PL
Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2018-2022
Statutory Text (1 Articles)
Dokument
podpisany przez
Marek Głuch;
Data: 2018.07.25
14:22:49 CEST
MONITOR POLSKI
DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 25 lipca 2018 r.
Poz. 723
OBWIESZCZENIE
MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1)
z dnia 11 lipca 2018 r.
w sprawie krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego
ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2018–2022
Na podstawie art. 47 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2018 r. poz. 1310) ogłasza
się krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata
2018–2022, stanowiący załącznik do obwieszczenia.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi: wz. R. Romanowski
1)
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi kieruje działem administracji rządowej – rolnictwo, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia
Prezesa Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 2018 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
(Dz. U. poz. 1250).
Załącznik do obwieszczenia
Załącznik do obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju
Ministra
Rolnictwa
i Rozwoju
Wsi
Wsi z dnia 11
lipca 2018 r. (poz.
723)
z dnia 11 lipca 2018 r. (poz)
KRAJOWY PLAN DZIAŁANIA NA RZECZ OGRANICZENIA RYZYKA
ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN
NA LATA 2018–2022
SPIS TREŚCI
I.
II.
III.
IV.
WPROWADZENIE ................................................................................................................................ 5
WYBRANE INFORMACJE O POLSKIM ROLNICTWIE .............................................................. 8
REALIZACJA KRAJOWEGO PLANU DZIAŁANIA W LATACH 2013–2016 ........................... 11
CELE I DZIAŁANIA NA RZECZ OGRANICZENIA RYZYKA ZWIĄZANEGO
ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN NA LATA 2018–2022.......................... 14
1. DZIAŁANIE 1. SZKOLENIA W ZAKRESIE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ....................... 15
1.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 16
1.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 16
1.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 16
2. DZIAŁANIE 2. OGRANICZANIE RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE ZBYWANIEM ŚRODKÓW
OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 17
2.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 18
2.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 18
2.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 18
3. DZIAŁANIE 3. UPOWSZECHNIANIE W SPOŁECZEŃSTWIE WIEDZY O ŚRODKACH
OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 18
ZADANIE 1. PROMOWANIE DOBRYCH PRAKTYK BEZPIECZNEGO STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN .................. 19
ZADANIE 2. GROMADZENIE INFORMACJI O ZATRUCIACH LUDZI ŚRODKAMI OCHRONY ROŚLIN ...................................... 19
3.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 20
3.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 20
3.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 20
4. DZIAŁANIE 4. ZAPEWNIENIE SPRAWNOŚCI TECHNICZNEJ SPRZĘTU
PRZEZNACZONEGO DO STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN .......................... 20
4.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 22
4.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 22
4.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 22
5. DZIAŁANIE 5. ZABIEGI AGROLOTNICZE .................................................................................. 22
5.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 23
5.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 23
5.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 23
6. DZIAŁANIE 6. OSTRZEGANIE OSÓB POSTRONNYCH O ZABIEGACH OCHRONY
ROŚLIN ................................................................................................................................................. 24
6.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 24
6.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 24
6.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 24
7. DZIAŁANIE 7. ŚRODKI OCHRONY ŚRODOWISKA WODNEGO I WODY PITNEJ ............. 25
ZADANIE 1. PROWADZENIE MONITORINGU WÓD POWIERZCHNIOWYCH, PODZIEMNYCH I OSADÓW DENNYCH ................ 26
Podzadanie 1. Wody powierzchniowe............................................................................................... 27
Podzadanie 2. Wody podziemne ....................................................................................................... 27
Podzadanie 3. Osady denne ............................................................................................................... 28
ZADANIE 2. PROWADZENIE MONITORINGU WODY PRZEZNACZONEJ DO SPOŻYCIA PRZEZ LUDZI .................................... 28
ZADANIE 3. BADANIE WPŁYWU CHEMICZNEJ OCHRONY ROŚLIN NA STAN WÓD POWIERZCHNIOWYCH ........................... 29
ZADANIE 4. NADZÓR NAD ŚRODKAMI OCHRONY ROŚLIN ZAWIERAJĄCYMI SUBSTANCJE CZYNNE, KTÓRE POWINNY BYĆ
OBJĘTE SZCZEGÓLNYM MONITORINGIEM ..................................................................................................................... 29
7.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 30
7.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 30
7.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 30
8. DZIAŁANIE 8. OGRANICZENIE STOSOWANIA ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN
NA OBSZARACH SZCZEGÓLNIE WRAŻLIWYCH .................................................................... 30
8.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 31
8.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 32
8.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 32
9. DZIAŁANIE 9. WYELIMINOWANIE ZAGROŻEŃ NA POSZCZEGÓLNYCH ETAPACH
WYKONYWANIA ZABIEGÓW OCHRONY ROŚLIN .................................................................. 32
9.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 34
9.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 34
9.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 34
10. DZIAŁANIE 10. INTEGROWANA OCHRONA ROŚLIN .............................................................. 34
ZADANIE 1. UPOWSZECHNIANIE WIEDZY Z ZAKRESU INTEGROWANEJ OCHRONY ROŚLIN .............................................. 35
ZADANIE 2. UTRZYMANIE PLATFORMY INTERNETOWEJ POŚWIĘCONEJ INTEGROWANEJ OCHRONIE ROŚLIN .................... 35
ZADANIE 3. OPRACOWANIE, AKTUALIZACJA I UDOSTĘPNIENIE METODYK INTEGROWANEJ OCHRONY POSZCZEGÓLNYCH
UPRAW ....................................................................................................................................................................... 36
ZADANIE 4. PROWADZENIE SYSTEMU SYGNALIZACJI AGROFAGÓW .............................................................................. 36
ZADANIE 5. UDOSTĘPNIENIE SYSTEMÓW WSPOMAGANIA PODEJMOWANIA DECYZJI W OCHRONIE ROŚLIN...................... 37
ZADANIE 6. UDOSTĘPNIENIE PROGRAMÓW INTEGROWANEJ OCHRONY ROŚLIN ............................................................. 37
ZADANIE 7. UPOWSZECHNIANIE WYNIKÓW OCENY PROWADZONEJ W RAMACH POREJESTROWEGO DOŚWIADCZALNICTWA
ODMIANOWEGO ......................................................................................................................................................... 38
ZADANIE 8. UPOWSZECHNIANIE SYSTEMU INTEGROWANEJ PRODUKCJI ROŚLIN ............................................................ 38
ZADANIE 9. PROWADZENIE DORADZTWA W OCHRONIE ROŚLIN .................................................................................... 39
ZADANIE 10. ZAPEWNIENIE BEZPIECZEŃSTWA OWADÓW ZAPYLAJĄCYCH PODCZAS WYKONYWANIA ZABIEGÓW OCHRONY
ROŚLIN ....................................................................................................................................................................... 39
ZADANIE 11. MONITORING ODPORNOŚCI AGROFAGÓW NA ŚRODKI OCHRONY ROŚLIN ORAZ OGRANICZANIE TEGO
ZJAWISKA ................................................................................................................................................................... 40
10.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 42
10.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 42
10.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 42
11. DZIAŁANIE 11. ANALIZA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW
OCHRONY ROŚLIN ........................................................................................................................... 43
ZADANIE 1. BADANIA STATYSTYCZNE DOTYCZĄCE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ......................................................... 43
Podzadanie 1. Prowadzenie badań statystycznych sprzedaży środków ochrony roślin..................... 43
Podzadanie 2. Prowadzenie badań statystycznych zużycia środków ochrony roślin ........................ 43
Podzadanie 3. Prowadzenie badań dotyczących integrowanej ochrony roślin .................................. 44
ZADANIE 2. KONTROLE I MONITORINGI DOTYCZĄCE ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ....................................................... 44
Podzadanie 1. Kontrola żywności pochodzenia roślinnego na obecność pozostałości środków
ochrony roślin .................................................................................................................................... 44
Podzadanie 2. Kontrola pasz na obecność pozostałości środków ochrony roślin.............................. 45
Podzadanie 3. Kontrola żywności pochodzenia zwierzęcego na obecność pozostałości środków
ochrony roślin .................................................................................................................................... 45
ZADANIE 3. OPRACOWANIE WSKAŹNIKÓW ORAZ ANALIZA RYZYKA ZWIĄZANEGO ZE STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY
ROŚLIN ....................................................................................................................................................................... 46
11.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 46
11.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 46
11.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 46
12. DZIAŁANIE 12. UTRZYMANIE EFEKTYWNEGO NADZORU NAD OBROTEM
I STOSOWANIEM ŚRODKÓW OCHRONY ROŚLIN ................................................................... 47
12.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 48
12.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 48
12.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 48
13. DZIAŁANIE 13. OPTYMALIZACJA OCHRONY UPRAW MAŁOOBSZAROWYCH
I EKOLOGICZNYCH ......................................................................................................................... 49
13.1. SPOSÓB REALIZACJI DZIAŁANIA................................................................................................ 49
13.2. MIERNIKI SŁUŻĄCE MONITOROWANIU ................................................................................... 50
13.3. PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE ZA REALIZACJĘ .................................................................. 50
V. PODSUMOWANIE .............................................................................................................................. 51
VI. ZGODNOŚĆ KRAJOWEGO PLANU DZIAŁANIA Z DOKUMENTAMI STRATEGICZNYMI
DOTYCZĄCYMI ROLNICTWA ....................................................................................................... 52
I. Wprowadzenie
Krajowy plan działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków
ochrony roślin, zwany dalej „krajowym planem działania”, stanowi wykonanie zobowiązań
wynikających z postanowień dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE z dnia
21 października 2009 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego
stosowania pestycydów (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 71, z późn. zm.), zwanej dalej
„dyrektywą 2009/128/WE”.
W Polsce pierwszy krajowy plan działania został przyjęty w dniu 6 maja 2013 r. i ogłoszony w dniu
18 czerwca 2013 r. w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” (M.P.
poz. 536).
Podstawę prawną do ogłoszenia krajowego planu działania stanowił przepis art. 47 ust. 5 ustawy
z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. z 2018 r. poz. 1310), a czas jego realizacji
został zaplanowany na lata 2013–2017.
Stosownie do przepisu art. 47 ust. 6 pkt 2 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin,
minister właściwy do spraw rolnictwa został zobowiązany do dokonania przeglądu krajowego planu
działania w odstępach czasu nie dłuższych niż 5 lat.
Celem realizacji krajowego planu działania było upowszechnianie ogólnych zasad integrowanej
ochrony roślin oraz zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Przyjęto, że wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin, w szczególności przez promowanie
niechemicznych metod ochrony roślin, pozwoli na zmniejszenie zależności produkcji roślinnej od
chemicznych środków ochrony roślin, co w efekcie pozwoli ograniczyć ryzyko związane z ich
stosowaniem.
Do oceny stopnia realizacji celów głównych krajowego planu działania zostały przyjęte mierniki
o charakterze ogólnym, natomiast dla poszczególnych działań służących osiągnięciu tych celów
mierniki o charakterze szczegółowym. Jako mierniki ogólne przyjęto
1)
stosowanie przez użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin ogólnych zasad
integrowanej ochrony roślin – w 2017 r. wartość miernika powinna wynosić co najmniej 90%
(według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa);
2)
procentowy udział przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków
ochrony roślin w żywności pochodzenia roślinnego – w trakcie realizacji krajowego planu
działania wartość miernika powinna utrzymywać się na poziomie poniżej 1% (według danych
Państwowej Inspekcji Sanitarnej);
3)
procentowy udział przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków
ochrony roślin w paszach i żywności pochodzenia zwierzęcego – w trakcie realizacji
krajowego planu działania wartość miernika powinna utrzymywać się na poziomie poniżej
0,1% (według danych Inspekcji Weterynaryjnej).
Założone działania przyjęte na lata 2013–2017 były konsekwentnie realizowane, co znalazło
odzwierciedlenie w wartościach mierników przyjętych do ewaluacji osiągania celów krajowego planu
działania.
Według danych Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa w 2014 r. od 71,8% do 95,3%
użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin stosowało poszczególne wymogi integrowanej
ochrony roślin, w 2015 r. – od 69,2% do 97,2%, natomiast w 2016 r. – od 67,3% do 95,7%.
W latach 2013–2016 Państwowa Inspekcja Sanitarna stwierdziła przekroczenia najwyższych
dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin (po uwzględnieniu niepewności
wyniku) odpowiednio w 0,7%, 0,9%, 1,5% i 1,2% próbek krajowej żywności pochodzenia roślinnego.
Cele krajowego planu działania na lata 2013–2017 były zatem bliskie osiągnięcia. Wprawdzie
w latach 2015 i 2016 zaobserwowano nieznaczne przekroczenia zaplanowanej wartości wskaźnika
(o 0,5% oraz 0,2%), jednak w latach 2013 i 2014 wartości wskaźnika były zdecydowanie niższe od
zakładanych. Średnia wartość miernika w trakcie realizacji krajowego planu działania (1,075%)
utrzymywała się więc na założonym poziomie. W tym kontekście należy zwrócić uwagę, że zgodnie
z opublikowanym przez EFSA (European Food Safety Authority) raportem The 2015 European Union
report on pesticide residues in food, EFSA Journal 2017;15(4):4791, w 2015 r. 1,6% żywności
zawierało przekroczenia maksymalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin (po
uwzględnieniu niepewności wyniku). Uzyskane w Polsce wartości miernika kształtują się zatem
poniżej tej wartości.
Inspekcja Weterynaryjna w latach 2013 i 2014 w żadnej z przebadanych próbek pasz i żywności
pochodzenia zwierzęcego nie stwierdziła przekroczeń najwyższych dopuszczalnych poziomów
pozostałości środków ochrony roślin. W 2015 r. 4 próbki pasz nie spełniały wymagań prawa oraz
w 1 próbce tkanki tłuszczowej konia i w 1 próbce tkanki tłuszczowej dzika wykryto niezgodne wyniki
zawartości PCB. Niezgodny wynik zawartości PCB w 1 próbce tkanki tłuszczowej dzika wykryto także
w 2016 r. Także w tym przypadku należy uznać cele krajowego planu działania na lata 2013–2017 za
zrealizowane – tylko w jednym roku nastąpiło bowiem nieznaczne przekroczenie planowanej wartości
miernika (o 0,16%), w pozostałych latach wartości te były znacznie niższe od zakładanych. Natomiast
średnia wartość miernika (0,075%) kształtowała się znacznie poniżej założonej wartości.
Jak wynika z przedstawionych danych cele krajowego planu działania przyjętego na lata 2013–2017
zostały zrealizowane, a ryzyko związane ze stosowaniem środków ochrony roślin zminimalizowane.
Produkowana w Polsce żywność jest praktycznie wolna od przekroczeń najwyższych dopuszczalnych
poziomów pozostałości środków ochrony roślin, a więc jest bezpieczna dla konsumenta. Producenci
rolni dysponują także wiedzą o zasadach integrowanej ochrony roślin i stosują w praktyce rolnej
poszczególne jej elementy.
Ograniczenie zagrożeń związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin zostało osiągnięte
z jednej strony przez przyjęcie szczegółowych przepisów dotyczących zasad obrotu środkami ochrony
roślin i stosowania tych środków, z drugiej zaś przez działania informacyjne i edukacyjne prowadzone
wśród producentów rolnych i innych użytkowników środków ochrony roślin oraz wyposażenie ich
w narzędzia umożliwiające wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin (metodyki integrowanej
ochrony poszczególnych upraw, programy ochrony roślin, programy wspomagania decyzji w ochronie
roślin, poradniki dobrych praktyk w ochronie roślin, system sygnalizacji agrofagów i doradztwo).
W szczególności należy wskazać w tym kontekście na
1)
wprowadzenie i konsekwentne doskonalenie systemu szkoleń w zakresie środków ochrony
roślin;
2)
wprowadzenie i konsekwentne doskonalenie systemu badań sprzętu przeznaczonego do
stosowania środków ochrony roślin;
3)
wprowadzenie skutecznych mechanizmów kontroli i nadzoru nad obrotem i stosowaniem
środków ochrony roślin.
W większości obszarów zidentyfikowane ryzyko udało się więc istotnie ograniczyć, a w niektórych
całkowicie wyeliminować (jak w przypadku wykonywania zabiegów ochrony roślin sprzętem
lotniczym).
Określone w niniejszym krajowym planie działania cele i działania zmierzające do dalszego
zmniejszenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, stanowią w większości
kontynuację działań realizowanych w latach 2013–2017. Są w nim uwzględnione także doświadczenia
i rezultaty wynikające z realizacji krajowego planu działania przyjętego na lata 2013–2017 oraz wyniki
z misji Komisji Europejskiej przeprowadzonej w Polsce w dniach 7–14 czerwca 2017 r. w celu oceny
wdrażania środków na rzecz zrównoważonego stosowania pestycydów, w wyniku czego niektóre
z dotychczas realizowanych działań zostały zmodyfikowane. Dodane zostały także nowe działania
odpowiadające aktualnym potrzebom w zakresie ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem
środków ochrony roślin.
Zadania krajowego planu działania będą realizowane w oparciu o środki finansowe przyznane
poszczególnym jednostkom administracji i instytucjom w ustawie budżetowej na dany rok, w ramach
posiadanych zasobów finansowych poszczególnych instytucji i budżetów dysponentów części
budżetowych.
II. Wybrane informacje o polskim rolnictwie
2
Rzeczpospolita Polska jest krajem o powierzchni 312 679 km i liczbie ludności 38 433 tys. osób.
Charakteryzuje się dużą różnorodnością przyrodniczo-środowiskową. Powierzchnia obszarów prawnie
2
chronionej przyrody w końcu 2017 r. wynosiła 139 057 km , co stanowiło 44,4% powierzchni kraju.
Najwyższą pozycję spośród form ochrony przyrody zajmują 23 parki narodowe o powierzchni
2
wynoszącej 7 657 km , co stanowi 2,4% powierzchni kraju. Wśród prawnie chronionych obiektów
i obszarów o szczególnych walorach przyrodniczych (źródło: Generalna Dyrekcja Ochrony
Środowiska, Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody) na koniec 2017 r. znajdowało się także
2
1) 1 497 rezerwatów przyrody o powierzchni 1 921 km ;
2
2) 122 parki krajobrazowe o powierzchni 41 333 km ;
2
3) 404 obszary chronionego krajobrazu o powierzchni 72 806 km ;
2
4) 7 629 użytków ekologicznych o powierzchni 606 km ;
2
5) 177 stanowisk dokumentacyjnych o powierzchni 10 km ;
2
6) 260 zespołów przyrodniczo-krajobrazowych o powierzchni 1 228 km ;
2
7) 31 122 pomniki przyrody, w tym 129 typu powierzchniowego o łącznej powierzchni 4 km ;
2
8) 987 obszarów Natura 2000 o powierzchni 68 373 km .
Według ewidencji geodezyjnej w 2015 r. użytki rolne i leśne zajmowały 90% powierzchni kraju.
Użytki rolne stanowiły 59%, lasy i zadrzewienia – 31%, pozostałe grunty – 10%. Z areału użytków
rolnych grunty orne stanowiły 73%, trwałe użytki zielone – 21%, sady – około 2%. W latach 2000–2015
areał użytków rolnych zmniejszył się, przy jednoczesnym wzroście powierzchni terenów leśnych.
W 2015 r. powierzchnia użytków rolnych wynosiła 18,6 mln ha i była mniejsza o 0,5 mln ha niż
w 2000 r., natomiast powierzchnia lasów i zadrzewień wzrosła w tym okresie o 0,6 mln ha i wynosiła
9,7 mln ha. Największe zmiany odnotowano w użytkach ekologicznych, których powierzchnia od
2004 r. wzrosła z 82,7 tys. ha do 535,2 tys. ha w 2016 r. Jednocześnie liczba ekologicznych
producentów rolnych wzrosła w tym czasie z 3 705 do 22 435 podmiotów.
Od dekady występuje znaczny spadek odłogów i ugorów na gruntach ornych. W latach 2000–2015
powierzchnia gruntów ugorowanych zmniejszyła się z 1,3 mln ha do ok. 0,1 mln ha. (źródło: Główny
Urząd Statystyczny, Ochrona środowiska 2016).
Jakość użytków rolnych w Polsce jest niska, niższa niż średnia w Unii Europejskiej. Duży udział
gleb słabych i zakwaszonych zmniejsza rolniczą przydatność tych użytków. Udział gleb lekkich,
charakteryzujących się wysoką piaszczystością jest w Polsce dwukrotnie większy niż średnia w Unii
Europejskiej (w Polsce wynosi 60,8%, a w UE – 31,8%). Wskaźnik bonitacji gleb będący ilorazem
hektarów przeliczeniowych do fizycznych użytków rolnych wynosi w Polsce 0,82. Niekorzystne
warunki glebowe i nakładające się gorsze warunki klimatyczne znajdują odzwierciedlenie w niższej
produktywności ziemi w porównaniu do średniej z Unii Europejskiej.
Rolnictwo polskie charakteryzuje się dużym rozdrobnieniem. Według danych Głównego Urzędu
Statystycznego w 2016 r. w Polsce było 1 410,7 tys. gospodarstw rolnych prowadzących działalność
rolniczą. W ogólnej liczbie gospodarstw rolnych ok. 74% stanowiły gospodarstwa małe o powierzchni
1–10 ha użytków rolnych, które użytkowały ok. 28% powierzchni użytków rolnych. Udział gospodarstw
większych obszarowo, o powierzchni ponad 10 ha użytków rolnych wynosił ok. 24%. W tych
gospodarstwach znajdowało się ok. 72% użytkowanych gruntów. Widoczne są stopniowe zmiany
w strukturze gospodarstw rolnych, przede wszystkim następuje redukcja liczby gospodarstw
o powierzchni 1–2 ha użytków rolnych, przy jednoczesnym wzroście liczby gospodarstw większych
obszarowo. Dzięki temu zwiększa się przeciętna powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwie,
która w 2016 r. wynosiła 10,3 ha.
W ogólnej powierzchni użytków rolnych dominował udział powierzchni zasiewów i wynosił 73,2%,
udział powierzchni łąk trwałych wynosił 18,6%, a pastwisk trwałych – 3,3%. Dane opublikowane przez
Główny Urząd Statystyczny wskazują, że powierzchnia zasiewów w 2016 r. wyniosła 10,6 mln ha.
Największą grupę upraw w powierzchni zasiewów stanowią zboża, zajmujące 70,6% ogólnej
powierzchni zasiewów, a następnie uprawy roślin pastewnych – 10,4% i przemysłowych – 10,3%.
Na tle 109 badanych państw Polska w 2015 r. zajęła 28 miejsce w rankingu Światowego Indeksu
Bezpieczeństwa Żywnościowego. Narzędzie to na bieżąco bada m.in. osiągalność cenową, dostęp
do żywności oraz jej jakość i bezpieczeństwo. Za programy poprawy bezpieczeństwa żywności,
dostęp rolników do finansowania, standardy żywienia i bezpieczeństwo żywności Polska otrzymała
maksymalną ocenę 100 punktów na 100 punktów możliwych.
W 2014 r. całkowita wielkość sprzedaży pestycydów w Unii Europejskiej wyniosła blisko 400 000
ton. Najwięcej środków sprzedano w Hiszpanii (19,9%), Francji (19,0%), Włoszech (16,2%),
Niemczech (11,6%) i Polsce (5,9%), co łącznie stanowiło 72,6% całkowitej sprzedaży pestycydów
w Unii Europejskiej. Jednocześnie Polska zajmuje 12 miejsce w sprzedaży środków ochrony roślin
w przeliczeniu na powierzchnię zużycia środków ochrony roślin na obszarach użytkowanych rolniczo
(źródło: EUROSTAT – Statystyki rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa, edycja 2016).
Na tle wysoko rozwiniętych krajów Unii Europejskiej, w Polsce następuje stały wzrost wydajności
i efektywności produkcji rolniczej, z uwzględnieniem jako priorytetu zrównoważonego rozwoju.
Sprzyjają temu m.in. środki pochodzące z funduszy strukturalnych przeznaczane na instrumenty
mające na celu wsparcie finansowe dotyczące poprawy konkurencyjności gospodarstw rolnych przez
modernizację technicznej infrastruktury produkcyjnej, dostosowanie profilu, skali i jakości produkcji do
potrzeb rynku, poprawę bezpieczeństwa żywności, poprawę warunków utrzymania zwierząt, ochrony
środowiska lub bezpieczeństwa pracy. Ponadto dzięki wdrożeniu m.in. zasad cross-compliance
wzrasta także poziom kultury rolnej.
Rozwój produkcji rolnej i gospodarki żywnościowej w Polsce począwszy od lat 50. XX wieku
nieodłącznie jest związany ze stosowaniem środków ochrony roślin. Należy jednak podkreślić,
że w dalszym ciągu ich wykorzystanie kształtuje się na niższym poziomie niż w innych państwach Unii
Europejskiej o wysoko rozwiniętym rolnictwie. W związku z tym, w kolejnych latach należy spodziewać
się utrzymania obecnego trendu dotyczącego wzrostu ilości sprzedaży środków ochrony roślin
w przeliczeniu na chronioną powierzchnię wykorzystywaną rolniczo. Ważne jest jednak, aby ryzyko
związane z ich wykorzystaniem było minimalne.
Cele wyznaczone w krajowym planie działania są ukierunkowane zatem na ograniczenie ryzyka
związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin oraz racjonalne i zrównoważone ich
wykorzystywanie, czego nie należy utożsamiać z ilościową redukcją stosowania tych środków. Cele
związane z ograniczaniem ryzyka wynikającego z ochrony upraw muszą być bowiem osiągnięte przy
zachowaniu konkurencyjności polskiego rolnictwa.
III. Realizacja krajowego planu działania w latach 2013–2016
Celem realizacji pierwszego krajowego planu działania było upowszechnianie ogólnych zasad
integrowanej ochrony roślin oraz zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków
ochrony roślin.
Krajowy plan działania dotyczył działań administracji i instytucji państwowych, mających zapewnić
wsparcie przede wszystkim rolnikom w ograniczaniu zagrożeń wynikających z użycia środków
ochrony roślin.
W ramach krajowego planu działania było prowadzonych 9 działań
1) upowszechnianie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin;
2) modyfikacja systemu szkoleń dla użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin, osób
dokonujących sprzedaży tych środków oraz doradców;
3) modyfikacja systemu badań stanu technicznego sprzętu przeznaczonego do stosowania
środków ochrony roślin;
4) podnoszenie świadomości społeczeństwa w zakresie środków ochrony roślin;
5) zapewnienie ochrony uprawom małoobszarowym;
6) zapewnienie efektywnego nadzoru nad obrotem i stosowaniem środków ochrony roślin;
7) analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin;
8) promowanie dobrych praktyk bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin;
9) wykorzystanie badań naukowych na rzecz integrowanej ochrony roślin oraz ograniczania
ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Szczegółowe sprawozdania z realizacji krajowego planu działania są corocznie publikowane na
stronie internetowej Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Ze względu na systemy sprawozdawcze, przyjęte w jednostkach administracji zaangażowanych
w realizację zadań, na dzień opracowywania niniejszego krajowego planu działania są dostępne dane
sprawozdawcze za lata 2013–2016.
W ramach działania 1 krajowego planu działania były upowszechniane zasady integrowanej
ochrony roślin, w tym w szczególności przez
1) utworzenie platformy internetowej poświęconej tematyce integrowanej ochrony roślin pod
nazwą Platforma Sygnalizacji Agrofagów, stanowiącej płaszczyznę i narzędzie wymiany
doświadczeń oraz transferu wiedzy między nauką a praktyką;
2) udostępnianie producentom rolnym i doradcom narzędzi niezbędnych do realizacji wymagań
integrowanej ochrony roślin, takich jak metodyki integrowanej ochrony poszczególnych upraw
(łącznie przygotowanych zostało 69 metodyk), systemy wspomagania decyzji w ochronie
roślin, poradniki sygnalizatora, programy integrowanej ochrony roślin, wyniki porejestrowego
doświadczalnictwa odmianowego;
3) promowanie systemu integrowanej produkcji roślin – dobrowolnego systemu jakości
i certyfikacji żywności, bazującego na zasadach integrowanej ochrony roślin;
4) organizację specjalistycznych szkoleń
a) w
ramach
systemu
obligatoryjnych
szkoleń
wymaganych
od
użytkowników
profesjonalnych środków ochrony roślin zostały zorganizowane bezpłatne szkolenia
z zakresu integrowanej ochrony roślin dla 50 tys. osób oraz z zakresu integrowanej
produkcji roślin dla 5 tys. osób,
b) dla rolników, dotyczących znaczenia materiału siewnego dla integrowanej ochrony roślin
(szkolenia ukończyło 618 osób),
c) w ramach programu wieloletniego, realizowanych przez Instytut Ochrony Roślin –
Państwowy Instytut Badawczy organizowano szkolenia dotyczące integrowanej ochrony
roślin, kierowane głównie do doradców (w szkoleniach wzięło udział 1400 osób),
d) dla doradców prowadzonych przez inne jednostki, w tym Centrum Doradztwa Rolniczego
w Brwinowie i Instytut Ogrodnictwa;
5) dystrybucję materiałów informacyjnych – łącznie przygotowano 147 tys. ulotek oraz 29 tys.
plakatów;
6) modyfikację programów nauczania w szkołach rolniczych;
7) udział w konferencjach, seminariach oraz imprezach targowo-wystawienniczych.
W ramach działania 2 został zmodyfikowany system obowiązkowych szkoleń dla osób
stosujących środki ochrony roślin, dystrybutorów tych środków oraz doradców. W latach 2013–2016
przeprowadzono łącznie 14 942 szkolenia, które ukończyły 363 723 osoby.
W ramach działania 3 został zmodyfikowany system obowiązkowych badań sprawności
technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin. Badaniami został objęty,
obok opryskiwaczy polowych i sadowniczych, także sprzęt agrolotniczy, sprzęt przeznaczony do
stosowania środków ochrony roślin w kolejnictwie, zaprawiarki do nasion, instalacje do stosowania
środków ochrony roślin w szklarniach i tunelach foliowych, a także inny sprzęt przeznaczony do
stosowania środków ochrony roślin, o pojemności zbiornika wynoszącej powyżej 30 l. Łącznie,
w latach 2013–2016 badaniom poddano 266 454 urządzenia do aplikacji środków ochrony roślin.
Zewidencjonowano również 7 640 sztuk nowego sprzętu, niewymagającego jeszcze badania.
Celem działania 4 było zwiększenie wiedzy społeczeństwa o środkach ochrony roślin, w tym przez
prowadzone kampanie informacyjne na temat bezpiecznego stosowania tych środków. Informacje
w tym zakresie były prezentowane na konferencjach, a także publikowane w prasie.
Celem działania 5 było zapewnienie ochrony uprawom małoobszarowym – w latach 2013–2016
zostało wydanych 155 decyzji rozszerzających zakres zezwoleń dla środków ochrony roślin na
zastosowania małoobszarowe, o które wnioskowały branżowe organizacje i grupy producentów,
instytuty badawcze oraz producenci środków ochrony roślin.
Działanie 6 miało na celu zapewnienie efektywnego nadzoru nad obrotem środkami ochrony roślin
i stosowaniem tych środków. Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa co roku
przeprowadzała około 6 tys. kontroli obrotu środkami ochrony roślin oraz ok. 23 tys. kontroli
stosowania tych środków, w ramach których były wykonywane także badania ich pozostałości
w płodach rolnych (około 2 800 próbek rocznie). W ramach zadania Instytut Ochrony Roślin –
Państwowy Instytut Badawczy opracował narzędzia matematyczno-statystyczne do prowadzenia
analizy ryzyka przy planowaniu kontroli przez Inspekcję.
W ramach działania 7 – analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin,
prowadzone były
1) kontrola skażenia żywności pochodzenia roślinnego środkami ochrony roślin, przeprowadzana
przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej (około 2 200 próbek rocznie);
2) kontrola skażenia pasz środkami ochrony roślin,
przeprowadzana przez Inspekcję
Weterynaryjną (około 340 próbek rocznie);
3) kontrola
skażenia
żywności
pochodzenia
zwierzęcego
środkami
ochrony
roślin,
przeprowadzana przez Inspekcję Weterynaryjną (około 1 500 próbek rocznie);
4) monitoring wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, prowadzony przez Państwową
Inspekcję Sanitarną;
5) monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych, prowadzony przez
Inspekcję Ochrony Środowiska oraz od 2015 r. monitoring wód prowadzony przez Instytut
Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy i Instytut Ogrodnictwa we współpracy
z wojewódzkimi inspektoratami ochrony środowiska w Warszawie i Poznaniu.
W ramach działania zostały opracowane także wskaźniki ryzyka związanego ze stosowaniem
środków ochrony roślin, w ramach programu wieloletniego realizowanego przez Instytut Ochrony
Roślin – Państwowy Instytut Badawczy. Wskaźniki te w kolejnych latach pozwolą na analizę zagrożeń
związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin, stanowiąc podstawę do zarządzania ryzykiem
i kształtowania polityki w odniesieniu do środków ochrony roślin. Ponadto, w ramach działania, został
utworzony system zbierania informacji o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin oraz o zatruciach
pszczół tymi środkami.
Bezpieczne stosowanie środków ochrony roślin zależy w dużym stopniu od świadomości, wiedzy
i umiejętności osób wykonujących zabiegi, dlatego tak ważna była realizacja działania 8 dotyczącego
promowania dobrych praktyk bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin. W ramach działania
zostały opracowane i udostępnione poradniki dobrej praktyki ochrony roślin, obejmujące takie
zagadnienia jak bezpieczeństwo i higiena pracy podczas stosowania środków ochrony roślin, ochrona
zapylaczy podczas stosowania środków ochrony roślin, zasady mieszania i łącznego stosowania
agrochemikaliów, kalibracja opryskiwaczy rolniczych oraz kalibracja opryskiwaczy sadowniczych.
W celu jak najefektywniejszego wykorzystania dorobku naukowego krajowych instytutów
badawczych we wdrażaniu zasad integrowanej ochrony roślin, zadania w tym zakresie zostały ujęte
w realizowanych na potrzeby Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi pięciu programach wieloletnich,
w tym przede wszystkim w programie realizowanym przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy
Instytut Badawczy, co wpisuje się w realizację działania 9 dotyczącego wykorzystania badań
naukowych na rzecz integrowanej ochrony roślin oraz ograniczania ryzyka związanego ze
stosowaniem środków ochrony roślin.
IV. Cele i działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem
środków ochrony roślin na lata 2018–2022
Głównymi celami krajowego planu działania są
1) upowszechnienie ogólnych zasad integrowanej ochrony roślin;
2) zapobieganie zagrożeniom związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Do monitorowania stopnia realizacji powyższych celów zostanie wykorzystany miernik
wypracowany w ramach krajowego planu działania na lata 2013–2017, a mianowicie wskaźnik
poziomu nieprawidłowości związanych ze stosowaniem środków ochrony roślin, w trakcie realizacji
krajowego planu działania wartość miernika nie powinna przekroczyć wartości 1,5.
Wskaźnik ten uwzględnia wyniki kontroli stosowania środków ochrony roślin przez producentów
rolnych, przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Kontrole
w gospodarstwach są wykonywane oddzielnie dla trzech grup uprawowych (uprawy rolne,
warzywnicze i sadownicze) w łącznej liczbie około 20 000 kontroli na rok. Kontrole prowadzi się
w siedmiu szczegółowych obszarach kontroli
1 - Dokumentacja dotycząca stosowanych środków ochrony roślin.
2 - Użycie środka ochrony roślin niedopuszczonego do obrotu.
3 - Użycie środka ochrony roślin niezgodnie z zakresem stosowania.
4 - Warunki bezpiecznego stosowania środka ochrony roślin.
5 - Warunki przechowywania środka ochrony roślin.
6 - Posiadanie aktualnego zaświadczenia potwierdzającego ukończenie szkolenia.
7 - Badania sprawności technicznej sprzętu do wykonywania zabiegów.
Wskaźnik oparto na liczbie wykrytych nieprawidłowości odniesionej do liczby kontroli
przeprowadzonych w poszczególnych szczegółowych obszarach kontroli. Obszarom kontroli
przypisano wagi, uwzględniając potencjalne zagrożenia dla ludzi i środowiska powodowane przez
wykryte nieprawidłowości.
Przyjęto następującą postać wskaźnika
WS.Kontrola = Σj (Wj * Nj / Lkj) * 100 [%]
gdzie
j
-
indeks dotyczący szczegółowego obszaru kontroli (od 1 do 7),
Wj
-
waga uwzględniająca znaczenie dla bezpieczeństwa ludzi i środowiska
nieprawidłowości wykrytych w poszczególnych obszarach kontroli
(W 1 = 0,05; W 2 = 0,3; W 3 = 0,2; W 4 = 0,2; W 5 = 0,1; W 6 = 0,05; W 7 = 0,1),
Nj
-
ogólna liczba nieprawidłowości wykrytych w obszarze kontroli „j”,
Lkj
-
liczba kontroli przeprowadzonych w obszarze kontroli „j”.
Cele krajowego planu działania zostaną osiągnięte przez realizację następujących działań.
1.
Poz. 723
Działanie 1. Szkolenia w zakresie środków ochrony roślin
Prowadzenie systemu obowiązkowych szkoleń pod nadzorem Państwowej Inspekcji Ochrony
Roślin i Nasiennictwa dla osób wykonujących zabiegi środkami ochrony roślin jest kluczowym
elementem ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem tych środków dla zdrowia ludzi,
bezpieczeństwa żywności oraz ochrony środowiska, w szczególności w odniesieniu do ochrony
organizmów niebędących celem zwalczania (np. owadów zapylających) i środowiska wodnego.
Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 5 dyrektywy 2009/128/WE.
Zgodnie z art. 41 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, wykonywanie zabiegów
z zastosowaniem środków ochrony roślin przeznaczonych dla użytkowników profesjonalnych jest
możliwe po ukończeniu specjalistycznego szkolenia. Tak więc, wszelkie zabiegi środkami ochrony
roślin przeznaczonymi dla użytkowników profesjonalnych, w tym prowadzone na obszarach zieleni
miejskiej, w kolejnictwie oraz w pomieszczeniach magazynowych, mogą być wykonywane jedynie
przez osoby odpowiednio przeszkolone.
Specjalistyczne szkolenie muszą odbyć również osoby dokonujące sprzedaży środków ochrony
roślin. Zgodnie z art. 25 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin przedsiębiorca
wykonujący działalność gospodarczą w zakresie wprowadzania środków ochrony roślin do obrotu
powinien zapewnić, aby osoby takie ukończyły stosowne szkolenie oraz aby udzielały nabywcy
środków ochrony roślin, na jego żądanie, informacji dotyczących stwarzanych przez nie zagrożeń oraz
prawidłowego i bezpiecznego stosowania tych środków. Osoby te mają bowiem bezpośredni wpływ na
zachowania użytkowników środków ochrony roślin, a przekazywana przez nich wiedza powinna
efektywnie przyczyniać się do ograniczania zagrożeń
powstających w trakcie transportu,
przechowywania i stosowania środków ochrony roślin.
Ponadto, zgodnie z art. 42 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin,
obowiązkowymi szkoleniami zostali objęci również doradcy profesjonalnie zajmujący się udzielaniem
wskazówek w zakresie ochrony roślin, w tym w ramach prowadzonej działalności marketingowej.
Szczegółowe wymagania dotyczące organizacji oraz programy szkoleń zostały uregulowane
w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 maja 2013 r. w sprawie szkoleń
w zakresie środków ochrony roślin (Dz. U. poz. 554). Programy szkoleń obejmują ogólne zasady
integrowanej ochrony roślin oraz sposoby ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków
ochrony roślin, w tym ryzyka dla środowiska wodnego. Duży nacisk w programach szkoleń został
położony także na zagadnienia związane z ochroną organizmów pożytecznych, w tym zapylaczy.
Szkolenia obejmują także aspekty właściwego przechowywania środków ochrony roślin oraz
postępowania z opakowaniami po tych środkach. Odrębne programy zostały przy tym określone dla
szkoleń podstawowych i uzupełniających dla osób, które ukończyły już szkolenia podstawowe.
Szkolenia należy powtarzać co 5 lat. Tym samym zrealizowane zostały obowiązki dotyczące
ustanowienia systemu szkoleń, jakie nałożyła na Polskę dyrektywa 2009/128/WE.
W ramach krajowego planu działania jest planowane dalsze doskonalenie i podnoszenie jakości
szkoleń, w tym przez opracowanie jednolitych materiałów szkoleniowych.
Jednocześnie szczególny nacisk w ramach szkoleń będzie położony na zagadnienia dotyczące
1)
ochrony owadów zapylających podczas stosowania środków ochrony roślin;
2)
ochrony środowiska wodnego podczas stosowania środków ochrony roślin;
3)
eliminacji zagrożeń związanych z obrotem sfałszowanymi środkami ochrony roślin;
4)
sprawności technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin oraz
korzyści wynikających z regularnej kontroli takiego sprzętu.
1.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1) będą prowadzone
a) obowiązkowe szkolenia dla różnych grup zawodowych objętych obowiązkiem odbycia
szkolenia,
b) działania informacyjne wśród grup zawodowych objętych obowiązkiem odbycia szkolenia,
c) kontrole grup zawodowych objętych obowiązkiem odbycia szkolenia;
2) zostaną opracowane jednolite materiały szkoleniowe.
1.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie poziomu nieprawidłowości dotyczących
realizacji obowiązku ukończenia szkolenia przez osoby stosujące środki ochrony roślin. W 2022 r.
poziom
nieprawidłowości
w
tym
zakresie,
stwierdzanych
w
ramach
kontroli
planowanej
przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, powinien wynosić
poniżej 1%.
1.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. W szczególności będzie realizowane przez Centrum Doradztwa
Rolniczego i wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego w ramach środków, o których mowa w art. 11
ustawy z dnia 22 października 2004 r. o jednostkach doradztwa rolniczego (Dz. U. z 2018 r. poz. 711),
a także przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy oraz Instytut Ogrodnictwa
w ramach programów wieloletnich realizowanych przez te instytuty (opracowanie materiałów
edukacyjnych). Zadania związane z nadzorem nad systemem szkoleń w zakresie środków ochrony
roślin będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów
wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów.
Planuje się podjęcie współpracy w tym zakresie z samorządem rolniczym, jednostkami samorządu
terytorialnego, szkołami i uczelniami rolniczymi, a także organizacjami działającymi w obszarze
rolnictwa.
2. Działanie 2. Ograniczanie ryzyka związanego ze zbywaniem środków ochrony
roślin
Określone zagrożenia wiążą się nie tylko ze stosowaniem środków ochrony roślin, ale i z obrotem
tymi środkami. W związku z powyższym jest konieczne objęcie także tego obszaru zakresem krajowego
planu działania. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 6 dyrektywy 2009/128/WE.
Zgodnie z przepisami art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin,
podmioty zajmujące się wprowadzaniem do obrotu oraz konfekcjonowaniem środków ochrony roślin
podlegają obowiązkowi uzyskania wpisu do rejestru działalności regulowanej. Zapewnia to możliwość
sprawowania przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa skutecznego nadzoru nad
tymi podmiotami.
Jednocześnie, przepisy art. 31 ww. ustawy zabraniają
1)
zbywania środka ochrony roślin oraz składania oferty zbycia takiego środka
a)
osobie, której zachowanie wskazuje, że znajduje się w stanie nietrzeźwości, lub osobie
niepełnoletniej,
b)
w opakowaniu zastępczym,
c)
w pomieszczeniu, w którym jest prowadzona sprzedaż żywności lub pasz, chyba że
w przypadku środka ochrony roślin przeznaczonego dla użytkownika nieprofesjonalnego
środek ten jest przechowywany pod zamknięciem w sposób zapewniający brak jego
kontaktu z żywnością lub paszą,
d)
przy zastosowaniu automatu, samoobsługi lub sprzedaży dokonywanej poza punktem
stałej lokalizacji (sprzedaż obwoźna i obnośna na targowiskach w rozumieniu przepisów
o podatkach i opłatach lokalnych),
e)
2)
po upływie terminu jego ważności;
podawania informacji niezgodnych z wymaganiami zawartymi w etykiecie środka ochrony
roślin, w tym w trakcie ich sprzedaży.
Przepisy ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin nakładają także na
dystrybutorów środków ochrony roślin opisany wcześniej obowiązek ukończenia odpowiedniego
szkolenia (dla doradców) przez osoby, które dokonują zbycia środków ochrony roślin ostatecznemu
nabywcy (wymóg ten nie dotyczy mikroprzedsiębiorców, dokonujących sprzedaży wyłącznie
preparatów
charakteryzujących
się
niskim
ryzykiem,
przeznaczonych
dla
użytkowników
nieprofesjonalnych), a także udzielania nabywcom środków ochrony roślin informacji o stwarzanych
przez nie zagrożeniach oraz sposobach ich unikania (art. 25 ww. ustawy). Osoby dokonujące zbycia
środków ochrony roślin są bowiem często głównym źródłem wiedzy o tych środkach dla osób
wykonujących zabiegi.
Przyjęte w Polsce ramy prawne zapewniają zatem pełne bezpieczeństwo obrotu środkami ochrony
roślin. W tym zakresie cele dyrektywy 2009/128/WE zostały osiągnięte.
Działania mające na celu ograniczanie ryzyka związanego ze sprzedażą środków ochrony roślin
realizowane w ramach krajowego planu działania będą się koncentrować na eliminowaniu przypadków
sprzedaży tych środków osobom nieuprawnionym oraz dystrybucji środków podrobionych lub
niedopuszczonych do stosowania. Zadanie to będzie realizowane przez działania szkoleniowe
i edukacyjne wśród dystrybutorów, rolników i innych podmiotów stosujących środki ochrony roślin.
Będą przeprowadzane także kontrole przestrzegania ww. wymagań.
2.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą
1) upowszechniane
informacje
dotyczące
zagrożeń
związanych
ze
stosowaniem
niedopuszczonych do obrotu oraz sfałszowanych środków ochrony roślin;
2) przeprowadzane kontrole podmiotów prowadzących działalność w zakresie wprowadzania
środków ochrony roślin do obrotu.
2.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie nieprawidłowości w zakresie obrotu środkami
ochrony roślin. W 2022 r. poziom nieprawidłowości w tym zakresie, stwierdzanych w ramach kontroli
prowadzonej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, powinien wynosić poniżej
3%.
2.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. W szczególności będzie realizowane przez Centrum Doradztwa
Rolniczego i wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego w ramach środków, o których mowa w art. 11
ustawy z dnia 22 października 2004 r. o jednostkach doradztwa rolniczego, a także przez Instytut
Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy oraz Instytut Ogrodnictwa w ramach programów
wieloletnich realizowanych przez te instytuty (opracowywanie materiałów edukacyjnych i prowadzenie
działalności edukacyjno-informacyjnej). Zadania związane z nadzorem nad obrotem i konfekcjonowaniem środków ochrony roślin będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin
i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin
i Nasiennictwa oraz wojewodów. Planuje się podjęcie współpracy w tym zakresie z samorządem
rolniczym, jednostkami samorządu terytorialnego, szkołami i uczelniami rolniczymi, a także
organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa.
3. Działanie 3. Upowszechnianie w społeczeństwie wiedzy o środkach ochrony roślin
Dyrektywa 2009/128/WE podkreśla konieczność podnoszenia wiedzy ogółu społeczeństwa
odnośnie do środków ochrony roślin, w tym osób niezajmujących się zawodowo działalnością
związaną ze stosowaniem tych środków, ich roli w nowoczesnym rolnictwie oraz ryzykiem, jakie może
wiązać się z ich stosowaniem.
W ramach tego działania, które służy osiągnięciu celów określonych w art. 7 dyrektywy
2009/128/WE, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin
i Nasiennictwa, Centrum Doradztwa Rolniczego wraz z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa rolniczego
jak również instytuty nadzorowane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi będą prowadzić
działalność edukacyjną w zakresie środków ochrony roślin. Będzie ona obejmować w szczególności
informacje o zagrożeniach wynikających ze stosowania środków ochrony roślin oraz metodach
eliminacji tych zagrożeń. Informacje na ten temat będą prezentowane na konferencjach, a także
publikowane w prasie i Internecie. Wśród użytkowników środków ochrony roślin będą dystrybuowane
materiały informacyjne. Informacje dotyczące ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem
środków ochrony roślin dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz dla środowiska zostaną udostępnione także
na stronie internetowej poświęconej integrowanej ochronie roślin – Platforma Sygnalizacji Agrofagów.
Ponadto, w ramach działania będą realizowane następujące zadania szczegółowe
Zadanie 1. Promowanie dobrych praktyk bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin
Bezpieczne stosowanie środków ochrony roślin zależy w dużym stopniu od świadomości, wiedzy
i umiejętności osób wykonujących zabiegi. Dokonując właściwych wyborów oraz wykorzystując
odpowiedni sprzęt i infrastrukturę techniczną, osoby wykonujące zabiegi środkami ochrony roślin
minimalizują ryzyko związane z ich użyciem.
W ramach krajowego planu działania będą opracowane i aktualizowane poradniki dobrej praktyki
ochrony roślin, obejmujące takie zagadnienia jak
1) bezpieczeństwo i higiena pracy podczas przechowywania i stosowania środków ochrony roślin;
2) ochrona środowiska wodnego podczas stosowania środków ochrony roślin;
3) ochrona zapylaczy podczas stosowania środków ochrony roślin;
4) kalibracja sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin;
5) rozpoznawanie sfałszowanych środków ochrony roślin.
Wszystkie informacje i publikacje poświęcone dobrym praktykom będą zamieszczane na
Platformie Sygnalizacji Agrofagów.
Zadanie 2. Gromadzenie informacji o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin
Obowiązek prowadzenia systemu rejestracji zatruć środkami ochrony roślin wynika z art. 7 ust. 2
dyrektywy 2009/128/WE. Przepis ten stanowi, że „państwa członkowskie ustanawiają systemy
gromadzenia informacji o przypadkach ostrych zatruć pestycydami oraz, w stosownych przypadkach,
o przewlekłych objawach zatruć wśród osób, które mogą być narażone na regularny kontakt
z pestycydami, takich jak operatorzy stosujący pestycydy, pracownicy rolni lub osoby mieszkające
w pobliżu obszarów, na których są stosowane pestycydy”. Implementując przepisy dyrektywy do
prawodawstwa polskiego w ustawie z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, postanowiono,
że informacje o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin gromadzi urząd obsługujący ministra
właściwego do spraw rolnictwa.
W ramach zadania będzie kontynuowana współpraca Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi
w zakresie pozyskiwania danych o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin z Kasą Rolniczego
Ubezpieczenia Społecznego, Ministerstwem Zdrowia (Narodowym Funduszem Zdrowia), Państwową
Inspekcją Pracy.
Celem zadania, poza pozyskaniem aktualnej wiedzy o przypadkach zatruć ludzi środkami ochrony
roślin i okolicznościach, w jakich do nich doszło, jest także ocena przyjętych rozwiązań prawnych
i organizacyjnych mających za zadanie przeciwdziałać takim incydentom.
3.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1) będzie upowszechniana w społeczeństwie wiedza o środkach ochrony roślin;
2) zostaną przygotowane materiały informacyjne i szkoleniowe w zakresie dobrych praktyk przy
stosowaniu środków ochrony roślin;
3) będą prowadzone działania informacyjne wśród użytkowników środków ochrony roślin;
4) będą gromadzone i analizowane informacje o zatruciach ludzi środkami ochrony roślin.
3.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie nieprawidłowości w zakresie stosowania
środków ochrony roślin. W 2022 r. poziom nieprawidłowości w tym zakresie, stwierdzanych w ramach
kontroli prowadzonej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, powinien wynosić
poniżej 5%.
3.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Planuje się podjęcie współpracy z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa
rolniczego, samorządem rolniczym, jednostkami samorządu terytorialnego, szkołami i uczelniami
rolniczymi, a także organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa.
Zadania dotyczące
monitorowania zatruć ludzi środkami ochrony roślin będą realizowane przy współpracy m.in. Kasy
Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Narodowego Funduszu Zdrowia i Państwowej Inspekcji
Pracy.
4. Działanie 4. Zapewnienie sprawności technicznej sprzętu przeznaczonego do
stosowania środków ochrony roślin
Korzystanie z niesprawnego technicznie opryskiwacza może mieć nieodwracalne, negatywne
skutki zarówno dla zdrowia człowieka i zwierząt, jak i stanu środowiska. Nierównomierne
rozprowadzenie środków ochrony roślin na opryskiwanej powierzchni niesie ze sobą także ryzyko, że
na obszarze, na którym ilość użytych środków jest mniejsza od zamierzonej, zostanie ograniczona
efektywność zabiegu. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 8 dyrektywy
2009/128/WE.
W celu ograniczenia ryzyka związanego z używaniem niesprawnych opryskiwaczy do
wykonywania zabiegów ochrony roślin, a co za tym idzie zmniejszenia ryzyka nieprawidłowej aplikacji
środków ochrony roślin, został utworzony system obligatoryjnych, okresowych badań sprawności
technicznej opryskiwaczy.
Badania sprawności technicznej opryskiwaczy są wykonywane na podstawie ustawy z dnia
8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin oraz przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa
i Rozwoju Wsi z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie wymagań dotyczących sprawności technicznej
sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin (Dz. U. z 2016 r. poz. 760) oraz
rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 grudnia 2013 r. w sprawie potwierdzania
sprawności technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin (Dz. U.
z 2016 r. poz. 924).
Przepisy ww. ustawy nakładają na użytkowników profesjonalnych środków ochrony roślin
obowiązek przeprowadzania zarówno okresowej kontroli stanu technicznego, jak i kalibracji sprzętu
przeznaczonego do stosowania tych środków. Zgodnie z tymi przepisami badaniom sprawności
technicznej powinny być poddawane: opryskiwacze ciągnikowe i samobieżne polowe lub sadownicze,
sprzęt agrolotniczy oraz wykorzystywany w kolejnictwie, a także sprzęt niestandardowy, tj. zaprawiarki
do nasion, instalacje przeznaczone do stosowania środków ochrony roślin w formie oprysku lub
zamgławiania w szklarniach lub tunelach foliowych, samobieżny lub ciągnikowy sprzęt przeznaczony
do stosowania środków ochrony roślin w formie granulatu oraz sprzęt przeznaczony do stosowania
środków ochrony roślin w formie oprysku, inny niż opryskiwacze ręczne i plecakowe, którego
pojemność zbiornika przekracza 30 litrów.
Mając na uwadze, że dyrektywa 2006/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 maja
2006 r. w sprawie maszyn, zmieniająca dyrektywę 95/16/WE (przekształcenie) (Dz. Urz. UE L 157
z 09.06.2006, str. 24, z późn. zm.) określa wymagania techniczne, jakie powinny spełniać maszyny
przeznaczone do stosowania środków ochrony roślin, wprowadzane do obrotu lub oddawane do
użytku (nowe opryskiwacze), to wymienione wyżej przepisy określają wymagania odnoszące się
jedynie do opryskiwaczy będących już w użytkowaniu. Ich celem jest sprawdzenie, czy w procesie
eksploatacji stan techniczny opryskiwaczy nie uległ pogorszeniu w sposób stwarzający zagrożenie dla
zdrowia ludzi i środowiska.
Wskazane wyżej ramy prawne w pełni implementują postanowienia art. 8 dyrektywy 2009/128/WE,
a także pozwalają na wyeliminowanie ryzyka wiążącego się ze stosowaniem środków ochrony roślin
sprzętem niesprawnym technicznie.
W ramach działania jest planowane dalsze doskonalenie systemu kontroli technicznej sprzętu
przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin. Jest planowane opracowanie w tym celu
wytycznych do badań i kontroli tego sprzętu zarówno dla ich użytkowników, jak i diagnostów.
Ponadto będą prowadzone działania informacyjno-edukacyjne oraz przeprowadzane kontrole,
w celu zapewnienia poddawania regularnym badaniom sprawności technicznej sprzętu do stosowania
środków ochrony roślin, wykorzystywanego przez użytkowników profesjonalnych.
4.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1) będą prowadzone
a) obowiązkowe badania sprzętu do stosowania środków ochrony roślin,
b) działania informacyjno-edukacyjne wśród użytkowników środków ochrony roślin,
c) kontrole podmiotów prowadzących badania oraz stosujących środki ochrony roślin;
2) zostaną opracowane materiały informacyjno-edukacyjne.
4.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie odsetka znajdującego się w użyciu sprzętu
do stosowania środków ochrony roślin, który jest regularnie poddawany obowiązkowym badaniom
sprawności technicznej. W 2022 r. poziom nieprawidłowości w tym zakresie, stwierdzanych w ramach
kontroli prowadzonej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, powinien wynosić
poniżej 1%.
4.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Zadania związane z nadzorem nad badaniami sprawności technicznej
sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin będą realizowane przez Państwową
Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków budżetowych Głównego
Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów. Materiały szkoleniowe, edukacyjne
i metodyczne będą opracowywane przez jednostki naukowo-badawcze, w tym w ramach realizacji
programów wieloletnich. Planuje się podjęcie w tym zakresie współpracy z wojewódzkimi ośrodkami
doradztwa rolniczego, samorządem rolniczym, jednostkami samorządu terytorialnego, szkołami
i uczelniami rolniczymi, a także organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa.
5. Działanie 5. Zabiegi agrolotnicze
W Polsce zostały przyjęte niezbędne rozwiązania prawne i organizacyjne, które dają pewność,
że ryzyko związane z aplikacją środków ochrony roślin przy wykorzystaniu sprzętu agrolotniczego
zostało ograniczone do minimum. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 9 dyrektywy
2009/128/WE. Wymagania i obowiązki związane z wykonywaniem zabiegów z zastosowaniem
środków ochrony roślin przy użyciu sprzętu agrolotniczego w Polsce, zarówno dla stosujących te
środki, jak i dla służb kontrolnych, określają przepisy ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach
ochrony roślin oraz przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 kwietnia
2013 r. w sprawie rozwiązań technicznych, jakie powinny być zastosowane podczas wykonywania
zabiegów z zastosowaniem środków ochrony roślin przy użyciu sprzętu agrolotniczego (Dz. U.
poz. 504), rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie
sposobu postępowania przy stosowaniu i przechowywaniu środków ochrony roślin (Dz. U. poz. 625)
oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie warunków
stosowania środków ochrony roślin (Dz. U. poz. 516).
Powyższe przepisy w sposób precyzyjny określają zasady wykonywania zabiegów ochrony roślin
z wykorzystaniem sprzętu agrolotniczego, w tym
1) środki ochrony roślin, które nie mogą być stosowane przy użyciu sprzętu agrolotniczego;
2) zasady zatwierdzania planów takich zabiegów przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin
i Nasiennictwa;
3) sposoby ostrzegania o wykonywaniu takich zabiegów osób, które mogłyby być narażone na
przypadkowy kontakt ze środkiem ochrony roślin;
4) warunki, w jakich zabiegi takie mogą się odbywać, w tym w odniesieniu do warunków
atmosferycznych;
5) wymagania dotyczące wyposażenia statku powietrznego (w urządzenia wykorzystujące
sygnał GPS do naprowadzania statku powietrznego na ścieżkę zabiegu oraz rozpoczęcia
i zakończenia oprysku).
Zabiegi agrolotnicze w Polsce są wykonywane tylko i wyłącznie w lasach, które zajmują 29,4%
terytorium kraju i rosną na obszarze 9,1 mln ha. Zabiegi te są wykonywane głównie przeciwko
brudnicy mniszce (Lymantria monacha), barczatce sosnówce (Dendrolimus pini), strzygoni choinówce
(Panolis flammea), osnui gwiaździstej (Acantholyda posticalis), borecznikom sosnowym (Diptrion sp.),
chrabąszczowatym (Melolontha sp.), zwójkowatym (Tortricidae) i miernikowcowatym (Geometridae).
Mając na uwadze, że przyjęte obecnie rozwiązania prawne i organizacyjne pozwoliły na
wyeliminowanie zidentyfikowanych zagrożeń związanych z wykonywaniem zabiegów ochrony roślin
przy użyciu sprzętu agrolotniczego, w ramach działania będą prowadzone kontrole przestrzegania
tych przepisów.
5.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą przeprowadzane kontrole.
5.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie liczby nieprawidłowości w zakresie
wykonywania zabiegów ochrony roślin przy użyciu sprzętu agrolotniczego. W 2022 r. poziom
nieprawidłowości w tym zakresie, stwierdzanych w ramach kontroli przeprowadzanej
przez
Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, powinien wynosić poniżej 1%.
5.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Zadania związane z nadzorem nad wykonywaniem zabiegów ochrony
roślin przy użyciu sprzętu agrolotniczego będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony
Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin
i Nasiennictwa oraz wojewodów. Planuje się podjęcie w tym zakresie współpracy z Dyrekcją
Generalną Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe.
6. Działanie 6. Ostrzeganie osób postronnych o zabiegach ochrony roślin
Ryzyko związane ze stosowaniem środków ochrony roślin dotyczy nie tylko operatorów sprzętu do
aplikacji tych środków oraz konsumentów płodów rolnych, ale także osób postronnych, które
przypadkowo mogą być narażone na kontakt ze środkami ochrony roślin, nieświadomie wkraczając na
obszar objęty zabiegiem.
Na przypadkowy kontakt ze środkami ochrony roślin mogą być także narażone zwierzęta
gospodarskie, w tym pszczoły miodne. W związku z powyższym zostały przyjęte rozwiązania prawne,
przewidujące ostrzeganie osób postronnych o wykonywanych zabiegach ochrony roślin. Działanie to
służy osiągnięciu celów określonych w art. 10 dyrektywy 2009/128/WE.
Szczegółowe rozwiązania w tym zakresie zostały przyjęte w odniesieniu do zabiegów
agrolotniczych – są one bowiem wykonywane na dużych obszarach leśnych, na ogół niekojarzonych
przez osoby niezwiązane z ochroną lasu ze stosowaniem środków ochrony roślin. Rozwiązania te
zostały zawarte w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie
sposobu postępowania przy stosowaniu i przechowywaniu środków ochrony roślin.
W ramach realizacji działania planowane jest
1)
upowszechnianie wiedzy o uprawnieniach dotyczących żądania informacji o planowanych
zabiegach ochron roślin, w szczególności wśród pszczelarzy i rolników ekologicznych;
2)
prowadzenie kontroli.
6.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1)
będzie
upowszechniana
wiedza
o
uprawnieniach
dotyczących
żądania
informacji
o planowanych zabiegach ochron roślin, w szczególności wśród pszczelarzy i rolników
ekologicznych;
2)
będą prowadzone kontrole.
6.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie liczby nieprawidłowości w zakresie
informowania o planowanych zabiegach ochrony roślin. W 2022 r. poziom nieprawidłowości w tym
zakresie, stwierdzanych w ramach kontroli przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony
Roślin i Nasiennictwa, powinien wynosić poniżej 1%.
6.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Nadzór nad informowaniem o planowanych zabiegach ochrony roślin
będzie realizowany przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów
wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów.
Planuje się podjęcie współpracy w tym zakresie z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa rolniczego,
samorządem rolniczym, jednostkami samorządu terytorialnego, szkołami i uczelniami rolniczymi,
a także organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa.
7. Działanie 7. Środki ochrony środowiska wodnego i wody pitnej
Niewłaściwie stosowane środki ochrony roślin, przenikając do naturalnych zbiorników i cieków
wodnych, przyczyniają się do skażenia tego środowiska. Stanowi to zagrożenie zarówno dla
organizmów wodnych, jak i dla człowieka, w różny sposób korzystającego z zasobów wodnych
(do spożycia, w celach rekreacji). Niektóre z tych środków mogą także kumulować się w osadach
dennych i być wykrywane w wodzie po długim czasie od ich zastosowania.
W związku z powyższym, mając na uwadze, że działanie to służy osiągnięciu celów art. 11
dyrektywy 2009/128/WE, zostały przyjęte regulacje mające na celu ochronę środowiska wodnego
przed ewentualnymi negatywnymi skutkami niewłaściwego wykonywania zabiegów z użyciem
środków ochrony roślin. Zagadnienia te zostały uregulowane w ustawie z dnia 8 marca 2013 r.
o środkach ochrony roślin oraz w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 maja
2013 r. w sprawie sposobu postępowania przy stosowaniu i przechowywaniu środków ochrony roślin
i rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie warunków
stosowania środków ochrony roślin. Przepisy te regulują warunki samego stosowania środków
ochrony roślin (np. maksymalną prędkość wiatru, przy jakiej można wykonać zabieg, tak aby
wyeliminować ryzyko zniesienia cieczy użytkowej, szerokość stref buforowych wokół zbiorników
i cieków wodnych, a także powierzchni nieprzepuszczalnych, stwarzających ryzyko skażeń
punktowych w przypadku spłukania środków ochrony roślin), jak również określają minimalne
odległości od zbiorników i cieków wodnych, w jakich można wykonywać czynności, z którymi wiąże się
największe ryzyko skażenia środowiska wodnego (jak przechowywanie środków ochrony roślin,
napełnianie i mycie sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin).
Regulacje dotyczące ochrony środowiska wodnego zawierają także przepisy ustawy z dnia 20 lipca
2017 r. – Prawo wodne (Dz. U. poz. 1566, z późn. zm.). Tym samym zostały wykonane zobowiązania
regulacyjne wynikające z postanowień dyrektywy 2009/128/WE.
Niezależnie od powyższego, w ramach krajowego planu działania będą prowadzone działania
edukacyjno-informacyjne
dotyczące
wskazanych
wyżej
regulacji
prawnych
(w
powiązaniu
z działaniami 1 i 3), jak i przeprowadzane kontrole w zakresie przestrzegania regulacji dotyczących
ochrony środowiska wodnego.
Będą prowadzone także działania mające na celu bieżące monitorowanie stanu środowiska
wodnego, w odniesieniu do zagrożeń stwarzanych przez środki ochrony roślin. Wyniki tego
monitorowania będą stanowić podstawę dla oceny efektywności rozwiązań prawnych, a także działań
edukacyjnych i kontrolnych, podejmowanych w celu ochrony środowiska wodnego.
W ramach działania będą prowadzone następujące zadania.
Zadanie 1. Prowadzenie monitoringu wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych
Państwowy monitoring środowiska to system utworzony na podstawie ustawy z dnia 27 kwietnia
2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2018 r. poz. 799, z późn. zm.). Zgodnie z art. 25 ust. 2
tej ustawy państwowy monitoring środowiska stanowi system pomiarów, ocen i prognoz stanu
środowiska oraz gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania informacji o środowisku.
Gromadzone informacje służą wspomaganiu działań na rzecz ochrony środowiska przez
systematyczne informowanie organów administracji i społeczeństwa o
1)
jakości elementów przyrodniczych, dotrzymywaniu standardów jakości środowiska lub innych
poziomów
określonych
przepisami
oraz obszarach
występowania
przekroczeń
tych
standardów lub innych wymagań;
2)
występujących zmianach jakości elementów przyrodniczych, przyczynach tych zmian, w tym
powiązaniach
przyczynowo-skutkowych
występujących
pomiędzy
emisjami
i
stanem
elementów przyrodniczych.
Państwowy monitoring środowiska, zgodnie z ustawą z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony
Środowiska (Dz. U. z 2016 r. poz. 1688, z późn. zm.) jest prowadzony przez Inspekcję Ochrony
Środowiska.
W ramach tego systemu jest prowadzony monitoring wód powierzchniowych i podziemnych.
Regulacje dotyczące badań monitoringowych są zawarte w rozporządzeniu Ministra Środowiska
z dnia 19 lipca 2016 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód
powierzchniowych i podziemnych (Dz. U. poz. 1178). Szczegółowe regulacje dotyczące oceny stanu
wód podziemnych są zawarte w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 21 grudnia 2015 r.
w sprawie kryteriów i sposobu oceny stanu jednolitych części wód podziemnych (Dz. U. z 2016 r.
poz. 85), natomiast szczegółowe regulacje dotyczące oceny stanu wód powierzchniowych są zawarte
w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 21 lipca 2016 r. w sprawie sposobu klasyfikacji stanu
jednolitych części wód powierzchniowych oraz środowiskowych norm jakości dla substancji
priorytetowych (Dz. U. poz. 1187).
Monitoring jakości wód jest prowadzony z uwzględnieniem wymagań określonych w dyrektywie
2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/60/WE z dnia 23 października 2000 r.
ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz. Urz. WE L 327
z 22.12.2000, str. 1, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjalne rozdz. 15, t. 5, str. 275),
tzw. Ramowej Dyrektywie Wodnej oraz w przypadku wód podziemnych – w dyrektywie 2006/118/WE
Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. w sprawie ochrony wód podziemnych
przed zanieczyszczeniem i pogorszeniem ich stanu (Dz. Urz. UE L 372 z 27.12.2006, str. 19, z późn.
zm.).
Program monitoringu wód powierzchniowych i podziemnych jest realizowany w ramach
1) monitoringu diagnostycznego;
2) monitoringu operacyjnego;
3) monitoringu badawczego;
4) monitoringu obszarów chronionych, który ma charakter uzupełniający do monitoringu stanu
jednolitych części wód powierzchniowych (monitoringu diagnostycznego, monitoringu
operacyjnego)
− zgodnie z wymaganiami zawartymi w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 19 lipca
2016 r. w sprawie form i sposobu prowadzenia monitoringu jednolitych części wód
powierzchniowych i podziemnych lub jego aktualizacji.
W ramach poszczególnych rodzajów monitoringu wód powierzchniowych są prowadzone badania
wskaźników biologicznych, fizykochemicznych i chemicznych wykonywane przez wojewódzkie
inspektoraty ochrony środowiska oraz wskaźników hydromorfologicznych prowadzone przez służbę
hydrologiczno-meteorologiczną. W ramach monitoringu wód podziemnych jest określany stan
chemiczny i ilościowy jednolitych części wód podziemnych.
Badania osadów dennych rzek i jezior są wykonywane w ramach monitoringu wód
powierzchniowych. Bezpośredni nadzór nad realizacją programu badań sprawuje Główny Inspektor
Ochrony Środowiska.
W
ramach
państwowego
monitoringu
środowiska
są
prowadzone
badania
substancji
priorytetowych, wśród których są substancje lub grupy substancji, które występują bądź występowały
w środkach ochrony roślin lub służą lub służyły do ich produkcji.
Podzadanie 1. Wody powierzchniowe
W ramach monitoringu diagnostycznego, operacyjnego, badawczego oraz monitoringu obszarów
chronionych w jednolitych częściach wód rzek i jezior, wód przejściowych i przybrzeżnych, Inspekcja
Ochrony Środowiska będzie realizowała badania określone w programach państwowego monitoringu
środowiska. Będą kontynuowane badania elementów biologicznych stanowiących podstawę oceny
stanu ekologicznego – kluczowego elementu decydującego o stanie ekologicznym jednolitych części
wód. W ramach monitoringu chemicznego będą prowadzone badania substancji szczególnie
szkodliwych dla środowiska wodnego (substancje priorytetowe, w tym substancje wchodzące w skład
środków ochrony roślin i służące do ich produkcji).
Podzadanie 2. Wody podziemne
W ramach krajowego monitoringu jakości wód podziemnych będą prowadzone badania zawartości
związków organicznych, w tym pestycydów. W ramach prac analitycznych były dotychczas
wykonywane
oznaczenia
związków
z
grupy pestycydów chloroorganicznych
i
pestycydów
fosforoorganicznych oraz pestycydów triazynowych. W latach następnych jest przewidywana
modyfikacja zakresu badanych pestycydów.
Podzadanie 3. Osady denne
Monitoring osadów dennych rzek i jezior będzie prowadzony w reprezentatywnych punktach
pomiarowo-kontrolnych monitoringu jednolitych części wód powierzchniowych. Monitoring osadów
dennych będzie prowadzony zgodnie z założeniami dyrektywy 2000/60/WE i 2013/39/UE oraz
nastawiony m.in. na analizę długoterminową trendów zmian stężeń substancji ulegających akumulacji
w osadach.
Zadanie 2. Prowadzenie monitoringu wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi
Nadzór nad jakością wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi sprawuje Państwowa Inspekcja
Sanitarna na podstawie ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U.
z 2017 r. poz. 1261, z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu
w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz. U. z 2018 r. poz. 1152).
Zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym
odprowadzaniu
ścieków
przedsiębiorstwo
wodociągowo-kanalizacyjne
jest
obowiązane
do
zapewnienia m.in. należytej jakości dostarczanej wody oraz prowadzenia regularnej kontroli
wewnętrznej w ramach zbiorowego zaopatrzenia w wodę. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia
7 grudnia 2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. poz. 2294)
wprowadza ponadto obowiązek zapewnienia wody odpowiedniej jakości przez prowadzenie
wewnętrznej kontroli jakości wody przez podmioty dostarczające lub wykorzystujące wodę
pochodzącą z indywidualnego ujęcia w ramach działalności gospodarczej lub w budynkach
użyteczności publicznej, budynkach zamieszkania zbiorowego lub w podmiotach działających na
rynku spożywczym, wykorzystujących wodę. Zasady prowadzenia monitoringu, który służy
sprawowaniu bieżącego nadzoru nad jakością wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi przez
regularne badanie wody i dostarczanie informacji niezbędnych do jej oceny, są określone przepisami
rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do
spożycia przez ludzi. Badania jakości wody do spożycia wykonują laboratoria Państwowej Inspekcji
Sanitarnej lub inne laboratoria o udokumentowanym systemie jakości badań, zatwierdzonym przez
organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, stosownie do ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym
zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków.
Badania jakości wody w zakresie m.in. pestycydów i sumy pestycydów są wykonywane w ramach
prowadzenia programu monitoringu jakości wody, który obejmuje wyniki badań jakości wody uzyskane
w ramach wewnętrznej kontroli jakości wody przeprowadzanej przez przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne oraz podmioty dostarczające lub wykorzystujące wodę pochodzącą z indywidualnego
ujęcia w ramach działalności gospodarczej lub w budynkach użyteczności publicznej, budynkach
zamieszkania zbiorowego lub w podmiotach działających na rynku spożywczym, wykorzystujących
wodę, jak również w ramach prowadzonego przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej nadzoru
nad jakością wody. Prowadzony monitoring służy przekazywaniu informacji niezbędnych do oceny
zgodności z wymaganiami określonymi w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r.
w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi w aspekcie zagrożeń zdrowotnych,
jakie mogą powodować zanieczyszczenia pojawiające się w wodzie. Próbki do badań jakości wody są
pobierane zgodnie z harmonogramem na dany rok z określoną częstotliwością. Minimalna
częstotliwość pobierania próbek do badań jakości wody zależy od objętości dostarczanej lub
produkowanej wody w danej strefie zaopatrzenia.
Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz podmioty zbiorowego zaopatrzenia w wodę
przeznaczoną do spożycia przez ludzi wykonują, zgodnie z załącznikiem nr 1 lit. B do rozporządzenia
Ministra Zdrowia z dnia 7 grudnia 2017 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez
ludzi, badania pestycydów i sumy pestycydów w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi
w zakresie, w jakim na danych obszarach ich występowanie jest wysoce prawdopodobne. Oznaczana
jest obecność pestycydów, których występowania w wodzie można oczekiwać. Zakres prowadzenia
badań jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi ustala właściwy państwowy powiatowy lub
państwowy graniczny inspektor sanitarny po uwzględnieniu różnych czynników jak np. jakość i rodzaj
ujmowanej wody, stosowane metody uzdatniania wody, materiały użyte do budowy sieci
wodociągowej oraz zanieczyszczenia występujące w środowisku.
Zadanie 3. Badanie wpływu chemicznej ochrony roślin na stan wód powierzchniowych
Państwowy monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych koncentruje się na
zbieraniu danych o stanie jednolitych części wód powierzchniowych w celu wydawania
wieloaspektowych
i
kompleksowych
ocen
między
innymi
na
potrzeby
wypełnienia
celów
planistycznych w gospodarowaniu wodami. Monitoring ten, ze względu na ograniczone spektrum
badanych substancji wynikające z uwarunkowań prawnych, nie obejmuje badań stosowanych środków
ochrony roślin.
Z tego powodu monitoring ten powinien być uzupełniany przez monitoring obejmujący jak
największą liczbę substancji czynnych, występujących obecnie w środkach ochrony roślin.
W tym celu będzie prowadzony w ramach programów wieloletnich monitoring pozostałości środków
ochrony roślin w wodach powierzchniowych przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut
Badawczy oraz Instytut Ogrodnictwa we współpracy z wojewódzkimi inspektoratami ochrony
środowiska na podstawie porozumień lub ustaleń pomiędzy ww. instytutami i wojewódzkimi
inspektoratami ochrony środowiska.
Zadanie 4. Nadzór nad środkami ochrony roślin zawierającymi substancje czynne, które
powinny być objęte szczególnym monitoringiem
Zgodnie z art. 1 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 540/2011 z dnia 25 maja 2011 r.
w sprawie wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009
w odniesieniu do wykazu zatwierdzonych substancji czynnych (Dz. Urz. UE L 153 z 11.06.2011, str. 1,
z późn. zm.) substancje czynne wymienione w załączniku do tego rozporządzenia zostają
zatwierdzone do stosowania w środkach ochrony roślin. W załączniku do rozporządzenia zostały
również przedstawione szczególne wymagania dotyczące danej substancji czynnej oraz informacje
czy dana substancja czynna powinna zostać objęta szczególnym programem monitorowania
w związku z większym ryzykiem związanym ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Na podstawie krajowego planu działania będzie prowadzony nadzór nad stosowaniem środków
ochrony roślin zawierających substancje czynne, które powinny zostać objęte szczególnym
programem monitorowania.
7.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1) będą prowadzone działania edukacyjno-informacyjne;
2) będą przeprowadzane kontrole;
3) będzie prowadzony monitoring wód powierzchniowych, podziemnych i osadów dennych;
4) będzie prowadzony monitoring wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi;
5) będzie sprawowany nadzór nad środkami ochrony roślin zawierającymi substancje czynne,
które powinny być objęte szczególnym monitoringiem.
7.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie wyników badania jakości wody. W 2022 r.
jakość wody ustalana na podstawie badania wpływu chemicznej ochrony roślin na stan wód
powierzchniowych, prowadzonego przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy oraz
Instytut Ogrodnictwa we współpracy z wojewódzkimi inspektoratami ochrony środowiska, powinna
klasyfikować powyżej 95% prób do kategorii A1, według normy rozporządzenia Ministra Środowiska
z dnia 27 listopada 2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody powierzchniowe
wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia.
7.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Zdrowia,
Ministerstwo Środowiska oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministrowi
Zdrowia lub Ministrowi Środowiska lub przez nich nadzorowane w ramach przyznanych limitów
wydatków budżetowych poszczególnych jednostek sektora finansów publicznych uczestniczących
w realizacji tego działania. Zadania związane z nadzorem nad przestrzeganiem środków ochrony
środowiska wodnego podczas wykonywania zabiegów ochrony roślin będą realizowane przez Inspekcje
w ramach limitów wydatków budżetowych ich Głównych Inspektorów oraz wojewodów. Planuje się
podjęcie w tym zakresie współpracy z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa rolniczego, samorządem
rolniczym,
jednostkami
samorządu
terytorialnego,
szkołami
i
uczelniami
rolniczymi,
a także
organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa.
8. Działanie 8. Ograniczenie stosowania środków ochrony roślin na obszarach
szczególnie wrażliwych
W Polsce zostały przyjęte szczegółowe przepisy ograniczające stosowanie środków ochrony roślin
na obszarach szczególnie wrażliwych – przede wszystkim na obszarach, na których mogą przebywać
osoby szczególnie narażone na zagrożenia stwarzane przez te środki (dzieci, osoby starsze, osoby
chore). Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 12 dyrektywy 2009/128/WE.
Stosownie do przepisów art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin,
jest zabronione stosowanie środków ochrony roślin, które zostały zgodnie z przepisami
rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r.
w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniającego i uchylającego
dyrektywy 67/548/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 1907/2006
(Dz. Urz. UE L 353 z 31.12.2008, str. 1, z późn. zm.), zaklasyfikowane jako stwarzające zagrożenie
dla zdrowia człowieka, na terenach placów zabaw, żłobków, przedszkoli, szkół podstawowych, szpitali,
stref ochronnych „A” wydzielonych na obszarach uzdrowisk lub obszarach ochrony uzdrowiskowej
w rozumieniu przepisów o lecznictwie uzdrowiskowym, uzdrowiskach i obszarach ochrony
uzdrowiskowej oraz w gminach uzdrowiskowych. Odstępstwa od tej zasady mogą być stosowane
jedynie w ściśle określonych przypadkach
1)
wystąpienia agrofagów kwarantannowych;
2)
zagrożenia przez agrofagi pomników przyrody lub zespołów przyrodniczo-krajobrazowych
w rozumieniu przepisów o ochronie przyrody;
3)
wystąpienia roślin stwarzających zagrożenie dla zdrowia ludzi;
4)
wystąpienia organizmów szkodliwych dla roślin lub produktów roślinnych, których zwalczenie
metodami niechemicznymi jest nieuzasadnione ekonomicznie lub nieskuteczne.
Decyzję w sprawie odstępstwa wydaje wojewódzki inspektor ochrony roślin i nasiennictwa.
Ponadto, zgodnie z art. 35 ust. 1 ww. ustawy, środki ochrony roślin należy stosować w taki sposób,
aby nie stwarzać zagrożenia dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz dla środowiska, w tym przeciwdziałać
zniesieniu środków ochrony roślin na obszary i obiekty niebędące celem zabiegu z zastosowaniem
tych środków oraz planować stosowanie środków ochrony roślin z uwzględnieniem okresu, w którym
ludzie będą przebywać na obszarze objętym zabiegiem.
Tym samym zostały przyjęte w Polsce wszystkie niezbędne środki prawne do ograniczenia
stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych i wyeliminowania ryzyka
z tym związanego w odniesieniu do szczególnie narażonych grup ludności.
W ramach działania będą realizowane działania edukacyjne oraz przeprowadzane kontrole
w zakresie przestrzegania powyższych przepisów.
8.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą
1) prowadzone działania informacyjno-edukacyjne;
2) przeprowadzane kontrole.
8.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie poziomu nieprawidłowości w zakresie
stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych. W 2022 r. poziom
nieprawidłowości w tym zakresie, stwierdzanych w ramach kontroli przeprowadzanej
przez
Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, powinien wynosić poniżej 1%.
8.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Kontrole dotyczące przestrzegania przepisów w zakresie ograniczenia
stosowania środków ochrony roślin na obszarach szczególnie wrażliwych będą przeprowadzane przez
Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków budżetowych
Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów. Planuje się podjęcie w tym
zakresie współpracy z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa rolniczego, samorządem rolniczym,
jednostkami samorządu terytorialnego, szkołami i uczelniami rolniczymi, a także organizacjami
działającymi w obszarze rolnictwa.
9. Działanie 9. Wyeliminowanie zagrożeń na poszczególnych etapach wykonywania
zabiegów ochrony roślin
Zagrożenia związane ze stosowaniem środków ochrony roślin mogą wystąpić nie tylko podczas
samego stosowania tych środków, ale również na innych etapach przygotowywania i wykonywania
zabiegu. Szczególne znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa ma właściwe przechowywanie
środków ochrony roślin (w celu uniemożliwienia ich przeniknięcia do wód lub środowiska glebowego
w razie przypadkowego wylania lub rozsypania środka, przypadkowego kontaktu ze środkiem osób
nieuprawnionych lub zwierząt – szczególnie niebezpieczne jest spożycie środka ochrony roślin, co
może się zdarzyć w przypadku przechowywania go w opakowaniach po żywności), sporządzanie
cieczy użytkowej (istnieje duże ryzyko rozlania środka i powstania skażeń punktowych), a także
zagospodarowywania pozostałości cieczy użytkowej i mycia sprzętu przeznaczonego do wykonywania
zabiegu po jego przeprowadzeniu. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 13
dyrektywy 2009/128/WE.
Ponieważ użytkownicy nieprofesjonalni środków ochrony roślin na ogół nie są w stanie spełnić
wymogów dotyczących właściwego przechowywania środków ochrony roślin, mycia użytego sprzętu
lub
zagospodarowywania
resztek
po
zabiegu
(środki
ochrony
roślin
są
przechowywane
i wykorzystywane przez amatorów m.in. w pomieszczeniach mieszkalnych), osoby takie nie powinny
mieć swobodnego dostępu do środków szczególnie niebezpiecznych.
W związku z powyższym zostały przyjęte przepisy określające szczegółowo sposób wykonywania
poszczególnych czynności związanych z ochroną roślin, w tym sposób
1) przechowywania środków ochrony roślin (obejmujący wymogi bezpieczeństwa i higieny pracy,
wymagania dla obiektów, w jakich środki te są przechowywane);
2) sporządzania cieczy użytkowej (minimalna odległość wykonywania takich czynności od
zbiorników i cieków wodnych);
3) stosowania środków ochrony roślin (w tym wymogi dotyczące zachowania stref buforowych,
warunków atmosferycznych, w jakich mogą być wykonywane zabiegi);
4) czyszczenia sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin (określający
minimalną odległość, w jakiej te czynności mogą być wykonywane od zbiorników i cieków
wodnych);
5) postępowania z pozostałościami cieczy użytkowej po zakończonych zabiegach;
6) postępowania z pustymi opakowaniami po środkach ochrony roślin.
Sposób postępowania, eliminujący ryzyko związane z wykonywaniem każdej z powyższych
czynności został określony w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 czerwca
2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy stosowaniu i magazynowaniu środków ochrony
roślin oraz nawozów mineralnych i organiczno-mineralnych (Dz. U. poz. 896, z późn. zm.),
rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 22 maja 2013 r. w sprawie sposobu
postępowania przy stosowaniu i przechowywaniu środków ochrony roślin, ustawie z dnia 13 czerwca
2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 150, z późn.
zm.) oraz rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie
warunków stosowania środków ochrony roślin.
Zostały przyjęte także rozwiązania ograniczające dostęp użytkowników nieprofesjonalnych do
preparatów stwarzających największe zagrożenie. Osoby takie na ogół nie mają bowiem szczegółowej
wiedzy dotyczącej bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin, jak również wykorzystują te
środki w miejscach, w których trudno jest zachować warunki bezpiecznego ich stosowania
(w pomieszczeniach mieszkalnych, na balkonach i w ogrodach przydomowych).
Zgodnie z art. 36 ust. 4 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin zostało
zabronione stosowanie przez użytkowników nieprofesjonalnych, w formie oprysku lub fumigacji,
a także wykorzystywanie do zaprawiania nasion, środków ochrony roślin zaklasyfikowanych, zgodnie
z przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z dnia 16 grudnia
2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniającego
i uchylającego dyrektywy 67/548/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniającego rozporządzenie (WE)
nr 1907/2006, do co najmniej jednej z poniższych klas i kategorii zagrożenia
1)
toksyczność ostra kategoria 1, 2 i 3;
2)
działanie rakotwórcze;
3)
działanie mutagenne;
4)
działanie szkodliwe na rozrodczość;
5)
działanie toksyczne na narządy docelowe po narażeniu jednorazowym (STOT SE) kategoria 1;
6)
działanie toksyczne na narządy docelowe po narażeniu powtarzanym (STOT RE) kategoria 1.
Wyeliminowanie zagrożeń na poszczególnych etapach wykonywania zabiegów ochrony roślin to
także dbałość, aby środki ochrony były stosowane w sposób niestwarzający zagrożenia dla zdrowia
ludzi i zwierząt oraz dla środowiska (promowanie dobrych praktyk dotyczyć musi nie tylko
wykonywania oprysków, ale i innych metod stosowania środków ochrony roślin, jak np. zaprawianie
nasion), a także przeciwdziałanie zniesieniu środków ochrony roślin na obszary i obiekty niebędące
celem zabiegu. Szczególną uwagę należy zwrócić przy tym na ochronę owadów zapylających.
W ramach działania będą realizowane zadania edukacyjne oraz przeprowadzane kontrole
w zakresie przestrzegania powyższych przepisów.
9.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą prowadzone
1) działania informacyjno-edukacyjne;
2) kontrole.
9.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie liczby nieprawidłowości w zakresie
wykonywania zabiegów ochrony roślin. W 2022 r. poziom nieprawidłowości w zakresie warunków
bezpiecznego stosowania środków ochrony roślin, jak i warunków przechowywania środków ochrony
roślin, stwierdzanych w ramach kontroli przeprowadzanej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin
i Nasiennictwa, powinien wynosić poniżej 1%.
9.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Zadania związane z nadzorem nad wykonywaniem zabiegów ochrony
roślin będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów
wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów.
Materiały informacyjne i edukacyjne będą opracowywane przez instytuty nadzorowane przez Ministra
Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w tym w ramach realizowanych przez nie programów wieloletnich.
10. Działanie 10. Integrowana ochrona roślin
Podstawowym celem krajowego planu działania jest upowszechnianie zasad integrowanej ochrony
roślin. Działanie to służy osiągnięciu celów określonych w art. 14 dyrektywy 2009/128/WE.
Wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin, której głównym założeniem jest racjonalne
stosowanie środków ochrony roślin, na podstawie faktycznej potrzeby wykonania zabiegu,
z uwzględnieniem w pierwszej kolejności metod niechemicznych, w najbardziej efektywny sposób
ogranicza zagrożenia związane ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Zadanie to stanowi kontynuację działań realizowanych w ramach krajowego planu działania na lata
2013–2017, dzięki którym upowszechniono głównie wśród użytkowników profesjonalnych środków
ochrony roślin zasady integrowanej ochrony roślin, ograniczając tym samym zagrożenia związane
z wykorzystywaniem tych środków.
Promowanie zasad integrowanej ochrony roślin będzie realizowane w ramach następujących
zadań szczegółowych.
Zadanie 1. Upowszechnianie wiedzy z zakresu integrowanej ochrony roślin
Zadaniem priorytetowym krajowego planu działania będzie dalsze upowszechnianie wiedzy na
temat integrowanej ochrony roślin.
Zadanie to będzie realizowane przez
1) prowadzenie specjalistycznych szkoleń, seminariów i konferencji, pokazów najlepszych
praktyk i doświadczeń polowych oraz innych przedsięwzięć w zakresie ochrony roślin;
2) przygotowywanie i upowszechnianie wyników badań naukowych, materiałów informacyjnych,
szkoleniowych oraz publikację informacji z zakresu ochrony roślin w prasie branżowej;
3) utrzymanie i rozwój Platformy Sygnalizacji Agrofagów, na której będą udostępniane metodyki
integrowanej ochrony roślin, systemy wspomagania decyzji, programy ochrony roślin oraz
opracowania naukowe dotyczące ochrony roślin.
Podstawowym sposobem promowania idei integrowanej ochrony roślin, a tym samym podnoszenia
wiedzy o zrównoważonych metodach ochrony upraw, będzie właściwa edukacja producentów rolnych
oraz doradców, a także dostarczenie im niezbędnych narzędzi do stosowania zasad integrowanej
ochrony roślin. Rozwój elektronicznej formy przekazu informacji będzie stanowić płaszczyznę
i narzędzie wymiany doświadczeń oraz transferu wiedzy pomiędzy nauką a praktyką przy wdrażaniu
integrowanej ochrony roślin.
Zadanie 2. Utrzymanie platformy internetowej poświęconej integrowanej ochronie roślin
Utworzona w ramach krajowego planu działania realizowanego w latach 2013–2017 Platforma
Sygnalizacji Agrofagów (www.agrofagi.com.pl) stanowi płaszczyznę i narzędzie wymiany doświadczeń
oraz transferu wiedzy pomiędzy nauką a praktyką przy realizacji wymagań integrowanej ochrony
roślin. Platforma ta jest prowadzona przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy
w ścisłej współpracy z Instytutem Ogrodnictwa oraz Instytutem Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa –
Państwowym Instytutem Badawczym w Puławach.
Biorąc pod uwagę możliwość dostępu do Internetu w Polsce, a w szczególności jego rozwój na
obszarach wiejskich, platforma umożliwia mieszkańcom tych obszarów dostęp do nowoczesnych
technologii. Za pośrednictwem platformy internetowej poświęconej integrowanej ochronie roślin jest
możliwe także informowanie ogółu społeczeństwa o środkach ochrony roślin i zasadach ich
stosowania. Na stronie internetowej będą udostępniane informacje dotyczące sygnalizacji agrofagów,
systemy wspomagania podejmowania decyzji w ochronie roślin, informacje na temat zwalczania
agrofagów, a także metodyki integrowanej ochrony roślin, programy ochrony roślin oraz poradniki.
W ramach działania jest planowana dalsza rozbudowa i modernizacja Platformy Sygnalizacji
Agrofagów w celu dostosowania jej do bieżących potrzeb użytkowników, obejmująca w szczególności
1) regularne zamieszczanie, w formie biuletynu, informacji istotnych w kontekście integrowanej
ochrony upraw (o wynikach badań naukowych, obserwacjach polowych, zmianach prawnych,
identyfikowanych zagrożeniach);
2) wydawanie komunikatów o wynikach sygnalizacji oraz nagłych zagrożeniach dla upraw;
3) zapewnienie jej interaktywności przez możliwość zadawania pytań ekspertowi.
Informacje na platformie zostaną poszerzone o znaczenie racjonalnego nawożenia w integrowanej
ochronie roślin. Zostaną zamieszczone materiały z zakresu doradztwa nawozowego opartego na
podstawie badań gleby i materiału roślinnego, które są wykonywane przez stacje chemiczno-rolnicze.
Ponadto będzie rozwijana współpraca z innymi jednostkami w zakresie sygnalizacji agrofagów
w celu pozyskiwania jak największej liczby danych (w szczególności z wojewódzkimi ośrodkami
doradztwa rolniczego, Centralnym Ośrodkiem Badania Odmian Roślin Uprawnych oraz jednostkami
naukowo-badawczymi).
Zadanie 3. Opracowanie, aktualizacja i udostępnienie metodyk integrowanej ochrony
poszczególnych upraw
Jednym z działań pozalegislacyjnych, służących wdrożeniu ogólnych zasad integrowanej ochrony
roślin, będzie aktualizacja oraz udostępnienie użytkownikom profesjonalnym środków ochrony roślin
metodyk integrowanej ochrony roślin. Metodyki zawierają zalecenia dotyczące metod ochrony roślin
dla poszczególnych upraw, obejmujące metody agrotechniczne, biologiczne i chemiczne, ze
szczególnym uwzględnieniem wspomagania naturalnych procesów samoregulacji zachodzących
w agrocenozach. Jednym z elementów wykorzystywanych w integrowanej ochronie roślin jest
stosowanie prawidłowego płodozmianu. Istotna jest też uprawa odmian odpornych i tolerancyjnych
oraz wprowadzanie do praktyki rolniczej alternatywnych form uprawy, takich jak siew mieszanek
odmian i gatunków, pozwalających na lepsze wykorzystanie zasobów środowiska rolniczego, bez
zakłócania jego równowagi biologicznej.
Metodyki integrowanej ochrony roślin zawierają wskazówki dotyczące doboru i stosowania
środków ochrony roślin w taki sposób, aby minimalizować ryzyko powstawania zagrożeń dla zdrowia
ludzi oraz dla środowiska naturalnego, w tym środowiska wodnego i owadów zapylających. Metodyki
mają charakter dobrowolnych wytycznych.
W ramach zadania będą aktualizowane dotychczas wykonane metodyki (w celu uwzględnienia
postępu technologicznego w ochronie roślin, wyników nowych badań naukowych, identyfikowanych
zagrożeń), jak i będą opracowywane metodyki dla nowych gatunków. Opracowywane i aktualizowane
metodyki będą udostępniane za pośrednictwem Platformy Sygnalizacji Agrofagów.
Zadanie 4. Prowadzenie systemu sygnalizacji agrofagów
Jednym z istotnych elementów integrowanej ochrony roślin jest ograniczenie wykonywania
chemicznych zabiegów ochrony roślin do przypadków, gdy jest to uzasadnione występowaniem
organizmów szkodliwych w natężeniu stwarzającym zagrożenie dla upraw oraz wybór optymalnego
terminu wykonania zabiegu ochrony roślin. Pozwala to, przez podniesienie efektywności zabiegów
ochrony roślin, na ograniczenie ilości stosowanych środków ochrony roślin czy też dobór najbardziej
skutecznych preparatów.
Planuje się, aby zadania w tym zakresie były wykonywane przez instytuty badawcze, jednostki
doradcze – zarówno jednostki doradztwa rolniczego, jak i jednostki komercyjne oraz organizacje
działające w obszarze rolnictwa lub grupy producentów.
Realizacji zadania będzie służyć głównie Platforma Sygnalizacji Agrofagów, na której będą
zamieszczane komunikaty i zalecenia dotyczące wykonania zabiegów w związku z wystąpieniem
zagrożenia powodowanego przez organizmy szkodliwe.
Ponadto, w ramach zadania będą opracowywane oraz udostępniane producentom i doradcom
poradniki sygnalizatora dla kolejnych upraw, zawierające praktyczne wytyczne dotyczące identyfikacji
i sygnalizacji poszczególnych agrofagów. Poradniki te, udostępniane na Platformie Sygnalizacji
Agrofagów, będą miały formę pełnych kompendiów dla poszczególnych upraw, jak i syntetycznych
kart informacyjnych dla poszczególnych agrofagów.
Zadanie 5. Udostępnienie systemów wspomagania podejmowania decyzji w ochronie roślin
Istotnym elementem monitorowania występowania organizmów szkodliwych i sygnalizacji ich
występowania jest wykorzystanie zaawansowanych systemów wspomagania decyzji w ochronie
roślin. Systemy takie umożliwiają ograniczenie liczby zabiegów przy jednoczesnym zabezpieczeniu
skutecznej ochrony roślin uprawnych, co przyczynia
się do zwiększenia bezpieczeństwa
konsumentów płodów rolnych oraz środowiska naturalnego, a także ograniczenia kosztów produkcji.
Wsparciem dla wdrożenia zasad integrowanej ochrony roślin poza systemem sygnalizacji
agrofagów jest zatem udostępnienie wybranych systemów wspomagania podejmowania decyzji
w ochronie roślin użytkownikom profesjonalnym środków ochrony roślin.
W ramach programów wieloletnich realizowanych przez instytuty nadzorowane przez Ministra
Rolnictwa i Rozwoju Wsi będą opracowywane i testowane nowe systemy oraz aktualizowane systemy
już dostępne. Wszystkie będą udostępniane na Platformie Sygnalizacji Agrofagów.
Zadanie 6. Udostępnienie programów integrowanej ochrony roślin
Narzędziem niezbędnym dla prawidłowego planowania i wykonywania zabiegów ochrony roślin są
programy integrowanej ochrony opracowywane dla poszczególnych upraw. Programy te są także
uzupełnieniem wiedzy przekazywanej za pośrednictwem metodyk integrowanej ochrony roślin,
ponieważ zawierają informacje o aktualnie dostępnych środkach ochrony roślin.
Programy ochrony roślin, aby pomagały we wdrażaniu zasad integrowanej ochrony roślin, obok
informacji o chemicznych metodach ochrony roślin, muszą zawierać wytyczne dotyczące działań
prewencyjnych i zapobiegających wystąpieniu agrofagów oraz informacje o niechemicznych metodach
ich zwalczania. Programy wskazują także preparaty zawierające substancje czynne niskiego ryzyka,
preparaty biologiczne oraz substancje podstawowe, którym należy przyznać pierwszeństwo przed
zastosowaniem chemicznych środków ochrony roślin.
Programy ochrony roślin będą uwzględniać także specyficzne wymagania systemów jakości
żywności, nakierowanych na ograniczanie zagrożeń dla środowiska naturalnego oraz dla zdrowia
ludzi, czyli rolnictwa ekologicznego oraz integrowanej produkcji roślin.
Programy ochrony roślin będą także wskazywać, jakie zagrożenia mogą wiązać się ze
stosowaniem poszczególnych preparatów i zawierać zalecenia, w jaki sposób zagrożenia te można
eliminować. W szczególności dotyczy to ochrony wód, fauny pożytecznej i owadów zapylających.
Będą zawierać także inne niezbędne informacje dla prawidłowego planowania zabiegów ochrony
roślin, jak np. wskazówki dotyczące łącznego stosowania agrochemikaliów czy zapobiegania
powstawaniu odporności u organizmów szkodliwych czy też minimalizowania obecności pozostałości
substancji czynnych.
W ramach krajowego planu działania będą opracowywane oraz regularnie aktualizowane programy
ochrony
dla
poszczególnych
upraw,
spełniające
powyższe
warunki.
Programy
te
będą
upowszechniane za pośrednictwem Platformy Sygnalizacji Agrofagów.
Zadanie 7. Upowszechnianie wyników oceny prowadzonej w ramach Porejestrowego
Doświadczalnictwa Odmianowego
Wykorzystywanie odmian roślin uprawnych wykazujących odporność lub tolerancję na organizmy
szkodliwe jest jednym z czynników sprzyjających ograniczeniu stosowania środków ochrony roślin.
Zadanie będzie realizowane przez Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych,
z wykorzystaniem oceny odporności odmian roślin uprawnych na agrofagi w ramach Porejestrowego
Doświadczalnictwa Odmianowego, na podstawie którego będą tworzone listy odmian zalecanych do
uprawy na obszarze województw. Listy te stanowią jeden z elementów udostępnianych na Platformie
Sygnalizacji Agrofagów w ramach doradztwa rolniczego.
Zadanie 8. Upowszechnianie systemu integrowanej produkcji roślin
Integrowana produkcja roślin jest krajowym systemem jakości żywności, wykorzystującym
w sposób zrównoważony postęp techniczny i biologiczny w uprawie, ochronie roślin i nawożeniu,
której zasadniczym celem jest dbałość o zdrowie ludzi i o środowisko. Zgodnie z przepisami
ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, nadzór nad gospodarstwami
uczestniczącymi w systemie i wydawanie certyfikatów poświadczających jej stosowanie należą do
podmiotów certyfikujących, upoważnianych przez wojewódzkich inspektorów ochrony roślin
i nasiennictwa.
Uczestnictwo w systemie pozwala na uzyskanie wysokiej jakości płodów rolnych, które można
wprowadzać do obrotu ze znakiem integrowanej produkcji roślin.
W ramach zadania będą prowadzone działania informacyjne i upowszechniające ten system.
Będzie rozszerzany zakres upraw, których producenci będą mogli uczestniczyć w systemie (przez
opracowywanie nowych metodyk integrowanej produkcji roślin). Doskonalone będą także metody
kontroli w ramach systemu dla zapewnienie jego wiarygodności, tak na rynku krajowym, jak i rynkach
państw, do których będą eksportowane polskie płody rolne.
Zadanie 9. Prowadzenie doradztwa w ochronie roślin
Zadaniem Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie i wojewódzkich ośrodków doradztwa
rolniczego jest prowadzenie doradztwa w zakresie rolnictwa. Wojewódzkie ośrodki doradztwa
rolniczego w ramach zadań z zakresu doradztwa rolniczego prowadzą szkolenia dla rolników i innych
mieszkańców obszarów wiejskich, w szczególności w zakresie stosowania nowoczesnych metod
agrotechnicznych i rolnictwa ekologicznego. Ponadto wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego
prowadzą działalność informacyjną wspierającą rozwój produkcji rolniczej, działalność w zakresie
podnoszenia kwalifikacji zawodowych rolników i innych mieszkańców obszarów wiejskich oraz
upowszechniają metody produkcji rolniczej. Zadania te obejmują także upowszechnianie wiedzy
i przekazywanie użytkownikom środków ochrony roślin najnowszych informacji związanych z ochroną
roślin. Właściwy sposób postępowania producentów rolnych stosujących środki ochrony roślin
w największym stopniu ogranicza ryzyko związane z ich użyciem. Dlatego jest konieczne
wykorzystanie profesjonalnego i niezależnego doradztwa w tym zakresie.
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie oraz wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego
współpracują z instytucjami administracji rządowej i samorządowej działającymi m.in. na rzecz
ochrony roślin, w szczególności z instytutami badawczymi, uczelniami rolniczymi, Państwową
Inspekcją Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz izbami rolniczymi, branżowymi organizacjami rolników
i innymi podmiotami gospodarczymi dostarczającymi środki do produkcji rolnej.
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie wraz z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa
rolniczego są podstawowymi jednostkami, które zajmują się kształceniem ustawicznym rolników
i mieszkańców obszarów wiejskich. Doskonalenie kadry doradczej z ośrodków wojewódzkich jest
realizowane przez system specjalistycznych szkoleń oraz organizowanie seminariów, konferencji
i pokazów najlepszych praktyk rolniczych, stanowiąc ważny element gwarancji świadczenia wysokiej
jakości usług doradczych.
Zadanie 10. Zapewnienie bezpieczeństwa owadów zapylających podczas wykonywania
zabiegów ochrony roślin
Jednym z podstawowych celów integrowanej ochrony roślin jest ograniczenie wpływu zabiegów
ochrony roślin na organizmy niebędące celem ich działania, w szczególności zaś na faunę
pożyteczną, w tym na owady zapylające.
Owady zapylające, a przede wszystkim pszczoły miodne, spełniają niezwykle istotną rolę
w rolnictwie, a także w naturalnych ekosystemach. Według danych Organizacji Narodów
Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa FAO, spośród 100 głównych gatunków roślin
uprawnych, stanowiących 90% produkowanej na świecie żywności, aż 71 jest zapylanych przez
pszczoły. Owady te pełnią szczególnie istotną rolę w produkcji owoców (jabłek, wiśni), warzyw
(ogórków, dyni, cukinii) oraz roślin przemysłowych (rzepaku).
Jednocześnie środki ochrony roślin są wskazywane jako jedna z przyczyn upadków owadów
zapylających obok chorób wirusowych, pasożytniczych oraz zmian środowiskowych.
Środki ochrony roślin przy niewłaściwym ich stosowaniu mogą bowiem powodować ostre zatrucia
pszczół, powodując ich nagłe upadki, oraz zatrucia chroniczne, osłabiające organizm owadów
i zwiększające narażenie ich na inne czynniki szkodliwe.
W związku z powyższym, przyjęto rozwiązania mające na celu ograniczenie ryzyka, jakie dla
owadów zapylających mogą stwarzać środki ochrony roślin. Zagadnienia ochrony zapylaczy są
jednym z wymagań integrowanej ochrony roślin, określonych w przepisach rozporządzenia Ministra
Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 kwietnia 2013 r. w sprawie wymagań integrowanej ochrony roślin
(Dz. U. poz. 505), a także obligatoryjnych szkoleń dla osób stosujących środki ochrony roślin, których
programy określa rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 maja 2013 r. w sprawie
szkoleń w zakresie środków ochrony roślin. Przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków ochrony roślin określają także
minimalne odległości od pasiek, w jakich można stosować te środki.
W ramach zadania będą prowadzone działania na rzecz ograniczenia liczby przypadków zatruć
pszczół środkami ochrony roślin, w tym
1) działania informacyjno-edukacyjne wśród użytkowników tych środków;
2) działania monitoringowe, w celu określenia stanu zdrowotności rodzin pszczelich w Polsce;
3) kontrole prawidłowości stosowania środków ochrony roślin;
4) badania naukowe dotyczące wrażliwości pszczoły miodnej i innych zapylaczy na środki
ochrony roślin.
Ponadto, aby prawidłowo oceniać ryzyko stwarzane przez środki ochrony roślin dla pszczół, na
podstawie przepisów ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, ustanowiono, że urząd
obsługujący ministra właściwego do spraw rolnictwa gromadzi informacje o zatruciach pszczół
środkami ochrony roślin.
System zbierania informacji o zatruciach pszczół pozwala na pełne poznanie skali tego zjawiska
oraz, w razie konieczności, podjęcie dodatkowych działań zmierzających do jego ograniczenia.
W ramach krajowego planu działania będą kontynuowane dotychczasowe działania mające na celu
określenie skali zagrożeń stwarzanych dla pszczół przez środki ochrony roślin.
Zadanie 11. Monitoring odporności agrofagów na środki ochrony roślin oraz ograniczanie tego
zjawiska
Podstawową zasadą integrowanej ochrony roślin jest ograniczenie stosowania chemicznych
środków ochrony roślin do niezbędnego minimum. Zjawisko odporności agrofagów na środki ochrony
roślin to obecnie bardzo często występująca przyczyna nieskuteczności zabiegu chemicznego.
Zjawisko to wymusza intensyfikację zabiegów chemicznych, co jest sprzeczne z założeniami
integrowanej ochrony roślin. W rezultacie do środowiska przyrodniczego dostaje się znacznie więcej
substancji chemicznych. Również straty ekonomiczne w rolnictwie powstałe na skutek uodparniania
się agrofagów są często bardzo duże (spadek plonowania roślin, wyższe koszty związane
z częstszym wykonywaniem zabiegów chemicznych).
Odporność agrofagów jest zjawiskiem dynamicznym, które stale ulega różnym zmianom
i w związku z tym wymaga stałego monitorowania. Obecnie zjawisko to występuje w Polsce
powszechnie i dotyczy środków ochrony roślin z grupy insektycydów, fungicydów, herbicydów oraz
z innych grup środków chemicznych i biologicznych. Jako przykłady gatunków agrofagów
o szczególnym znaczeniu z gospodarczego punktu widzenia, których odporność na środki chemiczne
powoduje znaczne straty w rolnictwie, mogą posłużyć: słodyszek rzepakowy, chowacz podobnik,
mszyca brzoskwiniowa w rzepaku, chwościk buraka czy miotła zbożowa.
Na podstawie zmian w poziomach wrażliwości ważnych gospodarczo gatunków agrofagów, będą
opracowywane i wdrażane do praktyki rolniczej odpowiednie strategie przeciwdziałające odporności.
Strategie te mogą być również opracowane i rozpatrywane pod kątem utrzymania skuteczności
substancji czynnych szczególnie istotnych dla rolnictwa. Dodatkowo będą tworzone i przekazywane
do praktyki rolniczej bieżące, innowacyjne zalecenia i informacje na temat poziomu wrażliwości
agrofagów, co pozwoli producentom roślin na skuteczniejszą ochronę upraw rolnych i ochronę
środowiska.
Realizacja zadania przyczyni się nie tylko do rozwiązywania bieżących problemów związanych
z odpornością agrofagów i skutecznością środków ochrony roślin. Pozwoli na utrzymanie stałej
kontroli zjawiska, szybką reakcję na pojawiające się problemy (często w trakcie okresu, w którym
środek jest dopuszczony do obrotu, ale pojawia się i narasta odporność), zwiększenie ilości
skutecznych środków ochrony roślin.
Badane będą również mechanizmy odporności, dzięki czemu, w wielu przypadkach, będzie
możliwe opracowanie metod, które umożliwią powrót populacji odpornej do wystarczającego poziomu
wrażliwości na daną substancję czynną (np. przez zastosowanie odpowiednich synergetyków
blokujących mechanizmy odporności).
W ramach zadania
1) będzie prowadzony monitoring w celu określenia poziomu odporności lub wrażliwości
wybranych gatunków agrofagów na środki ochrony roślin;
2) będą prowadzone badania naukowe w celu określenia mechanizmów zaistniałej odporności;
3) będzie opracowana strategia redukcji ryzyka odporności oraz minimalizująca jej skutki;
4) będą opracowywane zalecenia dla producentów rolnych oraz doradztwa, z uwzględnieniem
bieżącej sytuacji związanej z odpornością agrofagów;
5) będą prowadzone działania informacyjno-edukacyjne wśród użytkowników środków ochrony
roślin.
10.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1)
będzie upowszechniana wiedza z zakresu integrowanej ochrony roślin;
2)
będzie utrzymana i rozwijana platforma internetowa poświęcona integrowanej ochronie roślin;
3)
będą
opracowane,
aktualizowane
i
udostępniane
metodyki
integrowanej
ochrony
poszczególnych upraw;
4)
będzie prowadzony system sygnalizacji agrofagów;
5)
będą udostępniane systemy wspomagania podejmowania decyzji w ochronie roślin;
6)
będą udostępniane programy integrowanej ochrony roślin;
7)
będą
upowszechniane
wyniki
oceny
prowadzonej
w
ramach
Porejestrowego
Doświadczalnictwa Odmianowego;
8)
będzie upowszechniany system integrowanej produkcji roślin;
9)
będzie prowadzone doradztwo w ochronie roślin;
10) będą prowadzone działania informacyjno-edukacyjne i przeprowadzane kontrole, mające na
celu ograniczenie ryzyka stwarzanego przez środki ochrony roślin dla owadów zapylających;
11) będą monitorowane zatrucia pszczół środkami ochrony roślin;
12) będzie monitorowany poziom wrażliwości agrofagów na środki ochrony roślin, na podstawie
którego będą tworzone i upowszechniane strategie ograniczające zjawisko odporności.
10.2. Mierniki służące monitorowaniu
Efektywność działania będzie oceniana na podstawie liczby nieprawidłowości w zakresie
przestrzegania zasad integrowanej ochrony roślin. W 2022 r. poziom nieprawidłowości w tym zakresie,
stwierdzanych w ramach kontroli prowadzonej przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin
i Nasiennictwa, powinien wynosić poniżej 5%.
10.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane, a także Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie i wojewódzkie
ośrodki doradztwa rolniczego w ramach środków, o których mowa w art. 11 ustawy z dnia
22 października 2004 r. o jednostkach doradztwa rolniczego. Zadanie będzie także realizowane przez
Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Ogrodnictwa, Instytut Uprawy,
Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach oraz Państwowy Instytut
Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy w Puławach w ramach programów wieloletnich
realizowanych przez te instytuty. Nadzór nad systemem integrowanej produkcji roślin będzie
sprawowany przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w ramach limitów wydatków
budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz wojewodów.
Planuje się nawiązanie w tym zakresie współpracy z wojewódzkimi ośrodkami doradztwa
rolniczego, samorządem rolniczym, jednostkami samorządu terytorialnego, szkołami i uczelniami
rolniczymi, a także organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa.
11. Działanie 11. Analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin
Prawidłowe ukierunkowanie działań regulacyjnych oraz kontrolnych w zakresie obrotu środkami
ochrony roślin i stosowania środków ochrony roślin na obszary ryzyka, a także kreowanie polityki
państwa w odniesieniu do tych środków, wymaga ustanowienia sprawnego systemu gromadzenia
i analizy danych dotyczących ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, a także
kształtowania poziomu wiedzy o zachowaniach użytkowników tych środków. Działanie to służy
osiągnięciu celów określonych w art. 15 dyrektywy 2009/128/WE.
W związku z powyższym, w ramach krajowego planu działania będą przeprowadzane kontrole
i prowadzony monitoring oraz badania statystyczne, których celem będzie uzyskanie informacji
o wpływie środków ochrony roślin na środowisko. Na podstawie uzyskanych danych będą obliczane
wskaźniki ryzyka pestycydowego.
W tym celu będą realizowane następujące zadania szczegółowe.
Zadanie 1. Badania statystyczne dotyczące środków ochrony roślin
Na potrzeby realizacji krajowego planu działania będą wykorzystywane dane pochodzące z badań
statystycznych prowadzonych przez Główny Urząd Statystyczny na podstawie przepisów wydanych
na podstawie art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. o statystyce publicznej (Dz. U. z 2018 r.
poz. 997, z późn. zm.) oraz dane pochodzące z badań ankietowych prowadzonych przez Ministerstwo
Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
W ramach zadania będą wykonywane następujące podzadania.
Podzadanie 1. Prowadzenie badań statystycznych sprzedaży środków ochrony roślin
Badania statystyczne dotyczące sprzedaży środków ochrony roślin będą prowadzone przez
Główny Urząd Statystyczny we współpracy z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Instytutem
Ochrony Roślin – Państwowym Instytutem Badawczym.
Podzadanie 2. Prowadzenie badań statystycznych zużycia środków ochrony roślin
Zadanie będzie realizowane w ramach badań statystycznych zgodnie z metodologią określoną
w przepisach rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1185/2009 z dnia
25 listopada 2009 r. w sprawie statystyk dotyczących pestycydów (Dz. Urz. UE L 324 z 10.12.2009,
str. 1, z późn. zm.) przez Główny Urząd Statystyczny we współpracy z Państwową Inspekcją Ochrony
Roślin i Nasiennictwa, Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Instytutem Ochrony Roślin –
Państwowym Instytutem Badawczym.
Celem badania będzie określenie przeciętnego zużycia substancji czynnej wyrażonego w kg/ha
powierzchni dla poszczególnych gatunków roślin uprawnych. Badanie będzie prowadzone
z uwzględnieniem struktury upraw i wielkości produkcji oraz danych dotyczących sprzedaży środków
ochrony roślin w losowo wytypowanych gospodarstwach.
Podzadanie 3. Prowadzenie badań dotyczących integrowanej ochrony roślin
Dla prawidłowego zobrazowania efektywności działań krajowego planu działania są konieczne
aktualne dane dotyczące znajomości przez rolników zasad integrowanej ochrony roślin oraz
prawidłowości zachowań podczas przygotowywania zabiegu ochrony roślin, stosowania środka
ochrony roślin, a także bezpośrednio po zabiegu. Dane te będą zbierane w ramach badań – Polska
Wieś i Rolnictwo realizowanych przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz badań struktury
gospodarstw rolnych realizowanych przez Główny Urząd Statystyczny.
Zadanie 2. Kontrole i monitoringi dotyczące środków ochrony roślin
W Polsce kontrole są przeprowadzane przez organy określone w obowiązujących ustawach.
Prowadzone są także badania monitoringowe, które odnoszą się do prawidłowości stosowania
środków ochrony roślin. Można tu wyróżnić obszary bezpieczeństwa ludzi (w tym bezpieczeństwa
żywności), zwierząt i środowiska. Najczęściej są to badania poziomu pozostałości środków ochrony
roślin lub ich metabolitów.
Wyniki analiz będą stanowiły podstawę do oceny stopnia realizacji celów krajowego planu
działania, a także do ewentualnej zmiany przepisów dotyczących zarządzania ryzykiem związanym
z obrotem środkami ochrony roślin i stosowaniem środków ochrony roślin.
W ramach zadania będą wykonywane następujące podzadania.
Podzadanie 1. Kontrola żywności pochodzenia roślinnego na obecność pozostałości
środków ochrony roślin
Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej prowadzą urzędowe kontrole żywności pochodzenia
roślinnego produkowanej i wprowadzanej do obrotu oraz żywności pochodzenia zwierzęcego
wprowadzonej do obrotu – zgodnie z kompetencjami określonymi w ustawie z dnia 25 sierpnia 2006 r.
o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz. U. z 2017 r. poz. 149, z późn. zm.) oraz w ustawie z dnia
14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Państwowa Inspekcja Sanitarna w ramach opracowywanego corocznie planu pobierania próbek,
w części dotyczącej badania pozostałości pestycydów realizuje
1) skoordynowany monitoring Unii Europejskiej (zgodnie z rozporządzeniami Komisji
Europejskiej dotyczącymi wieloletnich skoordynowanych unijnych programów kontroli na
kolejne lata);
2) monitoring i urzędową kontrolę pozostałości pestycydów w żywności;
3) kontrolę graniczną (zgodnie z przepisami Unii Europejskiej oraz przepisami krajowymi
dotyczącymi kontroli granicznej).
Realizacja ww. planu w części dotyczącej pozostałości pestycydów obejmuje
1) kontrolę żywności na rynku krajowym w kierunku obecności pozostałości pestycydów
i weryfikację zgodności z wartościami NDP określonymi w rozporządzeniu (WE) nr 396/2005
Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 lutego 2005 r. w sprawie najwyższych
dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów w żywności i paszy pochodzenia
roślinnego i zwierzęcego oraz na ich powierzchni, zmieniającym dyrektywę Rady
91/414/EWG);
2) ocenę narażenia konsumenta oraz działania w ramach systemu wczesnego ostrzegania
o niebezpiecznej żywności i paszach – RASFF lub inne działania – w przypadku
stwierdzenia przekroczeń wartości NDP.
W realizacji kontroli pozostałości pestycydów w żywności bierze udział 16 wojewódzkich stacji
sanitarno-epidemiologicznych. Próbki do badań są pobierane przez pracowników stacji sanitarno-epidemiologicznych szczebla powiatowego oraz tam gdzie to właściwe – przez pracowników stacji
granicznych, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 17 października 2007 r. w sprawie
pobierania próbek żywności w celu oznaczania pozostałości pestycydów (Dz. U. poz. 1502). Badania
pozostałości pestycydów w żywności są prowadzone w akredytowanych laboratoriach 5 wojewódzkich
stacji sanitarno-epidemiologicznych: Warszawie, Łodzi, Opolu, Rzeszowie i Wrocławiu. W przypadku
stwierdzenia
niezgodności
z
wartością
najwyższego
dopuszczalnego
poziomu pozostałości
pestycydów w żywności pochodzącej z obrotu, eksperci Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego –
Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie, na wniosek Głównego Inspektora Sanitarnego,
dokonują oceny ryzyka dla konsumentów.
Podzadanie 2. Kontrola pasz na obecność pozostałości środków ochrony roślin
Inspekcja Weterynaryjna w ramach realizacji Planu Urzędowej Kontroli Pasz prowadzi monitoring
pasz w zakresie obecności pozostałości pestycydów chloroorganicznych i fosforoorganicznych.
System nadzoru nad paszami, kompetencje i odpowiedzialność właściwych organów określa ustawa
z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. z 2017 r. poz. 453, z późn. zm.). Organem kontrolnym
sprawującym nadzór nad całym sektorem paszowym jest powiatowy lekarz weterynarii, z wyłączeniem
wytwarzania pasz leczniczych i obrotu paszami leczniczymi, nad którym nadzór sprawuje wojewódzki
lekarz weterynarii. Próbki są pobierane z materiału paszowego pochodzenia roślinnego oraz
mieszanek paszowych dla zwierząt. Weterynaryjna kontrola graniczna produktów pochodzenia
roślinnego stosowanych w żywieniu zwierząt jest przeprowadzana przez granicznego lekarza
weterynarii.
Podzadanie 3. Kontrola żywności pochodzenia zwierzęcego na obecność pozostałości
środków ochrony roślin
Zadanie z zakresu kontroli pozostałości środków ochrony roślin w żywności pochodzenia
zwierzęcego, w tym pestycydów chloroorganicznych i polichlorowanych bifenyli oraz pestycydów
fosforoorganicznych, należy do kompetencji Inspekcji Weterynaryjnej. Podstawę prawną stanowi
art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 16 grudnia 2005 r. o produktach pochodzenia zwierzęcego (Dz. U.
z 2017 r. poz. 242, z późn. zm.) oraz rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia
21 czerwca 2017 r. w sprawie monitorowania substancji niedozwolonych, pozostałości chemicznych,
biologicznych, produktów leczniczych i skażeń promieniotwórczych (Dz. U. poz. 1246), wdrażające do
polskiego prawa dyrektywę Rady 96/23/WE z dnia 29 kwietnia 1996 r. w sprawie środków
monitorowania niektórych substancji i ich pozostałości u żywych zwierząt i w produktach pochodzenia
zwierzęcego oraz uchylającą dyrektywy 85/358/EWG i 86/469/EWG oraz decyzje 89/187/EWG
i 91/664/EWG (Dz. Urz. WE L 125 z 23.05.1996, str. 10, z późn. zm. – Dz. Urz. UE Polskie wydanie
specjalne; rozdz. 3, t. 19, str. 71). Założenia programu badań pozostałości, jego plan, jak i wyniki tych
badań, są opracowywane przez Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy
w Puławach, zatwierdzane do realizacji przez Głównego Lekarza Weterynarii, a następnie
akceptowane przez Komisję Europejską.
Zadanie 3. Opracowanie wskaźników oraz analiza ryzyka związanego ze stosowaniem środków
ochrony roślin
Na podstawie danych uzyskanych w trakcie działań kontrolnych, badań statystycznych
dotyczących obrotu środkami ochrony roślin i stosowania środków ochrony roślin oraz systemów
monitorowania zjawisk związanych ze środkami ochrony roślin, w ramach programu wieloletniego
realizowanego przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy, będą doskonalone
opracowane w ramach krajowego planu działania na lata 2013–2017 krajowe wskaźniki ryzyka
związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin, a także będą wykonywane stosowne obliczenia
wartości tych wskaźników. Wskaźniki w kolejnych latach pozwolą na analizę zagrożeń związanych ze
stosowaniem środków ochrony roślin, stanowiąc podstawę do zarządzania ryzykiem i kształtowania
polityki w odniesieniu do środków ochrony roślin.
11.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą
1) zbierane i analizowane dane uzyskane w trakcie działań kontrolnych, monitoringowych oraz
badań statystycznych, dotyczących obrotu i stosowania środków ochrony roślin;
2) aktualizowane i obliczanie wskaźniki ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin.
11.2. Mierniki służące monitorowaniu
Ze względu na charakter działania, mającego na celu zwiększenie efektywności innych działań
ujętych w krajowym planie działania, nie zostały wyodrębnione do oceny jego realizacji indywidualne
mierniki.
11.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Zdrowia,
Ministerstwo Środowiska oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministrowi
Zdrowia lub Ministrowi Środowiska lub przez nich nadzorowane, Główny Urząd Statystyczny,
w ramach limitów wydatków budżetowych przyznanych poszczególnym jednostkom sektora finansów
publicznych uczestniczącym w realizacji tego działania. Działanie będzie także realizowane w ramach
limitów wydatków budżetowych wojewodów oraz przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut
Badawczy oraz Instytut Ogrodnictwa w ramach programów wieloletnich realizowanych przez te
instytuty.
12. Działanie 12. Utrzymanie efektywnego nadzoru nad obrotem i stosowaniem
środków ochrony roślin
Ograniczaniu ryzyka pojawienia się nieprawidłowości związanych z prowadzeniem obrotu
i konfekcjonowania oraz stosowaniem środków ochrony roślin służy nie tylko działalność polegająca
na wyposażeniu użytkowników profesjonalnych tych środków w odpowiednią wiedzę i narzędzia
pozwalające na ograniczenie stosowania tych środków do niezbędnego minimum. Konieczne w tym
zakresie są także działania kontrolne służb państwowych, mające na celu eliminowanie stwierdzanych
nieprawidłowości. Działania te, w celu zapewnienia odpowiedniej efektywności, bazują na analizie
ryzyka pozwalającej na ukierunkowanie kontroli na obszary o największym prawdopodobieństwie
występowania nieprawidłowości.
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o ochronie roślin, nadzór nad obrotem
i konfekcjonowaniem oraz stosowaniem środków ochrony roślin należy do obowiązków Państwowej
Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Eliminowanie przypadków naruszania norm prawnych
w zakresie obrotu i konfekcjonowania środków ochrony roślin w zasadniczy sposób wpływa na
ograniczenie ryzyka związanego z ich obrotem, a w dalszej kolejności z ich stosowaniem.
Zakres ww. zadań realizowanych przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa
obejmuje
1) kontrolę obrotu środkami ochrony roślin (zapobieganie wprowadzaniu i eliminowanie z obrotu
środków niedopuszczonych do obrotu lub podrobionych, stanowiących nieznane zagrożenie
dla ludzi, zwierząt i środowiska);
2) badanie jakości środków ochrony roślin znajdujących się w obrocie;
3) kontrolę stosowania środków ochrony roślin w gospodarstwach z produkcją roślinną,
w miejscach zaprawiania materiału siewnego, wykonywania zabiegów metodą fumigacji,
w magazynach płodów rolnych, w miejscach, gdzie stosowanie środków ochrony roślin może
podlegać ograniczeniom lub być zabronione, a także w innych miejscach stosowania tych
środków, w tym stosowania zasad integrowanej ochrony roślin;
4) nadzór nad stosowaniem środków ochrony roślin sprzętem montowanym na statkach
powietrznych;
5) badanie pozostałości środków ochrony roślin w płodach rolnych w ramach kontroli
prawidłowości stosowania środków ochrony roślin.
W ramach działania jest planowane prowadzenie efektywnego nadzoru nad obrotem środkami
ochrony roślin i stosowaniem środków ochrony roślin.
Dla zapewnienia efektywności działania jest konieczne także zapewnienie odpowiedniej
współpracy krajowych organów administracji odpowiedzialnych za nadzór nad obrotem i stosowaniem
środków ochrony roślin z organami pozostałych państw członkowskich Unii Europejskiej.
Działania Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa będą ukierunkowane przede
wszystkim na
1) ochronę owadów zapylających podczas wykonywania zabiegów ochrony roślin;
2) ochronę środowiska wodnego podczas wykonywania zabiegów ochrony roślin (przestrzeganie
wymogów dotyczących stref buforowych);
3) spełnienie wymogów dotyczących stanu technicznego sprzętu przeznaczonego do stosowania
środków ochrony roślin;
4) eliminację z rynku podrobionych środków ochrony roślin.
W celu zapewnienia jak najwyższej efektywności kontroli przeprowadzanych przez Państwową
Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, w ramach krajowego planu działania realizowanego
w latach 2013–2017 Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy opracował narzędzia
matematyczno-statystyczne służące analizie ryzyka i planowaniu kontroli. Narzędzia te będą
doskonalone w ramach krajowego planu działania.
12.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania
1) będzie przeprowadzana kontrola prawidłowości obrotu środkami ochrony roślin i stosowania
środków ochrony roślin;
2) będą doskonalone narzędzia służące analizie ryzyka oraz planowaniu kontroli.
12.2. Mierniki służące monitorowaniu
Ze względu na charakter działania, mającego na celu zwiększenie efektywności innych działań
ujętych w krajowym planie działania, nie zostały wyodrębnione do oceny jego realizacji indywidualne
mierniki.
12.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach limitów
wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i rozwoju Wsi lub przez
niego nadzorowane. Zadania związane z nadzorem nad obrotem, konfekcjonowaniem i stosowaniem
środków ochrony roślin będą realizowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa
w ramach limitów wydatków budżetowych Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz
wojewodów. Zadanie będzie także realizowane przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut
Badawczy oraz Instytut Ogrodnictwa w ramach programów wieloletnich realizowanych przez te
instytuty.
13. Działanie 13. Optymalizacja ochrony upraw małoobszarowych i ekologicznych
Ochrona roślin o niskim zużyciu preparatów chemicznych obejmuje integrowaną ochronę roślin
oraz rolnictwo ekologiczne.
Wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin wymaga zapewnienia producentom rolnym,
odpowiednich narzędzi, w tym także środków zawierających substancje czynne zakwalifikowane do
grupy niskiego ryzyka, a także substancje dopuszczone do stosowania w uprawach ekologicznych,
które minimalizują ryzyko negatywnego wpływu na środowisko.
Dobór środków ochrony roślin powinien nie tylko zapewniać możliwość ochrony poszczególnych
upraw, ale także przemienne stosowanie środków ochrony roślin zawierających różne substancje
czynne. Obok chemicznych środków ochrony roślin producenci rolni powinni mieć możliwość
sięgnięcia po preparaty biologiczne zawierające mikroorganizmy lub makroorganizmy lub substancje
podstawowe.
Brak optymalnej dostępności środków ochrony roślin jest szczególnie widoczny w przypadku
rolnictwa ekologicznego, gdzie stosowane mogą być wyłącznie preparaty zawierające określone
substancje czynne, a także upraw małoobszarowych.
Brak środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w uprawach małoobszarowych jest
przy tym jednym z czynników zwiększających ryzyko naruszeń przepisów dotyczących stosowania
tych środków, w tym ich stosowania niezgodnie z etykietą.
Przepisy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 z dnia
21 października 2009 r. dotyczącego wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin i uchylającego
dyrektywy Rady 79/117/EWG i 91/414/EWG (Dz. Urz. UE L 309 z 24.11.2009, str. 1, z późn. zm.),
przewidują w procedurach dopuszczania środków ochrony roślin do obrotu możliwość wykorzystania
takich mechanizmów jak rejestracja strefowa, wzajemne uznawanie zezwoleń (w tym także na
zastosowania
małoobszarowe),
czy
też
rozszerzenie
zakresu
zezwoleń
na
zastosowania
małoobszarowe.
W związku z powyższym, w ramach działania, priorytetowo będą realizowane prace na rzecz
zapewnienia odpowiedniego asortymentu i wyboru środków ochrony roślin dopuszczonych do
stosowania w rolnictwie ekologicznym oraz substancji podstawowych.
13.1. Sposób realizacji działania
W ramach realizacji działania będą prowadzone
1) badania i analizy w zakresie zapewnienia odpowiedniego asortymentu i wyboru środków ochrony
roślin, z uwzględnieniem upraw małoobszarowych i ekologicznych;
2) konsultacje z przedstawicielami organizacji działających w obszarze rolnictwa, grup producentów,
nauki, doradztwa oraz producentów środków ochrony roślin.
13.2. Mierniki służące monitorowaniu
Planowane jest coroczne wydanie lub rozszerzenie zakresu co najmniej 50 zezwoleń dla środków
ochrony roślin w zakresie zastosowań małoobszarowych lub do stosowania w rolnictwie
ekologicznym, w szczególności zawierających substancje czynne niskiego ryzyka lub substancje
przeznaczone do stosowania w uprawach ekologicznych.
13.3. Podmioty odpowiedzialne za realizację
Działanie będzie realizowane przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w ramach przyznanych
limitów wydatków budżetowych oraz przez jednostki podległe Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub
przez niego nadzorowane. Przy realizacji zadania planuje się podjęcie współpracy z organizacjami
działającymi w obszarze rolnictwa oraz producentami środków ochrony roślin.
V. Podsumowanie
Podjęte w Polsce działania w ramach realizacji krajowego planu działania, a także przed
przyjęciem tego dokumentu, pozwoliły na wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin oraz istotne
ograniczenie lub, w niektórych obszarach, wyeliminowanie zidentyfikowanych zagrożeń stwarzanych
przez środki ochrony roślin. Polska przyjęła przy tym przepisy prawa, jak również rozwiązania
systemowe,
gwarantujące
pełne
wdrożenie postanowień
dyrektywy 2009/128/WE. Niektóre
z rozwiązań wynikających z dyrektywy, były przy tym już wcześniej obecne w polskim porządku
prawnym.
W Polsce, pomimo wynikającego ze zmian zachodzących w polskim rolnictwie wzrostu stosowania
środków ochrony roślin, nadal pozostaje on znacząco niższy niż w państwach europejskich
o intensywnej produkcji rolnej. Badania pozostałości środków ochrony roślin w żywności pochodzenia
roślinnego, zwierzęcego i w paszach wskazują przy tym na bardzo niskie poziomy przekroczeń
dopuszczalnych prawem Unii Europejskiej poziomów pozostałości środków ochrony roślin. Tym
samym polska żywność jest bezpieczna dla konsumenta.
W ostatnich latach obserwowany jest także spadek liczby zatruć ludzi środkami ochrony roślin
z 616 w 2013 r. do 450 w 2016 r.
W krajowym planie działania wykorzystano doświadczenia związane z realizacją wcześniejszego
planu. Uwzględnione w nim zostały także wyniki misji Komisji Europejskiej przeprowadzonej w Polsce
w dniach 7–14 czerwca 2017 r. w celu oceny wdrażania środków na rzecz zrównoważonego
stosowania pestycydów, w wyniku czego niektóre z dotychczas realizowanych działań zostały
zmodyfikowane. Dodane zostały także nowe działania, odpowiadające aktualnym potrzebom
w zakresie ograniczania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin. Niezależnie od
powyższego, głównym celem krajowego planu działania pozostaje upowszechnianie ogólnych zasad
integrowanej ochrony roślin.
Powszechne wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin przez użytkowników profesjonalnych
środków ochrony roślin, ale też przez użytkowników nieprofesjonalnych, przyczynia się bowiem
w największym stopniu do racjonalizacji i zrównoważonego stosowania tych środków, w tym również
ochrony owadów zapylających.
W krajowym planie działania zostały także określone mierzalne wskaźniki służące do oceny ryzyka
związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin dla zdrowia ludzi i zwierząt oraz dla środowiska,
w tym dotyczące zużycia środków ochrony roślin.
Przy opracowaniu krajowego planu działania zapewniono szeroki udział społeczeństwa. Zebrano
opinie środowisk naukowych, organizacji działających w obszarze rolnictwa, a także jednostek
administracji publicznej.
VI. Zgodność krajowego planu działania z dokumentami strategicznymi
dotyczącymi rolnictwa
Zrównoważone stosowanie środków ochrony roślin stało się jednym z priorytetów polityki
ekologicznej w Polsce. Procesy restrukturyzacji i unowocześniania gospodarki przyczyniły się do
obniżenia poziomu presji na środowisko. Krajowy plan działania wychodzi naprzeciw polityce
ekologicznej w obszarze produkcji roślinnej. Zachowanie organizmów pożytecznych w obszarze
upraw polowych jest jednym z ważniejszych elementów ochrony biologicznej, która stanowi priorytet
w poszukiwaniu metod niechemicznych w ochronie roślin.
Krajowy plan działania jest zgodny z Planem na rzecz odpowiedzialnego rozwoju przyjętym
uchwałą Rady Ministrów z dnia 16 lutego 2016 r. oraz będącą jego uszczegółowieniem nową
średniookresową strategią rozwoju kraju, tj. Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku
2020 (z perspektywą do 2030 r.), przyjętą przez Radę Ministrów uchwałą z dnia 14 lutego 2017 r.
Głównym celem działań rozwojowych ww. strategii jest „stworzenie warunków dla wzrostu dochodów
mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym,
środowiskowym
zrównoważonego
i terytorialnym”.
W
i odpowiedzialnego
dokumencie
rozwoju
podkreślone
kraju
będzie
zostało,
że
zwiększanie
kluczowe
dla
konkurencyjności
gospodarstw rolnych oraz producentów rolno-spożywczych przez poprawę ich dochodowości,
integrację łańcucha żywnościowego i bardziej sprawiedliwy podział wartości dodanej w tym łańcuchu,
oparty na zasadzie partnerstwa.
Jednocześnie w celu szczegółowym I strategii – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej
o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną, zaprojektowanych zostało siedem kierunków interwencji,
w tym trzy poświęcone rozwojowi sektora rolno-spożywczego: 2. Instytucje publiczne wspierające
rozwój podmiotów sektora, 4. Konkurencyjne gospodarstwa rolne i producenci rolno-spożywczy oraz
7. Wsparcie lokalnych motorów przedsiębiorczości. Kierunki te mają za zadanie zwiększenie
efektywności funkcjonowania i dostępności doradztwa rolniczego, wspieranie wytwarzania i dystrybucji
produktów o wysokiej jakości i poziomie innowacyjności, w tym m.in. tradycyjnych, regionalnych
i ekologicznych. Należy także podkreślić, że jednym z projektów strategicznych wpisujących się w ww.
kierunki interwencji jest efektywny system doradztwa rolniczego – wzmocnienie i zwiększenie
efektywności doradztwa rolniczego przez m.in.: ulepszenie systemu szkoleń doradców rolniczych,
wzmocnienie kompetencji w zakresie transferu wiedzy z nauki do praktyki, unowocześnienie warsztatu
prowadzenia działalności rolniczej i zarządzania gospodarstwem. Prowadzenie doradztwa to także
jedno z najważniejszych zadań krajowego planu działania. Celem doradztwa rolniczego jest przede
wszystkim upowszechnianie wiedzy i najnowszych informacji związanych z ochroną roślin, co
przekłada się na późniejsze zachowania użytkowników środków ochrony roślin. Właściwy sposób
postępowania producentów rolnych stosujących środki ochrony roślin w największym stopniu
ogranicza ryzyko związane z ich użyciem. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie oraz
pozostałe jednostki doradztwa rolniczego ściśle współpracują z instytucjami administracji rządowej
i samorządowej działającymi m.in. na rzecz ochrony roślin, w szczególności z instytutami badawczymi,
uczelniami rolniczymi, Państwową Inspekcją Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz izbami rolniczymi,
organizacjami działającymi w obszarze rolnictwa i innymi podmiotami gospodarczymi dostarczającymi
środki do produkcji rolnej. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie wraz z jednostkami doradztwa
rolniczego są podstawowymi instytucjami, które zajmują się kształceniem ustawicznym rolników
i mieszkańców obszarów wiejskich.
Krajowy plan działania stanowi przede wszystkim bezpośrednią realizację celów Strategii
zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020 przyjętej przez Radę Ministrów
uchwałą z dnia 25 kwietnia 2012 r. Strategia ta jest zgodna z założeniami strategicznymi na poziomie
Unii Europejskiej i zachowuje spójność ze Strategią na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Działania
zaprojektowane w strategii wychodzą naprzeciw nowym wyzwaniom cywilizacyjnym, w tym m.in.
starzeniu
się
społeczeństw,
zmianom
klimatu,
wymianie
pokoleń,
rozwojowi
technologii
informacyjnych, mobilności zawodowej oraz mobilności terytorialnej. Działania te zostały określone
przez pryzmat zasobów i funkcji, jakie pełnią obszary wiejskie, rolnictwo i rybactwo w Polsce i na
świecie oraz w oparciu o pięć kluczowych zagadnień, tj. kapitał ludzki, jakość życia, bezpieczeństwo,
konkurencyjność i środowisko. Strategia ta w sposób bezpośredni wskazuje na potrzebę opracowania
krajowego planu działania mającego na celu ograniczenie ryzyka związanego ze stosowaniem
środków ochrony roślin.
Krajowy plan działania stanowi w szczególności element realizacji działań Strategii ujętych w
1) Priorytecie 3 Bezpieczeństwo żywnościowe;
2) Priorytecie 4 Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno-spożywczego;
3) Priorytecie 5 Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich.
Priorytet 3 Strategii wskazuje na potrzebę produkcji żywności o wysokich walorach jakościowych,
stanowiących odpowiedź na rosnące wymagania konsumentów, jako sposób na podniesienie
konkurencyjności i dochodów producentów. Strategia stwierdza, że „istotne w tym zakresie jest m.in.
wdrażanie i przestrzeganie m.in. zasad zrównoważonego stosowania środków ochrony roślin,
w szczególności przestrzeganie zasad zintegrowanej ochrony roślin i integrowanej produkcji”. Tym
samym podstawowe cele krajowego planu działania w pełni wpisują się w priorytety Strategii.
Podstawowym elementem Priorytetu 3 Strategii są działania, które gwarantują, że żywność
trafiająca na rynek jest bezpieczna dla konsumentów. Naprzeciw tym postulatom wychodzą ujęte
w krajowym planie działania rozwiązania zwiększające efektywność kontroli prowadzonych przez
Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa, a także rozwój systemu badań sprawności
technicznej sprzętu przeznaczonego do stosowania środków ochrony roślin. Ponieważ Strategia
podkreśla znaczenie koordynacji i efektywnej współpracy pomiędzy służbami powołanymi do nadzoru
nad bezpieczeństwem żywności, w krajowym planie działania uwzględniono działania ułatwiające
analizę i wykorzystywanie danych uzyskiwanych z różnych jednostek kontrolnych.
Priorytet 3 Strategii podkreśla także potrzebę upowszechniania wiedzy w zakresie zasad żywienia
i podnoszenie świadomości producentów artykułów rolno-spożywczych, co wymaga działań
o charakterze szkoleniowo-doradczym, w tym prowadzenia szkoleń dla rolników w zakresie zasad
bezpieczeństwa żywności. Te cele strategii będą realizowane przez ujęte w krajowym planie działania
rozwiązania służące rozwojowi doradztwa w zakresie ochrony roślin, a także szkolenia kierowane do
rolników – zarówno obowiązkowe, jak i dobrowolne.
Krajowy plan działania realizuje także Priorytet 4 Strategii, podkreślający wagę promowania
rozwiązań technicznych przyjaznych dla środowiska w produkcji rolnej, upowszechniania informacji
w zakresie nowoczesnych rozwiązań technicznych i organizacyjnych, a także zapewnienia
profesjonalnego doradztwa. Realizuje on ujęte w tym Priorytecie cele Strategii, jakimi jest wspieranie
i wdrażanie innowacji, które będą sprzyjały wzrostowi produktywności w warunkach zrównoważonej
produkcji rolnej.
Krajowy plan działania wpisuje się również w Priorytet 5 Strategii, który wskazuje na potrzebę
1) zapewnienia systemu szkoleń dla profesjonalnych użytkowników środków ochrony roślin,
dystrybutorów tych środków oraz doradców, świadczących usługi w zakresie ochrony
roślin;
2) podnoszenia świadomości ogółu społeczeństwa odnośnie do środków ochrony roślin;
3) zapewnienia nadzoru nad stanem technicznym sprzętu do stosowania środków ochrony
roślin, znajdującego się w użytkowaniu;
4) ochrony środowiska wodnego i wody pitnej przed skażeniem środkami ochrony roślin;
5) zmniejszenia stosowania pestycydów lub zagrożeń z nich wynikających na obszarach
dostępnych dla szczególnie wrażliwych grup ludności oraz cennych przyrodniczo;
6) wdrożenia zasad integrowanej ochrony roślin przez profesjonalnych użytkowników tych
środków;
7) monitorowania ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Należy też zaznaczyć, że w Programie działań Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi na lata
2015–2019 „Rolnictwo, produkcja żywności, rozwój obszarów wiejskich strategicznym zadaniem
państwa” w obszarze II znajdują się dwa zadania odnoszące się bezpośrednio do materii ujętej
w niniejszym krajowym planie działania
02.04.10 Konsekwentna realizacja Krajowego planu działania na rzecz ograniczenia ryzyka
związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2013–2017 oraz opracowanie nowego
planu po 2017 roku.
02.04.11 Zapewnienie przestrzegania zasad integrowanej ochrony roślin.
Tym samym krajowy plan działania stanowi także wykonanie programu działań Ministerstwa
Rolnictwa i Rozwoju Wsi.