności do

zakładania przedsiębiorstw, niskiej aktywności społecznej i relatywnie mniejszego poziomu dochodów

niż w miastach, z czego na to ostatnie bardzo duży wpływ mają czynniki rynkowe oraz opłacalność produkcji

w poszczególnych działach produkcji usług.

Raport OECD: Przeglądy Polityk Rozwoju Obszarów Wiejskich: Polska 2018 wskazuje na niskie zróżnicowanie

gospodarcze obszarów wiejskich, podczas gdy dywersyfikacja ekonomiczna zapewnia zróżnicowaną ofertę

pozarolniczych miejsc pracy i dodatkowych (pozarolniczych) źródeł dochodów dla rolników na obszarach

wiejskich, co z kolei pozytywnie wpłynie na atrakcyjność tych obszarów jako miejsca do zamieszkania.

Tymczasem deficyt wolnych miejsc pracy, niski poziom przedsiębiorczości i kwalifikacji mieszkańców

obszarów wiejskich sprawiają, iż mimo nadwyżki zasobów pracy na wsi notuje się jej powolny przepływ

do innych sektorów gospodarki. W raporcie wskazuje się na konieczność wsparcia podnoszenia kwalifikacji

zawodowych, szkoleń w kierunku reorientacji zawodowej i tworzenie warunków do rozwoju edukacji

i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych (m.in. zwiększenie dostępności zajęć pozalekcyjnych,

lepsze wykorzystywanie świetlic wiejskich i stwarzanie warunków do rozwoju gospodarstw rolnych świadczących

usługi edukacyjne).

Z opublikowanego w lipcu 2017 r. raportu Banku Światowego pt. Poland

Toward a strategic, effective and accountable state wynika, iż barierami,

które są przyczynami niskiej mobilności zawodowej, są przede

wszystkim koncentracja miejsc pracy w dużych miastach, brak

elastycznych form pracy pozwalających na wykonywanie jej poza

miejscem zatrudnienia, problemy z dostępnością transportową

120)

Rozstrzygnięcie strategiczne

Rozwój obszarów wiejskich i miast

powinien wzajemnie się wspierać,

promując stabilny i zrównoważony

terytorialnie wzrost gospodarczy, w

którym każdy mieszkaniec wsi będzie

miał godną pracę.

Na przestrzeni lat 2016-2018 nastąpił wzrost dochodów gmin z tytułu udziału we wpływach z podatku PIT i CIT. W tym okresie 17

gmin odnotowało spadek wpływów z PIT, a 727 gmin odnotowało spadek wpływów z CIT.

Kierunki interwencji do 2030 r.

umożliwiającą podjęcie pracy poza rolnictwem oraz problemy z zakupem lub wynajmem mieszkania

w pobliżu miejsca pracy.

Na obszarach wiejskich dominują od lat te same rodzaje pozarolniczej działalności gospodarczej –

najwięcej podmiotów (1/4) zajmuje się handlem i naprawą pojazdów samochodowych, w dalszej kolejności są

podmioty prowadzące działalność budowlaną, przemysłową, transportową i magazynową oraz pozostałą

usługową. Szansy na większe zróżnicowanie działalności gospodarczej można upatrywać we wzroście liczby

podmiotów zajmujących się profesjonalną działalnością naukową i techniczną związaną ze wzrostem

innowacyjności w rolnictwie121) oraz w rozwoju nowych sektorów gospodarki specyficznych dla tych

obszarów (biogospodarka, zielona gospodarka, OZE, gospodarka społeczna). Przyjmuje się, że rozwój zielonej

gospodarki opiera się na transformacji dziesięciu kluczowych sektorów, w tym: rolnictwa, budownictwa,

energetyki, rybołówstwa, leśnictwa, przemysłu efektywnego energetycznie, turystyki, transportu,

gospodarki odpadami oraz gospodarki zasobami wodnymi. Mimo trudnej sytuacji na rynku pracy oraz

problemów ze sprzedażą produktów i usług w sektorze zielonej gospodarki oczekiwać należy, że w perspektywie

najbliższych 3-5 lat wzrośnie zapotrzebowanie społeczne na oferowane przez podmioty tego sektora produkty

i usługi. Wzrost skali sprzedaży związany będzie przede wszystkim ze wzrostem świadomości społecznej

w zakresie ochrony środowiska, wyczerpywaniem zasobów naturalnych, ekologizacją sektorów i branż w polskiej

gospodarce oraz z postępującą degradacją środowiska naturalnego.122)

W sposób dynamiczny będzie rozwijał się również sektor usług

wolnego czasu. Od lat zakłada się, że wykorzystanie środowiskowego

Rozstrzygnięcie strategiczne

i turystycznego potencjału obszarów wiejskich czy rybackich jest szansą

Gospodarka obszarów wiejskich wymaga

pełnego włączenia tych obszarów w procesy rozwojowe zachodzące w

większego zróżnicowania, wykorzystania

kraju i pozytywnie wpływa na jakość życia mieszkańców polskiej wsi

szansy

wynikającej

ze

wzrostu

oraz dywersyfikację gospodarczą na terenach wiejskich i rybackich123).

innowacyjności, powstawania nowych

Turystyka wiejska w niedostatecznym stopniu wykorzystuje możliwości,

sektorów gospodarki i tworzenia

jakie daje równoległe prowadzenie działalności rolniczej, w tworzeniu

warunków dla większej mobilności

oferty tematycznych pobytów średnio- i długoterminowych (np. pobyty

zawodowej.

124)

125)

lecznicze, rehabilitacyjne, „Slow Food” , „Slow Tourism”, couchsurfing ,

„EatWith”126), „WWOF – Willing Workers on Organic Farms”127)). Coraz większą rolę będzie odgrywać wsparcie

dla gospodarki doświadczeń, której priorytetem jest wzbudzanie nowych, nieznanych dotąd emocji i doznań.

Szczególnie jest to widoczne w popularnej obecnie tzw. turystyce 3E (Entertainment – rozrywka, Excitement

– ekscytacja, Education – edukacja), inaczej zwanej turystyką kreatywną, która pociąga za sobą interakcje,

podczas których odwiedzający mają edukacyjny, emocjonalny i społeczny kontakt z danym miejscem, jego „żywą

kulturą” i ludźmi, którzy tam żyją. Na wsi lokalizowane są także przedsięwzięcia z zakresu turystyki społecznej

(gospodarstwa opiekuńcze, gospodarstwa społeczne) oraz prozdrowotnej.

Udziały pozostałych sekcji PKD 2007 nie przekroczyły 5,0%.

Perspektywy rozwoju zielonych miejsc pracy w województwie warmińsko-mazurskim, Olsztyn 2017 r.

123) Dostępność i stan zachowania obiektów dziedzictwa kulturowego są ważnym czynnikiem lokalizacyjnym inwestycji o charakterze

turystycznym, które stanowią jedną z alternatyw działalności rolniczej i rybackiej. Tymczasem, mimo że turystyka wiejska, w tym

agroturystyka, wpływa na wzrost popytu na produkty rolno-spożywcze w miejscowościach turystycznych, podtrzymuje folklor i

wymusza inwestycje, to nie jest ona jednak na tyle wystandaryzowana i dostosowana do oczekiwań współczesnego turysty, żeby

stanowić istotne źródło pozarolniczych dochodów rodzin rolniczych.

124) Promowanie lokalnych produktów i usług oraz rezygnacja z turystyki masowej na rzecz turystyki wyciszonej.

125) Nieznajomi umawiają się ze sobą za pomocą internetowej sieci i użyczają sobie wzajemnie bezpłatnie i z zasady, nie oczekując

niczego w zamian, swoje domy, mieszkania, pokoje, a także czas czy wiedzę o miejscu, w którym akurat się znajdują.

126) Za pośrednictwem internetowego serwisu http://www.eatwith.com/ turysta (odwiedzający) otrzymuje zaproszenie do czyjegoś domu na

obiad lub kolację. W ramach „EatWith” można spróbować charakterystycznych dla danego regionu potraw.

127) Wsparcie ekologicznych metod hodowli, zapoznanie wolontariuszy z życiem wiejskim we własnym lub obcym kraju i umożliwienie im

zdobycia doświadczenia w ekologicznych metodach upraw i hodowli zwierząt. Wolontariusze nie otrzymują pieniędzy za swoją pracę.

Rolnik zapewnia wyżywienie, nocleg i możliwość nauki w zamian za pomoc w uprawach i hodowli.

121)

122)

Kierunki interwencji do 2030 r.

Gruntowne zmiany struktury społeczno-gospodarczej polskiej wsi nie mają jednolitego charakteru oraz

tempa w przekroju geograficznym. Rozbieżności w dynamice zmian widoczne są w ujęciu regionalnym,

w relacji miasto – wieś oraz między wiejskimi wielofunkcyjnymi obszarami zurbanizowanymi a obszarami typowo

rolniczymi. Różnice te dotyczą podstawowych wyznaczników jakości życia społecznego ludności

wiejskiej: dostępności do usług, wysokości i źródeł dochodów, poziomu wykształcenia oraz struktury

i miejsca aktywności zawodowej.

W konsekwencji obszary wiejskie w dalszym ciągu są pod bardzo

wieloma względami słabiej rozwinięte od obszarów miejskich, a duże

Rozstrzygnięcie strategiczne

zróżnicowanie ich rozwoju w ujęciu regionalnym dotyczy zarówno

Konieczne jest dalsze wyrównywanie

ogólnego poziomu, jak i struktury gospodarczej i społecznej. Obserwuje

różnic w poziomie rozwoju na szczeblu

się stopniowe upodabnianie się jakości życia na wsi do standardów

lokalnym, wyeliminowanie ubóstwa we

charakterystycznych dla miast, jednakże dotychczasowe tempo tych

wszystkich jego formach i tworzenie

zmian jest niewystarczające do zniwelowania dystansu dzielącego

silnych więzi gospodarczych w relacjach

obszary wiejskie i miejskie. Przeciwdziałanie pogłębiającemu się

wieś – miasto.

zróżnicowaniu międzyregionalnemu oraz deficytom w rozwoju

infrastruktury i w dostępie do usług publicznych na obszarach wiejskich, a

także poprawa stanu środowiska pozostaną ważnymi zadaniami polityki

Co piąty mieszkaniec wsi żyje

publicznej, wymagającymi również tworzenia (i wzmacniania istniejących)

poniżej relatywnej granicy

ubóstwa.

powiązań funkcjonalnych obszarów wiejskich z małymi miastami, a

(Dane GUS)

także wzmocnienie roli małych miast i centrów gminnych jako

lokalnych ośrodków wzrostu.

W okresie 2016–2018 nastąpił znaczny spadek zasięgu ubóstwa skrajnego i relatywnego we wszystkich typach

rodzin z dziećmi w Polsce (największe spadki były w rodzinach z trójką i więcej dzieci w 2016 r. i w rodzinach

pojedynczych rodziców z dziećmi w 2017 r.), to jednak zjawisko ubóstwa jest nadal poważnym wyzwaniem

na terenach wiejskich. Jak pokazują dane statystyczne, ubóstwo ma w Polsce silny wymiar geograficzny.

Największe trudności do przezwyciężenia w tym zakresie występują na obszarach wiejskich powolnego

tempa rozwoju oraz obszarach wiejskich zamkniętego rozwoju (w tym m.in. na terenach byłych

państwowych gospodarstw rolnych – PGR). Na obszarach tych najczęściej występuje kumulacja problemów

społecznych i ekonomicznych, których przezwyciężenie może nastąpić przez kompleksowe, zintegrowane

programy na rzecz rewitalizacji, które będą uwzględniały aspekty społeczne, gospodarcze, infrastrukturalne,

środowiskowe (w szczególności kwestie związane z adaptacją do zmian klimatu), instytucjonalne i finansowe

danego obszaru, z włączeniem w proces podejmowania decyzji lokalnej społeczności, podmiotów ekonomii

społecznej oraz instytucji. Kluczowym elementem procesu rewitalizacji wsi i małych miast będzie odtworzenie i

rozwój ich funkcji rynkowych, również w odniesieniu do gospodarki

żywnościowej czy turystycznej.

Rozstrzygnięcie strategiczne

Programy na rzecz rewitalizacji wpisują się w szersze podejście

Społeczeństwo wiejskie powinno być

terytorialne we wdrażaniu pomocy publicznej opartej na

inkluzywne i włączone w odpowiedzialność

kontynuacji wsparcia na rzecz oddolnych inicjatyw, przez włączanie

za projektowanie rozwoju.

lokalnej społeczności w procesy rozwojowe i politykę rozwoju kraju.

Takie inicjatywy przyczyniają się do rozwoju kapitału społecznego na

obszarach wiejskich i rybackich. Tym procesom sprzyjać będzie promocja instrumentów współpracy i partnerstwa

(np. w ramach instrumentu RLKS). Istotne jest także promowanie rozwoju usług dla podmiotów ekonomii

społecznej i solidarnej, co przyczyni się do reintegracji społecznej i zawodowej osób z grup zagrożonych

wykluczeniem społecznym.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Główne założenia wynikające z SOR

MODEL ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU OZNACZA

TAKIE UKIERUNKOWANIE INTERWENCJI W RAMACH POLITYK PUBLICZNYCH,

ZARÓWNO NA POZIOMIE KRAJOWYM , JAK I REGIONALNYM, BY UWZGLĘDNIAŁY ONE

WYSTĘPUJĄCE TRENDY DEMOGRAFICZNE OBSZARÓW WIEJSKICH

Założenia wynikające z SOR dotyczące celu III SZRWRiR 2030

Odpowiedzialny rozwój to rozwój z myślą o przyszłych pokoleniach – to wzrost gospodarczy oparty na

solidnych fundamentach, jakimi są: przedsiębiorczość, pracowitość, zasoby i umiejętności Polaków.

Odpowiedzialny rozwój to także wielowymiarowa solidarność społeczna, której celem jest troska o dobro wspólne

– solidarność między pokoleniami teraźniejszymi i przyszłymi, między poszczególnymi regionami, miastami i

obszarami wiejskimi, między pracodawcami i pracownikami.

Rozwój odpowiedzialny to rozwój zrównoważony społecznie dążący do wzrostu dochodów wszystkich

mieszkańców kraju przy jednoczesnym zmniejszaniu liczby osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem

społecznym.

Rozwój odpowiedzialny to rozwój włączający, a nie wykluczający – odpowiedzialność to solidarność

międzypokoleniowa polegająca na znajdowaniu takich rozwiązań, które pozwalają na aktywne włączenie w

procesy rozwojowe wszystkich grup społecznych, dając im jednocześnie możliwość czerpania korzyści ze

wzrostu gospodarczego. Pozostawienie narastających dysproporcji w rozwoju społecznym w dłuższej

perspektywie może prowadzić do „wypchnięcia” niektórych grup z procesów rozwojowych, co w konsekwencji

może utrwalać ich ubożenie, jak i obszary wykluczenia społecznego.

Najlepsza inwestycja to inwestycja w człowieka – oznacza to umożliwienie wszystkim mieszkańcom wsi ich

rozwoju i samorealizacji w warunkach społecznych, gospodarczych i środowiskowych nie gorszych od

występujących w mieście.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Wskaźniki pomiaru celu szczegółowego III Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc

pracy i aktywnego społeczeństwa SZRWRiR 2030 i ich powiązanie SOR

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Osoby dorosłe uczestniczące w

kształceniu lub szkoleniu (w wieku 25–

64 lata)

Stopa ubóstwa skrajnego

Współczynnik obciążenia

demograficznego osobami starszymi

Wskaźnik aktywnego starzenia się (AAI)

%

3,5

(2015)

4,2

9

GUS

%

6,5

(2015)

5,5

4,5

GUS

współczynnik

22,8

(2015)

28,5

35,4

GUS

wskaźnik

syntetyczny

28,1

(2014)

30,0

35,0

GUS

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji celu szczegółowego III SZRWRiR 2030 Rozwój przedsiębiorczości,

pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa

Wskaźnik

Udział liczby (aktywnych) rejestrowych

organizacji non-profit mających

siedzibę na wsi w ogólnej liczbie tych

organizacji

Stopa ubóstwa skrajnego na obszarach

wiejskich

Współczynnik obciążenia

demograficznego osobami starszymi na

obszarach wiejskich

Liczba podmiotów gospodarki

narodowej w rejestrze REGON na 1 tys.

mieszkańców na terenach wiejskich

Osoby fizyczne prowadzące działalność

gospodarczą na 100 osób w wieku

produkcyjnym na wsi

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

[%]

34

(2014)

38

45

GUS

%

7,3%

(2017)

7%

poniżej 5%

GUS

współczynnik

21,3

(2017)

mniej niż 21

mniej niż 19

GUS

[-]

76,9

(2017)

77,5

82

GUS

[-]

9,8

(2017)

GUS

Kierunki interwencji do 2030 r.

Projekty strategiczne wynikające z SOR służące realizacji celu III SZRWRiR 2030

Obszar

Rozwój innowacyjnych firm

projekty również po 2020 r.

Małe i średnie

przedsiębiorstwa

projekty również po 2020 r.

Typ

Podmiot

odpowiedzialny

Szkoła dla innowatora

programowy

MEN/ MPiT

Akademia menedżera innowacji

100 zmian dla firm - projekt realizowany również

kompleksowy

MPiT

regulacyjny

MPiT

kompleksowy

MPiT

programowy

MIiR

programowy

MIiR

programowy

MRPiPS

programowy

MRPiPS

Projekt

w obszarze Prawo w służbie obywatelom i

gospodarce

Centrum rozwoju MŚP

Pakiet działań dla obszarów zagrożonych

Rozwój zrównoważony

trwałą marginalizacją

terytorialnie

projekty realizowane również Program ponadregionalny skierowany do

po 2020 r.

najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+

Polityka rodzinna i opieka nad dziećmi

Polityka społeczna wobec osób starszych 2030.

Bezpieczeństwo*Uczestnictwo*Solidarność

(NIE)Samodzielni

Spójność społeczna

projekty również po 2020 r.

Kapitał ludzki i społeczny

projekty również po 2020 r.

Rozwój zrównoważony

terytorialnie

projekty realizowane również

po 2020 r.

kompleksowy

MRPiPS

Skuteczna pomoc społeczna

Ekonomia solidarności społecznej - projekt

kompleksowy

MRPiPS

realizowany również w obszarze Kapitał ludzki i

społeczny

programowy

MRPiPS

Włączeni w edukację

kompleksowy

MEN

Inkubator Innowacji Społecznych

kompleksowy

MIiR

Narodowy Program Mieszkaniowy

programowy

MIiR

Gwarancje dla młodzieży

programowy

MRPiPS

Nowe szanse na wsi

Strategia na rzecz Osób Niepełnosprawnych

2017–2031

Zintegrowany System Kwalifikacji

programowy

MRiRW

programowy

MRPiPS

programowy

MEN

Inicjatywa na rzecz umiejętności

kompleksowy

MEN

Edukacj@ w społeczeństwie cyfrowym

kompleksowy

MEN

Program Klub

Pakiet działań na rzecz wsparcia samorządów

w programowaniu i realizacji rewitalizacji

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne PLUS

programowy

MSiT

kompleksowy

MIiR

programowy

MIiR

Pakt dla obszarów wiejskich

programowy

MRiRW

Infrastruktura dla rozwoju obszarów wiejskich

Pakiet działań dla obszarów zagrożonych

trwałą marginalizacją

Program ponadregionalny skierowany do

najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+

Racjonalny system finasowania JST

kompleksowy

MRiRW

programowy

MIiR

programowy

MIiR

regulacyjny

MR/MF

Kierunki interwencji do 2030 r.

Działania w ramach celu szczegółowego III Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc

pracy i aktywnego społeczeństwa

Kierunek interwencji: III.1. Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa

W wyniku prowadzonych analiz powinny być podejmowane działania ukierunkowane na wybrane grupy wiekowe,

społeczne i zawodowe oraz ich specyficzne potrzeby, zarazem biorąc pod uwagę ich szczególny potencjał. W

tym kontekście powinny być promowane wartości rodzinne, jak również małżeństwa, dzietność, więzi

międzypokoleniowe. Jednym z efektów działań prowadzonych na rzecz pozytywnych zmian demograficznych

powinno być zapewnienie dostępu do zasobów pracy dla istniejących sektorów pracochłonnych, do których

należy m.in. rolnictwo. W tym kontekście ważny wydaje się rozwój wsparcia, zachęcający do pozostania osób

młodych na obszarach wiejskich.

Działania horyzontalne128)

3.1.1. poprawa przepływu niewykorzystanych zasobów pracy z rolnictwa do innych sektorów przez ułatwianie

nabywania umiejętności i kwalifikacji zawodowych, w szczególności osób z małych i średnich

gospodarstw rolnych129);

3.1.2. wsparcie podnoszenia kwalifikacji zawodowych mieszkańców obszarów wiejskich, reorientacji

zawodowej i lepszego ukierunkowania szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego rynku

pracy;

3.1.3. wspieranie aktywności zawodowej osób po 50. roku życia, m.in. przez aktywne instrumenty rynku pracy,

programy uzupełniania lub zmiany kwalifikacji, profilaktykę zdrowotną, rozwój ekonomii społecznej;

3.1.4. elastyczne formy i sposoby świadczenia pracy, przeciwdziałanie dyskryminacji w zatrudnieniu, zachęty

do dłuższej aktywności na rynku pracy, promocja aktywności zawodowej i społecznej seniorów

(wolontariat seniorów, pomoc sąsiedzka);

3.1.5. poprawa dostępu do produktów i usług umożliwiających mobilność społeczną i zawodową oraz

zwiększających autonomię funkcjonowania społecznego (np. teleopieki, sprzętu rehabilitacyjnego,

sprzętu kompensacyjnego, innowacyjnych technologii wspomagających dla osób starszych,

niesamodzielnych i niepełnosprawnych, bezpiecznych środków lub usług transportowych,

nowoczesnego sprzętu komputerowego);

3.1.6. wzmocnienie socjalnej i zdrowotnej funkcji placówek edukacyjnych i oświatowych;

3.1.7. podejmowanie działań służących poprawie świadomości demograficznej społeczeństwa;

3.1.8. tworzenie warunków dla rozwoju „białej” i „srebrnej” gospodarki oraz ekonomii społecznej zakorzenionej

w społeczności lokalnej.

Działania uzupełniające

3.1.9.

3.1.10.

3.1.11.

3.1.12.

3.1.13.

3.1.14.

128)

129)

aktywizacja zawodowa kobiet na obszarach wiejskich, m.in. przez zorganizowane formy wsparcia i

opieki dla dzieci i młodzieży, wsparcie w podejmowaniu własnej działalności gospodarczej oraz rozwoju

elastycznych i niepełnoetatowych form zatrudnienia;

działania osłabiające migracje wewnętrzne i zagraniczne prowadzące do tzw. „drenażu mózgów”;

poprawa dostępu do lepszej jakości edukacji i współpraca z lokalnymi przedsiębiorcami;

dalszy rozwój technologii cyfrowych;

poprawa dostępności do wysokiej jakości usług społecznych oraz rynku pracy;

ułatwienie młodym rolnikom rozpoczęcia działalności i dostosowanie strukturalne gospodarstw rolnych

po rozpoczęciu działalności;

Działania SOR.

Szkolenia i treningi budowania otwartości i aktywności na rynku pracy, podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem

technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej, rozwój doradztwa zawodowego oraz umożliwianie łączenia pracy

zawodowej z aktywnością w rolnictwie.

Kierunki interwencji do 2030 r.

3.1.15. zaprojektowanie i wdrożenie specyficznych dla terenów wiejskich form realizacji usług społecznych,

zwłaszcza usług opieki długoterminowej, które gwarantują jej wysoką jakość i efektywną realizację na

często rozległych i mniej dostępnych terenach;

3.1.16. rozwój usług asystenckich i opiekuńczych (m.in. gospodarstwa opiekuńcze), promocja aktywności

zawodowej i społecznej młodzieży oraz seniorów, rozwój ekonomii społecznej czy też gospodarki

doświadczeń (czasu wolnego);

3.1.17. wspieranie i kształcenie postaw przedsiębiorczych, szczególnie wśród ludzi młodych;

3.1.18. podtrzymywanie więzi rodzinnych, w tym międzypokoleniowych i międzysąsiedzkich;

3.1.19. wspieranie lokalnych banków: żywności, usług i czasu;

3.1.20. poszukiwanie innowacyjnych metod aktywizacji osób pozostających poza rynkiem pracy (np. rozwój

gospodarstw rolnych świadczących usługi aktywizujące);

3.1.21. zaangażowanie młodzieży w życie lokalnych społeczności, w tym uczestnictwo w podejmowaniu decyzji,

tworzenie sieci społeczności.

Realizując powyższe zadania, należy dążyć do formuły tzw. „wsi wielofunkcyjnej”, która rozwija się nie tylko

w sektorze rolniczym, ale przez rozwój innych gałęzi lokalnej gospodarki z zachowaniem zasad proekologicznych

oraz sprzyja zauważalnemu podwyższeniu jakości życia mieszkańców. Jednym z rozwiązań będzie rozwój

rolnictwa społecznego, które jest innowacyjnym podejściem do rolnictwa, polegającym na wprowadzaniu usług

społecznych do funkcjonujących gospodarstw rolnych. Podobne zastosowanie będą mieć również działania

wykorzystujące turystyczny potencjał polskiej wsi.

Kierunek interwencji: III.2. Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc pracy

Dywersyfikacja dochodów i zatrudnienia na obszarach wiejskich i rybackich wymaga rozwoju przedsiębiorczości,

lokalnych rynków pracy w małych miastach oraz zwiększania aktywności gospodarczej mieszkańców tych

obszarów. Dotychczasowe rozwiązania w tym zakresie okazały się niewystarczające i konieczne jest

kontunuowanie wsparcia w tym obszarze.

Działania horyzontalne130)

3.2.1. wsparcie okołorolniczej i pozarolniczej przedsiębiorczości, w tym z wykorzystaniem różnych form

wspólnotowego działania (m.in. spółdzielni);

3.2.2. wsparcie usług sprzyjających rozwojowi pozarolniczych funkcji gospodarstw rolnych (turystycznych,

edukacyjnych, zdrowotnych, opiekuńczych);

3.2.3. aktywizacja zawodowa osób biernych zawodowo oraz długotrwale bezrobotnych (w tym szczególnie

osób młodych z tzw. kategorii NEET), osób z niepełnosprawnościami, kobiet;

3.2.4. wspieranie sieciowej kooperacji pomiędzy IOB, przedsiębiorcami (w tym producentami

rolno-spożywczymi) oraz specjalnymi strefami ekonomicznymi;

3.2.5. wykorzystanie potencjału rolnictwa do prowadzenia działalności gospodarczej towarzyszącej produkcji

rolniczej i rybackiej131), a także wspierania pozarolniczej przedsiębiorczości;

3.2.6. wykorzystanie potencjału polskich firm rodzinnych do rozwoju lokalnych i regionalnych łańcuchów

wartości – integracja przedsiębiorców wokół lokalnych i regionalnych czempionów gospodarczych;

3.2.7. wsparcie rozwoju społecznej funkcji gospodarstw rolnych, łączącej rolnictwo wielofunkcyjne i usługi

o charakterze społecznym (lub zdrowotnym) na poziomie lokalnym, umożliwiające dywersyfikację

dochodów rolników połączoną z szerszą ofertą usług socjalnych dla osób starszych

i niepełnosprawnych.

130)

131)

Działania SOR.

M.in. przez upowszechnianie dobrych praktyk z zakresu prowadzenia i ewidencjonowania działalności gospodarczej towarzyszącej

ww. rodzajom produkcji (np. sprzedaży żywności bezpośrednio konsumentom końcowym/bezpośrednio z gospodarstwa czy też

rozwoju i promocji agroturystyki).

Kierunki interwencji do 2030 r.

Działania uzupełniające

3.2.8.

3.2.9.

3.2.10.

3.2.11.

3.2.12.

3.2.13.

3.2.14.

3.2.15.

rozwój usług szkoleniowych i doradczych pozwalających na zdobywanie nowych kompetencji

i umiejętności przez osoby prowadzące działalność rolniczą lub rybacką;

wsparcie rozwoju mikroprzedsiębiorstw na obszarach wiejskich;

rozwój przedsiębiorczości w kierunku rozwoju lokalnych rynków pracy w małych miastach oraz

zwiększania dywersyfikacji działalności gospodarczej na obszarach wiejskich132), w tym m.in. zależnych

od rybactwa;

realizacja i promocja projektów łączących rolnictwo, rybactwo i turystykę na rzecz rozwoju

zrównoważonej i odpowiedzialnej turystyki na obszarach wiejskich i rybackich oraz dziedzictwa

przyrodniczego i kulturowego, także w zakresie otoczenia turystyki wiejskiej w wymiarze społecznym,

przestrzennym i ekonomicznym133);

szersze zastosowanie elastycznych form pracy, także z zastosowaniem ICT134);

promowanie i wspieranie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, a w szczególności

przedsiębiorstw społecznych;

zwiększanie dostępności usług opieki nad dzieckiem na obszarach wiejskich przez tworzenie i poprawę

funkcjonowania placówek opieki nad dzieckiem oraz wsparcie budowy lub tworzenia i modernizacji

niezbędnej w tym zakresie infrastruktury społecznej (budowa przedszkoli, instytucji opieki nad dziećmi w

wieku do lat 3, m.in. żłobków, klubów dziecięcych);

aktywizacja pozarolniczych i pozarybackich rynków pracy, zlokalizowanych głównie w małych miastach

będących lokalnymi centrami rozwoju na obszarach wiejskich.

Np. wsparcie zakładania przedsiębiorstw na obszarach wiejskich prowadzących działalność związaną ze specyfiką lokalizacji.

Wykorzystanie potencjałów w tych sektorach często związane będzie z rozwojem nowych technologii, produktów, wzorców

konsumpcji, zmian preferencji indywidualnych lub społecznych. Takie podejście będzie przyczyniać się do zróżnicowania gospodarki

wiejskiej i powstawania wielu nowych, atrakcyjnych miejsc pracy. Realizowane projekty powinny opierać się na wykorzystaniu

lokalnych potencjałów i przewag np. agroturystyki, gastronomii, branż z dziedziny biogospodarki, usług związanych z lokalną

produkcją i wartościami kulturowymi (lub regionalnymi), a także usług opiekuńczych oraz specjalistycznych usług opiekuńczych.

134) Upowszechnienie stosowania takich form pracy powinno dotyczyć pracy w niepełnym wymiarze czasu, telepracy i w dogodnym

systemie godzinowym (pracownik będzie mógł dostosować rozkład godzinnego systemu pracy do potrzeb pracodawcy i własnych

możliwości), umożliwiając m.in. łatwiejsze wejście lub powrót na rynek pracy opiekunów osób niesamodzielnych oraz wspierając

aktywność zawodową osób po 50. roku życia.

132)

133)

Kierunki interwencji do 2030 r.

Kierunek interwencji: III.3. Wzrost umiejętności i kompetencji mieszkańców wsi

Umiejętności i kompetencje mieszkańców obszarów wiejskich będą warunkować możliwości wykorzystania przez

nich nowych możliwości rozwoju związanych z postępem technologicznym, innowacjami, globalizacją rynków,

nowymi łańcuchami wartości, w tym w zakresie biogospodarki. Będą także warunkować ich konkurencyjność na

rynkach pracy – wiejskich, jak i miejskich, determinując równość w korzystaniu z postępu cywilizacyjnego.

Działania horyzontalne135)

3.3.1. rozwój usług szkoleniowych skierowanych do pracowników, przez zarówno unowocześnienie oferty

szkoleń kompetencyjnych (dostosowanych do potrzeb zgłaszanych przez pracowników i pracodawców),

jak również narzędzi współfinansowania systemu podnoszenia kompetencji zawodowych;

3.3.2. rozwój systemu kompetencji dotyczących sukcesji międzypokoleniowej dla właścicieli firm rodzinnych

i podmiotów rzemieślniczych;

3.3.3. rozwój kompetencji cyfrowych – wsparcie w obszarze edukacji, nauki, kształcenia przez całe życie,

elastyczne dopasowanie do indywidualnych potrzeb obywateli, wsparcie adresowane do grup

o zróżnicowanych poziomach kompetencji cyfrowych, ze szczególnym uwzględnieniem działań na rzecz

włączenia cyfrowego;

3.3.4. prowadzenie kampanii edukacyjno-informacyjnych na rzecz upowszechnienia korzyści z wykorzystania

technologii cyfrowych.

Działania uzupełniające

3.3.5.

podnoszenie poziomu wiedzy i nabywania nowych umiejętności, co powinno przekładać się na

podniesienie kapitału ludzkiego oraz zwiększenie poziomu zatrudnienia i przedsiębiorczości wśród

mieszkańców obszarów wiejskich;

3.3.6. wdrożenie zasad polityki uczenia się przez całe życie zorientowanego na ułatwianie zmiany zawodu,

doskonalenia zawodowego, wejścia lub powrotu na rynek pracy (szerokie podejście do uczenia się,

otwarcie uczenia się na wszystkich, partnerstwo na rzecz uczenia się przez całe życie, otwarte

podejście do kwalifikacji, ułatwianie dostępu do nowych ścieżek kariery, efektywne inwestowanie

w uczenie się);

3.3.7. wzmacnianie programów edukacji liderów życia publicznego i społecznego, w tym systemu identyfikacji

liderów społecznych i wspieranie ich rozwoju, podnoszenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych osób

pracujących w sektorze rolno-spożywczym oraz podnoszenie umiejętności związanych

z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej136);

3.3.8. upowszechnianie (zarówno w systemie edukacji formalnej, jak i pozaformalnej) wiedzy na temat

ekonomii społecznej;

3.3.9. poprawa w zakresie umiejętności osób dorosłych oraz ich udziału w edukacji (w tym osób o niskich

kwalifikacjach), m.in. przez: wzmocnienie doradztwa edukacyjno-zawodowego, rozwój elastycznej,

adresowanej do osób dorosłych oferty placówek funkcjonujących w społeczności lokalnej (w tym

zwłaszcza na terenach wiejskich i w małych miastach), promocję innych form uczenia się dorosłych

(uczenie się przez działanie, uczenie się w miejscu pracy oraz rozwijanie kompetencji przez realizację

działań społecznych), promocję korzyści z uczenia się przez całe życie oraz korzyści z włączenia się

w przestrzeń cyfrową, pozwalającą na oszczędność czasu, pieniędzy, wysiłku oraz efektywniejsze

działanie w poszczególnych obszarach życia;

3.3.10. wdrażanie i upowszechnienie możliwości uznawania oraz potwierdzania wiedzy i umiejętności nabytych

nieformalnie różnymi drogami (np. w wolontariacie), powiązanie kształcenia i szkolenia dorosłych

135)

136)

Działania SOR.

Realizacja powyższego kierunku interwencji powinna przyczyniać się do wyrównywania szans edukacyjnych młodzieży z obszarów

wiejskich (w tym m.in. przez system stypendialny), m.in. przez uelastycznienie struktury szkolnictwa zawodowego, zapewnienie

dostępu do dalszego kształcenia i praktyk zawodowych.

Kierunki interwencji do 2030 r.

z europejskimi standardami nabywania kwalifikacji, szersze wykorzystanie istniejących instrumentów

wsparcia (np. kwalifikacyjne kursy zawodowe, Krajowy Fundusz Szkoleniowy), rozwój kompetencji

i umiejętności miękkich przez działania praktyczne w ramach edukacji pozaformalnej.

Kierunek interwencji: III.4. Budowa i rozwój zdolności do współpracy w wymiarze

społecznym i terytorialnym

W ramach tego kierunku interwencji należy wzmocnić działania na rzecz aktywizacji mieszkańców obszarów

wiejskich i rybackich, mające na celu pobudzanie społecznej aktywności, aktywne włączenie lokalnych

społeczeństw w działania na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz upowszechnianie wymiany informacji

i doświadczeń w zakresie rozwoju obszarów wiejskich i rybackich. Dzięki podejmowanym inicjatywom zakłada się

poprawę zaangażowania społecznego i współpracy między podmiotami publicznymi, prywatnymi, sektorem nauki

i społeczeństwem obywatelskim.

Rozwijana będzie również idea inteligentnych wiosek (smart villages) rozumianych jako obszary i społeczności

wiejskie opierające swój rozwój na istniejących atutach i zasobach, a ponadto wykorzystujące nowe możliwości,

w których tradycyjne i nowe sieci oraz usługi są ulepszane za sprawą technologii cyfrowych i

telekomunikacyjnych, innowacji oraz lepszego wykorzystania wiedzy.

Koncepcja ta nie proponuje jednak rozwiązania uniwersalnego, podobnie jak koncepcja Smart City. Jest ona

wrażliwa terytorialnie, oparta na potrzebach i potencjale danego terytorium, wspierana przez nowe technologie.

Działania horyzontalne137)

3.4.1. kompleksowe działania obejmujące planowanie, przygotowanie i przeprowadzenie przekształceń

przestrzennych i infrastrukturalnych, potrzebnych lokalnie do zachowania i poprawy funkcji gospodarczej

(w tym rolnictwa), mieszkaniowej, przyrodniczej i kulturowej obszarów wiejskich na rzecz ładu

przestrzennego;

3.4.2. wspomaganie rozwoju i powiązań funkcjonalnych małych miast i centrów gminnych, jako lokalnych

ośrodków wzrostu;

3.4.3. promocja instrumentów współpracy i partnerstwa – włączenie mieszkańców obszarów wiejskich

w działania rozwojowe w ramach RLKS i innych podobnych instrumentów wspieranych w ramach

wszystkich funduszy UE oraz środkami krajowymi;

3.4.4. upowszechnienie instrumentów typu RLKS w systemie realizacji polityki regionalnej po przeprowadzeniu

oceny skuteczności i efektywności wdrażania instrumentów terytorialnych w perspektywie 2014–2020;

3.4.5. aktywizacja współpracy oraz powiązań z miastami, na obszarach będących w zasięgu ich oddziaływania

funkcjonalnego, w celu lepszego dostępu mieszkańców do rynku pracy, dóbr i usług publicznych (np.

zarówno przez powiązanie obszarów wiejskich z siecią dróg ekspresowych i autostrad przez drogi

lokalne i regionalne, jak i przez wsparcie tworzenia i rozwoju kompleksowych systemów komunikacji

zbiorowej, a także rozwój dróg lokalnych na obszarach wiejskich o niskiej dostępności transportowej);

3.4.6. upowszechnienie wśród samorządów gminnych i powiatowych stosowania dostępnych,

przetestowanych narzędzi monitoringu jakości usług publicznych i jakości życia oraz zastosowanie

zachęt dla JST do regularnego monitorowania tego obszaru w celu lepszego dostosowania usług do

sytuacji lokalnej i oczekiwań obywateli;

3.4.7. wzmacnianie społeczności lokalnej – realizacja oddolnych inicjatyw, np. świadome kupowanie lokalnych

produktów, wspieranie postaw przedsiębiorczych wpływających na rozwój społeczności lokalnych,

wolontariat senioralny, mentoring dla osób młodych, lokalne banki żywności, usług i czasu, usprawnienie

procesów komunikacji społecznej oraz wymiana wiedzy, budowanie partnerstw międzysektorowych

w społecznościach lokalnych.

137)

Działania SOR.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Działania uzupełniające

3.4.8.

3.4.9.

3.4.10.

3.4.11.

3.4.12.

3.4.13.

skuteczniejsze wykorzystanie różnych form partnerstwa i współpracy instytucji;

szersze zastosowanie formuły budowania partnerstw trójsektorowych (podmiotów sektora publicznego,

społecznego i gospodarczego), np. w ramach działań RLKS;

większe skoordynowanie działań oddolnych w ramach podejścia LEADER (lub szerzej RLKS), które

powinno się przejawiać nie tylko w większej integracji systemu wdrażania, ale przede wszystkim na

poziomie strategicznym, stanowiąc istotny element systemu zarządzania rozwojem Polski;

koordynacja w zakresie rozwoju społecznego na poziomie lokalnym, a także zwiększenie udziału

wspólnot w programowaniu i wyznaczaniu kierunków działań podejmowanych przez samorządy w sferze

społecznej, m.in. przez wdrożenie lokalnych programów rozwoju społecznego (LPRS)138);

budowa wśród mieszkańców obszarów wiejskich umiejętności korzystania z e-umiejętności, zwiększanie

dostępu do e-zdrowia i innych podstawowych usług;

budowa współpracy międzyterytorialnej w oparciu o promocję lokalnych produktów, wspieranych przez

technologię i ICT, inteligentną specjalizację projektów rolno-spożywczych, turystyki, działalności

kulturalnej itp.

Kierunek interwencji: III.5. Rozwój ekonomii i solidarności społecznej na obszarach

wiejskich

Celem działań podejmowanych w ramach tego kierunku interwencji jest poprawa zaangażowania społecznego

i współpracy między podmiotami publicznymi, prywatnymi, sektorem nauki i społeczeństwem obywatelskim

poprzez skuteczniejsze wykorzystanie różnych form partnerstwa i współpracy instytucji. Realizacja tego kierunku

interwencji ma na celu przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu (w tym w szczególności przeciwdziałanie

ubóstwu i wykluczeniu dzieci, młodzieży oraz osób starszych i z niepełnosprawnościami), integrację przez

aktywizację społeczną i zawodową, rozwój wysokiej jakości usług społecznych, rozwój kapitału społecznego oraz

promocję ekonomii społecznej i solidarnej.

Działania horyzontalne139)

3.5.1. wykorzystanie sportu i aktywności fizycznej jako narzędzia budowy kapitału społecznego (wolontariat

sportowy, lokalne inicjatywy sportowe, włączanie społeczne przez sport grup defaworyzowanych, np.

osób niepełnosprawnych, ubogich);

3.5.2. włączanie obywateli i podmiotów ekonomii społecznej (w tym organizacji pozarządowych) w realizację

usług społecznych na rzecz osób niesamodzielnych i zagrożonych wykluczeniem społecznym;

3.5.3. rozwijanie sektora ekonomii społecznej jako miejsca aktywizacji i pracy dla osób o ograniczonej

zatrudnialności na otwartym rynku (np. wsparcie tworzenia PES i usługi dla PES, instrumenty zwrotne,

partnerstwo publiczno-społeczne).

Działania uzupełniające

3.5.4.

3.5.5.

3.5.6.

3.5.7.

3.5.8.

zapobieganie wykluczeniu społecznemu;

odtwarzanie więzi kooperacyjnych;

wspieranie rozwoju podmiotów ekonomii społecznej, będących alternatywnym źródłem dochodu dla

mieszkańców obszarów wiejskich;

upowszechnianie myślenia w kategoriach wspólnoty lokalnej i wspólnego dobra;

budowanie tożsamości lokalnej i ponadsektorowego partnerstwa na rzecz rozwoju konkretnej

społeczności;

LPRS tworzone będą przy udziale podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej (PES) oraz samych mieszkańców. W programach tych

m.in. zintegrowane będą różne dokumenty planistyczne tworzone przez władze samorządowe. Dokumenty te wyznaczą także zadania

i usługi, których realizację należy powierzyć PES.

139) Działania SOR.

138)

Kierunki interwencji do 2030 r.

3.5.9.

tworzenie i rozwój spółdzielni socjalnych (adresowanych w szczególności do długotrwale bezrobotnych,

niepełnosprawnych) lub wdrożenie rozwiązań dotyczących funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych

(przedsiębiorstwo powiązane z konkretnym terytorium i dostarczające usługi publiczne na rzecz danej

społeczności);

3.5.10. działania na rzecz wzmacniania i rozwoju kapitału społecznego, który odgrywa coraz większą rolę

w rozwoju danych terenów;

3.5.11. aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich, realizowana w oparciu o pobudzanie społecznej

aktywności, aktywne włączenie lokalnych społeczeństw w działania na rzecz rozwoju lokalnego

i regionalnego oraz upowszechnianie wymiany informacji i doświadczeń w zakresie rozwoju obszarów

wiejskich (np. za pomocą dedykowanych sieci ICT czy też sieciowania instytucji i organizacji

o charakterze społecznym);

3.5.12. zaangażowanie doradztwa rolniczego w działania na rzecz rozwoju przedsiębiorczości społecznej na

obszarach wiejskich.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii

Podsumowanie wyników diagnozy ze strategicznymi rozstrzygnięciami

Dotychczasowy monitoring realizacji zadań dedykowanych obszarom wiejskim w poszczególnych strategiach

zintegrowanych opierał się na weryfikacji ex-post realizacji działań w zakresach przypisanych właściwym

resortom. Z tego względu, w celu zapewnienia ciągłości monitorowania wsparcia obszarów wiejskich w ramach

poszczególnych strategii zintegrowanych, w sprawozdaniach z realizacji SOR będą wyodrębnione

informacje, na ile projekty strategiczne i działania są ukierunkowane (ex-ante) na obszary wiejskie i jakie

są rezultaty ich wdrożenia (ex-post).

Równolegle od 2018 r. wdrażany jest administrowany przez KPRM system informatyczny MonAliZa, obsługujący

monitoring operacyjny projektów strategicznych, wśród których znajdują się koordynowane przez MRiRW

zarówno projekty SOR, jak i Planu dla Wsi.

Wynikiem dążenia do silniejszego ukierunkowania wsparcia na rezultaty jest m.in. propozycja KE zmiany

modelu wdrażania WPR w nowym okresie programowania 2021–2027. Nowe podejście polegać ma m.in.

na objęciu wszystkich działań (zarówno płatności bezpośrednich, jak i obecnego PROW) jednym planem

strategicznym, w którym państwo członkowskie w oparciu o analizę SWOT określi zakres potrzeb i

instrumentów interwencji niezbędnych do realizacji 9 unijnych celów, z uwzględnieniem uwarunkowań krajowych.

Proces programowania, wdrażania, monitorowania i rozliczeń finansowych ma być oparty o zestaw wskaźników

produktu, rezultatu i oddziaływania, co ma zapewnić silniejsze ukierunkowanie i zintegrowanie działań.

Zintegrowanie w jednym dokumencie programowym obu funduszy WPR, wzmocnienie aspektu strategicznego i

silne powiązanie z celami unijnymi przesądziło o wyłączeniu EFRROW z mechanizmu umowy partnerstwa w

projektach aktów prawnych UE na nową perspektywę finansową 2021–2027.

Zapewnienie stabilnego finansowania rozwoju wsi i sektora

rolno-spożywczego

jest

warunkiem

realizacji

działań

rozwojowych w tych obszarach. Dotyczy to zarówno możliwości

realizacji inwestycji publicznych finansowanych ze środków krajowych

lub europejskich, jak i realizacji inwestycji finansowanych ze środków

prywatnych. Wyzwaniem na kolejne lata pozostaje więc podniesienie

efektywności i pełniejsza koordynacja wydatków publicznych na

rozwój wsi, rolnictwa i rybactwa. W latach 2021–2027 (2030)

zwiększy się rola instytucji finansowych, których oferta w coraz

większym zakresie stanowi uzupełnienie wsparcia krajowego, unijnego

i środków własnych rolników, przetwórców i przedsiębiorców z

obszarów wiejskich.

„Pogłębiający się dysparytet między

wzrostem PKB i wzrostem

wydajności a wzrostem płac wymaga

wzmocnienia komponentu

społecznej solidarności

i zrównoważonego rozwoju, tak by

równomiernie dzielić korzyści

płynące ze wzrostu gospodarczego.”

Strategia na rzecz odpowiedzialnego

rozwoju do roku 2020

(z perspektywą do 2030 r.)

Mieszkańcy obszarów wiejskich powinni w większym stopniu budować kapitał prywatny oparty na

oszczędnościach. Na obszarach wiejskich niezbędne jest budowanie kultury oszczędzania, ponieważ poziom

oszczędności mieszkańców wsi stanowi w dużym stopniu o ich możliwościach inwestycyjnych. Oferowane

instrumenty finansowe powinny m.in. umożliwić sfinansowanie wkładu własnego dla beneficjentów pomocy

publicznej, którzy nie mają dostatecznej ilości nakładów finansowych, przy czym zasady ich udzielania nie mogą

zagrażać stabilności i płynności finansowej gospodarstw rolnych oraz przedsiębiorstw.

Ważnym elementem zarządzania rozwojem sektora rolno-żywnościowego, a także środkiem na rzecz

podniesienia poziomu ochrony konsumentów, w tym utrzymania zaufania odbiorców (również zagranicznych) do

polskiej oferty eksportowej, jest dążenie do integracji nadzoru w całym łańcuchu rolno-spożywczym. Takie

zmiany pozwolą na poprawę skuteczności i efektywności systemu nadzoru nad bezpieczeństwem i jakością

żywności poprzez lepszą organizację pracy, optymalne wykorzystanie zasobów kadrowych i majątkowych, w tym

bazy laboratoryjnej oraz specjalistycznego sprzętu pozostającego w dyspozycji obecnych inspekcji. Pozwolą

Kierunki interwencji do 2030 r.

także na zmniejszenie obciążeń administracyjnych przedsiębiorców, obniżając ryzyko prowadzenia działalności

gospodarczej i redukując koszty.

Nauka i doradztwo rolnicze w Polsce ma długoletnią tradycję, a jego efektywne funkcjonowanie jest niezbędne

dla zapewnienia konkurencyjności krajowego rolnictwa oraz dalszego rozwoju obszarów wiejskich w warunkach

nowych wyzwań. Zwiększenie efektywności funkcjonowania krajowych jednostek badawczo-rozwojowych,

działających w obszarze sektora żywnościowego wymaga silniejszej integracji, konsolidacji i koordynacji

działalności badawczo-rozwojowej tych jednostek wokół celów przyjętych w dokumentach

strategicznych. Doradcy w swojej pracy powinni dysponować odpowiednimi narzędziami i dostępem do

informacji niezbędnej do realizacji powierzonych im zadań, w tym również wykorzystujących nowoczesne techniki

cyfrowe.

Mając na uwadze znaczenie innowacyjnych rozwiązań dla poprawy konkurencyjności rolnictwa i obszarów

wiejskich, w ramach tego kierunku interwencji szczególny nacisk położony zostanie na wzmacnianie współpracy

i powiązań między nauką a praktyką rolniczą, za pośrednictwem doradztwa rolniczego. Szczególną rolę w tym

obszarze odgrywa obecnie Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich, oparta

o 16 wojewódzkich ODR i CDR w Brwinowie oraz popularyzacja podejścia multisektorowego w realizacji

projektów na rzecz innowacji.

Konieczne jest nabywanie trwałej zdolności adaptowania się do nowych wyzwań i zadań, w tym m.in.

uczenia się, przez instytucje zarządzające rozwojem rolnictwa, rybactwa i obszarów wiejskich oraz

kształtowanie wśród pracowników rolnej administracji publicznej kompetencji kluczowych dot. kreatywności,

umiejętności uniwersalnych – np. uczenia się, identyfikowania i rozwiązywania problemów, współpracy

w zespole, aktywnego uczestnictwa w kulturze i życiu obywatelskim. Organizacje administracji, nauki

i doradztwa rolniczego, aby były społecznie odpowiedzialne, współpracujące i uczestniczące, a jednocześnie

promowały wzrost wspólnot praktyków na poziomie lokalnym i globalnym, muszą być organizacją uczącą

się.140)

Niezbędne jest też wsparcie wiejskich JST w doskonaleniu metod zarządzania procesami rozwojowymi

i zarządzania przestrzenią. Wsparcie to może przybierać różne formy oraz wykorzystywać elementy

sieciowania (np. wspólna platforma zarządzająca programami szkoleniowymi i mentorskimi dla JST,

upowszechnienie dobrych praktyk, wymiana doświadczeń i wzajemnego uczenia się w zakresie zarządzania i

wdrażania polityki rozwoju na poziomie funkcjonalnym i lokalnym).

Obszary wiejskie, rolnictwo i rybactwo realizują szereg publicznych funkcji wykraczających poza sferę rynku. Tym

samym są włączone w system planowania budżetu i polityk UE i budżetu krajowego. W odniesieniu do tych

obszarów i sektorów wzrost potrzeb finansowych wynika z rosnących oczekiwań społecznych oraz

strategicznych rozstrzygnięć państwa na rzecz odpowiedzialnego rozwoju sprzyjającego spójności

społecznej, równości szans, przeciwdziałania polaryzacji obszarów i grup społecznych. Potrzeby te będą

wzmacniane tendencją do wzrostu nierówności dochodów w gospodarce w ślad za globalizacją i zmianami

technologii oraz struktur rynkowych. W związku z powyższym SZWRWiR 2030 zakłada stabilny poziom

finansowania tego obszaru mierzony udziałem w budżetach unijnych i krajowym.

140)

Czyli organizacją, która posiada spójną wizję i zdefiniowane cele strategiczne realizowane przez pracowników, w tym przez stałe

poszerzanie ich zdolności i umiejętności, oraz realizację wspólnych projektów.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Główne założenia wynikające z SOR

MODEL ODPOWIEDZIALNEGO ROZWOJU OZNACZA

WIĘKSZE UCZESTNICTWO W PROCESACH RO ZWOJOWYCH OBSZARÓW WIEJSKICH

Założenia wynikające z SOR dotyczące celu I SZRWRiR 2030

Odpowiedzialny rozwój to m.in. odpowiednia równowaga między środkami krajowymi i zagranicznymi

wspierającymi rozwój. Powiększanie długu wobec zagranicy – publicznego i prywatnego – w dłuższej

perspektywie ogranicza możliwość czerpania korzyści ze wzrostu gospodarczego. Odpowiedzialny rozwój

oznacza politykę budowania krajowego kapitału, w szczególności przez zwiększanie oszczędności, i jego

inwestowanie. Oznacza również mobilizowanie kapitału polonijnego.

Odpowiedzialność przejawia się w sposobie zarządzania procesami rozwojowymi w kraju. Rola państwa w

gospodarce nie może sprowadzać się jedynie do bardziej lub mniej efektywnej redystrybucji środków

finansowych. Tylko efektywne i skoordynowane instytucje publiczne nastawione na obywateli i przedsiębiorstwa

mają potencjał do zarządzania politykami publicznymi, tak aby skutecznie reagować na stojące przed

społeczeństwem i gospodarką wyzwania. Odpowiedzialny rozwój to także nowa filozofia gospodarowania

państwowymi aktywami – oparta na budowaniu ich wartości, co przyczyni się do wzmocnienia polskiej

gospodarki.

Solidne finanse publiczne fundamentem rozwoju sektora rolno-spożywczego – to rozsądne

gospodarowanie finansami publicznymi i stabilne źródło finasowania sektora. Planowane działania rozwojowe

muszą uwzględniać możliwości finansowe budżetu państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego, tak aby

nadmierne zadłużenie nie stanowiło bariery rozwojowej dla przyszłych pokoleń.

Wskaźniki pomiaru Obszary wpływające na osiągnięcie celów SZRWRiR 2030 i ich powiązanie SOR

Wskaźnik

Jednostka miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Wskaźnik efektywności rządzenia

Cyfrowe plany zagospodarowania

Stopa inwestycji sektora instytucji

rządowych i samorządowych

wskaźnik przyjmujący

wartości od minus 2,5

do 2,5

0,8

(2015)

1,0

1,3

Bank

Światowy

%

66

100

.

% PKB

4,4

(2015)

powyżej średniej

dla państw UE

powyżej

średniej dla

państw UE

Analiza

badania PZP

1, MI

0

Eurostat/

GUS

Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Obszarów wpływających na osiągnięcie celów SZRWRiR 2030

Wskaźnik

Udział wydatków na rolnictwo i

łowiectwo w budżecie państwa141)

Udział powierzchni pokrytej

miejscowymi planami

zagospodarowania przestrzennego

w powierzchni gmin wiejskich i

miejsko-wiejskich

Liczba rolników korzystających z

TUL143)

Jednostka miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

%

1,18

(2019)

%

28,6

(2017)142)

Liczba rolników

0

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Nie mniej niż

1,2

Nie mniej niż

1,2

MF

40

MIiR

1,2 mln

ARiMR

0

Planowane na poziomie ustawy budżetowej na rok 2019 z dnia 16 stycznia 2019 r. (Dz. U. poz. 198) – dane z Tabeli Wydatki budżetu

państwa na rok 2019 Dział 010 Rolnictwo i łowiectwo.

142) Na podstawie wyników badania statystycznego „Lokalne planowanie i zagospodarowanie przestrzenne”.

143) Farm sustainability tool.

141)

Kierunki interwencji do 2030 r.

Projekty strategiczne wynikające z SOR służące realizacji Obszarów wpływających na osiągnięcie celów

strategii SZRWRiR 2030

Obszar

Małe i średnie

przedsiębiorstwa

projekty również po 2020 r.

Kapitał dla rozwoju

projekt również po 2020 r.

Kapitał dla rozwoju

projekt do 2020 r.

Rozwój zrównoważony

terytorialnie

projekt również po 2020 r.

Prawo w służbie

obywatelom i

gospodarce

projekty również po 2020 r.

Instytucje

prorozwojowe i

strategiczne zarządzanie

rozwojem

Typ

Podmiot

odpowiedzialny

Efektywny system doradztwa rolniczego

kompleksowy

MRiRW

Linia pożyczkowa i fundusz rozwoju rolnictwa

kompleksowy

MRiRW

Polityka inwestycyjna

programowy

MIiR

EFIS dla polskiej gospodarki

programowy

MIiR

Polityka rządu w zakresie rozwoju PPP

programowy

MIiR

Program Budowy Kapitału

programowy

MIiR

Racjonalny system finasowania JST

regulacyjny

MR/MF

Centrum Wsparcia Doradczego (CWD)

kompleksowy

MIiR

programowy

MIiR

regulacyjny

MPiT

kompleksowy

MIiR

programowy

MC

programowy

MF

kompleksowy

MF

Efektywne fundusze

kompleksowy

MIiR

Zintegrowany system inwestycji

rozwojowych po 2020 r.

kompleksowy

MIiR

Projekt

Rozwój systemu oceny wpływu regulacji oraz

partycypacji społecznej w procesie

stanowienia prawa

Nowe Prawo zamówień publicznych

Zintegrowane dokumenty

projekt również po 2020 r.

E-państwo

projekt do 2020 r.

Finanse publiczne

projekty również po 2020 r.

Efektywność

wykorzystania środków

UE

projekty również po 2020 r.

Program Zintegrowanej Informatyzacji

Państwa

Uszczelnienie systemu poboru podatków

Reforma systemu planowania i realizacji

budżetu państwa

Kierunki interwencji do 2030 r.

Działania w ramach trzech obszarów wpływających na osiągnięcie celów strategii

Obszar A: Sprawne zarządzanie rozwojem

Zintegrowane zarządzanie rozwojem obszarów wiejskich będzie obejmowało: (i) programowanie, (ii) wdrażanie

oraz (iii) monitorowanie i ocenę wsparcia obszarów wiejskich i rolnictwa ze środków innych polityk unijnych, w

tym WPR i PS oraz krajowych. W odniesieniu do polityki krajowej powyższy kierunek interwencji będzie

obejmował ocenę wpływu, a także na jej podstawie większe ukierunkowanie na obszary wiejskie i sektor rolno-żywnościowy poszczególnych projektów i działań SOR.

Z kolei zintegrowane zarządzanie rozwojem obszarów w ramach innych polityk wspólnotowych będzie

obejmowało, poza programowaniem wsparcia i wymiarem finansowym (analogicznie jak w przypadku Umowy

Partnerstwa oraz Programów Operacyjnych), przygotowywany przez MIiR system monitorowania wsparcia dla

obszarów wiejskich w ramach PS. Takie rozwiązanie zapewni spójność z mechanizmem weryfikowania wpływu

polityk unijnych i krajowych na rozwój obszarów wiejskich (rural proofing), który został ujęty w komunikacie KE w

sprawie przyszłości rolnictwa i żywności.

Działania horyzontalne144)

A. 1.

usprawnienie procesów zarządzania w administracji oraz systemów zarządzania jakością w instytucjach

publicznych (administracja, samorząd, wymiar sprawiedliwości);

A. 2.

opracowywanie i podejmowanie projektów dialogu strategicznego z szerokimi grupami interesariuszy,

dotyczących żywotnie ważnych problemów i rozwiązań, zwłaszcza innowacyjnych (dotyczących

społeczeństwa, państwa, gospodarki, kultury, standardów cywilizacyjnych);

A. 3.

wprowadzenie podejścia projektowego – „kultury” pracy projektowej w administracji, a w konsekwencji

efektywnych metod zarządzania projektami w sferze publicznej;

A. 4.

wzmocnienie (bądź wyodrębnienie) w ramach jednostek administracji publicznej komórek pełniących

rolę analityczno-studialną, które będą zdolne do przygotowywania adekwatnych, innowacyjnych

koncepcji rozwojowych oraz ich kreatywnego zastosowania;

A. 5.

udoskonalenie kompetencji analitycznych, w tym zdolności do dokonywania analizy kosztów i korzyści

interwencji publicznych, ekonometrycznej i statystycznej analizy danych, wykorzystania nowoczesnych

technik przetwarzania informacji zawartych w wielkich zbiorach danych (big data);

A. 6.

monitoring i ewaluacja efektów interwencji kierowanej na rzecz rozwoju obszarów wiejskich (w ramach

Podkomitetu ds. rozwoju obszarów wiejskich powołanego przy Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki

Rozwoju);

A. 7.

działania szkoleniowe w zakresie PPP dla jednostek publicznych wszystkich szczebli i przedsiębiorców;

A. 8.

reorganizacja nadzoru nad spółkami Skarbu Państwa i wspieranie ich zaangażowania w inwestycje

rozwojowe;

A. 9.

wdrożenie Paktu dla obszarów wiejskich, łączącego ze sobą wszystkie działania o charakterze

systemowym (zmiany legislacyjne, instytucjonalne, programowe) oraz inwestycyjnym, związane

z procesem zarządzania obszarami wiejskimi;

A. 10. wypracowanie, a następnie wzmocnienie systemu koordynacji polityk i instrumentów wsparcia na rzecz

rozwoju obszarów wiejskich145);

A. 11. wypracowanie systemu koordynacji polityk na rzecz wsparcia obszarów zagrożonych trwałą

marginalizacją146);

Działania SOR.

Dyskusje szczegółowe w tych kwestiach będą prowadzone w ramach Podkomitetu ds. obszarów wiejskich powołanego przy Komitecie

Koordynacyjnym ds. Polityki Rozwoju.

146)

Jw.

144)

145)

Kierunki interwencji do 2030 r.

A. 12.

A. 13.

A. 14.

A. 15.

A. 16.

A. 17.

A. 18.

zbudowanie systemu kompleksowego doradztwa dla gmin (sieć krajowych i regionalnych centrów

doradztwa) w zakresie m.in. zamówień publicznych, prawa europejskiego, przygotowania inwestycji do

realizacji, pozyskiwania środków finansowych krajowych i europejskich na realizację projektów

rozwojowych będących w dyspozycji różnych dysponentów, dostarczania dobrych praktyk (m.in.

w zakresie konsultacji społecznych, partycypacyjnego planowania przestrzennego, budżetu

partycypacyjnego, innowacyjnych sposobów dostarczania usług publicznych, współpracy

z przedsiębiorcami czy oceny wpływu gospodarczego realizowanych przedsięwzięć);

upowszechnienie dobrych praktyk i wdrożenie projektów pilotażowych dotyczących rozwoju lokalnego,

np. wykorzystanie dostępnych instrumentów gospodarki nieruchomościami gminnymi i planowania

przestrzennego do tworzenia mikrostref aktywności gospodarczej, centrów handlu lokalnego,

modelowania efektywnej współpracy samorządów z przedsiębiorcami, dostosowania i wykorzystania

zasobów pracy do potrzeb rynkowych;

podniesienie jakości decyzji publicznych przez upowszechnienie szkolenia radnych, w tym likwidacja

przeszkód prawnych w tym obszarze;

rozwój statystyki służącej prowadzeniu analiz i prognoz na potrzeby polityki regionalnej, w tym polityki

miejskiej, rozwoju wsi i różnego typu obszarów funkcjonalnych (np. aglomeracji, miast średnich

tracących funkcje społeczno-gospodarcze, obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją) oraz

rozbudowa funkcjonalności terytorialnej bazy STRATEG;

integracja baz danych istniejących na poziomie gminnym, powiatowym czy wojewódzkim w celu

lepszego diagnozowania potrzeb i efektywniejszego wydatkowania środków publicznych;

podnoszenie jakości i integracja funkcjonalna zarządzania obszarami wiejskimi i miejskimi na poziomie

lokalnym i ponadlokalnym;

stworzenie mechanizmów i systemu koordynacji dla zintegrowanego podejścia terytorialnego

w odniesieniu do różnych obszarów funkcjonalnych w ramach Podkomitetu ds. obszarów wiejskich oraz

Podkomitetu ds. wymiaru terytorialnego, działających przy Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki

Rozwoju.

Działania uzupełniające

A. 19.

A. 20.

opracowanie spójnej koncepcji wsparcia rozwoju obszarów wiejskich ze środków publicznych, w tym

w szczególności środków europejskich na lata 2021–2027 (2030);

wzmocnienie systemu zarządzania obszarami wiejskimi przez oddolne konstruowanie wizji, strategii

i planów danego terenu.

Kierunki interwencji do 2030 r.

Obszar B: Stabilne finansowanie rozwoju

Finanse, zapewniając zaspokojenie bieżących potrzeb społeczności wiejskich w zakresie podstawowych usług

publicznych, powinny jednocześnie stwarzać możliwości zwiększenia wydatków rozwojowych oraz uwzględniać

zagrożenia wynikające z pułapki demograficznej (wzrost wskaźnika obciążeń demograficznych, migracje

z obszarów wiejskich osób młodych o największym potencjale rozwoju, nadmierny wzrost postaw

konsumpcyjnych) i pułapki słabości instytucjonalnej (stale rosnące koszty administracyjne, brak realizacji przez

JST celów rozwojowych wynikających ze zintegrowanego systemu dokumentów strategicznych, kierowanie się

w inwestycjach i wyborach strategicznych „kalendarzem wyborczym”).

Działania horyzontalne147)

B. 1.

efektywny udział Polski w debacie dotyczącej budżetu UE po 2020 r. (w tym odnośnie do PS oraz WPR)

i klucza jego podziału;

B. 2.

efektywny udział strony polskiej w przygotowaniu rozporządzeń unijnych na kolejną perspektywę

finansową;

B. 3.

prace analityczne i koncepcyjne dotyczące stworzenia systemu finansowania ze środków krajowych

i zagranicznych publicznych rozwoju sektora rolno-spożywczego;

B. 4.

wdrożenie mechanizmów likwidujących luki finansowania dla przedsięwzięć rozwojowych na poziomie

lokalnym i regionalnym dzięki wykorzystaniu potencjału Grupy PFR oraz lokalnych i regionalnych

instytucji finansowych (w tym banków spółdzielczych);

B. 5.

dostosowanie wykorzystania środków w ramach obecnej perspektywy finansowej UE i ich

ukierunkowanie na realizację celów SOR148);

B. 6.

wypracowanie rozwiązań umożliwiających pozyskanie środków z budżetu UE w kolejnej perspektywie

finansowej w związku z realizacją SOR;

B. 7.

przeprowadzenie pilotażu w wybranych JST dotyczącego wykorzystania nowego narzędzia

prognozowania finansowego w celu poprawy zarządzania finansowego i utrzymania długookresowej

równowagi finansowej w samorządach oraz powszechniejszego stosowania Systemu Zarządzania

Budżetem Jednostek Samorządu Terytorialnego Besti@149);

B. 8.

wprowadzenie mechanizmów służących aktywizacji samorządów do pozyskiwania wyższych dochodów

własnych przeznaczonych na finansowanie zadań własnych, w tym rozwojowych.

Działania uzupełniające

B. 9.

B. 10.

B. 11.

B. 12.

B. 13.

B. 14.

wypracowanie rozwiązań umożliwiających wyrównywanie poziomu dopłat unijnych wśród członków UE;

skuteczne i efektywne wykorzystywanie dostępnych źródeł finansowania (krajowych, UE i innych

międzynarodowych);150)

aktywny udział w procesie kreowania polityk UE, w tym w zakresie ustalania budżetu i kryteriów alokacji

środków;

usprawnienie polityki gospodarczej w zakresie inwestycji w rolnictwie i na obszarach wiejskich;

przygotowanie i wdrożenie rozwiązań legislacyjnych dotyczących zasad finansowania rolnictwa,

rybactwa i rozwoju obszarów wiejskich oraz instrumentów finansowych;

wypracowanie rozwiązań zapewniających efektywne wykorzystanie środków z budżetu UE

(w szczególności WPR, WPRyb, PS, Programów ramowych) w kolejnej perspektywie finansowej w

związku z realizacją SZRWRiR;

147) Działania SOR.

148)

Projekt strategiczny w tym zakresie został opisany w obszarze Efektywność wykorzystania środków UE.

JST otrzymają narzędzie informatyczne wspomagające proces planowania nowych przedsięwzięć, umożliwiające optymalizację

doboru projektów do realizacji w kolejnych latach i sposobu ich finansowania, z uwzględnieniem długoterminowych skutków

finansowych zrealizowanych przedsięwziąć dla budżetów JST. Opracowany zostanie również zestaw wskaźników finansowych

obrazujących konsekwencje planowanych przedsięwzięć.

150) W tym m.in. przegląd dostępnych krajowych instrumentów finansowych zwiększających rozwój inwestycji i zarządzanie ryzykiem.

149)

Kierunki interwencji do 2030 r.

B. 15.

B. 16.

B. 17.

B. 18.

B. 19.

B. 20.

B. 21.

B. 22.

poszerzanie źródeł finansowania inwestycji rozwoju obszarów wiejskich ze środków krajowych oraz

z instytucji międzynarodowych (EBI, EFI, EBOIR);

szersze wykorzystanie instrumentów finansowych (np. pożyczki, kredyty, poręczenia, gwarancje spłaty

kredytów) jako alternatywy dla instrumentów dotacyjnych w ramach środków z budżetu UE;

zapewnienie dostępu do pakietów usług oferowanych przez PFR;

wspieranie zaangażowania spółek Skarbu Państwa w inwestycje rozwojowe;

wprowadzanie usprawnień we wdrażaniu środków krajowych i europejskich przez programy rozwoju

z zachowaniem standardów zarządzania zmianą i uproszczeń;

uruchomienie stałych mechanizmów finansowania budżetowego i ze środków unijnych oraz

opracowania systemu doskonalenia zawodowego i metodycznego dla nauczycieli szkół rolniczych;

optymalizacja wykorzystania środków finansowych na naukę oraz optymalizowanie kosztów badań

i wypracowanie mechanizmów „usieciowienia” instytutów nadzorowanych przez MRiRW;

zwiększenie zaangażowania środków UE w rozwój szkolnictwa zawodowego (np. szkolenia z zakresu

przygotowania projektów i pozyskiwania środków UE dla nauczycieli i pracowników niepedagogicznych).

Obszar C: Trwała zdolność kreacji i uczenia się

Wobec wyzwań stojących przed nowoczesnym rolnictwem oraz obszarami wiejskimi konieczna jest integracja

systemów edukacji rolniczej i doradztwa, przez oparcie systemu wiedzy rolniczej o szkoły rolnicze (jako

centra lokalne) w powiązaniu z CDR i Krajowym Centrum Edukacji Rolniczej (jako centrum krajowe). Tak

zintegrowana edukacja i doradztwo rolnicze stanowić mogą kompleksowy system kształcenia, wdrażania wiedzy

rolniczej, a także okołorolniczej (turystycznej, społecznej i edukacyjnej) oraz doskonalenia zawodowego

i praktycznego uczestników tych procesów.

Do realizacji tego celu konieczne jest m.in. doskonalenie systemu nadzoru szkół rolniczych przez MRiRW

oraz stworzenie warunków finansowania ich rozwoju i wdrażania standardów kwalifikacji zawodowych

nauczycieli szkół rolniczych. Ważne będzie również uelastycznienie struktury szkolnictwa zawodowego

i zapewnienie dostępu do dalszego kształcenia151).

Działania horyzontalne152)

C. 1.

rozwój usług szkoleniowych i doradczych dla osób prowadzących rolniczą lub pozarolniczą działalność

gospodarczą, właścicieli przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych, a także kadr zarządzających

podmiotami gospodarczymi;

C. 2.

wykorzystanie środków EFSI na rzecz podnoszenia potencjału polskich podmiotów aplikujących o środki

programów zarządzanych centralnie przez KE, w tym Horyzontu 2020;

C. 3.

po 2020 r. ścisłe powiązanie interwencji funduszy europejskich z jednolitym systemem wsparcia

innowacyjności w wymiarze krajowym i europejskim;

C. 4.

zwiększenie zaangażowania polskiej administracji i kluczowych interesariuszy w procesy związane

z opracowywaniem programów horyzontalnych UE (szczególnie programów badawczych UE), w tym

aktywny udział w ustalaniu tematyki i narzędzi implementacji programów o istotnym znaczeniu dla Polski

(np. realizowane przez wspólne przedsięwzięcia);

C. 5.

systemowa aktywizacja dużego przemysłu lub spółek Skarbu Państwa i jednostek B+R w zakresie

aplikowania do programów zarządzanych centralnie przez KE, w tym do Horyzontu 2020;

C. 6.

przygotowanie spójnego planu komplementarnych inwestycji o charakterze prorozwojowym

i innowacyjnym przeznaczonych do finansowania z EFSI (w ramach PS oraz WPR i WPRyb), EFIS,

CEF, Horyzontu 2020 oraz innych programów UE i funduszy (np. Mechanizmy EOG, norweskie,

Wprowadzenie dwustopniowej szkoły branżowej zwiększającej drożność kształcenia zawodowego i ułatwiającej jej absolwentom

podejmowanie wyborów edukacyjnych i zawodowych.

152) Działania SOR.

151)

Kierunki interwencji do 2030 r.

C. 7.

C. 8.

C. 9.

szwajcarskie) wraz ze wskazaniem najbardziej pożądanej formy wsparcia (wsparcie zwrotne,

dotacyjne)153);

wsparcie działań mających na celu budowanie bezpieczeństwa danych na poziomie UE;

tworzenie modelu edukacji przez całe życie, uwzględniającego potrzeby gospodarki cyfrowej;

wspomaganie rozwoju technologii opartych na otwartych standardach zapewniających

interoperacyjność.

Działania uzupełniające

C. 10.

C. 11.

C. 12.

C. 13.

C. 14.

C. 15.

C. 16.

C. 17.

C. 18.

C. 19.

C. 20.

C. 21.

C. 22.

153)

dopasowanie rolniczego szkolnictwa zawodowego do potrzeb rolnictwa 4.0. – współpraca szkół

i samorządów lokalnych z producentami rolnymi i przetwórcami, silniejszy nacisk na kształtowanie

umiejętności praktycznych, monitorowanie zmian w sektorze rolno-spożywczym pod kątem

zapotrzebowania na umiejętności i kompetencje, popularyzacja zawodów związanych z produkcją

rolno-spożywczą wśród uczniów i ich rodziców, podnoszenie kompetencji i kwalifikacji nauczycieli

prowadzących kształcenie w szkołach zawodowych;

poprawa innowacyjności kształcenia rolniczego i jego elastycznych dostosowań w warunkach zmiany,

m.in. przez: włączenie metod projektowych, wykorzystanie technologii ICT, zastosowań Internetu

rzeczy, symulatorów maszyn i urządzeń oraz procesów, podnoszenie kompetencji kadry zarządzającej

szkół, cyfryzacja;

sieciowanie ODR, placówek oświatowych i szkolnictwa wyższego w obszarze rolnictwa i współpracy

między nauką a praktyką na rzecz wdrażania i upowszechniania nowych, innowacyjnych rozwiązań;

opracowanie programu strategicznych badań na rzecz rozwoju sektora rolno-spożywczego i obszarów

wiejskich z udziałem instytutów badawczych MRiRW oraz podległych MGMiŻŚ, we współpracy m.in.

z uczelniami rolniczymi i rybackimi, jednostkami Polskiej Akademii Nauk, centrami

badawczo-rozwojowymi oraz koordynowanie tych badań, z udziałem ich odbiorców i innych

interesariuszy;

działania zwiększające udział polskich instytucji badawczo-rozwojowych w wykorzystaniu środków

w ramach unijnych programów ramowych (jak np. Horyzont 2020, Horyzont Europa, LIFE);

większa aktywność instytutów badawczych lub konsorcjów z ich udziałem i ułatwienie im udziału w

krajowych programach badawczych realizowanych przez NCBiR (np. w programach GOSPOSTRATEG i

BIOSTRATEG);

animowanie współpracy między nauką a biznesem oraz tworzenie strategicznych partnerstw

biznesowych (m.in. szersze wykorzystanie potencjału Grup Roboczych ds. KIS, EIP oraz Smart Labów

i Krajowych Klastrów Kluczowych);

wypracowanie mechanizmów „usieciowienia” instytutów nadzorowanych przez MRiRW;

konsolidacja problematyki badawczej istotnej z punktu widzenia priorytetów polityki rolnej i obszarów

wiejskich;

silniejsze włączenie doradztwa w proces programowania i realizacji działań na rzecz rozwoju rolnictwa

i zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich oraz dostosowywanie oferty doradczej dla rolników do

zmieniających się uwarunkowań lokalnych, krajowych i międzynarodowych;

rozwój doradztwa specjalistycznego;

szersze wykorzystanie technik cyfrowych w pracy doradczej, zapewnienie doradcom odpowiednich

szkoleń oraz możliwości podnoszenia umiejętności i kwalifikacji zawodowych;

zapewnienie odpowiednich środków na doradztwo rolnicze, aby zapewnić świadczenie usług przez

wysokiej klasy specjalistów;

W szczególności plan będzie dotyczył takich obszarów jak innowacyjność i B+R, transport, środowisko, energetyka, ICT, modernizacja

sektora rolnego.

Kierunki interwencji do 2030 r.

C. 23.

C. 24.

C. 25.

C. 26.

C. 27.

współpraca szkół rolniczych ze szkołami w innych państwach UE w ramach m.in. programów

COMENIUS, LEONARDO;

modernizacja oferty i treści kształcenia i szkolenia zawodowego, w tym m.in. w zakresie zarządzania

finansami gospodarstw, biogospodarki, ukierunkowania na zaspokojenie potrzeb społeczności lokalnej;

monitorowanie losów zawodowych absolwentów, które będzie stanowiło element pomocniczy przy

tworzeniu oferty i treści kształcenia zawodowego;

monitorowanie rynku pracy pod kątem zapotrzebowania na zawody;

podnoszenie kompetencji i kwalifikacji nauczycieli prowadzących kształcenie w szkołach zawodowych,

w tym stworzenie możliwości praktyk, pokazów, staży dla nauczycieli prowadzących kształcenie

zawodowe przy udziale lokalnych środowisk pracodawców.

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

SPÓJNOŚĆ CELÓW STRATEGII Z CELAMI KRAJOWYCH I MIĘDZYNARODOWYCH

DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH ORAZ CELAMI POLITYK UE

Krajowe dokumenty i cele strategiczne do 2030 r.

Nowy układ krajowych dokumentów strategicznych został przedstawiony w dokumencie pt. Aktualizacja strategii

rozwoju wynikająca z przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 14 lutego 2017 r. Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) – zakres oraz sposób organizacji prac

(dokument z maja 2017 r.). Do najważniejszych krajowych dokumentów strategicznych zaliczono w nim SOR –

odnowioną średniookresową strategię rozwoju oraz strategie horyzontalne, regionalne i lokalne. SZRWIR 2030

należy do strategii horyzontalnych, dla których podstawę prawną stanowią przepisy ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r.

o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

Źródło: opracowanie MIiR

Rysunek 8. System dokumentów strategicznych i programowych

Źródło: opracowanie własne.

Spójność SZRWRiR z SOR

SZRWRiR 2030 uwzględnia kontekst aktualnie istniejących dokumentów strategicznych, zarówno

międzynarodowych, jak i krajowych, które mają wpływ na jej treść i realizację. W szczególności, jak wskazano we

wcześniejszych częściach dokumentu, SZRWRiR 2030 zachowuje spójność z rozstrzygnięciami strategicznymi

podjętymi w SOR, która zawiera szereg wyborów strategicznych polityki państwa (szczegółowa prezentacja

powiązań SZRWRiR 2030 z SOR znajduje się w załączniku nr 2). Należą do nich m.in.: określenie listy sektorów

strategicznych, które mają szansę stać się przyszłymi motorami polskiej gospodarki i na których skoncentrowane

zostanie wsparcie w ramach poszczególnych polityk publicznych, zwiększenie koncentracji polityki regionalnej na

obszarach problemowych i potencjałach terytorialnych obszarów miejskich i wiejskich oraz wskazanie kluczowych

inwestycji infrastrukturalnych (transportowych, energetycznych, środowiskowych, z zakresu cyfryzacji).

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Spójność SZRWRiR z pozostałymi 7 strategiami horyzontalnymi zintegrowanymi

Horyzontalne zintegrowane strategie rozwoju określają cele, kierunki interwencji, działania, w tym projekty

strategiczne dla obszarów koncentracji działań rozwojowych i wymagających szczególnej koordynacji na

poziomie rządu - wskazane w Zintegrowanej strategii rozwoju kraju (strategia średniookresowa – SOR). Strategie

te do 2030 r. powstały w oparciu o istniejące podstawy prawne, jednak sam proces ich tworzenia generalnie jest

wynikiem zmian w systemie zarządzania rozwojem i dotyczył pięciu grup zagadnień



Programowania polityki rozwoju (m.in. zaprojektowanie nowego układu zintegrowanych dokumentów

strategicznych na wszystkich szczeblach zarządzania oraz relacji między nimi)

Wdrażania i ewaluacji polityki rozwoju (m.in. silniejsza operacjonalizacja dokumentów strategicznych,

wdrażanie podejścia projektowego w agendach rządowych, usprawnienie monitoringu 154 ) i sprawozdawczości, wprowadzenie ewaluacji podsumowującej dla programów rozwoju)

Zmian instytucjonalnych (m.in. utworzenie ośrodka analityczno-prognostycznego wspierającego

zarządzanie procesami rozwojowymi)

Zmian w sposobie finansowania rozwoju (m.in. opracowanie systemu budżetowego wspierającego

osiąganie celów strategicznych w perspektywie wieloletniej; wprowadzenie klasyfikacji wydatków

rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych; powiązanie finansowania JST z ich

potrzebami rozwojowymi)

Zmian prawnych (m.in. nowelizacja ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki

rozwoju oraz innych aktów prawnych, w tym w zakresie planowania przestrzennego).

Na podstawie uchwały nr 56 Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju z dnia 23 maja 2017 r. w

sprawie opinii dotyczącej dokumentu „Aktualizacja strategii rozwoju wynikająca z przyjętej przez Radę Ministrów

w dniu 14 lutego 2017 r. Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)

– zakres oraz sposób organizacji prac” Komitet Koordynacyjny wskazał następujące horyzontalne zintegrowane

strategie do opracowania: Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki (Strategia Produktywności),

Strategia rozwoju kapitału ludzkiego, Strategia rozwoju kapitału społecznego (współdziałanie, kultura,

kreatywność), Strategia Sprawne Państwo, Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego, Strategia

zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa, Strategia rozwoju transportu, Polityka energetyczna Polski,

Strategia zarządzania środowiskiem (Polityka ekologiczna państwa 2030155)).

W kolejnym roku Rada Ministrów podjęła uchwałę nr 162 z dnia 29 października 2018 r. w sprawie przyjęcia

„Systemu zarządzania rozwojem Polski”, w której przedstawiono m.in. rozwiązania, które wzmacniają

strategiczną koordynację procesu zarządzania gospodarczego, m.in. takich jak utworzenie Komitetu

Ekonomicznego Rady Ministrów, Rady ds. Innowacyjności, Rady Monitorowania Portfela Projektów

Strategicznych, PFR czy CAS.

Uchwała nr 56 Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju z dnia 23 maja 2017 r. (wspomniana

powyżej) wskazywała m.in. resort odpowiedzialny za opracowanie każdej ze strategii, zakres tematyczny strategii

horyzontalnej zintegrowanej wynikający z SOR oraz przykładowe resorty współpracujące. 156 ) Tym samym

uchwała nakreśliła pierwsze propozycje wzajemnych relacji między strategiami. Kolejne prace nad projektami

strategii doprecyzowywały obszary komplementarności i synergii tych dokumentów (tabele na następnych

stronach).

Narzędziem wspomagającym monitorowanie i ewaluację polityki rozwoju jest utworzony w 2013 r. w Głównym Urzędzie

Statystycznym system STRATEG. W ramach systemu GUS udostępnia i aktualizuje kluczowe wskaźniki i dane dla wskaźników

monitorujących dokumenty strategiczne, wspierając proces zarządzania strategicznego.

155)

Rada Ministrów przyjęła Politykę ekologiczną państwa 2030 w dniu 16 lipca 2019 r.

156) Dla SZRWRiR 2030 do resortów współpracujących zaliczono: MGMiŻŚ, MIiR, MNiSW, MŚ, MI.

154)

Kierunki

interwencji



Polityka energetyczna Polski do 2040 r.

(PEP2040)

Strategia produktywności

I.4. Zarządzanie ryzykiem w sektorze

rolno-spożywczym

I.5. Poszerzanie i rozwój rynków

zbytu na produkty i surowce sektora

rolno-spożywczego (w tym

biogospodarka)



I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i

przemysłu 4.0. w sektorze

rolno-spożywczym oraz jego

modernizacja

Strategia rozwoju kapitału społecznego

(współdziałanie, kultura, kreatywność)

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

2030 Rozwój społecznie wrażliwy i

terytorialnie zrównoważony

Polityka energetyczna Polski do 2040 r.

(PEP2040)

Strategia produktywności

I.2. Jakość i bezpieczeństwo

żywności

Krajowa Strategia Rozwoju

Regionalnego 2030 Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Strategia Sprawne i Nowoczesne

Państwo 2030

Krajowa Strategia Rozwoju

Regionalnego 2030 Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Krajowa Strategia Rozwoju

Regionalnego 2030 Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

SZRWRiR

2030

Strategia produktywności

Inne

strategie

Komplementarność działań SZRWRiR z działaniami pozostałych strategii

(działania jednej strategii są częściowo albo w całości elementem katalogu szerszych

działań innej strategii)

Monitor Polski



Strategia produktywności

I.1. Nowe modele organizacji

produkcji i rynków, krótkie łańcuchy

rynkowe i uczciwa konkurencja

Cel szczegółowy I

Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

Opis wzajemnych relacji między działaniami

zapisanymi w poszczególnych strategiach

horyzontalnych zintegrowanych z działaniami

SZRWRiR 2030

Synergia działań

(równoległe działania wzmacniające wzajemnie

wspólny efekt)

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Kierunki

interwencji

II.5. Adaptacja do zmian klimatu i

przeciwdziałanie tym zmianom

II.4 Zrównoważone gospodarowanie i

ochrona zasobów środowiska



Strategia rozwoju kapitału społecznego

(współdziałanie, kultura, kreatywność)

Strategia Zrównoważonego Rozwoju

Transportu do 2030 r.

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

2030 Rozwój społecznie wrażliwy i

terytorialnie zrównoważony

Strategia Sprawne i Nowoczesne Państwo

2030

Polityka energetyczna Polski do 2040 r.

(PEP2040)

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

2030 Rozwój społecznie wrażliwy i

terytorialnie zrównoważony

II.2. Dostępność wysokiej jakości

usług publicznych



Strategia rozwoju kapitału społecznego

(współdziałanie, kultura, kreatywność)

Krajowa Strategia Rozwoju

Regionalnego 2030 Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Krajowa Strategia Rozwoju

Regionalnego 2030 Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

SZRWRiR

2030

Polityka ekologiczna państwa 2030

Strategia Sprawne i Nowoczesne

Państwo 2030

Krajowa Strategia Rozwoju

Regionalnego 2030 Rozwój

społecznie wrażliwy i terytorialnie

zrównoważony

Inne

strategie

Komplementarność działań SZRWRiR z działaniami pozostałych strategii

(działania jednej strategii są częściowo albo w całości elementem katalogu szerszych

działań innej strategii)

Monitor Polski

II.3. Rozwój infrastruktury społecznej

i rewitalizacja wsi i małych miast



Polityka energetyczna Polski do 2040 r.

(PEP2040)

Strategia Zrównoważonego Rozwoju

Transportu do 2030 r.

II.1. Rozwój liniowej infrastruktury

technicznej



Cel szczegółowy II

Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska

Opis wzajemnych relacji między działaniami

zapisanymi w poszczególnych strategiach

horyzontalnych zintegrowanych z działaniami

SZRWRiR 2030

Synergia działań

(równoległe działania wzmacniające wzajemnie

wspólny efekt)

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Kierunki

interwencji

III.5 Rozwój ekonomii i solidarności

społecznej na obszarach wiejskich

III.4 Budowa i rozwój zdolności do

współpracy w wymiarze społecznym i

terytorialnym

III.3 Wzrost umiejętności i kompetencji

mieszkańców wsi



Strategia rozwoju kapitału ludzkiego

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

2030 Rozwój społecznie wrażliwy i

terytorialnie zrównoważony

Strategia rozwoju kapitału społecznego

(współdziałanie, kultura, kreatywność)

 Strategia produktywności

 Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

2030 Rozwój społecznie wrażliwy i

terytorialnie zrównoważony

Strategia rozwoju kapitału społecznego

(współdziałanie, kultura, kreatywność)



Strategia rozwoju kapitału społecznego

(współdziałanie, kultura, kreatywność)

Polityka energetyczna Polski do 2040 r.

(PEP2040)

Polityka ekologiczna państwa 2030

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

2030 Rozwój społecznie wrażliwy i

terytorialnie zrównoważony

Krajowa Strategia Rozwoju

Regionalnego 2030 Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

SZRWRiR

2030

Strategia rozwoju kapitału

społecznego (współdziałanie,

kultura, kreatywność)

Strategia rozwoju kapitału ludzkiego

Inne

strategie

Komplementarność działań SZRWRiR z działaniami pozostałych strategii

(działania jednej strategii są częściowo albo w całości elementem katalogu szerszych

działań innej strategii)

Monitor Polski

III.2 Rozwój przedsiębiorczości i nowych



miejsc pracy



Cel szczegółowy III

Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa

Strategia rozwoju kapitału społecznego

III.1. Odpowiedź na zmiany

(współdziałanie, kultura, kreatywność)

demograficzne i ich następstwa

Opis wzajemnych relacji między działaniami

zapisanymi w poszczególnych strategiach

horyzontalnych zintegrowanych z działaniami

SZRWRiR 2030

Synergia działań

(równoległe działania wzmacniające wzajemnie

wspólny efekt)

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Obszar



Strategia Sprawne i Nowoczesne Państwo

2030

Strategia produktywności



Strategia rozwoju kapitału

społecznego (współdziałanie,

kultura, kreatywność)

SZRWRiR

2030

Strategia rozwoju kapitału ludzkiego

Strategia Sprawne i Nowoczesne

Państwo 2030

Strategia Sprawne i Nowoczesne

Państwo 2030

Inne

strategie

Komplementarność działań SZRWRiR z działaniami pozostałych strategii

(działania jednej strategii są częściowo albo w całości elementem katalogu szerszych

działań innej strategii)

Monitor Polski

Trwała zdolność kreacji i uczenia się

Stabilne finansowanie rozwoju

Strategia produktywności

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

2030 Rozwój społecznie wrażliwy i

terytorialnie zrównoważony



OBSZARY WPŁYWAJĄCE NA OSIĄGNIĘCIE CELÓW STRATEGII

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2030

Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie

Sprawne zarządzanie rozwojem

zrównoważony

Opis wzajemnych relacji między działaniami

zapisanymi w poszczególnych strategiach

horyzontalnych zintegrowanych z działaniami

SZRWRiR 2030

Synergia działań

(równoległe działania wzmacniające wzajemnie

wspólny efekt)

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030

W dniu 25 września 2015 r., w trakcie Szczytu Zrównoważonego Rozwoju w Nowym Jorku, Zgromadzenie

Ogólne ONZ przyjęło uzgodnioną przez wszystkie 193 państwa członkowskie rezolucję pt. Przekształcamy nasz

świat: Agenda na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 (Agenda 2030). Dokument ten jest globalnym planem

działań do 2030 r. „na rzecz ludzi, naszej planety i dobrobytu”, mającym na celu „wzmocnienie powszechnego

pokoju w warunkach większej wolności”. Sygnatariusze rezolucji zobowiązali się do dążenia do osiągnięcia

zrównoważonego rozwoju w jego trzech wymiarach – gospodarczym, społecznym i środowiskowym –

w zrównoważony i zintegrowany sposób. Jako największe wyzwanie w skali światowej, będące niezbędnym

warunkiem zrównoważonego rozwoju, wskazano w dokumencie „eliminację ubóstwa we wszystkich jego formach

i wymiarach, w tym skrajnego ubóstwa”.

Agenda 2030 określa 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju (ang. Sustainable Development Goals - SDGs)

i 169 uszczegółowiających je zadań, monitorowanych odpowiednimi wskaźnikami. Cele i zadania, wyznaczone

do realizacji w perspektywie do 2030 r., są współzależne i niepodzielne oraz zapewniają równowagę między

wzrostem gospodarczym, rozwojem społecznym i ochroną środowiska. Są one realizowane począwszy od dnia

1 stycznia 2016 r. i mają ukierunkowywać działania sygnatariuszy rezolucji w obszarze zrównoważonego

rozwoju.

Będąc sygnatariuszem rezolucji, Polska zadeklarowała wdrożenie Agendy 2030 na gruncie krajowym. Realizacja

Celów Zrównoważonego Rozwoju w Polsce będzie odbywała się zgodnie z SOR, będącą najważniejszym

dokumentem strategicznym wskazującym kierunki rozwoju Polski w perspektywie średniookresowej.

SZRWRiR 2030 jest główną strategią, zgodnie z którą będzie realizowany Cel 2 Agendy 2030 Wyeliminować

głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo.

Kluczowe wyzwania w ramach tego celu koncentrują się wokół zapewnienia dostępu do bezpiecznej i pożywnej

żywności, a także eliminacji wszystkich form niedożywienia. Istotne przy tym jest zwiększenie wydajności

rolnictwa i dochodów drobnych producentów żywności przez m.in. bezpieczny i równy dostęp do ziemi i innych

czynników produkcji, dostęp do wiedzy, usług finansowych i rynków oraz możliwość zwiększenia wartości

dodanej i zatrudnienia poza sektorem rolniczym. Podkreśla się wagę tworzenia krajowych systemów

zrównoważonej produkcji żywności zwiększających produkcję, wzmacniających zdolność przystosowania się

rolnictwa do zmian klimatu i ekstremalnych zjawisk pogodowych oraz poprawiających jakość gleb. Cel ten

akcentuje potrzebę zapewnienia różnorodności genetycznej roślin uprawnych i zwierząt hodowlanych oraz

dostępu do zasobów genetycznych. Kluczowe pozostają inwestycje w infrastrukturę obszarów wiejskich oraz

w działania badawczo-rozwojowe w sektorze rolnictwa, w tym w rozwój technologii. Dodatkowo cel ten odnosi się

do ograniczania restrykcji handlowych na światowych rynkach rolnych, a także potrzeby zapewnienia

prawidłowości ich funkcjonowania przez m.in. dostęp do aktualnych informacji rynkowych, w tym do informacji o

rezerwach żywnościowych.

Ponadto, ze względu na swój przekrojowy charakter, SZRWRiR 2030 przyczynia się (w różnym stopniu) do

realizacji zadań wszystkich pozostałych Celów Zrównoważonego Rozwoju (ang. Sustainable Development Goals

- SDGs). Projekty strategiczne SOR (bądź ich komponenty) przypisane do SZRWRiR 2030, a także pozostałe

działania przewidziane w SZRWRiR 2030, mają wpływ na realizację poszczególnych Celów Agendy 2030.

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Powiązanie kierunków interwencji SZRWRiR 2030 z Celami Zrównoważonego Rozwoju Agendy 2030

Kierunki interwencji SZRWRiR 2030

Cele Zrównoważonego Rozwoju Agendy 2030

I.1. Nowe modele organizacji rynków,

krótkie łańcuchy rynkowe i uczciwa

konkurencja.

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Cel 8: Promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost

gospodarczy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla

wszystkich ludzi

I.2. Jakość

żywności.

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Cel 12: Zapewnić wzorce zrównoważonej konsumpcji i produkcji

i

bezpieczeństwo

I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i

4.0.

w

sektorze

przemysłu

rolno-spożywczym.

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Cel 9: Budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone

uprzemysłowienie oraz wspierać innowacyjność

I.4. Zarządzanie ryzykiem w sektorze

rolno-spożywczym.

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

I.5. Poszerzanie i rozwój rynków

zbytu na produkty i surowce sektora

rolno-spożywczego

(w

tym

biogospodarka).

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Cel 9: Budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone

uprzemysłowienie oraz wspierać innowacyjność

II.1. Rozwój infrastruktury technicznej

na obszarach wiejskich.

Cel 6: Zapewnić wszystkim ludziom dostęp do wody i warunków

sanitarnych przez zrównoważoną gospodarkę zasobami wodnymi

Cel 7: Zapewnić wszystkim dostęp do stabilnej, zrównoważonej i

nowoczesnej energii po przystępnej cenie

Cel 9: Budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone

uprzemysłowienie oraz wspierać innowacyjność

II.2. Rozwój wysokiej jakości usług

publicznych.

Cel 3: Zapewnić wszystkim ludziom w każdym wieku zdrowe życie oraz

promować dobrobyt

Cel 4: Zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować

uczenie się przez całe życie

II.3. Rewitalizacja wsi i małych miast.

Cel 11: Uczynić miasta i osiedla ludzkie bezpiecznymi, stabilnymi,

zrównoważonymi oraz sprzyjającymi włączeniu społecznemu

II.4 Zrównoważone gospodarowanie i

ochrona zasobów środowiska.

Cel 6: Zapewnić wszystkim ludziom dostęp do wody i warunków

sanitarnych przez zrównoważoną gospodarkę zasobami wodnymi

Cel 12: Zapewnić wzorce zrównoważonej konsumpcji i produkcji

Cel 15: Chronić, przywrócić oraz promować zrównoważone użytkowanie

ekosystemów lądowych, zrównoważone gospodarowanie lasami,

zwalczać pustynnienie, powstrzymywać i odwracać proces degradacji

gleby oraz powstrzymać utratę różnorodności biologicznej

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

II.5. Adaptacja rolnictwa i rybactwa do

zmian klimatu i ich wkład w

przeciwdziałanie tym zmianom.

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Cel 13: Podjąć pilne działania w celu przeciwdziałania zmianom klimatu i

ich skutkom

III.1. Przeciwdziałanie negatywnym

zmianom demograficznym (i ich

skutkom) na obszarach wiejskich.

Cel 4: Zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować

uczenie się przez całe życie

Cel 8: Promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost

gospodarczy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla

wszystkich ludzi

III.2 Rozwój przedsiębiorczości i

tworzenie nowych miejsc pracy na

obszarach wiejskich.

Cel 8: Promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost

gospodarczy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla

wszystkich ludzi

III.3

Wzrost

umiejętności

kompetencji mieszkańców wsi.

i

Cel 4: Zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować

uczenie się przez całe życie

III.4 Rozwój inicjatyw oddolnych na

rzecz

tworzenia

kapitału

społecznego.

Cel 10: Zmniejszyć nierówności w krajach i między krajami

Cel 11: Uczynić miasta i osiedla ludzkie bezpiecznymi, stabilnymi,

zrównoważonymi oraz sprzyjającymi włączeniu społecznemu

III.5 Rozwój ekonomii i solidarności

społecznej na obszarach wiejskich.

Cel 1: Wyeliminować ubóstwo we wszystkich jego formach na całym

świecie

Cel 8: Promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost

gospodarczy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla

wszystkich ludzi

Cel 10: Zmniejszyć nierówności w krajach i między krajami

Sprawne zarządzanie rozwojem

sektora

rolno-żywnościowego

i

obszarami wiejskimi.

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Cel 16: Promować pokojowe i inkluzywne społeczeństwa, zapewnić

wszystkim ludziom dostęp do wymiaru sprawiedliwości oraz budować na

wszystkich szczeblach skuteczne i odpowiedzialne instytucje,

sprzyjające włączeniu społecznemu

Stabilne

finansowanie

rozwoju

rolnictwa i obszarów wiejskich.

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Nowoczesny system kreowania i

transferu wiedzy i innowacji - nauka,

doradztwo i oświata rolnicza

odpowiadające

na

wyzwania

rozwojowe obszarów wiejskich.

Cel 2: Wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i

lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo

Cel 4: Zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować

uczenie się przez całe życie

Cel 9: Budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone

uprzemysłowienie oraz wspierać innowacyjność

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Europa 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju

sprzyjającego włączeniu społecznemu

Europa 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu

społecznemu jest długookresową strategią rozwoju UE na lata 2010–2020. Została zatwierdzona przez Radę

Europy w czerwcu 2010 r., zastępując w ten sposób realizowaną w latach 2000–2010 strategię lizbońską.

Zaproponowany w tej Strategii model europejskiej gospodarki w większym stopniu niż w Strategii lizbońskiej

opiera się na trzech współzależnych i wzajemnie uzupełniających się priorytetach, tj. wzrost inteligentny – czyli

rozwój gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach, wzrost zrównoważony – czyli transformacja w kierunku

gospodarki niskoemisyjnej, efektywniej korzystającej z zasobów i konkurencyjnej oraz wzrost sprzyjający

włączeniu społecznemu – czyli wspieranie gospodarki charakteryzującej się wysokim poziomem zatrudnienia

i zapewniającej spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną.

Realizacja priorytetów Strategii bez udziału działalności prowadzonych na obszarach wiejskich, rolnictwa

i rybactwa nie byłaby możliwa. Warto zwrócić uwagę, że cele oraz instrumenty polityki rolnej i rybołówstwa

wpisują się w koncepcję inteligentnego i zrównoważonego rozwoju oraz włączenia społecznego. Do tej grupy

zagadnień należy zaliczyć przede wszystkim: wielofunkcyjność rolnictwa i obszarów wiejskich, ich rolę w

dostarczaniu dóbr publicznych, w tym rolę małych i średnich gospodarstw rolnych i rybackich, znaczenie

innowacji dla konkurencyjności sektora rolno-spożywczego oraz działania na rzecz produkcji żywności wysokiej

jakości w UE i kontroli produktów dopuszczanych na rynek wewnętrzny UE, a tym samym ochrony konsumentów

przed żywnością o niskiej jakości. Inteligentny i zrównoważony rozwój oraz włączenie społeczne w UE nie są

możliwe bez zaangażowania potencjałów zlokalizowanych na obszarach wiejskich.

Przyjęte w SZRWRiR 2030 cele będą powiązane z wytycznymi przygotowanymi do Strategii UE 2020.

Szczególnie wytyczna 9 Poprawa wydajności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach i

zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe (cel III), wytyczna 7 Zwiększenie współczynnika

aktywności zawodowej i ograniczenie bezrobocia strukturalnego (cel II i III), wytyczna 10 Promowanie włączenia

społecznego i zwalczanie ubóstwa (cel II i III), wytyczna 8 Stworzenie zasobów pracy odpowiadających

potrzebom rynku pracy, promowanie jakości zatrudnienia i uczenia się przez całe życie (cel II i III), wytyczna 6

Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja bazy przemysłowej (cel I, III oraz

kierunki horyzontalne), wytyczna 4 Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie

trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej (cel I oraz kierunki horyzontalne), wytyczna 5

Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów cieplarnianych (cel I i II).

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Polityki budżetowe i pozabudżetowe UE

Znaczna część zaprojektowanych w SZRWRiR 2030 działań zostanie sfinansowana ze środków UE w ramach

polityk wspólnotowych (w tym głównie PS, WPR i WPRyb), których instrumenty realizacyjne oraz sposób ich

wdrażania regulują przepisy unijne i implementujące je przepisy krajowe. Wobec powyższego fundamentalne

znaczenie dla realizacji celów SZRWRiR 2030 będą miały rozstrzygnięcia w ramach prowadzonych obecnie prac

nad kształtem i budżetem polityk unijnych w następnym okresie programowania UE, tj. po 2020 r. Elementem

uwarunkowań zewnętrznych, które będą miały istotny wpływ na wdrożenie SZRWRiR 2030, są także

wspólnotowe rozwiązania legislacyjne w innych obszarach polityki UE, w tym m.in. pakiet klimatyczno-energetyczny.

Spójność SZRWRiR 2030 z umową partnerstwa

W dniu 23 maja 2014 r. KE zatwierdziła umowę partnerstwa, określającą strategię wykorzystania przez Polskę

środków z Europejskich Funduszy Strukturalnych i Inwestycyjnych (w ramach PS, WPR i WPRyb) w

perspektywie programowania 2014-2020.

Odnowiona wersja umowy partnerstwa została zatwierdzona przez KE w dniu 23 października 2017 r. na

podstawie decyzji wykonawczej C(2017) 6994 (notyfikowana 24 października 2017 r.). Aktualna wersja umowy

partnerstwa jest modyfikacją dokumentu przyjętego decyzją KE w 2014 r., wynikającą z aktualizacji

średniookresowej strategii rozwoju kraju. Wprowadzone zmiany uspójniły zakres i zasady interwencji EFSI w

Polsce z celami rozwojowymi określonymi w SOR i z zawartą w SZRWRiR 2030 filozofią sposobu wykorzystania

środków na rozwój, w tym pochodzących z budżetu UE.

Umowa partnerstwa zakłada, iż ważnym obszarem wsparcia w ramach funduszy UE będą obszary wiejskie i

zależne od rybactwa. W pierwotnej wersji wśród wyodrębnionych w dokumencie obszarów strategicznej

interwencji (OSI) wskazano „obszary wiejskie, w szczególności o najniższym poziomie dostępu mieszkańców do

dóbr i usług warunkujących możliwości rozwojowe”. W konsekwencji przyjęcia SOR zmodyfikowano w

umowie partnerstwa obszary strategicznej interwencji dotyczące wymiaru wiejskiego, tj. wskazano jako

OSI (1) Obszary wiejskie rozwijające się w oparciu o endogeniczne potencjały oraz (2) Obszary zagrożone

trwałą marginalizacją.

Poza wskazaniem w umowie partnerstwa głównych kierunków wsparcia obszarów wiejskich i rolnictwa w ramach

EFRROW, dokument ten przewiduje, iż w ramach Polityki Spójności na działania na rzecz rozwoju obszarów

wiejskich zostanie przeznaczonych ok. 5,2 mld euro, w formie dedykowanych instrumentów we właściwych

programach krajowych i regionalnych. Powyższe wsparcie koncentrować się będzie na rozwoju

przedsiębiorczości i lepszym wykorzystaniu kapitału ludzkiego, w tym reorientacji zawodowej rolników (Cel

Tematyczny 3 – ok. 1,5 mld euro), rewitalizacji społecznej i infrastrukturalnej (CT2, CT4, CT7, CT8, CT9, CT10 –

ok. 2 mld euro) oraz infrastrukturze wodno-kanalizacyjnej i przeciwpowodziowej (CT 5, CT 6 – ok. 1,7 mld euro, w

tym na 1,2 mld euro na gospodarkę wodno-ściekową oraz 0,5 mld euro na sprawy wodne, przeciwpowodziowe i

retencyjne), a każde z tych działań wpisuje się w cele SZRWRiR 2030.

Wsparcie to zapewnione jest z poziomu krajowego, głównie PROW (w odniesieniu do działalności związanej

z rolnictwem, odnowy wsi oraz wzmacniania lub budowania kapitału społecznego), Programu Operacyjnego

Infrastruktura i Środowisko (w odniesieniu do rozwoju OZE, efektywności energetycznej, kogeneracji, gospodarki

odpadami, ochrony środowiska i zmian klimatu, w tym m.in. gospodarki wodnej, a także wzrostu dostępności

terytorialnej), Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój (w zakresie badań, technologii i innowacji), Programu

Operacyjnego Wsparcie Edukacja Rozwój (w zakresie dywersyfikacji zatrudnienia, dostępności usług

publicznych, rozwoju przedsiębiorczości, rozwoju IOB), Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa (w zakresie

dostępu do szerokopasmowego Internetu o wysokich przepustowościach, wzrostu kompetencji i aktywizacji

cyfrowych) oraz z poziomu ponadregionalnego Programu Operacyjnego Polska Wschodnia (w zakresie rozwoju

małych i średnich przedsiębiorstw). Działania z poziomu krajowego i ponadregionalnego są wzmacniane i

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

uzupełniane przez działania podejmowane na poziomie regionalnym (RPO), które w zależności od potrzeb i

potencjałów rozwojowych obszarów wiejskich zidentyfikowanych w SZRWRiR 2030 oraz Strategiach rozwoju

województw dedykują im odrębne działania lub nabory lub premiują projekty realizowane na obszarach wiejskich

w systemie kryteriów wyboru projektów.

Umowa partnerstwa określa także komplementarność EFRROW z pozostałymi środkami EFSI, które

znajdują swoje odzwierciedlenie w działaniach zaprojektowanych w SZRWRiR 2030.



Zadania wskazane w umowie partnerstwa dotyczące przedsiębiorczości na obszarach wiejskich

przewidziano w ramach Celu szczegółowego III SZRWRiR 2030.

Wyzwania umowy partnerstwa związane z lepszym wykorzystaniem kapitału ludzkiego, w tym

reorientacji zawodowej rolników, znalazły odzwierciedlenie w ramach Celu szczegółowego III SZRWRiR

2030.

Wskazana w umowie partnerstwa rewitalizacja społeczna i infrastrukturalna obszarów wiejskich znalazła

odzwierciedlenie w celu szczegółowym II SZRWRiR 2030, podobnie jak zapisane w umowie partnerstwa

zadania dotyczące rozwoju infrastruktury wodno-kanalizacyjnej i przeciwpowodziowej na obszarach

wiejskich.

Zadania wskazane w umowie partnerstwa dotyczące wsparcia rolnictwa i sektora rolno-spożywczego

znalazły odzwierciedlenie w kierunkach interwencji Celu szczegółowego I i III SZRWRiR 2030 oraz w

obszarach wpływających na realizację strategii.

W dniu 29 maja 2018 r. KE opublikowała projekt rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady

ustanawiającego wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR),

Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+), Funduszu Spójności (FS) i Europejskiego Funduszu

Morskiego i Rybackiego (EFMR), a także przepisów finansowych na potrzeby tych funduszy oraz na potrzeby

Funduszu Azylu i Migracji (FAM), Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (IZGW) i Instrumentu na rzecz

Zarządzania Granicami i Wiz (FBW). Zgodnie z tymi przepisami działania finansowane w ramach funduszy

rolnych (I i II filara WPR) nie będą elementem umowy partnerstwa na lata 2021–2027.

Spójność z celami WPR

WPR jest wielowymiarową polityką publiczną zapewniającą UE bezpieczeństwo żywnościowe i odgrywającą

zasadniczą rolę w wykorzystaniu zasobów naturalnych i rozwoju gospodarczym obszarów wiejskich. WPR, jako

jedna z głównych unijnych polityk, włączona jest w realizację celów strategicznych UE wskazanych w strategii

Europa 2020. Na poziomie WPR przekładają się one na „sektorowe” cele dotyczące

1) produkcji żywności,

2) zrównoważonego gospodarowania zasobami naturalnymi oraz

3) zrównoważonego rozwoju terytorialnego.

Struktura WPR obejmuje dwa filary: I filar finansowany wyłącznie z budżetu UE (poprzez EFRG) i II filar

obejmujący instrumenty na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, wdrażane na podstawie wieloletnich programów

EFRROW, współfinansowanych przez państwa członkowskie UE.

Przyznawane w ramach I filara WPR płatności bezpośrednie zapewniają wsparcie dochodów gospodarstw

rolnych oraz wynagradzają rolników za dostarczanie dóbr publicznych (np. korzyści środowiskowe), za które z

reguły nie otrzymują wynagrodzenia. Środki wspierania rynku mają zaś na celu zaradzenie kryzysowym

sytuacjom na rynku, takim jak nagły spadek popytu z powodu zagrożenia dla zdrowia lub spadek cen na skutek

tymczasowej nadwyżki produktu. Działania tego typu obejmują m.in. zakupy interwencyjne produktów, dopłaty do

prywatnego przechowywania produktów, ale także wsparcie do wycofywania produktu z rynku lub do dystrybucji

produktów wśród organizacji charytatywnych. Z kolei programy rozwoju obszarów wiejskich w ramach II filara

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

WPR mają na celu zaspokojenie konkretnych potrzeb tych obszarów (w zakresie np. poprawy konkurencyjności

rolnictwa, ochrony ekosystemów, wsparcia rozwoju gospodarczego). Choć państwa UE komponują swoje

programy z zestawu tych samych działań, mogą stosować je elastycznie, biorąc pod uwagę lokalne potrzeby oraz

warunki gospodarcze, naturalne i strukturalne. Wspólną cechą obu filarów jest konieczność wspierania

efektywności wykorzystania zasobów rolnictwa i obszarów wiejskich UE w sposób sprzyjający inteligentnemu,

trwałemu i zapobiegającemu wyłączeniu rozwojowi, w zgodzie ze strategią Europa 2020.

Publikacja komunikatu KE: „Przyszłość rolnictwa i produkcja żywności” w dniu 29 listopada 2017 r. rozpoczęła

formalne prace instytucji UE nad kształtem WPR na okres po 2020 r. Dokument potwierdza kluczową rolę

rolnictwa i obszarów wiejskich w zapewnieniu społeczeństwu europejskiemu wysokiej jakości, dostępnej cenowo i

zróżnicowanej żywności oraz zarządzaniu i ochronie zasobów naturalnych, także w kontekście zmian klimatu.

W komunikacie KE zaproponowała strategiczne kierunki zmian przyszłej WPR, które mają prowadzić do poprawy

efektywności, elastyczności, uproszczenia i usprawnienia tej polityki. Dyskusja na forum instytucji europejskich

nad tymi kierunkowymi propozycjami poprzedziła prace nad propozycjami legislacyjnymi, które zostały

opublikowane w dniu 1 czerwca 2018 r. Wstępne prace programowe na poziomie państw członkowskich mają się

zakończyć przekazaniem projektów krajowych planów strategicznych do akceptacji przez KE.

W propozycjach prawnych, obejmujących projekty trzech rozporządzeń ustanawiających przepisy dotyczące

realizacji WPR w latach 2021–2027, KE podkreśla, że WPR musi zostać zmodernizowana i uproszczona, aby

sprostać nowym wyzwaniom. Ma też zapewnić wkład w realizację dziesięciu priorytetów KE kierowanej przez

J.C. Junckera oraz celów zrównoważonego rozwoju. Wśród priorytetów WPR po 2020 r. KE wymieniła bardziej

ambitne działania w zakresie ochrony środowiska i przeciwdziałania zmianom klimatu, lepsze ukierunkowanie

wsparcia oraz powiązanie WPR z badaniami naukowymi, innowacjami i doradztwem. Aby zwiększyć skuteczność

WPR, KE zaproponowała także nowy model wdrażania, w którym nacisk przesunięto z kontrolowania zgodności

ze szczegółowymi wymogami UE na realizację celów oraz inaczej rozłożono zakres obowiązków między UE

i państwami członkowskimi, zwiększając pomocniczość.

Aby w dalszym ciągu WPR mogła przyczyniać się do zrównoważonego rozwoju rolnictwa, produkcji żywności

oraz obszarów wiejskich, jej cele zorientowane są na rentowność i dochody gospodarstw rolnych, bardziej

skuteczną realizację polityki w zakresie ochrony środowiska i klimatu, a także na zrównoważony rozwój obszarów

wiejskich. Przekrojowym celem jest wspieranie wiedzy, innowacji i cyfryzacji w rolnictwie i na obszarach

wiejskich. Nowa WPR będzie dążyć do realizacji 9 szczegółowych celów. Poniżej przedstawiono związek między

celami SZRWRiR 2030 a 9 szczegółowymi celami przyszłej WPR.

Cele szczegółowe SZRWRiR 2030

Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej

Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska

na obszarach wiejskich

Wzrost przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy

i aktywnego społeczeństwa na obszarach wiejskich

Cele ogólne WPR 2021–2027

Wspieranie inteligentnego, odpornego

i zróżnicowanego sektora rolnictwa przy

zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego

Zwiększenie troski o środowisko oraz intensyfikacja

działań w dziedzinie klimatu, aby przyczynić się do

realizacji unijnych celów związanych ze

środowiskiem i klimatem

Umacnianie struktury społeczno-ekonomicznej

obszarów wiejskich

Rysunek 9. Powiązanie celów SZRWRiR 2030 z celami ogólnymi WPR na lata 2021–2027

Źródło: opracowanie własne.

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

W oparciu o rodzaje interwencji wyszczególnione w propozycjach prawnych państwa członkowskie będą

opracowywać konkretne interwencje dostosowane do swoich uwarunkowań i będą je przedstawiać w planie

strategicznym WPR 2021–2027. W przepisach określono zasady dotyczące treści takiego planu strategicznego

WPR. KE będzie sprawdzać plany i je zatwierdzać. Plany strategiczne WPR obejmą większość instrumentów

wsparcia finansowanych z EFRG (w tym programy sektorowe, które do tej pory były ustanawiane na podstawie

rozporządzenia o wspólnej organizacji rynków produktów rolnych) i EFRROW. W ten sposób każde państwo

członkowskie opracuje dla siebie jednolitą i spójną strategię interwencji. Przy użyciu wskaźników rezultatu

(zdefiniowanych na poziomie UE) państwa członkowskie w planach strategicznych WPR określą cele, jakie chcą

osiągnąć w danym okresie programowania. W ramach EFRG zostanie utworzona rezerwa rolna, aby finansować

dodatkowe wsparcie dla sektora rolnego. Kwoty z rezerwy niewykorzystane w danym roku będą przenoszone na

kolejny rok.

Spójność z celami WPRyb

Decydujące znaczenie dla kształtu ram strategicznych, określających kierunki rozwoju polskiego sektora

rybactwa po roku 2020, mają wytyczne wynikające bezpośrednio z przepisów WPRyb. Od reformy z roku 2013

celem głównym WPRyb jest zapewnienie w perspektywie długoterminowej zrównoważonego pod względem

środowiskowym charakteru działalności w sektorze rybołówstwa i akwakultury oraz zarządzania nimi w sposób

spójny z instrumentami niezbędnymi dla osiągnięcia rozwoju gospodarczego i społecznego. Natomiast do jej

celów operacyjnych należy zaliczyć: w zakresie rybołówstwa morskiego: zapewnienie równowagi między

możliwościami połowowymi a dostępnymi zasobami; system wieloletniego zarządzania opartego na ekosystemie,

osiągnięcie stanu zasobów ryb wykorzystywanych gospodarczo powyżej poziomu maksymalnego

podtrzymywalnego połowu (MSY), redukcja w jak największym stopniu niechcianych połowów czy realizacja

przez państwa członkowskie obowiązku wyładunku, zrównoważona akwakultura, pobudzanie rozwoju obszarów

przybrzeżnych, spójny system gromadzenia danych oraz jako uzupełnienie reformy WPRyb – wspólna

organizacja rynków produktów rybołówstwa.

Cele ogólne SZRWRiR 2030

Zwiększenie opłacalności

produkcji rolnej i rybackiej

Cele WPRyb 2021–2027

Zapewnienie, aby działalność połowowa i w zakresie akwakultury była

zrównoważona środowiskowo w perspektywie długoterminowej oraz zarządzana

w sposób spójny z celami w zakresie osiągania korzyści ekonomicznych,

społecznych i w dziedzinie zatrudnienia oraz przyczynianie się do dostępności

dostaw żywności

Poprawa jakości życia,

infrastruktury i stanu

środowiska

Stosowanie wobec zarządzania rybołówstwem podejścia ostrożnościowego i

zapewnienie, aby eksploatacja żywych zasobów morza odbudowywała i

zachowywała populacje poławianych gatunków powyżej poziomów

pozwalających uzyskać maksymalny podtrzymywalny połów

Rozwój przedsiębiorczości,

pozarolniczych miejsc

pracy i aktywnego

społeczeństwa

Wdrażanie podejścia ekosystemowego do zarządzania rybołówstwem, aby

zapewnić minimalizowanie negatywnych skutków działalności połowowej dla

ekosystemu morskiego, a także dążenie do zapewnienia, aby działalność w

zakresie akwakultury i działalność połowowa nie powodowały degradacji

środowiska morskiego

Przyczynianie się do gromadzenia danych naukowych

Rysunek 10. Powiązanie celów SZRWRiR 2030 z celami WPRyb na lata 2021–2027

Źródło: opracowanie własne.

Analizując aktualny stan wdrażania przepisów WPRyb na poziomie poszczególnych państw członkowskich oraz

pojawiające się w tym zakresie pewne trudności (np. problemy z wdrożeniem obowiązku wyładunku czy

osiągnięciem MSY), jak również mając na uwadze specyfikę żywych zasobów (cechujących się dużą

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

zmiennością zależną od warunków środowiskowych, a nie antropogenicznych), można się spodziewać, że

kolejna reforma WPRyb nastąpi w 2023 r.

Finansowym instrumentem realizacji WPRyb w ramach budżetu UE jest EFMR, wchodzący w skład EFSI. W

przekazanym przez KE w maju 2018 r. projekcie rozporządzenia o EFMR na nową perspektywę finansową UE

2021–2027 zakres przyszłego funduszu rybackiego opisany został za pomocą 3 celów: ochrona zdrowych mórz

i oceanów oraz zapewnienie zrównoważonego rybołówstwa i akwakultury przez zmniejszenie wpływu

rybołówstwa na środowisko morskie przy jednoczesnym zwiększeniu konkurencyjności i atrakcyjności sektora

rybołówstwa, promowanie niebieskiej gospodarki, w szczególności przez wspieranie zrównoważonych i prężnych

społeczności nadbrzeżnych przez inwestycje, umiejętności, wiedzę i rozwój rynku, wzmocnienie międzynarodowego

zarządzania oceanami oraz bezpieczeństwa i ochrony przestrzeni morskiej w obszarach, które nie są jeszcze

objęte międzynarodowymi umowami w sprawie połowów.

Spójność z celami PS

Kształt PS w nowej perspektywie finansowej po roku 2020 będzie mieć istotne znaczenie dla rozwoju obszarów

wiejskich, ponieważ jest ona obecnie i najprawdopodobniej pozostanie ważnym źródłem finansowania wielu

projektów istotnych z punktu widzenia mieszkańców obszarów wiejskich.

Pakiet rozporządzeń dla polityki spójności został opublikowany na przełomie maja i czerwca 2018 r., publikacja ta

otworzyła formalny etap dyskusji o przyszłości polityki spójności po 2020 r. Rząd RP na przełomie czerwca i lipca

2018 r. przyjął stanowiska stanowiące odpowiedź na propozycje zawarte w poszczególnych rozporządzeniach w

ramach PS oraz wyznaczające ramy negocjacji pożądanego kształtu PS i jej funduszy na lata 2021–2027 z

perspektywy polskiej.

W kontekście projektu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego wspólne przepisy

dotyczące EFRR, EFS+, FS i EFMR, a także przepisów finansowych na potrzeby tych funduszy oraz na potrzeby

Funduszu Azylu i Migracji (FAM), Funduszu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (IZGW) i Instrumentu na rzecz

Zarządzania Granicami i Wiz (FBW) (dalej rozporządzenie ramowe) warto zaznaczyć, iż głównym celem

rozporządzenia ramowego jest usprawnienie oraz ujednolicenie zasad wykorzystania w latach 2021–2027

funduszy będących w zarządzaniu dzielonym. Z punktu widzenia zarządzania rozwojem obszarów wiejskich

istotne jest, iż rozporządzeniu ramowemu nie będzie jednak podlegać EFRROW.

W stanowisku Rządu do dokumentu pn. Wniosek Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie

Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności znalazły się odniesienia do wsparcia

obszarów wiejskich. Stwierdzono, iż: „zdaniem Rządu RP ważnym aspektem wymiaru terytorialnego polityki

spójności powinno także być wsparcie rozwoju obszarów wiejskich mocno akcentowane w Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju. Zasadne jest, aby przepisy rozporządzenia umożliwiały finansowanie przedsięwzięć

i inwestycji na obszarach wiejskich, służących wyrównywaniu dysproporcji oraz wzmacniającymi powiązania

pomiędzy obszarami wiejskimi i obszarami miejskimi”. Analogiczny zapis znalazł się w stanowisku Rządu do

projektu rozporządzenia dotyczącego Europejskiego Funduszu Społecznego.

Horyzont Europa

KE proponuje przydzielenie 100 mld euro na badania naukowe i innowacje w następnym długoterminowym

budżecie UE na lata 2021–2027. Nowy program o nazwie Horyzont Europa będzie się opierał na osiągnięciach i

sukcesach poprzedniego programu w dziedzinie badań naukowych i innowacji (Horyzont 2020) i zagwarantuje

utrzymanie przez UE w tej dziedzinie czołowej pozycji na świecie. Horyzont Europa to najbardziej ambitny w

historii program w zakresie badań naukowych i innowacji.

Oprócz dalszego dążenia do doskonałości naukowej przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych (ERBN) oraz

stypendia i wymiany objęte Działaniami Marii Skłodowskiej-Curie, w ramach programu Horyzont Europa

wprowadzone zostaną następujące główne nowe elementy

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE



Europejska Rada ds. Innowacji (EIC), która ma oferować wsparcie w dążeniu do tego, aby UE stała się

liderem w dziedzinie innowacji tworzących rynki;

Nowe ogólnounijne misje w dziedzinie badań naukowych i innowacji skupiające się na wyzwaniach

społecznych i konkurencyjności przemysłowej;

Maksymalizacja potencjału innowacji w całej UE;

Większa otwartość: zasada „otwartej nauki” stanie się domyślnym trybem funkcjonowania programu

Horyzont Europa, przy wymogu zapewniania otwartego dostępu do publikacji i danych;

Nowa generacja partnerstwa europejskiego i zacieśniona współpraca z innymi programami UE.

Proponowany budżet w wysokości 100 mld euro na lata 2021–2027 obejmuje kwotę w wysokości 97,6 mld euro

na Horyzont Europa (z czego 3,5 mld euro zostanie przydzielone w ramach Funduszu InvestEU) oraz 2,4 mld

euro na program badawczo-szkoleniowy Euratom. Program Euratom, w ramach którego finansuje się badania

naukowe i szkolenia w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i ochrony

radiologicznej, będzie w większym stopniu skoncentrowany na zastosowaniach niezwiązanych z energią, takich

jak opieka zdrowotna i sprzęt medyczny, a ponadto będzie wspierać mobilność naukowców zajmujących się

tematyką jądrową w ramach Działań Marii Skłodowskiej-Curie.

Unijne polityki pozabudżetowe

Polityka handlowa UE

Ramy dla realizowanej obecnie polityki handlowej UE tworzy, przyjęty w listopadzie 2015 r. przez Radę UE ds.

Zagranicznych w formacie Ministrów Handlu, komunikat KE „HANDEL Z KORZYŚCIĄ DLA WSZYSTKICH. W

kierunku bardziej odpowiedzialnej polityki handlowej i inwestycyjnej”. Strategia handlowa UE, wyrażona w ww.

komunikacie, zasadniczo kontynuuje, realizowany w poprzednich latach, ofensywny charakter unijnej polityki.

Zakłada m.in. aktywną politykę negocjowania i zawierania bilateralnych oraz regionalnych umów o wolnym

handlu z państwami trzecimi. Kładzie akcent na eliminację barier w dostępie do rynków państw trzecich dla

unijnych produktów i inwestorów oraz na efektywne wykorzystanie już istniejących możliwości eksportowych.

Uzasadnieniem dla tego ofensywnego podejścia mają być korzyści gospodarcze dla UE – również sektor

rolno-spożywczy UE jest wskazany jako ten, który po reformach WPR jest dobrze przygotowany do

konkurowania na rynku światowym. Zawieranie umów handlowych ma również służyć wzmocnieniu wpływu UE

na arenie międzynarodowej, w tym na kształtowanie międzynarodowych zasad handlu.

W ramach realizacji tej strategii w ostatnich latach UE podpisała szereg umów handlowych, m.in. umowy o

wolnym handlu z Ukrainą, Mołdawią, Gruzją (tzw. DCFTA), Kanadą (CETA), Japonią (EPA), porozumienie z

krajami EFTA (Norwegia i Islandia) w sprawie dalszej wymiany koncesji w handlu rolnym. Obecnie szereg

porozumień handlowych jest w trakcie negocjacji (z Australią, Nową Zelandią, Indonezją, Chile – aneksowanie

istniejącej umowy) lub negocjacje zostały zakończone i umowy czekają na zatwierdzenie (z Singapurem,

Wietnamem, Meksykiem – aneksowanie istniejącej umowy, Ukrainą – modyfikacja DCFTA w zakresie unijnych

koncesji na mięso drobiowe, Mołdawią – modyfikacja niektórych koncesji taryfowych w DCFTA). W czerwcu 2019 r.

zostały również zakończone negocjacje z Mercosurem; obecnie nie jest pewne, czy i kiedy umowa wejdzie w

życie; może to nastąpić najwcześniej za ok. 2 lata. Kontynuowany jest również proces wielostronnych negocjacji

w ramach WTO, w ramach którego, organizowane zasadniczo co 2 lata, konferencje ministerialne przyjmują

decyzje dotyczące zasad handlu światowego.

Oprócz negocjowania umów służby KE spotykają się z partnerami, np. na stałych komitetach WTO, komitetach

powołanych przez umowy dwustronne czy w ramach „dyplomacji ekonomicznej”. Spotkania te również stwarzają

możliwość dyskutowania problemów dotyczących dostępu do rynków, w tym np. uzyskania wyjaśnień, wpłynięcia

na przyspieszenie weterynaryjnych i fitosanitarnych procedur administracyjnych związanych z dopuszczeniem

eksportu.

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

Aktywność UE w ww. obszarach stwarza konieczność identyfikacji i bieżącej aktualizacji ofensywnych i

defensywnych interesów polskiego rolnictwa i rybactwa oraz ich aktywnego artykułowania w dyskusjach na forum

UE. Rozmowy KE z partnerami handlowymi UE, w tym zwłaszcza negocjacje umów, można wykorzystać do

wsparcia polskiego eksportu, tj. np. do ograniczenia barier w dostępie do rynków pozaunijnych, które dotykają

polski eksport rolny, czy zwiększenia wykorzystania przez Polskę możliwości wynikających z już istniejących

umów handlowych. Z drugiej strony należy również przeciwdziałać niebezpieczeństwu negatywnego wpływu

negocjowanych przez KE umów na wrażliwe sektory rynku rolnego (ryzyko nadmiernego importu) czy na

możliwość prowadzenia przez UE aktywnej i skutecznej polityki rolnej. Jednocześnie należy zauważyć, że w

odniesieniu do rynku produktów rybołówstwa import jest pożądany ze względu na fakt, że surowiec pochodzący z

połowów polskich zaopatruje rynek jedynie w 20%. Identyfikacja i artykułowanie postulatów Polski w ww.

zakresie, np. odnośnie do pożądanego kształtu postanowień negocjowanych przez KE umów, jest zatem bardzo

ważna z punktu widzenia możliwości osiągnięcia korzyści dla polskiego sektora rolnego z polityki handlowej UE.

Pakiet klimatyczno-energetyczny UE

W dniach 23 i 24 października 2014 r. Rada Europy uzgodniła ramy polityki klimatyczno-energetycznej UE do

2030 r. Stanowią one kontynuację rozwiązań legislacyjnych, przyjętych przez Parlament Europejski w grudniu

2008 r., kiedy to po raz pierwszy ustalone zostały unijne cele redukcyjne w zakresie kontrolowania i ograniczania

emisji gazów cieplarnianych na terytorium UE w perspektywie do 2020 r.

W 2018 r. państwa członkowskie UE, KE i Parlament zrewidowały decyzje określające cele polityki klimatycznej

w zakresie poprawy efektywności energetycznej oraz wzrostu udziału OZE i w końcowym jej zużyciu. W

przypadku efektywności energetycznej cel podwyższono do 32,5%, a dla OZE do 32%.

Obecny pakiet klimatyczno-energetyczny zakłada ograniczenie do 2030 r. w skali UE co najmniej o 40% emisji

gazów cieplarnianych w stosunku do poziomu z roku 1990, a wyznaczony cel będzie realizowany przez wszystkie

państwa członkowskie w sposób najbardziej racjonalny kosztowo z udziałem wszystkich sektorów gospodarki,

zarówno sektorów objętych systemem handlu uprawnieniami do emisji (ETS), jak i nieobjętych tym systemem

(non-ETS). Sektor non-ETS obejmuje emisję gazów cieplarnianych z sektorów transportu, rolnictwa, gospodarki

odpadami, jak również ze spalania paliw w gospodarstwach domowych, handlu, usługach, a wyznaczony cel

redukcyjny dla tego sektora w skali UE określono na poziomie 30% redukcji emisji do 2030 r. w porównaniu

z rokiem 2005. To właśnie w ramach tego celu niezbędne będzie, na etapie szczegółowych ustaleń na poziomie

krajowym i międzynarodowym, określenie poziomu partycypacji poszczególnych sektorów w jego osiąganiu.

Określony został cel redukcyjny non-ETS dla Polski, który wynosi -7% w porównaniu do 2005 r.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że sektor rolny ma specyficzny charakter, przejawiający się przede wszystkim

w kluczowej roli w procesie zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego, zarówno w skali krajowej, a także na

poziomie globalnym – w dążeniach do likwidacji problemu głodu na świecie. Kwestia ta znalazła swoje

odzwierciedlenie zarówno w konkluzjach Rady Europy z października 2014 r., jak również w treści preambuły do

Porozumienia paryskiego z grudnia 2015 r. przyjętego podczas 21. Konferencji Stron Konwencji klimatycznej

Narodów Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu (COP21). Konkluzje Rady Europy podkreślają konieczność

zachowania spójności między unijnymi celami w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego oraz zmian klimatu.

Tym samym sektor rolny, jak również sektor użytkowania gruntów ściśle związany z działalnością rolniczą, muszą

służyć dwóm celom, co powinno być brane pod uwagę przy określaniu wewnętrznych (sektorowych) celów

redukcyjnych Polski.

Ograniczony potencjał sektora rolnego w działaniach na rzecz zapobiegania i przeciwdziałania zmianom klimatu

związany jest nie tylko z jego specyficzną rolą. W grę wchodzi także aspekt metodologiczny w zakresie

raportowania emisji oraz odzwierciedlenia w nich realnych zmian wielkości emitowanych zanieczyszczeń.

Zidentyfikowany został bowiem szereg praktyk związanych z produkcją rolną (zarówno zwierzęcą i roślinną),

których stosowanie w znaczący sposób może ograniczyć negatywne oddziaływanie tego sektora na poziom

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

emisji, niemniej jednak aktualnie występują trudności w poprawnym szacowaniu, ewidencji i prezentacji

podejmowanych wysiłków redukcyjnych przez polskich rolników. W tym zakresie konieczny jest rozwój badań,

wymiana doświadczeń między jednostkami naukowymi.

Dyrektywa NEC

Na realizację postanowień SZRWRiR 2030 będą miały wpływ także przepisy dotyczące ochrony powietrza

zawarte w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2284 z dnia 14 grudnia 2016 r. w sprawie

redukcji krajowych emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń atmosferycznych, zmiany dyrektywy 2003/35/WE

oraz uchylenia dyrektywy 2001/81/WE (tzw. Dyrektywa NEC, ang. „National Emission Ceilings” – Dyrektywa

o Krajowych Pułapach Emisji). Przepisy Dyrektywy NEC są częścią tzw. Pakietu „Czyste Powietrze” – czyli

strategii działań, która do 2030 r. ma istotnie zmniejszyć zanieczyszczenie powietrza w całej UE. Przewiduje ona

działania legislacyjne prowadzące do zaostrzenia norm emisji i pułapów zanieczyszczenia powietrza.

Zobowiązania dla państw członkowskich dotyczą redukcji emisji antropogenicznych zanieczyszczeń do

atmosfery: dwutlenku siarki (SO2), amoniaku (NH3), tlenków azotu (NOx), niemetanowych lotnych związków

organicznych (NMLZO), pyłu drobnego (PM2,5).

W celu zmniejszenia ich emisji w krajowych programach ograniczania zanieczyszczenia powietrza przewidziane

zostały działania mające zastosowanie w sektorze rolnym i na obszarach wiejskich. Dla przykładu zmniejszenie

emisji amoniaku może nastąpić przez stosowanie niskoemisyjnych technik aplikacji nawozów (tj. aplikacja

precyzyjna doglebowa nawozów na bazie mocznika, gnojowica rozlewana innymi metodami niż rozbryzgowo,

przyorywanie obornika w ciągu 12 godzin, przykrywanie zbiorników z gnojowicą i gnojówką), natomiast w

przypadku redukcji pyłu drobnego (PM2,5) – przez wymianę starych kotłów, docieplenie budynków, montaż

kolektorów słonecznych. Środki te powinny być racjonalne pod względem kosztów oraz opierać się na

informacjach i danych uwzględniających postęp naukowy oraz działania już realizowane.

W polskim rolnictwie realizowany jest już szereg działań mających wpływ na ograniczenie emisji tych

zanieczyszczeń. W szczególności są to działania WPR, w których promowane są inwestycje przyczyniające się

do zrównoważonego rozwoju rolnictwa, a także realizacji celów związanych z ochroną środowiska, w tym

ograniczania emisji.

Ramowa Dyrektywa Wodna

Dyrektywa 2000/60/WE z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w

dziedzinie polityki wodnej, zwana Ramową Dyrektywą Wodną (RDW), jest wynikiem wieloletnich prac Wspólnot

Europejskich zmierzających do lepszej ochrony wód przez wprowadzenie wspólnej europejskiej polityki wodnej

opartej na przejrzystych, efektywnych i spójnych ramach legislacyjnych. Zobowiązuje państwa członkowskie do

racjonalnego wykorzystywania i ochrony zasobów wodnych w myśl zasady zrównoważonego rozwoju.

Celem RDW jest osiągnięcie dobrego stanu wszystkich wód. Cel ten wynika z wprowadzenia do polityki zasady

zrównoważonego rozwoju i dotyczy

•

zaspokojenia zapotrzebowania na wodę ludności, rolnictwa i przemysłu,

promowania zrównoważonego korzystania z wód,

ochrony wód i ekosystemów znajdujących się w dobrym stanie ekologicznym,

poprawy jakości wód i stanu ekosystemów zdegradowanych działalnością człowieka,

zmniejszenia zanieczyszczenia wód podziemnych,

zmniejszenia skutków powodzi i suszy.

Prawidłowe wdrażanie RDW powinno pozytywnie wpłynąć na sektor rybactwa śródlądowego, w szczególności na

gospodarkę w obwodach rybackich. Polepszenie jakości wód pod względem fizyko-chemicznym i ekologicznym

pozytywnie wpłynie na zespoły ryb i możliwość gospodarowania ich zasobami. Szczególnie istotne znaczenie w

Spójność z celami krajowych i międzynarodowych dokumentów strategicznych oraz celami polityk UE

kontekście wdrażania RDW dla ichtiofauny jezior i rzek będzie miało ograniczenie negatywnych skutków

eutrofizacji oraz polepszenie warunków migracji (likwidacja barier hydrotechnicznych). Również akwakultura

powinna zyskać na zwiększeniu dostępności dobrej jakości wody, jednak w tym przypadku sytuacja jest bardziej

złożona z uwagi na możliwy wzrost obciążeń związanych z podnoszeniem opłat za wodę, potencjalne

ograniczenia ilości możliwej do pobrania wody w ramach rewizji pozwoleń wodnoprawnych, jak również

obowiązek poprawy ekologicznego funkcjonowania urządzeń poboru wody.

Natura 2000

Kluczową kwestią w aspekcie wysiłków różnych państw europejskich na rzecz ochrony przyrody stało się

stworzenie wspólnych podstaw prawnych. Aby możliwe było osiągnięcie celów środowiskowych, w ramach

wspólnot europejskich przyjęta została w 1979 r. tzw. dyrektywa ptasia (dyrektywa 79/409/EWG Rady z dnia

2 kwietnia 1979 r. o ochronie dziko żyjących ptaków, która zastąpiona została nową dyrektywą 2009/147/WE

Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa). Jako akt

prawa ściśle powiązany i rozwijający wizję działań nakreślonych wcześniej w odniesieniu do ptaków w 1992 r.

przyjęta została tzw. dyrektywa siedliskowa (dyrektywa 92/43/EWG Rady z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie

ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory), która zobowiązała państwa członkowskie UE do

wprowadzenia podstaw prawnych dla rozwoju sieci obszarów chroniących zagrożone w skali europejskiej gatunki

roślin, zwierząt i rodzaje siedlisk przyrodniczych.

Te dwie dyrektywy przewidują stworzenie systemu obszarów stanowiących spójną funkcjonalnie sieć –

Europejską Sieć Ekologiczną Natura 2000, umożliwiającą realizację spójnej polityki ochrony zasobów

przyrodniczych na obszarze UE, tworzoną przez wyznaczone w ramach dyrektyw: ptasiej i siedliskowej obszary

specjalnej ochrony ptaków (OSO) oraz specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO).

Ustanowienie sieci morskich obszarów Natura 2000 ma istotne znaczenie dla sektora rybołówstwa. Obecnie w

polskich obszarach morskich znajduje się 17 obszarów chronionych w ramach sieci Natura 2000. Ponieważ na

wszystkich tych obszarach prowadzone jest rybołówstwo, konieczne będzie w przyszłości ustanowienie i

wdrożenie na nich stosownych planów ochrony. Obecnie najbardziej zaawansowane prace prowadzone są nad

planem ochrony dotyczącym obszaru Natura 2000 Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana (PLH280007).

Wdrożenie planów ochronnych na morskich obszarach Natura 2000 wiązać się będzie z wprowadzeniem na tych

obszarach specjalnego zarządzania rybołówstwem, przyczyniającego się m.in. do ograniczenia jego wpływu na

elementy środowiska objęte ochroną (może dotyczyć to zarówno podmorskich siedlisk, jak i chronionych

gatunków morskich organizmów). Należy się więc spodziewać, że w konsekwencji podjętych działań będą mogły

wystąpić w przyszłości pewne ograniczenia w zakresie swobody prowadzenia połowów w polskich, morskich

obszarach Natura 2000, szczególnie przez jednostki sektora rybołówstwa przybrzeżnego.

System realizacji i ramy finansowe

SYSTEM REALIZACJI I RAMY FINANSOWE

Wymiar terytorialny wdrażania Strategii

W SOR określone zostały działania, które odnoszą się do wszystkich obszarów wiejskich, w tym obszarów

zmarginalizowanych, a potencjał rozwoju regionów jest przypisany również endogenicznym potencjałom

obszarów wiejskich. W SOR zdecydowano, że „polityka regionalna w dalszym ciągu wzmacniała będzie

terytorialne potencjały rozwojowe i specjalizacje, głównie w kierunku aktywizacji gospodarczej, rozwoju lokalnych

rynków pracy i mobilizacji zawodowej mieszkańców”. W dokumencie wskazano m.in. na utrzymujące się

dysproporcje w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego, które są konsekwencją m.in. regionalnych różnic w

wydajności pracy, niezrównoważenia podaży i popytu na lokalnych rynkach pracy, geograficznie selektywnego

napływu inwestycji (głównie zagranicznych), potencjału poszczególnych ośrodków, a także zróżnicowanego

poziomu wyposażenia infrastrukturalnego i dostępności transportowej mającej kluczowe znaczenie dla

uczestnictwa w rynku pracy i dostępności do usług publicznych. Dlatego efektem wymiernym planowanych

interwencji ma być zmniejszenie różnicy między dochodami na wsi i w mieście.

Kontynuując rozwiązania przyjęte w SOR, kierunki interwencji opisane w SZRWRiR 2030 obejmują swoim

zakresem wszystkie obszary wiejskie w Polsce. Poszczególne instrumenty wsparcia, realizowane zgodnie

z SZRWRiR 2030 będą jednakże zawierały wymiar terytorialny, z zastosowaniem jednej z poniższych metod

terytorializacji działań publicznych

1) działania dedykowane poszczególnym obszarom (np. wsparcie na rzecz rozwoju przedsiębiorczości, w tym

przedsiębiorczości społecznej, na obszarach zmarginalizowanych lub wsparcie dedykowane rozwojowi

obszarów rybackich);

2) kryteria wyboru – kryteria merytoryczne, skutkujące uzyskaniem przez wnioskodawcę dodatkowych punktów

w przypadku projektów konkursowych

a)

bezpośrednie (wg lokalizacji) – kryteria odnoszące się wprost do danego obszaru wiejskiego pod

względem cechy objętej interwencją;

b)

pośrednie (wg odziaływania) – kryteria odnoszące się do cech projektu (wnioskodawcy) zapewniających

istotne pozytywne oddziaływanie (nie tylko bezpośrednie) na dany obszar;

3) wydzielone koperty na dany obszar (np. obszary zmarginalizowane);

4) dedykowane nabory – dla mieszkańców obszarów problemowych lub peryferyjnych, np. popegeerowskich;

5) projekty zintegrowane – łączenie działań z różnych źródeł finansowania w celu kompleksowego wsparcia lub

rozwiązania problemu zgodnie z potrzebami danego obszaru, w tym instrument RLKS;

6) realizacja projektów służących zacieśnianiu współpracy z obszarami charakteryzującymi się dynamicznym

rozwojem (budowanie powiązań funkcjonalnych, wzmacnianie efektu dyfuzji rozwoju);

7) selektywne promowanie innowacyjnych rozwiązań, służących rozwiązywaniu specyficznych problemów

danego obszaru lub regionu wiejskiego, np. rozwiązania mobilne, usługi pocztowe, praca na odległość,

e-learning, usługi społeczne, opiekuńcze;

8) działania informacyjno-promocyjne – służące czytelnemu i skutecznemu przedstawianiu potencjalnym

beneficjentom możliwości wsparcia w ramach programu w celu wyrównania dostępności;

9) przygotowanie diagnoz, strategii i polityk dedykowanych obszarom o specyficznych problemach rozwojowych

(np. polityka rolna wobec obszarów górskich).

Zgodnie z prezentowanym na etapie wyzwań zróżnicowanym podejściem do obszarów wiejskich zakłada się, że

na etapie projektowania rozwiązań wdrożeniowych (np. w dokumencie programowym lub na poziomie

rozporządzeń) zostanie wskazana ew. delimitacja obszarów, które będą objęte wsparciem w ramach

wybranego instrumentu pomocowego. Delimitacja jest możliwa zarówno na poziomie krajowym, jak

i regionalnym – w zależności od rodzaju interwencji. Z uwagi na strategiczny, a nie wdrożeniowy charakter

SZRWRiR 2030, w dokumencie tym nie przypisuje się poszczególnych działań do gmin czy obszarów

geograficznych, za czym przemawia również argument niepewności co do ostatecznej wysokości wieloletniego

budżetu UE na lata 2021–2027 oraz jego przeznaczenia.

System realizacji i ramy finansowe

W średniookresowej strategii rozwoju kraju zostały wyznaczone cztery obszary strategicznej interwencji, do

których zaliczono obszary problemowe zmagające się z trudnościami adaptacyjnymi i restrukturyzacyjnymi



na poziomie regionalnym

o Polska Wschodnia,

o Śląsk,

na poziomie subregionalnym

o obszary przeważnie wiejskie zagrożone trwałą marginalizacją (w tym obszary po byłych

państwowych gospodarstwach rolnych) oraz

o miasta średnie tracące funkcje społeczno-gospodarcze i obszary wiejskie wchodzące w skład

ich obszaru funkcjonalnego.

Dla tych obszarów zakłada się opracowanie szczególnych mechanizmów wsparcia również w ramach programów

operacyjnych współfinansowanych ze środków polityki spójności po 2020 r., których zakres i sposób wdrożenia

będą uzależnione od specyfiki danego terytorium i obejmą działania służące aktywizacji gospodarczej, rozwojowi

lokalnych rynków pracy i mobilizacji zawodowej mieszkańców oraz poprawie dostępu do usług publicznych.

Biorąc pod uwagę cele, kierunki interwencji i działania SZRWRiR 2030 oraz jej zasięg terytorialny, działania tej

Strategii obejmą swoim zasięgiem wszystkie obszary wiejskie wchodzące w skład ww. obszarów

strategicznej interwencji. Sposób wdrożenia działań SZRWRiR 2030 może mieć dodatkowy wymiar

koncentracji terytorialnej w odniesieniu do obszarów zmagających się z trudnościami o charakterze

restrukturyzacyjnym i adaptacyjnym w rolnictwie (np. obszary rolnictwa górskiego, obszary po byłych

państwowych gospodarstwach rolnych).

Rysunek 11. Przestrzenne rozmieszczenie gmin górskich i pogórskich w Polsce

Źródło: Siebielec G., Łopatka A. (2013)

Na poziomie subregionalnym w strategiach rozwoju województw obszary wiejskie, a w szczególności te

zmagające się z trudnościami o charakterze restrukturyzacyjnym i adaptacyjnym w rolnictwie mogą być

wyznaczane jako inne obszary koncentracji działań polityki regionalnej.

System realizacji i ramy finansowe

Ramy finansowe

Postanowienia SOR oraz obecne projekcje dotyczące struktury potencjalnych źródeł finansowania działań

rozwojowych przewidzianych w SOR wskazują, że po 2020 r. ciężar finansowania inwestycji rozwojowych

będzie przenoszony w większym stopniu na środki krajowe (zarówno publiczne, jak i prywatne). 157)

Znaczenie środków UE będzie relatywnie mniejsze, choć nadal istotne.

Zadania sektora publicznego, które dotychczas realizowane były w znacznym stopniu przy współfinansowaniu

z UE, będą w większym stopniu finansowane w oparciu o krajowe środki publiczne. Środki te pochodzić

będą z budżetu centralnego oraz z budżetów samorządowych, które nabiorą większego znaczenia

w finansowaniu wysiłku rozwojowego. Powodem tego są zmiany w wieloletnim budżecie UE na lata 2021–2027.

Jednocześnie realizacja przedsięwzięć rozwojowych musi odbywać się przy zachowaniu stabilności

makroekonomicznej, w tym w szczególności sektora finansów publicznych. Prowadzona polityka budżetowa musi

uwzględniać ograniczenia związane z obowiązującymi regułami fiskalnymi, w tym dążenie do osiągnięcia

i utrzymania średniookresowego celu budżetowego (tzw. MTO).

Wskazuje to na konieczność efektywnego stymulowania inwestycji sektora prywatnego (ze środków

krajowych oraz zagranicznych) oraz dalszego podnoszenia efektywności wydatków rozwojowych sektora

publicznego. Wykorzystanie środków UE należy skoncentrować na projektach o najwyższej wartości dodanej

i pozytywnych efektach zewnętrznych.

Oceniając warunki prowadzenia polityki gospodarczej (w tym przede wszystkim polityki inwestycyjnej)

w nadchodzących latach, zakłada się, że działania wdrażane w ramach SOR przyniosą pozytywne impulsy

w postaci mobilizowania kapitału prywatnego (krajowego i zagranicznego). Doprowadzą one do zwiększenia jego

aktywności inwestycyjnej. Kapitał prywatny będzie więc odgrywał kluczową rolę w osiągnięciu planowanej stopy

inwestycji w gospodarce. Wymaga to jednakże działań realizowanych przez sektor publiczny (zarówno

inwestycyjnych, jak i regulacyjnych) w zakresie poprawy „warunków brzegowych” determinujących ekonomiczną

racjonalność i rentowność działalności podmiotów sektora prywatnego.

Sprzyjać temu powinna kondycja makroekonomiczna gospodarki polskiej w najbliższych kilkunastu latach.

Prognozy zarówno instytucji krajowych, jak i renomowanych ośrodków międzynarodowych, wskazują na

możliwość utrzymania się stosunkowo wysokiego tempa wzrostu gospodarczego (choć niższego zarówno od

odnotowanego w latach 2017 i 2018, jak i prognozowanego na lata 2019–2024). Zgodnie z długookresowymi

prognozami MF158) w latach 2025–2030 tempo wzrostu gospodarczego w ujęciu realnym będzie wahać się od 3%

w 2025 r. do 2,7% w 2030 r., co przełoży się na średnie roczne tempo wzrostu w tym okresie rzędu 2,8%. Wraz

ze wzrostem gospodarczym wzrastać będą dochody sektora finansów publicznych, co powinno umożliwić

finansowanie działań rozwojowych w zakresie ich planowanej realizacji ze środków publicznych.

Budżet SZRWRiR 2030 oparty został m.in. na założeniach Wieloletniego Planu Finansowego Państwa (WPFP)

na lata 2019–2022 przyjętego uchwałą nr 31 Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 2019 r., gdzie wydatki dotyczące

sektora rolnego i rybackiego zostały w największym stopniu opisane w ramach poszczególnych zadań funkcji 21.

Polityka rolna i rybacka. 159 ) Działania określone w SZRWRiR 2030 będą finansowane również ze środków

publicznych w ramach innych niż 21 funkcji budżetu zadaniowego państwa.

W świetle obowiązywania stabilizującej reguły wydatkowej, która nakłada ograniczenia na sumę większości wydatków sektora

instytucji rządowych i samorządowych, istotne jest, aby planowanie i ponoszenie wydatków na działania określone w SZRWRiR 2030

realizowane było w ramach limitu środków pozostających w dyspozycji części budżetowych (ministrów oraz wojewodów) bez

konieczności ich zwiększania.

158) Wytyczne dotyczące stosowania jednolitych wskaźników makroekonomicznych będących podstawą oszacowania skutków

finansowych projektowanych ustaw, z października 2018 r.

157)

159)

file://fsr-win-003.mf.gov.pl/folders_citrix/APCH/Pobieranie/Wytyczneaktualizacja_X2018.pdf

Do funkcji 21 przypisane są m.in. zadania związane z postępem biologicznym produkcji roślinnej i zwierzęcej, ochroną roślin

uprawnych, nasiennictwem, hodowlą i produkcją zwierzęcą, ochroną zdrowia zwierząt, weterynaryjną ochroną zdrowia publicznego

oraz nadzorem nad jakością handlową artykułów rolno-spożywczych, stabilizacją rynków rolnych i żywnościowych oraz rozwój

System realizacji i ramy finansowe

Finansowanie działań i projektów SZRWRiR 2030 ze środków krajowych

środki krajowe

pochodzące z

budżetu państwa

środki europejskie

(w szczególności

WPR, polityka

spójności i WPRyb)

środki prywatne i

instrumenty

finansowe

środki krajowe z

budżetów

samorządów

terytorialnych

Wydatki krajowe będące w dyspozycji

ministra właściwego do spraw rozwoju wsi,

dedykowane

działaniom

opisanym

w SZRWRiR 2030, należą do części 32, 33,

35 i 85 budżetu państwa. Wsparciem dla nich

będą m.in. wydatki pozostałych jednostek

sektora

instytucji

rządowych

i samorządowych, takich jak np. KOWR,

Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin

Uprawnych, ARiMR, CDR i wojewódzkie

ODR oraz dotacje udzielane na realizację

badań naukowych. Wydatki krajowe będące

w dyspozycji ministra właściwego do spraw

rybołówstwa,

dedykowane

działaniom

opisanym w SZRWRiR 2030, należą do 62

części budżetu państwa.

Rysunek 12. Główne źródła finansowania działań SZRWRiR 2030

Źródło: opracowanie własne.

Prognoza krajowych wydatków z budżetu państwa będących w dyspozycji ministra właściwego

do spraw rybołówstwa na rzecz realizacji działań SZRWRiR 2030 do 2025 r. w mln zł

Wg części i działów160)

lata 2018-2020

lata 2021-2025

KRAJOWE WYDATKI ROZWOJOWE161) (skonsolidowane, z wyjątkiem dotacji dla JST)

62. Rybołówstwo

050 Rybołówstwo i rybactwo

14,77

24,61

WYDATKI WSPIERAJĄCE ROZWÓJ162), NIEOBJĘTE KWR

62. Rybołówstwo

050 Rybołówstwo i rybactwo

750 Administracja publiczna

Razem

29,72

4,79

24,93

44,49

49,53

7,98

41,54

74,14

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych MIiR.

obszarów wiejskich. Ponadto wspierane są działania z zakresu kształtowania ustroju rolnego i gospodarki żywnościowej oraz

infrastruktura wsi w kierunku rozwoju gospodarstw rodzinnych. W obszarze tej funkcji znajdują się także działania państwa, których

celem jest tworzenie i utrzymanie konkurencyjnego, nowoczesnego i dynamicznego sektora rybackiego.

160) Na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 4 grudnia 2009 r. w sprawie klasyfikacji części budżetowych oraz określenia

ich dysponentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 1177 i 1677, z późn. zm.) oraz rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 2 marca 2010 r. w

sprawie szczegółowej klasyfikacji dochodów, wydatków, przychodów i rozchodów oraz środków pochodzących ze źródeł

zagranicznych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1053, z późn. zm.).

161) Podstawą opracowania ram finansowych strategii jest klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i

samorządowych (KWR) opracowana przez MIiR. KWR opiera się na klasyfikacji budżetowej i uwzględnia części, działy, rozdziały i

paragrafy budżetowe. Przez wydatki rozwojowe należy rozumieć środki pieniężne wydatkowane w ramach polityki rozwoju państwa

przez jednostki sektora instytucji rządowych i samorządowych na rzecz jednostek nienależących do tego sektora, prowadzące do

pozytywnych przemian społeczno-gospodarczych, w szczególności wzrostu konkurencyjności, produktywności oraz zwiększenia

spójności społecznej i gospodarczej.

162) Środki wspierające rozwój, nieobjęte KWR, są to wydatki w sferze otoczenia rozwoju, wspierające działania rozwojowe, w tym

stanowiące źródło finansowania niektórych projektów strategicznych, flagowych i działań SOR oraz wydatki pozostałych jednostek

sektora instytucji rządowych i samorządowych.

System realizacji i ramy finansowe

Prognoza krajowych wydatków z budżetu państwa będących w dyspozycji ministra właściwego

ds. rozwoju wsi na rzecz realizacji działań SZRWRiR 2030 do 2025 r. w mln zł

Wg części i działów163)

lata 2018-2020

lata 2021-2025

KRAJOWE WYDATKI ROZWOJOWE164) (skonsolidowane, z wyjątkiem dotacji dla JST)

32. Rolnictwo

2 119,36

3 532,26

010 Rolnictwo i łowiectwo

1 599,38

2 665,63

801 Oświata i wychowanie

519,98

866,63

1 191,67

1 986,11

1 191,67

1 986,11

32. Rolnictwo

557,94

929,90

010 Rolnictwo i łowiectwo

312,88

521,47

750 Administracja publiczna

243,81

406,36

85. Wojewodowie

010 Rolnictwo i łowiectwo

WYDATKI WSPIERAJĄCE ROZWÓJ165), NIEOBJĘTE KWR

801 Oświata i wychowanie

1,24

2,07

33. Rozwój wsi

43,94

73,23

010 Rolnictwo i łowiectwo

0,52

0,87

750 Administracja publiczna

43,41

72,35

35. Rynki rolne

97,05

161,74

010 Rolnictwo i łowiectwo

74,24

123,73

750 Administracja publiczna

85. Wojewodowie

22,81

38,01

6 258,95

10 431,58

010 Rolnictwo i łowiectwo

6 258,95

10 431,58

WYDATKI POZOSTAŁYCH JEDNOSTEK SEKTORA INSTYTUCJI RZĄDOWYCH I SAMORZĄDOWYCH

(w przypadku braku danych o ostatecznych wydatkach jest to kwota dotacji z budżetu państwa dla jednostki)

KOWR

322,48

537,47

Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych

141,68

236,14

ARiMR

3 054,05

5 090,08

CDR i wojewódzkie ODR

584,99

974,99

inne jednostki sektora, w tym dotacje w ramach działu 010, cz. 32

48,62

Razem

14 420,73

81,03

24 034,53

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych MIiR.

Na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 4 grudnia 2009 r. w sprawie klasyfikacji części budżetowych oraz określenia

ich dysponentów oraz rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 2 marca 2010 r. w sprawie szczegółowej klasyfikacji dochodów,

wydatków, przychodów i rozchodów oraz środków pochodzących ze źródeł zagranicznych.

164) Podstawą opracowania ram finansowych strategii jest klasyfikacja wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i

samorządowych (KWR) opracowana przez MIiR. KWR opiera się na klasyfikacji budżetowej i uwzględnia części, działy, rozdziały i

paragrafy budżetowe. Przez wydatki rozwojowe należy rozumieć środki pieniężne wydatkowane w ramach polityki rozwoju państwa

przez jednostki sektora instytucji rządowych i samorządowych na rzecz jednostek nienależących do tego sektora, prowadzące do

pozytywnych przemian społeczno-gospodarczych, w szczególności wzrostu konkurencyjności, produktywności oraz zwiększenia

spójności społecznej i gospodarczej.

165) Środki wspierające rozwój, nieobjęte KWR są to wydatki w sferze otoczenia rozwoju, wspierające działania rozwojowe, w tym

stanowiące źródło finansowania niektórych projektów strategicznych, flagowych i działań SOR oraz wydatki pozostałych jednostek

sektora instytucji rządowych i samorządowych.

163)

System realizacji i ramy finansowe

Działania SZRWRiR 2030 będą finansowane również ze środków, które są w dyspozycji pozostałych

ministrów i zostały ujęte w budżetach pozostałych zintegrowanych strategii rozwoju kraju, w tym m.in.



w ramach wydatków rozwojowych i wydatków wspierających rozwój wyodrębnionych w części

18. Budownictwo, planowanie i zagospodarowanie przestrzenne oraz mieszkalnictwo, 20. Gospodarka,

22. Gospodarka wodna, 24. Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego, 25. Kultura fizyczna,

27. Informatyzacja, 28. Nauka, 30. Oświata i wychowanie, 31. Praca, 34. Rozwój regionalny,

38. Szkolnictwo wyższe, 39. Transport, 40. Turystyka, 41. Środowisko, 42. Sprawy wewnętrzne,

44. Zabezpieczenie społeczne, 46. Zdrowie, 47. Energia, 58. GUS, 82. Subwencje ogólne dla jednostek

samorządu terytorialnego, 85. Wojewodowie – dotacje dla JST (inne niż w ramach działu 010);



wydatków pozostałych jednostek sektora instytucji takich jak: Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i

Gospodarki Wodnej, wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej, Fundusz Transportu

Niskoemisyjnego, Polska Agencja Kosmiczna, Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, NCBiR,

Narodowe Centrum Nauki, Polska Organizacja Turystyczna, PFR, Fundacja Platforma Przemysłu

Przyszłości, PFRON, Fundusz Pracy, Narodowy Fundusz Zdrowia, państwowe i samorządowe instytucje

kultury, Fundusz Kolejowy, Krajowy Fundusz Drogowy, Fundusz Żeglugi Śródlądowej, PGWWP, jednostki

sektora instytucji samorządowych.

Wsparciem w realizacji działań SZRWRiR 2030 będzie zaangażowanie środków jednostek samorządu

terytorialnego i środków prywatnych.

Finansowanie działań i projektów SZRWRiR 2030 ze środków europejskich

Istotnym źródłem finansowania działań SZRWRiR 2030 będą też środki zewnętrzne, w tym w szczególności

środki UE pochodzące głównie z WPR, WPRyb i PS trzech kolejnych perspektyw finansowych UE. Od 2021 r.166)

będą wdrażane programy współfinansowane ze środków europejskich z kolejnej perspektywy finansowej UE na

lata 2021–2027, których wysokość oraz sposób alokacji nie zostały jeszcze uzgodnione z państwami

członkowskimi, co utrudnia szacowanie ich zaangażowania w realizację poszczególnych działań SZRWRiR 2030.

W odniesieniu do kolejnej perspektywy budżetu wieloletniego UE na lata 2028–2034, który również został objęty

okresem wdrażania strategii, nie ma danych pozwalających prognozować ich wpływ na możliwość realizacji

działań SZRWRiR 2030. Z tego względu przedstawiony w dokumencie projekt budżetu działań SZRWRiR

2030 ze środków europejskich obejmuje przede wszystkim środki perspektywy finansowej 2014–2020

wydatkowane zgodnie z zasadą „n+3” do 2023 r.

Realizacja SZRWRiR 2030

w trzech perspektywach finansowych UE

w ramach środków UE na lata

2028–2034

w ramach środków UE na lata 2021–2027 (2030)

w ramach środków UE na lata

2014–2020 (2023)

2019

2020

2021

2023

Rysunek 13. Źródła finansowania działań SZRWRiR 2030 w ramach środków UE.

166)

Możliwe, że będzie to 2022 r. albo 2023 r.

System realizacji i ramy finansowe

Wydatki dot. realizacji działań SZRWRiR 2030 w ramach polityk UE

i współfinansowanie (mln zł)

(wyłącznie dla perspektywy finansowej 2014-2020)

PS – indykatywna kwota dedykowana rozwojowi obszarów wiejskich w

KPO i RPO

WPR

WPRyb

Razem

lata 2018-2020 lata 2021-2023

17 419,15

69 011,07

1 787,21

86 458,39

17 989,11

24 456,61*

1 019,68

41 726,15

*kwota obejmuje wyłącznie wydatki w ramach II filara WPR (PROW 2014-2020)

Finansowanie działań SZRWRiR 2030 ze środków WPR

Struktura WPR obejmuje dwa filary, zawierające komplementarne wobec siebie instrumenty realizacji ww. celów.

Pierwszy filar, finansowany wyłącznie z budżetu UE (przez EFRG), zawiera instrumenty interwencji na rynkach i

środki bezpośredniego wsparcia dochodów. Z kolei II filar obejmuje instrumenty na rzecz rozwoju obszarów

wiejskich, wdrażane w oparciu o wieloletnie programy EFRROW, współfinansowane przez państwa członkowskie

UE.

Zgodnie z Wieloletnimi Ramami Finansowymi UE na okres programowania 2014–2020, Polska otrzymała

środki unijne w wysokości 32,1 mld euro w ramach WPR (21,2 mld euro na płatności bezpośrednie oraz

10,9 mld euro na rozwój obszarów wiejskich). W konsekwencji Polska pozostaje w gronie największych

beneficjentów WPR, będąc przy tym największym beneficjentem II filara. Ponadto Polska skorzystała

z możliwości przesunięcia do 25% koperty krajowej na lata 2015–2020 z II do I filara, przysługującej państwom

ze stawką płatności niższą niż 90% średniej UE. Oznacza to wzrost koperty płatności bezpośrednich o 2,3 mld

euro do 23,5 mld euro. Dodatkowo wkład krajowy do płatności bezpośrednich w łącznej wysokości 0,2 mld euro

zwiększa kopertę I filara do 23,7 mld euro. Jednocześnie ubytek środków na rozwój obszarów wiejskich, powstały

wskutek przesunięcia części z nich do I filara, został zrekompensowany przez wkład krajowy w wysokości 4,9 mld

euro; łącznie koperta II filara wyniesie więc 13,5 mld euro. Uwzględniając powyższe, łączna kwota wsparcia

polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich w ramach WPR w latach 2014–2020, biorąc pod uwagę środki

wspólnotowe i krajowe, wynosi 37,2 mld euro. Bardzo duże znaczenie tej polityki dla rozwoju polskiego

rolnictwa i obszarów wiejskich ma zatem również swój wymierny bilans finansowy, bo tylko w ostatnich

trzech latach (2016–2018) w związku z wdrażaniem WPR w Polsce wydatkowano łącznie 67,74 mld zł.

Środki wydatkowane w ramach WPR w Polsce w latach 2016–2018*

Wyszczególnienie

2016 rok

2017 rok

2018 rok

Środki UE

24 701 387 tys. zł

17 157 640 tys. zł

19 380 797 tys. zł

Środki krajowe

2 209 376 tys. zł

1 706 528 tys. zł

2 583 623 tys. zł

Razem

26 910 763 tys. zł

18 864 168 tys. zł

21 964 420 tys. zł

*dane pochodzą z informacji o wykonaniu ustaw budżetowych za lata 2016, 2017 i 2018

W komunikacie KE z dnia 2 maja 2018 r. dotyczącym perspektywy finansowej UE na lata 2021–2027 KE

zaproponowała wysokość budżetu poszczególnych polityk, w tym WPR. Kwota przeznaczona na WPR dla

wszystkich państw członkowskich UE wynosi 365 mld euro w cenach bieżących (324,3 mld euro w cenach

stałych). Na płatności bezpośrednie i interwencje rynkowe KE przewidziała 286,2 mld euro w cenach bieżących

(254,2 mld euro w cenach stałych), zaś na rozwój obszarów wiejskich 78,8 mld euro w cenach bieżących (70 mld

euro w cenach stałych). Zgodnie z projektem rozporządzenia dotyczącego Planów Strategicznych z dnia

System realizacji i ramy finansowe

1 czerwca 2018 r. całkowita alokacja dla Polski na lata 2021–2027 wyniesie: w ramach płatności bezpośrednich –

21,4 mld euro (z EFRG), w ramach rozwoju obszarów wiejskich – 9,2 mld euro (z EFRROW).

Uzupełnienie dla funduszy rolniczych mają stanowić środki w ramach pozostałych polityk unijnych

i programów wdrażanych z poziomu UE, jak np. program „Horyzont Europa”.

Finansowanie działań SZRWRiR 2030 ze środków WPRyb

Instrumentem finansowym wspierającym realizację celów WPRyb w poszczególnych państwach członkowskich

jest EFMR. W ramach perspektywy finansowej UE 2014–2020 Polska otrzymała środki w wysokości ponad

531 mln euro, co razem z wkładem z budżetu krajowego (ok. 179 mln euro) wyniosło ponad 710 mln euro

wsparcia skierowanego do sektora rybactwa. Otrzymana alokacja jest czwartą co do wielkości w ramach

ogólnego budżetu EFMR (6,37 mld euro). Krajowym instrumentem wdrażania EFMR jest PO RYBY 2014-2020,

za którego realizację odpowiada Minister Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej.

Środki pochodzące z EFMR stanowią jedno z głównych źródeł finansowania w Polsce realizacji celów WPRyb

oraz celów szczegółowych zawartych w SZRWRiR 2030 w zakresie sektora rybactwa. Uzupełnieniem dla tych

funduszy są m.in. środki budżetu państwa przeznaczone na realizację zadania „Zarybianie polskich obszarów

morskich”, na świadczenie doradztwa naukowego, analizy i badania, jak również środki budżetu na zbieranie

danych na potrzeby statystyki, a także przeznaczone na utrzymanie i funkcjonowanie administracji rybackiej.

W maju 2018 r. KE opublikowała projekt rozporządzenia o Wieloletnich Ramach Finansowych na perspektywę

finansową UE na lata 2021–2027, zgodnie z którym koperta finansowa przewidziana na realizację EFMR to 6,14

mld euro (w cenach bieżących). Zgodnie z projektem rozporządzenia o EFMR na nowy okres

programowania 2021–2027, koperta przeznaczona dla Polski wyniesie 512 mln euro.

Finansowanie działań SZRWRiR 2030 ze środków polityki spójności

Zgodnie z postanowieniami umowy partnerstwa przynajmniej 5,2 mld euro środków polityki spójności (PS)

powinno zostać przeznaczonych w formie dedykowanych instrumentów we właściwych programach krajowych

i regionalnych na działania na rzecz rozwoju obszarów wiejskich. Ostatecznie kwota dedykowana obszarom

wiejskim we wszystkich programach operacyjnych współfinansowanych ze środków polityki spójności

na lata 2014–2020 wyniosła 9,3 mld euro. Środki te znajdują się w gestii innych niż Minister Rolnictwa i

Rozwoju Wsi dysponentów części budżetowych, ale realizują jednocześnie również cele SZRWRiR 2030.

Największa część tych środków przypisana jest do Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego (ok. 28%), Strategii

Produktywności Gospodarki (ok. 22%), Strategii Sprawne i Nowoczesne Państwo (ok. 13%) oraz Strategii

Zrównoważonego Rozwoju Transportu (ok. 12%).

Zgodnie z projektem rozporządzenia ogólnego z dnia 29 maja 2018 r. całkowita alokacja dla Polski na lata

2021–2027 w ramach PS wyniesie 64 397 mln euro (przed transferami). Dodatkowo kwota zostanie

pomniejszona o obowiązkowe transfery na rzecz instrumentów i programów wdrażanych przez KE oraz na

pomoc techniczną z inicjatywy KE. Zakłada się, że środki polityki spójności na lata 2021–2027 w większym niż

dotychczas zakresie będą wspierały rozwój obszarów wiejskich, w szczególności wspierając te obszary, których

finansowania nie przewiduje projekt rozporządzeń dot. WPR po 2020 r.

System realizacji i ramy finansowe

System realizacji i monitorowania

System realizacji polityki rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa stanowi element szerszego systemu

zarządzania rozwojem Polski. Oznacza to nie tylko ścisłe powiązanie strategicznych instrumentów planistycznych

tejże polityki z systemem programowania rozwoju kraju, lecz również oparcie jej mechanizmów realizacyjnych

o wspólne standardy realizacji polityk rozwoju w Polsce, w szczególności w zakresie zintegrowanego

zarządzania, monitorowania i ewaluacji.

Cele rozwoju kraju oraz sposób ich osiągania w ramach poszczególnych polityk rozwojowych, w tym polityki

rozwoju obszarów wiejskich, określa Rada Ministrów. Zgodnie z postanowieniami SOR, Rada Ministrów

podejmuje najważniejsze decyzje oraz zatwierdza cele strategiczne dla rozwoju państwa. Rada Ministrów

przyjmuje Strategię i jej aktualizacje, przesądza sposób realizacji zawartych w niej celów, w tym nakłady

finansowe. Na podstawie raportów monitorujących, ewaluacji oraz innych informacji dotyczących przebiegu

realizacji Strategii i jej efektywności podejmuje strategiczne decyzje zarządcze odnoszące się do przebiegu

realizacji Strategii.

Szczególną funkcję w odniesieniu do realizacji SZRWRiR 2030 będzie pełnił Komitet Koordynacyjny ds.

Polityki Rozwoju – organ opiniodawczo-doradczy Prezesa Rady Ministrów, którym kieruje Minister Inwestycji

i Rozwoju, a jego pierwszym zastępcą jest Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W ramach tego Komitetu został

powołany Podkomitet ds. rozwoju obszarów wiejskich.

Z kolei Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi pełni rolę wiodącego ośrodka w obszarze polityki rozwoju obszarów

wiejskich i rolnictwa, kierując działami administracji rządowej: rolnictwo, rozwój wsi oraz rynki rolne. Minister

Rolnictwa i Rozwoju Wsi wspólnie z Ministrem Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej, który

odpowiada za dział rybołówstwo, pełnią funkcję koordynatora SZRWRiR 2030.

Kluczowymi aktorami polityki rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa są Minister Inwestycji

i Rozwoju odpowiedzialny za koordynację polityki regionalnej oraz pozostali ministrowie realizujący działania

rozwojowe na obszarach wiejskich, w rolnictwie i rybactwie oraz przedstawiciele samorządów województw,

którzy pełnią kluczową rolę w procesie programowania, zarządzania i koordynowania działań rozwojowych na

poziomie regionalnym. Większą niż dotychczas rolę powinny odgrywać również sołectwa będące jednostkami

pomocniczymi gmin, w których sołtysi pełnią rolę łącznika między mieszkańcami sołectwa a samorządem

wyższego szczebla.

System realizacji SZRWRiR 2030 będzie dopełniony poprzez zaangażowanie na poziomie operacyjnym

(wdrożeniowym) takich jednostek jak ARiMR, KOWR, jednostki odpowiedzialne za bezpieczeństwo

żywności, ODR, szkoły rolnicze, instytuty naukowe, PUP.

System realizacji SZRWRiR 2030 tworzą

- Komponenty strategiczne, polityki, programy

o Plan dla Wsi,

o Pakt dla obszarów wiejskich (2018–2022),

o Programy operacyjne PS (regionalne i krajowe) (2014–2020),

o PROW 2014–2020,

o PO RYBY 2014–2020,

o System płatności bezpośrednich (2014–2020),

o Krajowy plan dla WPR 2021–2027,

o program operacyjny realizowany z wykorzystaniem środków EFMR (2021–2027);

- Projekty strategiczne SOR;

- Priorytetowe projekty Planu dla wsi.

System realizacji i ramy finansowe

Podmioty sektora

finansów, partnerzy

społeczni i gospodarczy

Komitet koordynacyjny

ds. polityki rozwoju i jego

podkomitety

WYMIAR KRAJOWY

MRiRW, MGMiŻŚ,

pozostali ministrowie

WYMIAR

MAKROREGIONALNY

Związki i partnerstwa

ponadregionalne

województw

WYMIAR

REGIONALNY

samorządy

województw

WYMIAR

PONADLOKALNY

LOKALNY

samorzady powiatów i

gmin, związki gmin i

powiatów,

partnerstwa

ponadlokalne

Partnerzy

międzynarodowi (np. w

ramach SUERB)

partnerzy społeczni i

gospodarczy

ARiMR, KOWR, CDR,

Inspekcje

Podmioty sektora

finansów, partnerzy

społeczni i gospodarczy

Oddziały regionalne lub

terenowe ARiMR,

KOWR, WODR, WUP,

wojewódzkie

Inspektoraty

Podmioty sektora

finansów, partnerzy

społeczni i gospodarczy

Biura powiatowe

ARiMR, PUP,

powiatowe

Inspektoraty

Rysunek 14. Główne podmioty w systemie realizacji SZRWRiR 2030

Źródło: opracowanie własne.

Zgodnie z założeniami Systemu monitorowania Strategii SOR oraz dziewięciu strategii rozwoju, monitorowanie

realizacji celów rozwojowych wskazanych w SOR odbywa się w szczególności przez monitoring strategiczny i

operacyjny.

Monitoring strategiczny koncentruje się przede wszystkim na obserwowaniu i analizowaniu efektów realizacji

projektów strategicznych i flagowych i ich wpływu na osiąganie celów założonych w SOR. Monitoringowi

strategicznemu podlegają wyłącznie projekty zdefiniowane (określone) w dokumentach strategicznych, takich jak

SOR i dziewięć strategii rozwoju. Monitoring ten bazuje na wieloletnich doświadczeniach administracji w

przygotowaniu dokumentów sprawozdawczych z realizacji średniookresowej strategii rozwoju kraju i innych

strategii rozwoju.

Monitoring operacyjny polega na kontrolowaniu terminowej i zgodnej z przyjętymi założeniami realizacji

programów i projektów strategicznych. Wspiera on bieżące zarządzanie przez dostarczanie decydentom

aktualnych informacji na temat postępów prac oraz związanych z nimi ryzyk. Monitoring operacyjny stanowi

element wdrażanego na mocy SOR podejścia projektowego. Polega ono na wykorzystaniu w administracji

rządowej najlepszych praktyk z dziedziny zarządzania w celu podniesienia jakości i efektywności jej

funkcjonowania. Narzędziem obsługującym monitoring operacyjny jest system informatyczny MonAliZa, którym

administruje Rządowe Biuro Monitorowania Projektów w KPRM.

Oba rodzaje monitoringu różni typ odbiorców, do których przekazywane są pozyskane w ramach monitoringu

informacje. W przypadku monitoringu strategicznego jest to przede wszystkim odbiorca zewnętrzny (potrzeby

informacyjne i komunikacyjne), a w przypadku monitoringu operacyjnego odbiorca wewnętrzny (bieżąca

System realizacji i ramy finansowe

informacja dla Prezesa Rady Ministrów oraz członków Rady Ministrów, bieżące reagowanie na pojawiające się

problemy).

Lista projektów strategicznych każdej z dziewięciu strategii rozwoju, także SZRWRiR 2030, uwzględnia zarówno

projekty strategiczne zawarte w SOR – właściwe dla obszaru – jak też nowe projekty przyczyniające się do

realizacji celów strategii. Lista tych projektów ma charakter otwarty, bieżące zarządzanie procesem zmian w

projektach strategicznych prowadzi Rządowe Biuro Monitorowania Projektów w KPRM. Ewentualne zmiany

dotyczące realizowanych projektów zatwierdzane są uchwałami Rady Monitorowania Portfela Projektów

Strategicznych i uwzględniane w portfelu projektów strategicznych. Zatwierdzone zmiany są odzwierciedlane na

liście projektów strategicznych strategii w trakcie kompleksowej aktualizacji dokumentu.

Projekty strategiczne zawarte w SZRWRiR 2030 podlegają cyklicznemu monitoringowi strategicznemu oraz

bieżącemu monitoringowi operacyjnemu prowadzonym w ramach systemu MonAliZa. Monitoring projektów w

systemie MonAliZa odbywa się w ramach jednolitego systemu monitorowania obowiązującego wszystkie

projekty.

Stopień realizacji celów strategii monitorowany jest w cyklach rocznych w ramach monitoringu bieżącego

z wykorzystaniem narzędzia STRATEG, którym administruje GUS. MRiRW we współpracy z MGMiŻŚ oraz

pozostałymi resortami będzie opracowywało raport z realizacji SZRWRiR 2030 w odstępach rocznych lub

dwuletnich, począwszy od raportu za okres 2020-2021 przygotowanego w 2022 r. Raporty z realizacji SZRWRiR

2030 będą podawane do publicznej wiadomości na stronie MRiRW oraz przedkładane do wiadomości Komitetowi

Koordynacyjnemu ds. Polityki Rozwoju. Informacja na temat projektów strategicznych realizowanych w ramach

SZRWRiR 2030 (które nie zostały wpisane do SOR) stanowi obowiązkowy załącznik do rocznego sprawozdania

z realizacji SOR.

Monitoring strategiczny projektów strategicznych SZRWRiR 2030

(MRiRW/ MIiR)

Monitoring operacyjny projektów strategicznych MRiRW (w tym m.in. projektów SOR i

projektów Planu dla Wsi)

(MRiRW/ Rady Monitorowania Portfela Projektów Strategicznych/ Rządowe Biuro

Monitorowania Projektów w KPRM)

Monitoring bieżący realizacji SZRWRiR 2030

(MRiRW/ GUS w ramach systemu Strateg)

2022

2020

2021

Raport za lata

2020–2021

2026

2024

2023

Raport za lata

2022–2023

2025

Raport za lata

2024–2025

2028

2027

Raport za lata

2026–2027

Rysunek 15. Monitorowanie i sprawozdawczość z realizacji SZRWRiR 2030

Źródło: opracowanie własne.

Końcowy

Raport za lata

2020–2030

2029

2030

Raport za lata

2028–2029

System realizacji i ramy finansowe

Monitoring strategiczny umożliwi ocenę postępu realizacji SOR oraz horyzontalnych zintegrowanych strategii

rozwojowych (w tym SZRWRiR 2030). Działania będą prowadzone w ramach zespołów międzyresortowych ds.

aktualizacji i monitorowania strategii rozwoju, powołanych przy Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki Rozwoju,

zgodnie z obowiązującym układem strategii rozwoju. Koordynatorzy poszczególnych zespołów

międzyresortowych (w tym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi) będą, z własnej inicjatywy lub na wniosek

Przewodniczącego Komitetu Koordynacyjnego ds. Polityki Rozwoju, przedstawiali informację na temat postępu

prac nad realizacją danej strategii rozwoju i ewentualnych problemów z realizacją zadań i projektów

strategicznych lub flagowych wynikających z SOR, ujętych w tej strategii.

Projekty – dla celów zarządczych – mogą być łączone w programy, za których realizację odpowiadają kierownicy

programów. Prowadzenie monitoringu operacyjnego odbywa się m.in. przez raportowanie postępu prac oraz

walidowanie korzyści dostarczanych przez programy, projekty oraz zagrożenia i szanse związane z realizacją

celów strategicznych. Wyznaczeni liderzy projektów przekazują dane niezbędne do zasilenia systemu MonAliZa,

a także za jego pośrednictwem wskazują m.in. ryzyka i osiągnięte rezultaty. Raportowanie powinno odbywać się

w oparciu o mierzalne wskaźniki realizacji celów i uzyskania korzyści w poszczególnych programach i projektach.

Zasady zarządzania projektami objętymi monitoringiem powinny uwzględniać specyfikę organizacji, zakres

projektu oraz dobre praktyki i rekomendowane standardy.

Realizacja SZRWRiR 2030 będzie monitorowana za pomocą wybranych wskaźników, zarówno na poziomie SOR

(za pomocą wskaźników tam wskazanych, powiązanych pośrednio z celami SZRWRiR 2030), jak wskaźników

obrazujących realizację poszczególnych celów SZRWRiR 2030.

I.1. Nowe modele

organizacji produkcji

i rynków, krótkie

łańcuchy rynkowe i

uczciwa konkurencja

168)

MRiRW/ MSZ

MRiRW/ KOWR

MRiRW/ MIiR

MRiRW

MRiRW/MPiT

MRiRW/KOWR

MRiRW

MRiRW/CDR

– 133 –

Przypisanie działań do „Podmiotu odpowiedzialnego” wskazane na poziomie agend rządowych będzie aktualizowane w ślad za ewentualną zmianą zakresów zadań przez nie realizowanych.

W realizację wybranych działań będą włączone JST w ramach ich ustawowych zadań własnych lub delegowanych.

1.1.1. Rozwój spółdzielczości rolniczej – wdrożenie działań legislacyjnych oraz promocyjnych realizowanych

zarówno przez ministerstwa, jak również partnerów społeczno-gospodarczych (SOR)

1.1.2. Modernizacja gospodarstw rolnych przez wzrost ich poziomu technologicznego, organizacyjnego,

cyfryzacji oraz dostosowanie warunków i technik produkcji do wymogów ochrony środowiska i klimatu

(SOR)

1.1.3. Wsparcie rozwoju lokalnych rynków rolno-spożywczych – lokalne przetwórstwo, handel detaliczny

prowadzony przez rolników, sprzedaż i dostawy bezpośrednie do konsumentów (również z

wykorzystaniem Internetu) (SOR)

1.1.4. Rozwój kooperacji między producentami, wzmocnienie powiązań gospodarstw rolnych z zakładami

przetwórczymi, integracja przedsiębiorców wokół lokalnych i regionalnych czempionów gospodarczych

(SOR)

1.1.5. Modernizacja i zmiany strukturalne w rolnictwie oraz wzmocnienie procesów integracji poziomej i

pionowej na rynku rolnym w celu wzrostu efektywności ekonomicznej i produktywności gospodarki

rolno-żywnościowej – wdrażane przez projekty rozwoju branż (SOR)

1.1.6. Wsparcie tworzenia i rozwoju lokalnych rynków rolnych, lokalne rynki rolno-spożywcze (SOR)

1.1.7. Kontynuacja modernizacji i zmian strukturalnych w rolnictwie, w tym tworzenie nowych łańcuchów

wartości w sektorze rolno-spożywczym oraz handlowym (SOR)

1.1.8. Wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych –

stworzenie nowych możliwości zarobkowych dla mieszkańców obszarów wiejskich (SOR)

1.1.9. Zapewnienie równych warunków konkurencji na jednolitym rynku

1.1.10. Zwiększanie skali i efektywności działalności produkcyjnej gospodarstw rolnych w warunkach

powolnych zmian własnościowych gruntów rolnych – z wykorzystaniem wsparcia rozwoju i

modernizacji gospodarstw, instytucji dzierżawy, współużytkowania maszyn, usług sąsiedzkich,

nowoczesnych (innowacyjnych) form współpracy między gospodarstwami o różnej wielkości i różnej

strukturze zasobów, także z wykorzystaniem nowoczesnych technologii

Podmiot odpowiedzialny168)

Monitor Polski

167)

Działanie

Kierunek

interwencji

Cel szczegółowy I. Zwiększenie opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

Załącznik 1. Działania na lata 2020–2030167) Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

Załącznik 1. Działania na lata 2020–2030167)

MPiT/ MRiRW

MRiRW

MRiRW/ MS

– 134 –

1.1.22. Transformacja własności rolnej lub działalności rolniczej w podmiot zajmujący się przetwórstwem i

handlem

1.1.18. Dalszy rozwój nowoczesnych rynków hurtowych jako pośredniego ogniwa między producentami

rolnymi i producentami ryb (zrzeszonymi jak i niezrzeszonymi) a podmiotami handlu detalicznego

wokół ośrodków miejskich (również wokół małych i średnich miast powiązanych transportowo z

obszarami wiejskimi)

1.1.19. Rozwój infrastruktury technicznej handlu hurtowego (terminale portowe, kolejowe, hale rynków

hurtowych, centra spedycyjne)

1.1.20. Rozwój technologii internetowych dających możliwość rozwoju współpracy i integracji, np. przez

uruchamianie platform elektronicznych tworzonych na potrzeby eksportu dużych, jednorodnych partii

towaru

1.1.21. Stabilizacja i monitorowanie rynków rolnych

MRiRW

1.1.15. Wspieranie tworzenia nowych, alternatywnych, w tym krótkich, łańcuchów wartości i łańcuchów

rynkowych, zwiększających pozycję producentów rolnych w kontaktach z odbiorcami, w tym w oparciu

o rozwój biogospodarki

1.1.16. Wzmacnianie pozycji przetargowej najsłabszych (głównie najmniejszych – narażonych na

niekonkurencyjne zachowania) podmiotów sektora rolnego i rybackiego (np. przez wymóg umów o

określonych parametrach na dostarczenie produktów rolnych przez rolnika do pierwszego nabywcy)

1.1.17. Tworzenie ram prawnych, które promują dobre praktyki i wskazują (i napiętnują) „nieuczciwe”

zachowania w relacjach B-2-B

MRiRW/ MGMiŻŚ

MRiRW

MRiRW/ MGMiŻŚ

MRiRW

Podmiot odpowiedzialny168)

1.1.14. Promowanie dobrych praktyk w zakresie współpracy między wszystkimi podmiotami sektora

rolno-spożywczego z uwzględnieniem nowych modeli organizacji produkcji i handlu, w tym

wykorzystujących nowe technologie (komunikacji)

1.1.11. Tworzenie oraz poprawa struktury obszarowej gospodarstw rodzinnych, w tym m.in. z wykorzystaniem

potencjału produkcyjnego Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (również przy realizacji inwestycji

celu publicznego) oraz prowadzenie prac urządzeniowo-rolnych

1.1.12. Wzmacnianie pozycji małych i średniej wielkości podmiotów (zarówno gospodarstw rolnych czy

rybackich, jak i małych firm przetwórczych), o dominującym ilościowo udziale w sektorze

rolno-spożywczym przez promowanie ich trwałej współpracy w formie, grup, organizacji, spółdzielni i

zrzeszeń

1.1.13. Ochrona interesów małych i średnich producentów przed negatywnym wpływem wydłużenia łańcucha

dostaw wynikającego m.in. z globalizacji rynków

Działanie

Monitor Polski

I.1. Nowe modele

organizacji produkcji

i rynków, krótkie

łańcuchy rynkowe i

uczciwa konkurencja

cd.

Kierunek

interwencji

MRiRW/ NCBiR

MRiRW

MRiRW/MZ

1.2.1. Wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów o wysokiej jakości i poziomie innowacyjności, w tym

m.in. tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych – wdrażane również przez projekty rozwoju branż

(SOR)

1.2.2. Wykorzystanie potencjału produkcyjnego polskiego sektora rolnego (SOR)

1.2.3. Wsparcie i promocja sektora żywności wysokiej jakości (SOR)

1.2.4. Dbałość o wysoką jakość oferowanych produktów żywnościowych i dostosowanie produktów do

indywidualnych potrzeb żywieniowych konsumentów

1.2.5. Upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy w zakresie zasad żywienia, tradycji żywnościowych kraju

i regionu oraz jakości artykułów rolno-spożywczych i promowanie zdrowych wzorców konsumpcji, m.in.

przez włączenie producentów do systemów edukacji

1.2.6. Kontrola i nadzór nad krajowym obrotem produktami rolno-spożywczym

MRiRW/ MIiR

MRiRW/ MGMiŻŚ

MPiT/ MSZ/ MRiRW

MRiRW

MRiRW/ KOWR

MRiRW/ NCBiR

1.2.11. Rozwój rolnictwa ekologicznego oraz prośrodowiskowych technik w produkcji rybackiej

1.2.12. Wsparcie ekspansji i promocji zagranicznej polskich eksporterów

1.2.13. Uspójnienie działań w zakresie zarzadzania systemami promocji żywności i efektywnego systemu

nadzoru nad bezpieczeństwem żywności

1.3.1. Tworzenie i wdrażanie innowacyjnych rozwiązań w rolnictwie i sektorze przetwórstwa

rolno-spożywczego, rozwój innowacyjnych produktów rolnych (SOR)

1.3.2. Wykorzystanie ICT w procesach modernizacyjnych sektora rolno-spożywczego (SOR)

1.3.3. Realizacja projektów badawczych (krajowych i międzynarodowych) ukierunkowanych na rozwiązania

innowacyjne w sektorze rolno-spożywczym (SOR)

MRiRW/ CDR

MRiRW/ KOWR

MRiRW

1.2.7. Promowanie łańcuchów rynkowych, w tym infrastruktury rynkowej sprzyjającej rozwojowi żywności

tradycyjnej, w tym rozwojowi sprzedaży żywności bezpośrednio konsumentom

końcowym/bezpośrednio z gospodarstwa, lokalnych rynków rolno-spożywczych

1.2.8. Promowanie rozwoju elektronicznego handlu produktami żywnościowymi oferowanymi konsumentom

przez producentów rolnych i rybackich

1.2.9. Uproszczenia w przystępowaniu do systemów jakości żywności oraz szkolenia i doradztwo w tym

zakresie

1.2.10. Rozwój systemów dystrybucji i wspólnej organizacji sprzedaży na rynkach dużych miast

MRiRW/ MZ(PIS) / UOKiK

MRiRW/ MPiT/ MIiR

Podmiot odpowiedzialny168)

1.1.23. Zachęty i ułatwienia dla odbudowy spożywczych sklepów lub zakładów producenckich

Działanie

Monitor Polski

I.3. Rozwój

innowacji, cyfryzacji i

przemysłu 4.0. w

sektorze

rolno-spożywczym

I.2. Jakość i

bezpieczeństwo

żywności

Kierunek

interwencji

I.3. Rozwój

innowacji, cyfryzacji i

przemysłu 4.0. w

sektorze

rolno-spożywczym

cd.

Kierunek

interwencji

MRiRW/CDR

MRiRW

1.3.5. Upowszechnianie i wdrażanie innowacji w rolnictwie i zwiększenie popytu na innowacje wśród

producentów i przetwórców rolno-spożywczych (SOR)

1.3.6. Stymulowanie w krajowym rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym innowacyjności produktowej

ukierunkowanej na zaspokojenie potrzeb wynikających z procesów demograficznych zachodzących

w społeczeństwie i konieczności zapobiegania chorobom cywilizacyjnym (SOR)

1.3.7. Modernizacja w rolnictwie i rybactwie wykorzystująca możliwość adaptowania najnowszych

technologii, w tym m.in. w zakresie automatyzacji, cyfryzacji, hodowli i rozwoju biogospodarki

MRiRW/ARiMR/

KOWR/CDR

MRiRW

MRiRW/MNiSW

MRiRW/CDR

MRiRW

MGMiŻŚ

1.3.8. Tworzenie i wdrożenie innowacyjnych aplikacji oraz otwartych platform ICT, dzięki którym możliwe jest

zdalne doradzanie, wspieranie producentów rolnych czy zachęcanie użytkowników do aktywnej

współpracy (w tym wymiany wiedzy)

1.3.9. Cyfryzacja w dziedzinie wdrażania instrumentów polityki rolnej ułatwiająca rozwój i upowszechnienie

narzędzi do optymalizacji procesów produkcyjnych w gospodarstwach rolnych

1.3.10. Wdrożenie programów badań na rzecz innowacji (w tym ze środków programów ramowych UE),

uwzględniających specyfikę polskiego sektora rolno-żywnościowego (m.in. przewagę małych i średniej

wielkości podmiotów, warunki klimatyczne) oraz strategiczne kierunki hodowli zwierząt i roślin,

z uwzględnieniem zmian klimatu, odporności na organizmy szkodliwe, czy też wymagań rynkowych

1.3.11. Integracja działalności sektora nauki, edukacji i rozwoju (w tym m.in. instytutów badawczych, uczelni

rolniczych i jednostek naukowych)

1.3.12. Silniejsza współpraca sektora badań i rozwoju z sektorem produkcyjnym i przetwórstwa, m.in. przez

nowe form współpracy (np. grup operacyjnych na rzecz innowacji EPI)

1.3.13. Podnoszenie kompetencji i umiejętności związanych z prowadzeniem produkcji rolnej oraz promocja i

upowszechnianie wiedzy w zakresie innowacyjnych rozwiązań w sektorze rolno-spożywczym

1.3.14. Transfer wiedzy z sektora nauki w zakresie innowacyjnych rozwiązań na rzecz ograniczenia

negatywnego wpływu sektora rybackiego na środowisko, poprawy stanu środowiska i żywych zasobów

wód

MRiRW/MGMiŻŚ/ ARiMR/

KOWR/CDR

MRiRW

Podmiot odpowiedzialny168)

1.3.4. Wdrożenie systemu zarządzania badaniami i innowacjami w zapleczu naukowo-badawczym sektora

rolno-spożywczego, które mogą być wdrażane również w innych gałęziach gospodarki (SOR)

Działanie

MRiRW

MIiR

MPiT/MRiRW

MRiRW/MF

MGMiŻŚ/ NFOŚ/ MRiRW

MRiRW/MGMiŻŚ

MRiRW

1.3.16. Rozwój współpracy między gospodarstwami i podmiotami w całym łańcuchu rynkowym, np. w formie

klastrów, parków lub platform technologicznych

1.3.17. Preferencje w zakresie wsparcia publicznego, UE i krajowego, na rzecz inwestycji rozwojowych

przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych z uwzględnieniem instrumentu inteligentnych specjalizacji

1.3.18. Obniżenie ryzyka wdrożenia innowacji i realizacji projektów innowacyjnych wysokiego ryzyka

w rolnictwie i rybactwie

1.3.19. Ułatwienie dostępu do zasobów informacyjnych, w szczególności przepływu zasobów informacyjnych

między jednostkami administracji publicznej i instytucjami badawczymi

1.4.1. Wprowadzenie kompleksowych rozwiązań z zakresu zarządzania ryzykiem w produkcji rolno-spożywczej (SOR)

1.4.2. Gospodarka wodna w rolnictwie, w tym melioracje, powiększenie retencji wodnej (SOR)

1.4.3. Minimalizacja negatywnych skutków zjawisk naturalnych oraz zapobieganie powodziom i suszy (SOR)

1.4.4. Opracowanie kompleksowej analizy ryzyk występujących w polskim rolnictwie, uwzględniającej szeroko

rozumiane bezpieczeństwo żywnościowe oraz wpływ zmian klimatu i gwałtownych zjawisk

pogodowych na prowadzenie produkcji rolniczej (w tym suszy oraz powodzi i podtopień)

1.4.5. Wdrożenie szczególnych zasad współdzielenia ryzyka (np. zabezpieczenie w formie kontraktów

terminowych), czy stosowania ubezpieczeń w rolnictwie, doskonalenie zasad szacowania strat i

dzielenia ryzyka

MRiRW

1.4.7. Dywersyfikacja struktury hodowli i produkcji ras zwierząt gospodarskich (w tym programy hodowlane),

odpowiedni dobór odmian i gatunków roślin, doskonalenie technologii produkcji, właściwy system

chowu zwierząt

1.4.8. Inwestycje w nawadnianie użytków rolnych, systemy przeciwprzymrozkowe

– 137 –

MRiRW

1.4.6. Działania na rzecz ograniczenia ryzyka produkcyjnego, w tym wykorzystanie nowych rozwiązań

technologicznych i organizacyjnych opracowanych w zapleczu naukowo-badawczym

MRiRW

MGMiŻŚ

Podmiot odpowiedzialny168)

1.3.15. Zwiększenie wykorzystania technologii cyfrowych w ramach kontroli i egzekwowania przepisów

wspólnej polityki rybołówstwa (użycie dronów w kontroli rybołówstwa morskiego, wykorzystanie

technik satelitarnych do obmiarów stawów hodowlanych)

Działanie

Monitor Polski

I.4. Zarządzanie

ryzykiem w sektorze

rolno-spożywczym

I.4. Zarządzanie

ryzykiem w sektorze

rolno-spożywczym

cd.

I.3. Rozwój

innowacji, cyfryzacji i

przemysłu 4.0. w

sektorze

rolno-spożywczym

cd.

Kierunek

interwencji

MRiRW

MRiRW/ MPiT

MŚ

MPiT/ MRiRW

1.5.3. Działania na rzecz promocji sektora rolno-spożywczego oraz wsparcia ekspansji zagranicznej polskich

przedsiębiorców tego sektora (SOR)

1.5.4. Działania na rzecz promocji polskiego sektora zielonych technologii oraz wsparcia ekspansji

zagranicznej polskich przedsiębiorców tego sektora przy wykorzystaniu nowych form finansowania

klimatycznego (SOR)

1.5.5. Promocja gospodarcza Polski oraz polskich produktów na arenie międzynarodowej (SOR)

MRiRW/ MSZ

1.5.1. Promocja produktów sektora rolniczego oraz wsparcie ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców

(SOR)

1.5.2. Rozwój innowacyjnych działań promocyjnych artykułów rolnych przyczyni się do wsparcia

bezpieczeństwa żywności i jej jakości oraz rynkowego ukierunkowania produkcji (SOR)

MRiRW

MRiRW/MF

MRiRW

1.4.12. Zwalczanie chorób zakaźnych zwierząt i zapobieganie tym chorobom

1.4.14. Restrukturyzacja zadłużenia podmiotów prowadzących gospodarstwa rolne, w tym udzielanie pomocy

w formie przejęcia długu podmiotu prowadzącego gospodarstwo rolne powstałego w związku

z prowadzeniem działalności rolniczej

1.4.15. Wykorzystane wiedzy i informacji w aktywnym podejściu do ryzyka (rynkowego i produkcyjnego)

w zarządzaniu gospodarstwem rolnym

1.4.16. Wdrażanie obowiązków wynikających ze zwalczania i zapobiegania chorobom roślin, a także wdrażanie

mechanizmów łagodzących skutki rynkowe zjawisk z tym związanych

MRiRW

1.4.11. Wdrożenie nowych rozwiązań innowacyjnych, a także już prowadzonych w ramach WPR działań

promujących zrównoważone praktyki uprawowe, przeciwdziałające degradacji gleby, w tym spadkowi

substancji organicznej, która zwiększa odporność upraw na niedobory wody, pozwalające także na

bardziej racjonalną gospodarkę nawozową

MRiRW/ MGMiŻŚ

MGMiŻŚ/ MRiRW

1.4.10. Wyposażenie obszarów wiejskich i rybackich w systemy ostrzegania przed zagrożeniami oraz rozwój

infrastruktury technicznej ograniczającej skutki zjawisk pogodowych, np. budowa wałów

przeciwpowodziowych, zbiorników retencyjnych

1.4.13. Opracowanie i wdrożenie systemów pomocy dla gospodarstw dotkniętych niekorzystnymi zjawiskami

atmosferycznym lub okolicznościami nadzwyczajnymi uniemożliwiającymi lub utrudniającymi

działalność rolniczą i rybacką

MRiRW

Podmiot odpowiedzialny168)

1.4.9. Przechowalnictwo płodów rolnych, składowanie produktów rybołówstwa i akwakultury

Działanie

Monitor Polski

I.5. Poszerzanie i

rozwój rynków zbytu

na produkty i

surowce sektora

rolno-spożywczego

(w tym

biogospodarka)

I.4. Zarządzanie

ryzykiem w sektorze

rolno-spożywczym

cd.

Kierunek

interwencji

I.5. Poszerzanie i

rozwój rynków zbytu

na produkty i

surowce sektora

rolno-spożywczego

(w tym

biogospodarka) cd.

Kierunek

interwencji

MPiT/ MIiR

MŚ/ MRiRW

MSZ

MPiT/ MRiRW

MRiRW

MRiRW/ MZ(PIS)

MIiR

MPiT/ MRiRW/MGMiŻŚ

1.5.7. Wsparcie firm działających w obszarach inteligentnych specjalizacji (zarówno krajowych, jak i

regionalnych) (SOR)

1.5.8. Dążenie do maksymalizacji wykorzystywania odpadów jako surowców (SOR)

1.5.9. Monitorowanie przestrzegania reguł funkcjonowania jednolitego rynku UE, realizacji postanowień

umów międzynarodowych przez partnerów spoza UE

1.5.10. Wywieranie wpływu na politykę handlową UE, która powinna zapewniać równowagę wzajemnych

koncesji i ograniczać pole dla działań o charakterze barier pozataryfowych przez partnerów handlowych

Polski

1.5.11. Skuteczna promocja polskiej żywności na rzecz jak najpełniejszego wykorzystania dostępu do rynków

pozaunijnych wynikającego z umów handlowych UE, w szczególności działania w zakresie likwidacji

barier technicznych i prawnych (pozataryfowych) w dostępie do zagranicznych rynków i uzgadnianie

procedur weterynaryjnych, fitosanitarnych i sanitarnych, a także szersze wykorzystywanie procedur

i działań instytucji UE w tych uzgodnieniach

1.5.12. Kontrola obrotu i nadzór nad obrotem produktami rolno-spożywczymi importowanymi do Polski

1.5.13. Rozwój i zwiększanie dostępności rynków zbytu krajowych artykułów rolno-spożywczych w polskich

miastach oraz promocja żywności wysokiej jakości wśród mieszkańców miast

1.5.14. Upowszechnianie rozwiązań gospodarki o obiegu zamkniętym i biogospodarki na obszarach wiejskich,

ze szczególnym uwzględnieniem gospodarczego wykorzystania odpadów rolniczych i z przetwórstwa

rolnego oraz rybnego, rozwoju innowacji i tworzenia nowych przedsiębiorstw specjalizujących się w

biogospodarce (w tym z wykorzystaniem grup operacyjnych na rzecz EPI)

1.5.15. Zwiększenie wykorzystania odnawialnych zasobów biologicznych, na rzecz produkcji nowych

produktów, kreując nowe łańcuchy wartości, co powinno zapewnić także producentom podstawowej

biomasy – rolnikom i rybakom – udział w nowych łańcuchach wartości i zwiększenie ich dochodów

1.5.16. Promowanie, budowa i rozwój obiektów o zamkniętym obiegu wody (obiekty akwakultury

wykorzystujące w produkcji metody recyrkulacji – RAS), retencjonujących wodę (stawy typu

karpiowego) oraz wykorzystujących OZE

1.5.17. Opracowanie i udoskonalanie przez zaplecze naukowo-badawcze nowych rozwiązań technologicznych

i organizacyjnych

1.5.18. Opracowanie i wdrożenie rozwiązań ograniczających straty i zapobiegających stratom żywności oraz

powstawaniu odpadów

– 139 –

MRiRW

MPiT

MGMiŻŚ

Monitor Polski

MRiRW/MGMiŻŚ

MPiT

Podmiot odpowiedzialny168)

1.5.6. Integracja polityki państwa w obszarze promocji eksportu z działaniami nakierowanymi na rozwój

badań, innowacyjności oraz polityki klastrowej (SOR)

Działanie

I.5. Poszerzanie i

rozwój rynków zbytu

na produkty i

surowce sektora

rolno-spożywczego

(w tym

biogospodarka) cd.

Kierunek

interwencji

MRiRW

ME/ MGMiŻŚ

MRiRW

MSZ

PAIH

MSZ/MRiRW

1.5.20. Zwiększanie wykorzystania OZE i poprawa jakości dostaw energii na obszarach wiejskich i rybackich

1.5.21. Wspieranie zaplecza surowcowego sektora rolno-spożywczego przez stosowanie płatności związanych z

produkcją do niektórych nieżywnościowych produktów rolnych (len, konopie włókniste)

1.5.22. Rozwój polskiej dyplomacji ekonomicznej, szczególnie w krajach pozaunijnych będących rynkami

perspektywicznymi dla eksportu polskich produktów rolno-spożywczych

1.5.23. Poszukiwanie nisz rynkowych dla polskich produktów rolno-spożywczych przez dalsze zwiększanie

liczby ekspertów Zagranicznych Biur Handlowych PAIH, którzy posiadać będą rozeznanie na co jest

aktualnie popyt i czego dana gospodarka będzie potrzebować w niedalekiej przyszłości

1.5.24. Promocja i zwiększenie eksportu polskich produktów rolno-spożywczych w kraju i na rynku światowym

przez wzrost ich rozpoznawalności, kształtowanie pozytywnego wizerunku oraz marki polskiej żywności

wysokiej jakości

Podmiot odpowiedzialny168)

1.5.19. Identyfikacja i wspieranie tworzenia nowych łańcuchów wartości w produkcji bioproduktów, m.in.

z wykorzystaniem nowych modeli współpracy

Działanie

ME/MI/MIiR/

MGMiŻŚ

MC

MIiR/MRiRW/

MGMiŻŚ

MC

2.1.2. Rozwój lub modernizacja infrastruktury niezbędnej do prowadzenia działalności gospodarczej (w tym w szczególności

infrastruktury energetycznej, transportowej i infrastruktury w zakresie szeroko pojętej gospodarki wodnej) (SOR)

2.1.3. Wspomaganie rozwoju i modernizacji infrastruktury teleinformatycznej i telekomunikacyjnej na obszarach wiejskich

(SOR)

2.1.4. Wsparcie inwestycji z zakresu gospodarki wodno-ściekowej na obszarach wiejskich (SOR)

PGWWP/ PST

ME

MRiRW/MGMiŻŚ/

ME

2.1.11. Rozwój OZE w gospodarstwach rolnych i rybackich (SOR)

2.1.15. Rozbudowa systemów dystrybucji energii oraz zwiększanie wykorzystania OZE

MI/ MIiR

2.1.10. Działania na rzecz zmniejszenia udziału przejazdów indywidualnym transportem zmotoryzowanym i zachęcanie do

korzystania z transportu publicznego, promocja ruchu rowerowego i pieszego (SOR)

MC

MI/MIiR

2.1.9. Powiązanie lokalnych i regionalnych ośrodków gospodarczych z aglomeracjami, głównymi miastami oraz ich obszarem

funkcjonalnym, z wykorzystaniem transportu drogowego i kolejowego (SOR)

2.1.12. Budowa, rozbudowa i modernizacja sieci gazowej przesyłowej i dystrybucyjnej oraz podziemnych magazynów gazu

(SOR)

2.1.13. Wsparcie dla budowy, odbudowy i prawidłowego wykorzystania urządzeń melioracyjnych oraz powiększenia retencji

wodnej

2.1.14. Rozwój infrastruktury cyfrowo-telekomunikacyjnej

MI/MGMiŻŚ

MI

2.1.7. Poprawa dostępności komunikacyjnej obszarów wiejskich przez budowę lub modernizację gminnej i powiatowej sieci

drogowej (SOR)

2.1.8. Rozwój infrastruktury transportowej o charakterze regionalnym i lokalnym (zwłaszcza w obszarze transportu

drogowego i kolejowego oraz w ograniczonym zakresie wodnego śródlądowego), włączającego obszary o słabej

dostępności (m.in. obszary wiejskie, przygraniczne i peryferyjne) w procesy gospodarcze i rozwojowe (SOR)

MC

2.1.6. Rozwój kapitału ludzkiego obszarów wiejskich przy wykorzystaniu sieci szerokopasmowych (SOR)

2.1.5. Wyeliminowanie terytorialnych różnic w możliwości dostępu do szerokopasmowego Internetu o wysokich

przepustowościach na obszarach wiejskich i miejskich

MIiR/MRiRW/MI

Podmiot

odpowiedzialny

2.1.1. Rozwój lub modernizacja infrastruktury wpływającej na poprawę jakości życia (SOR)

Działanie

Monitor Polski

II.1. Rozwój liniowej

infrastruktury

technicznej

Kierunek

interwencji

Cel szczegółowy II. Poprawa jakości życia, infrastruktury i stanu środowiska

MI

MC/UKE/ MŚ/ MZ/

GIOŚ/ WIOŚ

ME

MIiR/ MRPiPS

MIiR/MRPiPS

MIiR/MC/MRPiPS

MEN/ MRPiPS

MI

MC/ARiMR/CDR

MRPiPS

2.1.21. Rozwój energetyki prosumenckiej

2.2.1. Dokonanie przeglądu dostarczania usług publicznych na obszarach strategicznej interwencji wspieranych w

perspektywie 2014-2020 (SOR)

2.2.2. Optymalizacja sposobów dostarczania usług publicznych na poziomie lokalnym o największym wpływie na rozwój

gospodarczy przez rozpowszechnienie najlepszych praktyk stosowanych w Polsce i za granicą (SOR)

2.2.3. Poprawa współpracy sąsiadujących JST w zakresie dostarczania usług technicznych i społecznych, adaptacja dobrych

praktyk w zakresie podnoszenia jakości i dostępności usług publicznych (w tym innowacyjne sposoby świadczenia

usług, uspołeczniony proces monitoringu jakości usług) (SOR)

2.2.4. Dalszy rozwój zróżnicowanych form opieki nad dziećmi (wzrost dostępności i jakości usług opiekuńczych i

wczesnoedukacyjnych) (SOR)

2.2.5. Poprawa stanu taboru pasażerskiego transportu drogowego i kolejowego wykorzystywanego do usług przewozowych

użyteczności publicznej (SOR)

2.2.6. Dalszy rozwój e-usług publicznych (wdrażanych zarówno przez administrację samorządową, jak i rządową)

uwzględniający zachodzące przemiany społeczne, gospodarcze oraz technologiczne, zapewnienie zarówno szerszej

oferty usług, jak również dostępu do nich (zwłaszcza na obszarach wiejskich) (SOR)

2.2.7. Rozwój szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego rynku pracy, zwłaszcza na obszarach wiejskich i w

małych miastach, oraz rozszerzenie współpracy w tym obszarze między zaangażowanymi podmiotami (SOR)

MEN/MNiSW

2.1.18. Edukacja cyfrowa dzieci, młodzieży i dorosłych, w tym m.in. w zakresie cyberbezpieczeństwa

2.1.19. Dalsze wykorzystanie środków dostępnych na infrastrukturę lokalną w ramach Funduszu Dróg Samorządowych

MI/ MGMiŻŚ

2.1.17. Uzupełnianie luk w sieci połączeń (wsi z miejscowościami gminnymi, powiatowymi i wojewódzkimi) drogowych,

kolejowych oraz śródlądowych o odpowiedniej jakości, z uwzględnieniem węzłów przesiadkowych

2.1.20. Analizy dotyczące wpływu lokalizacji i eksploatacji instalacji emitujących pola elektromagnetyczne oraz infradźwięki na

obszarach wiejskich na jakość i długość życia

MGMiŻŚ/MŚ

Podmiot

odpowiedzialny

2.1.16. Rozbudowa infrastruktury wodnej na obszarach wiejskich

Działanie

Monitor Polski

II.2. Dostępność

wysokiej jakości

usług publicznych

II.1. Rozwój liniowej

infrastruktury

technicznej cd.

Kierunek

interwencji

II.2. Dostępność

wysokiej jakości

usług publicznych cd.

Kierunek

interwencji

MIiR/MZ/MRPiPS

MSWiA/ MIiR

MKiDN/ NIKiDW

2.2.9. Optymalizacja mobilności przestrzennej w dojazdach do pracy oraz racjonalizacja przestrzennej lokalizacji obiektów

świadczących usługi społeczne (w tym edukacyjne i zdrowotne) (SOR)

2.2.10. Wprowadzenie powszechnego ogólnokrajowego systemu monitoringu usług publicznych, zbierającego dane z poziomu

gminy (SOR)

2.2.11. Wzmacnianie tożsamości, poczucia wspólnoty i więzi międzypokoleniowych, przez uczestnictwo i zwiększanie dostępu

do instytucji i dzieł kultury na wszystkich poziomach funkcjonowania wspólnoty (lokalnym, regionalnym, narodowym),

likwidacja „białych plam” w dostępie do kultury (SOR)

2.2.12. Zwiększenie dostępu do taniego mieszkalnictwa (budowa mieszkań na wynajem, w tym z możliwością dojścia do

własności, oraz rozwój programu wsparcia społecznego budownictwa czynszowego) (SOR)

MC/ MKiDN

MIiR

MRPiPS

MZ

MEN

MKiDN/ MSiT

MRiRW

MRPiPS

2.2.14. Poprawa dostępu do usług publicznych i optymalizacji zagospodarowania przestrzennego w otoczeniu miast

2.2.15. Wzmocnienie roli ośrodków miejskich w świadczeniu ponadlokalnych usług publicznych

2.2.16. Reorganizacja sieci usług dla potrzeb spodziewanych zmian demograficznych, np. rozwój działalności instytucji i usług

wspierających aktywność seniorów i opiekę nad osobami zależnymi

2.2.17. Zwiększenie dostępu do opieki zdrowotnej dla mieszkańców obszarów wiejskich

2.2.18. Tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych

2.2.19. Tworzenie gospodarstw edukacyjnych, przygodowych, artystycznych, wiosek tematycznych i różnego typu ośrodków

zajmujących się animacją kulturalną oraz rozwijaniem zainteresowań w różnych dziedzinach

2.2.20. Działania aktywizujące potencjalnych liderów, szkolenia dające im wiedzę i wsparcie pozwalające na budowanie

pozytywnego klimatu dla zmian

2.2.21. Rozwój usług aktywizujących osoby starsze oraz osoby z niepełnosprawnościami, które mogą być również bardzo

dobrymi liderami zmian i animatorami wielu istotnych działań na rzecz innowacji

Monitor Polski

2.2.13. Wykorzystanie ICT w podnoszeniu jakości życia na wsi, zwiększenie dostępu do szerokopasmowego Internetu, w tym

m.in. również przez cyfryzację gminnych ośrodków kultury oraz rozwój nowoczesnej i efektywnej e-administracji;

przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu na wsi, rozwój e-usług finansowych

MIiR

MPiT

Podmiot

odpowiedzialny

2.2.8. Wsparcie lokalnych i regionalnych IOB - inicjatywy klastrowe, profesjonalne usługi dla przedsiębiorców i gospodarstw

rolnych, a także poprawa dostępności IOB dla przedsiębiorców z obszarów wiejskich (również z wykorzystaniem

potencjału Internetu) (SOR)

Działanie

MRPiPS

MIiR

2.3.4. Poszukiwanie innowacyjnych metod aktywizacji osób pozostających poza rynkiem pracy (np. innowacje i obligacje

społeczne, adresowanie wielu problemów społecznych w ramach jednego przedsięwzięcia) (SOR)

2.3.5. Przygotowanie i realizacja programu krajowego, złożonego z różnych instrumentów krajowych i unijnych, publicznych i

prywatnych, adresowanego przede wszystkim do obszarów o najniższym poziomie PKB i borykających się z problemami

rozwojowymi, obejmujących m.in. obszary zagrożone marginalizacją i średnie miasta tracące funkcje

społeczno-gospodarcze

2.3.6. Wzmocnienie systemu koordynacji działań między politykami oraz ukierunkowanie środków finansowych z programów

operacyjnych na wybrane przedsięwzięcia wspierające aktywizację obszarów zagrożonych marginalizacją (SOR)

2.3.7. Pakiet działań dla obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją realizowany przez wzmocniony system koordynacji

działań ukierunkowanych na ich wsparcie i integrację instrumentów obejmujących zarówno działania wspófinansowane

przez UE w ramach programów operacyjnych, jak i działania samorządów terytorialnych oraz podmiotów prywatnych,

przy wykorzystaniu mechanizmu pakietów zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych (SOR)

2.3.8. Rozwój turystyki zdrowotnej m.in. przez lepszą jej organizację i koordynację, a także budowanie wizerunku Polski jako

destynacji turystyki zdrowotnej (SOR)

NIKiDW/ MRiRW

MRiRW/MNiSW

MIiR

MRiRW/ MRPiPS

2.3.9. Wsparcie badań naukowych w zakresie kultury wsi

2.3.10. Rozwój współpracy między środowiskiem naukowym i doradztwem rolniczym w kierunku tworzenia innowacji

społecznych na obszarach wiejskich

2.4.1. Promowanie ładu przestrzennego na obszarach wiejskich, w szczególności w zasięgu oddziaływania obszarów silnie

zurbanizowanych, m.in. w celu zapobiegania rozpraszaniu istniejącej sieci osadniczej (SOR)

2.4.2. Wykorzystanie i rozwój zasobów pracy oraz kapitału, niezbędnych dla prowadzenia określonej działalności

pozarolniczej (SOR)

MSiT

MEN

MIiR

Podmiot

odpowiedzialny

2.3.3. Tworzenie warunków dla rozwoju edukacji i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych (m.in. zwiększenie

dostępności zajęć pozalekcyjnych i lepsze wykorzystywanie świetlic wiejskich) (SOR)

2.3.1. Udoskonalenie realizacji zintegrowanych działań rewitalizacyjnych (realizowanych na podstawie programów

rewitalizacji) ukierunkowanych na wsparcie obszarów zdegradowanych, w tym po byłych państwowych

gospodarstwach rolnych (w wymiarze społecznym, gospodarczym, środowiskowym, przestrzenno-funkcjonalnym,

technicznym) (SOR)

2.3.2. Wprowadzenie monitoringu oraz ewaluacji efektów działań i instrumentów dedykowanych obszarom zagrożonym

marginalizacją (SOR)

Działanie

Monitor Polski

II.4. Zrównoważone

gospodarowanie i

ochrona zasobów

środowiska

II.3. Rozwój

infrastruktury

społecznej i

rewitalizacja wsi i

małych miast

Kierunek

interwencji

MŚ

ME/ MŚ

MŚ/ MRiRW

MŚ/ GIOŚ

MRiRW

MIiR

2.4.4. Zarządzanie wodami opadowymi na obszarach zurbanizowanych przez różne formy retencji i rozwój infrastruktury

zieleni (SOR)

2.4.5. Dynamizacja przedsięwzięć na rzecz likwidacji niskiej emisji z systemów grzewczych (SOR)

2.4.6. Utrzymanie, a w miarę dostępności gruntów do zalesienia, zwiększenie ogólnej lesistości kraju oraz zwartości

kompleksów leśnych i powierzchni zalesianych (SOR)

2.4.7. Identyfikacja gleb zanieczyszczonych na terenach wiejskich (SOR)

2.4.8. Ochrona produktywności gruntów rolnych (SOR)

2.4.9. Właściwe planowanie przestrzenne na obszarach wiejskich oraz racjonalna gospodarka gruntami zachowujące unikalne

formy krajobrazu rolniczego i służące ochronie bioróżnorodności

MRiRW/ MIiR

2.4.14. Ograniczenie negatywnego oddziaływania realizowanych inwestycji infrastrukturalnych, w tym głównie nowych

inwestycji liniowych prowadzonych po tzw. „nowym śladzie”, na rolniczą przestrzeń produkcyjną, przez zastosowanie

tzw. scaleń infrastrukturalnych porządkujących przestrzeń wokół takich inwestycji (reorganizacja dotychczasowego

układu działek na danym obszarze zgodnie z oczekiwaniami społecznymi)

2.4.15. Wsparcie rozwoju zielonej infrastruktury na wsi w celu adaptacji do zmiany klimatu

MRiRW/ ME/

MGMiŻŚ

MRiRW/MGMiŻŚ

MRiRW

– 145 –

2.4.18. Rozwój rolnictwa ekologicznego, upowszechnianie prośrodowiskowych metod produkcji rolnej i rybackiej oraz

gospodarowania odpadami pochodzącymi z rolnictwa, rybactwa i przetwórstwa rolno-spożywczego

2.4.16. Ochrona jakości wód, w tym m.in. przez racjonalną gospodarkę nawozami i środkami ochrony roślin oraz promowanie

korzystnych dla ochrony jakości wód zabiegów agrotechnicznych i równoczesnego prowadzenia produkcji roślinnej przy

produkcji zwierzęcej

2.4.17. Programy racjonalnego korzystania z zasobów wodnych na potrzeby rolnictwa i rybactwa, zachowanie właściwych

stosunków wodnych oraz zwiększanie retencji wodnej, w tym glebowej

MRiRW/ MGMiŻŚ

2.4.13. Wsparcie badań naukowych w zakresie ochrony środowiska naturalnego na obszarach wiejskich i rybackich

MRiRW/ MŚ

MRiRW

2.4.10. Zapewnienie warunków dla zrównoważonego wykorzystania zasobów przestrzennych na obszarach wiejskich

2.4.11. Zagwarantowanie planowania przestrzennego z udziałem społeczności lokalnych, uwzględniającego zróżnicowane

potrzeby społeczne, gospodarcze, kulturalne i środowiskowe

2.4.12. Poprawa warunków gospodarowania w rolnictwie przez zastosowanie scaleń gruntów

MIiR

MIiR/ Główny

Geodeta Kraju

Podmiot

odpowiedzialny

2.4.3. Zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacji o stanie i przeznaczeniu terenów, w tym planów

zagospodarowania przestrzennego w postaci cyfrowej, powszechnie dostępnych w rejestrze

urbanistyczno-budowlanym (SOR)

Działanie

Monitor Polski

II.4. Zrównoważone

gospodarowanie i

ochrona zasobów

środowiska cd.

Kierunek

interwencji

ME/MŚ/ MIiR

2.4.26. Zabezpieczenie obszarów wiejskich przed niekorzystnym oddziaływaniem intensywnej produkcji zwierzęcej w

wielkoprzemysłowej skali

2.4.27. Wspieranie ochrony i zwiększenia bioróżnorodności obszarów rolnych, w tym m.in. przez wspieranie hodowli zwierząt

na obszarach zagrożonych utratą lub niekorzystną zmianą biocenozy danego biotopu

2.4.28. Realizacja działań służących zrównoważonemu gospodarowaniu gatunkami zwierząt powodujących szkody w rolnictwie

i rybactwie

2.4.29. Ochrona zasobów ryb i budowli hydrotechnicznych przed szkodliwym działaniem nadmiernie rozwiniętych populacji

zwierząt (w tym zwierząt chronionych)

2.4.30. Ułatwienia odbioru oraz zagospodarowania odpadów pochodzenia rolniczego w celu ponownego ich wykorzystania,

np. przez tworzenie punktów składowania lub odbioru odpadów

2.5.1. Stymulowanie rozwoju alternatywnych, bezemisyjnych źródeł ciepła (m.in. taniego ogrzewania elektrycznego), co

przyczyni się do obniżenia niskiej emisji, w szczególności na terenach słabiej zurbanizowanych (SOR)

2.5.2. Rozwijanie technologii magazynowania energii (w różnych postaciach) (SOR)

ME

2.5.5. Wsparcie produkcji energii elektrycznej i ciepła w skojarzeniu (kogeneracja) (SOR)

ME

2.5.3. Zwiększanie efektywności energetycznej budynków użyteczności publicznej i mieszkalnych oraz w przedsiębiorstwach

(SOR)

2.5.4. Wsparcie dla strategii nisko- i zeroemisyjnych (SOR)

ME

MRiRW/ MŚ

MRiRW/ MGMiŻŚ/

MŚ

MRiRW/MGMiŻŚ

MRiRW

MIiR/ MT

2.4.25. Działania na rzecz wysokiej jakości powietrza na obszarach wiejskich w transporcie i gospodarce przestrzennej

MIiR/MRiRW

2.4.23. Przeciwdziałanie trwałemu wykluczaniu z produkcji rolnej najlepszych gleb, kierowanie inwestycji infrastrukturalnych,

przemysłowych i mieszkaniowych na tereny gleb najmniej produktywnych

MRiRW

MRiRW/CDR/

MGMiŻŚ

2.4.22. Upowszechnianie wiedzy nt. metod ochrony środowiska w rolnictwie i na obszarach wiejskich i rybackich, np. przez

doskonalenie i rozwijanie systemu doradztwa i promocję dobrych praktyk rolniczych

2.4.24. Wspieranie rolniczego wykorzystania gruntów, na których zrównoważona produkcja rolnicza jest utrudniona ze

względu na niekorzystne warunki naturalne lub strukturalne

MRiRW

MRiRW/MGMiŻŚ

MRiRW/MŚ

Podmiot

odpowiedzialny

2.4.21. Upowszechnianie technologii rolnictwa precyzyjnego i innych pozwalających zwiększać produktywność przy niższym

(oszczędnym) stosowaniu środków plonotwórczych, zarówno pestycydów, jak i nawozów mineralnych

2.4.19. Ochrona gleb użytkowanych rolniczo (przed erozją, zanieczyszczeniami, zakwaszeniem, ubytkiem substancji

organicznej)

2.4.20. Wspieranie inwestycji sprzyjających ochronie środowiska w gospodarstwach rolnych i rybackich

Działanie

Monitor Polski

II.5. Adaptacja do

zmian klimatu i

przeciwdziałanie tym

zmianom

II.4. Zrównoważone

gospodarowanie i

ochrona zasobów

środowiska cd.

Kierunek

interwencji

ME/MRiRW

2.5.7. Inwestycje w celu wykorzystania lokalnie dostępnych surowców energetycznych i innych zasobów, zgodnie z

terytorialnym potencjałem (np. elektrownie wodne, biomasa, biogaz i biogaz rolniczy, odpady, instalacje geotermalne)

(SOR)

2.5.8. Opracowanie mapy dyspozycyjnych zasobów wodnych do wykorzystania przez ludność, przemysł, rolnictwo i inne

gałęzie gospodarki oraz zasad jej aktualizacji na podstawie bilansu zasobów wód powierzchniowych oraz wód

podziemnych (SOR)

2.5.9. Opracowanie i wdrożenie kompleksowych działań w zakresie zapobiegania skutkom utrzymywania się długotrwałych

wysokich temperatur lub małej ilości opadów i w ich następstwie susz rolniczych (SOR)

2.5.10. Proekologiczne zarządzanie lokalnymi zasobami wodnymi, obejmujące także kształtowanie krajobrazów sprzyjających

zatrzymywaniu wody (SOR)

MRiRW

MŚ

– 147 –

Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej.

2.5.17. Sekwestracja węgla w glebie i biomasie wytwarzanej w rolnictwie (np. uprawa międzyplonów, uprawa konserwująca,

zachowanie trwałych użytków zielonych)

2.5.18. Podejmowanie działań na rzecz redukcji emisji gazów cieplarnianych z rolnictwa i łańcucha rolno-żywnościowego

MI/ MIiR

2.5.12. Wsparcie dla systemów współdzielenia pojazdów, zwłaszcza na obszarach wiejskich – rozwiązanie zmniejszające koszty

indywidualnego dojazdu do pracy, a także presję na środowisko naturalne (SOR)

2.5.13. Wsparcie badań naukowych w zakresie ochrony środowiska naturalnego i wpływu zmian klimatu na produkcję rolną i

rybacką

2.5.14. Działanie informacyjno-edukacyjne w zakresie upowszechniania przyjaznych środowisku sposobów przechowywania i

stosowania nawozów, w tym realizacja działań mających na celu racjonalną gospodarkę nawozową, ochronę

bioróżnorodności i obszarów mokradłowych

2.5.15. Opracowanie i udoskonalanie w zapleczu naukowo-badawczym zielonych technologii związanych z rolnictwem

169)

2.5.16. Promocja polskiego sektora zielonych technologii w kraju i za granicą

MRiRW/ NFOŚiGW

/CDR

MŚ

2.5.11. Opracowanie podstaw metodologicznych do zarządzania pochłanianiem CO 2 w rolnictwie w ramach realizacji polityki

klimatycznej (SOR)

MGMiŻŚ/PGW WP/

MRiRW

MŚ/MRiRW

MGMiŻŚ

ME

Podmiot

odpowiedzialny

2.5.6. Promowanie i inicjowanie lokalnych przedsięwzięć (klastry, spółdzielnie energetyczne) z zakresu wytwarzania energii

(ze wskazaniem na rozwój OZE) oraz efektywności energetycznej w celu dążenia do samowystarczalności energetycznej

gmin i powiatów (autonomiczne obszary energetyczne) (SOR)

Działanie

Monitor Polski

169)

II.5. Adaptacja do

zmian klimatu i

przeciwdziałanie tym

zmianom cd.

Kierunek

interwencji

170)

MRiRW

MGMiŻŚ

2.5.24. Monitorowanie nowych zagrożeń ze strony agrofagów i opracowywanie strategii przeciwdziałających tym zagrożeniom

2.5.25. Ochrona i odbudowa morskiej różnorodności biologicznej i ekosystemów morskich oraz przyczynianie się do odbudowy

populacji cennych gatunków;

2.5.26. Wsparcie dla programów diagnostycznych pozwalających wyprzedzająco określić przyczyny zachodzących procesów i

zaprojektować odpowiednie narzędzia reagowania na trudne do przewidzenia zjawiska wpływające na wielkość i jakość

produkcji

– 148 –

Działanie jest realizowane w ramach Polityki ekologicznej państwa 2030 – strategii rozwoju w obszarze środowiska i gospodarki wodnej.

MRiRW

MGMiŻŚ/ME

MRiRW/ARiMR/

CDR

MRiRW

MŚ/ARiMR/CDR

Podmiot

odpowiedzialny

2.5.23. Rozwój usług doradztwa rolniczego w zakresie nowych wymagań dla rolników związanych ze zmianami klimatu

2.5.22. Zmniejszenie negatywnego oddziaływania rybactwa na środowisko (wymiana silników, inwestycje poprawiające

efektywność energetyczną statków rybackich) oraz promowanie przechodzenia na gospodarkę niskoemisyjną

(wsparcie dla gospodarstw rybackich na działania w zakresie instalacji urządzeń umożliwiających wykorzystanie OZE)

2.5.21. Ukierunkowanie hodowli roślin i zwierząt pod kątem adaptacji i mitygacji oraz utrzymania w roślinnych bankach genów

szerokiego spektrum zasobów genetycznych

2.5.20. Promowanie praktyk adaptacyjnych do zmian klimatu w rolnictwie

2.5.19. Rozwijanie i upowszechnianie wiedzy w zakresie ochrony klimatu

Działanie

Monitor Polski

170)

II.5. Adaptacja do

zmian klimatu i

przeciwdziałanie tym

zmianom cd.

Kierunek

interwencji

MPiT/ MIiR/ MRPiPS

MRPiPS/ MIiR

MRPiPS

MEN

MRPiPS

MRPiPS/ MEN

MSZ/ MIiR

MEN/ MPiT

MC

MIiR/ MRPiPS

3.1.4. Elastyczne formy i sposoby świadczenia pracy, przeciwdziałanie dyskryminacji w zatrudnieniu, zachęty do dłuższej

aktywności na rynku pracy, promocja aktywności zawodowej i społecznej seniorów (wolontariat seniorów, pomoc

sąsiedzka) (SOR)

3.1.5. Poprawa dostępu do produktów i usług umożliwiających mobilność społeczną i zawodową oraz zwiększających

autonomię funkcjonowania społecznego (np. teleopieki, sprzętu rehabilitacyjnego, sprzętu kompensacyjnego,

innowacyjnych technologii wspomagających dla osób starszych, niesamodzielnych i niepełnosprawnych,

bezpiecznych środków lub usług transportowych, nowoczesnego sprzętu komputerowego) (SOR)

3.1.6. Wzmocnienie socjalnej i zdrowotnej funkcji placówek edukacyjnych i oświatowych (SOR)

3.1.7. Podejmowanie działań służących poprawie świadomości demograficznej społeczeństwa (SOR)

3.1.8. Tworzenie warunków dla rozwoju „białej” i „srebrnej” gospodarki oraz ekonomii społecznej zakorzenionej w

społeczności lokalnej (SOR)

3.1.9. Aktywizacja zawodowa kobiet na obszarach wiejskich, m.in. przez zorganizowane formy wsparcia i opieki dla

dzieci i młodzieży, wsparcie w podejmowaniu własnej działalności gospodarczej oraz rozwoju elastycznych i

niepełnoetatowych form zatrudnienia

3.1.10. Działania osłabiające migracje wewnętrzne i zagraniczne prowadzące do tzw. „drenażu mózgów”

3.1.11. Poprawa dostępu do lepszej jakości edukacji i współpraca z lokalnymi przedsiębiorcami

3.1.12. Dalszy rozwój technologii cyfrowych

3.1.13. Poprawa dostępności do wysokiej jakości usług społecznych oraz rynku pracy

MRPiPS/ MRiRW

Podmiot

odpowiedzialny

3.1.3. Wspieranie aktywności zawodowej osób po 50. roku życia, m.in. przez aktywne instrumenty rynku pracy,

programy uzupełniania lub zmiany kwalifikacji, profilaktykę zdrowotną, rozwój ekonomii społecznej (SOR)

3.1.1. Poprawa przepływu niewykorzystanych zasobów pracy z rolnictwa do innych sektorów przez ułatwianie

nabywania umiejętności i kwalifikacji zawodowych, w szczególności osób z małych i średnich gospodarstw rolnych

(SOR)

3.1.2. Wsparcie podnoszenia kwalifikacji zawodowych mieszkańców obszarów wiejskich, reorientacji zawodowej i

lepszego ukierunkowania szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego rynku pracy (SOR)

Działanie

Monitor Polski

III.1. Odpowiedź na

zmiany

demograficzne i ich

następstwa

Kierunek

interwencji

Cel szczegółowy III. Rozwój przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc pracy i aktywnego społeczeństwa

MRiRW /MRPiPS

3.1.15. Zaprojektowanie i wdrożenie specyficznych dla terenów wiejskich form realizacji usług społecznych, zwłaszcza

usług opieki długoterminowej, które gwarantują jej wysoką jakość i efektywną realizację na często rozległych i

mniej dostępnych terenach

3.1.16. Rozwój usług asystenckich i opiekuńczych (m.in. gospodarstwa opiekuńcze), promocja aktywności zawodowej i

społecznej młodzieży oraz seniorów, rozwój ekonomii społecznej czy też gospodarki doświadczeń (czasu wolnego)

MRPiPS

CDR/ MRiRW

3.1.19. Wspieranie lokalnych banków: żywności, usług i czasu

3.1.20. Poszukiwanie innowacyjnych metod aktywizacji osób pozostających poza rynkiem pracy (np. rozwój gospodarstw

rolnych świadczących usługi aktywizujące)

3.1.21. Zaangażowanie młodzieży w życie lokalnych społeczności, w tym uczestnictwo w podejmowaniu decyzji,

tworzenie sieci społeczności

MPiT

MRiRW/MPiT

MPiT

MRiRW

3.2.5. Wykorzystanie potencjału rolnictwa do prowadzenia działalności gospodarczej towarzyszącej produkcji rolniczej i

rybackiej, a także wspierania pozarolniczej przedsiębiorczości (SOR)

3.2.6. Wykorzystanie potencjału polskich firm rodzinnych do rozwoju lokalnych i regionalnych łańcuchów wartości –

integracja przedsiębiorców wokół lokalnych i regionalnych czempionów gospodarczych (SOR)

3.2.7. Wsparcie rozwoju społecznej funkcji gospodarstw rolnych, łączącej rolnictwo wielofunkcyjne i usługi

o charakterze społecznym (lub zdrowotnym) na poziomie lokalnym, umożliwiające dywersyfikację dochodów

rolników połączoną z szerszą ofertą usług socjalnych dla osób starszych i niepełnosprawnych (SOR)

MRPiPS

MRiRW

MPiT

3.2.3. Aktywizacja zawodowa osób biernych zawodowo oraz długotrwale bezrobotnych (w tym szczególnie osób

młodych z tzw. kategorii NEET), osób z niepełnosprawnościami, kobiet (SOR)

3.2.4. Wspieranie sieciowej kooperacji między IOB, przedsiębiorcami (w tym producentami rolno-spożywczymi) oraz

specjalnymi strefami ekonomicznymi (SOR)

3.2.1. Wsparcie okołorolniczej i pozarolniczej przedsiębiorczości, w tym z wykorzystaniem różnych form wspólnotowego

działania (m.in. spółdzielni) (SOR)

3.2.2. Wsparcie usług sprzyjających rozwojowi pozarolniczych funkcji gospodarstw rolnych (turystycznych,

edukacyjnych, zdrowotnych, opiekuńczych) (SOR)

MRPiPS

3.1.18. Podtrzymywanie więzi rodzinnych, w tym międzypokoleniowych i międzysąsiedzkich

MEN

MPiT

3.1.17. Wspieranie i kształcenie postaw przedsiębiorczych, szczególnie wśród ludzi młodych

MRPiPS /MRiRW

MRiRW

Podmiot

odpowiedzialny

3.1.14. Ułatwienie młodym rolnikom rozpoczęcia działalności i dostosowanie strukturalne gospodarstw rolnych po

rozpoczęciu działalności

Działanie

Monitor Polski

III.2. Rozwój

przedsiębiorczości i

nowych miejsc pracy

III.1. Odpowiedź na

zmiany

demograficzne i ich

następstwa cd.

Kierunek

interwencji

MPiT/MIiR/ MRiRW/

MGMiŻŚ

MRiRW/ MSiT

3.2.10. Rozwój przedsiębiorczości w kierunku rozwoju lokalnych rynków pracy w małych miastach oraz zwiększania

dywersyfikacji działalności gospodarczej na obszarach wiejskich, w tym m.in. zależnych od rybactwa

3.2.11. Realizacja i promocja projektów łączących rolnictwo, rybactwo i turystykę wiejską na rzecz rozwoju

zrównoważonej i odpowiedzialnej turystyki na obszarach wiejskich i rybackich oraz dziedzictwa przyrodniczego i

kulturowego, także w zakresie otoczenia turystyki wiejskiej w wymiarze społecznym, przestrzennym i

ekonomicznym

3.2.12. Szersze zastosowanie elastycznych form pracy, także z zastosowaniem ICT

MC

3.3.4. Prowadzenie kampanii edukacyjno-informacyjnych na rzecz upowszechnienia korzyści z wykorzystania technologii

cyfrowych (SOR)

3.3.5. Podnoszenie poziomu wiedzy i nabywania nowych umiejętności, co powinno przekładać się na podniesienie

kapitału ludzkiego oraz zwiększenie poziomu zatrudnienia i przedsiębiorczości wśród mieszkańców obszarów

– 151 –

MEN

MC

MPiT

MRPiPS

MPiT/MRPiPS/MIiR

MEN/ MRPiPS

MRPiPS

3.3.3. Rozwój kompetencji cyfrowych – wsparcie w obszarze edukacji, nauki, kształcenia przez całe życie, elastyczne

dopasowanie do indywidualnych potrzeb obywateli, wsparcie adresowane do grup o zróżnicowanych poziomach

kompetencji cyfrowych, ze szczególnym uwzględnieniem działań na rzecz włączenia cyfrowego (SOR)

3.3.1. Rozwój usług szkoleniowych skierowanych do pracowników, przez zarówno unowocześnienie oferty szkoleń

kompetencyjnych (dostosowanych do potrzeb zgłaszanych przez pracowników i pracodawców), jak również

narzędzi współfinansowania systemu podnoszenia kompetencji zawodowych (SOR)

3.3.2. Rozwój systemu kompetencji dotyczących sukcesji międzypokoleniowej dla właścicieli firm rodzinnych

i podmiotów rzemieślniczych (SOR)

3.2.13. Promowanie i wspieranie podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej, a w szczególności przedsiębiorstw

społecznych

3.2.14. Zwiększanie dostępności usług opieki nad dzieckiem na obszarach wiejskich przez tworzenie i poprawę

funkcjonowania placówek opieki nad dzieckiem oraz wsparcie budowy lub tworzenia i modernizacji niezbędnej w

tym zakresie infrastruktury społecznej (budowa przedszkoli, instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3, m.in.

żłobków, klubów dziecięcych)

3.2.15. Aktywizacja pozarolniczych i pozarybackich rynków pracy, zlokalizowanych głównie w małych miastach będących

lokalnymi centrami rozwoju na obszarach wiejskich

MRPiPS

MRiRW/ MRPiPS/

MEN/ MNiSW/ MPiT/

MC

MPiT/MIiR

3.2.8. Rozwój usług szkoleniowych i doradczych pozwalających na zdobywanie nowych kompetencji i umiejętności przez

osoby prowadzące działalność rolniczą lub rybacką

3.2.9. Wsparcie rozwoju mikroprzedsiębiorstw na obszarach wiejskich

Podmiot

odpowiedzialny

Działanie

Monitor Polski

III.3. Wzrost

umiejętności i

kompetencji

mieszkańców wsi

III.2. Rozwój

przedsiębiorczości i

nowych miejsc pracy

cd.

Kierunek

interwencji

MIiR

MRiRW/MIiR

3.4.2. Wspomaganie rozwoju i powiązań funkcjonalnych małych miast i centrów gminnych jako lokalnych ośrodków

wzrostu (SOR)

3.4.3. Promocja instrumentów współpracy i partnerstwa – włączenie mieszkańców obszarów wiejskich w działania

rozwojowe w ramach RLKS i innych podobnych instrumentów wspieranych w ramach wszystkich funduszy UE

oraz środkami krajowymi (SOR)

MEN

MEN/ MRPiPS/

MNiSW/ MPiT/ MC

MRPiPS/MEN

MRPiPS/MRiRW

MEN

Podmiot

odpowiedzialny

3.4.1. Kompleksowe działania obejmujące planowanie, przygotowanie i przeprowadzenie przekształceń przestrzennych i

infrastrukturalnych, potrzebnych lokalnie do zachowania i poprawy funkcji gospodarczej (w tym rolnictwa),

mieszkaniowej, przyrodniczej i kulturowej obszarów wiejskich na rzecz ładu przestrzennego (SOR)

3.3.6. Wdrożenie zasad polityki uczenia się przez całe życie zorientowanego na ułatwianie zmiany zawodu, doskonalenia

zawodowego, wejścia lub powrotu na rynek pracy (szerokie podejście do uczenia się, otwarcie uczenia się na

wszystkich, partnerstwo na rzecz uczenia się przez całe życie, otwarte podejście do kwalifikacji, ułatwianie

dostępu do nowych ścieżek kariery, efektywne inwestowanie w uczenie się)

3.3.7. Wzmacnianie programów edukacji liderów życia publicznego i społecznego, w tym systemu identyfikacji liderów

społecznych i wspieranie ich rozwoju, podnoszenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych osób pracujących w

sektorze rolno-spożywczym oraz podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i

prowadzeniem działalności gospodarczej

3.3.8. Upowszechnianie (zarówno w systemie edukacji formalnej, jak i pozaformalnej) wiedzy na temat ekonomii

społecznej

3.3.9. Poprawa w zakresie umiejętności osób dorosłych oraz ich udziału w edukacji (w tym osób o niskich

kwalifikacjach), m.in. przez: wzmocnienie doradztwa edukacyjno-zawodowego, rozwój elastycznej, adresowanej

do osób dorosłych oferty placówek funkcjonujących w społeczności lokalnej (w tym zwłaszcza na terenach

wiejskich i w małych miastach), promocję innych form uczenia się dorosłych (uczenie się przez działanie, uczenie

się w miejscu pracy oraz rozwijanie kompetencji przez realizację działań społecznych), promocję korzyści z uczenia

się przez całe życie oraz korzyści z włączenia się w przestrzeń cyfrową, pozwalającą na oszczędność czasu,

pieniędzy, wysiłku oraz efektywniejsze działanie w poszczególnych obszarach życia

3.3.10. Wdrażanie i upowszechnienie możliwości uznawania oraz potwierdzania wiedzy i umiejętności nabytych

nieformalnie różnymi drogami (np. w wolontariacie), powiązanie kształcenia i szkolenia dorosłych z europejskimi

standardami nabywania kwalifikacji, szersze wykorzystanie istniejących instrumentów wsparcia

(np. kwalifikacyjne kursy zawodowe, Krajowy Fundusz Szkoleniowy), rozwój kompetencji i umiejętności miękkich

przez działania praktyczne w ramach edukacji pozaformalnej

wiejskich

Działanie

Monitor Polski

III.4. Budowa i

rozwój zdolności do

współpracy w

wymiarze

społecznym i

terytorialnym

III.3. Wzrost

umiejętności i

kompetencji

mieszkańców wsi

cd.

Kierunek

interwencji

MIiR

MIiR/MRiRW

MIiR

MC

MC, MRiRW

3.4.10. Większe skoordynowanie działań oddolnych w ramach podejścia LEADER (lub szerzej RLKS), które powinno się

przejawiać nie tylko w większej integracji systemu wdrażania, ale przede wszystkim na poziomie strategicznym,

stanowiąc istotny element systemu zarządzania rozwojem Polski

3.4.11. Koordynacja w zakresie rozwoju społecznego na poziomie lokalnym, a także zwiększenie udziału wspólnot

w programowaniu i wyznaczaniu kierunków działań podejmowanych przez samorządy w sferze społecznej, m.in.

przez wdrożenie lokalnych programów rozwoju społecznego (LPRS)

3.4.12. Budowa wśród mieszkańców obszarów wiejskich umiejętności korzystania z e-umiejętności, zwiększanie dostępu

do e-zdrowia i innych podstawowych usług

3.4.13. Budowa współpracy międzyterytorialnej w oparciu o promocję lokalnych produktów, wspieranych przez

technologię i ICT, inteligentną specjalizację projektów rolno-spożywczych, turystyki, działalności kulturalnej

MRiRW

3.4.7. Wzmacnianie społeczności lokalnej – realizacja oddolnych inicjatyw, np. świadome kupowanie lokalnych

produktów, wspieranie postaw przedsiębiorczych wpływających na rozwój społeczności lokalnych, wolontariat

senioralny, mentoring dla osób młodych, lokalne banki żywności, usług i czasu, usprawnienie procesów

komunikacji społecznej oraz wymiana wiedzy, budowanie partnerstw międzysektorowych w społecznościach

lokalnych (SOR)

KPRM

MIiR

3.4.6. Upowszechnienie wśród samorządów gminnych i powiatowych stosowania dostępnych, przetestowanych

narzędzi monitoringu jakości usług publicznych i jakości życia oraz zastosowanie zachęt dla JST do regularnego

monitorowania tego obszaru w celu lepszego dostosowania usług do sytuacji lokalnej i oczekiwań obywateli (SOR)

3.4.9. Szersze zastosowanie formuły budowania partnerstw trójsektorowych (podmiotów sektora publicznego,

społecznego i gospodarczego), np. w ramach działań RLKS

MIiR

3.4.5. Aktywizacja współpracy oraz powiązań z miastami na obszarach będących w zasięgu ich oddziaływania

funkcjonalnego, w celu lepszego dostępu mieszkańców do rynku pracy, dóbr i usług publicznych (np. zarówno

przez powiązanie obszarów wiejskich z siecią dróg ekspresowych i autostrad przez drogi lokalne i regionalne, jak i

przez wsparcie tworzenia i rozwoju kompleksowych systemów komunikacji zbiorowej, a także rozwój dróg

lokalnych na obszarach wiejskich o niskiej dostępności transportowej) (SOR)

3.4.8. Skuteczniejsze wykorzystanie różnych form partnerstwa i współpracy instytucji

MRiRW/MIiR

Podmiot

odpowiedzialny

3.4.4. Upowszechnienie instrumentów typu RLKS w systemie realizacji polityki regionalnej po przeprowadzeniu oceny

skuteczności i efektywności wdrażania instrumentów terytorialnych w perspektywie 2014–2020 (SOR)

Działanie

Monitor Polski

III.4. Budowa i

rozwój zdolności do

współpracy w

wymiarze

społecznym i

terytorialnym cd.

Kierunek

interwencji

III.5. Rozwój

ekonomii i

solidarności

społecznej na

obszarach wiejskich

Kierunek

interwencji

MRPiPS

3.5.2. Włączanie obywateli i podmiotów ekonomii społecznej (w tym organizacji pozarządowych) w realizację usług

społecznych na rzecz osób niesamodzielnych i zagrożonych wykluczeniem społecznym (SOR)

3.5.3. Rozwijanie sektora ekonomii społecznej jako miejsca aktywizacji i pracy dla osób o ograniczonej zatrudnialności

na otwartym rynku (np. wsparcie tworzenia PES i usługi dla PES, instrumenty zwrotne, partnerstwo

publiczno-społeczne) (SOR)

3.5.4. Zapobieganie wykluczeniu społecznemu

MKiDN

MRPiPS

3.5.7. Upowszechnianie myślenia w kategoriach wspólnoty lokalnej i wspólnego dobra

3.5.8. Budowanie tożsamości lokalnej i ponadsektorowego partnerstwa na rzecz rozwoju konkretnej społeczności

3.5.9. Tworzenie i rozwój spółdzielni socjalnych (adresowanych w szczególności do długotrwale bezrobotnych,

niepełnosprawnych) lub wdrożenie rozwiązań dotyczących funkcjonowania przedsiębiorstw społecznych

(przedsiębiorstwo powiązane z konkretnym terytorium i dostarczające usługi publiczne na rzecz danej

społeczności)

3.5.10. Działania na rzecz wzmacniania i rozwoju kapitału społecznego, który odgrywa coraz większą rolę w rozwoju

danych terenów

MRiRW/ MIiR

MRiRW

3.5.11. Aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich, realizowana w oparciu o pobudzanie społecznej aktywności,

aktywne włączenie lokalnych społeczeństw w działania na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz

upowszechnianie wymiany informacji i doświadczeń w zakresie rozwoju obszarów wiejskich (np. za pomocą

dedykowanych sieci ICT, czy też sieciowania instytucji i organizacji o charakterze społecznym)

3.5.12. Zaangażowanie doradztwa rolniczego w działania na rzecz rozwoju przedsiębiorczości społecznej na obszarach

wiejskich

MKiDN/MRPiPS/

MEN

MRPiPS

Monitor Polski

3.5.6. Odtwarzanie więzi kooperacyjnych

3.5.5. Wspieranie rozwoju podmiotów ekonomii społecznej, będących alternatywnym źródłem dochodu dla

mieszkańców obszarów wiejskich

MSiT

Podmiot

odpowiedzialny

3.5.1. Wykorzystanie sportu i aktywności fizycznej jako narzędzia budowy kapitału społecznego (wolontariat sportowy,

lokalne inicjatywy sportowe, włączanie społeczne przez sport grup defaworyzowanych, np. osób

niepełnosprawnych, ubogich) (SOR)

Działanie

Opracowywanie i podejmowanie projektów dialogu strategicznego z szerokimi grupami interesariuszy,

dotyczących żywotnie ważnych problemów i rozwiązań, zwłaszcza innowacyjnych (dotyczących

społeczeństwa, państwa, gospodarki, kultury, standardów cywilizacyjnych) (SOR)

Wprowadzenie podejścia projektowego – „kultury” pracy projektowej w administracji, a w konsekwencji

efektywnych metod zarządzania projektami w sferze publicznej (SOR)

Wzmocnienie (bądź wyodrębnienie) w ramach jednostek administracji publicznej komórek pełniących

rolę analityczno-studialną, które będą zdolne do przygotowywania adekwatnych, innowacyjnych

koncepcji rozwojowych oraz ich kreatywnego zastosowania (SOR)

Udoskonalenie kompetencji analitycznych, w tym zdolności do dokonywania analizy kosztów i korzyści

interwencji publicznych, ekonometrycznej i statystycznej analizy danych, wykorzystania nowoczesnych

technik przetwarzania informacji zawartych w wielkich zbiorach danych (big data) (SOR)

Monitoring i ewaluacja efektów interwencji kierowanej na rzecz rozwoju obszarów wiejskich (w ramach

Podkomitetu ds. rozwoju obszarów wiejskich powołanego przy Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki

Rozwoju) (SOR)

Działania szkoleniowe w zakresie PPP dla jednostek publicznych wszystkich szczebli i przedsiębiorców

(SOR)

Reorganizacja nadzoru nad spółkami Skarbu Państwa i wspieranie ich zaangażowania w inwestycje

rozwojowe (SOR)

Wdrożenie Paktu dla obszarów wiejskich, łączącego ze sobą wszystkie działania o charakterze

systemowym (zmiany legislacyjne, instytucjonalne, programowe) oraz inwestycyjnym, związane

z procesem zarządzania obszarami wiejskimi (SOR)

A.2.

A.3.

A.4.

A.5.

A.6.

A.7.

A.9.

MIiR/MRiRW

A.11. Wypracowanie systemu koordynacji polityk na rzecz wsparcia obszarów zagrożonych trwałą

marginalizacją

MRiRW

MPiT

MiIR

MIiR/GUS

CAS/KPRM

KPRM

MIiR

KPRM

Podmiot

odpowiedzialny

A.10. Wypracowanie, a następnie wzmocnienie systemu koordynacji polityk i instrumentów wsparcia na rzecz

rozwoju obszarów wiejskich

A.8.

Usprawnienie procesów zarządzania w administracji oraz systemów zarządzania jakością w instytucjach

publicznych (administracja, samorząd, wymiar sprawiedliwości) (SOR)

A.1.

Działanie

Monitor Polski

Obszar A: Sprawne

zarządzanie rozwojem

Kierunek interwencji

Obszary wpływające na realizację celów Strategii

A.12. Zbudowanie systemu kompleksowego doradztwa dla gmin (sieć krajowego i regionalnych centrów

doradztwa) w zakresie m.in. zamówień publicznych, prawa europejskiego, przygotowania inwestycji do

realizacji, pozyskiwania środków finansowych krajowych i europejskich na realizację projektów

rozwojowych będących w dyspozycji różnych dysponentów, dostarczania dobrych praktyk (m.in.

w zakresie konsultacji społecznych, partycypacyjnego planowania przestrzennego, budżetu

partycypacyjnego, innowacyjnych sposobów dostarczania usług publicznych, współpracy

z przedsiębiorcami, czy oceny wpływu gospodarczego realizowanych przedsięwzięć) (SOR)

A.13. Upowszechnienie dobrych praktyk i wdrożenie projektów pilotażowych dotyczących rozwoju lokalnego,

np. wykorzystanie dostępnych instrumentów gospodarki nieruchomościami gminnymi i planowania

przestrzennego do tworzenia mikrostref aktywności gospodarczej, centrów handlu lokalnego,

modelowania efektywnej współpracy samorządów z przedsiębiorcami, dostosowania i wykorzystania

zasobów pracy do potrzeb rynkowych (SOR)

A.14. Podniesienie jakości decyzji publicznych przez upowszechnienie szkolenia radnych, w tym likwidacja

przeszkód prawnych w tym obszarze (SOR)

Obszar A: Sprawne

zarządzanie rozwojem

cd.

A.20. Wzmocnienie systemu zarządzania obszarami wiejskimi przez oddolne konstruowanie wizji, strategii i

planów danego terenu

MIiR/MRiRW

A.18. Stworzenie mechanizmów i systemu koordynacji dla zintegrowanego podejścia terytorialnego w

odniesieniu do różnych obszarów funkcjonalnych w ramach Podkomitetu ds. obszarów wiejskich oraz

Podkomitetu ds. wymiaru terytorialnego, działających przy Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki

Rozwoju (SOR)

A.19. Opracowanie spójnej koncepcji wsparcia rozwoju obszarów wiejskich ze środków publicznych, w tym w

szczególności środków europejskich na lata 2021–2027 (2030)

MRiRW/MIiR

MRiRW

MIiR/ MRiRW

A.17. Podnoszenie jakości i integracja funkcjonalna zarządzania obszarami wiejskimi i miejskimi na poziomie

lokalnym i ponadlokalnym (SOR)

-

MIiR/GUS

MIiR

Podmiot

odpowiedzialny

Monitor Polski

A.15. Rozwój statystyki służącej prowadzeniu analiz i prognoz na potrzeby polityki regionalnej, w tym polityki

miejskiej, rozwoju wsi i różnego typu obszarów funkcjonalnych (np. aglomeracji, miast średnich tracących

funkcje społeczno-gospodarcze, obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją) oraz rozbudowa

funkcjonalności terytorialnej bazy STRATEG (SOR)

A.16. Integracja baz danych istniejących na poziomie gminnym, powiatowym, czy wojewódzkim w celu

lepszego diagnozowania potrzeb i efektywniejszego wydatkowania środków publicznych (SOR)

Działanie

Kierunek interwencji

Efektywny udział strony polskiej w przygotowaniu rozporządzeń unijnych na kolejną perspektywę

finansową (SOR)

Prace analityczne i koncepcyjne dotyczące stworzenia systemu finansowania, ze środków krajowych i

zagranicznych publicznych, rozwoju sektora rolno-spożywczego (SOR)

Wdrożenie mechanizmów likwidujących luki finansowania dla przedsięwzięć rozwojowych na poziomie

lokalnym i regionalnym dzięki wykorzystaniu potencjału Grupy PFR oraz lokalnych i regionalnych instytucji

finansowych (w tym banków spółdzielczych) (SOR)

Dostosowanie wykorzystania środków w ramach obecnej perspektywy finansowej UE i ich

ukierunkowanie na realizację celów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR)

Wypracowanie rozwiązań umożliwiających pozyskanie środków z budżetu UE w kolejnej perspektywie

finansowej w związku z realizacją Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR)

Przeprowadzenie pilotażu w wybranych JST dotyczącego wykorzystania nowego narzędzia prognozowania

finansowego w celu poprawy zarządzania finansowego i utrzymania długookresowej równowagi

finansowej w samorządach oraz powszechniejszego stosowania Systemu Zarządzania Budżetem

Jednostek Samorządu Terytorialnego Besti@ (SOR)

Wprowadzenie mechanizmów służących aktywizacji samorządów do pozyskiwania wyższych dochodów

własnych przeznaczonych na finansowanie zadań własnych, w tym rozwojowych (SOR)

Wypracowanie rozwiązań umożliwiających wyrównywanie poziomu dopłat unijnych wśród członków UE

B. 2.

B. 4.

B. 5.

B. 7.

B. 9.

MSZ/MRiRW/MIiR

B. 11. Aktywny udział w procesie kreowania polityk UE, w tym w zakresie ustalania budżetu i kryteriów alokacji

środków

B. 12. Usprawnienie polityki gospodarczej w zakresie inwestycji w rolnictwie i na obszarach wiejskich

MRiRW

MRiRW/MIiR/MGMiŻŚ

B. 13. Przygotowanie i wdrożenie rozwiązań legislacyjnych dotyczących zasad finansowania rolnictwa, rybactwa

i rozwoju obszarów wiejskich oraz instrumentów finansowych

B. 14. Wypracowanie rozwiązań zapewniających efektywne wykorzystanie środków z budżetu UE

(w szczególności WPR, WPRyb, PS, Programów ramowych) w kolejnej perspektywie finansowej w związku

z realizacją SZRWRiR 2030

MRiRW

MF

MF/MIiR

MPiT

MRiRW

MSZ/MRiRW/MIiR

Podmiot

odpowiedzialny

B. 10. Skuteczne i efektywne wykorzystywanie dostępnych źródeł finansowania (krajowych, UE i innych

międzynarodowych)

B. 8.

B. 6.

B. 3.

Efektywny udział Polski w debacie dotyczącej budżetu UE po 2020 r. (w tym odnośnie do polityki

spójności oraz WPR) i klucza jego podziału (SOR)

B. 1.

Działanie

Monitor Polski

Obszar B: Stabilne

finansowanie rozwoju

Kierunek interwencji

Po 2020 r. ścisłe powiązanie interwencji funduszy europejskich z jednolitym systemem wsparcia

innowacyjności w wymiarze krajowym i europejskim (SOR)

Zwiększenie zaangażowania polskiej administracji i kluczowych interesariuszy w procesy związane z

opracowywaniem programów horyzontalnych UE (szczególnie programów badawczych UE), w tym

aktywny udział w ustalaniu tematyki i narzędzi implementacji programów o istotnym znaczeniu dla Polski

(np. realizowane przez wspólne przedsięwzięcia) (SOR)

Systemowa aktywizacja dużego przemysłu/spółek Skarbu Państwa i jednostek B+R w zakresie aplikowania

do programów zarządzanych centralnie przez KE, w tym do Horyzontu 2020 (SOR)

C. 4.

C. 5.

MIiR/MF

B. 19. Wprowadzanie usprawnień we wdrażaniu środków krajowych i europejskich przez programy rozwoju z

zachowaniem standardów zarządzania zmianą i uproszczeń

B. 20. Uruchomienie stałych mechanizmów finansowania budżetowego i ze środków unijnych oraz opracowania

systemu doskonalenia zawodowego i metodycznego dla nauczycieli szkół rolniczych

B. 21. Optymalizacja wykorzystania środków finansowych na naukę oraz optymalizowanie kosztów badań i

wypracowanie mechanizmów „usieciowienia” instytutów nadzorowanych przez MRiRW

B. 22. Zwiększenie zaangażowania środków UE w rozwój szkolnictwa zawodowego (np. szkolenia z zakresu

przygotowania projektów i pozyskiwania środków UE dla nauczycieli i pracowników niepedagogicznych)

C. 1. Rozwój usług szkoleniowych i doradczych dla osób prowadzących rolniczą lub pozarolniczą działalność

gospodarczą, właścicieli przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych, a także kadr zarządzających podmiotami

gospodarczymi (SOR)

C. 3.

MIiR

B. 18. Wspieranie zaangażowania spółek Skarbu Państwa w inwestycje rozwojowe

Wykorzystanie środków EFSI na rzecz podnoszenia potencjału polskich podmiotów aplikujących o środki

programów zarządzanych centralnie przez KE, w tym Horyzontu 2020 (SOR)

MIiR

B. 17. Zapewnienie dostępu do pakietów usług oferowanych przez PFR

C. 2.

MF

B. 16. Szersze wykorzystanie instrumentów finansowych (np. pożyczki, kredyty, poręczenia, gwarancje spłaty

kredytów) jako alternatywy dla instrumentów dotacyjnych w ramach środków z budżetu UE

MPiT

MNiSW/ MIiR/ MPiT

MPiT/ MIiR

MNiSW

MRiRW/ CDR

MIiR/MRiRW

MRiRW

MIiR/MRiRW

MRiRW

Podmiot

odpowiedzialny

B. 15. Poszerzanie źródeł finansowania inwestycji rozwoju obszarów wiejskich ze środków krajowych oraz

z instytucji międzynarodowych (EBI, EFI, EBOIR)

Działanie

Monitor Polski

Obszar C: Trwała

zdolność kreacji i

uczenia się

Obszar B: Stabilne

finansowanie rozwoju

cd.

Kierunek interwencji

Wsparcie działań mających na celu budowanie bezpieczeństwa danych na poziomie UE (SOR)

Stworzenie modelu edukacji przez całe życie, uwzględniającego potrzeby gospodarki cyfrowej (SOR)

Wspomaganie rozwoju technologii opartych na otwartych standardach zapewniających interoperacyjność

(SOR)

Dopasowanie rolniczego szkolnictwa zawodowego do potrzeb rolnictwa 4.0. - współpraca szkół i

samorządów lokalnych z producentami rolnymi i przetwórcami, silniejszy nacisk na kształtowanie

umiejętności praktycznych, monitorowanie zmian w sektorze rolno-spożywczym pod kątem

zapotrzebowania na umiejętności i kompetencje, popularyzacja zawodów związanych z produkcją

rolno-spożywczą wśród uczniów i ich rodziców, podnoszenie kompetencji i kwalifikacji nauczycieli

prowadzących kształcenie w szkołach zawodowych

Poprawa innowacyjności kształcenia rolniczego i jego elastycznych dostosowań w warunkach zmiany,

m.in. przez włączenie metod projektowych, wykorzystanie technologii ICT, zastosowań Internetu rzeczy,

symulatorów maszyn i urządzeń oraz procesów, podnoszenie kompetencji kadry zarządzającej szkół,

cyfryzacja

Sieciowanie ODR, placówek oświatowych i szkolnictwa wyższego w obszarze rolnictwa i współpracy

między nauką a praktyką na rzecz wdrażania i upowszechniania nowych, innowacyjnych rozwiązań

Opracowanie programu strategicznych badań na rzecz rozwoju sektora rolno-spożywczego i obszarów

wiejskich z udziałem instytutów badawczych MRiRW oraz podległych MGMiŻŚ, we współpracy m.in.

z uczelniami rolniczymi i rybackimi, jednostkami Polskiej Akademii Nauk, centrami

badawczo-rozwojowymi oraz koordynowanie tych badań z udziałem ich odbiorców i innych interesariuszy

Działania zwiększające udział polskich instytucji badawczo-rozwojowych w wykorzystaniu środków w

ramach unijnych programów ramowych (jak np. Horyzont 2020, Horyzont Europa, LIFE)

Większa aktywność instytutów badawczych lub konsorcjów z ich udziałem i ułatwienie im udziału w

krajowych programach badawczych realizowanych przez NCBiR (np. w programach GOSPOSTRATEG i

BIOSTRATEG)

Animowanie współpracy między nauką a biznesem oraz tworzenie strategicznych partnerstw

biznesowych (m.in. szersze wykorzystanie potencjału Grup Roboczych ds. KIS, EIP, oraz Smart Labów i

C. 7.

C. 8.

C. 9.

MNiSW/MPiT

MNiSW

MRiRW/CDR/MC/

MNiSW

MRiRW/MGMiŻŚ/

MNiSW

MRiRW/ MC/ MNiSW/

MEN

MRiRW/ CDR

MC

MPIT/MC/MEN

MC

MIiR/MRiRW/MPiT

Podmiot

odpowiedzialny

– 159 –

C. 16.

C. 15.

C. 14.

C. 13.

C. 12.

C. 11.

C. 10.

Przygotowanie spójnego planu komplementarnych inwestycji o charakterze prorozwojowym i

innowacyjnym przeznaczonych do finansowania z EFSI (w ramach PS oraz WPR i WPR), EFIS, CEF,

Horyzontu 2020 oraz innych programów UE i funduszy (np. Mechanizmy EOG, norweskie, szwajcarskie)

wraz ze wskazaniem najbardziej pożądanej formy wsparcia (wsparcie zwrotne, dotacyjne) (SOR)

C. 6.

Działanie

Monitor Polski

Obszar C: Trwała

zdolność kreacji i

uczenia się cd.

Kierunek interwencji

Obszar C: Trwała

zdolność kreacji i

uczenia się cd.

Kierunek interwencji

MEN/MRiRW

MRPiPS

MEN

MPiT/MEN/MRiRW

MRiRW/MNiSW

MRiRW

Monitor Polski

C. 27. Podnoszenie kompetencji i kwalifikacji nauczycieli prowadzących kształcenie w szkołach zawodowych, w

tym stworzenie możliwości praktyk, pokazów, staży dla nauczycieli prowadzących kształcenie zawodowe

przy udziale lokalnych środowisk pracodawców

C. 21. Szersze wykorzystanie technik cyfrowych w pracy doradczej, zapewnienie doradcom odpowiednich

szkoleń oraz możliwości podnoszenia umiejętności i kwalifikacji zawodowych

C. 22. Zapewnienie odpowiednich środków na doradztwo rolnicze, aby ograniczyć rotację kadr i zapewnić

świadczenie usług przez wysokiej klasy specjalistów

C. 23. Współpraca szkół rolniczych ze szkołami w innych państwach UE w ramach m.in. programów COMENIUS,

LEONARDO

C. 24. Modernizacja oferty i treści kształcenia i szkolenia zawodowego, w tym m.in. w zakresie zarządzania

finansami gospodarstw, biogospodarki, ukierunkowania na zaspokojenie potrzeb społeczności lokalnej

C. 25. Monitorowanie losów zawodowych absolwentów, które będzie stanowiło element pomocniczy przy

tworzeniu oferty i treści kształcenia zawodowego

C. 26. Monitorowaniu rynku pracy pod kątem zapotrzebowania na zawody

MRiRW

C. 18. Konsolidacja problematyki badawczej istotnej z punktu widzenia priorytetów polityki rolnej i obszarów

wiejskich

C. 19. Silniejsze włączenie doradztwa w proces programowania i realizacji działań na rzecz rozwoju rolnictwa i

zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich oraz dostosowywanie oferty doradczej dla rolników do

zmieniających się uwarunkowań lokalnych, krajowych i międzynarodowych

C. 20. Rozwój doradztwa specjalistycznego

MRiRW

Krajowych Klastrów Kluczowych)

Podmiot

odpowiedzialny

C. 17. Wypracowanie mechanizmów „usieciowienia” instytutów nadzorowanych przez MRiRW

Działanie

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

Załącznik 2. Powiązania Celów szczegółowych SZRWRiR 2030 z SOR na Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

Załącznik 2. Powiązania Celów szczegółowych SZRWRiR 2030 z SOR na

poziomie kierunków interwencji i obszarów

Powiązanie Celu szczegółowego I SZRWRiR 2030 z SOR na poziomie kierunków interwencji i obszarów

Cele szczegółowe SOR

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost

gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę,

dane i doskonałość organizacyjną

Obszar – Reindustrializacja

Obszar – Rozwój innowacyjnych firm

Obszar – Małe i średnie przedsiębiorstwa

Obszar – Kapitał dla rozwoju

Cele szczegółowe SZRWRiR 2030

Cel szczegółowy I – Zwiększenie

opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

Kierunek interwencji Nowe modele

organizacji produkcji i rynków, krótkie

łańcuchy rynkowe i uczciwa konkurencja

Kierunek interwencji Jakość i

bezpieczeństwo żywności

Obszar – Ekspansja zagraniczna

Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i

instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu

społecznemu i gospodarczemu

Obszar – Prawo w służbie obywatelom i

gospodarce

Obszar – Instytucje prorozwojowe

i strategiczne zarządzanie rozwojem

Obszar – E-państwo

Obszar – Finanse publiczne

Obszar – Efektywność wykorzystania

środków UE

Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii

transport, cyfryzacja, energia,

bezpieczeństwo narodowe, środowisko,

kapitał ludzki i społeczny

Kierunek interwencji Rozwój innowacji,

cyfryzacji i przemysłu 4.0. w sektorze

rolno-spożywczym oraz jego modernizacja

Kierunek interwencji Zarządzanie

ryzykiem w sektorze rolno-spożywczym

Kierunek interwencji Poszerzanie i rozwój

rynków zbytu na produkty i surowce sektora

rolno-spożywczego (w tym biogospodarka)

Powiązanie Celu szczegółowego II SZRWRiR 2030 z SOR na poziomie kierunków interwencji i obszarów

Cele szczegółowe SZRWRiR 2030

Cele szczegółowe SOR

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Cel szczegółowy II – Poprawa jakości życia,

infrastruktury i stanu środowiska

Kierunek interwencji Rozwój liniowej

infrastruktury technicznej

Obszar – Spójność społeczna

Obszar – Rozwój zrównoważony terytorialnie

CEL 1. Zrównoważony rozwój kraju

wykorzystujący indywidualne

potencjały poszczególnych terytoriów

CEL 2. Wzmacnianie regionalnych

przewag konkurencyjnych

CEL 3. Podniesienie skuteczności i

jakości wdrażania polityk

ukierunkowanych terytorialnie

Obszary wpływające na osiągnięcie celów

strategii

Kierunek interwencji Dostępność

wysokiej jakości usług publicznych

Kierunek interwencji Rozwój

infrastruktury społecznej i rewitalizacja wsi

i małych miast

Kierunek interwencji Zrównoważone

gospodarowanie i ochrona zasobów

środowiska

transport, energia,

cyfryzacja,

kapitał ludzki i społeczny,

środowisko,

bezpieczeństwo narodowe

Kierunek interwencji Adaptacja do zmian

klimatu i przeciwdziałanie tym zmianom

Powiązanie Celu szczegółowego III SZRWRiR 2030 z SOR na poziomie kierunków interwencji i obszarów

Cele szczegółowe SOR

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost

gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę,

dane i doskonałość organizacyjną

Cele szczegółowe SZRWRiR 2030

Cel szczegółowy III – Rozwój

przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc

pracy i aktywnego społeczeństwa

Obszar – Reindustrializacja

Obszar – Rozwój innowacyjnych firm

Obszar – Małe i średnie przedsiębiorstwa

Kierunek interwencji Odpowiedź na

zmiany demograficzne i ich następstwa

Obszar – Kapitał dla rozwoju

Obszar – Ekspansja zagraniczna

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Kierunek interwencji Rozwój

przedsiębiorczości i nowych miejsc pracy

Obszar – Spójność społeczna

Obszar – Rozwój zrównoważony terytorialnie

CEL 1. Zrównoważony rozwój kraju

wykorzystujący indywidualne

potencjały poszczególnych terytoriów

CEL 3. Podniesienie skuteczności i

jakości wdrażania polityk

ukierunkowanych terytorialnie

CEL 2. Wzmacnianie regionalnych

przewag konkurencyjnych

Kierunek interwencji Wzrost umiejętności

i kompetencji mieszkańców wsi

Kierunek interwencji Budowa i rozwój

zdolności do współpracy w wymiarze

społecznym i terytorialnym

Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i

instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu

społecznemu i gospodarczemu

Obszar – Prawo w służbie obywatelom i

gospodarce

Obszar – Instytucje prorozwojowe

i strategiczne zarządzanie rozwojem

Obszar – E-państwo

Obszar – Finanse publiczne

Obszar – Efektywność wykorzystania

środków UE

Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii

transport, energia, cyfryzacja, kapitał ludzki i społeczny,

środowisko, bezpieczeństwo narodowe

Kierunek interwencji Rozwój ekonomii i

solidarności społecznej na obszarach

wiejskich

Powiązanie Obszarów wpływających na osiągnięcie celów strategii z SOR

Cele szczegółowe SOR

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost

gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę,

dane i doskonałość organizacyjną

Cele szczegółowe SZRWRiR 2030

Cel szczegółowy I – Zwiększenie

opłacalności produkcji rolnej i rybackiej

Obszar – Reindustrializacja

Obszar – Rozwój innowacyjnych firm

Cel szczegółowy II – Poprawa jakości życia,

infrastruktury i stanu środowiska

Obszar – Małe i średnie przedsiębiorstwa

Obszar – Kapitał dla rozwoju

Obszar – Ekspansja zagraniczna

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie

wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Obszar – Spójność społeczna

Cel szczegółowy III – Rozwój

przedsiębiorczości, pozarolniczych miejsc

pracy i aktywnego społeczeństwa

Obszary wpływające na osiągnięcie

celów strategii

Obszar – Rozwój zrównoważony terytorialnie

CEL 1. Zrównoważony rozwój kraju

wykorzystujący indywidualne

potencjały poszczególnych terytoriów

CEL 3. Podniesienie skuteczności i

jakości wdrażania polityk

ukierunkowanych terytorialnie

Obszar A. Sprawne zarządzanie

rozwojem

CEL 2. Wzmacnianie regionalnych

przewag konkurencyjnych

Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i

instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu

społecznemu i gospodarczemu

Obszar B. Stabilne finansowanie

rozwoju

Obszar – Prawo w służbie obywatelom i

gospodarce

Obszar – Instytucje prorozwojowe

i strategiczne zarządzanie rozwojem

Obszar – E-państwo

Obszar – Finanse publiczne

Obszar – Efektywność wykorzystania

środków UE

Obszary wpływające na osiągnięcie celów strategii

transport, energia, cyfryzacja, kapitał ludzki i społeczny,

środowisko, bezpieczeństwo narodowe

Obszar C. Trwała zdolność kreacji i

uczenia się

Powiązanie kierunków interwencji SZRWRiR 2030 z wyzwaniami prezentowanymi w SOR

Wyzwanie SOR

Opis

Rozwój

obszarów

wiejskich jako jeden z

priorytetów

polityki

regionalnej

„Zrównoważony rozwój

kraju

wykorzystujący

indywidualne potencjały

poszczególnych

terytoriów”

W SOR wskazuje się m.in. na utrzymujące się

dysproporcje w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego, które są konsekwencją m.in.

regionalnych różnic w wydajności pracy,

geograficznie selektywnego napływu inwestycji

(w tym

zagranicznych),

zróżnicowanego

poziomu wyposażenia infrastrukturalnego.

Dlatego efektem wymiernym planowanych

interwencji ma być zmniejszenie się różnicy

między dochodami na wsi i w mieście.

Działania SOR dotyczą wszystkich obszarów

wiejskich, a ich zróżnicowane terytorialnie

potrzeby

zostały

odzwierciedlone

w

szczególności w celu szczegółowym II –

Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie

zrównoważony, gdzie wyodrębniono kierunki

interwencji

dedykowane

rozwojowi

regionalnemu obszarów wiejskich.

„Nowy model rozwoju”

obejmujący

rozwój

odpowiedzialny

oraz

społecznie i terytorialnie

zrównoważony, oparty

o

indywidualny

potencjał terytorialny,

inwestycje, innowacje,

rozwój, eksport oraz

wysoko przetworzone

produkty

Zwiększanie

konkurencyjności

gospodarstw

rolnych

oraz

producentów

rolno-spożywczych

Zapewnienie wszystkim

obszarom

wiejskim

warunków do trwałego

rozwoju

Wsparcie

obszarów

zmarginalizowanych

Nowy model rozwoju kraju zakłada, że

kluczowe

dla

zrównoważonego

i

odpowiedzialnego rozwoju kraju będzie

zwiększanie konkurencyjności gospodarstw

rolnych oraz producentów rolno-spożywczych

przez poprawę ich dochodowości, integrację

łańcucha

żywnościowego

i

bardziej

sprawiedliwy podział wartości dodanej w tym

łańcuchu, oparty na zasadzie partnerstwa.

Polityka wobec obszarów wiejskich zgodnie z

zapisami SOR musi wspierać ich rozwój w

oparciu o posiadane przez nie endogeniczne

potencjały.

Efektem

będzie

m.in.

wyrównywanie szans rozwojowych wszystkich

mieszkańców wsi. Implikuje to działania

dotyczące pobudzania przedsiębiorczości,

przekształceń strukturalnych, zwiększania

mobilności i zapewnienia odpowiedniej jakości

usług

decydujących

o

perspektywach

rozwojowych (zdrowie, edukacja, transport

publiczny), zapewniając przy tym zachowanie

walorów kulturowych, krajobrazu i środowiska

przyrodniczego.

Szczególna uwaga musi zostać poświęcona

obszarom zagrożonym trwałą marginalizacją,

które utraciły zdolności rozwojowe i wymagają

podjęcia dodatkowych, specjalnych działań ze

strony rządu i władz regionalnych, we

współpracy z samorządami lokalnymi,

Kierunki interwencji/obszary wpływające na

osiągnięcie celów SZRWRiR odpowiadające

realizacji wyzwania SOR

II.1. Rozwój liniowej infrastruktury technicznej

II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych

II.3. Rozwój infrastruktury społecznej i rewitalizacja

wsi i małych miast

III.2. Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc

pracy

I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu 4.0. w

sektorze rolno-spożywczym oraz jego modernizacja

III.2. Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc

pracy

III.3. Wzrost umiejętności i kompetencji

mieszkańców wsi

III.4. Budowa i rozwój zdolności do współpracy

w wymiarze społecznym i terytorialnym

1. Trwała zdolność kreacji i uczenia się

I.1. Nowe modele organizacji produkcji i rynków,

krótkie łańcuchy rynkowe i uczciwa konkurencja

I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu 4.0. w

sektorze rolno-spożywczym oraz jego modernizacja

I.4. Zarządzanie ryzykiem w sektorze rolno-spożywczym

I.5. Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na produkty

i surowce sektora rolno-spożywczego (w tym

biogospodarka)

III.2. Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc

pracy

1. Sprawne zarządzanie rozwojem

2. Stabilne finansowanie rozwoju

3. Trwała zdolność kreacji i uczenia się

II.1. Rozwój liniowej infrastruktury technicznej

II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych

II.3. Rozwój infrastruktury społecznej i rewitalizacja

wsi i małych miast

III.2. Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc

pracy

II.3. Rozwój infrastruktury społecznej i rewitalizacja

wsi i małych miast

III.4. Budowa i rozwój zdolności do współpracy w

wymiarze społecznym i terytorialnym

III.5. Rozwój ekonomii i solidarności społecznej na

obszarach wiejskich

Sektor

żywności

wysokiej jakości jest

wśród 10 sektorów

strategicznych,

które

mają szansę stać się

przyszłymi

motorami

polskiej gospodarki

– 166 –

partnerami społecznymi i gospodarczymi,

przedsiębiorcami i mieszkańcami. Dużą rolę do

odegrania ma zapewnienie komplementarności

funkcji realizowanych dla mieszkańców wsi,

zlokalizowanych na obszarach wiejskich oraz w

miastach – stanowiących ich centra obsługowe

w zakresie wielu dóbr i usług na poziomie

średnim i wyższym.

Na liście sektorów strategicznych, mogących

stać się motorami gospodarki polskiej, znajduje

się sektor żywności wysokiej jakości, zaś na

liście krajowych inteligentnych specjalizacji

(tzw. Programów Pierwszej Prędkości) krajowa

inteligentna

specjalizacja

Innowacyjne

technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego.

Poz. 1150

I.1. Nowe modele organizacji produkcji i rynków,

krótkie łańcuchy rynkowe i uczciwa konkurencja

I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu I.4.

Zarządzanie ryzykiem w sektorze rolno-spożywczym

I.5. Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na produkty

i surowce sektora rolno-spożywczego (w tym

biogospodarka)

1. Sprawne zarządzanie rozwojem

2. Stabilne finansowanie rozwoju

3. Trwała zdolność kreacji i uczenia się

I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu

I.5. Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na produkty

i surowce sektora rolno-spożywczego (w tym

biogospodarka)

1. Sprawne zarządzanie rozwojem

2. Stabilne finansowanie rozwoju

3. Trwała zdolność kreacji i uczenia się

Polskie

specjalności Elementem polityki eksportowej (wspieranej

żywnościowe jedną z środkami publicznymi) będzie koncentracja

12 branż eksportowych wsparcia na branżach, stanowiących ważną

stanowiących

ważną pozycję eksportową kraju oraz tych sektorach,

pozycję

eksportową które mogą w przyszłości decydować o pozycji

kraju, które mogą w konkurencyjnej Polski w świecie, do których

przyszłości decydować należy branża pn. „polskie specjalności

o

pozycji żywnościowe”.

konkurencyjnej Polski w

świecie

Nowa koncepcja rozwoju kraju to również szansa na poprawę kondycji sektora rybackiego. Negatywne skutki postępujących

zmian środowiskowych, klimatycznych czy industrialnych, przekładające się na stan żywych zasobów wód, a co za tym idzie

ekonomikę prowadzonej działalności rybackiej, to tylko niektóre z wyzwań wymagających komplementarnych rozwiązań

multisektorowych. Mając na uwadze wzrost możliwości produkcyjnych zakładów przetwórstwa osiągnięty dzięki wdrażaniu

innowacyjnych technologii – rosnące zapotrzebowanie na surowiec staje się wyzwaniem, na które odpowiedzą może stać się

rozwój branży chowu i hodowli ryb. Kształtowane przez nawyki żywieniowe trendy rynkowe coraz częściej wymuszają potrzebę

budowania ponadsektorowych partnerstw łączących elementy biznesu, technologii i ochrony zdrowia.

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

Załącznik 3. Zróżnicowanie terytorialne rozwoju obszarów wiejskich Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

Załącznik 3. Zróżnicowanie terytorialne rozwoju obszarów wiejskich

Na mapach prezentowanych w tym załączniku przedstawiono potencjalne sposoby delimitacji dwóch grup

obszarów wiejskich: tj. obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju i obszarów wiejskich zamkniętego

rozwoju. Trzecia grupa obszarów wiejskich – tj. obszary wiejskie rozwijające się w oparciu o endogeniczne

potencjały, stanowi dopełnienie terytorialne ww. dwóch grup obszarów wiejskich zgodnie z założeniem przyjętym

w SOR, że wszystkie obszary wiejskie należą do Obszaru Strategicznej Interwencji Państwa (OSI).

a) Jeden ze sposobów delimitacji obszarów wiejskich powolnego tempa rozwoju

gminy powolnego tempa

rozwoju spowodowanego

niskim poziomem dochodów

własnych (603 gminy)

Mapa. Dochody własne gmin171) w przeliczeniu na 1 mieszkańca w 2017 r. (w zł)

171)

W dniu 1 stycznia 2017 r. w Polsce istniało 1555 gmin wiejskich, 621 gmin miejsko-wiejskich oraz 302 gminy miejskie, w tym 66 gmin

będących jednocześnie miastami na prawach powiatu. Obszar miast wchodzących w skład gmin miejskich pokrywa się dokładnie z

obszarem tych gmin, natomiast obszary miast wchodzących w skład gmin miejsko-wiejskich stanowią tylko część powierzchni tych

gmin. Obecnie w Polsce są 923 miasta.

gminy powolnego tempa

rozwoju spowodowanego

poziomem zadłużenia (603 gminy)

Mapa. Zobowiązania gmin w przeliczeniu na 1 mieszkańca w 2017 r. (w zł)

gminy powolnego tempa

rozwoju spowodowanego

niskim poziomem absorbcji

środków zewnętrznych

(219 gmin)

Mapa. Dochody z tytułu dotacji z UE w budżetach gmin w latach 2006–2015 w przeliczeniu na 1 mieszkańca

gminy powolnego tempa

rozwoju spowodowanego

powolnym rozwojem

przedsiębiorczości (834 gminy)

Mapa. Osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą na 100 osób w wieku produkcyjnym w 2017 r.

gminy powolnego tempa rozwoju

spowodowanego powolnym tempem

rozwoju infrastrukturalnego

Mapa. Brak dostępu do Internetu o przepustowości co najmniej 30 Mb/s w gospodarstwach domowych wg gmin

(stan na koniec 2017 r.).

b) Jeden ze sposobów delimitacji obszarów wiejskich zamkniętego rozwoju

gminy zamkniętego rozwoju

spowodowanego niską

dostępnością usług publicznych

(502 gminy)

Mapa. Przychodnie na 10 tys. ludności w 2017 r.

gminy zamkniętego rozwoju

spowodowanego niskim udziałem

finansowania rozwoju z wpływów z

rozwoju przedsiębiorstw (603 gminy)

Mapa. Dochody gmin z tytułu udziałów w PIT i CIT w przeliczeniu na 1 mieszkańca w 2017 r. (w zł)

gminy zamkniętego rozwoju

spowodowanego dużym

udziałem terenów

wyłączonych z produkcji

innej niż leśna (95 gmin)

Mapa. Lesistość gmin w 2017 r. (%)

gminy zamkniętego rozwoju

spowodowanego utrzymującymi

się trudnościami w pozarolniczej

aktywizacji zawodowej

(278 gmin)

Mapa. Udział bezrobotnych zarejestrowanych ogółem w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w 2017 r.

gminy zamkniętego rozwoju

spowodowanego poziomem

dostępności podstawowej

infrastruktury bytowej (166 gmin)

(33 gminy)

Mapa. Korzystający z instalacji wodociągowej w ludności ogółem w 2017 r.

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

Wstęp Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

Dokument

podpisany przez

Marek Głuch

Data: 2019.12.05

16:42:35 CET

MONITOR POLSKI

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 5 grudnia 2019 r.

Poz. 1150

Uchwała NR 123

RADY MINISTRÓW

z dnia 15 października 2019 r.

w sprawie przyjęcia „Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030”

Na podstawie art. 14 ust. 5 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2019 r.

poz. 1295) Rada Ministrów uchwala, co następuje

M.P. 2019 poz. 1150 inForce

Załącznik do uchwały nr 123 Rady Ministrów Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030" Open official source

Załącznik do uchwały nr 123 Rady Ministrów

z dnia 15 października 2019 r. (poz. 1150)

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

ałącznik

do uchwały nr 123

Rady Ministrów

z dnia 15 października 2019 r.

(poz. )

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU

WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

Spis treści

WPROWADZENIE ............................................................................................................................................. 7

TRENDY, PUŁAPKI ROZWOJOWE I WYZWANIA SEKTORA ROLNO-SPOŻYWCZEGO I ROZWOJU OBSZARÓW

WIEJSKICH ...................................................................................................................................................... 11

TRENDY, ZAGROŻENIA, SZANSE I PROBLEMY ROZWOJOWE OBSZARÓW WIEJSKICH I SEKTORA ROLNO-SPOŻYWCZEGO ...................11

PUŁAPKI ROZWOJOWE .............................................................................................................................................15

WYZWANIA STRATEGICZNE .......................................................................................................................................16

ZASADY I CELE ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA DO 2030 R. ............................. 34

WIZJA I CEL GŁÓWNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA ................................................................34

CEL SZCZEGÓŁOWY I ZWIĘKSZENIE OPŁACALNOŚCI PRODUKCJI ROLNEJ I RYBACKIEJ ...............................................................39

Kierunek interwencji: I.1. Nowe modele organizacji produkcji i rynków, krótkie łańcuchy rynkowe i uczciwa

konkurencja ...................................................................................................................................................51

Kierunek interwencji: I.2. Jakość i bezpieczeństwo żywności.........................................................................53

Kierunek interwencji: I.3. Rozwój innowacji, cyfryzacji i przemysłu 4.0. w sektorze rolno-spożywczym .......54

Kierunek interwencji: I.4. Zarządzanie ryzykiem w sektorze rolno-spożywczym ...........................................56

Kierunek interwencji: I.5. Poszerzanie i rozwój rynków zbytu na produkty i surowce sektora rolno-spożywczego (w tym biogospodarka) ..........................................................................................................57

CEL SZCZEGÓŁOWY II POPRAWA JAKOŚCI ŻYCIA, INFRASTRUKTURY I STANU ŚRODOWISKA ......................................................60

Kierunek interwencji: II.1. Rozwój liniowej infrastruktury technicznej ..........................................................69

Kierunek interwencji: II.2. Dostępność wysokiej jakości usług publicznych ...................................................70

Kierunek interwencji: II.3. Rozwój infrastruktury społecznej i rewitalizacja wsi i małych miast ...................72

Kierunek interwencji: II.4. Zrównoważone gospodarowanie i ochrona zasobów środowiska .......................73

Kierunek interwencji: II.5. Adaptacja do zmian klimatu i przeciwdziałanie tym zmianom ............................75

CEL SZCZEGÓŁOWY III ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI, POZAROLNICZYCH MIEJSC PRACY I AKTYWNEGO SPOŁECZEŃSTWA ..............78

Kierunek interwencji: III.1. Odpowiedź na zmiany demograficzne i ich następstwa .....................................85

Kierunek interwencji: III.2. Rozwój przedsiębiorczości i nowych miejsc pracy ...............................................86

Kierunek interwencji: III.3. Wzrost umiejętności i kompetencji mieszkańców wsi.........................................88

Kierunek interwencji: III.4. Budowa i rozwój zdolności do współpracy w wymiarze społecznym

i terytorialnym ...............................................................................................................................................89

Kierunek interwencji: III.5. Rozwój ekonomii i solidarności społecznej na obszarach wiejskich ....................90

OBSZARY WPŁYWAJĄCE NA OSIĄGNIĘCIE CELÓW STRATEGII..............................................................................................92

Obszar A: Sprawne zarządzanie rozwojem ....................................................................................................96

Obszar B: Stabilne finansowanie rozwoju .....................................................................................................98

Obszar C: Trwała zdolność kreacji i uczenia się .............................................................................................99

SPÓJNOŚĆ CELÓW STRATEGII Z CELAMI KRAJOWYCH I MIĘDZYNARODOWYCH DOKUMENTÓW

STRATEGICZNYCH ORAZ CELAMI POLITYK UE ............................................................................................... 102

KRAJOWE DOKUMENTY I CELE STRATEGICZNE DO 2030 R..............................................................................................102

AGENDA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU 2030 ............................................................................................108

EUROPA 2020 – STRATEGIA NA RZECZ INTELIGENTNEGO I ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU SPRZYJAJĄCEGO WŁĄCZENIU

SPOŁECZNEMU .....................................................................................................................................................111

POLITYKI BUDŻETOWE I POZABUDŻETOWE UE ............................................................................................................112

SYSTEM REALIZACJI I RAMY FINANSOWE ..................................................................................................... 121

WYMIAR TERYTORIALNY WDRAŻANIA STRATEGII .........................................................................................................121

RAMY FINANSOWE ................................................................................................................................................123

SYSTEM REALIZACJI I MONITOROWANIA .....................................................................................................................129

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA 2030

Uchwała nr 123 Rady Ministrów z dnia 15 października 2019 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa 2030"

Table of Provisions (10)

Statutory Text (10 Articles)

Need to analyze how this provision applies to your matter?