Uchwała nr 8 Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie przyjęcia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)

§ 1. Przyjmuje się Strategię na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.), stanowiącą

§ 2. Traci moc uchwała nr 157 Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju

Kraju 2020 (M.P. poz. 882).

Załącznik do uchwały nr 8 Rady Ministrów

z dnia 14 lutego 2017 r. (poz. 260)

STRATEGIA

NA RZECZ

ODPOWIEDZIALNEGO

ROZWOJU

do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.)

WARSZAWA, LUTY 2017

Spis treści

Wprowadzenie………………………………………………………………………………………………………………………..…4

Synteza………………………………………………………………………………………………………………………………………6

I. Wyzwania rozwojowe kraju…………………………………………………………………………………………….......14

II. Nowy model rozwoju……………………………………………………………………………………………………………27

III. Zasady realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju………………………………….……….30

IV. Powiązania Strategii z międzynarodowymi i krajowymi dokumentami strategicznymi………..33

V. Cel główny, cele szczegółowe i oczekiwane rezultaty…………………………………………………………...36

Cel główny: Tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście

spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu

i gospodarczemu

VI. Stabilność makroekonomiczna………………………………………………………………………………………...…44

VII. Opis głównych obszarów koncentracji działań .………………………………………………………………….48

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną

Obszar: Reindustrializacja………………………………………………...........................................................54

Obszar: Rozwój innowacyjnych firm…………………………………………………………….…….…………………….65

Obszar: Małe i średnie przedsiębiorstwa……………………………………………..……………….………………….75

Obszar: Kapitał dla Rozwoju…………..………………………………………………………….……….……………………89

Obszar: Ekspansja zagraniczna………………………………………………………………………….…………………..102

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Obszar: Spójność społeczna………………………………………………………………………………………………..….111

Obszar: Rozwój zrównoważony terytorialnie……………………………………………………………………..…..130

Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu

i gospodarczemu

Obszar: Prawo w służbie obywatelom i gospodarce……………………………..…..…………………….……..165

Obszar: Instytucje prorozwojowe i strategiczne zarządzanie rozwojem………..………………….…….169

Obszar: E-państwo…………………………………………………………………………………………………………………181

Obszar: Finanse publiczne………………………………………………………………………………………………………184

Obszar: Efektywność wykorzystania środków UE……………………………………………………………………190

VIII. Obszary wpływające na osiągnięcie celów Strategii…………………………………..………………….198

Kapitał ludzki i społeczny…………………………………..………………………………………………………..………...198

Cyfryzacja…….……………………………….………………………….………………………………………………..………...218

Transport………………………………………………………………………..……………………………………………..……..227

Energia………………….…………………………………………………………..………………………………………………….242

Środowisko………………………………………………………………………………….…………………………………………252

Bezpieczeństwo narodowe……………..…………………………………………………………………….……………….268

IX. Podstawowe źródła finansowania Strategii…………………………………………………………………....275

X. System koordynacji i realizacji Strategii……………………………………………………………………………283

Aneksy

1. Lista projektów strategicznych ..………………………………………………………………………………………………..…………….…….…….292

2. Lista wskaźników realizacji celów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wraz z definicjami …………………….298

3. Synteza Raportu z konsultacji społecznych ………………………………………………………..……………………………………………….…308

4. Podsumowanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….………312

Wprowadzenie

Wprowadzenie

Nowa wizja rozwoju kraju została sformułowana w przyjętym 16 lutego 2016 r. przez Radę Ministrów Planie

na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Dokument przedstawia wyzwania, jakie stoją przed polską

gospodarką (tzw. pułapki rozwojowe), a także zarysowuje przykładowe instrumenty gospodarcze,

Nowa wizja rozwoju kraju została sformułowana w przyjętym 16 lutego 2016 r. przez Radę Ministrów Planie

finansowe i instytucjonalne, koncentrując propozycje działań wokół pięciu filarów rozwojowych. Prezentuje

na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Dokument przedstawia wyzwania, jakie stoją przed polską

on nowe podejście do polityki gospodarczej, a także inicjatywy kluczowe dla realizacji założeń przyjętych w

gospodarką (tzw. pułapki rozwojowe), a także zarysowuje przykładowe instrumenty gospodarcze,

Planie.

finansowe i instytucjonalne, koncentrując propozycje działań wokół pięciu filarów rozwojowych. Prezentuje

Na nowe

podstawie

Planudo

napolityki

rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju,

a także

prac prowadzonych

przez grupy

robocze

on

podejście

gospodarczej, a także

inicjatywy

kluczowe

dla realizacji założeń

przyjętych

w

Ministerstwa

Rozwoju (MR), z wykorzystaniem materiałów uzupełniających przygotowanych przez

Planie.

poszczególne ministerstwa oraz pomysłów zgłaszanych przez obywateli i środowiska opiniotwórcze,

Na podstawie Planu na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, a także prac prowadzonych przez grupy robocze

opracowane zostały Założenia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Stanowiły one warunki

Ministerstwa Rozwoju (MR), z wykorzystaniem materiałów uzupełniających przygotowanych przez

brzegowe dla dalszych prac nad strategią z udziałem przedstawicieli poszczególnych resortów. Prezentacja

poszczególne ministerstwa oraz pomysłów zgłaszanych przez obywateli i środowiska opiniotwórcze,

projektu Założeń na Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki Rozwoju w dniu 16 maja 2016 r. rozpoczęła

opracowane zostały Założenia Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Stanowiły one warunki

formalne prace 12 zespołów międzyresortowych ds. opracowania Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

brzegowe1 dla dalszych prac nad strategią z udziałem przedstawicieli poszczególnych resortów. Prezentacja

Rozwoju , powołanych uchwałą Komitetu. W prace zespołów zaangażowani zostali przedstawiciele

projektu Założeń na Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki Rozwoju w dniu 16 maja 2016 r. rozpoczęła

wszystkich resortów, partnerów społeczno-gospodarczych, województw oraz instytucji i ekspertów

formalne prace 12 zespołów międzyresortowych ds. opracowania Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

zewnętrznych.

Podstawowym zadaniem Zespołów było uszczegółowienie zapisów Założeń oraz

Rozwoju1, powołanych uchwałą Komitetu. W prace zespołów zaangażowani zostali przedstawiciele

wypracowanie rozwiązań wdrożeniowych, w tym pakietów projektów strategicznych i flagowych. Efektem

wszystkich resortów, partnerów społeczno-gospodarczych, województw oraz instytucji i ekspertów

prac Zespołów jest projekt Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

zewnętrznych. Podstawowym zadaniem Zespołów było uszczegółowienie zapisów Założeń oraz

W

dniu 25 lipca

2016 r.wdrożeniowych,

Komitet Koordynacyjny

ds. Polityki

Rozwoju

pozytywnie i zaopiniował

projekt

wypracowanie

rozwiązań

w tym pakietów

projektów

strategicznych

flagowych. Efektem

Strategii

na rzecz

Rozwoju

i zarekomendował przekazanie

prac Zespołów

jestOdpowiedzialnego

projekt Strategii na

rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju. go do konsultacji społecznych.

Zarysowana

w Strategii

uwarunkowań ds.

rozwoju

społeczno-gospodarczego

Polski opiera

się

W dniu 25 lipca

2016 r. diagnoza

Komitet Koordynacyjny

Polityki

Rozwoju pozytywnie zaopiniował

projekt

w

znacznym

stopniu

na wnioskachRozwoju

z Raportu

o rozwoju społeczno-gospodarczym,

regionalnym

oraz

Strategii

na rzecz

Odpowiedzialnego

i zarekomendował

przekazanie go do konsultacji

społecznych.

przestrzennym, przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 6 czerwca 2016 r. i obejmującego ocenę procesów

Zarysowana w Strategii diagnoza uwarunkowań rozwoju społeczno-gospodarczego Polski opiera się

społeczno-gospodarczych w różnych obszarach problemowych oraz w wymiarze terytorialnym,

w znacznym stopniu na wnioskach z Raportu o rozwoju społeczno-gospodarczym, regionalnym oraz

z uwzględnieniem zarówno uwarunkowań zewnętrznych, jak i wewnętrznych.

przestrzennym, przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 6 czerwca 2016 r. i obejmującego ocenę procesów

Strategia

określa nowy model

suwerenną problemowych

wizję strategiczną,

zasady,

cele i priorytety

rozwoju

społeczno-gospodarczych

w rozwoju

różnych –obszarach

oraz

w wymiarze

terytorialnym,

kraju

w wymiarze zarówno

gospodarczym,

społecznym

i przestrzennym

do 2020 r. oraz w perspektywie do 2030 r.

z uwzględnieniem

uwarunkowań

zewnętrznych,

jak i wewnętrznych.

Dla tych dwóch dat, wyznaczających etapy realizacji Strategii, zostały określone wartości wskaźników.

Strategia określa nowy model rozwoju – suwerenną wizję strategiczną, zasady, cele i priorytety rozwoju

Obrazują one pożądane efekty realizacji przyjętych w dokumencie celów. Dodatkowo, dla niektórych

kraju w wymiarze gospodarczym, społecznym i przestrzennym do 2020 r. oraz w perspektywie do 2030 r.

działań współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej, uwzględniony został rok 2023, jako końcowa

Dla tych dwóch dat, wyznaczających etapy realizacji Strategii, zostały określone wartości wskaźników.

data finansowania dostępnego w ramach wieloletniej perspektywy finansowej UE dla okresu

Obrazują one pożądane efekty realizacji przyjętych w dokumencie celów. Dodatkowo, dla niektórych

programowania 2014–2020, zgodnie z obowiązującą regułą n+3.

działań współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej, uwzględniony został rok 2023, jako końcowa

Ze

względu

na swoją dostępnego

rolę i przypisane

zadaniawieloletniej

Strategia stanowi

instrument

elastycznego

data

finansowania

w jej

ramach

perspektywy

finansowej

UE zarządzania

dla okresu

głównymi

procesami

rozwojowymi

Łączy wregułą

sobie wymiar

strategiczny z wymiarem operacyjnym

programowania

2014–2020,

zgodniewz kraju.

obowiązującą

n+3.

wskazuje niezbędne działania oraz instrumenty realizacyjne – projekty flagowe i strategiczne, zapewniające

Ze względu na swoją rolę i przypisane jej zadania Strategia stanowi instrument elastycznego zarządzania

jej wdrożenie. Ustala również system koordynacji i realizacji, wyznaczając role poszczególnym podmiotom

głównymi procesami rozwojowymi w kraju. Łączy w sobie wymiar strategiczny z wymiarem operacyjnym

publicznym oraz sposoby współpracy ze światem biznesu, nauki oraz społeczeństwem.

wskazuje niezbędne działania oraz instrumenty realizacyjne – projekty flagowe i strategiczne, zapewniające

Strategia

na rzecz

Odpowiedzialnego

jesti aktualizacją

średniookresowej

strategii rozwoju

kraju,

jej wdrożenie.

Ustala

również system Rozwoju

koordynacji

realizacji, wyznaczając

role poszczególnym

podmiotom

publicznym

sposoby

współpracy

ze światem

biznesu,

oraz społeczeństwem.

tj.

Strategii oraz

Rozwoju

Kraju

2020, przyjętej

uchwałą

Radynauki

Ministrów

z dnia 25 września 2012 r., zgodnie

z wymogami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2016 r. poz.

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jest aktualizacją średniookresowej strategii rozwoju kraju,

383, 1250, 1948 i 1954 oraz z 2017 r. poz. 5). Strategia uwzględnia główne elementy struktury wymagane

tj. Strategii Rozwoju Kraju 2020, przyjętej uchwałą Rady Ministrów z dnia 25 września 2012 r., zgodnie

przez tę ustawę dla tego typu dokumentów (art. 9 i art. 12a.).

z wymogami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2016 r. poz.

383, 1250, 1948 i 1954 oraz z 2017 r. poz. 5). Strategia uwzględnia główne elementy struktury wymagane

przez tę ustawę dla tego typu dokumentów (art. 9 i art. 12a.).

1

Zespoły do spraw: (1) reindustrializacji; (2) innowacyjności; (3) małych i średnich przedsiębiorstw; (4) kapitału dla rozwoju; (5) ekspansji

zagranicznej; (6) spójności terytorialnej; (7) energii, środowiska i transportu; (8) kapitału ludzkiego i społecznego, w tym spójność społeczna; (9)

regulacji i sprawności instytucjonalnej; (10) efektywności wykorzystania środków UE; (11) finansów publicznych; (12) bezpieczeństwa.

1

Zespoły do spraw: (1) reindustrializacji; (2) innowacyjności; (3) małych i średnich przedsiębiorstw; (4) kapitału dla rozwoju; (5) ekspansji

3 (8) kapitału ludzkiego i społecznego, w tym spójność społeczna; (9)

zagranicznej; (6) spójności terytorialnej; (7) energii, środowiska i transportu;

regulacji i sprawności instytucjonalnej; (10) efektywności wykorzystania środków UE; (11) finansów publicznych; (12) bezpieczeństwa.

Ujęte w Strategii projekty strategiczne stanowią strategiczne zadania państwa

W części odnoszącej się do rozwoju zrównoważonego terytorialnie wskazane są również obszary

strategicznej interwencji państwa.

Uwzględnienie dłuższej perspektywy czasowej w strategii średniookresowej wynika z dotychczasowych

doświadczeń związanych z brakiem odpowiednich instrumentów zapewniających zarówno skuteczną

realizację, jak i monitorowanie wdrażania przyjętej w 2013 r. długookresowej strategii rozwoju kraju

(Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności.).

W Strategii zawarte są rekomendacje dla polityk publicznych. Stanowi ona podstawę dla zmian w systemie

zarządzania rozwojem, w tym obowiązujących dokumentów strategicznych (strategii, polityk, programów)

oraz weryfikacji pozostałych instrumentów wdrożeniowych.

Projekt Strategii był szeroko konsultowany społecznie praktycznie na każdym etapie jego powstawania,

formalne konsultacje społeczne odbyły się natomiast od 29 lipca do 30 września 2016 r. W ramach

konsultacji zorganizowane zostały liczne spotkania branżowo-tematyczne, jak również konferencje

adresowane do poszczególnych środowisk, w tym partnerów społeczno-gospodarczych oraz samorządów.

Przewidziano także możliwość zgłaszania spostrzeżeń i uwag na temat Strategii drogą elektroniczną,

poprzez stronę internetową Ministerstwa Rozwoju (www.mr.gov.pl). Szczegółowy Raport z konsultacji

społecznych stanowi Załącznik do niniejszej Strategii.

Dokument został poddany ewaluacji ex ante, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r.

o zasadach prowadzenia polityki rozwoju oraz strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko, zgodnie

z przepisami ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie,

udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2016 r.

poz. 353, 831, 961, 1250, 1579 i 2003). Efekty konsultacji społecznych oraz zalecenia wynikające z prognozy

oddziaływania na środowisko znalazły odzwierciedlenie w ostatecznym projekcie Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju.

SYNTEZA

Polska gospodarka potrzebuje nowych impulsów rozwojowych, które zapewnią stabilny wzrost

konkurencyjności w oparciu o inne niż dotychczas czynniki rozwojowe, jednocześnie poprawiając jakość

życia mieszkańców i ich zamożność.

Dotychczasowe czynniki rozwoju i wzrostu gospodarki, do których należy zaliczyć m.in. niskie koszty pracy,

napływ inwestycji zagranicznych, wzrost wykształcenia, przekształcenia gospodarki wynikające

z członkostwa w UE muszą zostać uzupełnione zwiększeniem roli w procesach gospodarczych wytwarzanej

w kraju wiedzy i technologii, rozwojem i dalszą ekspansją polskich podmiotów gospodarczych, budową

systemu oszczędności oraz podwyższeniem jakości funkcjonowania instytucji i ich interakcji ze

społeczeństwem. Jednocześnie dla oparcia konkurencyjności kraju o stabilne i trwałe podstawy konieczne

jest zwrócenie większej niż dotychczas uwagi na zagadnienia włączania w procesy rozwojowe wszystkich

grup społecznych i wszystkich terytoriów.

W oparciu gospodarki o nowe czynniki rozwojowe dużą rolę do odegrania ma aktywna polityka państwa,

które dokonuje wyborów strategicznych, zapewnia odpowiednie ramy prawne oraz prowadzi selektywną

politykę inwestycyjną w wymiarze gospodarczym, społecznym i terytorialnym, z wykorzystaniem obecnych i

potencjalnych, przyszłościowych przewag komparatywnych, współpracując i dzieląc się odpowiedzialnością

za dokonywane działania z przedsiębiorcami, światem nauki i społeczeństwem.

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR) jest strategicznym instrumentem zarządzania polityką

rozwoju realizowaną przez instytucje państwa. W jednolitym systemie programowym przedstawia cele do

realizacji w horyzoncie roku 2020 i 2030, określa wskaźniki ich realizacji, wskazuje sposób ich osiągania oraz

określa najważniejsze projekty służące realizacji celów SOR. Wdrażanie tych projektów oraz stopień

realizacji celów rozwojowych, określony wskaźnikami, będzie przedmiotem rozbudowanego systemu

monitoringu i ewaluacji. Pozwoli to na zarządzanie realnymi procesami w gospodarce – i, w miarę potrzeb,

aktualizowanie zarówno listy, jak i zakresu projektów.

Strategia przedstawia nowy model rozwoju – rozwój odpowiedzialny, czyli taki, który budując siłę

konkurencyjną z wykorzystaniem nowych czynników rozwojowych, zapewnia udział i korzyści wszystkim

grupom społecznym zamieszkującym różne miejsca naszego kraju. Jednocześnie w nowym modelu potrzeby

obecnego pokolenia będą realizowane bez umniejszania szans przyszłych pokoleń. W nowym modelu

rozwoju nie chodzi tylko o wielkość PKB, ale przede wszystkim o jego jakość oraz o postrzeganie procesów

rozwojowych w kontekście ich znaczenia dla obywateli.

Celem głównym projektowanych działań rozwojowych jest stworzenie warunków dla wzrostu dochodów

mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym,

środowiskowym i terytorialnym. Odbywać się to będzie poprzez skoncentrowanie działań o charakterze

prawnym, instytucjonalnym i inwestycyjnym na trzech celach: (I) trwały wzrost gospodarczy oparty coraz

silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną; (II) rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie

zrównoważony; (III) skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu

i gospodarczemu. Jednocześnie podejmowane będą interwencje w ramach tzw. obszarów horyzontalnych,

wpływających na osiągnięcie celów Strategii: kapitał ludzki i społeczny, cyfryzacja, transport, energia,

środowisko, bezpieczeństwo narodowe.

Oczekiwanym efektem realizacji Strategii będzie wzrost zamożności Polaków oraz zmniejszenie liczby

osób zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem społecznym. Przyczyni się to do szybszej konwergencji

dochodów Polaków do poziomu średniej Unii Europejskiej. W konsekwencji nastąpi poprawa jakości życia

obywateli, rozumiana jako stworzenie przyjaznych warunków bytowych, zapewnienie odpowiedniej jakości

kształcenia, podwyższającego kwalifikacje i kompetencje obywateli, wzrost zatrudnienia i lepsze jakościowo

miejsca pracy, poprawa dostępu do infrastruktury, zapewnienie odpowiedniej opieki medycznej

poprawiającej zdrowotność obywateli, satysfakcjonującego stanu środowiska oraz poczucia

bezpieczeństwa. Jako najważniejszy zakładany rezultat przyjęto zwiększenie przeciętnego dochodu

gospodarstw domowych do 76–80% średniej UE do roku 2020, a do roku 2030 zbliżenie do poziomu

średniej UE, przy jednoczesnym dążeniu do zmniejszania dysproporcji w dochodach między poszczególnymi

regionami. Poziom PKB na mieszkańca Polski mierzony parytetem siły nabywczej sięgnie 75–78% średniej

unijnej w 2020 r. (a około 95% w 2030 r.). W perspektywie długookresowej zmieni się struktura PKB Polski

w wyniku zwiększenia roli innowacji w jego tworzeniu.

W sferze społecznej efekty realizacji Strategii to ograniczenie wykluczenia społecznego i ubóstwa oraz

różnego rodzaju nierówności społecznych. Zakłada się, że odsetek osób zagrożonych ubóstwem

i wykluczeniem społecznym zmaleje do 20% w 2020 r. (17% w 2030 r.). Zmniejszy się również

rozwarstwienie dochodowe Polaków – wartość tzw. współczynnika Giniego charakteryzującego

zróżnicowanie dochodów obniży się z 30,6 w 2015 r. do 30 w 2020 r. i 27 w 2030 r. (im mniejsza wartość

współczynnika, tym mniejsze zróżnicowanie). Wzmocni się kapitał społeczny i zwiększy się jego rola

w kształtowaniu rozwoju.

W sferze instytucjonalnej efektem realizacji Strategii będzie państwo bardziej przyjazne dla obywateli

i przedsiębiorców, co będzie przejawiało się w poprawie jakości funkcjonowania organów Państwa

i poszczególnych instytucji służących rozwojowi.

Strategia wskazuje zasady organizujące proces jej programowania i realizacji – od określania celów

i kierunków interwencji po procesy wdrażania, monitorowania i oceny uzyskanych rezultatów, tj.

selektywność podejścia (koncentracja, poszukiwanie nisz, sektory); podejście zintegrowane i zróżnicowane

terytorialnie (zarządzanie organizowane wokół celów strategicznych, koordynacja sektorów i instytucji

działających na różnych poziomach zarządzania); współpraca, partnerstwo i współodpowiedzialność

podmiotów publicznych, biznesu i obywateli przy realizacji polityk publicznych; mobilizacja krajowego

kapitału; procesy demograficzne punktem odniesienia dla planowania i realizacji działań rozwojowych.

Strategia ustala szereg wyborów/przesądzeń strategicznych polityki państwa, które stanowią punkt

odniesienia do konstruowania wszystkich polityk, programów i projektów realizacyjnych

 koncentracja na działaniach wyprzedzających – ukierunkowujących rozwój w różnych sferach

życia społeczno-gospodarczego – mająca za zadanie zarówno zapobieganie negatywnym

zjawiskom, jak i wybór najbardziej pożądanych kierunków i sposobów rozwoju;

 implementowanie rozwiązań w obszarze polityki społeczno-gospodarczej w sposób

nienaruszający stabilności finansów publicznych – każde rozwiązanie będzie podlegało, w trakcie

jego obowiązywania, ocenie i modyfikacji w zależności od zmieniających się uwarunkowań

społeczno-gospodarczych oraz wpływu na finanse publiczne;

 określenie listy sektorów strategicznych, na których skoncentrowane zostanie wsparcie w ramach

poszczególnych polityk publicznych (m.in. przemysłowej, innowacyjnej, eksportowej, związanej

z napływem inwestycji zagranicznych);

 wskazanie projektów flagowych, odnoszących się do określonego produktu/przełomowej

technologii, które charakteryzują się wysokim stopniem wpływu na realizację celów strategicznych

SOR, a tym samym odpowiednio dużą skalą oddziaływania na całą gospodarkę;

 wskazanie perspektywicznych (geograficznych) kierunków ekspansji zagranicznej polskich

przedsiębiorstw;

 koncentracja wsparcia publicznego na tych przedsiębiorstwach, które chcą się rozwijać;

dostosowanie instrumentów do skali i etapu działania podmiotów, zdiagnozowanych potrzeb oraz

perspektyw rozwoju;

 zwiększenie koncentracji polityki regionalnej na obszarach problemowych i potencjałach

terytorialnych obszarów miejskich i wiejskich;

 wskazanie kluczowych inwestycji infrastrukturalnych

środowiskowych, telekomunikacyjnych).

(transportowych,

energetycznych,

Świat wchodzi obecnie w etap czwartej rewolucji przemysłowej opartej na rozwiązaniach cyfrowych.

Postęp naukowy i technologiczny w obszarze robotyzacji, mechanizacji, automatyzacji, magazynowania

energii, programy rozwoju sztucznej inteligencji i programy rozwoju gospodarki cyfrowej mogą głęboko

przeobrazić gospodarkę światową. Czwarta rewolucja przemysłowa skutkować będzie wprowadzeniem

technologii umożliwiających komunikację między maszynami, upowszechnieniem cyfrowych procesów

w zarządzaniu produktami i robotyzacją na nieznaną dotąd skalę. Będzie to w istotny sposób wpływało na

edukację, rynek pracy oraz kreowało nowe potrzeby konsumentów. W konsekwencji istnieje duże

prawdopodobieństwo niekorzystnego oddziaływania rozwoju technologicznego na rynek pracy w kolejnych

latach2, w wyniku zastępowania czynnika pracy ludzkiej rozwiązaniami z zakresu robotyzacji i automatyzacji.

Z tego względu należy już obecnie dążyć do wypracowywania rozwiązań minimalizujących potencjalne

negatywne oddziaływanie społeczne tych uwarunkowań.

Budowanie trwałych przewag konkurencyjnych gospodarki wymaga aktywnego i selektywnego wsparcia

tych sektorów3, które wg dostępnej obecnie wiedzy mają znaczący potencjał pozwalający na odniesienie

sukcesu w skali globalnej. Wiąże się to z koniecznością dokonywania przez państwo strategicznych

wyborów obszarów mogących generować największe efekty dla całej gospodarki. Strategia zakłada zatem

odchodzenie od dotychczasowego wspierania wszystkich sektorów/branż na rzecz zindywidualizowanych

pakietów dla poszczególnych sektorów strategicznych, mogących stać się w przyszłości motorami polskiej

gospodarki. Będzie to proces wymagający czasu i przebudowy m.in. funkcjonujących obecnie systemów

wsparcia przemysłu, innowacji, eksportu, czy też inwestycji. Nowy model systemu wsparcia

przedsiębiorczości

i

innowacyjności

opierać

się

będzie

na

koncentracji

w wymiarze

branżowym/sektorowym/technologicznym, koncentracji finansowej oraz terytorialnej (wyłonione powinny

zostać geograficzne centra koncentracji/specjalizacji wsparcia o określonym charakterze). W rezultacie

możliwe będzie zapewnienie wsparcia na wszystkich etapach rozwoju produktu, zróżnicowanego

w zależności od zdefiniowanego potencjału i potrzeb.

Strategia kładzie nacisk na inteligentną reindustrializację, polegającą na wdrażaniu nowych cyfrowych

rozwiązań techniczno-technologiczno-organizacyjnych, jak również rozwoju nowych gałęzi przemysłu

opartych na technologiach cyfrowych, zdolnych do tworzenia produktów przełomowych. Działania te będą

impulsem dla rozwoju wielu innych dziedzin gospodarki. Oznaczać to zarazem będzie możliwość rozwoju

tradycyjnych sektorów, które wdrażając najnowocześniejsze technologie produkcyjne i zarządcze, mają

szansę przesunąć się w górę łańcucha wartości. Wpłynie to na zmianę jakościową modelu konkurowania

przemysłu, dotychczas opartego na niskich kosztach pracy. Zakłada się, że będzie to miało wpływ na wzrost

udziału przychodów netto ze sprzedaży produktów przedsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego

zaliczanych do wysokiej i średnio wysokiej techniki w wartości przychodów netto z 32,7% w 2014 r. do 34%

w 2020 r. oraz 40–45% w 2030 r.

Wprowadzanie innowacji jest fundamentalnym czynnikiem wpływającym na pozycję firmy na rynku.

Wysoka innowacyjność spowoduje, że podmioty gospodarcze będą uzyskiwać więcej ze sprzedaży

produktów (udział przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych przedsiębiorstw

przemysłowych/usługowych wzrośnie odpowiednio z 8,8%/3,3% w 2014 r. do 10%/4% w 2020 r. i 14%/6%

w 2030 r.), co przełoży się na wyższe wydatki na B+R oraz wyższe wynagrodzenia. Zwiększenie

innowacyjności polskich przedsiębiorstw na rynku krajowym i rynkach zagranicznych jest niezbędne dla

stworzenia nowych przewag konkurencyjnych. Zgodnie z selektywnym podejściem, wsparcie

skoncentrowane będzie na wybranych obszarach i technologiach. Działania na rzecz priorytetowych dla

rozwoju inteligentnych specjalizacji to przede wszystkim likwidacja, w ramach tzw. Programów Pierwszej

Prędkości, występujących barier rozwojowych (legislacyjnych, organizacyjnych, instytucjonalnych) oraz

zapewnienie odpowiedniego, szybkiego finansowania tych programów.

Podstawą polskiej gospodarki są małe i średnie przedsiębiorstwa, którym należy stworzyć optymalne

warunki rozwoju. Kluczowe będzie zwiększanie konkurencyjności gospodarstw rolnych oraz producentów

rolno-spożywczych poprzez poprawę ich dochodowości, integrację łańcucha żywnościowego i bardziej

sprawiedliwy podział wartości dodanej w tym łańcuchu, oparty na zasadzie partnerstwa. Rolą państwa jest

zapewnienie warunków dla zdrowej konkurencji (w tym na jednolitym rynku UE), eliminowanie patologii

rynku, zabieganie o kontrahentów za granicą. Wprowadzone zostaną nowoczesne instrumenty rozwoju

firm, zmniejszone bariery rozwojowe dla przedsiębiorczości (zarówno rolniczej, jak i pozarolniczej

działalności gospodarczej), zwiększona konkurencyjność sektora rolno-spożywczego. Państwo będzie

wspierać również przemiany strukturalne oraz zintensyfikuje skalę sieciowania podmiotów gospodarczych

2

3

M. Ford „Rise of the Robots: Technology and the Threat of the Jobless Future”

Tzw. nowa ekonomia strukturalna J. Lina

(zarówno wewnątrz, jak i międzygałęziowego), a także wesprze rozwój spółdzielczości. Nastąpi koncentracja

wsparcia publicznego na tych podmiotach, które chcą się rozwijać. Podejmowane działania i instrumenty

będą dostosowane do skali i etapu działania podmiotów, zdiagnozowanych potrzeb oraz perspektyw

rozwoju. Specyficzną interwencją państwa będzie wsparcie dalszych przekształceń sektora rolnospożywczego, w szczególności działań stymulujących wzrost jego konkurencyjności, przy zapewnieniu

bezpieczeństwa żywnościowego kraju oraz uwzględnieniu wymogów środowiskowych. Efektem

podejmowanych działań będzie zwiększenie liczby aktywnych małych i średnich przedsiębiorstw –

podmiotów wdrażających innowacje produktowe, organizacyjne i marketingowe, charakteryzujących się

wyższą niż dotychczas dochodowością i efektywnością działania, a także współpracujących z innymi

regionalnymi uczestnikami życia gospodarczego. Zakłada się wzrost dynamiki przychodów ogółem małych

i średnich przedsiębiorstw niefinansowych z 103%/101% w 2014 r. do 110%/115% w 2020 r. i 115%/120%

w 2030 r. Dodatkowo w efekcie zakładanych działań powinna nastąpić poprawa struktury obszarowej

w rolnictwie, mierzona spadkiem udziału gospodarstw rolnych o powierzchni od 1 do 5 ha użytków rolnych

w ogólnej liczbie gospodarstw.

Kluczowe będzie stworzenie stabilnego i przewidywalnego otoczenia regulacyjnego, m.in. poprzez

poprawę jakości ustawodawstwa gospodarczego, reformy systemu danin publicznych oraz sposobu

działania instytucji publicznych. Zmniejszą się obciążenia regulacyjne (2015 r. – 122. pozycja w rankingu

globalnej konkurencyjności GCI, 2020 r. – 97. pozycja, 2030 r. – 80. pozycja) oraz czas dochodzenia przez

przedsiębiorców należności drogą sądową (685 dni w 2014 r., mniej niż 600 dni w 2020 r. i 2030 r.).

Zmobilizowany zostanie kapitał dla rozwoju, nastąpi zwiększenie stopy inwestycji i poprawa ich jakości,

przy większym wykorzystaniu środków krajowych (wzrost stopy inwestycji z 20,1% w 2015 r. do 22–25%

w 2020 r. i utrzymanie w 2030 r. na poziomie 25%). Koordynację wsparcia inwestycji rozwojowych zapewni

Polski Fundusz Rozwoju. Będzie on inwestował w zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy kraju,

uzupełniając zaangażowanie sektora prywatnego w zaspokajaniu potrzeb polskich przedsiębiorstw oraz

wspierając priorytetowe segmenty gospodarki. Jego narzędzia będą wykorzystywane do realizacji

kluczowych dla rozwoju Polski programów rządowych. W ramach nowej polityki inwestycyjnej

podejmowane będą działania na rzecz stworzenia systemu skoordynowanej i profesjonalnej obsługi

inwestorów i procesów inwestycyjnych w formule jednego punktu kontaktu, z wykorzystaniem

zharmonizowanego katalogu instrumentów wsparcia. Wspierane będą nowe inwestycje realizowane

zarówno przez polskie, jak i zagraniczne firmy, kluczowe dla wzrostu innowacyjności gospodarki,

restrukturyzacji produkcji, poprawy konkurencyjności i tworzenia wizerunku Polski jako dobrego miejsca do

inwestowania. W kontekście budowania kapitału krajowego niezbędne jest zwiększenie oszczędności, m.in.

poprzez zachęty do długoterminowego oszczędzania na cele emerytalne, pracownicze plany kapitałowe, czy

też wsparcie oszczędzania na cele mieszkaniowe (wzrost oszczędności brutto gospodarstw domowych w

relacji do PKB z 1,7% w 2014 r. do 2,2% w 2020 r. i 5% w 2030 r.). Realizacji tego celu służyć będą również

działania na rzecz rozwoju rynku kapitałowego, przekładające się dzięki zniesieniu barier w rozwoju rynku

kapitałowego na wzrost udziału kapitału prywatnego w finansowaniu inwestycji.

Elementem pomnażania rodzimego kapitału będzie też ekspansja zagraniczna, która wymaga zwiększenia

umiędzynarodowienia polskiej gospodarki oraz eksportu towarów zaawansowanych technologicznie (udział

eksportu wyrobów wysokiej techniki – 8,5% w 2015 r., 10% w 2020 r. i 15% w 2030 r.). Istotnym elementem

polityki eksportowej będzie koncentracja wsparcia na branżach stanowiących ważną pozycję eksportową

kraju oraz na tych sektorach, które mogą w przyszłości decydować o pozycji konkurencyjnej Polski

w świecie. Przeorganizowane zostanie otoczenie instytucjonalne wspierające eksporterów. W ramach

Grupy Polskiego Funduszu Rozwoju zostaną skoordynowane różne instrumenty wsparcia finansowego

eksporterów, realizowane dotychczas przez wiele podmiotów – Agencja Rozwoju Przemysłu, Bank

Gospodarstwa Krajowego, Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych oraz Polska Agencja Rozwoju

Przedsiębiorczości. Powstanie Polska Agencja Inwestycji i Handlu S.A. odpowiedzialna za doradztwo

w zakresie eksportu, inwestycji oraz ekspansji na rynki międzynarodowe. Zostanie opracowany i wdrożony

system promocji polskiej żywności, który zapewni zwiększenie udziału polskich produktów żywnościowych

w handlu z rynkami zagranicznymi, poprzez wzrost rozpoznawalności marek i ich konkurencyjności.

Działania zintegrowanego, spójnego systemu promocji gospodarki, wspierającego polski eksport

i inwestycje, przyniosą poprawę rozpoznawalności polskich produktów i usług za granicą, umacniając

również wizerunek Polski jako pożądanego partnera do współpracy gospodarczej. Przyczynią się one

również do otwarcia nowych kierunków ekspansji polskich firm.

Pogłębiający się dysparytet między wzrostem PKB i wzrostem wydajności a wzrostem płac wymaga

wzmocnienia komponentu społecznej solidarności i zrównoważonego rozwoju, tak by równomiernie

dzielić korzyści płynące ze wzrostu gospodarczego. Zadaniem państwa jest efektywne wykorzystanie

potencjałów poszczególnych osób i grup społecznych, w tym budowa modelu polityki gospodarczej

i społecznej nastawionej na odbiorcę. Spójność społeczna w rozumieniu równego dostępu do dobrej jakości

usług społecznych, a także wyrównywanie poziomu i warunków zatrudnienia pozwoli osiągnąć wzrost

dochodów u większej liczby mieszkańców Polski. Jest to warunek sine qua non poprawy jakości życia.

Istotnym elementem interwencji państwa w kontekście zwiększenia spójności społecznej będzie

zapewnienie możliwości wejścia lub powrotu na pozarolniczy rynek pracy, w szczególności osobom

znajdującym się w najtrudniejszej sytuacji oraz ludności wiejskiej odchodzącej od rolnictwa (wskaźnik

zatrudnienia wg BAEL osób w wieku 20–64 lata – 67,8% w 2015 r., 71% w 2020 r. i 73% w 2030 r.). Kluczowe

w zapewnieniu spójności społecznej jest zwiększanie szans zatrudnienia poprzez dostosowanie treści

i procesu kształcenia do oczekiwań rynku pracy. Pracodawcy oczekują od nowych pracowników

umiejętności bardziej praktycznych, najlepiej powiązanych bezpośrednio z danym sektorem. Kolejnym

wyzwaniem jest wsparcie osób najbardziej potrzebujących i wykluczonych z życia społeczno-gospodarczego.

Nacisk zostanie położony nie tylko na działania redystrybucyjne, prowadzące do łagodzenia ubóstwa

związanego z poziomem dochodów, lecz przede wszystkim na działania aktywizujące, umożliwiające

powszechne uczestnictwo w różnych sferach życia społeczno-gospodarczego. Rezultatem podjętych działań

będzie zmniejszenie skali ubóstwa w Polsce (wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym w 2015 r. 17,6%,

w 2020 r. 14% i w 2030 r. 12%).

Jednym z najważniejszych wyzwań dla rozwoju kraju są niekorzystne trendy demograficzne, które

przejawiają się ujemnym przyrostem naturalnym, spadkiem udziału osób w wieku aktywności zawodowej

oraz szybkim wzrostem udziału osób starszych w całej populacji. Oznacza to znaczny wzrost obciążenia

demograficznego, co grozi zwiększeniem obciążeń fiskalnych ponoszonych przez osoby pracujące oraz

ogranicza możliwości inwestycyjne i rozwojowe kraju (wskaźnik obciążenia demograficznego osobami

starszymi w 2015 r. 22,8%, w 2020 r. 28,5% i w 2030 r. 35,4%). Mniejsza liczba osób młodych może ponadto

wpłynąć na poziom kreatywności społeczeństwa, a więc i na innowacyjność gospodarki. Już dziś

w niektórych dziedzinach obserwowany jest niedostatek wykwalifikowanej kadry, co powoduje wzrost

znaczenia procesów migracyjnych i konieczność przygotowania efektywnej strategii zarządzania

przepływami kapitału ludzkiego. Szanse na ograniczenie zagrożeń związanych z przemianami

demograficznymi tkwią w polityce prorodzinnej oraz ukierunkowanej polityce migracyjnej, nastawionej

na zapewnienie równowagi na rynku pracy. Aktywna polityka prorodzinna może przynieść efekty jedynie

wówczas, gdy proponuje kompleksowe rozwiązania, obejmujące działania o charakterze finansowym,

instytucjonalnym i prawnym w różnych obszarach życia społeczno-gospodarczego – począwszy od wsparcia

finansowego, po opiekę zdrowotną, opiekę nad dzieckiem, zapewnienie potrzeb mieszkaniowych czy

wreszcie możliwość godzenia ról zawodowych i rodzinnych. Jednocześnie presja na rynek pracy będzie

osłabiana działaniami ukierunkowanymi na pozostawanie na nim osób starszych oraz ukierunkowaną

polityką migracyjną. Istotne w kontekście wyzwań demograficznych jest także rozwijanie nowych gałęzi

gospodarki, przede wszystkim tzw. srebrnej gospodarki, a więc kreowanie rynku usług i produktów

nastawionych na potrzeby starzejącej się populacji. Zwiększający się asortyment produktów i usług dla

seniorów – m.in. produktów żywnościowych, związanych z bezpieczeństwem, podtrzymaniem

samodzielności, rekreacją i życiem zawodowym – stwarza możliwości w zakresie rozwoju przedsiębiorczości

i działalności MŚP w tym sektorze.

W obszarze rozwój zrównoważony terytorialnie polityka regionalna w dalszym ciągu będzie wzmacniała

terytorialne potencjały rozwojowe i specjalizacje, głównie w kierunku aktywizacji gospodarczej, rozwoju

lokalnych rynków pracy i mobilizacji zawodowej mieszkańców. W efekcie dysproporcje w poziomie

rozwoju gospodarczego podregionów (mierzone poziomem PKB na mieszkańca) nie będą się pogłębiać,

a jednocześnie wzrosną dochody ich mieszkańców i samorządów terytorialnych. Działania realizowane będą

w sposób zintegrowany, łącząc interwencje sektorowe i różne źródła finansowania (unijne i krajowe),

z uwzględnieniem specyfiki ponadregionalnej, regionalnej, lokalnej i obszarów funkcjonalnych.

W sposób szczególny potraktowane zostaną obszary zmagające się z trudnościami o charakterze

restrukturyzacyjnym i adaptacyjnym o charakterze regionalnym (Polska Wschodnia, Śląsk). W efekcie

planowanych interwencji zwiększy się udział inwestycji prywatnych (np. w najsłabszych gospodarczo

województwach udział nakładów inwestycyjnych sektora prywatnego w inwestycjach ogółem zbliży się do

średniej krajowej). Ukierunkowana interwencja dla miast średnich, tracących funkcje społecznogospodarcze, będzie miała na celu aktywizację ich zasobów i potencjałów oraz zapewnienie trwałych

podstaw rozwojowych poprzez wzrost aktywności gospodarczej (szczególnie innowacyjnej) i wzrost

poziomu zatrudnienia (szczególnie w sektorze usług wyższego rzędu). Sprzyjać to będzie stabilizacji

i przywracaniu roli średnich miast jako ważnych centrów aktywności społecznej i gospodarczej

w policentrycznym systemie osadniczym. Jednocześnie Strategia wychodzi naprzeciw największym

wyzwaniom dużych miast poprzez takie działania, jak realizacja strategii niskoemisyjnych (transport

publiczny, efektywność energetyczna, jakość powietrza), przeciwdziałanie niekontrolowanej suburbanizacji,

poprawa ładu przestrzennego. Kluczowa tutaj będzie lepsza koordynacja działań prorozwojowych

podejmowanych w aglomeracjach oraz w obrębie ich obszarów funkcjonalnych. Pobudzanie rozwoju

obszarów wiejskich to przede wszystkim działania horyzontalne, skierowane m.in. na poprawę warunków

dla rozwoju przedsiębiorczości, zwiększającej możliwość podjęcia pracy poza rolnictwem, wzrost

dostępności i jakości usług publicznych, podnoszenie kwalifikacji zawodowych i poprawę mobilności

międzysektorowej, na które będą miały wpływ m.in. zwiększenie wahadłowej mobilności przestrzennej.

Szczególne miejsce w działaniach na rzecz obszarów wiejskich zajmie aktywizacja obszarów zagrożonych

marginalizacją. W wyniku interwencji zwiększą się dochody gospodarstw domowych na wsi (wzrost relacji

rocznych dochodów na wsi w stosunku do miasta – z 69,5% w 2015 r. do 72% w 2020 r. i 75% w 2030 r.).

Wyzwaniem dla wszystkich polskich regionów jest optymalne wykorzystanie potencjału rozwojowego dla

zwiększenia konkurencyjności gospodarki i jednocześnie zapewnienie warunków dla trwałego

i zrównoważonego rozwoju. Działania w tym obszarze będą dotyczyły wzmocnienia proaktywnej polityki

innowacyjnej poprzez doskonalenie płaszczyzny współpracy pomiędzy przedsiębiorstwami a otoczeniem

wsparcia innowacji w ramach krajowych i regionalnych systemów innowacji; tworzenia przyjaznych

warunków dla rozwoju przedsięwzięć gospodarczych (m.in. infrastruktura techniczna i społeczna,

okołobiznesowa) oraz zapewnienia efektywnego systemu finansowania przedsięwzięć rozwojowych

w regionach.

W zdecentralizowanym systemie polityki rozwoju wzmocniona zostanie również odpowiedzialność

samorządu terytorialnego za realizację działań rozwojowych i rozwijanie partnerstw międzysektorowych.

Działania będą koncentrowały się na poprawie kompetencji administracji samorządowej, zwiększeniu

efektywności wydatkowania publicznych środków finansowych oraz budowie kapitału społecznego

i poczuciu współodpowiedzialności kluczowych interesariuszy za rozwój swojego terytorium (samorządów

terytorialnych, środowisk biznesu, mieszkańców oraz przedstawicieli nauki).

Przedstawiony model rozwoju gospodarczego i społecznego uwzględnia aktywną rolę państwa i jego

administracji4. Jakość funkcjonowania państwa jest jednym z kluczowych czynników konkurencyjności

i jednocześnie podstawowym wyznacznikiem możliwości korzystania w pełni ze swobód

demokratycznych i praw obywatelskich. To instytucje tworzą bowiem przestrzeń gospodarczą oraz

określają standardy i normy zachowań uczestników procesów gospodarczych, co przekłada się na zdolność

poszczególnych przemysłów i sektorów do generowania wyższej jakości dodanej produktu lub usługi.

Państwo odgrywać będzie aktywną rolę, kreując popyt na innowacyjne produkty i rozwiązania, a poprzez to

stymulując powstawanie wysokopłatnych i lepszych miejsc pracy.

Najważniejszym elementem zmian będzie wzmocnienie strategicznych zdolności państwa do określania

i realizacji celów i procesów rozwojowych, w tym dokonanie zmian w systemie zarządzania rozwojem oraz

poszczególnych polityk publicznych. Uporządkowany i skoncentrowany wokół wspólnych celów zostanie

sposób działania administracji. Określona zostanie rola innych podmiotów w polityce rozwoju,

w szczególności samorządu terytorialnego, partnerów społecznych i gospodarczych. Umożliwi to lepsze

planowanie i koordynację działań podejmowanych przez różne podmioty, odejście od praktyki „silosowości”

i ściślejsze powiązanie programowania z planami budżetowymi. Wprowadzane rozwiązania zwiększą

D. Acemoglu i J. Robinson „Why Nations Fail. The Origins of Power, Prosperity and Poverty”, D. Rodrik „Jedna ekonomia wiele recept”.

efektywność rządzenia w Polsce (zakłada się wzrost wskaźnika z 0,8 w 2015 r. do 1 w 2020 r. i 1,3

w 2030 r.). Uporządkowany system polityk publicznych sprzyjać będzie budowaniu silnej pozycji Polski

w strukturach międzynarodowych, tak by uwzględniając interesy krajowe, wpływać na kształt rozwiązań

wypracowywanych w ich ramach.

Realizacji celów Strategii służyć będzie racjonalizacja procesów legislacyjnych. Spójne, stabilne

i przewidywalne otoczenie prawne sprzyjać będzie przedsiębiorczości i realizacji ryzykownych projektów

o wysokim nasyceniu innowacyjnymi rozwiązaniami. Mniej restrykcyjne prawo wzmacniać będzie poczucie

wspólnoty i budowę społeczeństwa obywatelskiego.

Ważnym elementem nowoczesnego państwa, czyli cyfrowego państwa usługowego, jest elektronizacja

obsługi obywateli i przedsiębiorców. Poprawi to funkcjonowanie administracji, obniży jej koszty i uprości

działalność przedsiębiorstw. Wysokiej jakości usługi na rzecz obywateli, w tym również przedsiębiorców,

mają być dostarczane przez nowoczesne rozwiązania informatyczne. Będą one wspierać logiczny i spójny

system informacyjny państwa, zbudowany i utrzymywany przy współpracy wszystkich resortów. Zakłada

się, że w wyniku podjętych działań zwiększy się odsetek osób korzystających z Internetu w kontaktach

z administracją publiczną – z 16% w 2015 r. do 25% w 2020 r. i 40% w 2030 r.

Warunkiem sine qua non realizacji celów Strategii jest poprawa jakości kapitału ludzkiego i społecznego.

Oznacza to z jednej strony dokonanie zmian w systemie edukacji, w tym w szczególności szkolnictwa

zawodowego i szkolnictwa wyższego. Nauczanie powinno być m.in. dopasowane do potrzeb rynku pracy i

odpowiadać na zmieniające się warunki gospodarcze kraju. Z drugiej strony zostaną dokonane zmiany w

systemie opieki zdrowotnej. Powinny one przyczynić się do dłuższej aktywności zawodowej Polaków i Polek,

poprawienia jakości i dostępu do usług oraz lepszego dopasowania opieki do zmieniających się trendów

demograficznych.

W nowym modelu duże znaczenie dla rozwoju społeczno-gospodarczego mają uwarunkowania

infrastrukturalne i środowiskowe. Stanowią ważny czynnik konkurencyjności gospodarki – są przesłanką

podejmowania decyzji inwestycyjnych przez przedsiębiorstwa, wpływają na ich efektywność ekonomiczną.

W transporcie priorytetem jest stworzenie zintegrowanej, wzajemnie powiązanej sieci transportowej

poprzez wypełnienie luk inwestycyjnych (wskaźnik międzygałęziowej dostępności transportowej –

w 2014 r. 34,6, w 2023 r. 43 i w 2030 r. 45). Duży nacisk zostanie położony również na ograniczanie

negatywnego wpływu transportu na środowisko m.in. poprzez wspieranie rozwiązań ograniczających emisję

zanieczyszczeń. Kluczowa jednak jest poprawa efektywności wykorzystania środków publicznych oraz

zapewnienie koordynacji inwestycji podejmowanych przez administrację rządową i samorządową. Wzrost

efektywności środowiskowego potencjału rozwoju pozwoli na użytkowanie go dla zaspokojenia

aktualnych potrzeb rozwojowych i wzrostu jakości życia oraz zachowania zasobów rozwojowych dla

przyszłych pokoleń. Wymaga to wiedzy, innowacyjnego podejścia w rozwiązywaniu problemów oraz

takiego gospodarowania zasobami nieodnawialnymi, aby można je było utrzymywać w optymalnym stanie.

Cyfryzacja i innowacyjność potrzebują odpowiedniej infrastruktury telekomunikacyjnej. Dostęp do

szybkiego Internetu napędza rozwój społeczno-gospodarczy i jest jedną z podstawowych potrzeb, której

zaspokojenie umożliwia społeczeństwu korzystanie z usług i aplikacji ułatwiających życie codzienne. Dzięki

sieciom szerokopasmowym możliwe jest ograniczenie kosztów prowadzenia działalności gospodarczej,

m.in. poprzez nowe modele biznesowe, lepsze zautomatyzowanie produkcji czy dostęp do nowych narzędzi

cyfrowych. Coraz bardziej zaawansowane usługi cyfrowe wymagają coraz wyższych przepustowości. Rozwój

sieci w tym kierunku jest zatem kołem zamachowym innowacji wzmacniających konkurencyjność

gospodarki i poziom życia obywateli.

Warunkiem niezbędnym i koniecznym odpowiedzialnego rozwoju państwa jest zapewnienie

bezpieczeństwa narodowego. Rozpoznawanie, monitorowanie i zapobieganie zagrożeniom, a także

zapewnienie zintegrowanych, skutecznych mechanizmów reagowania oraz podnoszenie skuteczności służb

państwowych to warunki konieczne do prawidłowego funkcjonowania państwa oraz realizacji jego celów

rozwojowych.

Rozwiązania w obszarze polityki społeczno-gospodarczej będą wdrażane w sposób, który nie naruszy

stabilności finansów publicznych. Oznacza to trudne zadanie pogodzenia potrzeby zapewnienia dochodów

publicznych na poziomie pozwalającym na sfinansowanie wydatków państwa z zachowaniem

bezpieczeństwa finansów publicznych. Zakłada się, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych

będzie mniejszy niż 3% (2,6% w 2015 r.), dług utrzymany zaś zostanie w granicach poniżej 60% (51,1%

w 2015 r.). Planowanie społeczno-gospodarcze wspierane będzie w większym stopniu planowaniem

budżetowym.

Realizacja celów Strategii będzie wymagała zaangażowania ok. 1,5 bln zł do 2020 r. Głównym źródłem

finansowania działań rozwojowych będą publiczne fundusze krajowe. Rozwój będą wspierały środki UE oraz

środki prywatne – ok. 0,6 bln zł. Realizacja celów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wymaga

zmian w poziomie i strukturze publicznych wydatków rozwojowych. Ze względu na nadal duże potrzeby

zostanie utrzymany udział nakładów na transport, a lekko wzrośnie na rozwój zasobów ludzkich. Zakłada się

zwiększenie nakładów na działania związane z modernizacją przemysłu, a w szczególności na działania

zwiększające innowacyjność produktów, usług, technologii i procesów. Zwiększenia wymagają także

wydatki wspierające działalność małych i średnich przedsiębiorstw, w tym na rozwój eksportu (zwłaszcza

poprzez gwarancje i ubezpieczenia). W związku ze zmianami demograficznymi należy przewidzieć

zwiększenie udziału nakładów na ochronę zdrowia. Utrzymana będzie potrzeba podnoszenia kwalifikacji

zawodowych pracowników w wieku produkcyjnym, jak też wdrożenie elastycznych form pracy dla kobiet

i osób starszych. Jednocześnie nastąpi wzrost nakładów na usługi publiczne, w tym także związane

z poprawą bezpieczeństwa publicznego. Istotnym działaniem, wymagającym wzrostu nakładów, będą prace

nad informatyzacją/cyfryzacją gospodarki, administracji i szeroko zakrojonego funkcjonowania państwa.

Po 2020 r. ciężar finansowania inwestycji publicznych zostanie przeniesiony w większym stopniu na środki

krajowe, zarówno publiczne, jak i prywatne. Zadania dotychczas finansowane w ramach polityki spójności

będą stopniowo realizowane z krajowych środków publicznych – zarówno z budżetu centralnego, jak

i budżetów samorządowych, których rola wzrośnie. Ważna jest zmiana sposobu redystrybucji środków

przekazywanych w ramach subwencji i dotacji do JST, aby zapewnić finansowanie zadań własnych

samorządów na odpowiednim poziomie. Fundusze z budżetu Unii Europejskiej powinny zostać nakierowane

w większym stopniu na realizację projektów innowacyjnych.

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju będzie realizowana z wykorzystaniem podejścia

projektowego. W każdym z obszarów dokument wskazuje konkretne projekty (strategiczne i flagowe)

służące realizacji celów strategicznych. Projekty strategiczne stanowią wiązkę przedsięwzięć

o zróżnicowanym charakterze lub też są punktowe i mają za zadanie pobudzenie innych działań. Projekty

flagowe zaś nakierowane są na stworzenie określonych produktów (materialnych lub niematerialnych) albo

usług w celu umożliwienia ich zaistnienia na rynku i osiągnięcia efektu pozytywnego oddziaływania na stan

polskiej gospodarki. Wdrożenie podejścia projektowego ma na celu operacjonalizację działań

przewidzianych w Strategii na jak najwcześniejszym etapie, w tym wskazanie podmiotów

odpowiedzialnych, tak by zapewnić konsekwentną realizację celów. Podejście to, wraz z przewidzianym

systemem monitorowania i oceny, zapewni także włączenie w realizację działań szeroko rozumianych

partnerów – społecznych i gospodarczych, społeczeństwa obywatelskiego, świata nauki i samorządów.

Propozycje Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, to zestaw rozwiązań wybiegających w przyszłość,

tworzących podstawy nowoczesnej gospodarki. Ich realizacja będzie procesem ciągłym, rozłożonym na

wiele lat.

I. Wyzwania rozwojowe kraju

Przez ostatnie 10 lat polska gospodarka rozwijała się w relatywnie szybkim tempie, zwłaszcza na tle innych

państw Unii Europejskiej. Proces konwergencji realnej polskiej gospodarki w odniesieniu do średniego

poziomu rozwoju gospodarczego UE przebiegał szybciej niż w innych unijnych państwach Europy

Środkowo-Wschodniej. W okresie 2004–2015 dystans pomiędzy Polską a średnią UE-28, mierzoną PKB na

mieszkańca (w PPS), zmalał o 20 pp. Tempo konwergencji jednak słabnie, a towarzyszy temu wzrost

nierówności wewnętrznych w wymiarze społecznym, ekonomicznym i terytorialnym.

Na skutek niekorzystnych uwarunkowań zewnętrznych, a także z uwagi na wyczerpywanie się w Polsce

prostych rezerw wzrostu, uruchomionych po transformacji ustrojowej (tania siła robocza, środki

zewnętrzne, w tym z UE), przy braku nowych czynników napędowych, wzrost gospodarczy w ostatnich

latach spowolnił – jego średnie roczne tempo obniżyło się z 4,9% (w okresie 2003–2008) do 3,1% (w latach

2009–2015). Istnieje zagrożenie trwałego osłabienia tempa rozwoju gospodarczego w nadchodzących

latach w efekcie negatywnych trendów demograficznych (zmniejszanie się populacji w wieku

produkcyjnym), niskiego tempa wzrostu produktywności pracy oraz jednej z najniższych w regionie Europy

Środkowo-Wschodniej stopy inwestycji (w 2015 r. była ona o 3 pp. niższa niż w 2008 r.).

Dotychczas o szybkim wzroście gospodarczym Polski decydowały przede wszystkim

 napływ inwestycji zagranicznych,

w sektorze produkcyjnym;

w

tym  inwestycje

publiczne

w

czynniki

konkurencyjności, współfinansowane przez

środki UE (infrastruktura transportowa,

 wzrost eksportu wynikający z włączenia się

telekomunikacyjna,

poprawa

jakości

przedsiębiorstw w łańcuchy kooperacyjne firm

środowiska, inne);

zachodnich

oraz

wykorzystania

nisz

produkcyjnych przez polskie firmy;

 stosunkowo wysoka jakość kapitału ludzkiego,

wchodzenie na rynek nowych zasobów pracy

 wykorzystywanie atutów wspólnego rynku oraz

i ich przepływ do sektorów o wyższej

bliskość geograficzna i kulturowa największych

produktywności;

partnerów handlowo-biznesowych;

 wzrost

konsumpcji,

w

szczególności

w aglomeracjach miejskich.

Polska gospodarka stoi pod presją bieżących wydarzeń na świecie, a przede wszystkim w Unii Europejskiej

oraz w jej bliskim sąsiedztwie. Na szanse rozwojowe Polski wpływają krótkotrwałe czynniki koniunkturalne,

w tym presja rynku globalnego, jak i megatrendy, tj. długotrwałe, strukturalne zmiany zachodzące

w gospodarce światowej.

Do najczęściej identyfikowanych wyzwań wynikających z obecnej sytuacji politycznej należy m.in. kryzys

procesu integracji europejskiej, spowodowany kryzysem migracyjnym, przedłużającym się kryzysem strefy

euro, Brexitem i słabością systemu politycznego w zakresie podejmowania decyzji zgodnych

z oczekiwaniami obywateli. Wśród wyzwań gospodarczych na czoło wysuwają się: zmiany demograficzne,

zmiana charakteru procesów globalnej i regionalnej integracji, pogłębiająca się wielobiegunowość systemu

stosunków międzynarodowych, zmiany klimatyczne, zwiększająca się konkurencja o zasoby, czy też zmiana

podejścia do innowacji, rozwój nowoczesnych technologii teleinformatycznych (m.in. chmury obliczeniowe,

rozwiązania w obszarze wielkich zbiorów danych – big data, Internet Rzeczy – ang. Internet of Things,

samouczące się maszyny i sztuczna inteligencja) i biomedycznych oraz robotyzacja i automatyzacja

procesów produkcyjnych. Wszystkie te wyzwania stają się ważnym wyznacznikiem kształtowania procesów

gospodarczych.

Wyzwania zewnętrzne stojące przed Polską

w perspektywie krótkookresowej

 zagrożenie osłabienia dynamiki rozwoju  tendencje do większej integracji w ramach Unii

gospodarki światowej, a przede wszystkim

Gospodarczej i Walutowej, co może skutkować

zaostrzenia problemów u najważniejszych

ściślejszą koordynacją polityk gospodarczych,

partnerów gospodarczych Polski (konsekwencje

a więc również większą skalą interakcji

długotrwałego

kryzysu

finansowego,

pomiędzy

poszczególnymi

gospodarkami

pogorszenie stanu finansów publicznych, niskie

(pozytywnymi i negatywnymi). Proces ten

tempo wzrostu gospodarczego i problemy

może prowadzić do dalszych podziałów w Unii

strukturalne w niektórych krajach, utrzymujące

Europejskiej;

się bezrobocie wśród osób młodych, napływ

 konieczność

efektywnego

zarządzania

imigrantów, zagrożenie terroryzmem i w ślad za

procesem opuszczania Unii przez Wielką

tym rosnący eurosceptycyzm zwiększający

Brytanię (Brexit) oraz jego konsekwencjami,

ryzyko utrwalania scenariusza Europy dwóch

które mogą objąć funkcjonowanie wspólnego

prędkości);

rynku, sposób zarządzania gospodarczego

 osłabienie tempa wzrostu gospodarczego

w UE, wielkość i kierunki przeznaczenia

w Chinach

w

warunkach

narastającej

środków z budżetu UE;

nierównowagi wewnętrznej oraz zmiany

 zmiany w modelu funkcjonowania budżetu

modelu rozwoju. Presja na wzrost wynagrodzeń

europejskiego, w tym

i konsumpcji w Chinach w połączeniu ze

o możliwość zmian w europejskiej polityce

wzrostem

tendencji

protekcjonistycznych

spójności polegających nie tylko na

w krajach importujących będzie ograniczać

zmniejszeniu jej budżetu, ale także

atrakcyjność oferty eksportowej tego kraju;

zmniejszeniu alokacji gwarantowanych

 sytuacja gospodarcza, społeczna i polityczna

dotychczas dla poszczególnych państw

w USA i jej oddziaływanie na stabilność systemu

i regionów;

międzynarodowego oraz gospodarkę światową;

o możliwość zmian we Wspólnej Polityce

niższe, niż przed kryzysem tempo wzrostu

Rolnej polegających na zmniejszeniu

w USA; perspektywa zaostrzenia polityki

budżetu i większym powiązaniu tej polityki

pieniężnej oraz związanego z tym umocnienia

z celami środowiskowymi, kosztem działań

się dolara, może skutkować odpływem kapitału

na rzecz podnoszenia konkurencyjności

z gospodarek krajów rozwijających się;

sektora rolno-spożywczego;

 nierównowaga na rynkach surowców oraz

rywalizacja cenowa ich eksporterów grożąca  efekty ekonomiczne wejścia w życie

Transatlantyckiego Partnerstwa w dziedzinie

destabilizacją

gospodarczą

i

spadkiem

Handlu i Inwestycji (TTIP) oraz Kompleksowej

innowacyjności. Z jednej strony niskie ceny

Umowy Gospodarczo–Handlowej pomiędzy

surowców powodują mniejszą skłonność

Unią Europejską a Kanadą (CETA) – potencjalny

przedsiębiorców

do

inwestowania

wzrost możliwości ekspansji na rynek

w alternatywne niskoemisyjne źródła energii

amerykański, liberalizacja dostępu do rynku

oraz

poszukiwania

energooszczędnych

zamówień

publicznych,

wzrost

technologii,

a

z

drugiej

ograniczają

konkurencyjności i innowacyjności związany

poszukiwania

nowych

złóż

paliw

z napływem BIZ i transferem technologii oraz

węglowodorowych, co może prowadzić do

zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego.

kolejnego cyklu wzrostu ich cen;

Jednocześnie porozumienia mogą przynieść

 konflikty zbrojne i brak stabilności politycznonegatywne skutki dla rolnictwa, branży

gospodarczej, w tym w krajach na obrzeżach

chemicznej, czy też powodować nadmierne

Unii Europejskiej (m.in. Ukraina, Syria),

wzmocnienie

pozycji

inwestorów

skutkujące m.in. zwiększonym napływem

zagranicznych;

imigrantów. Dotyczy to zarówno migracji ze

względów

bezpieczeństwa

(z

terenów  kształtowanie się relacji gospodarczych z Rosją

– poza czynnikami politycznymi, istotny wpływ

bezpośrednio objętych działaniami wojennymi

będzie miał proces wychodzenia Rosji z recesji,

czy prześladowaniami), jak i migracji

co z kolei ściśle uzależnione będzie od

zarobkowej;

kształtowania się cen ropy naftowej na rynku

światowym.

W nadchodzących dekadach trendy demograficzne będą determinować kształt modelu gospodarczego

świata i poszczególnych gospodarek. Starzenie się społeczeństw, nadal znacząca (choć malejąca) liczba

„młodych” społeczeństw i państw; migracje oraz żywiołowa urbanizacja wymuszają odpowiednie

dostosowania do polityk gospodarczych. Kraje o starzejących się społeczeństwach będą musiały podjąć

wysiłki na rzecz utrzymania poziomu życia obywateli, rozwoju nowych typów usług, a także zapewnienia

ciągłości systemów zabezpieczenia społecznego i stabilności finansów publicznych. Ograniczona podaż

osób aktywnych zawodowo i zmiany w popycie na pracowników (wykwalifikowanych

i niewykwalifikowanych) będą prowadziły do nasilania się globalnych migracji. Urbanizacja, tworząca

bodźce dla rozwoju gospodarczego, będzie jednocześnie zwiększała presję na zasoby pożywienia i wody,

a niekontrolowana może powodować nadmierne koszty ekonomiczne i społeczne.

Zmiany klimatu, skutkujące anomaliami pogodowymi w ekstremalnej wersji, w skali świata będą

ograniczały dostępność żywności, wody pitnej i energii oraz mogą zagrażać istnieniu niektórych obszarów.

Zmieniający się klimat stwarza istotne zagrożenia dla zdrowia ludzi (choroby tropikalne), powoduje

powstawanie „wysp ciepła” w miastach oraz utrudnienia w rolnictwie i zaopatrzeniu w wodę. Pod

wpływem nowych technologii ulega już zmianom dotychczasowy sposób funkcjonowania dzisiejszych

wielkoskalowych przedsiębiorstw energetycznych zajmujących się wytwarzaniem i dystrybucją energii.

Kształt globalnych procesów w sferze ekonomicznej, społecznej i militarnej, a także działania światowej

społeczności w odniesieniu do środowiska naturalnego będą konsekwencją rozwoju technologii. Moce

obliczeniowe i zdolność przechowywania danych stają się dostępne niemal za darmo. Sieci i chmura

obliczeniowa zapewnią globalny dostęp do odpowiednich rozwiązań. Media społecznościowe i rozwiązania

w sferze bezpieczeństwa cyberprzestrzeni stają się ważnymi obszarami rynku. Nowe technologie produkcji

i automatyzacji, takie jak druk 3D i robotyka, prowadzić będą do zmiany funkcjonowania rynku pracy

zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się. W przypadku krajów rozwiniętych technologie te

przyczynią się do wzrostu produktywności, umożliwiając niwelowanie ograniczeń rozwoju związanych

z niedoborami podaży pracy. Zmniejszą też potrzebę stosowania offshoringu (szczególnie jeśli skrócenie

łańcucha podaży wiązać się będzie z wyraźnymi korzyściami natury ekonomicznej). Z drugiej strony

technologie te mogą wywołać efekt analogiczny do powodowanego przez offshoring – tj. wyeliminować

wiele wymagających niskich i średnich kwalifikacji miejsc pracy, co prowadzić będzie do pogłębienia

nierówności wewnątrz państw. W przypadku krajów rozwijających się, szczególnie azjatyckich, nowe

technologie będą natomiast prowadziły do rozbudowy potencjału produkcyjnego, a tym samym do

dalszego wzrostu konkurencyjności zlokalizowanych w tym regionie producentów i dostawców.

W tendencje globalne wpisuje się również wzrost aspiracji jednostek przejawiający się ich dążeniem do

wielowymiarowej samorealizacji. Jest on pochodną sukcesów działań na rzecz ograniczenia ubóstwa,

znaczącego wzrostu liczebności klasy średniej w skali świata, wzrostem poziomu wykształcenia ludności

globu oraz poprawą w obszarze ochrony zdrowia. Działania i decyzje podejmowane przez jednostki

należące do klasy średniej będą w ogólnym rozrachunku decydować o kierunku i skali rozwoju gospodarki

światowej, wyznaczać nowe centra wzrostu (przemiany w krajach rozwijających się), a także prowadzić do

powszechnego wykorzystywania nowych technologii komunikacyjnych i produkcyjnych. Trend ten

wymusza i daje pole dla wzrostu znaczenia jednostkowych inicjatyw – zarówno na poziomie obywateli, jak

i przedsiębiorstw – jako sposobu rozwiązywania narastających globalnych wyzwań.

W dłuższej perspektywie dyfuzja wpływu i siły oddziaływania pomiędzy poszczególnymi państwami będzie

miała olbrzymi wpływ na kształt świata do 2030 r. Azja prześcignie Amerykę Północną i Europę pod

względem: globalnej siły wyrażonej poprzez PKB, wysokości wydatków wojskowych oraz inwestycji

w technologie. Chiny staną się prawdopodobnie największą gospodarką, wyprzedzając USA jeszcze na kilka

lat przed 2030 r. Kondycja światowej gospodarki będzie w coraz większym stopniu uzależniona od

dynamiki gospodarek krajów rozwijających się, bardziej niż od rozwiniętych krajów Zachodu. Obok Chin,

Indii i Brazylii na znaczeniu zyskają również inni gracze regionalni tacy jak Kolumbia, Indonezja, RPA

i Turcja. Jeśli nie zostaną podjęte zdecydowane działania reformatorskie, nastąpi spadek znaczenia

gospodarek Europy, Japonii i Rosji. Dotychczasowe czynniki wpływu poszczególnych państw na arenie

globalnej (PKB, liczba ludności, itp.) tracą na znaczeniu, jeśli nie są poparte efektywnym wykorzystaniem

nowych mechanizmów – tzw. miękką siłą (soft power), w tym tworzeniem sieci współpracy nastawionych

na rozwiązywanie pojawiających się wyzwań regionalnych i globalnych.

Polska strategia rozwoju musi stanowić odpowiedź na zidentyfikowane wyzwania w dłuższym horyzoncie

czasowym.

Wyzwania zewnętrzne stojące przed Polską w dłuższym horyzoncie czasowym

 pogłębiająca się koncentracja kapitału oraz

związane z nią narastanie nierówności

społecznych, przy równoczesnym ubożeniu

klasy

średniej,

skutkujące

nasileniem

tendencji populistycznych oraz społecznego

sprzeciwu wobec globalizacji. Może to

prowadzić z jednej strony do osłabienia, o ile

wręcz

nie

regresu,

międzynarodowej

współpracy gospodarczej, a z drugiej do

destabilizacji

systemów

społecznych

i gospodarczych, niosącej szereg negatywnych

skutków (m.in. brak zaufania społeczeństw do

elit przywódczych i związane z nim osłabienie

spójności tkanki społecznej oraz nasilenie

globalnych migracji);

 trendy

demograficzne

(starzenie

się

społeczeństw), oddziałujące na niemal

wszystkie

sfery

życia

gospodarczego

i społecznego. Wymuszają one nie tylko

przeobrażenie rynku pracy, ale również

wpływają na kształt struktury gospodarki,

rozwój jej poszczególnych części bądź

stagnację

innych.

Starzejące

się

społeczeństwo to m.in. możliwy spadek

tempa wzrostu produktywności, wzrost

udziału wydatków na opiekę zdrowotną

i długotrwałą

opiekę

nad

osobami

w zaawansowanym wieku, a tym samym

ograniczenie puli środków na inwestycje.

Równocześnie otwierają one perspektywy

rozwoju

sektora

usług

opiekuńczych,

technologii dostosowanych do użytkowników

i zastosowania inteligentnych maszyn;

 automatyzacja,

robotyzacja

oraz

informatyzacja procesów gospodarczych.

Z jednej strony procesy te stwarzają

zagrożenie zarówno dla rynku pracy, jak i –

w przypadku informatyzacji – bezpieczeństwa

wewnętrznego i zewnętrznego. Z drugiej

strony wpływają na wzrost szybkości i

elastyczności

procesów

produkcyjnych,

a w rezultacie

prowadzą

do

poprawy

konkurencyjności gospodarki;

 niższy poziom pracochłonności nowoczesnych

gospodarek – to z jednej strony potrzeba

wypracowania mechanizmów dzielenia się

pracą, ale z drugiej – impuls dla rozwoju tzw.

przemysłu wolnego czasu (turystyki, sportu,

branży

kulturalno-rozrywkowej)

oraz

związanych z nią przemysłów kreatywnych,

a także wielu usług, w tym medycznych;

 wpływ innowacyjnych rozwiązań i technologii,

w tym informacyjnych na wszystkie aspekty

życia oraz na funkcjonowanie przedsiębiorstw,

jak też rosnący popyt na stały dostęp do

informacji stwarzają potencjalne zagrożenie

w zakresie bezpieczeństwa, ale też otwierają

perspektywy rozwoju i szybszej adaptacji do

zmian;

 konieczność uwzględnienia wpływu działalności

gospodarczej na środowisko naturalne oraz

dostosowywania technik i technologii produkcji,

a także nasilające się efekty zmian

klimatycznych. Poważne zagrożenie dla

stabilności ekosystemów stanowi utrata

bioróżnorodności. Równocześnie otwierają się

jednak

perspektywy

rozwoju

zielonej

gospodarki;

 ograniczone zasoby wody, surowców i energii –

stwarzające

zagrożenie

w

kontekście

bezpieczeństwa i jakości życia oraz perspektyw

rozwoju sektorów bazujących na tych zasobach.

Pojawiające się ograniczenia tych zasobów

mogą jednak równocześnie stanowić impuls do

poszukiwania

nowych

rozwiązań

technologicznych

mających

na

celu

zmniejszenie zapotrzebowania na surowce

i bardziej efektywne ich wykorzystanie oraz

zwiększenie odzysku surowców wtórnych;

 nowe style życia, nowe wzorce konsumpcji

i mobilności, rosnąca obecność technologii

w życiu codziennym;

 nowe podejście do biznesu młodego pokolenia

oznaczające

większą

akceptację

ryzyka

działalności i szybszą reakcję na zmiany.

Wymaga to stosowania odmiennego, wysoce

kreatywnego stylu zarządzania;

 nowe wzorce postępowania w sferze

gospodarowania – rozwój finansowania

społecznościowego (crowdfundingu), zmiana

sposobu działania funduszy podwyższonego

ryzyka

(venture

capital),

ekonomia

współdzielenia (sharing economy) – stanowiące

alternatywę

dla

tradycyjnych

modeli

biznesowych.

Uwzględnienie wyzwań zewnętrznych warunkujących rozwój Polski, w krótkiej i dłuższej perspektywie

czasowej, wymaga zwiększenia zdolności innowacyjnych, aby polska gospodarka mogła przesunąć się

w górę łańcucha wartości. Będzie to oznaczało konieczność poprawy jakości edukacji na wszystkich jej

szczeblach, zbudowanie wysokiej jakości infrastruktury teleinformatycznej, transportowej i energetycznej.

Będzie to również wymagało silnych i skutecznych instytucji publicznych zdolnych zarówno do tworzenia

warunków sprzyjających efektywnej alokacji kapitału, jak i do budowy kapitału społecznego niezbędnego do

funkcjonowania kreatywnej, konkurencyjnej gospodarki. Działania te pozostają w bezpośrednim (cele

w zakresie B+R, edukacji, energii i klimatu) lub pośrednim (cele w zakresie zatrudnienia i ograniczenia

wykluczenia społecznego) związku z pięcioma priorytetowymi celami unijnej strategii gospodarczej Europa

2020. Szczególnie istotny jest tu fakt, że w wieloletnich ramach finansowych na lata 2014–2020 europejskie

fundusze strukturalne i inwestycyjne są ściśle powiązane z celami strategii Europa 2020 oraz z wyzwaniami

makroekonomicznymi określonymi w zaleceniach dla poszczególnych krajów, przyjmowanymi przez Radę

UE w toku Semestru Europejskiego. Dodatkowo to powiązanie może być wzmocnione przez określenie

warunków wstępnych (ex ante) dostępu do tych funduszy. Ważnym punktem odniesienia dla kształtowania

sektorowych polityk gospodarczych są zalecenia Rady dla Polski (ang. Country-Specific Recommendations),

formułowane corocznie w ramach Semestru Europejskiego.

Uzyskanie trwałego wzrostu gospodarczego, który będzie stanowił podstawę do wzrostu dochodów

mieszkańców, utrudniają zwłaszcza następujące czynniki

Czynniki wewnętrzne wpływające negatywnie na stabilne perspektywy rozwoju Polski

 oparcie wzrostu i konkurencyjności firm

głównie na czynnikach kosztowych (w tym

niskich kosztach pracy);

 niekorzystne procesy demograficzne –

starzenie się społeczeństwa oraz migracje

z Polski

negatywnie

oddziałujące

na

perspektywy

zapewnienia

odpowiednio

wykwalifikowanych

i

kreatywnych

pracowników

 niski poziom oszczędności prywatnych

i jednocześnie niewykorzystanie krajowych

zasobów kapitału;

 niska innowacyjność gospodarki wynikająca

przede wszystkim z

o niewystarczających

bodźców

dla

podejmowania działań innowacyjnych,

o niewielkiego popytu na nowe technologie

wśród polskich firm,

o niskiej efektywności współpracy pomiędzy

sektorem

naukowo-badawczym,

administracją i biznesem.

 potencjalne niepowodzenia w obszarze

rozbudowy infrastruktury teleinformatycznej

niezbędnej

do

zapewnienia

polskim

przedsiębiorcom odpowiedniego dostępu do

rozwiązań z zakresu TIK, które będą

determinować w najbliższych dekadach

zdolność

konkurencyjną

poszczególnych

podmiotów gospodarujących, a w rezultacie

gospodarek regionów i państw;

 struktura gospodarki/przemysłu oparta przede

17

 brak długookresowych strategii dostosowań

do warunków ekonomicznych w niektórych

sektorach,

w

szczególności

silnie

regulowanych i nadzorowanych przez

państwo (energetyka, wydobycie węgla);

 zbyt

mało

dobrze

wynagradzanych

(i stabilnych) kreatywnych miejsc pracy,

szczególnie

na

obszarach

wiejskich,

gwarantujących równocześnie samorealizację

zawodową oraz generujących wysoką wartość

dodaną dla gospodarki;

 stosunkowo niskie i niezbyt efektywne

wykorzystywanie dostępnych i potencjalnych

zasobów pracy, niedopasowanie kwalifikacji

do potrzeb rynku itp.;

 niska skuteczność państwa i instytucji

gospodarczych w kreowaniu warunków dla

rozwoju opartego na zaufaniu (kapitał

społeczny) oraz dla wzrostu opartego na

wiedzy i poszukiwaniu nowych nisz

rynkowych w kraju i za granicą;

 postępujące rozwarstwienie dochodowe

i społeczne, wynikające m.in. z selektywnie

ograniczonego dostępu do dóbr i usług

publicznych (np. ochrona zdrowia, transport

publiczny, Internet itp.);

 utrzymujące się nierówności terytorialne

w sferze rozwoju gospodarczego, skutkujące

występowaniem obszarów ograniczonego

dostępu do usług publicznych oraz słabym

wykorzystaniem lokalnych potencjałów.

wszystkim

na

tradycyjnych

sektorach

wytwarzających produkty o niskiej wartości

dodanej;

Analiza bieżących tendencji gospodarczych potwierdza istnienie, zdiagnozowanych uprzednio w Planie na

rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, barier rozwojowych (pułapek rozwojowych), które mogą się dalej

utrwalać i utrudnić zerwanie z modelem rozwoju częściowo zależnego. Bez impulsów prorozwojowych

i proinnowacyjnych w gospodarce i państwie nasilą się negatywne trendy, których skutki będą odczuwalne

w perspektywie długofalowej.

Pułapki rozwojowe

pułapka średniego dochodu

W ostatnich 25 latach Polska zmniejszała dystans do krajów rozwiniętych.

Obecnie jednak obserwujemy wyczerpywanie się dotychczasowych

PKB per capita Polski to tylko

dźwigni wzrostu i konkurencyjności. Bez zbudowania nowych Polska utknie

45% PKB per capita USA.

w gronie krajów o średnim dochodzie, dlatego potrzebne są nowe

Połowa Polaków zarabia

lokomotywy rozwoju. Istotą wyzwania jest kontynuowanie wzrostu

mniej, niż 2,5 tys. zł „na

produktywności przy zasadniczym zwiększeniu poziomu wynagrodzeń, bez

rękę”.

znaczącej utraty konkurencyjności. Skuteczna realizacja koncepcji wzrostu

Pensje są ok. 3-krotnie

opartego na płacach (wage-led growth) w krótkim okresie korzystnie

mniejsze (nominalnie) niż

wpłynie na poziom koniunktury gospodarczej, zaś w dłuższym okresie

w krajach wysoko

mogłaby przełożyć się na przyspieszenie procesu modernizacji gospodarki.

rozwiniętych.

Zrównoważony wzrost gospodarczy wymaga zapewnienia właściwych

proporcji pomiędzy zaangażowanym w gospodarkę kapitałem

zagranicznym i krajowym. Dotychczasowy model rozwoju w dużej części

bazował na kapitale zagranicznym. Jego obecność w naszej gospodarce

jest ważna i pożądana – umożliwia bowiem wypełnienie luki kapitałowej.

Było to szczególnie istotne w okresie transformacji i pozytywnie

wpłynęło na wzrost PKB, eksportu i przyczyniło się do transferu

technologii. Jednak dziś Polska znajduje się w innej fazie rozwoju, a

obawy o długookresową stabilność w niepewnym otoczeniu

międzynarodowym rodzi brak dostatecznie silnego kapitału krajowego

(niski poziom inwestycji prywatnych, niski poziom oszczędności oraz brak

wystarczająco skutecznych zachęt dla lokowania tego kapitału w projekty

mogące generować znaczący efekt mnożnikowy w gospodarce – przy

równoczesnym niedoborze takich projektów). Krajowy kapitał jest

bowiem podstawą stabilności wszystkich gospodarek rozwiniętych i

dynamiczny wzrost jego roli stanowi priorytet.

pułapka przeciętnego

produktu

Wydatki na B+R to

obecnie 1% PKB.

Tylko 6 polskich firm to

światowe czempiony.

Tylko 13% MŚP

wprowadza innowacje

(31% w UE).

Tylko 8,5% eksportu ma

charakter innowacyjny.

pułapka braku równowagi

95 mld zł rocznie trafia do

zagranicznych inwestorów.

2 bln zł wynoszą zagraniczne

pasywa Polski.

2/3 polskiego eksportu i 50%

produkcji przemysłu tworzą

firmy z kapitałem

zagranicznym.

Zbyt wiele polskich firm opiera swoją konkurencyjność na dostarczaniu

nieskomplikowanych produktów po najniższej możliwej cenie. Jest to

najczęściej skutek funkcjonowania w otoczeniu gospodarczym

kształtowanym przez prymat najniższej ceny (np. przetargi publiczne),

a nie kryteria jakości usługi lub produktu, wiarygodności kontrahenta, czy

stosowane standardy warunków pracowniczych. Powszechne stosowanie

kryterium najniższej ceny ogranicza wzrost innowacyjności polskiej

gospodarki, powstawanie wysoko płatnych miejsc pracy i konkurowanie na

bazie kompetencji oraz unikalnych umiejętności pracowników. Polska ma

niewielu czempionów gospodarczych, a jednocześnie niewiele małych lub

średnich przedsiębiorstw ma możliwość wprowadzenia innowacji na rynek.

Fundamentalnym wyzwaniem jest włączenie Polski w główny nurt czwartej

rewolucji przemysłowej i zakotwiczenie rozwiązań cyfrowych w działaniach

służących realizacji celów strategicznych, prowadzące do zapewnienia

optymalnego wykorzystania w ramach tych działań kapitału

intelektualnego znajdującego się w posiadaniu Polaków w kraju i za

granicą.

Wyż demograficzny w latach 80. XX wieku kształtował polski model

konkurencyjności gospodarczej opartej na niskich kosztach pracy, który

jednocześnie skłaniał wielu młodych, zdolnych i przedsiębiorczych ludzi

do emigracji, a tym, którzy pozostali, utrudniał decyzję o założeniu

rodziny lub posiadaniu więcej niż jednego dziecka. W konsekwencji

Polska notowała duże ubytki młodej wysoko kwalifikowanej kadry

pracowniczej i niską dzietność (do czego doprowadziły również zmiany

modelu życia – nadmierny wzrost postaw konsumpcyjnych). Oba te

czynniki mogą w najbliższych dekadach doprowadzić zarówno do

ograniczenia podaży pracy, jak i do kryzysu systemu ubezpieczeń

społecznych

pułapka słabości

instytucjonalnej

Luka wpływów z podatku

VAT to 35–55 mld zł.

Luka wpływów z podatku

CIT to 10–40 mld zł.

44 nowelizacje ustawy

o VAT od 2004 roku.

Przewlekłość procedur

postępowań sądowych

i administracyjnych.

Niska efektywność

instytucji państwa.

Brak skutecznej

koordynacji polityk

publicznych.

pułapka demograficzna

Jeżeli obecny trend nie

zostanie powstrzymany, rok

2016 będzie początkiem

ciągłego spadku liczby

Polaków w wieku

produkcyjnym.

Dziś żyje 7 mln osób w wieku

przedprodukcyjnym (0–17

lat), za 20 lat będzie to 5,6

mln.

Dostrzegając – w ślad za koncepcją nowej ekonomii strukturalnej

prezentowaną przez J. Lina czy też wskazaniami D. Acemoglu i J. Robinsona –

znaczenie sfery instytucjonalnej w kreowania warunków do nie tylko

proefektywnościowej, ale również jakościowej transformacji gospodarki

tworzącej podstawy długookresowego wzrostu gospodarczego, wśród

kluczowych wyzwań należy wymienić poprawę koordynacji działań instytucji

publicznych w Polsce, wzrost ich efektywności oraz jasny podział obowiązków

pomiędzy administracją rządową a samorządową. Mimo stale rosnących

kosztów funkcjonowania, organy państwa nie realizują jasno określonych

celów rozwojowych, kierując się zbyt często wymogami tzw. kalendarza

politycznego. Konsekwencją takiej sytuacji jest osłabienie „determinacji

strategicznej” realizowanych działań. Ponadto polityki publiczne nie zawsze są

powiązane z instrumentami finansowymi. Słabość instytucjonalna to czynnik,

który w dużej mierze pogłębia skalę negatywnego oddziaływania wszystkich

pozostałych barier wzrostu. To właśnie nieefektywne państwo jest w istotnym

stopniu odpowiedzialne za brak działań wspierających budowanie polskich

oszczędności i kapitału, za brak dążenia do konkurowania wiedzą i jakością,

zamiast tylko kosztami, brak aktywnej polityki demograficznej oraz niski

poziom zaufania społecznego, który ma istotne negatywne znaczenie dla

prowadzenia działalności gospodarczej.

Niezależnie od zidentyfikowanych pułapek rozwojowych poważnym zagrożeniem dla rozwoju Polski jest

rozwarstwienie społeczne i utrzymujące się silne zróżnicowania przestrzenne w poziomie rozwoju

społeczno-gospodarczego. Wzrost dochodów ludzi najbogatszych, przy rosnącej biedzie osób najsłabiej

zarabiających, jest jednym z poważnych problemów świata, w tym znacznej części krajów

wysokorozwiniętych. W Polsce wzrost gospodarczy w ostatnich 10 latach przyczynił się do wzrostu realnych

dochodów Polaków, jednak nie spowodowało to znaczącego ograniczenia dysproporcji w dochodach.

Współczynnik Giniego, obrazujący nierówności dochodowe, zmniejszył się w ostatnich latach w Polsce

z 32,2 w 2007 r. do 30,6 w 2015 r., ale skala tej zmiany nie jest na tyle duża, by można było uznać, że

poziom rozwarstwienia społecznego nie stanowi czynnika ograniczającego rozwój. Dysproporcje w

dochodach są rzeczą naturalną w gospodarkach wolnorynkowych, niemniej w sytuacji pogłębiania się tego

zjawiska mogą prowadzić do napięć społecznych.

Podobnie nierozwiązanym problemem w skali światowej są rosnące dysproporcje w rozwoju

poszczególnych regionów/terytoriów. Najczęściej największymi beneficjentami wzrostu gospodarczego są

regiony/miasta/obszary najlepiej rozwinięte, o dużym potencjale gospodarczym, zasobach ludzkich oraz

rozwiniętej infrastrukturze, gdzie występuje naturalna skłonność do koncentrowania się działalności

innowacyjnej. Integracja Polski z UE pozwoliła na istotne zmniejszenie dystansu rozwojowego Polski

w stosunku do średniej unijnej, przy czym szczególnie szybkie tempo wzrostu odnotowały województwa

najbardziej rozwinięte gospodarczo oraz duże miasta. W 2014 r. najwyższy poziom PKB per capita

w stosunku do średniej osiągnęło woj. mazowieckie (108%), które jednocześnie było jednym z najszybciej

rozwijających się regionów w Europie, natomiast poziom PKB Warszawy trzykrotnie przewyższał średnią

krajową. Zróżnicowania przestrzenne w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego w znacznej mierze

uwarunkowane są historycznie. Narastanie dysproporcji rozwojowych jest m.in. konsekwencją postępującej

deindustrializacji oraz geograficznie selektywnego napływu inwestycji (głównie zagranicznych),

regionalnych różnic w wydajności pracy, niezrównoważenia podaży i popytu na lokalnych rynkach pracy,

a także zróżnicowanego poziomu dostępności transportowej, mającej kluczowe znaczenie dla uczestnictwa

w rynku pracy i dostępności do usług publicznych. Dodatkowo nasilają je nierównomiernie rozłożone

procesy migracyjne, w układzie wewnętrznym nakierowane głównie na Warszawę i inne duże ośrodki

miejskie, co przyczynia się do niekorzystnych zmian struktury wieku ludności w regionach peryferyjnych

oraz stopniowego „wypłukiwania” z lokalnych rynków pracy osób lepiej wykształconych i bardziej

przedsiębiorczych.

Scenariusze rozwojowe do 2030 roku

Analiza długookresowego potencjału wzrostowego wskazuje, że wzrost produktywności na poziomie 3,4%

w okresie 1990–2015 wyznacza dla Polski optymistyczną perspektywę na kolejne 15 lat. Analizując

i prognozując długookresowe trendy produktywności, trzeba też zwrócić uwagę na współzależności

międzynarodowe. W krótkim i średnim okresie największy wpływ na aktywność gospodarczą w Polsce mają

zmiany w gospodarce niemieckiej, czyli u głównego partnera handlowego. Jednak w długim okresie źródło

największych oddziaływań na unijną i polską gospodarkę znajduje się w Stanach Zjednoczonych. Kraj ten

wyznacza trendy technologiczne na świecie, a przy tym wielkość gospodarki i jej znaczenie finansowe

(rozliczenia w dolarach, rola amerykańskich centrów finansowych) sprawiają, że oddziałuje na świat

wieloma kanałami. Trendy rozwojowe dla polskiej gospodarki uwzględniają scenariusze rozwoju gospodarki

amerykańskiej (scenariusz bazowy przewiduje wzrost produktywności w tempie 1,7%). Zagregowana

prognoza długookresowego wzrostu produktywności dla UE wynosi 1,6%.

Na podstawie badań modelowych oraz analiz szczegółowych przyjmuje się, że długookresowy wzrost

produktywności w przypadku Polski znajdzie się w przedziale 1,8–3,6% (poziom 2,6% to scenariusz

bazowy). Założenie takie wpisuje się w długookresowe prognozy produktywności OECD. Prognoza ta jest

również zbieżna z długookresowymi trendami wzrostu i konwergencji. Tempo rozwoju będzie niższe niż

w ćwierćwieczu po transformacji, co wynika z ówczesnego przyspieszenia i skali przemian gospodarczych

(wprowadzenie gospodarki rynkowej, prywatyzacja majątku państwowego, przystąpienie do Unii

Europejskiej i wiążący się z tym spadek premii za ryzyko). W scenariuszu bazowym i optymistycznym Polska

będzie kontynuowała zbliżanie się do średniej unijnej, ale w scenariuszu pesymistycznym nastąpi w tym

zakresie regres.

Scenariusz pesymistyczny oznaczałby, że w Polsce zatrzymuje się proces konwergencji w stosunku do

krajów rozwiniętych lub że w krajach rozwiniętych następuje stagnacja produktywności. Wydaje się jednak,

że prawdopodobieństwo tej ścieżki jest minimalne. Globalny wzrost produktywności oraz wzrost tzw.

granicy technologicznej był w miarę stabilny od początku rewolucji przemysłowej. Zdarzały się okresy

szybszego i wolniejszego wzrostu, ale świat znajduje się na względnie stabilnej ścieżce rozwojowej. Wśród

tzw. krajów doganiających epizody zatrzymania konwergencji zdarzały się – doświadczyła ich większość

krajów peryferyjnych Europy. Przyczyny takich pułapek rozwojowych mogą być bardzo różne, a sama

konwergencja nie jest procesem idealnie liniowym. Jej istotą jest powolne nabywanie pewnych

umiejętności, akumulowanie kapitału rzeczowego i ludzkiego, a w tym procesie mogą pojawiać się

długotrwałe odchylenia od trendu.

Z kolei scenariusz optymistyczny oznaczałby kontynuację trendu potransformacyjnego. Do realizacji takiej

ścieżki niezbędny byłby jednak istotny impuls pobudzający gospodarkę powyżej trendu. Za taki można by

uznać oddziaływanie czynników krajowych (wyraźnie lepsza polityka gospodarcza), jak i zewnętrznych

(istotne przyspieszenie dynamiki produktywności w krajach rozwiniętych).

W wyniku założeń związanych z rozwojem gospodarki Polski, zmianami w jej strukturze, a przede wszystkim

stabilnym wzrostem jej produktywności wynikającym z lepszego wykorzystania obu czynników produkcji,

a więc pracy i kapitału, PKB per capita Polski wzrośnie w stosunku do średniej UE-28 w 2030 r.

(w scenariuszu bazowym przekroczy 80%, w porównaniu z 69% w roku 2015). W scenariuszu

pesymistycznym zaobserwujemy spadek do 66%, a w scenariuszu optymistycznym – wzrost do 100%.

Ścieżka wzrostu dochodu do dyspozycji per capita będzie zbieżna. Osiągnięcie średniej unijnej do 2030 r.

wydaje się optymistyczną wizją, ale szansa takiego scenariusza znacząco wzrosłaby przy korzystnych

przemianach na polskim rynku pracy. Reformy w tym zakresie powinny przełożyć się na wzrost dochodu na

mieszkańca o jedną piątą wobec poziomu zakładającego niekorzystne wskaźniki zatrudnienia.

Reformy rynku pracy są również niezbędne w świetle wyzwań demograficznych, które stoją przed Polską

(również w kontekście stabilności finansów publicznych i systemu zabezpieczenia społecznego). Prognozy

przedstawione w raporcie Komisji Europejskiej (The 2015 Aging Report. Underlying Assumptions and

Projection Methodologies) obejmują lata 2013–2060 i wskazują, że w tym okresie liczba ludności Polski

zmniejszy się z 38,5 mln do 33,2 mln osób, a tempo spadku będzie z biegiem czasu narastało. Na spadek

ten złożą się przede wszystkim dwa czynniki – utrzymujący się niski współczynnik dzietności i saldo migracji,

które w najbliższych dwóch dekadach przyjmie wartość ujemną lub zbliżoną do zera. Projekcje

demograficzne Eurostatu czy ONZ wskazują na odpływ ludności netto z Polski do 2030 r., w rezultacie czego

współczynnik obciążenia demograficznego może w tym czasie znacząco wzrosnąć. Możliwe są również

zjawiska korygujące trend w obie strony, m.in. silne przepływy pracowników z Ukrainy.

Wskaźniki zatrudnienia do 2030 r. zostaną zdeterminowane przede wszystkim przez dwie grupy czynników

– ogólną kondycję makroekonomiczną kraju, czyli głównie dynamikę produktywności, oraz kształt rynku

pracy. W najbardziej prawdopodobnym scenariuszu w 2020 r. stopa zatrudnienia osób w wieku 20–64 lata

wyniesie do 71%, wobec 67,8% w roku 2015 (scenariusz pesymistyczny to stopa zatrudnienia na poziomie

66%; z kolei optymistyczny – 76%). Prognozuje się utrzymanie liczby pracujących w perspektywie do 2020 r.

na stałym poziomie. Będzie się jednak zmieniać struktura zatrudnienia – ubędzie miejsc pracy w sektorze

rolnictwa i w przemyśle, wzrośnie zaś liczba miejsc pracy w sektorze usług, szczególnie na stanowiskach

specjalistów. Utrzyma się popyt na wykwalifikowaną siłę roboczą, zmniejszy się z kolei zainteresowanie

pracami prostymi, niewymagającymi wysokich kwalifikacji. Oczekiwana skala imigracji zarobkowej nie

pozwoli w całości wypełnić luk na rynku pracy.

Zakładany scenariusz wskazuje również na wyższe stopy zatrudnienia w najmłodszej i najstarszej grupie

wiekowej, szczególnie wśród kobiet. Poprawie sytuacji na rynku pracy sprzyjałaby również odpowiednia

struktura zatrudnienia (wzrost udziału grup wiekowych 35–50 lat), a także rozwiązania instytucjonalne

rozwój systemu opieki nad dziećmi, bodźce do podejmowania pracy na część etatu (part-time) czy

obniżenie klina podatkowego. Prognoza bazowa oparta jest na założeniu, że nie wystąpią w Polsce zmiany

instytucjonalne, które będą wprowadzały negatywne bodźce dla podaży pracy i popytu na pracę. Odmienny

skutek może zostać odnotowany w warunkach nadmiernego wzrostu płacy minimalnej, zwiększenia

transferów fiskalnych nieuzależnionych od podejmowania pracy, czy wzrostu klina podatkowego w reakcji

na rosnące koszty służby zdrowia. Obniżenie wieku emerytalnego bez odpowiednich zachęt do

pozostawania na rynku pracy również może skutkować ograniczeniem podaży pracy.

Dodatkowo postęp techniczny, przejawiający się w rosnącej digitalizacji i automatyzacji procesów

ekonomicznych (również społecznych), wpłynie na ograniczenie ogólnego popytu na pracę bądź, co bardziej

prawdopodobne, zaważy w istotny sposób na jego strukturze, co może prowadzić do procesów polaryzacji

rynku pracy. W rezultacie, wraz z rozwojem „Przemysłu 4.0”, który stanowi jeden z obszarów

priorytetowych Strategii i jest kluczowy dla poprawy pozycji konkurencyjnej polskiej gospodarki, praca

ludzka będzie wypierana przez nowoczesne technologie. Równolegle wzrośnie popyt na pracowników

o nowych umiejętnościach i kwalifikacjach.

Wzrost PKB per capita umożliwia poprawę sytuacji w sferze zagrożenia ubóstwem i wykluczenia

społecznego, choć proces ten w nadchodzących piętnastu latach w Polsce będzie już wyraźnie wolniejszy

niż w minionym okresie. W 2030 r. stopa zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym będzie w Polsce

na poziomie dzisiejszym w Austrii, Danii czy Finlandii. Wskaźnik powinien obniżyć się o 1/3 (scenariusz

bazowy). Negatywny rozwój sytuacji wyhamuje ten proces, choć nawet w tym przypadku dojdzie do

ograniczenia wskaźnika o ok. 1/5. Należy jednak mieć na uwadze, że presja ze strony wydatków na służbę

zdrowia oraz wsparcia osób starszych będzie na tyle silna, że realna wartość transferów wspierających

zostanie zmniejszona. Ich kształt i skala muszą wynikać z reguł efektywnych transferów fiskalnych.

Zróżnicowanie dochodowe między województwami i wewnątrz województw w Polsce zwiększało się

w ostatniej dekadzie. Nie istnieją strukturalne przyczyny, dla których skala nierówności międzyregionalnych

miałaby być w Polsce większa niż w Hiszpanii, Francji czy Niemczech. W oparciu o to założenie oraz na

podstawie szacunków wpływu funduszy strukturalnych na poszczególne regiony – ocenia się, że bez

wyraźnej interwencji polityki społecznej zróżnicowanie międzyregionalne, opisane jako odchylenie

standardowe relatywnego poziomu PKB per capita, może nie być znacząco mniejsze niż notowane obecnie.

Wzrost stopy inwestycji będzie wynikał ze zwiększonej skali odtwarzania majątku trwałego (m.in.

w energetyce; Polska należy do krajów o najwyższym stopniu zużycia majątku w krajach UE i OECD) czy też

rosnącej stopy oszczędności prywatnych (tzw. home-bias, czyli skłonności do lokowania oszczędności

w kraju). Istotne będą również – klimat dla inwestycji zagranicznych, otoczenie regulacyjne, zdolność

ekspansji zagranicznej firm, stabilność otoczenia makroekonomicznego, a także polityka inwestycyjna

państwa. Wsparciem w tym zakresie będzie nie tylko wzrost produktywności i powiązany z nim wyższy

poziom umiędzynarodowienia gospodarki, ale również przejrzysta polityka regulacyjna, szczególnie

w obszarze energii i infrastruktury, gdzie istotna jest współpraca sektora publicznego i prywatnego.

Wzrostowi stopy inwestycji sprzyjałby też rozwój rynku kapitałowego wynikający z reform w obszarze

nadzoru finansowego, a także zmian w standardach ładu korporacyjnego, szczególnie w spółkach skarbu

państwa. To umożliwia zwiększenie stopy inwestycji z prognozowanych w 2030 r. 22,5% do 25,5%

(wynikających ze scenariusza optymistycznego). Wzrostowi stopy oszczędności będzie sprzyjał szybszy

wzrost: dochodu rozporządzalnego dzięki bardziej dynamicznemu wzrostowi produktywności,

wykształcenia ludności, edukacji ekonomicznej i rozumienia znaczenia posiadania oszczędności, w tym

szczególnie świadomości spadającej stopy zastąpienia emerytalnego. Wyższą stopę oszczędności można

uzyskać poprzez rozwój kapitałowego filaru systemu emerytalnego albo obniżenie opodatkowania

oszczędności. W odmiennej sytuacji – urzeczywistnienie scenariusza pesymistycznego będzie skutkować

stopą inwestycji na poziomie porównywalnym do obecnego (ok. 19%).

Jedną z głównych cech globalnej gospodarki w ostatnich kilku dekadach był wzrost udziału handlu

międzynarodowego w generowaniu dochodów. Zdecydowana większość krajów świata zwiększyła znacząco

udział eksportu w PKB. W ten trend wpisuje się Polska i należy sądzić, że nie dojdzie tu do zakłóceń, choć

będzie malała premia eksportowa (nadwyżka dynamiki eksportu nad dynamiką dochodu). Rolą interwencji

w ramach Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jest utrzymanie wysokiego tempa wzrostu eksportu

towarów na poziomie ok. 7% (który jest wskaźnikiem scenariusza optymistycznego), podczas gdy brak

działań w tym obszarze umożliwia najwyżej 5% wzrost eksportu (scenariusz bazowy). Będzie to wynikało

zarówno z poprawy produktywności gospodarki, zwiększenia jej atrakcyjności inwestycyjnej, rosnącej

penetracji rynków zagranicznych przez polskie przedsiębiorstwa, ale również z dalszego rozwoju

międzynarodowych łańcuchów produkcji oraz przyspieszenia globalnej integracji rynków usług oraz postępu

w usuwaniu barier regulacyjnych na jednolitym rynku europejskim. Wyższy poziom produktywności

stosowanych technologii oraz innowacyjności naszej produkcji zagwarantuje poprawę partycypacji

w łańcuchu produkcji globalnej przetworzonych wyrobów przemysłowych. To z kolei przyczyni się do

uzyskania silnych przyczółków eksportowych w sektorach/branżach generujących większą wartość

dodaną oraz ograniczenie importochłonności gospodarki. Zaostrzenie zjawisk protekcjonistycznych w skali

międzynarodowej zdecydowanie utrudni zwiększenie poziomu internacjonalizacji polskiej gospodarki.

A w przypadku dodatkowego pogorszenia się koniunktury światowej może obniżyć średnie tempo wzrostu

eksportu do ok. 2%. Jednocześnie prognozy potwierdzają realność zwiększenia eksportu wyrobów wysokiej

techniki do poziomu 15,8% naszej sprzedaży. Dodatkowe wysiłki w tym zakresie mogą zwiększyć ten

poziom do ponad 23% (scenariusz optymistyczny). Z kolei wystąpienie negatywnych tendencji może

spowodować spadek wartości wyżej zaawansowanych produktów w naszej ofercie eksportowej

i zmniejszenie się ich udziału do poniżej 10%.

Wzrost polskich inwestycji bezpośrednich za granicą będzie naturalną konsekwencją wzrostu gospodarki,

rozwoju średnich i dużych polskich firm oraz rosnącego zaawansowania technologicznego. Istnieje

zależność między poziomem BIZ a poziomem PKB, produktywnością, otwartością na eksport i zagraniczne

inwestycje oraz regulacjami dotyczącymi handlu. Istotne znaczenie dla wielkości polskich inwestycji

zagranicznych będzie miało również zwiększenie wsparcia instytucjonalnego ze strony państwa. Instytucje

państwowe, jak i różne ich agendy oraz fundacje prywatne, będą w większym stopniu niż dotychczas

wspierały polskie podmioty, m.in. poprzez usuwanie nieformalnych barier dla inwestycji. Polscy

przedsiębiorcy często zgłaszają, że bariery nieformalne bywają dużo bardziej uciążliwe niż te formalne. Na

tej podstawie ocenia się, że może dojść do podwojenia skumulowanej wartości polskich inwestycji za

granicą (wg scenariusza bazowego), a naturalny trend do poszukiwania szans rozwojowych poza granicami

kraju sprawi, że wzrost inwestycji nastąpi nawet w warunkach scenariusza pesymistycznego (choć jego

skala będzie mniejsza). Realizacja scenariusza optymistycznego może dodatkowo zwiększyć zagraniczne

zaangażowanie polskich firm o kolejne 50%.

Dla podtrzymania wzrostu produktywności w kolejnych latach polska gospodarka powinna cechować się

odpowiednią strukturą sektorową i technologiczną. Struktura polskiej gospodarki to pochodna

uwarunkowań historycznych, rozwojowych, podejmowanych polityk, a także tendencji globalnych.

Uwzględniając obiektywne przesłanki, przesunięcia międzysektorowe nie będą decydujące. Większych

zmian należy oczekiwać w układzie branżowym i w poziomie zaawansowania technologicznego.

Ogólne tendencje w krajach rozwiniętych to stały wzrost produkcji przetwórstwa przemysłowego,

a jednocześnie zauważalna deindustrializacja relatywna (spadek udziału przemysłu w PKB i zatrudnieniu).

Wynika to z odmiennych potrzeb bogacących się społeczeństw, a także relacji w wydajności i cenach między

towarami przemysłowymi a usługami, wzmacnianych dodatkowo przenoszeniem części produkcji do

państw rozwijających się i gospodarek wschodzących.

W ocenie perspektyw rozwoju zakłada się, że Polska będzie odbiegała od ogólnoeuropejskiego trendu

w podobny sposób jak Niemcy, choć niższy stopień złożoności gospodarczej nie pozwoli na zrównanie tych

gospodarek pod kątem poziomu industrializacji. Do 2030 r. udział wartości dodanej przetwórstwa spadnie

poniżej notowanego obecnie, nadal jednak będzie należał do najwyższych w Europie. Wsparciem

w procesach rozwoju przemysłu byłaby poprawa konkurencyjności gospodarki i zwiększenie jej

atrakcyjności inwestycyjnej. W takim kierunku będą też działały polityki sprzyjające wzrostowi udziału

produktów wysokiej i średniej techniki w produkcji przemysłowej. W bazowym scenariuszu prognozy udział

ten rośnie z 25,8% w 2015 r. do 27,9% w 2030 r. Znaczący wzrost mógłby wystąpić w przypadku dużego

wzrostu uprzemysłowienia. Do ziszczenia się scenariusza optymistycznego (o 6 pp. wyższy) niezbędne są

dodatkowe instrumenty wsparcia sektorów zidentyfikowanych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju jako strategiczne, a także wykorzystanie mechanizmu współpracy i dyfuzji technologii.

Firmy będą skłonne więcej inwestować w B+R, kiedy dokonywanie prostych zakupów technologii

przestanie być opłacalne – jest to proces powolny, warunkowany naturalnymi bodźcami ekonomicznymi.

Od tego będzie zależało, czy wydatki na B+R wzrosną do 2030 r. do 2% czy 3% PKB, a także czy udział

sektora prywatnego w nakładach B+R w 2030 r. wyniesie 65%, czy w scenariuszu optymistycznym 73%.

Wraz z rozwojem, biznes zyskuje coraz więcej bodźców do angażowania środków finansowych w działalność

badawczą, ponieważ możliwości zakupu tanich technologii się kończą. Wydatki badawczo-rozwojowe

determinowane są przez kilka grup czynników: cechy firm, bodźce fiskalne, konkurencyjność rynków,

dostępność zasobów wiedzy i kapitału ludzkiego oraz przepływy inwestycji zagranicznych. Część z nich

znajduje się pod kontrolą rządu, dlatego polityka gospodarcza może mieć wpływ na ogólny poziom

nakładów B+R. W przypadku Polski szczególnie istotne wydają się dwa wyzwania. Po pierwsze, jest to

zapewnienie zdolności fiskalnej do wprowadzania bodźców podatkowych dla sektora prywatnego oraz

bezpośredniego zwiększania wydatków rozwojowych. Wymaga to stabilizacji sektora finansów publicznych,

ponieważ przy wysokich deficytach bodźce podatkowe dla firm i wydatki rozwojowe nigdy nie będą

priorytetem. Po drugie, konieczne jest tworzenie przejrzystych warunków dla napływu bezpośrednich

inwestycji zagranicznych, ponieważ są one często głównym kanałem transferu technologii. Niskie nakłady

na B+R w odniesieniu do wartości dodanej nie muszą świadczyć o tym, że dany sektor operuje wyłącznie

prostą technologią. W przypadku sektorów o znaczącej wartości dodanej poziom wydatków na badania

może być w sensie absolutnym (oraz w relacji do PKB) znaczący. Choć sektor ten nie wykorzystuje B+R

w takim stopniu jak te z grupy hi-tech, postęp techniczny może odgrywać bardzo istotną rolę. Ponadto

nakłady na badania i rozwój mogą „ukrywać się” w innych sektorach.

Postęp techniczny nie jest jedynym czynnikiem przewagi technologicznej. W niektórych sektorach

budowana jest ona na akumulacji wiedzy i doświadczenia, które narastają przez kilkadziesiąt czy nawet

kilkaset lat (jak w przypadku produkcji żywności). W nowoczesnej gospodarce liczą się także nowoczesne

usługi, w szczególności te oparte na wiedzy. Silna konkurencja międzynarodowa dotyczy obecnie nie tylko

towarów, lecz również usług. Rola tych ostatnich rośnie bardzo szybko i o potencjale eksportowym kraju

zaczynają decydować także usługi informatyczne, badawczo-rozwojowe czy z dziedziny rozrywki. W naszej

prognozie udział sprzedaży produktów innowacyjnych w przemyśle rośnie do 14% w 2030 r. (wobec 8,8% w

2014 r.), a w usługach do 5% (wobec 3,3% w 2012 r.).

Instytucje i rozwój to sfery wzajemnie na siebie oddziałujące. Wraz z wyższym poziomem rozwoju kraju

wzrasta potrzeba posiadania instytucji o odpowiedniej jakości. Z drugiej strony instytucje wyższej jakości

przyczyniają się do szybszego rozwoju. W ocenie jakości instytucji istnieje duża doza inercji. Strategia na

rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju określa jednak katalog zmian, które są warunkiem koniecznym do awansu

jakościowego administracji. Usprawniony zostanie proces legislacyjny, wzrośnie efektywność systemu

sądownictwa. Odczuwalne będą również korzyści wynikające ze zintegrowanego planowania strategicznego

i przestrzennego oraz digitalizacji ścieżki komunikacji na linii obywatel-administracja. Utrzymanie

generalnego kierunku modernizacji gospodarki (którego najlepszym przejawem jest wzrost

produktywności) pozwala na przyjęcie optymistycznych założeń dotyczących zmian instytucjonalnych.

Kluczowe znaczenie dla poprawy pozycji Polski pod względem obciążenia regulacyjnego będą miały zmiany

w systemie podatkowym. Szczególnie ważne będzie ujednolicenie interpretacji prawa podatkowego,

zmniejszenie liczby aktów prawnych, usprawnienie procesów w administracji i systemie sądownictwa,

a także zmiany w samym prawie podatkowym. Poza obszarem podatków do obniżenia obciążeń

regulacyjnych potrzebny jest generalny przegląd jakości regulacji, eliminacja przepisów, które nie są

konieczne do osiągnięcia zakładanych celów, eliminacja niespójności, usprawnienie procedur oraz

digitalizacja relacji między sektorem prywatnym i publicznym. W każdej dziedzinie wyzwania związane

z deregulacją są inne.

Zakłada się, że mobilizacja administracji na celu, jakim jest poprawa jakości instytucji oraz relatywnie wysoki

wzrost produktywności w sektorze prywatnym, wymuszający podnoszenie jakości biurokracji, zapewni

Polsce wyraźną poprawę w zakresie obciążenia regulacyjnego.

W trakcie opracowywania prognozy5 wykorzystano listę czynników zewnętrznych, które mogą najsilniej

wpłynąć na wzrost gospodarczy w Polsce w perspektywie roku 2030, wraz z przypisanymi im ekspercko

prawdopodobieństwami. Scenariusz bazowy można interpretować jako realizację tych czynników w zgodzie

z ich wartością oczekiwaną. Ta wskazuje, że zajdzie 10 spośród 15 wydarzeń. Przykładowo może zdarzyć się,

że sytuacja w UE będzie rozwijała się w pomyślnym kierunku (zdarzenia 1–9), podobnie jak na rynkach

wschodzących (11), jednak pozostałe warianty okażą się dla Polski niepomyślne. Z drugiej strony

w scenariuszu bazowym mieści się również zmniejszenie obszaru UE, wspólnego rynku i strefy euro (nie

zachodzą zdarzenia 1–5), skompensowane innymi pozytywnymi zdarzeniami zewnętrznymi (6–15). Z kolei

scenariusze pesymistyczne mogą oznaczać realizację mniejszej liczby zdarzeń pozytywnych i większą

negatywnych, optymistyczne zaś przeciwnie. Żaden z wariantów nie zakłada realizacji wszystkich 15 zdarzeń

lub też żadnego z nich.

5

Przyjęta metodologia sporządzonej prognozy (zarówno w sferze makro-, jak i mikroekonomicznej) abstrahuje od przyszłych wydarzeń w światowej

gospodarce. Estymacja potencjału wzrostowego Polski i świata została oparta na ekonometrycznej analizie procesów konwergencji na świecie po

roku 1950, uwzględniając czynniki strukturalne polskiej gospodarki, w tym z założeniem o uwarunkowaniu szybszej dynamiki wzrostu w naszym

kraju zasobem kapitału ludzkiego. Dodatkowo należy mieć na uwadze, że jednostkowe wydarzenia wewnętrzne lub zewnętrzne (obecnie

nieprzewidywalne) będą miały wpływ na rzeczywistą ścieżkę wzrostu produktywności w Polsce w latach 2016-2030, ale jednocześnie będą one

wtórnym czynnikiem modyfikującym wobec ekonometrycznie identyfikowanych procesów długofalowych. Wskaźniki mikroekonomiczne

w większym stopniu uzależnione są od konkretnych działań w sferze instytucjonalnej oraz reform regulacyjnych i strukturalnych.

Czynniki zewnętrzne wpływające na otoczenie gospodarcze Polski w latach 2016–20306.

Nr

Czynnik

1

Zmiany członkowskie UE (np. wystąpienie Wielkiej Brytanii/Anglii) nie będą miały

istotnego wpływu na funkcjonowanie wspólnego obszaru gospodarczego.

Powstrzymane zostaną tendencje protekcjonistyczne i nacjonalistyczne obecne w

niektórych krajach UE, a elity europejskie porozumieją się w sprawie takich reform UE,

by zwiększyć jej demokratyczną legitymizację.

Przetrwa strefa Schengen oraz strefa euro na obecnym lub powiększonym obszarze.

Zreformowane polityki wspólnotowe (spójności, WPR itp.) oraz wzmocniona integracja

wokół czterech swobód będą nadal wspierały konwergencję gospodarczą w obrębie UE.

Rozszerzenie UE będzie kontynuowane (Serbia, Macedonia, Albania), przy szybszej

dynamice rozwoju wspólnego rynku, który obejmie również Ukrainę lub Turcję.

Rozwój współpracy gospodarczej obejmie również handel transatlantycki.

Zażegnane zostaną problemy sektora bankowego (finansowego) krajów Południa dzięki

reformom w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech, co pozwoli na poprawę sytuacji strefy

euro i powrót do wzrostu produktywności.

Pozytywny przykład reformujących się krajów Południa wpłynie korzystnie na Francję,

która zreformuje swój rynek pracy oraz – wdrażając w tym zakresie zalecenia KE –

wzmocni konkurencję na swoim rynku usług.

Niemcy oraz w pewnym stopniu także inne kraje UE będą nadal korzystały na wzroście

w Chinach, Indiach i Brazylii oraz innych krajach wschodzących o dużym potencjale

demograficznym (tzw. Next 11).

Zbyt mocne poleganie na inwestycjach państwowych w Chinach doprowadzi do

spowolnienia drugiej gospodarki świata, ale po reformach Państwo Środka będzie

stanowić ważny silnik globalnego wzrostu gospodarczego także w latach 2020–2030.

Sytuacja krajów wschodzących w Azji i Ameryce Południowej będzie stopniowo się

stabilizować. Spadki cen surowców nie zagrożą fundamentom gospodarczym państw

eksporterów, a obserwowane obecnie problemy nie przełożą się na „straconą dekadę”.

Z tych powodów sentyment inwestorów wobec rynków wschodzących będzie

umiarkowanie pozytywny, a Polska nadal będzie korzystała z napływu inwestycji

zagranicznych.

Innowacje z sektora ICT w Stanach Zjednoczonych zaczną szerszą falą przenikać do

innych sektorów (w tym usługowych) w całym OECD, w tym w Polsce.

USA nie ulegnie destabilizacji politycznej i gospodarczej, nie wyjdzie z roli arbitra w

konfliktach międzynarodowych, utrzymując parasol ochronny nad Europą w tym CEE.

ISIS nie rozprzestrzeni się na Afrykę i nie wywoła tam kolejnego konfliktu.

Utrzymane zostaną relatywnie niskie ceny i bezpieczeństwo dostaw energii na świecie,

a przebudowa europejskiego systemu energetycznego będzie postępować,

uniezależniając stopniowo kontynent od jej importu z regionów niedemokratycznych.

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

6

Prawdopodobieństwo

wystąpienia

80%

W oparciu o ekspertyzę WiseEuropa „Prognoza rozwoju gospodarczego. Scenariusze rozwoju do 2030”, Warszawa 2016.

25

50%

70%

60%

40%

80%

50%

50%

80%

60%

80%

50%

80%

80%

50%

II. Nowy model rozwoju

Przez ostatnie 25 lat w Polsce dominował model rozwoju, z którego korzyści czerpały tylko niektóre grupy

społeczeństwa. Rozwój był postrzegany przede wszystkim przez pryzmat wzrostu aglomeracji i dużych

miast. Fundamentalnym wyzwaniem jest zatem przebudowanie modelu gospodarczego tak, żeby służył on

całemu społeczeństwu. Nowy model rozwoju to przede wszystkim rozwój odpowiedzialny oraz społecznie

i terytorialnie zrównoważony. Jest on oparty o indywidualny potencjał terytorialny, inwestycje, innowacje,

rozwój, eksport oraz wysoko przetworzone produkty.

W dotychczasowej polityce państwa w mniejszym zakresie skupiano się na działaniach wyprzedzających –

ukierunkowujących rozwój w różnych sferach życia społeczno-gospodarczego tak, by odpowiednio

wcześniej zapobiegać negatywnym zjawiskom i wskazywać najbardziej pożądane kierunki i sposoby rozwoju

wykorzystujące maksymalnie polskie potencjały rozwojowe.

Państwo potrafiło mobilizować dostępne zasoby, aby doraźnie rozwiązywać pojawiające się problemy. Nie

potrafiło jednak zapobiegać im lub minimalizować ich negatywnych skutków. Mimo częściowo trafnej

identyfikacji problemów rozwoju społeczno-gospodarczego, wskazanych w raporcie Polska 2030. Wyzwania

rozwojowe, stanowiącym podstawę diagnostyczną dla szeregu dokumentów strategicznych, a przede

wszystkim Strategii Rozwoju Kraju 2020 oraz realizujących ją dziewięciu zintegrowanych strategii rozwoju,

w codziennej praktyce rządzenia dominowały działania ad hoc. Często podejmowane z opóźnieniem,

nieskoordynowane i nie wpisujące się w spójną strategię planowanych zmian. W rezultacie punktowe

działania nie przynosiły efektu dla realizacji celów wskazanych w strategiach. Nie zmieniały również

struktury gospodarki na bardziej innowacyjną, efektywnie wykorzystującą dostępne zasoby.

Dodatkową słabością państwa było słabe wykorzystanie debaty strategicznej oraz dialogu społecznego, co

przy prowadzeniu aktywnej polityki rozwoju jest kluczowym czynnikiem akceptacji zmian wprowadzanych

przez rząd.

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju proponuje zwiększenie odpowiedzialności instytucji państwa

za kształtowanie procesów gospodarczych, społecznych i terytorialnych, przy zachowaniu konstytucyjnego

modelu społecznej gospodarki rynkowej. W tym modelu instytucje państwa aktywnie i selektywnie kreują

warunki dla rozwoju (wspierają wzrost gospodarczy), wpływają na jak najlepsze wykorzystanie przewag

komparatywnych oraz budowanie podstaw stałego rozwoju na bazie własnych zasobów nowych

działalności.

Nowy model rozwoju, jako urzeczywistnienie zmiany podejścia do polityki gospodarczej, będzie

wypracowany poprzez zaprojektowanie działań wpływających na poszczególne sfery życia społecznogospodarczego. Docelowy model będzie stanowić wypadkową zamierzeń i działań uczestników procesów

gospodarczo-społecznych, warunków, które kontrolujemy i okoliczności, na które nie mamy wpływu lub

których nie potrafimy przewidzieć. Instytucje państwa mają za zadanie reagować na zmieniające się

otoczenie, niwelując negatywne zjawiska społeczne. Stają się inspiratorem zachowań przedsiębiorców,

umożliwiają rozwój nowych gałęzi/dziedzin w gospodarce i sprzyjają wykorzystaniu rynkowych

mechanizmów stymulowania powstawania i wdrażania nowoczesnych rozwiązań technologicznych, nie

odpowiadając jednak za decyzje biznesowe podmiotów prywatnych. Niezmiennie obowiązkiem instytucji

państwowych jest stwarzanie konkretnych możliwości działania, zabezpieczenie sfery wolności

gospodarczej i obywatelskiej, ale zarazem podejmowanie działań skutkujących ograniczeniami zachowań

naruszających konkurencję, istniejące przepisy prawa czy też ogólnie przyjęte zasady sprawiedliwości

społecznej.

Kompleksowość nowego modelu rozwoju wynika z jego specyfiki. Kształtują go i decydują o jego formie

różnego rodzaju podmioty i czynniki: gospodarcze, polityczne, społeczne i kulturowe. Rozwój społecznogospodarczy jest konsekwencją procesów zachodzących równolegle w wielu skalach czasowoprzestrzennych, dlatego też polityka rozwoju nie może się orientować tylko na jeden wskaźnik, jakim

miałaby być miara wzrostu gospodarczego (np. PKB). Niezbędne dla jej prowadzenia są różne kryteria

i wskaźniki, w tym odnoszące się do rozwoju społecznego.

odpowiedzialny

rozwój to rozwój

z myślą o przyszłych

pokoleniach

– 28 –

Poz. 260

Rozwój odpowiedzialny to rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą

być realizowane bez umniejszania szans przyszłych pokoleń. Istotne jest

odpowiednie kształtowanie relacji pomiędzy konkurencyjnością gospodarki,

dbałością o środowisko oraz jakością życia. Odpowiedzialny rozwój odnosi się więc

zarówno do kwestii gospodarczych, społecznych, środowiskowych, terytorialnych,

jak i instytucjonalnych. Oznacza rozwój społeczno-gospodarczy, w którym

następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych

z zachowaniem równowagi przyrodniczej.

Odpowiedzialny rozwój to wzrost gospodarczy oparty na solidnych fundamentach,

jakimi są: przedsiębiorczość, pracowitość, zasoby i umiejętności Polaków.

Odpowiedzialny rozwój to także wielowymiarowa solidarność społeczna, której

celem jest troska o dobro wspólne – solidarność między pokoleniami

teraźniejszymi i przyszłymi, między poszczególnymi regionami, miastami

i obszarami wiejskimi, między pracodawcami i pracownikami.

Rozwój oparty na odpowiedzialności oznacza wzmacnianie fundamentów polskiej

gospodarki i kontynuowanie jej przekształceń w kierunku zwiększenia roli

innowacyjności w procesach gospodarczych. Stabilne, oparte na innowacyjności

podstawy nowoczesnej, konkurencyjnej i zrównoważonej gospodarki, to kapitał do

trwały wzrost

wykorzystania przez przyszłe pokolenia. Konkurencyjna gospodarka, to gospodarka gospodarczy oparty

efektywna, lepiej wykorzystująca kreatywność ludzi, stwarzająca rozwiązania na innowacyjnych

bardziej innowacyjne i przyjazne dla środowiska, które skutecznie konkurują na

firmach

rynkach światowych. To również gospodarka, tworząca nowe – bardziej stabilne,

ale i lepsze miejsca pracy niezbędne do dalszego rozwoju oraz bezpieczeństwa

dochodowego Polaków.

podstawą

gospodarki silne

podmioty

gospodarcze

Kluczem trwałości fundamentów gospodarki są rosnące w siłę przedsiębiorstwa

i gospodarstwa rolne. Zdrowy rozwój zależy od istnienia i stałego rozwoju zarówno

małych, jak i średnich czy też dużych przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych – ich

współpracy i uzupełniania się na rynku. Odpowiedzialność polega na tworzeniu

takich warunków, które pozwolą na wykorzystanie potencjału wszystkich

podmiotów obecnych w gospodarce, bez względu na ich wielkość.

Odpowiedzialny rozwój to odpowiednia równowaga między środkami krajowymi

i zagranicznymi wspierającymi rozwój. Powiększanie długu wobec zagranicy – pomnażanie polskiego

publicznego i prywatnego – w dłuższej perspektywie ogranicza możliwość kapitału kluczem do

sukcesu

czerpania korzyści ze wzrostu gospodarczego. Odpowiedzialny rozwój oznacza

politykę budowania krajowego kapitału, w szczególności poprzez zwiększanie

oszczędności, i jego inwestowania. Oznacza również mobilizowanie kapitału

polonijnego.

najlepsza inwestycja

to inwestycja w ludzi

Odpowiedzialny rozwój to przede wszystkim takie planowanie i realizacja działań

rozwojowych, by ich efekt, w perspektywie kilkunastu lub nawet kilkudziesięciu

lat, sprzyjał powiększaniu i polepszaniu kapitału ludzkiego, umożliwiał rozwój

obywateli i samorealizację w warunkach społecznych, gospodarczych

i środowiskowych nie gorszych od występujących obecnie. W obliczu wyzwań

demograficznych

odpowiedzialność

oznacza

rozwiązania

na

rzecz

zastępowalności pokoleń. Wzrost dzietności w dłuższej perspektywie przyniesie

wzrost wpływów do budżetu państwa, zmniejszając stopień obciążenia finansów

publicznych świadczeniami emerytalnymi.

Odpowiedzialność to solidarność międzypokoleniowa polegająca na znajdowaniu

takich rozwiązań, które pozwalają na aktywne włączenie w procesy rozwojowe

wszystkich grup społecznych, dając im jednocześnie możliwość czerpania korzyści rozwój odpowiedzialny

ze wzrostu gospodarczego. Pozostawienie narastających dysproporcji w rozwoju to rozwój włączający

społecznym, w dłuższej perspektywie może prowadzić do „wypchnięcia” a nie wykluczający

niektórych grup z procesów rozwojowych, co w konsekwencji może utrwalać ich

ubożenie, jak i obszary wykluczenia społecznego.

odpowiedzialny rozwój

to rozwój

zrównoważony

terytorialnie

Odpowiedzialność oznacza pełniejsze wykorzystanie potencjałów terytorialnych

obszarów wiejskich i miast dla kreowania wzrostu i lepszych miejsc pracy dla

wszystkich mieszkańców Polski. To również wspomaganie rozwoju tych obszarów

wiejskich i miast, które mają mniejszą odporność na zjawiska kryzysowe,

w niewystarczającym stopniu korzystają z pozytywnych efektów zachodzących

procesów rozwojowych, nie mogą w pełni zrealizować swojego potencjału

rozwojowego ze względu na ukształtowaną historycznie zależność gospodarczą

od dominujących sektorów lub utraciły funkcje społeczno-gospodarcze (brak

odpowiednich zasobów rynku pracy czy problemy instytucjonalne). Rodzaj

interwencji zależy bezpośrednio od potrzeb i potencjałów terytorialnych.

Wykorzystanie specjalizacji regionalnych, a także rozwój przedsiębiorczości

i mobilizacja istniejących zasobów kapitału finansowego, środowiskowego,

ludzkiego oraz społecznego, to czynniki kluczowe dla wzmacniania procesów

rozwojowych poszczególnych terytoriów.

Odpowiedzialny rozwój wspomaga rozbudowę i modernizację sieci transportowych

i technicznych dla podwyższenia pozycji konkurencyjnej kraju i regionów na miarę

nowoczesna

potrzeb, przy zachowaniu dbałości, tak aby inwestycje te nie generowały infrastruktura służąca

nadmiernych kosztów związanych z utrzymaniem, obciążających przyszłe

potrzebom

pokolenia. Podstawa konkurencyjności to nowoczesna sieć transportowa gospodarczym i jakości

pozwalająca na niezawodne, sprawne i bezpieczne przemieszczanie się osób i

życia

towarów, nieprzerwane dostawy energii oraz rozwiązania ICT umożliwiające nie

tylko swobodne komunikowanie się, ale przede wszystkim dostarczanie wiedzy

oraz zarządzanie procesami wytwórczymi w gospodarce.

Państwo bardziej

efektywne

Odpowiedzialność przejawia się w sposobie zarządzania procesami rozwojowymi

w kraju. Rola państwa w gospodarce nie może sprowadzać się jedynie do bardziej

lub mniej efektywnej redystrybucji środków finansowych. Tylko efektywne

i skoordynowane

instytucje

publiczne

nastawione

na

obywateli

i przedsiębiorstwa mają potencjał do zarządzania politykami publicznymi tak, by

skutecznie reagować na stojące przed społeczeństwem i gospodarką wyzwania.

Odpowiedzialny rozwój to także nowa filozofia gospodarowania państwowymi

aktywami – oparta na budowaniu ich wartości, co przyczyni się do wzmocnienia

polskiej gospodarki.

Odpowiedzialny rozwój to rozsądne gospodarowanie finansami publicznymi.

W tym kontekście kluczowe jest utrzymanie w ryzach deficytu sektora finansów

solidne finanse

publicznych oraz długu publicznego. Planowane działania rozwojowe muszą

publiczne

uwzględniać możliwości finansowe budżetu państwa oraz jednostek samorządu fundamentem rozwoju

terytorialnego, tak by nadmierne zadłużenie nie stanowiło bariery rozwojowej dla

przyszłych pokoleń.

III.

Poz. 260

Zasady realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Sformułowane poniżej zasady organizują proces programowania i realizacji Strategii, od określania celów

i kierunków interwencji, po procesy wdrażania, monitorowania i oceny uzyskanych rezultatów.

Selektywność podejścia (koncentracja, poszukiwanie nisz, sektory)

Państwo umiejące wybrać

Selektywność podejścia oznacza koncentrację na tych produktach, technologiach, sektorach, które mają

istotne znaczenie dla realizacji celów SOR w dłuższej perspektywie czasowej, a więc mających mierzalny

wpływ na zwiększanie produktywności i powiększanie dochodów ludności oraz poprawę jakości życia.

W krótkiej perspektywie wsparte będą sektory decydujące o naszej aktualnej konkurencyjności, czy mające

znaczący udział zarówno pod względem produkcji, jak i wpływu i powiązań z innymi sektorami. Jednak

kluczowe jest postawienie na technologie i sektory stanowiące o przewadze konkurencyjnej w przyszłości.

Wybór sektorów przyszłości będzie opierał się zarówno na potencjale wewnętrznym polskiej gospodarki,

jak i na analizie megatrendów w gospodarce światowej. Właściwa identyfikacja szans i zagrożeń

wynikających z trendów globalnych umożliwi stworzenie listy sektorów/technologii z perspektywą wzrostu.

Pozwoli to również na wpisanie się polskich przedsiębiorców w oczekiwania klientów, partnerów krajowych

i zagranicznych. Decyzje o obszarach wsparcia będą też uwzględniać dodatkowe kryteria ekonomiczne

w zakresie m.in. potencjału rynkowego, poziomu kreowanej wartości dodanej i miejsca w łańcuchu

wartości, powiązań z innymi sektorami, intensywności technologicznej. Nie bez znaczenia pozostają również

aspekty środowiskowe (efektywność energetyczna, racjonalne wykorzystanie zasobów, niski poziom

zanieczyszczeń, zapewnienie trwałości ekosystemów).

Podejście zintegrowane i zróżnicowane terytorialnie (zarządzanie organizowane wokół celów

strategicznych, koordynacja sektorów i instytucji działających na różnych poziomach zarządzania)

Zintegrowana polityka wykorzystująca potencjał polskiej przestrzeni

Podejście zintegrowane oznacza koncentrację różnych działań podejmowanych przez poszczególne

podmioty – rząd, samorząd, podmioty gospodarcze i partnerów społecznych – wokół wyznaczonych celów

strategicznych. Interwencje w ramach poszczególnych obszarów nie są rozłączne, a wręcz przeciwnie

oddziałują na siebie. Oznacza to koordynację już na etapie programowania, a następnie na etapie realizacji

działań, tak aby uzyskać efekt synergii niezbędny dla osiągnięcia celów. Równie ważne jest precyzyjne

określenie podziału zadań pomiędzy administracją rządową i samorządową.

Podejście zróżnicowane terytorialnie ma na celu wykorzystanie specyficznych potencjałów terytorialnych

i likwidację barier w rozwoju poszczególnych obszarów/terytoriów. Oznacza to wspieranie rozwoju poprzez

zintegrowane pakiety działań łączące wiązki interwencji sektorowych finansowanych ze źródeł publicznych

i prywatnych, odpowiednio dopasowanych do potrzeb i potencjałów poszczególnych terytoriów. Takie

podejście posłuży zwiększeniu efektywności interwencji publicznej i optymalnemu wykorzystaniu

szerokiego wachlarza dostępnych mechanizmów i instrumentów rozwojowych. Niezbędnym elementem

podejścia terytorialnego jest współpraca, dialog i partnerstwo z władzami regionalnymi i lokalnymi,

podmiotami gospodarczymi i społecznymi oraz obywatelami.

Współpraca, partnerstwo i współodpowiedzialność podmiotów publicznych, biznesu i obywateli przy

realizacji polityk publicznych

Polska silna współpracą

Warunkiem rozwoju nowoczesnej gospodarki i efektywnej współpracy jest kapitał społeczny. Zasada

współpracy i partnerstwa oznacza zaangażowanie i szeroko zakrojone współdziałanie pomiędzy

podmiotami publicznymi, prywatnymi, organizacjami pozarządowymi, sektorem nauki i społeczeństwem

obywatelskim na różnych etapach planowania i realizacji działań rozwojowych. Różne podmioty stają się nie

tylko współuczestnikami działań rozwojowych, ale także je współtworzą, co wiąże się z budową poczucia

współodpowiedzialności za przebieg procesów rozwojowych.

Szczególnie istotne dla skuteczności polityki rozwoju jest partnerstwo i kreatywność samorządów

terytorialnych w inicjowaniu najistotniejszych przedsięwzięć rozwojowych. Rolą państwa w tym procesie

jest wyznaczanie ramowych celów oraz podstawowego instrumentarium, pozostawiając przesądzenia

odnośnie sposobu realizacji określonych celów samorządom terytorialnym, jako współtwórcom procesów

rozwojowych, a nie jedynie dawcom środków finansowych.

Zwiększenie aktywności Polski na forum UE oraz w bliskim sąsiedztwie

Polska aktywnym graczem o kształt UE

Członkostwo w UE przynosi znaczne korzyści dla gospodarki i społeczeństwa. Kluczowe jest jednak aktywne

uczestnictwo w kształtowaniu polityki UE. Przyjmowane przez instytucje europejskie regulacje dotyczące

różnych dziedzin rozwoju społecznego i gospodarczego mają fundamentalne znaczenie dla rozwoju Polski.

Zasada zwiększania aktywności Polski oznacza pełniejsze wykorzystanie istniejących mechanizmów, a także

prawa wspólnotowego dla realizacji celów Strategii. Zakłada też aktywne tworzenie odpowiedniego klimatu

dla formułowania przez Polskę strategii reform w zakresie poszczególnych polityk UE. Takie podejście

zwiększa możliwość uwzględniania interesów krajowych oraz wpływ na kształt regulacji już na wczesnym

etapie prac.

Aktywność Polski w jej bliskim sąsiedztwie to rozwijanie współpracy wielostronnej, w ramach poszczególnych

regionów Europy, jak i wzmocnienie dialogu dwustronnego z partnerami europejskimi, także z państwami

spoza UE.

Zwiększeniu korzyści z integracji służyć będzie lepsze wykorzystanie środków finansowych przyznawanych

Polsce w ramach obecnej i kolejnych perspektyw finansowych UE. Wskazane w Strategii działania będą

realizowane z wykorzystaniem tych środków, co oznacza zwiększanie ich roli prorozwojowej

i proinnowacyjnej oraz udziału w kreowaniu stabilnych miejsc pracy opartych na przyszłych przewagach.

Mobilizacja krajowego kapitału

Polska silna oszczędnościami i inwestycjami swoich obywateli

Zasada mobilizacji kapitału krajowego oznacza tworzenie takich warunków, w których realizacja działań

rozwojowych angażuje w szerszej skali środki krajowe, w szczególności prywatne. W tym zakresie kluczowa

jest aktywizacja już istniejących zasobów kapitałowych oraz budowanie kultury oszczędności w Polsce, jako

niezbędnych warunków zwiększania inwestycji. Zasada ta oznacza również zwiększenie efektywności

inwestowania krajowych środków publicznych. Z kolei stopniowa redukcja deficytu poprzez pozytywny

wpływ na oszczędności krajowe oraz spadek premii za ryzyko uwzględnianej w cenie kapitału umożliwi

szybszą akumulację kapitału w sektorze prywatnym i w całej gospodarce, pozwalającą na wzrost produktu

potencjalnego.

Wypełnienie kapitałem zagranicznym luki finansowania nie jest zjawiskiem negatywnym, ale obecna faza

rozwoju polskiej gospodarki wymaga również odblokowania i większego wykorzystania źródeł kapitału

krajowego. Utrzymywanie się dużej ujemnej międzynarodowej pozycji inwestycyjnej, choć nie zawsze

postrzegane jako ryzykowne, może doprowadzić do trudności w zbilansowaniu bieżącej pozycji płatniczej.

Chroniczne występowanie takiej sytuacji generuje duże obciążenie dla procesu rozwojowego gospodarki.

Biorąc pod uwagę konieczność jednoczesnego zmierzenia się z postępującymi zmianami demograficznymi,

które prowadzą do zmian w poziomie konsumpcji i oszczędności w polskiej gospodarce, mobilizacja

krajowego kapitału jest właściwym działaniem zwiększającym możliwości inwestycyjne kraju.

Oszczędności są także o tyle istotne, że pozwalają na zapewnienie bezpieczeństwa i dobrobytu gospodarstw

domowych. Z tego względu dla ich wzmocnienia niezbędne są zmiany w trzech wymiarach: zmniejszanie

obciążeń gospodarstw domowych, rozwój kwalifikacji o wysokich dochodach oraz budowa oszczędności

systemowych, pracowniczych i indywidualnych.

Procesy demograficzne punktem odniesienia planowania i realizacji działań rozwojowych

Rozwój świadomy demograficznie

Zasada ta oznacza takie ukierunkowanie interwencji w ramach poszczególnych polityk publicznych,

zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym, by uwzględniały one występujące trendy

demograficzne. Z jednej strony będzie to przygotowywanie nowych instrumentów, które pozwolą na

łagodzenie negatywnych zmian demograficznych, jak np. aktywna polityka prorodzinna czy selektywna

polityka migracyjna. Zakres stosowania tych instrumentów będzie uzależniony od fazy cyklu

demograficznego. Jednocześnie zmiany w wielkości i strukturze populacji i trendy demograficzne na danym

terytorium będą wpływały na decyzje o realizacji danej inwestycji lub też na określenie sposobu jej realizacji

(np. inwestycje infrastrukturalne związane z dostępem do usług).

IV. Powiązania Strategii z

dokumentami strategicznymi

– 33 –

międzynarodowymi

Poz. 260

i

krajowymi

Dokumenty i porozumienia międzynarodowe

Zapisy, a następnie realizacja Strategii jest warunkowana przez szereg zobowiązań, jakie wynikają dla Polski

z uczestnictwa w gremiach i instytucjach międzynarodowych i przyjmowanych przez nie dokumentach

o charakterze strategicznym. Do najważniejszych z nich należą

Agenda 2030 na rzecz zrównoważonego rozwoju (Transforming our world: the 2030 Agenda for

Sustainable Development) – została przyjęta przez 193 państwa członkowskie Organizacji Narodów

Zjednoczonych podczas Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku we wrześniu 2015 r. Dokument

wskazuje 17 celów oraz powiązanych z nimi 169 zadań, które oddają trzy wymiary zrównoważonego

rozwoju – gospodarczy, społeczny i środowiskowy. Jest to program działań o bezprecedensowym zakresie i

znaczeniu, definiujący model zrównoważonego rozwoju na poziomie globalnym. Zgodnie z Agendą 2030

współczesny wysiłek modernizacyjny powinien koncentrować się na wyeliminowaniu ubóstwa we

wszystkich jego przejawach, przy równoczesnej realizacji szeregu celów gospodarczych, społecznych i

środowiskowych.

Cele i zadania akcentują potrzebę i konieczność włączania w procesy rozwojowe wszystkich grup i osób

zainteresowanych, tak aby każdy miał szansę skorzystania z rezultatów rozwoju. Niezbędne jest spójne

podejście do ich wdrażania poprzez odnowione, zorientowane na ludzi strategie gospodarcze, w których

problemy środowiska i rozwoju gospodarczego oraz społecznego będą traktowane jako całość. Służyć temu

ma promocja wzorców zrównoważonej produkcji i konsumpcji, a także innowacyjność gospodarki oraz

wsparcie zatrudniania szczególnie newralgicznych grup na rynku pracy (osób młodych, kobiet,

niepełnosprawnych), zapewniające wszystkim możliwość godnej pracy z uwzględnieniem potrzeb

żywieniowych, edukacyjnych, i odpowiedniego formatu zabezpieczenia społecznego. Równolegle o jakości

życia zadecyduje determinacja w realizacji działań na rzecz walki ze zmianami klimatu czy też w zakresie

zrównoważonego użytkowania ekosystemów lądowych i wodnych. Szczególny nacisk położony jest na

zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa, poszanowanie praw człowieka oraz dobre i przede wszystkim

odpowiedzialne rządzenie jako podstawowe warunki trwałego rozwoju.

Określenie nowych celów i zadań ma wskazywać kierunek decyzji podejmowanych przez państwa

członkowskie w ciągu najbliższych 15 lat. Powinny one dążyć do wdrożenia Agendy 2030 w ramach polityki

krajowej, a także na poziomie regionalnym i globalnym, z poszanowaniem wewnętrznych zasad

i priorytetów, biorąc pod uwagę specyfikę gospodarek, odmienne realia krajowe, możliwości i poziomy

rozwoju.

Polska zadeklarowała realizację Agendy 2030 oraz implementację Celów Zrównoważonego Rozwoju

przyjętych wraz z Agendą, podobnie jak wszystkie kraje sygnatariusze porozumienia. Jest to zadanie

wymagające rzeczywistej współpracy całej administracji i wszystkich zainteresowanych stron. Nowy model

rozwoju dla Polski, nakreślony w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wychodzi naprzeciw

oczekiwaniom sformułowanym w Agendzie. Koncepcja trwałego i odpowiedzialnego rozwoju, na której

zbudowano Strategię, jest spójna z ambitną wizją ONZ ukierunkowaną na zmiany, wizją świata wolnego od

ubóstwa, gdzie każdy człowiek ma możliwość korzystania z rozwoju. Strategia ta pozostaje również

w zgodzie z Wytycznymi ONZ dotyczącymi biznesu i praw człowieka (UN Guiding Principles on Business and

Human Rights), które zostały przyjęte w 2011 r. przez Radę Praw Człowieka ONZ.

Polska gospodarka jest przy tym coraz silniej zintegrowana z gospodarką pozostałych państw członkowskich

Unii Europejskiej, co oznacza, że jej rozwój w znacznej mierze będzie zależał od zdolności unijnej gospodarki

do stawienia czoła powyższym wyzwaniom. Wspólnotową odpowiedź na nie stanowi przyjęta w 2010 r.

Strategia Europa 2020, która prezentuje wizję rozwoju opartego na fundamentach społecznej gospodarki

rynkowej XXI wieku, cechującej się stabilnym wzrostem gospodarczym oraz zapewniającej wysoki poziom

zatrudnienia, produktywności i spójności społecznej.

Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu

Europa 2020” – w Strategii unijnej przyjętej przez Radę Europejską w 2010 r., będącej odpowiedzią na

ówczesny kryzys i wyzwania rozwojowe, zaprezentowano wizję rozwoju opartego na fundamentach

społecznej gospodarki rynkowej XXI wieku, cechującej się stabilnym wzrostem gospodarczym oraz

zapewniającej wysoki poziom zatrudnienia, produktywności i spójności społecznej. W Strategii określono

pięć celów strategicznych oraz wskaźniki ich realizacji, w tym wskaźniki służące monitorowaniu postępów

na poziomie całej UE. Dotyczą one zatrudnienia, nakładów na sferę badawczo-rozwojową, energii i klimatu,

edukacji oraz ubóstwa. Polska zadeklarowała osiągnięcie w 2020 r. następujących wartości w zakresie

pięciu priorytetowych celów Strategii

 wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat na poziomie 71%;

 poziom nakładów na badania i rozwój (B+R) w wysokości 1,7% PKB;

 zmniejszenie zużycia energii pierwotnej do poziomu ok. 96 Mtoe;

 zmniejszenie do 4,5% odsetka osób wcześnie porzucających naukę oraz zwiększenie do 45%

odsetka osób z wykształceniem wyższym w wieku 30–34 lat;

 obniżenie o 1,5 mln liczby osób zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym.

Przyjęte przez Polskę cele krajowe dotyczące zatrudnienia, edukacji, energii i klimatu pozostają na ścieżce

realizacji, a cel w zakresie ograniczenia ubóstwa i wykluczenia społecznego został już zrealizowany.

Największym wyzwaniem dla Polski będzie osiągnięcie założonego poziomu nakładów na B+R, co jest

jednocześnie problemem w skali całej UE. Na poziomie UE istotny problem stanowi realizacja celu

dotyczącego ograniczenia ubóstwa i wykluczenia społecznego o 20 mln osób, gdyż liczba osób zagrożonych

ubóstwem i wykluczeniem społecznym w Unii wzrosła w stosunku do roku bazowego 2008 (o ok. 5 mln

osób – dane za 2014 r.).

Powyższe pięć priorytetowych celów Strategii nie obejmuje jednak wszystkich obszarów będących

przedmiotem zainteresowania polityki społecznej i gospodarczej UE. Oprócz wyzwań zidentyfikowanych

w strategii Europa 2020, dostrzegane są nowe zjawiska, które nie były jeszcze tak dobitnie widoczne

w momencie jej formułowania. Należą do nich m.in.: rosnące nierówności społeczne, gospodarka nadmiaru,

ekonomia współdzielenia czy też przełomowe technologie. Nie można też pomijać tendencji, pozornie

pozaekonomicznych, takich jak niesatysfakcjonujący styl rządzenia państwami i zarządzania biznesem czy

kultura dbałości o zdrowie, odżywianie się oraz zainteresowanie ekologią. Te nowe trendy i style życia

wyznaczają konkretne obszary zarówno potencjalnego rozwoju, jak i zagrożeń stagnacyjnych dla

gospodarki. Pojawiają się wyzwania natury quasi- lub pozagospodarczej, jak wzrost postaw

protekcjonistycznych i nacjonalistycznych wśród wielu państw europejskich, migracje ludności z Afryki

i Bliskiego Wschodu, czynniki dezintegrujące.

Unia Europejska potrzebuje nowej, odważnej wizji strategicznej, uwzględniającej nowe wyzwania oraz cele

zrównoważonego rozwoju na rok 2030 uzgodnione przez Organizację Narodów Zjednoczonych. Polska

będzie aktywnym uczestnikiem w formułowaniu nowej wizji rozwojowej Europy. Polska gospodarka jest

już bowiem silnie zintegrowana z gospodarką pozostałych państw członkowskich Unii Europejskiej, co

oznacza, że jej rozwój w przeważającej mierze będzie zależał również od zdolności całej unijnej gospodarki

do stawienia czoła występującym wyzwaniom.

Pakiet energetyczno-klimatyczny – jest to szereg rozwiązań legislacyjnych, przyjętych 17 grudnia 2008 r.

przez Parlament Europejski, zmierzających do kontrolowania i ograniczenia emisji gazów cieplarnianych

na terenie UE. Zakłada redukcję o 20% emisji gazów cieplarnianych w UE w stosunku do roku 1990, 20%

udział energii odnawialnej w zużyciu energii ogółem w 2020 r. (dla Polski udział ten to 15%), 20% wzrost

efektywności energetycznej do 2020 r.

Ramy polityki w zakresie klimatu i energii do roku 2030 – w dniach 23 i 24 października 2014 r. Rada

Europejska (RE) uzgodniła ramy polityki klimatyczno-energetycznej Unii Europejskiej do 2030 r. Przyjęto trzy

główne cele dla UE: ograniczenie o co najmniej 40% emisji gazów cieplarnianych (w stosunku do poziomu

z 1990 r.), zapewnienie co najmniej 27% udziału energii ze źródeł odnawialnych w całkowitym zużyciu

energii, zwiększenie o co najmniej 27% efektywności energetycznej. Ramy te opierają się na pakiecie

klimatyczno-energetycznym do 2020 r., są również spójne z perspektywą długoterminową określoną

w planie działania dotyczącym przejścia na konkurencyjną gospodarkę niskoemisyjną do 2050 r., planie

działania do 2050 r. w zakresie energii i w białej księdze w sprawie transportu.

Porozumienie paryskie (12.12.2015 r. 21. Konferencja Stron Konwencji klimatycznej Narodów

Zjednoczonych) – określa nowe wielostronne ramy ochrony klimatu w perspektywie po 2020 r. Jest to

pierwsze w historii powszechne, prawnie wiążące światowe porozumienie w dziedzinie klimatu.

W porozumieniu określono ogólnoświatowy plan działania, który ma uchronić Ziemię przed groźbą daleko

posuniętej zmiany klimatu, dzięki ograniczeniu globalnego ocieplenia do wartości poniżej 2°C.

Porozumienie paryskie jest pomostem łączącym obecną politykę z oczekiwaną neutralnością klimatyczną,

która jest celem na koniec bieżącego stulecia. W porozumieniu uznano ważną rolę zainteresowanych stron

w przeciwdziałaniu zmianom klimatu, w tym między innymi rolę miast, władz niższego szczebla,

społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego.

Porozumienie zostało podpisane przez Polskę 22 kwietnia 2016 r. w Nowym Jorku. Polska prowadzi

intensywne prace na forum Unii Europejskiej, aby zapewnić, że unijna polityka klimatyczna będzie zgodna

z duchem Porozumienia paryskiego, a polska gospodarka będzie miała szanse na stabilny i zrównoważony

rozwój. Polska jest gotowa do redukcji CO2, zgodnie z polskimi doświadczeniami i możliwościami. Trzeba

mieć na uwadze dotychczasowe działania Polski w tym zakresie – tj. zredukowanie emisji dwutlenku węgla

o ok. 30% w stosunku do 1988 r., w ramach zobowiązań wynikających z Protokołu z Kioto, choć

zobowiązywał on Polskę do 6% redukcji emisji.

Dokumenty krajowe

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jest aktualizacją średniookresowej strategii rozwoju kraju,

tj. Strategii Rozwoju Kraju 2020, przyjętej uchwałą Rady Ministrów 25 września 2012 r., zgodnie

z wymogami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

Niniejsza Strategia jest główną, krajową strategią rozwojową, określającą podstawowe uwarunkowania,

cele i kierunki rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym, regionalnym i przestrzennym.

Stanowi jednocześnie podstawę do określenia nowego systemu dokumentów strategicznych, który

przedstawiony zostanie w zaktualizowanym Systemie zarządzania rozwojem Polski oraz znajdzie

odzwierciedlenie w nowelizacji ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

Strategia wyznacza jednocześnie zakres aktualizacji obowiązujących strategii (w tym 9 strategii

zintegrowanych) i programów oraz innych dokumentów wdrożeniowych, zgodnie z przyjętą koncepcją

rozwojową.

Proponowana w Strategii wizja rozwojowa wymaga, aby bardziej inkluzyjnemu charakterowi rozwoju

społeczno-gospodarczego towarzyszyła również zmiana paradygmatu procesów rozwojowych na rzecz

większej równomierności w wymiarze terytorialnym. Z tego względu strategia średniookresowa proponuje

model oparty na rozwoju zrównoważonym. Jednocześnie w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

nastąpiło połączenie w jednym dokumencie, posiadającym odpowiednie narzędzia wdrożeniowe,

perspektywy długo i średniookresowej. Dłuższy horyzont czasowy Strategii wynika z dotychczasowych

doświadczeń związanych z brakiem odpowiednich instrumentów zapewniających zarówno skuteczną

realizację, jak i monitorowanie wdrażania długookresowej strategii rozwoju kraju. Oznacza to rezygnację

z długookresowej strategii rozwoju kraju (Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Polska 2030. Trzecia

Fala Nowoczesności), co znajdzie odzwierciedlenie w nowym układzie dokumentów strategicznych.

W świetle przebudowy całego systemu zarządzania rozwojem przewidywane jest również określenie

właściwego podejścia do planowania przestrzennego i uwzględnienie wymiaru przestrzennego

w strategiach sektorowych.

SOR uwzględnia także cele wyrażone w innych materiałach i dokumentach o charakterze strategicznym

zarówno krajowych, jak i unijnych odnoszących się do działań mających znaczenie dla funkcjonowania

państwa, rozwoju gospodarki i społeczeństwa.

V. Cel główny, cele szczegółowe i oczekiwane rezultaty

Głównym celem Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jest tworzenie

warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym

wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym, środowiskowym

i terytorialnym.

Strategia jest ukierunkowana na inkluzywny rozwój społeczno-gospodarczy. Przyjęto, że główną siłą

napędową rozwoju i priorytetem publicznym jest spójność społeczna. Strategia podporządkowuje działania

w sferze gospodarczej osiąganiu celów związanych z poziomem i jakością życia obywateli Polski. Kładzie

nacisk, aby beneficjentem rozwoju gospodarczego, w większym niż dotychczas stopniu, byli zwykli

obywatele oraz obszary do tej pory pomijane w polityce rozwoju. Przyjęcie takiego wzorca będzie sprzyjać

uwolnieniu kapitału ludzkiego, wzmocnieniu kapitału społecznego i tym samym optymalnemu

wykorzystywaniu potencjału rozwojowego całego kraju.

W procesie rozwoju główną rolę, poprzez zwiększanie swojej produktywności i innowacyjności, odgrywają

przedsiębiorstwa – jako dostawcy towarów i usług na rynek krajowy i zagraniczny, realizatorzy inwestycji

oraz podatnicy. Ich potrzeby kapitałowe zaspokaja sektor finansowy, który jednocześnie umożliwia

inwestorom osiąganie dochodów z kapitału, wpływając tym samym bezpośrednio na realizację celu

głównego Strategii. Państwo jest podmiotem ustalającym warunki procesu podziału dochodu (poprzez

politykę spójności społecznej i terytorialnej, redystrybucję i usługi) oraz działania wszystkich grup (regulacje,

ład instytucjonalny, otoczenie makroekonomiczne).

Schemat 1. Schemat realizacji celu głównego Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Oczekiwanym efektem realizacji Strategii w perspektywie długookresowej dla obywateli będzie wzrost

ich dochodów oraz poprawa jakości życia rozumiana jako stworzenie przyjaznych warunków bytowych,

przede wszystkim dla rodzin; zapewnienie odpowiedniej jakości edukacji i szkoleń, podwyższających

kwalifikacje i kompetencje obywateli; wzrost zatrudnienia i lepsze jakościowo miejsca pracy; poprawa

dostępu do infrastruktury; zapewnienie odpowiedniej opieki medycznej, poprawiającej zdrowotność

obywateli; satysfakcjonującego stanu środowiska oraz poczucia bezpieczeństwa.

Najważniejsze efekty długookresowe dla gospodarki to przede wszystkim zmiana struktury PKB Polski

w wyniku zwiększenia roli innowacji w jego tworzeniu. Przyczyni się to do szybszej konwergencji dochodów

Polaków do poziomu średniej Unii Europejskiej.

W sferze instytucjonalnej efektem realizacji Strategii będzie państwo bardziej przyjazne dla obywateli

i przedsiębiorców, co będzie przejawiało się w poprawie jakości funkcjonowania jego organów

i poszczególnych instytucji służących rozwojowi. W sferze społecznej efekty realizacji Strategii to

ograniczenie wykluczenia społecznego i ubóstwa oraz wszelkiego rodzaju nierówności społecznych, a także

budowa silnego kapitału społecznego i zwiększenie jego roli w rozwoju.

Tabela 1. Wskaźniki kluczowe przedstawiające stopień realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Skorygowany realny dochód do

dyspozycji brutto gospodarstw

domowych na 1 mieszkańca wg

PPP (UE-28=100)

%

68,5%

(2014)

76,0–80,0

100,0

Eurostat

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem

lub wykluczeniem społecznym

%

23,4

(2015)

20,0

17,0

GUS

PKB na 1 mieszkańca wg PPP

(UE-28 =100)

%

69,0

(2015)

75,0–78,0

79,0 (2023)

95,0 (2030)

GUS

/Eurostat

30

27

GUS

Współczynnik Giniego –

wskaźnik rozkładu dochodów

gospodarstw domowych

współczynnik

30,6

(2015)

Najważniejszym zakładanym rezultatem realizacji Strategii będzie zwiększenie przeciętnego dochodu

rozporządzalnego brutto gospodarstw domowych na 1 mieszkańca wg PPP do 76–80% w stosunku do

średniej UE do roku 2020, a do roku 2030 zbliżenie dochodu rozporządzalnego brutto na 1 mieszkańca

w PPP do poziomu średniej UE, przy jednoczesnym dążeniu do zmniejszania dysproporcji w dochodach

rozporządzalnych brutto między poszczególnymi regionami.

Jednym z kolejnych zakładanych efektów realizacji Strategii będzie zmniejszenie odsetka osób zagrożonych

ubóstwem i wykluczeniem społecznym (z obecnych 23,4% do ok. 20% w 2020 r.). Rosnąć będzie wydajność

pracy, która powinna przekładać się na wzrost wynagrodzeń.

W zakresie poziomu PKB zakładana jest dalsza konwergencja pomiędzy Polską i UE. Zakłada się, że poziom

PKB na mieszkańca, mierzony według parytetu siły nabywczej, wynoszący obecnie 69% średniej UE,

osiągnie w 2020 r. ok. 75–78% średniej UE, a do 2030 r., po uruchomieniu nowych czynników

konkurencyjności, zbliży się do średniej UE.

Realizacji tak postawionego celu będzie sprzyjać koncentracja powiązanych wewnętrznie działań państwa

w wybranych obszarach gospodarki, polityki społecznej, polityki regionalnej oraz zagadnień

instytucjonalnych. Będą one podejmowane za pomocą instrumentów regulacyjnych, instytucjonalnych

i finansowych, według sformułowanych powyżej zasad oraz systemu skoordynowanego oddziaływania na

sferę publiczną (a poprzez nią także na sferę przedsiębiorstw i obywateli). Pozwoli to na zainicjowanie

i utrzymanie procesów pożądanych zmian strukturalnych w gospodarce, które będą sprzyjały realizacji

postawionego celu.

Wspomniane działania w pierwszym rzędzie dotyczą zwiększania konkurencyjności gospodarki poprzez

innowacje, eksport i wzrost wartości kapitałów uruchamianych na inwestycje w sektorze przedsiębiorstw

(cel szczegółowy I), pełniejsze wykorzystanie zasobów społecznych i terytorialnych (cel szczegółowy II) oraz

przedsięwzięcia zwiększające efektywność funkcjonowania inkluzywnych instytucji państwa, służących

przedsiębiorstwom i obywatelom (cel szczegółowy III).

W ramach każdego z tych celów aktywność państwa skupi się na wybranych obszarach – filarach nowego

modelu gospodarczego dla Polski (w każdym z obszarów zarysowano cel realizacji założonych działań)

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość

organizacyjną

Wzrost zdolności

polskiego

przemysłu do

sprostania

globalnej

konkurencji

Reindustrializacja przeprowadzona na bazie polskich zasobów w znaczący sposób

przyczyni się do wzmocnienia fundamentów polskiej gospodarki. Przemysł jest

rdzeniem komercyjnych wydatków na B+R i naturalnym środowiskiem innowacji,

także dla firm z sektora usługowego. To przemysł tworzy złożone łańcuchy wartości

i sieci kooperacji, zasadniczo przyczyniając się do wzrostu produktywności,

powstawania innowacji i miejsc pracy wysokiej jakości.

Rozwój innowacyjnych firm – oznacza zwiększanie stopnia zaawansowania

technologicznego produktów, stymulowanie powstawania nowych rozwiązań

technologicznych i organizacyjnych na bazie własnych zasobów

przedsiębiorstw, oparcie przewag konkurencyjnych w handlu zagranicznym

w większym stopniu na jakości i innowacyjności produktów, kształtowanie

postaw proinnowacyjnych dzięki optymalnemu wykorzystaniu kapitału

ludzkiego i wzmocnieniu kapitału społecznego.

Przemiany

strukturalne sektora

Nowe formy

działania

i współpracy

Nowoczesne

instrumenty

wsparcia

Małe i średnie przedsiębiorstwa – rozwijanie potencjału polskich firm tak, by

stawały się one coraz większe dzięki działaniom w zakresie otoczenia prawnego,

tworzeniu i wdrażaniu innowacji, tworzeniu nowych miejsc pracy, udziału

w łańcuchach kooperacji i ekspansji zagranicznej, ułatwieniom w dostępie do

instrumentów finansowania rozwoju przedsiębiorstwa dostosowanych do jego

wielkości.

Interwencja państwa względem rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego

będzie polegała na wsparciu przekształceń strukturalnych zapewniających wzrost

konkurencyjności, jakości i bezpieczeństwa żywności oraz bezpieczeństwa

żywnościowego kraju.

Kapitał dla rozwoju oznacza zmobilizowanie środków finansowych, w tym

sektora prywatnego, w celu znacznego zwiększenia poziomu inwestycji

w Polsce. Rozbudowa instrumentów finansowych oferowanych przez

państwowe instytucje rozwoju jest niezbędna dla wzmocnienia działających

w Polsce firm. Pożądane jest również zwiększenie efektywności wykorzystania

środków publicznych, w szczególności funduszy europejskich, jak i kapitału

polonijnego. Kapitał dla rozwoju oznacza także budowanie w Polsce kultury

oszczędzania, ponieważ to właśnie poziom oszczędności krajowych stanowi

w dużym stopniu o możliwościach inwestycyjnych gospodarki.

Zwiększenie

umiędzynarodowienia

polskiej gospodarki

Zwiększenie eksportu

towarów

zaawansowanych

technologicznie

Zwiększenie

innowacyjności polskich

przedsiębiorstw na rynku

krajowym i rynkach

zagranicznych

Trwałe zwiększenie stopy

inwestycji i ich jakości

w dłuższej perspektywie,

przy większym

wykorzystaniu środków

krajowych

Ekspansja zagraniczna polskich przedsiębiorstw będzie elementem pomnażania

rodzimego kapitału poprzez zwiększenie korzyści skali oraz wzmocnienie

obecności na dotychczasowych rynkach i wchodzenie na nowe, w szczególności

szybko rozwijające się, np. Azji i Afryki. Celem będzie podtrzymanie korzystnych

tendencji i ograniczenie deficytu na rachunku obrotów bieżących bilansu

płatniczego. Obok eksportu (w szczególności towarów zaawansowanych

technologicznie) na ekspansję zagraniczną powinny składać się bezpośrednie

inwestycje polskich firm.

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony

Spójność społeczna. Utrzymujące się zróżnicowania społeczne mogą stać się Poprawa dostępności usług

barierą dla dynamicznego rozwoju gospodarki, dlatego rozwój winien

świadczonych

sprzyjać włączeniu społecznemu, co oznacza gospodarkę o wysokim w odpowiedzi na wyzwania

poziomie zatrudnienia dobrej jakości i przedsiębiorczości. Oznacza to

demograficzne

z jednej strony konieczność adaptacji gospodarki do występujących trendów

Wzrost i poprawa

demograficznych, w szczególności poprzez zapewnienie dostępności usług

wykorzystania potencjału

świadczonych w odpowiedzi na te wyzwania, a z drugiej wsparcie rozwoju

kapitału ludzkiego na rynku

i odpowiednie wykorzystanie potencjału poszczególnych grup społecznych

pracy

na rynku pracy.

Rozwój zrównoważony terytorialnie oznacza rozwój wszystkich terytoriów

Zrównoważony rozwój kraju

przez wzmacnianie ich potencjałów endogenicznych i czynników rozwoju

wykorzystujący

oraz likwidację barier i włączenie w procesy rozwojowe regionów

indywidualne potencjały

zmagających się z trudnościami o charakterze restrukturyzacyjnym

endogeniczne

i adaptacyjnym (makroregion Polski Wschodniej, Śląsk), obszarów

poszczególnych terytoriów

wiejskich wraz z ich lokalnymi ośrodkami miejskimi oraz średnich miast

Wzmacnianie regionalnych tracących funkcje społeczno-gospodarcze. Oznacza to m.in. prowadzenie

przewag konkurencyjnych

skutecznej polityki regionalnej dostosowanej do specyfiki danego

w oparciu o specjalizacje

terytorium i obejmującej działania służące aktywizacji gospodarczej,

gospodarcze i nowe nisze

rozwojowi lokalnych rynków pracy i mobilizacji zawodowej mieszkańców,

rynkowe

czy poprawie dostępu do usług publicznych z wykorzystaniem potencjałów

lokalnych i subregionalnych gospodarek, jak również własnych zasobów.

Podniesienie skuteczności

W wymiarze instytucjonalnym istotne będzie dalsze wzmacnianie zdolności

i jakości wdrażania polityk

do planowania i prowadzenia działań rozwojowych, szczególnie na

ukierunkowanych

terytorialnie na wszystkich poziomie lokalnym. Przewidywane jest również podjęcie działań, których

celem jest uwolnienie potencjału polskich aglomeracji. Rozwój taki

szczeblach zarządzania

oznacza, że korzyści z rozwoju gospodarczego kraju powinny być dostępne

dla wszystkich obywateli, bez względu na miejsce zamieszkania.

Cel szczegółowy III – Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu

i gospodarczemu

Prawo w służbie obywatelom i gospodarce – przede wszystkim poprawa

jakości stanowionego prawa, w tym zmniejszenie obciążeń regulacyjnych

w celu zapewnienia lepszych warunków dla prowadzenia działalności

gospodarczej w Polsce i realizacji potrzeb poszczególnych grup obywateli. Istotą

zmian w tym zakresie będzie: deregulacja, usprawnienie systemu prawnego,

w tym stabilne i przewidywalne otoczenie prawne oraz racjonalizacja procesów

legislacyjnych, w tym partnerstwo głównych podmiotów instytucjonalnych,

korporacyjnych i społecznych.

Inkluzywne i skuteczne

instytucje publiczne –

dostępne i otwarte dla

obywateli

oraz przedsiębiorców

Budowa zintegrowanego

systemu planowania

społeczno-gospodarczego

i przestrzennego

Uproszczenie prawa

zapewniające lepsze

warunki dla działalności

gospodarczej i realizacji

potrzeb obywateli

Instytucje prorozwojowe i strategiczne zarządzanie rozwojem –

funkcjonowanie instytucji sprzyjających budowie przewag konkurencyjnych

kraju i działających w nim podmiotów gospodarczych i społecznych. Ten

obszar obejmuje kompleksowe działania na rzecz zwiększenia efektywności

instytucji publicznych (konsolidacja, integracja działań), zmiany w strukturze

i sposobie działania administracji (odbiurokratyzowanie), zwiększenie

skuteczności sądownictwa i całego wymiaru sprawiedliwości, zmiany

w zakresie zamówień publicznych, wzmocnienie roli dialogu społecznego

i obywatelskiego.

Podstawą odpowiedzialnego rozwoju Polski i realizacji założonych celów jest

sprawne i skuteczne państwo. Niezbędnym warunkiem do tego jest budowa

takiego systemu zarządzania rozwojem, który pozwoli na sprawną

koordynację najważniejszych procesów gospodarczych i społecznych, wzmocni

rolę planowania przestrzennego w realizacji polityki rozwoju oraz zwiększy

odporność i możliwość reagowania państwa na zagrożenia.

E-państwo – wykorzystanie w skali gospodarki możliwości oferowanych przez

dostępne technologie cyfrowe. Elektronizacja procesów obsługi obywateli

i przedsiębiorców, jak również wewnątrz administracji może w dłuższej

perspektywie przyczynić się do poprawy funkcjonowania administracji, obniżenia

kosztów obsługi i poprawy efektywności funkcjonowania przedsiębiorstw.

Stabilne,

efektywne

i zrównoważone

finanse publiczne

Cyfrowe państwo

usługowe

Finanse publiczne – realizacja celu strategicznego polityki państwa, jakim jest

tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym

wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym i terytorialnym, wymaga

stabilnych, efektywnych i zrównoważonych finansów publicznych.

Efektywność wykorzystania środków UE – przeorientowanie sposobu

wykorzystania środków europejskich pod względem zakresu, koordynacji i form

wsparcia, w kierunku objęcia dofinansowaniem przedsięwzięć w obszarach

interwencji kluczowych dla zdefiniowanych celów rozwojowych. Dotyczy to

zwłaszcza przedsięwzięć cechujących się wysoką wartością dodaną i trwałością

efektów (m.in za sprawą szerokiego zastosowania wsparcia zwrotnego) oraz

zapewnienia takiej koordynacji strumieni finansowania, która przełoży się na efekt

synergiczny (m.in. zapobiegnie jednoczesnemu występowaniu wysokiej

efektywności interwencji w jednym obszarze i opóźnień lub niskiej jakości efektów

w innych obszarach).

Wykorzystanie

środków z budżetu

Unii Europejskiej

w sposób

przekładający się na

trwałe efekty

rozwojowe

Podejmowane działania w trzech określonych jako priorytetowe celach szczegółowych będą jednocześnie

uwarunkowane koniecznością zapewnienia trwałej stabilności makroekonomicznej, w tym również

w kontekście polityki budżetowej państwa (utrzymanie stabilności finansów publicznych, przy

jednoczesnym wspieraniu inkluzywnego wzrostu gospodarczego pozostaje priorytetem polityki

gospodarczej). Wyżej wymienione działania będą uzupełniane przez realizację przedsięwzięć

infrastrukturalnych i działań o charakterze regulacyjnym i instytucjonalnym, w tak kluczowych dziedzinach

dla rozwoju gospodarczego i jakości życia jak rozwój kapitału ludzkiego i społecznego, w tym edukacji,

kultury i zdrowia, w obszarze transportu, pozyskiwania i dystrybucji energii oraz zapewnienia trwałego

dobrego stanu środowiska naturalnego zgodnego z koncepcją zrównoważonego rozwoju.

Realizacji celów społeczno-gospodarczych służyć będzie wzmocnienie narodowego potencjału

bezpieczeństwa umożliwiającego zapobieganie i przeciwdziałanie współczesnym zagrożeniom. Połączenie

doświadczeń „nurtów strategicznych” w obszarze bezpieczeństwa i rozwoju może mieć wpływ na

skuteczność polityki państwa zarówno w wymiarze bieżącym, jak i w perspektywie średnioi długookresowej.

Obszary wpływające na osiągnięcie celów Strategii

Poprawa jakości

kapitału

ludzkiego

Zwiększenie

udziału kapitału

społecznego

w rozwoju

społecznogospodarczym

kraju

Kapitał ludzki i społeczny – kapitał ludzki o odpowiednio wysokich kompetencjach

i kwalifikacjach dostosowanych do wyzwań zmieniającej się rzeczywistości stanowi

jeden z nieodzownych warunków szybkiego rozwoju gospodarczego oraz poprawy

jakości życia obywateli. Kluczowe jest wydobywanie potencjału wiedzy, umiejętności

i kreatywności, która pozwala na realizację aspiracji zawodowych, umożliwia

adaptację do ciągle pojawiających się zmian w gospodarce oraz jest niezbędna dla

tworzenia nowych, innowacyjnych rozwiązań. Jakość kapitału ludzkiego, to również

działania na rzecz pozostawania w jak najlepszym zdrowiu, co stanowi warunek

niezbędny dla utrzymywania aktywności zawodowej i społecznej, a także stanowi

o jakości życia. Z kolei, kapitał społeczny jest warunkiem współpracy opartej na

zaufaniu i punktem wyjścia dla rozwoju nowoczesnej gospodarki. Kształtowanie

postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz komunikacji, zwiększenie

partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne oraz potencjał

kulturowy to warunki powodzenia planowanych działań rozwojowych. Zarówno klimat

trwałego zaufania pomiędzy obywatelami, w relacji państwo – obywatel, państwo –

przedsiębiorca, jak i rozwój przedsiębiorczości kreatywnej, należy traktować jako

swego rodzaju katalizator wszystkich zmian lub działań, praktyczną dźwignię inicjatyw

i podejmowanych celów rozwojowych.

Cyfryzacja – możliwość szerszego wykorzystania rozwiązań cyfrowych

Wzmocnienie

uwarunkowana jest poziomem świadomości istnienia usług cyfrowych oraz korzyści

płynących z ich wykorzystania, odpowiednim poziomem umiejętności cyfrowych cyfrowego rozwoju

oraz dostępnością sieci teleinformatycznych. Kluczowy jest więc rozwój sieci

kraju

i infrastruktury telekomunikacyjnej oraz pobudzenie popytu na usługi dostępowe

o wysokich przepływnościach.

Zwiększenie dostępności

transportowej oraz poprawa

warunków świadczenia usług

związanych z przewozem

towarów i pasażerów

Transport – rozwój infrastruktury transportu determinuje zarówno

jakość życia obywateli, dostępność rynków pracy, jak i konkurencyjność

gospodarki. Oprócz budowy czy modernizacji materialnej infrastruktury

transportu istotny jest efektywny sposób jej wykorzystania. Wiąże się to

między innymi z integracją różnych gałęzi transportu, a także z poprawą

jakości usług transportowych.

Energia – nowoczesny sektor energetyczny stanowi warunek dla zapewnienia Polsce

bezpieczeństwa energetycznego oraz konkurencyjnej i efektywnej gospodarki. Do

osiągnięcia tak postawionego celu niezbędne jest również tworzenie rozwiązań na

rzecz modernizacji i rozbudowy sieci wytwarzania, przesyłu i dystrybucji energii,

a także produkcji energii na poziomie gospodarstw. Efektem działań inwestycyjnych,

modernizacyjnych oraz poszukiwań nowych źródeł energii, także odnawialnych,

będzie stabilność, dywersyfikacja i niezawodność dostaw energii oraz większa

niezależność energetyczna kraju.

Rozwój potencjału

środowiska

naturalnego na

rzecz obywateli

i przedsiębiorców

Zrównoważenie

systemu

energetycznego

Polski

Środowisko – unikatowy charakter polskich zasobów przyrodniczych jest szansą dla

zrównoważonego rozwoju kraju. Odpowiednie zarządzanie środowiskiem będzie

sprzyjać przeciwdziałaniu procesom depopulacji poprzez poprawę stanu środowiska,

regenerację systemów przyrodniczych i tworzenie miejsc pracy na terenach

niezurbanizowanych. Zachowanie i rozwój dziedzictwa kulturowo-przyrodniczego dla

przyszłych pokoleń wymaga wykorzystania różnych potencjałów, m.in. wspierania

odnawialnych źródeł energii, ze szczególnym uwzględnieniem rodzimych zasobów,

takich jak geotermia i biomasa. Konieczna jest także integracja planowania

przestrzennego z programowaniem rozwoju społeczno-gospodarczego oraz

racjonalne gospodarowanie zasobami, w tym w szczególności wodą i zasobami

ziemi.

Bezpieczeństwo narodowe – jest warunkiem niezbędnym i koniecznym

odpowiedzialnego rozwoju państwa. W dobie dynamicznie zmieniającego się

otoczenia oraz pojawiania się nowych wyzwań i zagrożeń konieczne jest

posiadanie odpowiedniego potencjału i zdolności państwa do przeciwdziałania

wewnętrznym i zewnętrznym zagrożeniom. Skuteczność funkcjonowania

systemu wymaga współpracy wszystkich podmiotów właściwych w sprawach

bezpieczeństwa na rzecz budowy zintegrowanego systemu bezpieczeństwa

narodowego. Istotne miejsce w systemie zajmują Siły Zbrojne RP. Osiąganie

przez nie zdolności i planowane zamierzenia modernizacyjne stymulują

równocześnie rozwój potencjału polskiego przemysłu obronnego. Angażowanie

w rozwój i utrzymanie zdolności Sił Zbrojnych podmiotów przemysłowego

potencjału obronnego, w szczególności nadzorowanych przez Skarb Państwa,

zapewnia ochronę podstawowych interesów bezpieczeństwa państwa

i przyczynia się do wzmacniania bezpieczeństwa narodowego. Innowacyjność,

skok technologiczny tego potencjału wpisują się w nurt rozwoju społecznogospodarczego państwa.

41

Poprawa odporności

państwa na

współczesne zagrożenia

i zdolności

przeciwdziałania im

Zwiększenie poziomu

bezpieczeństwa

i porządku publicznego

jako warunek dla

rozwoju kraju

Schemat 2. Cel główny, cele szczegółowe oraz obszary koncentracji działań Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju

Stabilność makroekonomiczna

Cel główny SOR

Tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski, przy

jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym,

ekonomicznym, środowiskowym i terytorialnym

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost

gospodarczy oparty coraz silniej

o wiedzę, dane i doskonałość

organizacyjną

Cel szczegółowy II – Rozwój

społecznie wrażliwy i terytorialnie

zrównoważony

Osiągany poprzez

Osiągany poprzez

Osiągany poprzez

Wykorzystanie dotychczasowych

przewag i równoległe kreowanie

nowych w obszarach przynoszących

wysoką wartość dodaną, przy

większym i lepszym wykorzystaniu

wiedzy i kapitału oraz

racjonalnym/efektywnym

wykorzystaniu zasobów.

Politykę regionalną promującą

zrównoważony, trwały

i samopodtrzymujący się rozwój,

z zakresu polityki społecznej,

instrumenty ekonomiczne

i finansowe oraz zróżnicowane

podejście do rozwoju (różnych

typów terytoriów, grup

społecznych).

Poprawę jakości funkcjonowania

państwa i instytucji służących

rozwojowi, w tym ich

odbiurokratyzowanie. Dobre

zarządzanie krajem i państwowym

majątkiem, angażujące różne

podmioty, integrujące różne polityki

publiczne i uwzględniające

specyficzne uwarunkowania

i potrzeby zróżnicowanych

terytoriów oraz oparte na zasadzie

otwartego rządzenia.

Główne obszary

koncentracji działań

Główne obszary

koncentracji działań

Główne obszary

koncentracji działań

Reindustrializacja

Spójność społeczna

Rozwój innowacyjnych firm

Rozwój zrównoważony

terytorialnie

Małe i średnie przedsiębiorstwa

Kapitał dla rozwoju

Cel szczegółowy III – Skuteczne

państwo i instytucje służące

wzrostowi oraz włączeniu

społecznemu i gospodarczemu

Prawo w służbie obywatelom

i gospodarce

System zarządzania procesami

rozwojowymi, w tym instytucje

publiczne

E-państwo

Ekspansja zagraniczna

Finanse publiczne

Efektywność wykorzystania

środków UE

kapitał ludzki

i społeczny

Obszary wpływające na osiągnięcie celów Strategii

środowisko

energia

transport

bezpieczeństwo

narodowe

cyfryzacja

VI.

Poz. 260

Stabilność makroekonomiczna

Priorytetem polityki gospodarczej pozostaje utrzymanie stabilności finansów publicznych przy

jednoczesnym wspieraniu inkluzywnego wzrostu gospodarczego. Stabilna polityka makroekonomiczna to

również poprawa ratingu polskiej gospodarki przekładająca się na niższe koszty długu publicznego.

Przyczynia się ona do utrzymania niskich długookresowych stóp procentowych.

Zapewnienie stabilnego otoczenia makroekonomicznego stanowi fundament trwałego i zrównoważonego

wzrostu gospodarczego. Zrównoważone finanse publiczne sprzyjają długofalowym trendom rozwojowym.

Zniesienie przez Radę ECOFIN procedury nadmiernego deficytu wobec Polski w czerwcu 2015 r.,

potwierdzające skuteczność działań konsolidujących finanse publiczne nie kończy wyzwań związanych

z zapewnieniem ich stabilności. Polska będzie podejmowała dalszy wysiłek strukturalny, aby zgodnie

z uregulowaniami Paktu Stabilności i Wzrostu osiągnąć średniookresowy cel budżetowy (MTO). Inicjatywy

podejmowane w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju powinny wzmacniać stabilność

makrofiskalną i uwzględniać istniejące czynniki ryzyka w średnim i długim okresie. W perspektywie

pozwoliłoby to na pełne uczestnictwo Polski w Unii Gospodarczej i Walutowej. Czynniki ryzyka to przede

wszystkim trendy w zakresie starzenia się społeczeństwa, które wiążą się z przewidywanym znaczącym

obciążeniem systemu emerytalnego i opieki zdrowotnej. Innym uwarunkowaniem są potencjalne koszty

dostosowań do zmian klimatu. Realizacja przez Polskę celów europejskich polityk dotyczących klimatu

i energii do 2030 r. wymagać będzie nie tylko poniesienia znaczących kosztów inwestycji w sektorach

gospodarki charakteryzujących się wysoką energochłonnością oraz emisyjnością gazów cieplarnianych, ale

również zmierzenia się z potencjalnymi skutkami w zakresie spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego.

W przypadku niezachowania zasad ostrożności pojawiające się napięcia w zakresie finansów publicznych

mogłyby zwiększyć możliwość wystąpienia zagrożeń dla tempa wzrostu potencjalnego PKB w postaci

zmniejszenia poziomu oszczędności krajowych, wzrostu kosztu kapitału, zwiększenia poziomu długu oraz

kosztów jego obsługi czy zmniejszenia poziomu akumulacji kapitału. Zagrażałoby to realizacji celów Strategii

na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

Brak stabilnych finansów publicznych oznaczałby też sytuację, w której państwo konkuruje

z przedsiębiorcami o prywatne oszczędności. Prowadziłoby to do ograniczenia dostępu przedsiębiorców do

środków finansowych, które mogliby przeznaczać na inwestycje, a to hamuje wzrost gospodarczy.

Dodatkowo rosnąca podaż papierów skarbowych, niezbędna do sfinansowania wysokiego deficytu,

prowadzi do wzrostu rynkowych stóp procentowych. Pieniądz staje się w takiej sytuacji droższy dla

przedsiębiorców i konsumentów i zwiększają się koszty obsługi długu.

Stworzeniu przewidywalnego i stabilnego otoczenia makroekonomicznego, sprzyjającego wzrostowi

gospodarczemu i realizacji Strategii, będzie służyć ograniczenie nieskutecznych w budowaniu

zrównoważonego i trwałego wzrostu gospodarczego procyklicznych mechanizmów polityki budżetowej

(w szczególności w kontekście przeciwdziałania kryzysom), przeciwdziałanie pogłębianiu się nierównowagi

demograficznej związanej ze starzeniem się społeczeństwa i niską dzietnością oraz ograniczenie ryzyka

nagłych zmian w uwarunkowaniach (szczególnie fiskalnych) funkcjonowania podmiotów gospodarczych,

mających wpływ na skłonność do inicjowania długookresowych projektów.

Szacuje się, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych nie przekroczy unijnej wartości

referencyjnej 3% PKB. Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych pozostanie z kolei poniżej

wartości 60% PKB. Przestrzeganie stabilizującej reguły wydatkowej powinno przy tym w średnim okresie

pozwolić na zredukowanie nominalnego deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych do

poziomu MTO (tj. do deficytu strukturalnego 1% PKB). Kwota wydatków na kolejny rok, wyznaczana

z pomocą określonej w ustawie o finansach publicznych formuły, ulega bowiem automatycznie ujemnej

korekcie o

 2 pp., jeśli w poprzednim roku deficyt sektora przekroczył 3% PKB, albo gdy odpowiednio

skorygowany państwowy dług publiczny przekroczył 48% PKB;

 1,5 pp., jeśli ww. warunki nie zostały spełnione, ale państwowy dług publiczny przekroczył 43% PKB

lub skumulowane odchylenia wyniku nominalnego od średniookresowego celu MTO przekroczyły

6% PKB.

Elastyczność kształtowania polityki budżetowej w sposób neutralny dla deficytu zapewnia możliwość

zwiększania kwoty wydatków o prognozowaną wartość działań dyskrecjonalnych po stronie dochodów

i składek. Warto podkreślić, że od momentu wprowadzenia stabilizującej reguły wydatkowej, zmiany

ustawowe generujące nowe wydatki w zakresie podmiotów objętych regułą są neutralne dla poziomu

całkowitych wydatków objętych regułą. Wzrost lub wprowadzenie nowych kategorii wydatków są możliwe,

jednak pod warunkiem odpowiedniego dostosowania wysokości innych kategorii wydatków lub

wprowadzenia istotnych działań dyskrecjonalnych w obszarze podatków lub składek. Zarządzanie

wydatkami publicznymi, w kontekście wymogów wynikających ze stabilizującej reguły wydatkowej,

wspierać będą przeglądy wydatków. Dodatkowo, dzięki uwzględnieniu w regule działań dyskrecjonalnych

dotyczących podatków i składek, ewentualne zastosowanie ich dające ujemny wpływ na dochody (np.

zwiększenie ulgi na dzieci w podatku dochodowym od osób fizycznych) jest neutralne dla wyniku sektora.

Zdrowe fundamenty gospodarki to stabilny system emerytalny. Wzmocnienie niektórych jego filarów oraz

wprowadzenie nowych elementów oddaliłoby nie tylko problem pułapki demograficznej, ale także – dzięki

zwiększonym oszczędnościom i w rezultacie inwestycjom krajowym – może stanowić wsparcie dla innych

obszarów. Właściwy kształt systemu emerytalnego to nie tylko brak długookresowych zagrożeń dla

stabilności finansów publicznych, ale również odpowiedź na pułapkę średniego dochodu (większa

aktywność zawodowa osób starszych przełoży się na wzrost produktu i dochodów) oraz zapewnienie

bezpieczeństwa ekonomicznego osobom starszym. Odrębnej dyskusji poddane zostanie wprowadzenie

zachęt do dobrowolnego, długotrwałego oszczędzania osób prywatnych, co spowodowałoby wzrost

oszczędności krajowych przeznaczanych na inwestycje prorozwojowe.

Raport Banku Światowego z 2014 r. pt. Poland – Country Economic Memorandum: Saving for Growth and

Prosperous Aging wskazuje, że dla utrzymania relatywnie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego

w Polsce niezbędne jest kontynuowanie inwestycji oraz poprawa produktywności czynników produkcji.

Wyższe inwestycje wymagają z kolei wzrostu oszczędności krajowych. Bez nich wzrost inwestycji wiązałby

się z ryzykiem pogorszenia bilansu płatniczego i międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto. Raport ten

wskazuje na konieczność zwiększenia stopy oszczędności krajowych, przy zachowaniu wysokiego tempa

wzrostu produktywności. W latach 2012–2015 tempo wzrostu łącznej produktywności czynników produkcji

(TFP) w Polsce zwolniło do ok. 1,0% wobec średnio 1,7% w latach 2007–2011, czy 2,9% w latach

2000–2006.

Poprawie produktywności czynników produkcji służyć będą przedsięwzięcia określone w Strategii m.in.

kontynuowanie działań związanych z deregulacją rynku produktów, poprawa otoczenia biznesu,

usprawnienie funkcjonowania sądów i ułatwianie wykonywania działalności gospodarczej, zwiększanie

inwestycji w projekty infrastrukturalne o zasadniczym znaczeniu dla gospodarki narodowej oraz

strategicznych interesów państwa, kontynuacja działań na rzecz zwiększenia zasięgu łączności

szerokopasmowej w Polsce, wdrażanie zarządzania środowiskiem opartego na zasadzie ochrony przez

użytkowanie, czy też działań na rzecz poprawy jakości kapitału ludzkiego i ograniczania segmentacji rynku

pracy. Kluczowe w tym zakresie jest jednak stworzenie warunków pozwalających na zwiększenie nakładów

na B+R m.in. poprzez: wsparcie działalności innowacyjnej mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw,

stworzenie zachęt do współpracy środowiska nauki i biznesu oraz realizacji projektów przez

przedsiębiorstwa, zaproponowanie nowych mechanizmów finansowania infrastruktury badawczej

i działalności jednostek naukowych oraz rozwój programów sektorowych dla kluczowych gałęzi przemysłu.

W najbliższych latach, pomimo słabnącej dynamiki popytu zewnętrznego, realny wzrost PKB w Polsce

będzie przyspieszał, m.in. w związku z oczekiwanym przyspieszeniem wydatkowania środków unijnych, co

będzie determinowało wzrost inwestycji publicznych. Przewiduje się, że w 2016 r. wzrost PKB wyniesie

2,8%, a w kolejnych latach będzie kształtował się na poziomie około 3,8%. Podstawowym czynnikiem

wzrostu pozostanie prywatny popyt krajowy.

Tabela 2. Oczekiwane kształtowanie się podstawowych wielkości makroekonomicznych do 2020 r.

Kategoria

2015

2016

2017

2018

2019

2020

1.

PKB w ujęciu realnym (%)

3,9

2,8

3,6

3,8

3,9

3,9

2.

Spożycie prywatne (%)

3,2

3,6

4,1

3,8

3,6

3,5

3.

Spożycie publiczne (%)

2,3

3,8

3,2

3,0

2,6

2,9

4.

Nakłady brutto na środki trwałe (%)

6,1

-5,5

5,9

6,6

6,6

6,8

5.

PKB w cenach bieżących, mld PLN

1798,3

1855,3

1954,2

2068,1

2197,3

2341,1

6.

Średnioroczny wzrost cen towarów i usług

konsumpcyjnych (CPI) (%)

-0,9

-0,5

1,3

1,8

2,2

2,5

7.

Pracujący (BAEL, 15 lat i więcej) (%)

1,4

0,9

0,5

0,4

0,4

0,3

8.

Stopa bezrobocia (BAEL) (%)

7,5

6,1

5,7

5,0

4,5

4,0

Źródło: Dane za 2015 r. – GUS, 2016 r. – dane wstępne GUS (31.01.2017), dane prognostyczne – ustawa budżetowa

2017, MF.

Bilans płatniczy Polski wykazuje cechy typowe dla kraju doganiającego, który charakteryzuje się zazwyczaj

deficytem na rachunku handlowym równoważonym napływem kapitału zagranicznego, a także transakcjami

banku centralnego, których celem jest równoważenie bilansu płatniczego. W ostatnich dziesięciu latach

gospodarkę Polski charakteryzował deficyt na rachunku obrotów bieżących oraz dodatnie saldo rachunku

kapitałowego, którego przyczyną są przede wszystkim rosnące transfery środków pomocowych z Unii

Europejskiej. Pozytywną zmianą odnotowaną w okresie 2012–2015 jest zmniejszanie się deficytu na

rachunku bieżącym (duży wpływ na to mają zmiany w strukturze eksportu i jego konkurencyjności,

a w efekcie poprawa salda obrotów towarowych i rosnące dodatnie od wielu lat saldo usług). Saldo

rachunku kapitałowego z nadwyżką pokrywało w dodatku deficyt występujący na rachunku obrotów

bieżących. Także stan oficjalnych aktywów rezerwowych nie daje powodów do niepokoju. Ich wartość

z roku na rok wzrasta. Ta pozytywna tendencja podwyższa bezpieczeństwo gospodarki w przypadku

wystąpienia szoku na skutek nagłego odpływu kapitału zagranicznego.

Głównym źródłem nierównowagi zewnętrznej pozostanie jednak deficyt dochodów pierwotnych, będący

odzwierciedleniem ujemnej międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto polskiej gospodarki. Biorąc pod

uwagę bieżące uwarunkowania, można przewidywać, że w kolejnych latach na rachunku bieżącym bilansu

płatniczego notowany będzie deficyt, który w perspektywie do 2019 r. może się pogłębiać (do 1,7% PKB).

Deficyt ten będzie z nadwyżką finansowany napływem kapitału długookresowego, tj. środkami

klasyfikowanymi na rachunku kapitałowym (głównie europejskimi funduszami strukturalnymi)

i zagranicznymi inwestycjami bezpośrednimi. Nie bez znaczenia pozostaje jednak fakt, że utrzymywanie się

dużej ujemnej międzynarodowej pozycji inwestycyjnej może doprowadzić do trudności w zbilansowaniu

bieżącej pozycji płatniczej, a sytuacja taka wygeneruje duże obciążenie dla procesu rozwojowego

gospodarki, co z kolei wynikać będzie z tego, że duża część przyrostu PKB pochłonięta zostanie przez

obsługę tego deficytu.

Problem ujemnej pozycji inwestycyjnej został również dostrzeżony w ramach procedury zakłóceń

równowagi makroekonomicznej (macro-imbalance procedure – MIP). Zawarte w niej wskaźniki umożliwiają

monitorowanie najbardziej istotnych aspektów równowagi zewnętrznej, konkurencyjności gospodarek oraz

równowagi wewnętrznej. Polska znacząco, gdyż prawie dwukrotnie, przekracza wskaźnik relacji

międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto do PKB. Przy progu ostrożnościowym -35% wartość tego

wskaźnika dla polskiej gospodarki wyniosła w 2015 r. -62,8%, aczkolwiek w porównaniu do poprzedniego

roku nastąpiła korekta in plus. Za gros zobowiązań brutto wobec reszty świata odpowiada sektor prywatny.

Większość międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto stanowią skumulowane bezpośrednie inwestycje

zagraniczne, które stanowiły ok. 3% PKB w latach 2014–2015. Pomimo że wielkość ta jest znacząca, to

specyfika tej pozycji w strukturze międzynarodowej pozycji inwestycyjnej ogranicza potencjalne ryzyko

nagłych i dużych wahań przepływów kapitału, które mogą destabilizować rynek. Przewiduje się, że wartość

międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto zmniejszy się w nadchodzących latach, w związku

z korzystnymi saldami obrotów bieżących. W przypadku pozostałych wskaźników nierównowagi

zewnętrznej, tj. salda rachunku obrotów bieżących, zmiany: realnego efektywnego kursu walutowego,

udziału w eksporcie globalnym oraz nominalnych jednostkowych kosztów pracy, Polska nie przekracza

wyznaczonych progów ostrożnościowych.

W zakresie procesów inflacyjnych prognozuje się, że po okresie spadku cen w 2015 r., w 2016 r. presja

inflacyjna była bardzo ograniczona. W latach kolejnych wskaźnik CPI będzie stopniowo powracał w okolice

środka wahań dopuszczalnych w ramach prowadzonej polityki pieniężnej. W okresie do 2019 r. generalnie

oczekiwane jest utrzymanie się tendencji aprecjacyjnej złotego (choć z uwzględnieniem przejściowych

wahań).

VII. Opis głównych obszarów koncentracji działań

Cel szczegółowy I. Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej

o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną

Dotychczasowy system wsparcia przedsiębiorczości i innowacyjności miał charakter horyzontalny. Opierał

się głównie na działaniach deregulacyjnych oraz intensywnych zachętach dla inwestycji zagranicznych.

Pozwalało to wykorzystywać przewagi konkurencyjne oparte o rentę demograficzną, tj. głównie niskie

koszty pracy relatywnie dobrze wykształconej siły roboczej. Wraz ze zmieniającą się strukturą wyposażenia

w czynniki produkcji (factor endowment), następuje zmiana infrastruktury organizacyjno-instytucjonalnej

gospodarki, w tym także roli państwa. Wobec zagrożenia pułapką przeciętnego produktu, wynikającego

m.in. z wyczerpywania się zasobów kapitału ludzkiego, a wraz z nią modelu taniej podprodukcji, kluczowym

źródłem nowych przewag musi być tworzenie wysokiej wartości dla klienta.

W nowym modelu, będącym połączeniem działań horyzontalnych i sektorowych, celem jest stały wzrost

produktywności poprzez budowanie ramowych warunków dla lepszej samoorganizacji ekosystemów

technologiczno-przemysłowych. Polega to na łagodzeniu ułomności rynku, zmniejszaniu dystansu miedzy

ośrodkami naukowymi a przedsiębiorstwami oraz budowie potencjału absorpcji wiedzy w firmach. Po

pierwsze zatem, rosnąć będzie wsparcie dla tworzenia wiedzy o gospodarczym zastosowaniu poprzez

wzrost publicznych nakładów na badania i rozwój oraz związane z tym ulgi podatkowe dla firm. Po drugie,

poprzez reformy organizacyjne sektora nauki, wzmocniony zostanie potencjał technologiczny gospodarki.

Po trzecie, poprzez wsparcie firm w budowie kompetencji innowacyjnych, zwiększy się chłonność

gospodarki na wiedzę (nowe modele biznesowe, know-how i technologie).

Obecnie rozgrywają się co najmniej trzy rewolucje technologiczne: cyfrowa (np. Internet Rzeczy),

biogospodarcza (np. biofarmacja) oraz energetyczna. Zdecydują one o kształcie przyszłej gospodarki

globalnej oraz miejscu, jakie zajmie w niej Polska. Właściwe przygotowanie polskich firm na wyzwania

związane ze zmianami technologicznymi wymaga intensyfikacji działań ukierunkowanych na

rozprzestrzenianie się we wszystkich sektorach technologii o horyzontalnym zastosowaniu (mikroi nanoelektronika, nanotechnologie, przemysłowa biotechnologia, zaawansowane materiały, fotonika,

zaawansowane technologie wytwarzania). Z drugiej strony, oznacza konieczność działań stymulujących

rozwój sektorów o potencjale dynamicznego wzrostu, a także służących aktywizacji w Polsce bardziej

dochodowych ogniw globalnych łańcuchów wartości oraz wyłonieniu firm pełniących rolę integratorów

takich łańcuchów.

Im bliżej granicy technologicznej znajduje się gospodarka, tym bardziej maleje rola polityki przemysłowej,

natomiast stopniowo rośnie rola polityki technologicznej. Wynika to z faktu, że w nowoczesnej gospodarce

wartość tworzona jest w mniejszym stopniu za pomocą pracy i kapitału, a w większym stopniu za pomocą

wiedzy, którą tworzy się w złożonych układach organizacyjnych. Jeśli zatem polska gospodarka ma uniknąć

pułapki średniego dochodu, to instytucjonalne ogniwa państwa, rynku i firm muszą ze sobą współdziałać.

Ich docelowe relacje obrazuje model Narodowego Ekosystemu Innowacji, wskazany na poniższym

schemacie (schemat 3).

Dobra publiczne

Centra

Uczelnie

Samorząd

terytorialny

Centra Transferu Technologii

itp.

Parki naukowo - technologiczne

Inkubatory technologiczne

Ośrodki wsparcia innowacji

Samorząd

gospodarczy

Centra innowacji

Akademickie Inkubatory

Przedsiębiorczości

Urząd

Patentowy RP

PARP

Grupa Polski

Fundusz

Rozwoju

PARP

ARP

StartInPoland

BGK

PARP

KUKE

Startupy

MŚP

Duże firmy

Krajowe Klastry

Kluczowe

Koncerny

międzynarodowe

– 49 –

48

GO GLOBAL

Polska Agencja

Inwestycji

i Handlu S.A.

platformy technologiczne

Komercjalizacja

Wyników Badań

Tworzenie Centrów

Specjalizacji

Narodowy Instytut PARP

Technologii

(Innovation Hub)

Budowa Ekosystemów

Specjalizacji

Fundusze venture

capital

NFOŚ

Aniołowie biznesu

Banki komercyjne

Dobra prywatne

NCBR

Finansowanie i wsparcie

flagowe inicjatywy technologiczne

Identyfikacja Specjalizacji

Innowacyjnych

Mapowanie i Monitorowanie

Nisz Globalnych

Trajektoria

Innowacyjna

Narodowy Ekosystem Innowacji

Monitor Polski

Doskonałości Instytuty

Badawcze i

Centra B+R

Instytuty

Firm

Naukowe

PAN

Specjalne Strefy

Inwestycyjne

branżowe ekosystemy innowacji

Instytucje programujące

Schemat 3

System ten opierać się będzie na koncentracji w wymiarze branżowym/sektorowym/technologicznym

(wsparcie skoncentrowane na technologiach, branżach/sektorach mających istotny wpływ na rozwój

gospodarki), koncentracji finansowej (dla uzyskania mierzalnego efektu wsparcia i rzeczywistego

przyczynienia się do wykreowania nowych nisz rozwojowych potrzebne jest wsparcie w postaci

wieloletnich, dużych programów tematycznych, angażujących w skoordynowany sposób wiele podmiotów

zarówno naukowych, gospodarczych, jak i administracyjnych, zainteresowanych kontrybuowaniem do

osiągnięcia jednego celu) oraz terytorialnej (wyłonione powinny zostać geograficzne centra

koncentracji/specjalizacji wsparcia o określonym charakterze, wynikające z nałożenia na siebie map

Krajowych i Regionalnych Specjalizacji). Zwornikiem nowego systemu ma być Narodowy Instytut

Technologiczny (NIT), będący integratorem matrycowo zorganizowanej sieci ośrodków badawczych (dawne

autonomiczne Instytuty Badawcze). NIT będzie z jednej strony programować działania krajowego sektora

naukowo-badawczego poprzez Flagowe Inicjatywy Technologiczne, a z drugiej strony pełnić będzie rolę

centrum (hubu) zarządzającego systemem branżowych ekosystemów innowacji. Z kolei Grupa Polski

Fundusz Rozwoju (PFR) zapewniać ma szeroki wachlarz wsparcia, w szczególności finansowego,

skoncentrowanego na tych aktywnościach – operacyjnych, inwestycyjnych i relacyjnych – firm, które

zwiększać będą ich zdolność do tworzenia globalnie konkurencyjnych rozwiązań i modeli biznesowych.

W rezultacie ekosystem innowacji zdolny będzie zapewniać wsparcie na wszystkich etapach rozwoju

produktu, zróżnicowane w zależności od zdefiniowanego potencjału i potrzeb.

Polski przemysł ma zdywersyfikowaną sektorową strukturę wartości dodanej, co sprawia, że jest on, jako

gałąź gospodarki, relatywnie odporny na szoki zewnętrzne. Celem polityki gospodarczej powinno być zatem

podtrzymywanie konkurencyjności tych sektorów krajowego przemysłu, które w toku transformacji

osiągnęły status najbardziej znaczących – takich jak: spożywcza, chemiczna, metalowa, samochodowa, czy

meblarska – a w których konkurencyjność związana jest z wykorzystaniem efektów skali. Jednocześnie,

zważywszy na zmieniające się fundamenty konkurencyjności w globalnej gospodarce i związaną z tym

kroczącą transformacją strukturalną przemysłu, kluczowe w nowym podejściu będzie wspieranie

wyłaniania się sektorowych ekosystemów technologiczno-przemysłowych, spełniających następujące

kryteria

 wysoki efekt linkowania/sieciowania/klasteryzowania (dobra/rozwiązania o wysokim poziomie

złożoności wewnętrznej)

 wysoki poziom wartości dodanej (w ogniwach łańcucha wartości ulokowanych w Polsce)

 wysoki potencjał rynkowy w skali globalnej (zidentyfikowane nisze rynkowe umożliwiające

dynamiczny wzrost przychodów)

 wysoka intensywność technologiczna (wysoki udział wydatków na badania i rozwój

w strukturze kosztowej firm) przy relatywnie krótkim cyklu innowacyjnym

 niska zasobochłonność (np. energochłonność lub wodochłonność)

 przyjazność wobec otoczenia (tj. minimalizacja negatywnego oddziaływania na środowisko

i człowieka)

 wykorzystanie kluczowych technologii horyzontalnych, a w szczególności głęboka integracja

technologii cyfrowych (Internet Rzeczy, wielkie zbiory danych – big data, sztuczna inteligencja

itp.)

 wysoka chłonność w zakresie wzornictwa przemysłowego jako źródła wartości (design

intensivity) oraz eko-projektowanie (gospodarka o obiegu zamkniętym – circular economy)

Na podstawie analizy przeprowadzonej przy zastosowaniu powyższych kryteriów i uwzględnieniu

potencjału krajowych firm można obecnie wskazać szereg sektorów strategicznych, które mają szanse stać

się przyszłymi motorami polskiej gospodarki. Są to

1) sektor produkcji środków transportu (np. e-busy, pojazdy szynowe, statki specjalistyczne)

2) elektronika profesjonalna (np. inteligentne liczniki energii, falowniki, ładowarki do

samochodów, sensory)

3) sektor specjalistycznych technologii teleinformatycznych (np. fintech, automatyka maszyn

i budynków, cyberbezpieczeństwo, gry komputerowe, bioinformatyka)

4) sektor lotniczo-kosmiczny (np. drony, elementy satelitów)

5) sektor produkcji leków, wyrobów medycznych i nowoczesnych usług medycznych (np.

e-medycyna, wyroby medyczne, terapie, leki biopodobne)

6) sektor systemów wydobywczych (np. inteligentna kopalnia)

7) sektor odzysku materiałowego surowców

8) sektor ekobudownictwa (np. budynki pasywne, pikoenergetyka, budownictwo drewniane)

9) sektor żywności wysokiej jakości

10) sektor systemów militarnych.

Powyższa lista sektorów strategicznych nie jest zamknięta. Będzie ona cyklicznie aktualizowana w procesie

przedsiębiorczego odkrywania, co umożliwi weryfikację listy w kontekście przyszłościowych sektorów.

Mechanizm aktualizacji zostanie opisany w Nowej polityce przemysłowej.

Identyfikacja sektorów strategicznych będzie służyła przeorientowaniu systemu wsparcia z rozproszonego

w zintegrowany i skoncentrowany. Możliwe działania w ramach polityk publicznych obejmą między innymi

•

działania regulacyjne – np. zamówienia publiczne (wyprzedzające zamawianie kluczowych

technologii); szybka ścieżka przy deregulacji i usuwaniu przeszkód legislacyjnych, organizacyjnych

i instytucjonalnych; przeciwdziałanie skutkom niestabilności rynków surowcowych; okresy

przejściowe w spełnianiu wymogów środowiskowych (z zastrzeżeniem wymogów wynikających

z regulacji UE); dbałość o zabezpieczenie interesów poszczególnych sektorów na forum

międzynarodowym;

•

wsparcie w ramach programów rządowych na rzecz

o

o

o

o

o

o

o

wzmocnienia kadr – np. w odniesieniu do efektów kształcenia (kompetencje i umiejętności

w danym sektorze, kompetencje interdyscyplinarne); staże dla studentów i absolwentów;

wsparcie centrów kształcenia praktycznego,

zwiększenia innowacyjności – wsparcie tworzenia i wdrażania rozwiązań innowacyjnych;

„programy pierwszej prędkości” dla wybranych Krajowych Inteligentnych Specjalizacji (KIS),

rozwoju Kluczowych Technologii Wspomagających (KETs) – programy badawcze Narodowego

centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) oraz Narodowego Instytutu Technologicznego,

stymulowania napływu inwestycji zagranicznych do sektorów o dłuższym cyklu innowacyjnym

(aktualizacja Programu inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki na lata 2011–2023),

wsparcia ekspansji zagranicznej – np. promocja sektorów, udział w misjach gospodarczych,

doradztwo w zakresie rozwoju biznesu poza Polską (programy promocji eksportu),

rozwoju rozwiązań sprzyjających transformacji w kierunku niskoemisyjnej gospodarki o obiegu

zamkniętym,

rozpowszechnienia systemów wytwarzania opartych o technologie Internetu Rzeczy;

•

wsparcie internacjonalizacji polskich firm – zaawansowana informacja gospodarcza, ubezpieczenia

i gwarancje eksportowe, zapewnienie finansowania obrotowego i inwestycyjnego, ograniczanie

ryzyka kontrahentów zagranicznych;

•

ułatwienia fiskalne – np. ulgi na działalność badawczo-rozwojową;

•

dostęp do informacji i promocji – np. dostarczanie informacji sektorowej, technicznej (na bazie

dostępnych analiz statystycznych, prognoz i analiz foresightowych).

Przewiduje się zaprojektowanie nowego instrumentu – kontraktu branżowego, zawieranego pomiędzy

podmiotami publicznymi a reprezentantami danego sektora. Będzie on formą dostosowanego do potrzeb

danego sektora pakietu ww. działań, którego celem jest wydłużenie perspektywy strategicznej i – poprzez

zapewnienie stabilności otoczenia w perspektywie długookresowej – pobudzenie inwestycji. W ramach

kontraktu ustalony zostanie zakres zadań do realizacji przez obie strony oraz katalog i oferta instrumentów

legislacyjnych, organizacyjnych, instytucjonalnych i finansowych. Kontrakt branżowy będzie podlegał

okresowej rewizji, dostosowującej go do zmieniających się warunków gospodarczych.

Ponadto, przewiduje się możliwość pakietowego wsparcia sektorów borykających się z problemami

strukturalnymi. Będzie ono jednak uzależnione od realizacji programów naprawczych o charakterze

prowydajnościowym, realizowanych w określonych ramach czasowych. Będą to mogły być zarówno

działania regulacyjne, jak i programy restrukturyzacyjne (redukcja zbędnych mocy, zmiana profilu produkcji,

przekwalifikowanie lub tzw. zwolnienia monitorowane pracowników (outplacement), budowa ekosystemu

innowacyjnego itp.).

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju w wielu miejscach uwypukla potrzebę i znaczenie

podejmowania strategicznych wyborów i koncentracji tematycznej. Powyżej wskazano propozycje sektorów

strategicznych, w części reindustrializacja zaproponowano listę projektów flagowych, zaś w części

innowacyjność wskazano na Programy Pierwszej Prędkości będące priorytetowymi Krajowymi

Inteligentnymi Specjalizacjami. Relację tych 3 poziomów priorytetyzacji, wraz ze wskazaniem

zaproponowanych instrumentów wsparcia, pokazuje poniższy schemat (schemat 4).

TELEMEDYCYNA

CENTRUM

ROZWOJU

BIOTECHNOLOGII

KIS3

KIS1

KIS5

KIS 6

BIO

Biogospodarka rolnospożywcza, leśno-drzewna

i środowiskowa

KIS4

KIS 4

RSL

sektor produkcja środków transportu

KIS9

KIS 9

TRANS

KIS

11

KIS

12

Surowce naturalne

i gospodarka odpadami

KIS

10

KIS 10

SUR

KIS

14

KIS

15

KIS

15

KIS

16

KIS

17

KIS 17

ROBO

KIS

18

KIS

19

KIS

20

Dedykowane projekty

oraz znoszenie barier

Wsparcie B+R+I w PO 2014-2020 i Horyzont 2020

Innowacyjne technologie i procesy przemysłowe (w ujęciu horyzontalnym)

KIS

13

KIS 13

NANO

Krajowe Inteligentne Specjalizacje

Zrównoważona energetyka

KIS8

KIS 8

BUD

Ekosystem

sektor systemów militarnych

sektor lotniczo-kosmiczny

sektor odzysku materiałowego surowców

Programy Pierwszej

Prędkości

ŻWIRKO

I WIGURA

elektronika profesjonalna

CYBERPARK

OŚRODEK

BATORY

sektor specjalistycznych technologii informatycznych

sektor systemów wydobywczych

sektor ekobudownictwa

KIS7

KIS 7

ENER

INTELIGENTNA

KOPALNIA

SAMOCHÓD

ELEKTRYCZNY

Opieka nad projektem

– 53 –

Zdrowe społeczeństwo

KIS 2

DiT

KIS 3

WPL

KIS 1

TIM

sektor produkcji leków, wyrobów medycznych

i nowoczesnych usług medycznych

E-BUS

Sektory strategiczne

EKOBUDOWNICTWO

LUXTORPEDA

2.0

Projekty flagowe

Monitor Polski

sektor żywności wysokiej jakości

POLSKIE MEBLE

POLSKIE

WYROBY

MEDYCZNE

Schemat 4.

Obszar: Reindustrializacja

I. Diagnoza

Polska należy do grona krajów z wyższym udziałem przemysłu w PKB niż średni poziom dla UE-28 –

w 2015 r. udział przemysłu wynosił 23,3% (wobec 17,3% dla UE-28)7. W latach 2005–2015 średnie roczne

tempo wzrostu produkcji przemysłowej wyniosło w Polsce 4,9% wobec 0,3% w UE-288.

Gotowość technologiczna to element konkurencyjności gospodarki, który odnosi się do zdolności

gospodarki do absorbowania technologii zwiększających wydajność czynników wytwórczych. Gotowość

technologiczna dotyczy wybranych czynników transferu technologii wyzwalających przepływ informacji

sprzyjający innowacjom lub zwiększający chłonność innowacyjną9. Łącznie ocena gotowości

technologicznej w globalnym raporcie konkurencyjności (Global Competitiveness Report 2016/2017) daje

Polsce 46. miejsce w świecie.

Ocena konkurencyjności Polski na tle wybranych krajów dotycząca gotowości

technologicznej w rankingu GCR 2016/2017

100

91

75

50

28

25

Korea

Płd.

Hiszpania

46

29

39

54

44

43

48

38

Indonezja

Meksyk

Rumunia

Turcja

Bułgaria

Malezja

Węgry

Słowacja

Chile

Polska

Włochy

10

Czechy

0

40

Niemcy

25

73

67

Wśród wskaźników użytych dla zobrazowania gotowości technologicznej można wyróżnić m.in. wskaźnik

dostępności i transferu technologii – w jej ramach oceniana jest dostępność najnowszych technologii

(pozycja Polski – 68, wartość wskaźnika 4,8%), zdolność do absorpcji technologii przez krajowe

przedsiębiorstwa (pozycja – 65, wartość wskaźnika 4,7%) oraz wartość bezpośrednich inwestycji

zagranicznych w sprowadzaniu i upowszechnianiu nowych technologii (pozycja – 49, wartość wskaźnika

4,6%). To te wskaźniki głównie decydują o stopniu zaawansowania technologicznego danego kraju10.

Wartości wymienionych wskaźników i pozycja Polski w rankingu wskazuje na niską skłonność

przedsiębiorstw do inwestowania w technologie, a tym samym na słabą pozycję konkurencyjną.

Przystępując do transformacji krajowego przemysłu, w kontekście uwarunkowań

zewnętrznych i wewnętrznych, opracowana zostanie polityka przemysłowa wdrażająca

inteligentną reindustrializację. Da ona impuls do wdrażania nowych cyfrowych

rozwiązań techniczno-technologiczno-organizacyjnych, jak również rozwoju nowych

gałęzi przemysłu opartych na technologiach cyfrowych, wymagających dużego

zaangażowania nauki i wysoko wykwalifikowanej kadry pracowników, które tworzyć

będą produkty przełomowe. Działania te będą swoistym kołem zamachowym dla

7

Inteligentna

reindustrializacja

Udział wartości dodanej brutto wytworzonej w przemyśle (bez budownictwa) w PKB, na podstawie bazy danych Eurostat (Gross value added and

income by A*10 industry breakdowns [nama_10_a10]).

8

Na podstawie bazy danych Eurostat, 8.12.2016 r. (Production in industry - annual data [sts_inpr_a]).

9

OECD, Eurostat 2005, s. 37.

Konkurencyjna Polska – Raport., pod red. J. Hausnera. Kraków 2013.

rozwoju wielu innych dziedzin gospodarki. Oznaczać to zarazem będzie możliwość

rozwoju tradycyjnych sektorów, które wdrażając najnowocześniejsze technologie

badawcze, produkcyjne i zarządcze, przesuną się na wyższy poziom w łańcuchu

wartości.

W kontekście powyższego warunkiem sine qua non będzie stworzenie otoczenia

przyjaznego do zwiększenia tzw. gotowości technologicznej krajowych przedsiębiorstw.

Jest ona rozumiana jako zdolność do absorbowania technologii zwiększających

wydajność czynników wytwórczych. Dotyczyć będzie w pierwszej kolejności tylko tych

czynników transferu technologii, które będą wyzwalać przepływ informacji sprzyjający

innowacjom lub zwiększający chłonność innowacyjną. Wiązać to się będzie

z koniecznością działań zwiększających poziom zaufania przedsiębiorców – zarówno do

państwa, jak i do kwestii wzmocnienia współpracy między przedsiębiorcami, którzy

wciąż nie dostrzegają korzyści płynących ze współpracy i możliwości, jakich może ona

dostarczyć.

Reindustrializacja polegać będzie na rozwoju innowacyjności, pozwalającym w efekcie

m.in. na: istotną obniżkę kosztów produkcji, wzrost wydajności, podnoszenie jakości

produktu, zindywidualizowanie asortymentu oferowanych wyrobów, lepsze

zaspokajanie potrzeb i szybsze reagowanie na zmiany oczekiwań konsumentów,

zmniejszenie zużycia surowców pierwotnych i zapotrzebowania na energię, obniżenie

emisyjność produkcji i podniesienie bezpieczeństwa pracy.

II. Cel i oczekiwane efekty

Wzrost zdolności

przemysłu do

sprostania

globalnej

konkurencji

Podstawowym celem państwa będzie wspieranie zdolności konkurowania

przedsiębiorstw krajowych w warunkach gospodarki otwartej i globalnej. Cechą nowej

polityki przemysłowej będzie oddziaływanie na poszczególne sektory z punktu

widzenia konkurencyjności całej gospodarki krajowej (np. polityka energetyczna

uwzględniać będzie szeroko rozumiane bezpieczeństwo energetyczne całej gospodarki,

w tym zwłaszcza jego wymiar ekonomiczny, czyli zapewnienie podmiotom

gospodarczym dostaw energii w cenie umożliwiającej uzyskanie lub utrzymanie

przewagi konkurencyjnej w stosunku do konkurentów zagranicznych), jak również

odnoszenie do specyfiki poszczególnych sektorów. Bardziej konkurencyjny przemysł, to

przede wszystkim przedsiębiorstwa tworzące i wykorzystujące innowacje. Przemysł

stanie się w większym stopniu swoistym laboratorium, tworzącym innowacje,

sprawdzającym projekty, prototypy i technologie. Kreowanie nowoczesnych rozwiązań

wzmacnia popyt na wysoko kwalifikowaną kadrę, umożliwiając podwyższanie

wynagrodzenia w związku ze wzrostem efektywności produkcji i większymi zyskami.

Z drugiej strony część dotychczasowych prac zastępowana będzie w coraz większym

zakresie procesami automatyzacji, które wymagać będą od pracowników nowych

kompetencji. Szansą dla uwolnionych w ten sposób zasobów pracy będą usługi

okołoprzemysłowe. Wynikiem przyszłych nowoczesnych rozwiązań będą innowacyjne,

wyższej jakości produkty mogące lepiej konkurować na rynku globalnym, zwiększając

w ten sposób dochody z eksportu, co nie pozostanie bez wpływu na zyski

przedsiębiorstw i tym samym wyższe dochody zatrudnionych w nich pracowników.

Potrzebne jest horyzontalne podejście do polityki przemysłowej, które poprzez zintegrowanie szeregu

polityk rządu sprzyjających trwałemu rozwojowi gospodarczemu, pozwoli na osiąganie celów

długoplanowych, a nie doraźnych. Jej zakres przedmiotowy poprzedzony będzie szczegółową analizą

naszych przewag komparatywnych, z których wynikać będzie wybór odpowiednich narzędzi wsparcia.

Nastąpi zmiana jakościowa modelu konkurowania przemysłu, dotychczas opartego na niskich kosztach

pracy, w kierunku wykorzystania nowoczesnych mechanizmów generowania wiedzy i technologii.

Transformacja ta przyczyni się do zmiany struktury przemysłu – zarówno w ujęciu wewnątrzgałęziowym

(nowe produkty i usługi oraz awans funkcjonalny w łańcuchach wartości), jak i międzygałęziowym (nowe

innowacyjne sektory) – która przyczyni się do generowania wyższych dochodów i postępu technicznego.

Celem działań będzie tworzenie rynków (zapotrzebowania) na dobra końcowe. Jednak trzeba będzie brać

pod uwagę fakt, iż obecnie większość polskiej gospodarki opiera się na połączeniach w łańcuchach wartości

z zagranicznymi dostawcami i nabywcami. Dlatego będziemy się starać, aby uczynić z tego szansę

i promować rozwijanie funkcji biznesowych (coraz bardziej złożonych).

Osiągnięcie celu możliwe będzie dzięki zbudowaniu przyjaznego otoczenia wspierającego zapewnienie

konkurencyjności przedsiębiorstw na rynkach globalnych – tworzeniu odpowiedniego klimatu i warunków

instytucjonalnych, prawnych oraz finansowych, w szczególności dla

- wzrostu produktywności,

- budowania nowej jakości kapitału społecznego,

- zmniejszania presji na środowisko.

Podejmowane, w perspektywie do 2020 r., działania skoncentrują się na uruchomieniu wielu inicjatyw

sprzyjających realizacji ww. celu, m.in. takich jak

o uruchomienie Polskiej Platformy „Przemysłu 4.0”, która wspierać będzie proces transformacji

przemysłowej w kierunku cyfryzacji procesów technologicznych i zarządczych przedsiębiorstw;

o zreformowanie kształcenia zawodowego i ustawicznego pod kątem ścisłego zharmonizowania

z rynkiem pracy;

o uruchomianie pozostałych projektów strategicznych i flagowych.

Po roku 2020 przewiduje się kontynuację działań sprzyjających doskonaleniu funkcjonowania Polskiej

Platformy „Przemysłu 4.0”, jak również reformy kształcenia zawodowego i ustawicznego oraz finalizację

projektów strategicznych i flagowych.

Efektem podejmowanych działań na rzecz inteligentnej reindustrializacji będzie nasycenie przemysłu

wysokowartościowymi usługami (B+R, wzornictwo – design, teleinformatyka) w celu zwiększenia udziału

innowacyjnych produktów.

Podejmowane będą działania skierowane do selektywnie wybranych sektorów. Pierwszym zbiorem

sektorów są te obecnie definiowane jako: posiadające zdolność do konkurowania na rynkach globalnych,

mające stabilną pozycję rynkową, w tym tradycyjne mające znaczenie dla gospodarki, ze znaczącym

udziałem w produkcji, eksporcie czy też wykazujące się wysoką dynamiką wzrostu w obu tych kategoriach.

Nie bez znaczenia pozostaje poziom zatrudnienia w poszczególnych sektorach, choć to kryterium musi być

traktowane z ostrożnością, gdyż globalne wyzwania związane z rozwojem technologii, robotyzacji

i wzrostem produktywności mogą zmieniać wagę tego czynnika.

Kluczowe będzie kierowanie odpowiedniego wsparcia do sektorów, które będą w stanie zapewnić

konkurencyjność polskiej gospodarce w długim horyzoncie czasowym. Dlatego polityka przemysłowa musi

być oparta o podejście ekosystemowe, tworzące ugruntowany potencjał do transferu i absorpcji wiedzy

i kompetencji. Szczególne wsparcie kierowane będzie do sektorów mających zidentyfikowany potencjał

trwałych przewag komparatywnych lub wejścia w nowe globalne nisze produktowe. Instrumentem, który

odegra istotną rolę w ww. procesie, będzie m.in. nowo stworzona polityka zakupowa państwa, z jednej

strony kreująca popyt na wdrożenie najbardziej złożonych rozwiązań technicznych i technologicznych

w przestrzeni publicznej, a z drugiej będąca wyzwaniem dla krajowych przedsiębiorstw do aktywniejszego

sięgania po B+R+I w procesie realizacji zamówień.

Dodatkowym impulsem rozwojowym będzie spełnienie wymagań ochrony środowiska, w tym

powstrzymywania procesu zmian klimatu oraz ochrony powietrza. Dlatego już teraz zakłada się rozwój

badań i technologii optymalizujących zużycie surowców, wody i energii oraz wdrożenie ich

w poszczególnych sektorach przemysłu. W długim okresie, w wyniku szybkiego postępu technologicznego,

powinno to skutkować istotnym zmniejszeniem zależności od paliw kopalnych oraz wyraźnej modyfikacji

zcentralizowanego, podażowego i narażonego na łatwe ataki, systemu energetycznego.

Rosnąca populacja ludności świata, zmiany stylu życia i dbałość o zdrowie mogą być szansą na zwiększenie

eksportu polskiej żywności i innych produktów. Starzejące się społeczeństwo wymusi rozwój usług

skierowanych do osób starszych. Utrzymanie poziomu zatrudnienia w przemyśle i usługach

okołoprzemysłowych wymagać będzie polityki zatrudnienia oraz dopasowania kompetencji pracowników

do przyszłych wyzwań związanych z cyfryzacją procesów przemysłowych i biznesowych.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Udział przychodów netto ze sprzedaży produktów

przedsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego

zaliczanych do wysokiej i średnio wysokiej techniki w

wartości przychodów netto ze sprzedaży produktów

przedsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego ogółem

%

32,7

(2014)

34,0

40,0–45,0

GUS

Udział przetwórstwa przemysłowego w wartości dodanej

brutto

%

19,7

(2015)

20,0

21,0

GUS

IV. Kierunki interwencji

1. Rozwój nowoczesnego przemysłu

Nowoczesny przemysł opiera się na innowacjach. Tworzy je i wykorzystuje w procesach produkcji. Bazuje

na cyfryzacji i zaawansowanej automatyzacji. Funkcjonuje w inteligentnych łańcuchach, łączących

dostawców, producentów, odbiorców i konsumentów. Taki przemysł staje się bardziej wydajny, elastyczny

i konkurencyjny. Podstawowe działania będą koncentrowały się na tworzeniu warunków do powstawania

i wdrażania innowacyjnych rozwiązań w przemyśle. Wspierać je będzie rozwój i szersze wykorzystanie

nowych przełomowych produktów i technologii. Działania o charakterze horyzontalnym uzupełnione będą

wsparciem dla konkretnych sektorów/technologii.

Szczególną rolę pełni przemysł obronny, który z jednej strony stanowi poważny czynnik zapewnienia

niezawisłości państwa, a z drugiej pełni istotne funkcje gospodarcze – kreuje impulsy technologiczne, jest

bazą dla rozwoju technologii podwójnego zastosowania, co do zasady posiada największy potencjał we

wdrażaniu i stosowaniu innowacyjnych rozwiązań. Niektóre podmioty sektora stanowią obecnie

nowoczesne i sprawne biznesowo firmy, dysponujące parkiem maszynowym spełniającym standardy

europejskie, a także zaawansowanymi technologiami oraz wysoko wykwalifikowanymi pracownikami.

Konsolidacja państwowych spółek sektora obronnego w Polskiej Grupie Zbrojeniowej S.A. stworzyła

podstawy silnego podmiotu, mogącego stać się regionalnym liderem w zakresie produkcji specjalnej. Coraz

lepiej radzą sobie na rynku prywatni przedsiębiorcy przemysłu obronnego, co potwierdza fakt, iż obecnie

około 100 takich podmiotów realizuje dostawy różnego rodzaju wyrobów i usług na rzecz Sił Zbrojnych RP.

Niektóre z nich mają szanse stać się krajowymi czempionami. Aby cel ten mógł zostać zrealizowany, istotne

jest wsparcie rozwoju technologii innowacyjnych i kluczowych grup produktowych polskiego przemysłu

obronnego (np.: technologie teleinformatyczne, drony, rozpoznanie obrazowe i satelitarne) oraz

wykorzystanie możliwości stwarzanych poprzez stosowanie offsetu, w celu unowocześnienia produkcji

realizowanej przez polski przemysł obronny.

W celu wspierania konkurencyjności sektorów aktualnie mających wysokie znaczenie dla przemysłu

w Polsce, wprowadzony zostanie nowy instrument – kontrakty branżowe. Miarą efektywności wsparcia

państwa oraz działalności regulacyjnej w danym sektorze będzie nie tylko bezpośredni wpływ instrumentu,

ale również całościowy rozwój sektora, tzn. występowania pożądanych efektów zainicjowanych działaniami

publicznymi (np. wsparciu rozwoju sektora elektrycznych środków transportu publicznego oraz

odpowiedniej infrastruktury – z wykorzystaniem dofinansowania badań w tym zakresie, zamówień

publicznych oraz uregulowań środowiskowych – powinny towarzyszyć niezależne przedsięwzięcia

komercyjne związane z rozwojem transportu prywatnego opartego na podobnych rozwiązaniach; spin-offy).

Przygotowane zostaną projekty flagowe, odnoszące się do określonego produktu/przełomowej technologii,

które charakteryzują się wysokim stopniem wpływu na realizację celów strategicznych SOR, a tym samym

odpowiednio dużą skalą oddziaływania na całą gospodarkę oraz realnym bądź prognozowanym

zapotrzebowaniem rynkowym. Realizacja projektów flagowych wymaga współdziałania szeregu podmiotów

prywatnych i publicznych. Obejmuje szereg działań w różnych fazach realizacji – od momentu badań,

komercjalizacji, produkcji, po wejście na międzynarodowe rynki. Działania państwa koncentrują się na

tworzeniu systemu zachęt o charakterze prawnym, organizacyjnym i inwestycyjnym, dla opracowania

projektów i ich wdrożenia. Do realizacji projektów flagowych ustanawiane są zespoły zadaniowe

(projektowe) oraz powoływani liderzy/kierownicy projektów odpowiedzialni za ich realizację, zgodnie

z założeniami harmonogramu przyjętego przez Rząd.

Dla procesu reindustrializacji niezbędne jest również opracowanie i wdrożenie nowego modelu zarządzania

i rozwoju polskiego majątku narodowego, co umożliwi wykorzystanie posiadanych umiejętności, wiedzy

i zasobów oraz osiąganie korzyści materialnych, w tym zdobycie przewag konkurencyjnych na rynku

krajowym i rynkach zagranicznych.

Działania























Wsparcie organizacyjno-finansowe projektów badawczych i biznesowych realizowanych przez

krajowe podmioty gospodarcze, w ramach krajowych klastrów kluczowych, platform, porozumień

itp.

Wsparcie tworzenia nowych produktów i usług wysoko zaawansowanych technologicznie,

w szczególności w obszarze teleinformatyki, jako podstawy modernizacji i przyspieszenia wzrostu

pozostałych gałęzi przemysłu.

Opracowanie nowego systemu wsparcia aktywności przedsiębiorców i jednostek naukowych na

arenie międzynarodowej.

Kompleksowe wsparcie BIZ klastrujących i sieciujących działalność przedsiębiorstw.

Wsparcie inwestycji zmniejszających energochłonność i poprawiających efektywność energetyczną

przemysłu.

Zmniejszenie zasobo- i materiałochłonności procesów przemysłowych.

Wsparcie inwestycji obniżających emisyjność przemysłu.

Stworzenie warunków do wzrostu eksportu produkowanego w Polsce uzbrojenia i sprzętu

wojskowego i zwiększenia przychodów z tego tytułu.

Wzrost poziomu innowacyjności podmiotów polskiego przemysłu obronnego poprzez realizację

osadzonego w realiach rynkowych programu badań naukowych oraz prac rozwojowych

i wdrożeniowych.

Przygotowanie i wdrożenie rozwiązań zwiększających rolę Specjalnych Stref Ekonomicznych

w integrowaniu działalności podmiotów gospodarczych.

Przygotowanie i wdrażanie projektów flagowych, wokół których będą skoncentrowane działania

legislacyjne, organizacyjne i finansowe.

Projekty strategiczne

Nowa polityka przemysłowa – przygotowanie dokumentu określającego potencjał przemysłowy,

identyfikującego potrzeby i bariery przemysłu, kierunki interwencji państwa oraz instrumenty wsparcia

niezbędne dla jego rozwoju, w tym kontrakt branżowy.

Strategia transformacji do gospodarki niskoemisyjnej – przygotowanie dokumentu o charakterze

wykonawczym, identyfikującego działania przyczyniające się do zmniejszenia emisyjności

i energochłonności gospodarki, przy jednoczesnym zapewnieniu ochrony konkurencyjności sektorów

strukturalnie energochłonnych.

Mapa drogowa w zakresie transformacji w kierunku gospodarki o zamkniętym obiegu – opracowanie

dokumentu o charakterze wykonawczym, identyfikującego działania na rzecz zwiększenia wydajności

wykorzystania zasobów i ograniczenia powstawania odpadów.

Narodowa polityka zbrojeniowa – dokument określający zespół działań administracji rządowej, we

współpracy z instytucjami naukowymi i przedsiębiorcami, zmierzających do stymulowania rozwoju

innowacyjnego i konkurencyjnego przemysłu obronnego. Narodowa polityka zbrojeniowa określi między

innymi ramy i wskaże kierunki udziału sektora obronnego w rozwoju gospodarki opartej na wiedzy

i innowacyjnych technologiach oraz efektywnego systemu pozyskiwania, eksploatacji i wycofywania

sprzętu wojskowego.

Nowoczesne produkty przemysłu okrętowego – zapewnienie ram prawnych, organizacyjnych

i finansowych niezbędnych dla aktywizacji przemysłu stoczniowego, rozwoju naukowych ośrodków

badawczo-rozwojowych opracowujących innowacyjne typy statków.

Polityka lekowa i wyrobów medycznych – określenie priorytetów oraz celów państwowej polityki

lekowej i wyrobów medycznych, z uwzględnieniem konieczności zabezpieczenia pacjentów w skuteczne

i bezpieczne leki oraz wyroby medyczne adekwatne dla potrzeb zdrowotnych, wzmocnienie roli

i sukcesywnego rozwoju potencjału sektora farmaceutycznego oraz przemysłu wyrobów medycznych

w Polsce.

PROJEKTY FLAGOWE

W ramach programu Nowoczesne produkty przemysłu okrętowego (zapewnienie ram prawnych,

organizacyjnych i finansowych niezbędnych dla aktywizacji przemysłu stoczniowego, rozwoju naukowych

ośrodków badawczo-rozwojowych opracowujących innowacyjne typy statków) m.in.

 projekt Batory – stymulowanie rozwoju technologii, projektowania i budowy polskich jednostek

pływających i konstrukcji morskich, przesunięcie sektora stoczniowego w kierunku produkcji,

innowacyjnych produktów i wyspecjalizowanych jednostek o wysokiej wartości dodanej.

W ramach projektu Żwirko i Wigura – stymulowanie rozwoju zintegrowanych systemów zarządczych

pozyskujących dane z bezzałogowych statków powietrznych – usługi oparte na wykorzystaniu dronów.

W ramach Programu Elektromobilność (rozwój produktów z obszaru elektromobilności, stymulowanie

rozwoju rynku w taki sposób, aby zwiększyć udział pojazdów o napędzie elektrycznym) m.in.

 projekt E-bus – stymulowanie projektowania i produkcji polskich pojazdów elektrycznych na

potrzeby komunikacji miejskiej; budowa silnych podmiotów na wszystkich etapach łańcucha

wartości w sektorze produkcji taboru komunikacji miejskiej – autobusy elektryczne, tramwaje;

 projekt Samochód elektryczny – stymulowanie rozwoju technologii, produkcji i rynku

samochodów elektrycznych.

W ramach projektu Luxtorpeda 2.0 – stymulowanie rozwoju technologii i produkcji polskich pojazdów

szynowych, ze szczególnym uwzględnieniem pojazdów transportu pasażerskiego;

W ramach rozwoju kompetencji polskich firm i jednostek naukowo-badawczych w dziedzinie

cyberbezpieczeństwa i analizy danych powstanie ośrodek Cyberpark Enigma, dysponujący potencjałem

pozwalającym konkurować na europejskim rynku specjalistycznych usług IT. Wypracowane zostaną

również inne rozwiązania wspierające rozwój polskiego potencjału sektora IT.

W ramach działań w obszarze zdrowia przewiduje się

 projekt Telemedycyna – stymulowanie rozwoju nowoczesnych usług i produktów medycznych

wykorzystujących innowacyjne technologie komunikacyjne; zostaną przygotowane innowacyjne

produkty (usługi i technologie) służące poprawie dostępu do specjalistycznych usług medycznych;

 Centrum Rozwoju Biotechnologii – budowanie pozycji Polski jako europejskiego centrum (hubu)

zaawansowanych leków generycznych i leków biopodobnych. Wspomoże możliwości rozwoju

polskich firm w produkcji nowoczesnych leków i ekspansji na globalne rynki;

 projekt Polskie wyroby medyczne – wsparcie badań i rozwoju oraz komercjalizacji wyrobów

medycznych ze strategicznych grup (m.in. polski robot medyczny, sztuczne narządy, usieciowane

rozwiązania w zakresie oprogramowania – software+devices, systemy wspomagania lub

zastępowania zmysłów), mające na celu stymulowanie rozwoju nowoczesnej aparatury medycznej

na rynek krajowy i rynki zagraniczne.

W ramach programu Ekobudownictwo – stymulowanie przygotowania i wdrażania wybranych produktów

budownictwa ekologicznego (w tym z surowców naturalnych, m.in. z drewna), z uwzględnieniem

wymogów efektywności energetycznej nowoczesnych materiałów budowlanych.

W ramach projektu Polskie meble – stymulowanie rozwoju wzornictwa przemysłowego i tworzenia

silnych polskich marek, wykorzystujących nowoczesne technologie i eko-wzornictwo (eko-design).

W ramach programu Inteligentna kopalnia – stymulowanie rozwoju produktów umożliwiających zdobycie

przez polski przemysł istotnej pozycji na globalnym rynku maszyn górniczych i budowlanych.

2. Rozwój infrastruktury i kompetencji dla „Przemysłu 4.0”

Celem interwencji jest stworzenie warunków umożliwiających włączenie się przedsiębiorstw wszystkich

sektorów/branż w proces cyfryzacji przemysłu. Istotnym elementem tego procesu będzie przebudowa

i integracja infrastruktury w oparciu o prognozy rozwoju rynku Internetu Rzeczy, OZE (odnawialne źródła

energii), paliw kopalnych, magazynów energii i samochodów elektrycznych po roku 2020. Rozwój

przemysłu technologii teleinformatycznych oraz wdrożenie na szeroką skalę czujników i, bazujących na

informacjach z nich otrzymywanych, systemów sterowania (w ramach wspomnianego Internetu Rzeczy)

przyczyni się do powstania nowych modeli zarządzania np. ruchem, transportem, zużyciem energii, a także

wpłynie na pojawienie się nowych modeli wytwarzania w innych gałęziach przemysłu. Nowym czynnikiem

jakościowym będzie także coraz powszechniejsze wykorzystanie przetwarzania w chmurze obliczeniowej,

możliwości analizowania i prognozowania na podstawie przetwarzania wielkich zbiorów danych (big data).

Efektem będzie zwiększenie tempa rozwoju innowacji, obniżka krańcowych kosztów produkcji

i powstawanie platform, które skupiają różne formy działalności w wielu sektorach oraz w efekcie

końcowym zwiększenie skali zysków.

Barierą rozwojową jest niedostateczny rozwój krajowych i międzynarodowych standardów technicznych,

umożliwiających współpracę urządzeń i systemów sterujących różnych producentów, a tym samym brak

krajowych standardów technicznych obszarów niezharmonizowanych. Utrudnia to integrację infrastruktury

technicznej umożliwiającą włączenie do sieci nowych użytkowników źródeł energii. Zjawisko konwergencji

technicznej wymaga spójnego programowania rozwoju np.: sieci elektroenergetycznych

i teleinformatycznych. W praktyce oznacza to konieczność opracowania wymagań jakościowych dla

wszystkich użytkowników sieci elektroenergetycznych i teleinformatycznych, opomiarowania ich

i inteligentnego zarządzania nimi.

Ważną rolę w działaniach stymulujących na rzecz transformacji przemysłowej powinna odgrywać wspólna

inicjatywa administracji publicznej oraz podmiotów sektora przemysłowego, biznesu i nauki, polegająca na

powołaniu, na wzór innych krajów europejskich, wyspecjalizowanej platformy, która swoim zasobem

wiedzy, kompetencji i doświadczenia będzie inspirować i wspierać przedsiębiorców w opracowywaniu oraz

wdrożeniu nowych modeli biznesowych opartych na koncepcji „Przemysłu 4.0” (Industry 4.0).

Działania





Stworzenie zintegrowanej cyfrowej infrastruktury sieciowej – umożliwi cyfryzację gospodarki

i rozwój: szerokopasmowego dostępu do Internetu (zarówno stacjonarnego, jak i mobilnego),

Internetu Rzeczy, Fizycznego Internetu, OZE, magazynów energii i samochodów elektrycznych po

roku 2020 w wyniku

− wdrożenia krajowych standardów technicznych obszarów niezharmonizowanych na poziomie

UE w celu integracji infrastruktury technicznej,

− opracowania nowych norm i instytucji prawnych, dostosowanych do specyficznych

problemów, jakie stawia przed życiem gospodarczym cyfryzacja przemysłu,

− zintegrowania systemów funkcjonalnych IT w firmach – integracji danych sprzętowych

i sieciowych,

− zapewnienia bezpieczeństwa sieciowego,

− zapewnienia kompatybilności infrastruktury z infrastrukturą na Jednolitym Rynku (wspieranie

migracji urządzeń teleinformatycznych do wykorzystania adresacji internetowej IPv6),

− skutecznego zarządzania systemami sieciowymi.

Rozwój technologii teleinformatycznych i wdrożenie na szeroką skalę produkcji czujników

i systemów sterowania bazujących na informacjach otrzymywanych z sensorów (w ramach

wspomnianego Internetu Rzeczy) – w realizacji tego podprojektu wykorzystany zostanie krajowy

potencjał rozwojowy przedsiębiorstw sektora teleinformatycznego.









– 61 –

Poz. 260

Cyfryzacja procesów technologicznych i systemów je wspomagających – w pełni zautomatyzowane

procesy produkcyjne korzystnie wpłyną na powtarzalność procesów technologicznych,

a w konsekwencji na poprawę produktywności przedsiębiorstw.

Wdrożenie cyfrowych modeli zarządzania – w tym zarządzania produkcją zapasami, transportem,

zużyciem paliw i energii oraz innych mediów, w celu optymalizacji funkcjonowania

przedsiębiorstwa.

Rozpowszechnienie systemów statystycznego wspomagania decyzji – opartych o analitykę wielkich

zbiorów danych (big data) oraz zarządzanie i przetwarzanie w chmurze – celem jest

rozpowszechnienie narzędzi analitycznych umożliwiających umiejętne wykorzystywanie danych,

uchwycenie korelacji między nimi oraz sformułowanie i wykorzystanie wniosków. Podstawowym

elementem tej inicjatywy jest zapewnienie szybkiego połączenia z siecią i dostęp do danych oraz ich

umiejętna obróbka.

Inicjowanie, integrowanie i wspomaganie inicjatyw zorientowanych na transformację krajowego

przemysłu do poziomu „Przemysłu 4.0” (Industry 4.0), w szczególności tworzenie krajowej bazy

kompetencji dla realizacji tej transformacji.

Projekty strategiczne

Polska Platforma „Przemysłu 4.0” – powołanie krajowego integratora odpowiedzialnego za

doprowadzenie do transformacji krajowego przemysłu do poziomu określanego jako „Przemysł 4.0”

(Industry 4.0).

3. System zarządzania jakością w przemyśle

Głównym elementem zmian jest stworzenie spójnego systemu instytucji odpowiedzialnych za

standaryzację, akredytację, normalizację, metrologię oraz certyfikację. Jest to kluczowe dla skalowania

rozwiązań innowacyjnych, a także ochrony rynku krajowego przed importem tanich towarów niskiej jakości.

Nagląca potrzeba ich rozwoju wiąże się m.in. z faktem zaniku barier handlowych po przyznaniu Chinom

przez UE statusu gospodarki rynkowej, a także ewentualnym podpisaniem umowy handlowej między UE

a USA (TTIP).

Wprowadzone zostaną mechanizmy nadzoru strategicznego nad działalnością instytucji prawa

technicznego, decydujących o jakości otoczenia przemysłu, tak by harmonijnie realizowały one jasno

zdefiniowane priorytety polityki państwa i były rozliczane z efektów swoich działań. Umożliwi to

przedsiębiorcom szybszy dostęp do kompleksowej informacji legislacyjno-technicznej na temat wymagań

dla produktów, procesów produkcyjnych oraz rozwiązań technologicznych.

Uporządkowany zostanie zakres oraz tematyka poszczególnych jednostek nadzoru i kontroli rynku.

Wdrożone zostaną zintegrowane plany nadzoru rynku, z szerokimi uprawnieniami UOKiK w zakresie

koordynacji i nadzoru, obejmujące wszystkie instytucje, co zwiększy ich efektywność. Wprowadzony

zostanie także mechanizm automatycznego wycofywania zdezaktualizowanych norm, wymuszający stały

wzrost oczekiwań jakościowych, szczególnie w sektorze publicznym.

Kluczowym elementem jest ukierunkowanie zakupów publicznych na innowacyjne i zrównoważone usługi,

dostawy oraz roboty budowlane, dostarczane instytucjom publicznym. W tym modelu administracja

publiczna będzie klientem kreującym rynek innowacyjnych dóbr z odpowiednim wyprzedzeniem. W tym

celu przeprowadzone zostaną zmiany w funkcjonowaniu systemu zamówień publicznych poprzez

wypracowanie zintegrowanej polityki zakupowej państwa. Jej jądrem powinno być wdrożenie partnerskich

zamówień publicznych, tworzących popyt na innowacyjne produkty i usługi oraz odpowiedzialność

społeczną i ochronę środowiska. Państwo jako klient powinno jasno określać swoje potrzeby, pozostając

w stałym dialogu innowacyjnym z przedstawicielami środowiska naukowego i biznesowego, którzy jako

wykonawcy proponują rozwiązanie technologiczne danego wyzwania. Klient ma zatem możliwość wpływu

na prowadzone badania i finansuje jedynie te, które dają szanse na prawdziwie przełomową technologię.

W ten sposób państwo tworzy popyt na innowacje (także przełomowe), których jest potencjalnym

odbiorcą.

Działania









Stworzenie spójnego otoczenia instytucjonalno-regulacyjnego przemysłu – reforma funkcjonowania

instytucji dostarczających informacje legislacyjno-techniczne (PCA, PKN, GUM, PCBC).

Reforma instytucji nadzoru i kontroli rynku – aktywna forma działań kontrolnych, uporządkowanie

zakresu, tematyki obsługiwanej przez poszczególne jednostki nadzoru rynku oraz zwiększenie ich

skuteczności poprzez scalenie kompetencji (np. organy kontroli wobec harmonizacji rynku

produktów nawozowych); podniesienie wiedzy i kwalifikacji inspektorów (np. w zakresie

zmieniającego się otoczenia legislacyjnego); zintensyfikowanie współpracy z innymi instytucjami

nadzoru rynku na forum europejskim np. poprzez wymianę informacji o przypadkach nieuczciwych

praktyk (Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Inspekcja Handlowa, Państwowa Inspekcja

Pracy, organy nadzoru budowlanego, Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych,

Inspekcja Ochrony Środowiska, Główny Inspektorat Sanitarny) w celu zwiększenia skuteczności

przeciwdziałania występowaniu zniekształceń rynku towarów i usług oraz zapewnienia

bezpieczeństwa konsumentom.

Ponadresortowe zintegrowanie prawnych aspektów funkcjonowania przemysłu – punkt

konsultacyjny dla przedsiębiorców w zakresie informacji chemiczno-środowiskowej.

Innowacyjno-partnerskie zamówienia publiczne – wdrożenie inteligentnego modelu zarządzania

zakupami w ramach realizowanych zamówień publicznych, z uwzględnieniem aspektów

normalizacyjnych, środowiskowych (koszt w cyklu życia produktu), społecznej odpowiedzialności

przedsiębiorstw (CSR) oraz upowszechnianiem dobrych praktyk i narzędzi zakupowych.

Projekty strategiczne

Koncepcja zmian otoczenia instytucjonalno-regulacyjnego przemysłu – przygotowanie spójnego

systemu wsparcia przemysłu, dostarczającego niezbędnych informacji, z uwzględnieniem reformy

instytucji nadzoru i kontroli rynku.

Polityka zakupowa państwa – ukierunkowanie zakupów na innowacyjne i zrównoważone produkty

i usługi dostarczane instytucjom publicznym; administracja jako inteligentny klient kreujący rynek

innowacyjnych dóbr z odpowiednim wyprzedzeniem.

4. Surowce dla przemysłu

Istotą przemysłu jest przetwarzanie zasobów naturalnych na produkty o jak najwyższej wartości dodanej

w celu zwiększania dobrobytu społeczeństwa. Szczególne znaczenie w tym kontekście ma przemysł

innowacyjny i zaawansowany technologicznie, który jednak jednocześnie wymaga zastosowania wielu

różnych surowców (np. do produkcji smartfonów potrzeba ok. 50 różnych surowców metalicznych). Zasoby

naturalne definiowane są jako elementy środowiska, które mogą być wykorzystane przez człowieka w

procesie produkcji i konsumpcji. Zalicza się do nich zarówno surowce organiczne (rośliny i zwierzęta), jak i

nieorganiczne (kopaliny, wodę, atmosferę). Podczas gdy wszystkie zasoby są ważne dla rozwoju

gospodarczego Polski, ze względu na cechę nieodnawialności kopalin, a tym samym ich stopniowe

wyczerpywanie się, priorytetowo należy podjąć działania ukierunkowane na zapewnienie stabilności podaży

surowców nieodnawialnych, ze względu na ich stopniowe wyczerpywanie się.

Dotychczas kompetencje w zakresie zarządzania zasobami geologicznymi i racjonalnej gospodarki nimi

zostały powierzone odrębnym działom administracji państwowej, a w konsekwencji podlegały kilku

resortom. Tym samym działania państwa w tym obszarze (analogicznie do Komisji Europejskiej)

prowadzone były z podziałem zadań na politykę w zakresie surowców naturalnych energetycznych

i nieenergetycznych. Podczas gdy trwają prace nad Polityką energetyczną Polski do 2050 r., brakuje

dokumentu planistycznego dotyczącego surowców nieenergetycznych. W związku z tym działalność

przemysłowa obarczona jest w Polsce dużym ryzykiem, co negatywnie wpływa na konkurencyjność

polskiego przemysłu na świecie. Jego trwały rozwój wymaga zapewnienia bezpieczeństwa surowcowego,

również w zakresie surowców nieenergetycznych, tj. stabilnej podaży takiej ilości tych surowców, w

konkurencyjnych cenach, na jaką istnieje i będzie istniało zapotrzebowanie przemysłu. Należy przy tym

jednak podkreślić, że polityka surowcowa wykracza poza sferę podaży i wynika z relacji między podażą a

popytem na surowce. Wykracza również poza przemysł i obejmuje także inne gałęzie gospodarki oraz

potrzeby społeczeństwa.

Podjęte przez obecny rząd inicjatywy w postaci powołania Pełnomocnika Rządu ds. Polityki Surowcowej

Państwa (na mocy rozporządzenia RM z dn. 9 maja 2016 r.) oraz utworzenia organu pomocniczego Rady

Ministrów – Międzyresortowego Zespołu ds. Polityki Surowcowej Państwa (zarządzeniem PRM z dn. 17

maja 2016 r.), w skład którego wchodzą przedstawiciele wszystkich ministerstw (w randze sekretarza lub

podsekretarza stanu), skutkują scentralizowaniem działań w obszarze surowców, w tym nieenergetycznych.

Tym samym pozwalają na kompleksowe podejście do polityki surowcowej, obejmującej cele i działania

przewidziane dla wszystkich grup kopalin i surowców. Instrumentarium polityki surowcowej w Polsce

stanowi kilka aktów prawnych, w tym przede wszystkim: Prawo geologiczne i górnicze (p.g.g.), Prawo

ochrony środowiska (p.o.ś.), ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (u.p.z.p.) oraz

ustawa o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie

środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko.

Mnogość instytucji i aktów prawnych stanowi duże wyzwanie w kontekście wypracowania rozwiązań

zabezpieczających podaż surowców dla przemysłu. Nie jest to jednak problem wyłącznie polski, ale typowy

dla gospodarek na całym świecie.

Działania





Opracowanie katalogu działań na rzecz zabezpieczenia dostępu przemysłu do nieenergetycznych

surowców mineralnych i kopalin (przy szczególnym uwzględnieniu koncepcji gospodarki o obiegu

zamkniętym i dyplomacji surowcowej), który będzie stanowił istotny wkład w politykę surowcową

państwa.

Zapewnienie synergii działań w obszarze polityki surowcowej będących w kompetencji

poszczególnych instytucji.

Projekty strategiczne

Surowce dla przemysłu – przygotowanie, w oparciu o koncepcję gospodarki o obiegu zamkniętym

(circular economy), Planu działań na rzecz zabezpieczenia podaży nieenergetycznych surowców

mineralnych i kopalin. W dokumencie zostaną w sposób systematyczny, tj. na wszystkich etapach cyklu

surowcowego, zidentyfikowane „wąskie gardła” oraz zdefiniowane działania, które należy podjąć

w celu zlikwidowania występujących problemów.

5. Wspieranie kształcenia zawodowego dla „Przemysłu 4.0”

Dynamiczny rozwój przemysłu związany z tzw. „czwartą rewolucją przemysłową” wymagać będzie wysokiej

jakości kapitału ludzkiego. Odpowiednio przygotowana kadra, posługująca się głównie wiedzą,

wykorzystująca w swej pracy nowoczesne techniki zdobywania informacji oraz przetwarzania danych, to

niezbędny warunek zakładanego „skoku cywilizacyjnego”.

Zapotrzebowanie polskiej gospodarki na kwalifikacje, umiejętności i kompetencje będzie determinowane

przez trendy pojawiające się na rynkach europejskich i światowych, które obecne są także na polskim rynku

pracy. Oczekiwania co do jakości wykształcenia wymaganej od pracowników będą stale wzrastały i będą

dotyczyły wszystkich poziomów kształcenia. W związku z tym zachodzi potrzeba lepszego

długoterminowego dopasowania umiejętności i kwalifikacji pracowników do wymagań wynikających z tzw.

modelu „Przemysłu 4.0” (Industry 4.0). Wzrost ww. wymagań jest prognozowany na wszystkich poziomach

zatrudnienia.

Scenariusz „skoku cywilizacyjnego” opiera się na intensywnym rozwoju gospodarki opartej na wiedzy,

a w związku z tym zapotrzebowaniu na kreatywną kadrę o bardzo wysokich kompetencjach. Natomiast

„słabnący rozwój” dotyczył będzie tradycyjnych czynników przewagi konkurencyjnej. W nowym modelu

kształcenia zawodowego główny nacisk położony zostanie na wzmocnienie współpracy i partycypacji

pracodawców w kształtowaniu programów nauczania (w zakresie praktycznej nauki zawodu,

a w szczególności zasad kształcenia dualnego i zwiększonego praktycznego wymiaru zajęć). Z uwagi na

szybkość zmian, jakie występują w gospodarce w wyniku wprowadzania innowacji, niezbędne będzie także

wzmocnienie procesu aktualizacji wiedzy pracowników oraz nauczycieli zawodu.

Kluczowym celem reformy kształcenia zawodowego i ustawicznego jest zwiększenie jego skuteczności

i efektywności oraz zharmonizowanie z rynkiem pracy. Realizacji tego celu służy m.in. współdziałanie

szkolnictwa zawodowego z pracodawcami, które powinno być realizowane nie tylko na poziomie

centralnym, w ramach polityki oświatowej państwa, ale przede wszystkim na poziomie lokalnym jako

bezpośrednia współpraca szkoły z pracodawcami funkcjonującymi na lokalnym i regionalnym rynku pracy.

Wykorzystane zostaną doświadczenia Wojewódzkich Urzędów Pracy i samorządów województw w zakresie

wdrażania polityki rozwoju kwalifikacji i umiejętności zawodowych. Zakłada się, że jedną z form tej

współpracy powinno być organizowanie dla uczniów zajęć praktycznych u pracodawców, aby nauka zawodu

przebiegała w rzeczywistych warunkach pracy, w kontakcie z nowoczesną technologią.

Zakłada się, że w efekcie wprowadzonych w przyszłości reform system edukacji powinien lepiej odpowiadać

na zapotrzebowania nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy.

Działania









Wspieranie kształcenia zawodowego dla potrzeb ewolucyjnych zmian przemysłu („Przemysł 4.0” –

Industry 4.0).

Zwiększenie wpływu firm oraz organizacji zrzeszających przedsiębiorstwa na funkcjonowanie

systemu kształcenia zawodowego – formowanie podstaw programowych.

Monitorowanie rynku pracy pod kątem potrzeb polityki edukacyjnej, klasyfikacji zawodów,

wprowadzania nowych zawodów i zawodów preferowanych pod przyszłe potrzeby.

Opracowanie systemu kształcenia kadr dydaktycznych z uwzględnieniem nowych potrzeb

przemysłu.

Projekty strategiczne

Nowoczesne kadry dla polskiego przemysłu (szkolnictwo zawodowe) – kompleksowa polityka

rozwoju kadr uwzględniająca nowy model współpracy szkolnictwa zawodowego z gospodarką, w tym

m.in. kształcenie połączone z praktyką zawodową u pracodawcy, aktywny udział przemysłu

w przygotowaniu programów nauczania, rozwój Centrów Kształcenia Praktycznego, modułowej oferty

edukacyjnej, kwalifikacyjnych kursów zawodowych itp.

Obszar: Rozwój innowacyjnych firm

I. Diagnoza

W ostatnich latach w Polsce dokonało się wiele zmian, które pozytywnie wpłynęły na innowacyjność

polskiej gospodarki i zdolność do myślenia o innowacjach. Nastąpiło przyspieszenie procesu doganiania

technologicznego w przedsiębiorstwach, m.in. poprzez odnowę parku maszynowego, budowę nowej

infrastruktury B+R, a także wzmocnienie kompetencji kadr realizujących innowacyjne projekty. Odbywało

się to przy dużym udziale środków z funduszy UE. Zmianie ulega również stopniowo sposób myślenia

o innowacjach – obok absorpcji gotowych technologii przedsiębiorstwa dostrzegają potrzebę

opracowywania własnych rozwiązań, w tym opartych na wynikach prac B+R, i budowania na nich przewagi

konkurencyjnej. W celu wsparcia tych procesów i skoncentrowania zasobów na wybranych obszarach

zostały wyłonione, z zastosowaniem narzędzi analitycznych, takich jak foresight technologiczny, oraz

w drodze stałej współpracy z biznesem i nauką, kluczowe obszary technologiczne, zwane krajowymi

inteligentnymi specjalizacjami, na których została skoncentrowana interwencja publiczna.

Innowacyjność Polski na tle pozostałych państw członkowskich UE.

Polska

zajmuje

odległe

miejsce

w międzynarodowych

rankingach

innowacyjności – w unijnym rankingu

innowacyjności (European Innovation

Scoreboard) zajęła w 2016 r. 23. pozycję.

Notuje słabe wyniki w wielu wymiarach

innowacyjności,

m.in.

aktywności

innowacyjnej przedsiębiorstw (zwłaszcza

MŚP) i współpracy w tym zakresie

z innymi podmiotami, międzynarodowej

aktywności patentowej (niska liczba

zgłoszeń patentowych w procedurze

PCT, dokonanych w Europejskim

Urzędzie Patentowym), komercjalizacji

wynalazków w skali międzynarodowej

(niewielkie przychody ze sprzedaży

patentów i licencji za granicę11).

Relacja wydatków na B+R do PKB nadal jest stosunkowo niska w Polsce (1% w 2015 r. wobec 2,03%

średnio w UE), pomimo znaczącego wzrostu w porównaniu z 2003 r. (0,54%)12.

Ograniczona jest skłonność przedsiębiorców do działań proinnowacyjnych. Sektor przedsiębiorstw

finansuje wewnętrzne nakłady na B+R jedynie w 39% (w 2015 r.), wobec średniej w UE wynoszącej 55%13.

Dodatkowo wielu przedsiębiorców poprzestaje na konkurowaniu czynnikami kosztowymi, zamiast

wykorzystywać szanse zwiększenia swojej marży dzięki innowacjom produktowym, procesowym bądź

organizacyjnym.

11

Zob. European Innovation Scoreboard 2016, European Commission, Directorate-General for Internal Market, Industry, Entrepreneurship and

SMEs, 2016.

12

Źródło: Eurostat, UE-28 – dane wstępne za 2015 r.

Dane Eurostat, UE-28 – dane za 2014 r.

Niska innowacyjność gospodarki skutkuje słabą konkurencyjnością firm w skali globalnej. Polski eksport

zdominowany jest przez towary niskoprzetworzone, a udział sektorów wysokiej techniki oraz usług jest

znacznie poniżej średniej unijnej. Prawie 25 lat dynamicznego rozwoju przedsiębiorczości w Polsce nie

zaowocowało pojawieniem się wielu narodowych czempionów, o uznanej marce i ważnej roli w globalnych

łańcuchach wartości14.

Przyczyn niskiej innowacyjności polskiej gospodarki można dopatrywać się również w utrzymujących się

barierach o charakterze systemowym, m.in. mało stymulującym do podejmowania ryzykownej działalności

innowacyjnej środowisku prawno-instytucjonalnym, a także niewystarczającej koordynacji działań

i instrumentów wsparcia (na szczeblu krajowym i regionalnym), zbyt szeroko zdefiniowanych priorytetach

w obszarach B+R+I. Problemem jest również niewystarczająca współpraca instytucji realizujących zadania

publiczne w dziedzinie innowacji, powielanie zakresów zadań i odpowiedzialności oraz niedoskonałe

procedury oceny innowacyjności poszczególnych rozwiązań, w tym wymagające znacznego usprawnienia

zarządzanie wiedzą ekspertów zewnętrznych, oceniających innowacyjne projekty. Instytuty badawcze w

niewystarczającym stopniu realizują swoją misję przybliżania nauki do biznesu. Z kolei niska skłonność do

współpracy firm z innymi podmiotami (zarówno biznesowymi, jak również ze światem nauki) w dużym

stopniu rzutuje na ich innowacyjność. Badania wskazują, że poszukiwanie partnera do projektu jest często

postrzegane przez przedsiębiorców raczej jako wymóg formalny, konieczny do uzyskania wsparcia

finansowego, niż jako źródło korzyści gospodarczych15. Nieefektywna komunikacja na linii nauka-biznes

i nieadekwatna współpraca w obszarze działalności innowacyjnej skutkuje niewystarczającym potencjałem

rynkowym prowadzonych badań, niewielkim zainteresowaniem przedsiębiorców pracami badawczymi

14

Należy dodać, że istnieje wyraźny, dwukierunkowy związek pomiędzy innowacyjnością a umiędzynarodowieniem (zob. Internationalization of

European SMEs. Final Report, European Union 2010, s. 72). Umiejętność funkcjonowania w kontekście międzynarodowym, a więc również

osiągnięcie odpowiedniego efektu skali, jest nierzadko warunkiem opłacalnego wdrożenia innowacji.

Zob. Badania i rozwój w przedsiębiorstwach. Raport 2015, Deloitte.

świata nauki i ich wynikami, a w konsekwencji preferencją do wdrażania gotowych rozwiązań. W kontekście

ekoinnowacji dodatkową barierą jest niska świadomość producentów w zakresie korzyści związanych z ich

wdrożeniem w postaci oszczędności – niższych kosztów prowadzenia działalności gospodarczej.

Człowiek zdolny do tworzenia innowacyjnych rozwiązań jest sercem procesów innowacyjnych, a więc

kluczowym czynnikiem warunkującym zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, a w konsekwencji ich

konkurencyjności opartej na produktach i usługach o wysokiej wartości dodanej. Tymczasem braki

w zakresie kapitału ludzkiego, wynikające m.in. ze słabości zakorzenionych w systemie edukacji, są jedną

z poważnych barier dla rozwoju innowacyjności. Wysiłki podejmowane w ostatnich latach ukierunkowane

były na wzrost wiedzy i umiejętności specjalistycznych/technicznych, które przyniosły rezultaty m.in.

w zakresie poprawy wyników uczniów z Polski w badaniach PISA (umiejętność czytania, umiejętności

matematyczne i przyrodnicze). System edukacji nie sprzyjał jednak w wystarczającym stopniu rozwojowi

kompetencji (wiedzy, umiejętności postaw i zachowań) innowacyjnych, co odzwierciedla się w relatywnie

niskiej zdolności uczniów do kreatywnego rozwiązywania praktycznych problemów, które wymagają

zastosowania posiadanej wiedzy i umiejętności do nowej sytuacji. Położenie większego nacisku na tzw.

miękkie umiejętności potrzebne jest również w środowisku naukowym, co powinno sprzyjać nie tylko

powstawaniu i rozwojowi innowacji, lecz również skuteczniejszemu zarządzaniu własnością intelektualną

i lepszej komunikacji z rynkiem.

Czynnikiem hamującym rozwój innowacji jest też bariera popytowa wynikająca z niskich płac, rosnących

wolniej niż produktywność pracowników. Związany z tym wolny wzrost zamożności społeczeństwa

w niewielkim stopniu stymuluje popyt na innowacyjne dobra i usługi. W związku z powyższym równolegle

do interwencji skierowanej na wspieranie strony podażowej procesów innowacyjnych potrzebne jest

uruchomienie działań oddziałujących w sposób bezpośredni lub pośredni na popyt na innowacje

(stymulowanie popytu na rynku wewnętrznym oraz ułatwienie dostępu do popytu stwarzanego na rynkach

zagranicznych).

II. Cel i oczekiwane efekty

Zwiększenie

innowacyjności

przedsiębiorstw na

rynku krajowym

i rynkach

zagranicznych

Zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw w Polsce jest niezbędne dla pozytywnej

zmiany strukturalnej w gospodarce (wzrost udziału przemysłów i usług

wiedzochłonnych oraz wzrost wiedzochłonności przemysłów i usług uważanych

tradycyjnie za obszary o niskiej zawartości wiedzy i techniki). Jest to również warunek

przesuwania się firm z Polski w globalnych łańcuchach w kierunku zadań o większej

wartości dodanej. Innowacyjność prowadzi do zwiększania produktywności

i tworzenia miejsc pracy z silnym komponentem wiedzy i techniki oraz czerpania

większych zysków ze sprzedaży produktów zaawansowanych technologicznie

i o rozpoznawalnych markach.

Efektem większości działań w tym filarze będzie zwiększanie stopnia zaawansowania technologicznego

produktów, stymulowanie powstawania nowych rozwiązań technologicznych i organizacyjnych w oparciu

o własne zasoby przedsiębiorstw i oparcie przewag konkurencyjnych w handlu zagranicznym w większym

stopniu na jakości i innowacyjności proponowanych produktów.

Punktem wyjścia dla działań w tym obszarze i warunkiem osiągnięcia ww. efektów jest odpowiednie

wzmocnienie kapitału ludzkiego i kapitału społecznego. Chodzi o kształtowanie postaw proinnowacyjnych

(m.in. otwartości na współpracę i zmianę podejścia do porażki), krzewienie wiedzy na temat możliwości

wdrażania innowacji w firmach i korzyści z tym związanych oraz zarządzania procesami innowacyjnymi.

Oprócz rozwiązań horyzontalnych, zwiększających innowacyjność gospodarki (wsparcie wszystkich etapów

powstawania innowacji, w tym fazy B+R i jej wdrożenia oraz wchodzenia na rynki globalne, ochrony

własności intelektualnej, współpracy nauka-biznes itd.) wsparcie skoncentrowane będzie na wybranych

obszarach i technologiach, które mają istotne znaczenie dla gospodarki.

Koncepcja koncentracji wsparcia na priorytetowych obszarach B+R+I została zapoczątkowana przyjęciem

Krajowej Inteligentnej Specjalizacji (KIS), a na poziomie regionalnym – Regionalnych Inteligentnych

Specjalizacji (RIS). Mając świadomość znaczenia wyboru obszarów technologicznych o wysokiej wartości

dodanej, istotnych z punktu widzenia przyszłości gospodarki oraz wyzwań społecznych, należy podkreślić

konieczność systematycznej i skutecznej realizacji działań przewidzianych w ramach procesu

przedsiębiorczego odkrywania (PPO) w celu weryfikacji listy inteligentnych specjalizacji oraz dążenie do

zwiększonej koncentracji tematycznej na priorytetach w obszarze B+R+I. Priorytetyzacja krajowych

inteligentnych specjalizacji odbywać się będzie poprzez wskazywanie Programów Pierwszej Prędkości,

w ramach których priorytetowo zostaną potraktowane działania związane z likwidacją barier rozwojowych

(legislacyjnych, organizacyjnych, instytucjonalnych) oraz z zapewnieniem odpowiedniego, szybkiego

finansowania rozwoju tych programów, m.in. poprzez uruchamianie dedykowanych konkursów.

Kryteria wyłaniania Programów Pierwszej Prędkości obejmują: 1) kryteria jakościowe, odnoszące się do

obszarów, które odznaczają się wpływem na realizację celów strategicznych SOR, tj. zapewniają synergię

z wyselekcjonowanymi sektorami strategicznymi i projektami flagowymi oraz odpowiadają na globalne

wyzwania społeczne i środowiskowe oraz 2) kryteria ilościowe, odnoszące się do aktywności

przedsiębiorców przy ubieganiu się o wsparcie publiczne w obszarach poszczególnych inteligentnych

specjalizacji, liczby i wartości złożonych projektów, a także wskaźnika sukcesu zarówno dla liczby

składanych wniosków, jak i ich wartości.

Na obecnym etapie realizacji działań w ramach perspektywy finansowej 2014–2020, w oparciu o wyżej

zidentyfikowane kryteria wyboru, można wskazać następujące Programy Pierwszej Prędkości

1) Technologie inżynierii medycznej, w tym biotechnologie medyczne – KIS 1

2) Innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśnodrzewnego – KIS 4

3) Inteligentne i energooszczędne budownictwo – KIS 8

4) Rozwiązania transportowe przyjazne środowisku – KIS 9

5) Wielofunkcyjne materiały i kompozyty o zaawansowanych właściwościach, w tym

nanoprocesy i nanoprodukty – KIS 13

6) Wysokosprawne, niskoemisyjne i zintegrowane układy wytwarzania, magazynowania,

przesyłu i dystrybucji energii – KIS 7

7) Nowoczesne technologie pozyskiwania, przetwórstwa i wykorzystywania surowców

naturalnych oraz wytwarzanie ich substytutów – KIS 10

8) Wytwarzanie produktów leczniczych – KIS 3

9) Inteligentne sieci i technologie geoinformacyjne – KIS 15

10) Automatyzacja i robotyka procesów technologicznych – KIS 17

Programy Pierwszej Prędkości nie stanowią zamkniętego katalogu i będą przedmiotem monitorowania

i cyklicznej aktualizacji. Jak wskazano powyżej, wybrane Programy otrzymają dodatkowe wsparcie w postaci

odpowiedniego, szybkiego finansowania ich rozwoju. Ponadto, w celu wsparcia tych Programów,

priorytetowo potraktowane zostaną następujące działania

•

•

•

likwidacja barier rozwojowych (legislacyjnych, organizacyjnych, instytucjonalnych), określonych

w wizjach rozwojowych przez Grupy Robocze ds. KIS, działające w obszarach Programów Pierwszej

Prędkości również poprzez wzmocnioną współpracę międzyresortową,

coaching, mentoring – profesjonalizacja umiejętności i kompetencji (sesje mentoringowe,

warsztaty, szkolenia) oraz wzmocnienie kadr (kształcenie ogólne i zawodowe spójne z Programami

Pierwszej Prędkości),

budowanie powiązań między biznesem i nauką w obszarach Programów Pierwszej Prędkości –

współpraca z gremiami ds. PPO i monitorowania KIS (wzmocniona współpraca z Grupami

Roboczymi ds. KIS, ponadregionalnymi grupami projektowymi – Smart Labs, także w odniesieniu do

potencjałów regionalnych) oraz Obserwatorium Gospodarczym, wskazującym trendy rozwojowe

oraz pojawiające się nisze rynkowe.

Spośród działań przewidzianych w obszarze rozwój innowacyjnych firm w pierwszej kolejności (do 2020 r.)

zostaną zrealizowane działania skoncentrowane na usuwaniu lub niwelowaniu barier hamujących rozwój

działalności innowacyjnej i wzrost innowacyjnych firm oraz wzmocnieniu otoczenia prawnoinstytucjonalnego przedsiębiorstw, zwłaszcza w kierunku stymulowania procesów prowadzących do

powstawania i rozwoju innowacji. Priorytetowo zostaną potraktowane w tym okresie również działania

związane z mobilizacją środków prywatnych na badania i rozwój oraz komercjalizacją wyników prac B+R.

W szczególny sposób zaadresowane zostaną potrzeby firm typu start-up oraz wyzwania związane ze

wzrostem przedsiębiorstw. Z kolei działania zorientowane na wzmacnianie kapitału ludzkiego i społecznego,

w tym zmiany w sposobie nauczania w szkołach, zostaną zainicjowane do 2020 r., jednakże ze względu na

długofalowość tych działań wynikającą z ich natury będą one realizowane w dłuższym horyzoncie

czasowym, czyli do 2030 r. lub dłużej. Podobną perspektywę czasową mają działania skierowane na stronę

popytową procesów innowacyjnych.

III. Wskaźniki

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Udział przychodów netto ze sprzedaży produktów

innowacyjnych (nowych lub istotnie ulepszonych)

w przychodach netto ze sprzedaży produktów, towarów

i materiałów w przedsiębiorstwach przemysłowych.

Udział przychodów netto ze sprzedaży produktów

innowacyjnych (nowych lub istotnie ulepszonych)

w przychodach netto ze sprzedaży produktów, towarów

i materiałów w przedsiębiorstwach usługowych.

%

8,8 – przemysł

(2014)

3,3 – usługi

(2014)

10,0

4,0

14,0

6,0

GUS

Udział przychodów netto ze sprzedaży produktów

innowacyjnych (nowych lub istotnie ulepszonych) na

eksport w przychodach netto ze sprzedaży produktów,

towarów i materiałów w przedsiębiorstwach

przemysłowych.

%

4,4

(2014)

5,0

8,0

GUS

%

[1] 1,0

(2015)

[2] 0,47

(2015)

[1] 1,7

[2] 0,8

[1] 2,5

[2] 1,3

GUS

Wskaźnik

[1] Nakłady na działalność B+R w relacji do PKB

[2] Nakłady sektora przedsiębiorstw na działalność B+R

w relacji do PKB

IV. Kierunki interwencji

1. Wzmocnienie kapitału ludzkiego i społecznego w narodowym systemie innowacji

W celu zaadresowania wyzwań związanych z kształtowaniem postaw, umiejętności i zachowań kluczowych

dla rozwoju innowacyjności zaplanowano działania o charakterze systemowym oraz programowym,

skierowane na wszystkie etapy kształtowania innowatorów, czyli w szkołach różnych szczebli (uczniowie,

studenci), uczelniach i innych jednostkach naukowo-badawczych (pracownicy naukowi, wykładowcy,

badacze) oraz przedsiębiorstwach (pracownicy i menedżerowie). Wspólnym atrybutem proponowanych

działań, niezależnie od zakresu, miejsca ich realizacji i grupy docelowej, jest z jednej strony sprzyjanie

otwartości i współpracy oraz podejmowaniu ryzyka związanego z nowościami, a z drugiej strony świadome

i skuteczne zarządzenie procesami innowacyjnymi. Zbudowanie silnej kultury innowacyjności oraz

wzmocnienie umiejętności menedżerskich w kontekście innowacji ma stymulować powstawanie

nowatorskich rozwiązań i wprowadzanie ich na rynek, w konsekwencji wzmocnić międzynarodową pozycję

konkurencyjną firm.

Działania







Promowanie kultury przedsiębiorczości na uczelniach, wzmocnienie potencjału badawczego na

uczelniach i silniejsze włączenie ich w system tworzenia innowacji.

Promowanie mobilności (w tym międzynarodowej) osób między sektorami (nauka/biznes)

i w ramach sektorów, zbilansowanie udziału w międzynarodowej cyrkulacji talentów (atrakcyjny

rynek pracy, tworzenie miejsc o wysokiej wartości dodanej np. poprzez przyciąganie zagranicznych

centrów B+R i zakładanie własnych jednostek przez polskie firmy), zapewnienie odpowiedniej

podaży kadry B+R.

Wprowadzenie zmian w systemie edukacji (w tym kształcenia i doskonalenia nauczycieli)

ukierunkowanych na kształtowanie postaw i cech sprzyjających innowacyjności (m.in. zachęcanie











– 70 –

Poz. 260

do kreatywności, akceptacja ryzyka związanego z nowościami, swoboda dyskusji, tolerancja dla

błędów, otwartość na różnorodność, praca zespołowa, elastyczność i szybkość w działaniu).

Zwiększenie zaangażowania przedsiębiorców w system kształcenia pracowników dla sektorów

o dużej intensywności wiedzy i techniki (w tym staże pracowników naukowych w firmach oraz

przedstawicieli firm w jednostkach naukowo-badawczych).

Rozwój metod/inicjatyw promujących – zarówno w systemie edukacji, jak i na późniejszym etapie

rozwoju – zdolność łączenia wiedzy i umiejętności z różnych dziedzin nauki i sfer aktywności (w tym

aktywności w ramach działalności społecznej w organizacjach pozarządowych).

Kształtowanie kultury innowacyjnej w firmach, popularyzacja wiedzy o metodach wprowadzania

innowacji w firmie, zwiększenie kompetencji menedżerskich w zakresie zarządzania procesem

innowacyjnym i portfelem innowacji.

Budowanie kultury innowacyjności i organizacji uczącej się w urzędach administracji publicznej,

w tym wzmacnianie kompetencji proinnowacyjnych i zdolności do animowania przedsięwzięć

innowacyjnych z udziałem pozostałych uczestników narodowego systemu innowacji.

Budowa zaufania społecznego zarówno na poziomie obywatel – instytucja publiczna, jak i między

obywatelami z wykorzystaniem szkoły, urzędów, organizacji pozarządowych i mediów.

Projekty strategiczne

Szkoła dla innowatora – przygotowanie kompleksowego systemu kształcenia innowatorów,

obejmującego różne szczeble edukacji (m.in. przegląd i ewentualne uzupełnienie podstawy programowej

kształcenia ogólnego o treści wspierające rozwijanie kompetencji proinnowacyjnych uczniów oraz

wspieranie nauczycieli w zakresie doboru i stosowania metod nauczania rozwijających kompetencje

proinnowacyjne uczniów) oraz wzmocnienie zasobów funkcjonujących w ramach tego systemu

(kształcenie i doskonalenie nauczycieli).

Akademia menedżera innowacji – program skierowany do menedżerów przedsiębiorstw, służący

przekazaniu wiedzy, rozwojowi umiejętności oraz kształtowaniu postaw i zachowań stymulujących

powstawanie innowacyjnych rozwiązań w firmach, wprowadzanie ich na rynek i zarządzanie nimi. Efektem

ma być większa skłonność i zdolność firm do stymulowania procesów innowacyjnych i czerpania z nich

korzyści biznesowych, a w konsekwencji oparcie swych przewag konkurencyjnych na innowacjach.

Reforma szkolnictwa wyższego – obejmująca system szkolnictwa wyższego i zarządzania nim,

w szczególności zorientowana na poszukiwanie nowych rozwiązań w zakresie wykorzystania potencjału

badawczo-naukowego i dydaktycznego uczelni. Reforma przewiduje m.in. wyodrębnienie trzech typów

uczelni: badawczych (prowadzących badania naukowe o znaczeniu międzynarodowym, dostarczających

nauce i gospodarce kadry wysokiej klasy specjalistów oraz prowadzących studia wyższe na wysokim

poziomie, umożliwiające włączenie studentów od początku kształcenia w projekty naukowe); badawczodydaktycznych (prowadzących kształcenie specjalistów oraz badania naukowe, uwzględniające przede

wszystkim potrzeby regionu); zawodowych (skupionych na działalności dydaktycznej, włączających

praktyków w proces kształcenia, ukierunkowanych na dostarczanie lokalnemu i regionalnemu rynkowi

pracy specjalistów w deficytowych obszarach). Reforma obejmować będzie także system oceny jakości,

kwestie finansów, mienia jednostek w systemie szkolnictwa wyższego.

2. Wzmocnienie otoczenia prawno-instytucjonalnego innowacyjnych przedsiębiorstw

Bariery prawno-administracyjne stanowią podstawową przeszkodę dla przedsiębiorców angażujących się

w procesy rozwojowe (w tym innowacyjne). Odpowiednie otoczenie prawne stwarza przestrzeń do

podejmowania ryzyka, m.in. technologicznego, i tym samym wspiera powstawanie innowacyjnych

rozwiązań. Jego newralgicznym elementem jest wydajny i skuteczny system ochrony praw własności

intelektualnej. Uzupełnieniem dobrze funkcjonującego ekosystemu innowacji, zważywszy na horyzontalny

charakter polityki innowacyjnej, jest dobra koordynacja działań instytucji publicznych.

Działania



Poprawa koordynacji polityki innowacyjnej (międzyresortowej, międzyinstytucjonalnej oraz między

szczeblem centralnym i regionalnym, w tym z wykorzystaniem Rady Innowacyjności, stworzenie













– 71 –

Poz. 260

zestawu polityk na rzecz innowacji ze znaczącą rolą MNiSW, MON, MZ, MC, MŚ, ME, MRiRW oraz

MR).

Zapewnienie efektu synergii w działaniu instytucji opowiedzianych za innowacje oraz synergii we

wdrażanych przez nie instrumentach wsparcia, zapewnienie spójności działań realizowanych ze

środków krajowych i strukturalnych, koordynacja ewaluacji prowadzonych w obszarze

innowacyjności.

Zmiany legislacyjne mające służyć z jednej strony usunięciu lub modyfikacji/uproszczeniu przepisów

ograniczających działalność innowacyjną, a z drugiej stymulowaniu procesów innowacyjnych

poprzez odpowiednie bodźce fiskalne oraz zmiany procedur komercjalizacji wyników badań.

Wprowadzenie obowiązku sporządzania oceny wpływu proponowanych regulacji na innowacyjność

przedsiębiorstw.

Zwiększenie dostępności, wydajności i skuteczności systemu ochrony praw własności intelektualnej

poprzez programy edukacyjne dla szkół, uniwersytetów, indywidualnych wynalazców i firm; a także

zmiany prawno-instytucjonalne (w tym usprawnienia organizacyjne organów administracji

publicznej i organów wymiaru sprawiedliwości) oraz instrumenty wsparcia usprawniające proces

uzyskiwania ochrony projektów wynalazczych oraz egzekucję posiadanych praw.

Zwiększenie stopnia wykorzystania własności intelektualnej (w tym przemysłowej) w działalności

biznesowej i czerpania z niej korzyści ekonomicznych.

Poprawa mechanizmów transferu wiedzy do sektora przedsiębiorstw, w tym poprzez utworzenie

Narodowego Instytutu Technologicznego – na bazie obecnie działających instytutów badawczych

utworzona zostanie matrycowo zorganizowana sieć ośrodków badawczych.

Projekty strategiczne

Pakiet Konstytucja Biznesu – nowy, spójny pakiet aktów prawnych całościowo regulujących zasady

prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce, który tworząc korzystne, przejrzyste i stabilne warunki

do prowadzenia działalności gospodarczej, zapewnia pewność prawa, zmniejsza ryzyko biznesowe

i zwiększa chęć przedsiębiorców do ponoszenia ryzyka technologicznego związanego z realizacją

innowacyjnych projektów.

Narodowy Instytut Technologiczny – wzmocnienie potencjału rynkowego prac naukowych i badawczorozwojowych prowadzonych w instytutach oraz zwiększenie transferu wiedzy i technologii z tych

instytutów do firm, m.in. poprzez konsolidację merytoryczno-strategicznego nadzoru nad działalnością

instytutów badawczych i powiązanie tej działalności ze strategicznymi interesami polskiego państwa.

Nowelizacja ustawy o wspieraniu innowacyjności służąca stworzeniu otoczenia prawnoinstytucjonalnego w większym stopniu sprzyjającego prowadzeniu działalności innowacyjnej,

w szczególności poprzez likwidację barier działalności innowacyjnej zidentyfikowanych w tzw. Białej

Księdze.

Własność intelektualna dla wynalazcy – projekt ukierunkowany na zwiększenie skłonności i zdolności

twórców i właścicieli wynalazków do ochrony własności intelektualnej (zapewnienie warunków

ramowych, w tym instrumentów doradczo-finansowych) oraz wykorzystywania jej w działalności

gospodarczej, a także podniesienie wydajności sądownictwa w sprawach dotyczących własności

intelektualnej (utworzenie specjalistycznych wydziałów ds. własności intelektualnej w wybranych sądach

okręgowych).

3. Mobilizacja kapitału prywatnego na rzecz prowadzenia działalności B+R+I, zwiększenie potencjału

rynkowego prowadzonych badań oraz stopnia komercjalizacji wyników prac B+R

Innowacyjne podmioty gospodarcze, w szczególności mikro i małe, będące na wczesnym etapie rozwoju,

nie posiadają długiej historii kredytowej ani odpowiednich zabezpieczeń, co ogranicza im możliwości

angażowania się w przedsięwzięcia innowacyjne o wysokim stopniu ryzyka, w tym projekty B+R. Mobilizacji

środków prywatnych (zarówno własnych, jak i pochodzących ze źródeł zewnętrznych), służących

finansowaniu potrzeb rozwojowych tych firm, mają sprzyjać m.in. bodźce o charakterze fiskalnym oraz

wykorzystanie potencjału spółek Skarbu Państwa. Dopełnieniem działań o charakterze finansowym mają

być przedsięwzięcia na rzecz zwiększenia potencjału rynkowego badań i udrożnienia systemu

komercjalizacji wyników prac B+R.

Działania

























Współfinansowanie z publicznych środków projektów B+R realizowanych przez podmioty

gospodarcze.

Silne wsparcie dla rozwiązań innowacyjnych, które dodatkowo mają pozytywny wpływ na

środowisko naturalne.

Zwiększenie koncentracji tematycznej nakładów na B+R+I na bazie Krajowych Inteligentnych

Specjalizacji i Krajowych Klastrów Kluczowych (m.in. Programy Pierwszej Prędkości).

Rozbudowa i uatrakcyjnienie systemu bodźców o charakterze fiskalnym skierowanych do

przedsiębiorstw, inwestorów indywidualnych (aniołowie biznesu) i funduszy inwestycyjnych, w tym

rozwiązania dedykowane stymulowaniu przemysłów kreatywnych jako nośników kultury i innowacji

jednocześnie.

Wprowadzenie zmian legislacyjnych i instrumentów mających na celu zwiększenie dostępności

i atrakcyjności finansowania działalności innowacyjnej młodych firm z prywatnych źródeł

zewnętrznych (fundusze kapitału podwyższonego ryzyka, aniołowie biznesu, crowdfunding).

Reforma instytutów badawczych (profilowanie instytutów badawczych pod kierunki specjalizacji

sektorowych, zapewnienie możliwości prowadzenia badań interdyscyplinarnych, konsolidacja

instytutów badawczych – tworzenie podmiotów zdolnych do konkurowania na rynku globalnym,

premiowanie współpracy z przemysłem poprzez korektę systemu ewaluacji wyników działalności

instytutów).

Zwiększenie dostępności indywidualnych wynalazców do finansowania badań (tzw. proof of

principle i proof of concept) służących weryfikacji rynkowej (potencjału komercjalizacyjnego)

nowych rozwiązań produktowych i technologicznych na wczesnych etapach ich rozwoju.

Animowanie współpracy między sektorem nauki a biznesem oraz powstawania strategicznych

partnerstw biznesowych (m.in. szersze wykorzystanie potencjału Grup Roboczych ds. KIS oraz

Smart Labów i Krajowych Klastrów Kluczowych).

Podniesienie wydajności systemu obsługi innowatora i profesjonalizacja usług dostarczanych przez

instytucje otoczenia biznesu (IOB jako realni brokerzy innowacji).

Zwiększenie wykorzystania istniejącej infrastruktury B+R.

Stworzenie ekosystemu sprzyjającego szybkiemu rozwojowi start-upów, w tym wsparcie

kapitałowe, doradcze i instytucjonalne.

Realizacja innowacyjnych projektów we współpracy z Europejską Agencją Kosmiczną (ESA).

Projekty strategiczne

Doktoraty wdrożeniowe – przygotowanie rozprawy doktorskiej skoncentrowanej na rozwiązaniu

konkretnego problemu związanego z działalnością pracodawcy doktoranta w ramach studiów dualnych

(doktorant będzie pracownikiem przedsiębiorstwa lub innego podmiotu, którego dotyczy dany problem,

a jednocześnie pełnoprawnym uczestnikiem studiów doktoranckich) pod opieką dwóch mentorów

(opiekun naukowy w jednostce naukowej oraz wyznaczony pracownik w przedsiębiorstwie lub innym

podmiocie zatrudniającym doktoranta).

Dobry pomysł – system wsparcia twórców wynalazków i innych innowacyjnych rozwiązań, będących

osobami fizycznymi, w zakresie dostępu do usług niezbędnych do przygotowania kompleksowej

komercyjnej oferty dla inwestora dot. wdrożenia i komercjalizacji nowatorskiego rozwiązania.

Program Start in Poland – nowy instrument ukierunkowany na stworzenie ekosystemu sprzyjającego

rozwojowi start-upów w Polsce na każdym etapie ich rozwoju, tj. od fazy inkubacji, poprzez rozwój, aż po

ekspansję międzynarodową. Ma on również zachęcać podmioty z zagranicy do zakładania start-upów

i rozwijania ich działalności w Polsce. W ramach programu wykorzystany zostanie potencjał dużych spółek,

w tym spółek Skarbu Państwa, współpracujących z młodymi firmami charakteryzującymi się wysokim

potencjałem rozwoju.

Polska Strategia Kosmiczna – określenie strategicznych kierunków rozwoju sektora kosmicznego

w Polsce, w tym stworzenie warunków ramowych oraz instrumentów wsparcia służących rozwojowi tego

sektora, a poprzez jego rozpryskowy charakter również zwiększeniu innowacyjności i konkurencyjności

innych sektorów oraz zwiększeniu poziomu bezpieczeństwa.

Pakiet dla przemysłów kreatywnych – ukierunkowany na wsparcie innowacyjnych produktów sektorów

kultury i kreatywnych. Pakiet umożliwia budowanie przewagi konkurencyjnej w sektorze i przeciwdziała

odpływowi kapitału kreatywnego. Proponowane działania obejmują m.in. wprowadzenie zachęt dla

realizacji produkcji audiowizualnych w Polsce, wprowadzenie wakacji podatkowych dla firm z sektora

kreatywnego, ustanowienie tzw. szybkiej ścieżki podatkowej dla międzynarodowych produkcji z segmentu

audiowizualnego.

4. Stymulowanie popytu na innowacje przez sektor publiczny

W stymulowaniu popytu na innowacje, w sytuacji dość niskiej siły nabywczej klientów na rynku krajowym,

istotną rolę może odegrać administracja publiczna poprzez mądrze zaprogramowany system zamówień

publicznych. Instytucje sektora publicznego mogą odegrać istotną rolę również w stymulowaniu

powstawania i rozwoju innowacji będących odpowiedzią na obecne i nowe wyzwania społeczne, m.in.

zmiany klimatyczne, potrzebę ochrony środowiska naturalnego, zmiany cywilizacyjne (np. ochrona zdrowia

i starzenie się społeczeństw).

Działania







Innowacyjne i przedkomercyjne zamówienia – administracja jako inteligentny klient informujący

rynek o swoich potrzebach z odpowiednim wyprzedzeniem, zamówienia w obszarach kluczowych

technologii, w tym z wykorzystaniem współpracy publiczno-prywatnej (w takim modelu to państwo

zamawia innowacyjne rozwiązanie jasno zdefiniowanego problemu, a środowisko

naukowe/biznesowe proponuje sposób jego rozwiązania).

Aktywna rola instytucji sektora publicznego w rozwoju innowacyjnych sposobów adresowania

wyzwań społecznych, w tym wprowadzanie regulacji stymulujących wdrażanie innowacji w takich

dziedzinach jak np. ochrona środowiska i ochrona zdrowia (tzw. innowacje wymuszone).

Stymulowanie powstawania i rozwoju ekoinnowacji, w tym zapewnienie warunków do weryfikacji

technologii środowiskowych.

Projekty strategiczne

System Weryfikacji Technologii Środowiskowych (ETV) – ukierunkowany na dostarczenie niezależnych

i wiarygodnych informacji o innowacyjnych technologiach środowiskowych przez zweryfikowanie, czy

deklaracje sprawności przedstawiane przez twórców i producentów technologii są kompletne, rzetelne

i oparte na wiarygodnych wynikach badań.

Refundacyjny Tryb Rozwojowy (RTR) – pobudzenie inwestycji w B+R oraz produkcję leków i wyrobów

medycznych przy uwzględnieniu aktywności gospodarczej producenta i jego innowacyjności. W przypadku

wysokiego zaangażowania i innowacyjności podmiotu odpowiedzialnego na terenie RP, wnioski

refundacyjne dotyczące nowych produktów będą miały proporcjonalnie wyższe szanse na sukces przez

uwzględnienie współczynników RTR w wymaganych ustawowo analizach ekonomicznych oraz kryteriach

cenowych.

5. Stymulowanie popytu zewnętrznego na innowacje poprzez zwiększenie zdolności i skłonności firm do

eksportu oraz lokowania bezpośrednich inwestycji za granicą

Dla wielu pomysłów biznesowych w sferze zaawansowanych technologii rynki lokalne (a nawet krajowe)

z powodu ograniczeń popytowych są zdecydowanie zbyt małe dla skutecznej realizacji tego typu

przedsięwzięć lub w ogóle ich nie ma. Konieczne jest więc wsparcie procesu umiędzynarodowienia

innowacyjnych przedsiębiorstw.

Działania









Stymulowanie wzrostu (scale-up) innowacyjnych przedsiębiorstw sektora MŚP poprzez ułatwienie

im wejścia z innowacyjnymi technologiami/rozwiązaniami na rynki zagraniczne (w tym finansowe

wsparcie technologicznych MŚP, które posiadają potencjał konkurencyjny na rynkach zagranicznych

oraz budowa kompetencji w firmach – zwłaszcza menedżerskich, umożliwiających im wyjście na

rynki zagraniczne).

Wykorzystanie struktur Krajowych Klastrów Kluczowych jako platformy rozwijającej zdolności

eksportowe MŚP wchodzących w ich skład (internacjonalizacja Krajowych Klastrów Kluczowych).

Wykorzystanie dyplomacji ekonomicznej do rozpoznania możliwości współpracy technologicznej

oraz promocji oferty innowacyjnych firm z Polski.

Budowanie globalnej kompetencji (global mindset) w kontekście konkurowania innowacjami

(wzmocnienie perspektywy globalnej w ocenie nowatorskości i konkurencyjności rozwiązań

proponowanych w projektach z komponentem B+R+I; kształtowanie umiejętności tworzenia

konsorcjów z instytutami z innych krajów i budowa „doskonałości badawczej” celem zwiększenia

udziału w europejskich programach badawczych).

Projekty strategiczne

GreenInn – stworzenie preferencji dla zielonych technologii w aplikowaniu w programach, w tym

tworzenie akceleratorów branżowych, które wypromują rozwiązania na rynku globalnym.

Obszar: Małe i średnie przedsiębiorstwa

I. Diagnoza

Liczba aktywnych przedsiębiorców jest szacowana na ok. 3,4 mln podmiotów gospodarczych (spółek

osobowych jak i kapitałowych oraz rodzinnych gospodarstw rolnych). Mikro-, małe i średnie

przedsiębiorstwa (MŚP)16 zatrudniają 70% pracowników zatrudnionych w sektorze prywatnym oraz

generują 2/3 PKB, przy czym szeroko rozumiany sektor rolny generuje samodzielnie ok. 2,7% wartości

dodanej brutto ogółem (w cenach bieżących)17. Wynika z tego, że kondycja podmiotów tworzących sektor

ma duże znaczenie zarówno dla gospodarki jako całości, jak i dla osób w niej zatrudnionych.

Tabela 3. Porównanie polskiego oraz unijnego sektora MŚP

Wielkość podmiotu

(wg zatrudnienia)

mikro (0–9)

18

Liczba podmiotów

Polska

95,0%

Wielkość zatrudnienia

UE-28

Polska

92,8%

36,2%

UE-28

29,5%

Wartość dodana

Polska

17,8%

UE-28

21,2%

małe (10–49)

3,8%

6,0%

14,5%

20,2%

14,3%

18,0%

średnie (50–249)

Sektor MŚP

1,0%

99,8 %

1,0%

99,8 %

18,2%

68,9 %

17,0%

66,8 %

20,4%

52,6 %

18,3%

57,4 %

Sektor MŚP19 w Polsce wypada niekorzystnie na tle unijnej średniej. W szczególności pod względem

struktury widoczne jest jego bardzo silne rozdrobnienie i dominacja najmniejszych podmiotów. W 2015 r.

aktywnych było ok. 1,9 mln przedsiębiorstw, przy czym jedynie 5% spośród nich to podmioty małe lub

średnie: udział mikrofirm jest o 2–3 pp. wyższy niż średnia unijna. Jedynie ok. 9% wszystkich podmiotów

sektora MŚP w Polsce to osoby prawne (głównie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością). Przyczyn tego

stanu rzeczy należy upatrywać przede wszystkim w przepisach podatkowych i z zakresu ubezpieczeń

społecznych, które z jednej strony premiują w wielu wypadkach działalność gospodarczą jako alternatywę

do aktywności zawodowej, a z drugiej nakładają wyższe obciążenia na działalność prowadzoną przez osoby

prawne. Rzadko spotykaną formą prowadzenia aktywności gospodarczej są spółdzielnie (w tym spółdzielnie

socjalne). Polski sektor MŚP zatrudnia więcej pracowników niż średnio w UE (o ok. 2 pp.). Na wynik ten

składa się znacznie wyższy udział podmiotów mikro (o ok. 6 pp.) oraz niższy w grupie przedsiębiorstw

małych (o ok. 5 pp.)20. Chociaż sektor MŚP jest miejscem pracy dla ok. 6,3 mln osób, to dominujące

liczebnie mikropodmioty są miejscem pracy dla jedynie ok. 3,4 mln. Skala samozatrudnienia jest bardzo

wysoka (nawet 45% mikroprzedsiębiorstw nie zatrudnia żadnego pracownika). Widocznym tego efektem

jest wysokość płac oferowanych pracownikom: przeciętne wynagrodzenie w mikropodmiotach stanowi

jedynie ok. 55%21 wynagrodzenia w całej populacji przedsiębiorstw niefinansowych.

Ponadto udział sektora mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw22 w tworzeniu wartości dodanej

w Polsce wynosi tylko 52,6%, tj. o prawie 4 pp. mniej niż średnia dla UE. Niepokoi również niższy udział

w jej generowaniu mikro- oraz małych podmiotów. W efekcie koncentracji aktywności inwestycyjnej oraz

innowacyjnej (technicznej, organizacyjnej, marketingowej, procesowej i produktowej), w polskich średnich

przedsiębiorstwach (które osiągają lepsze wyniki niż firmy w UE), cały sektor posiada obniżony potencjał

rozwojowy. Jest to wynik również rozpowszechnienia nierozwojowych modeli biznesowych, niskiego

wykorzystania potencjału Internetu, jak również wybranego profilu działalności rynkowej (prawie 30%

wszystkich podmiotów sektora to przedsiębiorstwa handlowe). Negatywne czynniki strukturalne są

wzmocnione przez niskie inwestycje w rozwój kompetencji pracowników oraz niezadowalający poziom

współpracy z innymi podmiotami w ramach sektora (zarówno poziomo, jak i pionowo).

16

Mikropodmioty to przedsiębiorstwa zatrudniające do 9 pracowników; małe podmioty to przedsiębiorstwa zatrudniające od 10 do 49

pracowników; średnie podmioty to przedsiębiorstwa zatrudniające od 50 do 249 pracowników.

17

GUS (2016) Roczne wskaźniki makroekonomiczne.

18

European Commission (2016) SBA Fact Sheet – Poland

19

European Commission (2016) SBA Fact Sheet – Poland

20

European Commission (2016) SBA Fact Sheet – Poland

21

GUS (2015) Działalność przedsiębiorstw niefinansowych w 2014 r., str. 49.

Dotyczy NACE rev 2.2. B-J, L, M, N. Nie uwzględniono pierwotnej produkcji rolnej.

Dodatkowo utrudniony jest dostęp do narzędzi długoterminowego finansowania rozwoju oraz wdrażania

innowacji, zwłaszcza dla mniejszych podmiotów. Widać to w relatywnie niskim poziomie rynkowego

finansowania długoterminowego oferowanego przez sektor finansowy w Polsce, zwłaszcza w odniesieniu

do ryzykownych projektów inwestycyjnych. Jednocześnie podmioty sektora mają zapewnione zróżnicowane

źródła krótkoterminowego finansowania bieżącej działalności (leasing, kredyty bankowe, lokalne

i regionalne fundusze pożyczkowe i poręczeniowe, a także poprzez program gwarancji de minimis).

Liczba pracujących w sektorze rolnym wynosi ok. 2,3 mln osób (16,3% wszystkich pracujących

w gospodarce narodowej), przy czym aż 2,0 mln spośród nich to osoby pracujące na własny rachunek.

W 2015 r. w Polsce było ponad 1,4 mln gospodarstw rolnych posiadających użytki rolne (aż 99,7%

stanowiły gospodarstwa indywidualne). Spośród nich większość (53,1%) stanowiły gospodarstwa

o powierzchni do 5 ha, jedynie ok. 5,1% to duże gospodarstwa o powierzchni przekraczającej 30 ha.

Największy odsetek najmniejszych gospodarstw rolnych (o powierzchni nieprzekraczającej 1 ha)

odnotowano w województwie śląskim. Bardzo wysoki udział małych gospodarstw (o powierzchni 1–5 ha)

odnotowano w województwach małopolskim (80,9%) i podkarpackim (78,3%). Natomiast najwyższy udział

największych gospodarstw (o powierzchni powyżej 30 ha) odnotowano w województwach

zachodniopomorskim i warmińsko-mazurskim. Warto podkreślić, iż wskutek interwencji w ramach

Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich w Polsce w latach 2007–2013 zmniejszono liczbę najmniejszych

podmiotów sektora.

Problematyczna wydaje się w dalszym ciągu niewystarczająca dochodowość wielu gospodarstw rolnych.

Widocznym efektem wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich jest m.in. struktura źródeł dochodów

rozporządzalnych gospodarstw domowych z obszarów wiejskich – ok. 50% pochodzi z pracy najemnej, ok.

26% ze świadczeń społecznych, a jedynie ok. 10% z tytułu prowadzenia działalności rolniczej. Pomimo

znaczącego udziału wsparcia w ramach WPR dochodów rolniczych23 gospodarstwa domowe rolników

charakteryzują się najniższymi dochodami rozporządzalnymi na 1 osobę w gospodarstwie domowym (niższe

o 21,6% od średniej krajowej)24. Wskazuje to na konieczność utrzymania polityki rolnej (zarówno I, jak

i II filar WPR) na rzecz wzrostu dochodowości produkcji rolnej, a także aktywności innych polityk na rzecz

zapewnienia pozarolniczych źródeł dochodów. Działania te są spójne z celami i zadaniami określonymi w

Agendzie 2030 ONZ, gdzie jako jedno z kluczowych działań na rzecz osiągnięcia bezpieczeństwa

żywnościowego i lepszego odżywiania oraz promocji zrównoważonego rolnictwa wskazuje się m.in.

podwojenie dochodów drobnych producentów żywności, m.in. poprzez bezpieczny i równy dostęp do ziemi

oraz innych zasobów i czynników produkcji, dostęp do wiedzy, usług finansowych i rynków oraz możliwości

zwiększenia wartości dodanej i zatrudnienia poza sektorem rolniczym.

Zróżnicowanie terytorialne aktywności gospodarczej w Polsce jest silnie powiązane z lokalnymi zasobami

ludzkimi, kapitałowymi, technicznymi oraz naturalnymi. Obszary miejskie wykazują większą liczbę

aktywnych podmiotów gospodarczych niż obszary wiejskie. Dotyczy to zwłaszcza podmiotów małej

i średniej wielkości. W przypadku mikroprzedsiębiorstw różnice w lokalizacji nie są aż tak duże. Obszarem

o wyraźnie mniejszej liczbie aktywnych podmiotów gospodarczych są województwa Polski Wschodniej

(lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie i warmińsko-mazurskie) oraz opolskie. Warto

podkreślić, iż w przypadku obszarów miejskich oraz wiejskich najwięcej podmiotów działa w trzech

województwach: mazowieckim, wielkopolskim oraz małopolskim.

W dalszym ciągu polskich przedsiębiorców cechuje niska skłonność do współpracy z innymi podmiotami

w ramach danego sektora bądź też innymi podmiotami lokalnymi (celem tworzenia wspólnej oferty bądź

innych form współpracy). Dotyczy to również sektora rolno-spożywczego, gdzie liczba grup producenckich

oraz aktywnych spółdzielni rolnych jest wciąż niska, zwłaszcza w porównaniu do krajów V4 oraz UE-15.

Na możliwość prowadzenia działalności gospodarczej (w tym rolniczej) wpływa jakość otoczenia prawnego

i instytucjonalnego zapewnianego zarówno przez administrację publiczną (samorządową i rządową) oraz

instytucje otoczenia biznesu. Szczególna rola w przypadku wsparcia rozwoju podmiotów gospodarczych

przypada ośrodkom innowacji i przedsiębiorczości. Wprawdzie liczba tych podmiotów wynosi obecnie ok.

700 (dane za 2014 r.), jednak dostęp do nich jest silnie zróżnicowany terytorialnie (również w wymiarze

miasto-wieś). Należy podkreślić również zróżnicowanie jakości i szerokości oferty usługowej (od prostych

usług doradczych, przez inkubację aż po wsparcie skalowalności biznesu). Podmioty te bardzo rzadko stają

się integratorami lokalnych i regionalnych społeczności przedsiębiorców bądź producentów rolnospożywczych. Przyczynia się to do niepełnego wykorzystania potencjału polskiej przedsiębiorczości.

23

24

Dane KE DG AGRI wskazują, że w ostatnich latach udział wsparcia WPR w dochodach rolniczych wynosił ok. 40% w Polsce.

GUS (2016) Obszary wiejskie w Polsce w 2014 r.

Jak wskazuje szereg badań i raportów, w prowadzeniu działalności gospodarczej przeszkadza nadmiar

przepisów prawnych, ich niespójność i niejednoznaczność, a przede wszystkim brak stabilności prawa

(częste zmiany regulacji i wzrost liczby Doing Business 2015 – wybrane wskaźniki

przepisów).

Problematyczny

i skomplikowany

system

podatkowy

utrudnia płacenie danin publicznych.

Ponadto

przewlekłość

procedur

w wymiarze sprawiedliwości utrudnia

szybkie egzekwowanie należności.

Należy podkreślić, iż dużym wyzwaniem

dla polskiej gospodarki jest brak zaufania

pomiędzy

organami

państwa

a przedsiębiorcami. Wpływa na to m.in.

rozbudowany system kontroli, w ramach

którego 40 instytucji może skontrolować

przedsiębiorcę. Problematyczny, zwłaszcza

dla najmniejszych podmiotów, jest

również nadmiar obowiązków biurokratycznych, w tym zwłaszcza informacyjnych. Wskazuje to na

konieczność dalszych działań organów publicznych celem polepszenia jakości otoczenia prawnego dla

przedsiębiorców oraz osób prowadzących gospodarstwa rolne.

II. Cel i oczekiwane efekty

Interwencje i działania zaproponowane w obszarze Małe i Średnie Przedsiębiorstwa skierowane są zarówno

do przedsiębiorców (w tym firm działających w sektorze rolno-spożywczym) oraz osób prowadzących

gospodarstwa rolne.

Przemiany

strukturalne

sektora

Niezbędne jest zwiększenie liczby małych i średnich podmiotów gospodarczych,

posiadających niezbędne zasoby prowzrostowe. Nastąpi koncentracja wsparcia

publicznego na firmach pragnących się rozwijać. Działania i instrumenty dedykowane

podmiotom gospodarczym będą dostosowane do skali ich działania, zdiagnozowanych

potrzeb oraz perspektyw rozwoju.

Kluczową interwencją państwa względem gospodarstw rolnych będzie wsparcie dalszych

przekształceń sektora rolno-spożywczego, w szczególności działań stymulujących wzrost

jego konkurencyjności, przy zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego kraju oraz

uwzględnieniu wymogów środowiskowych.

Nowe formy

działania

i współpracy

Podołanie globalnej konkurencji wymaga wdrażania nowoczesnych rozwiązań w zakresie

innowacji organizacyjnych, marketingowych i technologicznych. Źródłem przewagi

konkurencyjnej powinno być, w większym stopniu niż dotychczas, wykorzystanie

potencjału i kwalifikacji zawodowych polskich pracowników, wspartych odpowiednimi

rozwiązaniami teleinformatycznymi, technicznymi oraz organizacyjnymi.

Współczesna gospodarka premiuje podmioty, które realizują wspólne projekty. Wsparcia

wymagają inicjatywy sieciowe (m.in. klastry, grupy producenckie), a także inne formy

grupowania firm (m.in. izby, zrzeszenia).

Udział podmiotów w łańcuchu dostawczym jest źródłem cennych doświadczeń –

premiuje zróżnicowane formy innowacyjności (nie tylko technologiczne) i prowadzi do

przeniesienia kooperacji na wyższe poziomy (np. joint venture) lub stworzenia własnych

sieci kooperacji. Pozwala również wykorzystać efekt skali bądź doświadczenie

pozostałych kooperantów i partnerów biznesowych.

W odniesieniu do gospodarstw rolnych wsparcie będzie dotyczyć dalszej integracji

poziomej sektora rolno-spożywczego, co przyczyni się do wzmocnienia jego potencjału

i konkurencyjności. Ułatwi to osiągnięcie efektów skali mimo ograniczeń wynikających

z rozdrobnionej struktury agrarnej.

Zmniejszenie barier rozwojowych będzie obejmować m.in.: poprawę jakości

ustawodawstwa gospodarczego, reformy systemu danin publicznych (w tym podatków

pośrednich i bezpośrednich) oraz sposobu działania instytucji publicznych tworzących

warunki prowadzenia aktywności gospodarczej (w tym w sektorze rolno-spożywczym).

Proaktywne podejście ze strony instytucji publicznych będzie przejawiać się również

w przygotowaniu instrumentarium uwzględniającego specyficzne potrzeby sektora MŚP.

Nowoczesne

instrumenty

wsparcia

Dotychczas wdrażane instrumenty wsparcia sektora MŚP nie w pełni uwzględniały ich

specyficzne potrzeby, a także potencjał rozwojowy. Dostosowanie mechanizmów

wsparcia (zarówno o charakterze finansowym, jak i organizacyjnym oraz doradczym)

przyczyni się do niezbędnych przemian strukturalnych sektora. Szereg instrumentów

przewidzianych dla sektora MŚP będzie pozytywnie oddziaływać również na duże firmy.

Efektem działań do 2020 r. będzie stworzenie lepszego otoczenia instytucjonalnego (w tym rynkowego)

i prawnego, uwzględniającego potrzeby małych i średnich przedsiębiorstw. Niezbędne będzie

zintensyfikowanie współpracy między instytucjami rządowymi oraz samorządowymi, aby zaoferować

mechanizmy wsparcia nie tylko dostosowane do skali działalności czy etapu aktywności podmiotu

(przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego), ale również w pełni wykorzystać lokalne i regionalne zasoby

i potencjalne źródła przewagi konkurencyjnej (ludzkie, organizacyjne, technologiczne oraz surowcowe).

Jedynie silne osadzenie przedsiębiorstw w lokalnych i regionalnych łańcuchach wartości, współpraca

z innymi lokalnymi, instytucjonalnymi uczestnikami gospodarki (IOB, sektor nauki i szkolnictwa

zawodowego) przyczyni się do zwiększenia ich potencjału oraz zdolności do konkurowania na rynku

unijnym oraz poza nim.

Wskutek wdrażania publicznych interwencji zostanie przyspieszony proces przemian strukturalnych

dotyczących zarówno przedsiębiorstw sektora MŚP, jak również gospodarstw rolnych. Doprowadzi to do

zwiększenia ich konkurencyjności poprzez wdrażanie nowych modeli rozwoju (wykorzystujących inne niż

kosztowe źródła przewag rynkowych) oraz polepszenie warunków pracy i rozwoju zawodowego

pracowników.

Najbardziej widocznymi efektami podejmowanych interwencji będą

−

−

−

−

−

Poszerzenie oferty instrumentów finansowania długoterminowego rozwoju sektora MŚP –

udostępnianych zarówno przez instytucje prywatne (ogólnokrajowe oraz regionalne i lokalne), jak

również publiczne (w tym samorządowe). Rozwój oferty przygotuje również podmioty gospodarcze

do wdrażania bardziej złożonych instrumentów finansowych o charakterze sektorowym.

Zmniejszenie liczby aktywnych mikropodmiotów, które nie zatrudniają ani jednego pracownika –

poprzez zwiększenie skali działalności i ewolucję w kierunku małych podmiotów.

Zwiększenie liczby aktywnych małych i średnich przedsiębiorstw wdrażających innowacje

produktowe, organizacyjne i marketingowe, charakteryzujących się wyższą niż dotychczas

dochodowością i efektywnością działania, a także współpracujących z innymi regionalnymi

uczestnikami gospodarki (w tym dużymi przedsiębiorstwami).

Zwiększenie średniego areału upraw polskich gospodarstw rolnych, co powinno przynieść w efekcie

zwiększenie dochodowości sektora produkcji rolnej.

Rozpoczęcie procesu integracji pionowej wybranych segmentów sektora rolno-spożywczego, co

przyczyni się do zwiększenia jego globalnej konkurencyjności, a także zwiększy potencjał do

wdrażania innowacji produktowych, organizacyjnych i marketingowych.

Do 2030 r. kontynuowane będą zapoczątkowane zmiany strukturalne oraz następował będzie rozwój

zróżnicowanych powiązań organizacyjnych i funkcjonalnych o charakterze zarówno poziomym, jak

i pionowym. Przy ich budowie będą uwzględnione lokalne i regionalne uwarunkowania rozwojowe (liczba

i jakość instytucji wsparcia, potencjały endogeniczne). Przyczyni się to do zwiększenia efektywności

interwencji.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Udział gospodarstw rolnych o powierzchni od 1-5 ha

użytków rolnych w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych

%

51

(2014)

46

40

MRiRW na

podstawie

GUS

Dynamika przychodów ogółem dla

[1] małych przedsiębiorstw niefinansowych (o liczbie

pracujących 10–49 osób)

[2] średnich przedsiębiorstw niefinansowych (o liczbie

pracujących 50–249 osób)

%

[1] 100

(2015)

[1] 110

[1] 115

[2] 103

(2015)

[2] 115

[2] 120

MR na

podstawie

GUS

Miejsce Polski w rankingu NES GEM dla obszaru pn.

Polityka rządowa na rzecz przedsiębiorczości

dla kategorii (w przedziale między 10. a 15. miejscem)

pozycja

16

(2014)

15

13

MR na

podstawie

GEM

IV. Kierunki interwencji

1. Lepsze otoczenie prawne prowadzenia aktywności gospodarczej

Bariery prawno-administracyjne stanowią istotną przeszkodę w angażowaniu się podmiotów

gospodarczych w procesy rozwojowe. Polepszenie otoczenia prawnego prowadzenia działalności przysłuży

się przede wszystkim najmniejszym podmiotom, które nie posiadają wystarczających zasobów, aby na

bieżąco reagować na nowe wymogi prawne i administracyjne.

Proponowane działania będą zgodne z podejściem promowanym przez Komisję Europejską – zasada

„najpierw myśl na małą skalę” (think small first)25.

Działania do 2020 r.



25

Przygotowanie przez Ministerstwo Rozwoju nowej filozofii tworzenia prawa – współpraca

z partnerami społeczno-gospodarczymi umożliwi stopniowe wdrażanie kontraktów branżowych.

http://ec.europa.eu/growth/smes/business-friendly-environment/small-business-act/index_en.htm











– 81 –

Poz. 260

Wprowadzenie do prawa gospodarczego publicznego oraz wymogów administracyjnych wyraźnego

zróżnicowania obowiązków i praw dla przedsiębiorców – powiązanych z wielkością podmiotu

gospodarczego.

Poprawienie jakości obsługi ze strony urzędników – stworzenie systemów oceny obsługi

przedsiębiorcy przez urzędników, a także rozszerzenie odpowiedzialności urzędników,

wyrządzających przedsiębiorcom szkody swoimi błędnymi (tzn. uchylonymi przez sądy) decyzjami

administracyjnymi.

Upowszechnienie mediacji w relacjach między interesariuszem a organem administracji publicznej

– działania legislacyjne zwiększające zasięg wykorzystania tego instrumentu oraz propagowania tej

drogi rozwiązywania sporów.

Przyjazna interpretacja przepisów przez organ – wprowadzenie do postępowań dotyczących

działalności gospodarczej zasady mówiącej, że w przypadku wątpliwości interpretacyjnych odnośnie

do przepisów powinny one być rozstrzygane na korzyść przedsiębiorców.

Reforma systemu danin publicznych – przygotowanie przez Ministerstwo Finansów (wspólnie

z Ministerstwem Rozwoju oraz Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej) systemowych

rozwiązań podatkowych wspierających konkurencyjność oraz przemiany strukturalne sektora

małych i średnich przedsiębiorstw.

Działania do 2030 r.







Wdrożenie tzw. testu MŚP do procesu legislacyjnego realizowanego przez ministerstwa –

uwzględnienie potrzeb podmiotów sektora w projektowanych aktach legislacyjnych ułatwi

prowadzenie aktywności gospodarczej.

Dalsze polepszanie otoczenia legislacyjnego poprzez wdrożenie trwałego systemu deregulacji –

konieczna współpraca Ministerstwa Rozwoju z partnerami społeczno-gospodarczymi celem

identyfikacji potencjalnych obszarów wymagających dalszych działań legislacyjnych. Prowadzone

działania nie mogą naruszać praw konsumentów, konkurencji, pracowników oraz norm ochrony

środowiska.

Uspójnienie statusu osób prowadzących aktywność gospodarczą w Polsce, bez względu na wybraną

formę działania bądź sektor wykonywanej działalności – stopniowe wdrażanie zmian w systemie

prawnym. Preferencyjne potraktowanie najmniejszych podmiotów.

Projekty strategiczne

„100 zmian dla firm” – rozwiązania kluczowe dla podmiotów sektora MŚP, w tym m.in.

– sukcesja firm rodzinnych – rozwiązanie prawne przygotowane specjalnie dla osób fizycznych

wpisanych do CEIDG; wprowadzenie instytucji prokurenta umożliwi utrzymanie w mocy istniejących

kontraktów i umów o pracę;

– Prosta Spółka Akcyjna – nowa, proinnowacyjna forma prowadzenia działalności gospodarczej;

zakłada m.in. obniżenie wymogów finansowych względem wkładów wspólników, a także ułatwienia

dotyczące różnicowania praw i obowiązków akcjonariuszy spółki;

– procedura „milczącej zgody” – procedura administracyjna przewidująca, że nieustosunkowanie

się przez urząd do wniosku w określonym ustawowo czasie należy traktować jak jego zgodę.

2. Instytucje publiczne wspierające rozwój podmiotów sektora

Obywatele i przedsiębiorcy oczekują zmiany dotychczasowej filozofii działania instytucji publicznych, tj.

odejścia od reaktywnej postawy na rzecz prowadzenia aktywnej polityki wsparcia sektora bądź jego

składowych. Konieczne jest zapewnienie partnerskiego podejścia w bieżących i roboczych kontaktach

między administracją publiczną (rządową i samorządową) oraz Interesariuszami.

Konieczne jest wdrożenie działań organizacyjnych, które ułatwią, uproszczą oraz podniosą jakość kontaktów

z administracją publiczną, a w konsekwencji prowadzenie aktywności gospodarczej w kraju.

Działania do 2020 r.













Reforma systemu kontroli przedsiębiorstw oraz producentów rolno-spożywczych – działania

podejmowane przez ministerstwa doprowadzą do usprawnienia działań organów podatkowych

oraz konsolidacji wybranych podmiotów kontrolnych.

Reorganizacja i wdrożenie systemowych zmian sądownictwa gospodarczego – zwiększenie

efektywności sądownictwa gospodarczego (zwłaszcza skrócenie czasu trwania postępowań

sądowych).

Koncentracja (rozproszonego dotychczas) wsparcia na rzecz przedsiębiorstw i przedsiębiorczości

realizowanego na poziomie krajowym w ramach Grupy Polskiego Funduszu Rozwoju –

ujednolicenie standardu oferowanych usług i mechanizmów wsparcia.

Stworzenie mechanizmu koordynacji instrumentów wsparcia na rzecz przedsiębiorstw

i przedsiębiorczości między jednostkami samorządu terytorialnego oraz administracją rządową.

Wdrażanie przez administrację publiczną (rządową i samorządową) usług świadczonych

elektronicznie – wykorzystanie dotychczasowej infrastruktury (m.in. ePUAP), jak również nowych

kanałów dostępu (z wykorzystaniem partnerów komercyjnych).

Zwiększenie efektywności funkcjonowania i dostępności doradztwa rolniczego.

Działania do 2030 r.









Dalszy rozwój e-usług publicznych (wdrażanych zarówno przez administrację samorządową, jak

i rządową) – uwzględniający zachodzące przemiany społeczne, gospodarcze oraz technologiczne.

Zapewnienie zarówno szerszej oferty usług, jak również dostępu do nich (zwłaszcza na obszarach

wiejskich).

Wdrożenie nowego systemu obowiązkowej sprawozdawczości dla przedsiębiorców – zapewni on

odpowiednią jakość pozyskiwanych danych oraz ograniczy obowiązki informacyjne dla

przedsiębiorców. Szersze wykorzystanie już posiadanych danych przez instytucje publiczne (GUS,

ministerstwa, JST).

Zapewnienie dostępu do konkurencyjnej cenowo energii elektrycznej dla podmiotów

gospodarczych działających w Polsce – we współpracy Ministerstwa Energii oraz Ministerstwa

Rozwoju wdrożony zostanie mechanizm zrównoważenia potrzeb inwestycyjnych sektora

energetycznego oraz zachowanie konkurencyjności przedsiębiorstw.

Wdrożenie sektorowych systemów wsparcia bazujących na tzw. kontraktach branżowych,

uwzględniający komponenty w zakresie m.in. niezbędnego wsparcia instytucjonalnego.

Projekty strategiczne

Efektywny system doradztwa rolniczego – wzmocnienie i zwiększenie efektywności doradztwa rolniczego

poprzez m.in.: ulepszenie systemu szkoleń doradców rolniczych, wzmocnienie kompetencji w zakresie

transferu wiedzy z nauki do praktyki, unowocześnienia warsztatu prowadzenia działalności rolniczej

i zarządzania gospodarstwem.

3. Nowe modele działania

Nowoczesna gospodarka wymusza współpracę między różnymi uczestnikami gospodarki (publicznymi

i prywatnymi, lokalnymi, regionalnymi oraz ogólnokrajowymi). Sieciowanie różnych podmiotów staje się

nowym źródłem przewagi konkurencyjnej. Dużego znaczenia nabierają integracja pionowa i pozioma w

ramach zróżnicowanych form współdziałania oraz tworzenie potencjału do wdrażania innowacji

technicznych, organizacyjnych oraz marketingowych. Niezbędna staje się również zdolność dostosowania

potencjału przedsiębiorstwa do nowego otoczenia konkurencyjnego.

Źródłem przewagi staje się również pracownik, posiadający niezbędne kompetencje do działania

w dynamicznym otoczeniu rynkowym.

Działania do 2020 r.



Działania edukacyjne na rzecz zmniejszenia awersji do ryzyka wśród osób prowadzących działalność

gospodarczą, jak również wśród podmiotów działających w szeroko pojętym ekosystemie











– 83 –

Poz. 260

przedsiębiorczości (administracja publiczna, IOB, podmioty finansujące rozwój i działalność

przedsiębiorstw) w celu wzmacniania inwestycji na szczeblu krajowym.

Zwiększenie skali wykorzystania potencjału nowoczesnych technologii telekomunikacyjnych przez

mikro- i małe przedsiębiorstwa (zwłaszcza przedsiębiorstwa rodzinne, podmioty rzemieślnicze oraz

producentów rolno-spożywczych).

Rozwój instrumentów ułatwiających sanację i restrukturyzację działalności gospodarczej, a także

adaptację przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych do zmian – również poprzez wdrażanie nowych

lub ulepszonych modeli biznesowych.

Wsparcie istniejących i budowa nowych instytucji integrujących przedsiębiorców i producentów

rolno-spożywczych, w szczególności struktur organizacyjnych wspierających potencjał inwestycyjny,

handlowy oraz innowacyjny podmiotów (w tym klastrów).

Promowanie wśród przedsiębiorców stabilnych form zatrudnienia i elastycznych metod organizacji

pracy, zgodnych z ideą elastycznego bezpieczeństwa (flexicurity) – zapewnienie odpowiednich

warunków do równoważenia życia zawodowego i osobistego zwiększy efektywność

przedsiębiorstw.

Wsparcie dla podmiotów ekonomii społecznej i solidarnej (spółdzielczej) – przygotowanie

rozwiązań prawnych ułatwiających ich bieżącą działalność, a także premiowanie tych form działania

w przypadku realizacji usług zlecanych przez administrację rządową i samorządową. Przygotowany

zostanie mechanizm zachęt podatkowych dla ich rozwoju oraz zwiększenia skali działalności.

Działania do 2030 r.





Wzmocnienie instytucji wspierających proces międzypokoleniowego przekazywania władzy

i własności w przedsiębiorstwach rodzinnych oraz podmiotach rzemieślniczych. Przygotowanie

mechanizmu podtrzymania aktywności gospodarczej kluczowych przedsiębiorstw dla lokalnych

gospodarek i rynków pracy w oparciu m.in. o akcjonariat pracowniczy.

Wdrożenie instytucjonalnego systemu na rzecz rozwoju modeli działalności dla tradycyjnych

sektorów gospodarki (zwłaszcza w obrębie działalności rzemieślniczej). System opierać się będzie na

współpracy samorządu branżowego, IOB, uczelniach wyższych oraz administracji samorządowej

i rządowej.

Projekty strategiczne

Polityka Nowej Szansy – system wsparcia dla przedsiębiorstw w trudnościach oraz nowy start –

stworzenie kompleksowego systemu wsparcia dla przedsiębiorców, zorientowanego na przeciwdziałanie

upadłości firm poprzez budowę i promowanie systemów wczesnego ostrzegania oraz pozasądowych i

sądowych form naprawy i restrukturyzacji, jak również ułatwianie ponownego rozpoczęcia działalności

gospodarczej osobom, które poniosły porażkę biznesową poprzez działania o charakterze doradczoszkoleniowym, coaching, mentoring oraz informacyjno-promocyjnym, ukierunkowanym na

przeciwdziałanie stygmatyzacji tych osób.

Platforma żywnościowa – uruchomienie przez MRiRW oraz podmioty rynku kapitałowego elektronicznej

platformy sprzedażowej (typu OTC) dla produktów rolno-spożywczych. Wdrożone rozwiązanie ułatwi

tworzenie dużych, jednorodnych partii towaru, co przyczyni się do zwiększenia eksportu produktów na

rynki UE oraz wybrane pozaunijne rynki perspektywiczne.

4. Konkurencyjne gospodarstwa rolne i producenci rolno-spożywczy

Podstawę realizacji tej interwencji stanowić będzie zwiększenie konkurencyjności gospodarstw rolnych oraz

producentów rolno-spożywczych poprzez poprawę ich dochodowości, integrację łańcucha żywnościowego

i bardziej sprawiedliwy podział wartości dodanej w tym łańcuchu oparty na zasadzie partnerstwa, w tym

tworzeniu nowych łańcuchów wartości. Zakłada się również tworzenie warunków na rzecz różnicowania

działalności gospodarczej, w kierunku pozyskania i tworzenia alternatywnych źródeł dochodów

mieszkańców obszarów wiejskich.

Uzupełnieniem interwencji w tym obszarze będą działania dotyczące modernizacji gospodarstw rolnych,

aktywnego wdrażania inwestycji prorozwojowych oraz rozwijanie wszelkich form kooperacji między

producentami. Wsparcie z tego zakresu przeznaczone będzie dla dotychczas zidentyfikowanych

czempionów polskiego eksportu rolno-spożywczego, jak i produkcji tzw. sektora zrównoważonej produkcji

rolnej (produkcja ekologiczna, produkcja integrowana, produkty lokalne i regionalne, produkty o wysokiej,

potwierdzonej jakości i specyfice). Działania w tym obszarze przyjmą postać wsparcia w zakresie ułatwienia

dostępu producentów do rynków (zarówno lokalnych, jak i międzynarodowych).

Działania do 2020 r.













Modernizacja i zmiany strukturalne w rolnictwie oraz wzmocnienie procesów integracji poziomej

i pionowej na rynku rolnym w celu wzrostu efektywności ekonomicznej i produktywności

gospodarki rolno-żywnościowej – wdrażane poprzez projekty rozwoju branż.

Wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów o wysokiej jakości i poziomie innowacyjności,

w tym m.in. tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych – wdrażane również poprzez projekty

rozwoju branż.

Rozwój spółdzielczości rolniczej – wdrożenie działań legislacyjnych oraz promocyjnych

realizowanych zarówno przez ministerstwa, jak również partnerów społeczno-gospodarczych.

Rozwój innowacyjnych działań promocyjnych artykułów rolnych przyczyni się do wsparcia

bezpieczeństwa żywności i jej jakości oraz rynkowego ukierunkowania produkcji.

Wsparcie rozwoju lokalnych rynków rolno-spożywczych – lokalne przetwórstwo, handel detaliczny

prowadzony przez rolników, sprzedaż i dostawy bezpośrednie do konsumentów.

Prace analityczne i koncepcyjne dotyczące stworzenia systemu finansowania, ze środków krajowych

i zagranicznych publicznych, rozwoju sektora rolno-spożywczego.

Działania do 2030 r.













Realizacja projektów badawczych (krajowych i międzynarodowych) ukierunkowanych na

rozwiązania innowacyjne w sektorze rolno-spożywczym.

Kontynuacja modernizacji i zmian strukturalnych w rolnictwie, w tym tworzenie nowych łańcuchów

wartości w sektorze rolno-spożywczym oraz handlowym.

Wdrożenie systemu zarządzania badaniami i innowacjami w zapleczu naukowo-badawczym sektora

rolno-spożywczego, które mogą być wdrażane również w innych gałęziach gospodarki.

Wprowadzenie kompleksowych rozwiązań z zakresu zarządzania ryzykiem w produkcji rolnospożywczej.

Upowszechnianie i wdrażanie innowacji w rolnictwie i zwiększenie popytu na innowacje wśród

producentów i przetwórców rolno-spożywczych.

Stymulowanie w krajowym rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym innowacyjności produktowej

ukierunkowanej na zaspokojenie potrzeb wynikających z procesów demograficznych zachodzących

w społeczeństwie i z konieczności zapobiegania chorobom cywilizacyjnym.

Projekty strategiczne

Ramowy Plan Działań dla Żywności i Rolnictwa Ekologicznego na lata 2014–2020 – rozwój rolnictwa

ekologicznego oraz rynku żywności ekologicznej. Wsparcie będzie skierowane zarówno na zwiększenie

wartości produkcji, jak również liczby producentów żywności ekologicznej.

Gospodarowanie gruntami rolnymi na rzecz zrównoważonego rozwoju – nowy system regulacji

prawnych służących poprawie struktury obszarowej gospodarstw rolnych. Przygotowane rozwiązania

umocnią pewność i trwałość pozycji dzierżawcy przy równoczesnym poszanowaniu interesów

wydzierżawiającego oraz wzmocnią ochronę regionalnych walorów środowiskowych.

Spółdzielnie rolników – głównym celem projektu jest opracowanie ustawy, która w kompleksowy sposób

będzie regulowała zasady i sposób funkcjonowania spółdzielni rolniczych. Instrumentem mającym

zachęcać producentów rolnych do zakładania spółdzielni rolników ma być m.in. możliwość skorzystania

z określonych zwolnień podatkowych. W projekcie przewidziano również wprowadzenie obowiązku

tworzenia przez spółdzielnie rolników funduszu rezerw niepodzielnych, który ma na celu zapewnienie

instrumentu gwarantującego stabilność jej funkcjonowania. Oczekuje się, że wprowadzenie nowych

rozwiązań pozwoli na poprawę efektywności gospodarowania na obszarach wiejskich.

Nowoczesne ubezpieczenia rolnicze – wykorzystanie potencjału Pocztowego Towarzystwa Ubezpieczeń

Wzajemnych do stworzenia oferty dedykowanej ubezpieczeniom produkcji rolnej przed ryzykiem

wystąpienia niekorzystnych zjawisk atmosferycznych. Upowszechnienie systemu ubezpieczeń

zintensyfikuje przemiany strukturalne sektora rolno-spożywczego w kierunku produkcji rynkowej.

Projekty rozwoju branż – będą realizowane projekty dedykowane poszczególnym branżom sektora rolnospożywczego spójne z Programem Rozwoju Głównych Rynków Rolnych w Polsce na lata 2016–2020.

W zależności od stopnia zaawansowania prac koncepcyjnych lista projektów będzie na bieżąco

weryfikowana w kolejnych latach. Obecnie zostały przygotowane następujące projekty

– Innowacyjne przetwory owocowo-warzywne – celem projektu jest zwiększenie intencjonalnego

spożycia produktów owocowych lub warzywnych w oparciu o informacje dotyczące ich właściwości

prozdrowotnych i żywieniowych. Projekt zakłada rozwinięcie segmentu rynku przetworzonych produktów

owocowo-warzywnych, dedykowanych określonym grupom społecznym (np. osobom starszym)

wytwarzanych z wykorzystaniem zaawansowanych lub innowacyjnych technik produkcyjnych (jak np.

ultradźwięki).

– Polska wieprzowina – projekt ukierunkowany na wzrost produkcji wieprzowiny i zapewnienie

bezpieczeństwa w zakresie pogłowia trzody chlewnej w Polsce.

– Polska wołowina – wdrożenie projektu zapewni rozwój łańcucha dostaw wołowiny kulinarnej

i sprawiedliwy podział zysków w łańcuchu produkcyjnym.

– Polska jagnięcina i baranina – celem projektu jest wzrost produkcji mięsa, wełny, mleka i skór

owczych i zapewnienie bezpieczeństwa w zakresie pogłowia owiec w Polsce.

Program wsparcia hodowli roślin w Polsce – w programie zostaną ujęte strategiczne z punktu widzenia

polskiego rolnictwa kierunki hodowli roślin z uwzględnieniem zmian klimatu, odporności na organizmy

szkodliwe czy też wymagań rynkowych. Oczekiwane rezultaty to: dostarczenie firmom hodowlanym

nowoczesnych i wydajnych narzędzi do wspomagania hodowli nowych odmian; uzyskanie materiałów

wyjściowych do hodowli odpornych na czynniki biotyczne (np. wirusy lub bakterie) oraz abiotyczne (takie

jak susza, mróz); stymulacja hodowli gatunków kluczowych dla polskiego rolnictwa.

Intermodalny terminal towarowy – budowa infrastruktury spedycyjno-magazynowej działającej na

potrzeby eksportu towarów rolno-spożywczych na rynki światowe (przy zaangażowaniu spółek z udziałem

Skarbu Państwa, w tym Krajowej Spółki Cukrowej S.A.).

5. Instrumenty finansowania rozwoju

Rozwój wymaga zapewnienia zarówno bieżącego finansowania działalności, jak również dostępu do

długoterminowych instrumentów finansowania projektów rozwojowych. Niezbędne dla wsparcia

długoterminowego rozwoju jest zwiększenie dostępu do rozwiązań oferowanych przez podmioty

komercyjne (w tym również instytucje finansowe o zasięgu lokalnym lub regionalnym, m.in. bankowość

spółdzielcza). Wsparcie publiczne musi dostarczyć nie tylko instrumentów, które dopełnią ofertę instytucji

komercyjnych, ale również mechanizmów prawnych wspierających procesy przemian strukturalnych,

zwłaszcza w obszarze rozwoju wielkości podmiotów.

Wdrażane instrumenty wspierające rozwój muszą uwzględnić zarówno potencjał poszczególnych

podmiotów (wynikający z etapu bądź skali działalności), jak również lokalne i regionalne uwarunkowania

rozwojowe (w szczególności Regionalne Inteligentne Specjalizacje).

Działania do 2020 r.





Reforma publicznego systemu wsparcia przedsiębiorstw i przedsiębiorczości (realizowanego na

poziomie krajowym) – oparcie wsparcia na instrumentach finansowych o zróżnicowanej konstrukcji

(instrumenty dłużne, kapitałowe, ubezpieczeniowe), dostosowanych do potrzeb realnych

i potencjału przedsiębiorców.

Wsparcie dostępu MŚP do finansowania potrzeb rozwojowych, w tym inwestycyjnych,

w szczególności poprzez utworzenie nowego Systemu gwarancyjnego dla MŚP (opisanego

w ramach Obszaru Kapitał dla Rozwoju), ukierunkowanego na zwiększenie roli gwarancji jako











– 86 –

Poz. 260

instrumentu zapewniającego przejęcie części ryzyka od przedsiębiorców na preferencyjnych

warunkach (pomoc de minimis).

Reforma systemu podatkowego i zabezpieczenia społecznego – uproszczenie systemu poboru danin

publicznych, przygotowanie systemu bodźców wspierających działania prorozwojowe (zwłaszcza

ułatwiających akumulację kapitału na poziomie podmiotów gospodarczych).

Wsparcie rozwoju oferty komercyjnych instytucji finansowych (zwłaszcza lokalnych bądź

regionalnych) instrumentów finansowania bieżącej działalności bądź rozwoju dostosowanych do

potrzeb podmiotów gospodarczych (spółek osobowych i majątkowych oraz gospodarstw rolnych)

na różnych etapach rozwoju.

Przygotowanie przez Ministerstwo Rozwoju mechanizmów zwiększających dostęp do instrumentów

finansowania inwestycji i rozwoju z funduszy zarządzanych bezpośrednio przez Komisję Europejską

(m.in. COSME, CEF, H2020).

Rozwój oferty instrumentów finansowych (wdrażanych na poziomie lokalnym i regionalnym) –

poszerzenie zarówno sieci ich dystrybucji oraz oferty produktowej jako dopełnienia wsparcia

o charakterze bezzwrotnym realizowanego na poziomie regionalnym. W system będą włączone

regionalne i lokalne instytucje finansowe (m.in. banki spółdzielcze).

Wsparcie dostępu do zróżnicowanych form kapitału inwestycyjnego oferowanych przez polski

rynek kapitałowy – również poprzez działania edukacyjne realizowane we współpracy z partnerami

społeczno-gospodarczymi (m.in. GPW).

Działania do 2030 r.





Rozszerzenie skali wykorzystania instrumentów finansowych w ramach wsparcia przedsiębiorczości

i przedsiębiorstw wdrażanego na poziomie regionalnym i lokalnym – wykorzystanie potencjału

lokalnych i regionalnych instytucji finansowych (w tym banków spółdzielczych).

Likwidacja zidentyfikowanych luk w dostępie do finansowania przez instrumenty oferowane przez

Grupę Polskiego Funduszu Rozwoju.

Projekty strategiczne

Niższa stawka CIT dla mikro- i małych przedsiębiorców – poprzez obniżenie stawki CIT do 15%

umożliwiona zostanie akumulacja kapitału przez najmniejsze podmioty. Z obniżonej stawki będzie mogło

skorzystać blisko 400 tys. firm, których wartość przychodu ze sprzedaży nie przekracza 1,2 mln euro.

Mała działalność gospodarcza – zmiany w systemie składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla

mikroprzedsiębiorców – usunięta zostanie bariera funkcjonowania niewielkich podmiotów, a także

ograniczona zostanie szara strefa.

Instrumenty gwarancyjne dla polskich przedsiębiorców – utworzenie nowego Systemu gwarancyjnego

dla MŚP jako trwałego, systemowego instrumentu wsparcia rozwoju MŚP przy wykorzystaniu gwarancji

spłaty kredytów, a tym samym zapewnienie oferty powszechnie dostępnych gwarancji wspierających

rozwój przedsiębiorstw. System gwarancyjny MŚP został opisany jako element projektu strategicznego

System współdzielenia ryzyka dla MŚP, realizowanego w ramach Obszaru Kapitał dla Rozwoju.

Linia pożyczkowa i Fundusz rozwoju rolnictwa – fundusz dedykowany podmiotom gospodarczym

prowadzącym działalność na obszarach wiejskich oraz gospodarstwom rolnym. Linia pożyczkowa wesprze

inwestycje prywatne, które nie kwalifikują się do wsparcia ze strony środków publicznych (krajowych

i zagranicznych). Wsparcie przyczyni się do rozwoju atrakcyjnych miejsc pracy na terenach wiejskich.

6. Kompetencje na rzecz rozwoju

Zarówno kadry zarządzające, jak również pracownicy muszą posiadać odpowiednie kompetencje

i umiejętności zawodowe, aby móc działać na konkurencyjnym rynku. Niezbędne jest wsparcie ich rozwoju

tak, aby wykorzystać potencjał polskich pracowników do wdrażania innowacji technicznych,

organizacyjnych oraz marketingowych. Odpowiednie kompetencje będą również podstawą rozwoju

atrakcyjnych i stabilnych miejsc pracy.

Działania do 2020 r.









Rozwój usług szkoleniowych i doradczych dla osób prowadzących rolniczą lub pozarolniczą

działalność gospodarczą, właścicieli przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych, a także kadr

zarządzających podmiotami gospodarczymi.

Rozwój usług szkoleniowych skierowanych do pracowników – poprzez zarówno unowocześnienie

oferty szkoleń kompetencyjnych (dostosowanych do potrzeb zgłaszanych przez pracowników

i pracodawców), jak również narzędzi współfinansowania systemu podnoszenia kompetencji

zawodowych.

Wdrożenie pilotażowych systemów kształcenia dualnego w wybranych sektorach oraz regionach –

powiązanie lokalnych przedsiębiorstw oraz gospodarstw rolnych z systemem kształcenia

zawodowego i ustawicznego.

Rozwój szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego rynku pracy – zwłaszcza na

obszarach wiejskich oraz w małych miastach. Rozszerzenie współpracy w tym obszarze między

Urzędami Pracy (oraz innymi organizacjami działającymi w tym obszarze) a podmiotami MŚP.

Działania do 2030 r.





Wdrożenie nowego modelu kształcenia zawodowego (dualnego) i ustawicznego – nowy system

poprzez zaangażowanie w jego realizację oprócz władz samorządowych również przedsiębiorców

oraz organizacji ich zrzeszających lepiej przygotuje potencjalnych pracowników do wymogów

współczesnego rynku.

Rozwój systemu kompetencji dotyczących sukcesji międzypokoleniowej dla właścicieli firm

rodzinnych i podmiotów rzemieślniczych.

Projekty strategiczne

Profesjonalne Instytucje Otoczenia Biznesu (IOB), działające na rzecz rozwoju przedsiębiorczości na

obszarach wiejskich i w małych miastach – wsparcie procesu rozwoju przedsiębiorczości na obszarach

wiejskich i w małych miastach poprzez integrację instytucji otoczenia biznesu posiadających ofertę dla

klienta na obszarach wiejskich, ich promocję oraz podwyższenie jakości i efektywności świadczonych

usług.

Centrum rozwoju MŚP – inicjatywa ramowa realizowana przez PARP oraz Grupę PFR. Wsparcie

szkoleniowe skierowane do sektora MŚP, w tym zwłaszcza firm rodzinnych.

7. Wsparcie lokalnych motorów przedsiębiorczości

Przedsiębiorcy powinni szerzej wykorzystywać lokalne potencjały prorozwojowe w prowadzonej

działalności gospodarczej. Dotyczy to zarówno dostępnych zasobów pracy, jak również lokalnych

i regionalnych instytucji prorozwojowych, zasobów środowiska oraz tradycji jako nośnika przewagi

konkurencyjnej.

Wykorzystanie lokalnego potencjału przyczyni się zarówno do rozwoju samych przedsiębiorstw, jak również

regionu.

Działania do 2020 r.









Wsparcie lokalnych i regionalnych instytucji otoczenia biznesu – inicjatywy klastrowe, profesjonalne

usługi dla przedsiębiorców i gospodarstw rolnych, także poprawa ich dostępności dla

przedsiębiorców z obszarów wiejskich (również z wykorzystaniem potencjału Internetu).

Wspieranie wytwarzania i dystrybucji produktów tradycyjnych, regionalnych i ekologicznych –

stworzenie nowych możliwości zarobkowych dla mieszkańców obszarów wiejskich.

Rozwój lokalnych rynków rolno-spożywczych – wsparcie dla lokalnego przetwórstwa, handlu

detalicznego prowadzonego przez rolników, a także sprzedaży i dostaw bezpośrednich (również

z wykorzystaniem potencjału Internetu).

Wspieranie sieciowej kooperacji pomiędzy IOB, przedsiębiorcami (w tym producentami rolnospożywczymi) oraz Specjalnymi Strefami Ekonomicznymi.





– 88 –

Poz. 260

Wykorzystanie potencjału rolnictwa do prowadzenia działalności gospodarczej towarzyszącej

produkcji rolniczej, a także wspierania pozarolniczej przedsiębiorczości.

Wykorzystanie potencjału polskich firm rodzinnych do rozwoju lokalnych i regionalnych łańcuchów

wartości – integracja przedsiębiorców wokół lokalnych i regionalnych czempionów gospodarczych.

Działania do 2030 r.





Wdrożenie mechanizmów likwidujących luki finansowania dla przedsięwzięć rozwojowych na

poziomie lokalnym i regionalnym dzięki wykorzystaniu potencjału Grupy PFR oraz lokalnych

i regionalnych instytucji finansowych (w tym banków spółdzielczych).

Reorganizacja zasad i celów działania Specjalnych Stref Ekonomicznych (SSE) – zwiększenie roli SSE

w integrowaniu działalności podmiotów gospodarczych.

Projekty strategiczne

Odtworzenie i wsparcie rozwoju lokalnych rynków rolnych – rozwój lokalnych struktur umożliwiających

realizację sprzedaży i promowania lokalnych produktów i podmiotów je wytwarzających, prowadzenie

lokalnych platform handlu produktami, których obrót odbywa się na rynku lokalnym. Wykorzystanie

potencjału Internetu, aby dotrzeć do nowych konsumentów.

Obszar: Kapitał dla Rozwoju

I. Diagnoza

Stopa inwestycji

Źródło: OECD

Gospodarka Polski charakteryzuje się niską stopą

inwestycji. Stopa inwestycji w Polsce jest niższa niż

średnia dla krajów OECD i najniższa w regionie

Europy Środkowo-Wschodniej (w latach 2006–

2015: Polska – 20,7%, region – 23,8%, w latach

2006–2014 – OECD 21,1%).

Kluczowym problemem jest niska stopa inwestycji

sektora

prywatnego,

w

tym

inwestycji

przedsiębiorstw. W Polsce udział sektora

prywatnego w nakładach inwestycyjnych ogółem do

roku 2007 przekraczał 80%, by do roku 2011

zmniejszyć się do poziomu 71,7%. Po wzroście

w kolejnych latach wyniósł 78,1% w 2015 r. wobec

89,3% – w przypadku Niemiec, 83,9% – Francji czy

80,6% – Czech.

Według danych EBC Polska odznacza się najwyższym w UE udziałem kredytów dla gospodarstw

domowych w ogólnej wartości kredytów udzielonych przez sektor bankowy. W 2015 r. udział ten wynosił

28% przy średniej dla UE na poziomie ok. 18%. Z kolei udział kredytów dla przedsiębiorstw niefinansowych

jest w Polsce zbliżony do średniej UE wynoszącej ok. 16%. Taka struktura świadczy o tym, że polski sektor

bankowy jest obecnie bardziej ukierunkowany na finansowanie nieruchomości i konsumpcji niż

inwestycji.

W strukturze finansowania polskich przedsiębiorstw, niebędących notowanymi na giełdzie podmiotami

produkcyjnymi, dominuje finansowanie bankowe (kredyty). Zbyt małą rolę w finansowaniu przedsiębiorstw

odgrywa natomiast rynek kapitałowy. Akcje będące w obrocie giełdowym oraz instrumenty dłużne

stanowią ok. 30% finansowania, w porównaniu do 42% średnio w UE i 70% w USA. W Zielonej Księdze

„Tworzenie unii rynków kapitałowych” Komisja Europejska wskazuje, że relatywnie duże uzależnienie

przedsiębiorstw od źródeł bankowych jest jednym z czynników ograniczających ich rozwój. Jest to też

jednym z głównych źródeł powiększania się luki produktywności między przedsiębiorstwami europejskimi

i amerykańskimi. W ramach tworzenia unii rynków kapitałowych KE będzie dążyć do zwiększenia

zróżnicowania kanałów finansowania przedsiębiorstw. Polska będzie miała w tym obszarze poważniejsze

wyzwania niż większość innych krajów UE, gdzie rola rynków kapitałowych jest już dziś znacznie większa.

Rozbudowa wysokomarżowych obszarów działalności Grupy Kapitałowej GPW (rynek regulowany, rynek

towarowy, instrumenty pochodne), spowodowana m.in.: presją akcjonariuszy na wyniki finansowe GPW

jako spółki publicznej, zwiększa koszty transakcyjne dla uczestników rynku. Przekłada to się na niską

rentowność podmiotów funkcjonujących na tym rynku i stanowi barierę dla rozwoju polskiego rynku

kapitałowego. Niska rentowność wynika również ze zwiększonej konkurencji ze strony dużych

zagranicznych firm inwestycyjnych, słabej koniunktury giełdowej na rynku polskim oraz z poszukiwania

przez polskich inwestorów wyższych stóp zwrotu z inwestycji na rynkach zagranicznych. Słaba koniunktura

giełdowa i brak poprawy wyników finansowych dużych spółek z indeksu WIG20 zmniejszają płynność

obrotu w segmentach rynku, opierających się na instrumentach finansowych służących bezpośrednio

finansowaniu gospodarki (rynek akcji i rynki obligacji korporacyjnych). Spada udział inwestorów

indywidualnych w obrotach giełdowych i w ofertach na rynku pierwotnym (co jest spowodowane między

innymi zastojem, a nawet regresem, jeśli chodzi o rynki NewConnect i Catalyst). Podobna sytuacja ma

miejsce w odniesieniu do długoterminowych inwestorów instytucjonalnych, zarówno krajowych, jak

i zagranicznych, poszukujących rynków o wyższej płynności i stopie zwrotu. Szacuje się, że bilans giełdowych

debiutantów i firm opuszczających główny parkiet w roku 2016 będzie negatywny i gorszy niż w latach

ubiegłych. Wpływ na to mogą mieć m.in.: wymogi regulacyjne dla małych i średnich spółek oraz koszty

obecności na rynku publicznym. Doszło do załamania się tendencji rozwojowych na rynku obligacji

korporacyjnych i samorządowych. Brak jest także potencjalnego wykorzystania szans, jakie niosą ze sobą

nowe regulacje unijne ułatwiające przepływ kapitału transgranicznego i dostęp do polskiego rynku przez

emitentów i inwestorów z Europy, a także widocznego postępu, jeśli chodzi o realizację celu strategicznego,

jakim było uczynienie z Warszawy regionalnego centrum obrotu kapitałowego.

Jednocześnie w rejonie Europy Środkowej i Wschodniej podejmowane są działania zwiększające siłę

konkurencji. Rosną aspiracje niektórych krajów do przesunięcia się z kategorii rynków „pogranicza”

(frontier) do kategorii rynków wschodzących (emerging), Ukraina staje na progu stworzenia nowoczesnej

architektury rynku kapitałowego, zaś Wiedeń, w obliczu regresu tamtejszej giełdy, szuka nowych sposobów

na ożywienie.

Źródła finansowania przedsiębiorstw

100%

90%

80%

70%

60%

50%

40%

30%

20%

10%

0%

Inne zobowiązania bieżące

Kredyty obrotowe

Kredyty

Instrumenty dłużne

Inne instrumenty udziałowe

Akcje notowane

Źródło: Eurostat.

Z punktu widzenia finansowania inwestycji istotną

kwestią jest niski, w porównaniu z innymi krajami,

poziom oszczędności. W latach 2004–2015 stopa

oszczędności brutto wynosiła w Polsce średnio

17,3%, podczas gdy w Niemczech 25,8%,

a w Czechach 24,8%. Szczególnie niski jest poziom

oszczędności gospodarstw domowych. W latach

2006–2014 sięgał on 2,2% PKB, podczas gdy

w Czechach wynosił 6,3%, a w Niemczech – 11,2%.

Średnia dla UE wynosiła 7,3%.

Oszczędności brutto gospodarstw domowych

jako % PKB

Należy przy tym zauważyć, że bezwzględna wielkość

zarówno oszczędności ogółem, jak i oszczędności

samych gospodarstw domowych, nie jest istotnie

skorelowana ze stopą referencyjną NBP ani

z rynkowymi stopami procentowymi.

Źródło: Eurostat.

Wzrost stopy oszczędności jest bezpośrednio skorelowany ze wzrostem dochodu rozporządzalnego,

pozostającym celem głównym Strategii. W wymiarze gospodarstwa domowego kształtują ją wykształcenie,

czynniki demograficzno-społeczne, wielkość gospodarstwa domowego, aktywność ekonomiczna oraz

sytuacja zdrowotna. Z kolei w skali makro dla ścieżki stopy oszczędności istotne będą zmiany

instytucjonalne w systemie emerytalnym. Oszczędności gospodarstw domowych składają się z oszczędności

dobrowolnych oraz oszczędności emerytalnych w systemie kapitałowym.

Wśród głównych czynników ograniczających możliwości do generowania oszczędności w Polsce są m.in.

niższy niż w większości państw regionu poziom aktywów finansowych Polaków, nieoptymalna struktura

aktywów finansowych gospodarstw domowych, brak powszechnego III filaru systemu emerytalnego,

a także nieefektywność obecnego modelu funkcjonowania OFE, skutkująca niskimi emeryturami z drugiego

filaru.

Problem stanowi również kwestia mobilizacji

kapitału krajowego. Zasoby kapitału krajowego

są z jednej strony niewystarczające, a z drugiej –

w znaczącej części nieaktywne (dotyczy to

głównie środków własnych przedsiębiorstw

niefinansowych). Widoczne jest to w strukturze

oszczędności brutto, gdzie relatywnie duży udział

mają przedsiębiorstwa niefinansowe, natomiast

o wiele mniejszy – gospodarstwa domowe.

W konsekwencji

realizacja

inwestycji

w warunkach niedoboru krajowych oszczędności

wiązała

się

ze

wzrostem

zadłużenia

zagranicznego

i

pogorszeniem

pozycji

inwestycyjnej netto.

Sukces Strategii w długiej perspektywie zależy w dużym stopniu od powodzenia przedsięwzięcia znaczącego

wzrostu skłonności do oszczędzania gospodarstw domowych oraz poprawy stabilności finansów

publicznych. Obecnie nie można pomijać negatywnego wpływu stanu finansów publicznych (w tym wzrostu

zadłużenia zagranicznego) na możliwości finansowania inwestycji ze środków krajowych. Na ogólny poziom

inwestycji negatywnie wpływa relatywnie niska efektywność i koordynacja wydatków publicznych, w tym

brak rozwojowego ukierunkowania subwencji ogólnej przekazywanej samorządom. Inwestycjom

prywatnym nie sprzyja z kolei relatywnie duży udział firm o małej zdolności inwestycyjnej (mikro i małe),

polegających głównie na środkach własnych. Poziom inwestycji przedsiębiorstw ograniczają również

złożone regulacje oraz wysoki poziom awersji do ryzyka i niechęć do zmian. W kontekście wzrostu poziomu

inwestycji w gospodarce niezbędne jest także tworzenie dla nich bezpiecznego otoczenia poprzez

całokształt polityki gospodarczej (jej przewidywalność, warunki prowadzenia działalności gospodarczej,

wolność stosunków pracy, wolność handlu, wolność inwestycji, niezależność sądownictwa, ochrona praw

własności czy egzekwowanie kontraktów).

Czynnikiem mogącym ograniczać wzrost nakładów inwestycyjnych w najbliższych latach jest

równorzędność priorytetu prowadzenia odpowiedzialnej polityki budżetowej, w ramach ograniczeń

wynikających z prawa krajowego i unijnego. Dotyczy to zwłaszcza progu możliwego zadłużenia

wynikającego z Konstytucji RP, stabilizującej reguły wydatkowej oraz respektowania progu 3% PKB dla

deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych. Dodatkowo przekroczenie unijnych limitów

deficytu grozi objęciem kraju procedurą nadmiernego deficytu, mogącą ostatecznie skutkować

ograniczeniem strumienia środków UE. Przestrzeganie dyscypliny fiskalnej oraz stabilizującej reguły

wydatkowej w średnim okresie powinny gwarantować redukowanie nominalnego deficytu sektora

instytucji rządowych i samorządowych do poziomu MTO (tj. do deficytu strukturalnego 1% PKB). To

stopniowo pozwoli na zmianę struktury i ograniczenie wydatków, a więc i wzrost oszczędności sektora

publicznego.

Z kolei rosnące zadłużenie samorządów w związku z realizacją przez nie inwestycji współfinansowanych ze

środków unijnych może zmniejszać ich zdolność do dalszych inwestycji. W perspektywie najbliższych lat

prawdopodobne jest również ograniczenie skali projektów realizowanych w Polsce przez banki rozwoju

(EBOR, BŚ) z uwagi na awans Polski do grupy państw rozwiniętych. Na skłonność do podejmowania decyzji

inwestycyjnych wpływa ponadto stabilność otoczenia zewnętrznego, jednak na te czynniki administracja ma

ograniczony wpływ.

Z drugiej strony realizacji celu zwiększenia stopy inwestycji sprzyjają duże potencjalne zasoby

inwestycyjne, m.in. spółek Skarbu Państwa, agencji rządowych i innych podmiotów publicznych oraz

instytucji międzynarodowych, których Polska jest członkiem. Wciąż stoimy też przed szansą ukierunkowania

środków unijnych z perspektywy finansowej 2014–2020 na trwałą zmianę modelu rozwojowego.

Możliwości generowania strumieni inwestycyjnych dają także: rozwinięty na tle regionu rynek finansowy

oraz rosnąca popularność różnych form finansowania działalności wśród polskich przedsiębiorców

(faktoring, leasing, emisja obligacji).

Istotne uzupełnienie krajowych źródeł finansowania przedsięwzięć rozwojowych stanowi prywatny kapitał

zagraniczny. Nadal jednak wśród kluczowych kryteriów w mechanizmie stosowanych zachęt do realizacji

inwestycji na terenie Polski brakuje wpisania się potencjalnego inwestora w cele rozwojowe kraju. Polska

jest atrakcyjnym rynkiem dla inwestorów zagranicznych, na co wskazują m.in. coroczne wyniki badań

atrakcyjności inwestycyjnej (European Attractiveness Survey EY) czy otoczenia regulacyjnego (Doing

Business Bank Światowy). Stoi to jednak w kontrze z poziomem stopy inwestycji sektora przedsiębiorstw –

średnio ok. 11% PKB, w porównaniu do ponad 17% w Czechach. Atrakcyjność Polski jest zatem pochodną

wielkości rynku krajowego, lokalizacji geograficznej oraz członkostwa w UE. Polska jest w dalszym ciągu

atrakcyjna zwłaszcza dla przemysłów tradycyjnych. Mało inwestycji lokuje się w sektorach/branżach badań

i rozwoju oraz wysokich technologii (wyjątek stanowi m.in. przemysł samochodowy). W dalszym ciągu

potrzebne są inwestycje w przedsięwzięcia przemysłowe, mają one bowiem z reguły bardziej trwały

charakter. Specyfika tych nakładów (z reguły znaczne i ulokowane w bazę trwałą) sprawia, że ich wycofanie

nie może nastąpić natychmiast, nawet w sytuacji zmieniających się warunków zewnętrznych. Jednakże

proporcje pomiędzy klasycznymi inwestycjami przemysłowymi a inwestycjami w sferze B+R są

niesatysfakcjonujące z punktu widzenia strategicznych celów gospodarki. Obowiązujący Program

wspierania inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki polskiej na lata 2011–2023 ukierunkowuje

wsparcie na inwestycje produkcyjne w takich sektorach jak: motoryzacyjny, elektroniczny oraz produkcji

sprzętu AGD, lotniczy, biotechnologii, rolno-spożywczy, a także na inwestycje w sektorze nowoczesnych

usług i badawczo-rozwojowym. Jednakże ostateczny wybór sektorów będzie dostosowany do celów

rozwojowych Polski.

Zobowiązania z tytułu BIZ w relacji do PKB

Żródło: Eurostat

Analiza systemu przyciągania i obsługi inwestycji wskazuje, że na poziomie krajowym funkcjonuje

8 instytucji wspierających inwestorów (PAIiIZ, BGK, PARP, ARP, PIR, SSE, MR, NCBR), działających często

w oderwaniu od systemu wsparcia funkcjonującego na poziomie regionalnym. Mnogość instytucji

działających w tym samym obszarze i ich jednostkowe priorytety negatywnie wpływają na skuteczność

działań i efektywność wydatkowanych w ich ramach środków. Podobną diagnozę można sformułować

w odniesieniu do obecnej sytuacji w instytucjach wsparcia rozwoju społeczno-gospodarczego w Polsce.

Rodzi to ryzyko regulacyjne i operacyjne, ogranicza skuteczność działania, uniemożliwia skuteczną

koordynację i współpracę, a także negatywnie wpływa na percepcję współpracy ze strony partnerów

komercyjnych lub przedsiębiorców.

II Cel i oczekiwane efekty

Trwałe zwiększenie stopy

inwestycji i ich jakości

w dłuższej perspektywie,

przy większym

wykorzystaniu środków

krajowych

W celu uniknięcia „dryfu rozwojowego” i pozostania w grupie krajów

o średnim dochodzie, konieczne jest zwiększenie skali inwestycji, głównie

w sektorach zwiększających potencjał rozwojowy gospodarki. Szczególnie

pożądane są zarówno krajowe, jak i zagraniczne inwestycje prywatne w

zakresie produkcji nowoczesnych, innowacyjnych wyrobów średniej i

wysokiej techniki, atrakcyjnych dla nabywców w kraju i za granicą.

Podejmowane będą również inicjatywy mające na celu wzmocnienie

koordynacji działań i współpracy instytucji przyciągających i obsługujących

inwestorów zagranicznych na poziomie krajowym i regionalnym, w celu

podniesienia jakości oferowanych przez nie usług. Z drugiej zaś strony

udzielone zostanie wsparcie podmiotom obsługującym inwestorów

krajowych w celu stworzenia dla nich odpowiednich warunków do

rozwoju kapitału polskiego, zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami.

Z uwagi na fakt, że oszczędności dobrowolne oscylują w Polsce wokół

zera, a o wysokości stopy oszczędności gospodarstw domowych stanowią oszczędności emerytalne,

równolegle podejmowane będą działania zachęcające do wzrostu oszczędności w obu kategoriach. Dotyczy

to działań informacyjno-edukacyjnych (wzrost wiedzy i świadomości społeczeństwa dot. perspektyw

systemu emerytalnego), zmian w systemie emerytalnym, ograniczenia przywilejów emerytalnych, a także

rozbudowy kapitałowego komponentu zabezpieczenia społecznego i rozwoju instytucji oferujących

możliwości oszczędzania długoterminowego.

Efektem realizacji działań w tym obszarze będzie zmobilizowanie różnych źródeł środków finansowych

w celu znacznego zwiększenia poziomu inwestycji w Polsce. Istotne będzie przede wszystkim podjęcie

działań przyczyniających się do budowania kultury oszczędzania, ponieważ to poziom oszczędności

krajowych stanowi o możliwościach inwestycyjnych gospodarki.

III Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Stopa inwestycji*

%

20,1

(2015)

22,0–25,0

25,0

GUS

Oszczędności brutto gospodarstw domowych w

relacji do PKB

%

1,7

(2014)

2,2

>5,0

GUS/NBP

* Wartości w 2020 r. i 2030 r. odnoszą się do średniego poziomu zakładanego dla lat 2020–2030

IV Kierunki interwencji

1. Zwiększenie koordynacji wsparcia inwestycji rozwojowych

Zmiany instytucjonalne ukierunkowane będą na lepszą koordynację działań poszczególnych podmiotów

realizujących politykę gospodarczą w zakresie wsparcia inwestycji rozwojowych, eliminację dublowania się

ich kompetencji oraz zwiększenie ich efektywności poprzez łączenie poszczególnych funkcji. Zakładanym

efektem jest zarówno lepsze dopasowanie wachlarza instrumentów do potrzeb inwestorów, jak i bardziej

efektywne dotarcie do nich z ofertą wsparcia.

Szczególną rolę w tym zakresie będzie pełnił Polski Fundusz Rozwoju (PFR), który będzie inwestował

w zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy Polski poprzez uzupełnienie zaangażowania sektora

prywatnego w zaspokajaniu potrzeb polskich przedsiębiorstw oraz wsparcie priorytetowych segmentów

gospodarki. PFR stanowić będzie platformę usług finansowych i doradczych dysponujących zestawem

narzędzi na wzór instytucji rozwojowych istniejących na dojrzałych rynkach (Niemiec, Francji, Włoch,

Kanady, Korei Południowej).

Realizując cel strategiczny, jakim są inwestycje w długoterminowy rozwój Polski, PFR wpisywać się będzie

w realizację celów zdefiniowanych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. PFR będzie działać

w celu zapewnienia kapitału dla polskich firm i łagodzenia wahań koniunktury gospodarczej. Będzie

wspierał rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności, ekspansję zagraniczną polskich przedsiębiorstw;

promocję gospodarki i wspomagania napływu inwestycji zagranicznych. Pomoże przygotować się polskiej

gospodarce na wyzwania związane z globalizacją i oddziaływaniem światowych trendów społecznogospodarczych.

Narzędzia PFR będą wykorzystywane do realizacji kluczowych programów rządowych wspierających rozwój

Polski (Program Start in Poland, Program Ekspansji Międzynarodowej Polskich Przedsiębiorstw, Program

Gwarancji dla MŚP, Program Rozwoju Kapitału, Program Mieszkanie+, Program Elektromobilności). Grupa

PFR koordynować będzie działalność Agencji Rozwoju Przemysłu, Banku Gospodarstwa Krajowego,

Korporacji Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych, Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu S.A. oraz Polskiej

Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości.

Nowa formuła działania w obszarze współpracy z inwestorami umożliwi bardziej efektywne wykorzystanie

istniejących narzędzi inwestycji w rozwój gospodarki poprzez koordynację i specjalizację oferty podległych

podmiotów. Pozwoli też na bardziej precyzyjne ukierunkowanie strumieni zaangażowania. Nowe programy

rozwoju wypełnią obecnie zidentyfikowane luki rynkowe, takie jak m.in.: finansowanie podmiotów w fazie

B+R, w fazie komercjalizacji lub internacjonalizacji patentu; dostępność oraz redukcja kosztu zabezpieczenia

finansowania dłużnego; dostępność finansowania kapitałowego dla dużych przedsięwzięć, finansowanie

projektów infrastrukturalnych JST, wiedza na temat atrakcyjności inwestycji kapitałowych w Polsce,

dostępność taniego mieszkalnictwa.

Działania do 2020 r.

















Stworzenie ram działania dla struktur administracyjnych w zakresie wspierania i obsługi inwestorów

krajowych oraz zagranicznych.

Identyfikacja możliwości rozwojowych kraju (sektory/branże) i budowa optymalnej strategii

rozwoju Polski, w tym z wykorzystaniem dostępnych narzędzi (zmiana dotychczasowego Programu

wsparcia … i kompleksowego systemu wsparcia w ramach SSE).

Określenie mechanizmów absorpcji zagranicznego kapitału intelektualnego (start-upy

technologiczne, kadra naukowa i zarządzająca transferem wiedzy) oraz kapitału finansowego

wysokiego ryzyka na poziomie zalążkowym (seed capital, BIZ).

Stworzenie systemu oceny inwestycji.

Podejmowanie działań promocyjnych i aktywnego poszukiwania inwestorów zarówno w Polsce, jak

i za granicą.

Integracja instytucji prorozwojowych, usprawnienie polityki gospodarczej w obszarze inwestycji,

sprawne wykorzystywanie dostępnych źródeł ich finansowania.

Zagwarantowanie dostępu do pakietów usług oferowanych przez Polski Fundusz Rozwoju,

dedykowanych lukom rynkowym i potrzebom takich grup podmiotów jak: nowe innowacyjne firmy,

mikro i MŚP, duże przedsiębiorstwa, JST i administracja publiczna, klienci indywidualni oraz firmy

zagraniczne.

Reorganizacja nadzoru nad spółkami Skarbu Państwa i wspieranie ich zaangażowania w inwestycje

rozwojowe.

Działania po 2020 r.







Wzmocnienie znaczenia interesariuszy z poziomu regionalnego w kształtowaniu polityki

inwestycyjnej.

Ocena efektywności wprowadzanych rozwiązań i instytucji, identyfikacja istniejących barier

w procesie wspierania inwestorów oraz dalsze dostosowanie funkcjonowania tworzonych do roku

2020 instytucji do bieżących potrzeb zgłaszanych przez inwestorów krajowych i zagranicznych

celem dostarczania im najwyższej jakości usług, w tym również opieki poinwestycyjnej.

Dalsza promocja Polski jako atrakcyjnego miejsca dla inwestycji – zarówno krajowych, jak

i zagranicznych.



Poz. 260

Kontynuacja realizowanych wcześniej działań związanych z aktywnym poszukiwaniem inwestorów

deklarujących podejmowanie innowacyjnych inwestycji w Polsce, sprzyjających reindustrializacji

polskiej gospodarki, zwiększeniu potencjału do ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorstw oraz

wzrostowi konkurencyjności polskiej gospodarki.

Projekty strategiczne

Polityka inwestycyjna – pakiet działań na rzecz stworzenia systemu skoordynowanej i profesjonalnej

obsługi inwestorów i procesów inwestycyjnych w formule jednego punktu kontaktu (one stop

shop) z wykorzystaniem zharmonizowanego katalogu instrumentów wsparcia, dopasowanego do celów

rozwojowych gospodarki. Pakiet działań obejmować będzie m.in. wsparcie nowych inwestycji

realizowanych przez polskie i zagraniczne firmy, kluczowych dla zwiększania innowacyjności gospodarki,

restrukturyzacji produkcji oraz poprawy konkurencyjności i tym samym tworzenia wizerunku Polski jako

dobrego miejsca do inwestowania. Skonsolidowanie oferty dla inwestorów w jednym miejscu powinno

zwiększyć skuteczność i racjonalność wydatkowania środków finansowych, zarówno na szczeblu

centralnym, jak i regionalnym, zapobiegając dublowaniu się zadań realizowanych dotychczas przez różne

instytucje. Koordynacja działań i modyfikacja dotychczasowego podejścia będzie także obejmować jedno

z istotnych narzędzi w działaniach inwestycyjnych, jakim są Specjalne Strefy Ekonomiczne (SSE).

Polski Fundusz Rozwoju – utworzenie instytucji prorozwojowej o dużym potencjale inwestycyjnym

i z profesjonalnym nadzorem właścicielskim. Połączenie potencjału poszczególnych instytucji pozwoli

osiągnąć efekt synergii i zwiększy możliwości pozyskiwania finansowania z rynku, umożliwiając realizację

dużych projektów. PFR będzie pełnić ważną rolę m.in. w polityce inwestycyjnej, tj. jednego punktu obsługi

inwestora (one stop shop).

Reforma zarządzania mieniem państwowym – powierzenie kompetencji właścicielskich dotyczących

spółek z udziałem Skarbu Państwa Prezesowi Rady Ministrów oraz możliwość delegowania uprawnień do

wykonywania praw z akcji na innego członka Rady Ministrów, pełnomocnika rządu lub inny podmiot.

W ramach koordynacji nadzoru właścicielskiego Prezes Rady Ministrów będzie mógł określać zasady

nadzoru właścicielskiego oraz dobre praktyki, w szczególności w zakresie społecznej odpowiedzialności

biznesu, polityki dywidendowej, sponsoringu, a także kształtowania wynagrodzeń. Utworzona zostanie

również Rada do spraw spółek z udziałem Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych jako ciało

doradcze, zapewniające kompleksowe i profesjonalne wsparcie w zakresie koordynacji nadzoru

właścicielskiego. Reforma umożliwi opracowanie i wprowadzenie wspólnych i jednolitych dla wszystkich

zasad zarządzania mieniem państwowym, a w konsekwencji przyczyni się do wzmocnienia efektywności

nadzoru właścicielskiego oraz wzrostu wartości majątku państwowego.

2. Rozwój rynku finansowego

Rozwój rynku finansowego sprzyja łatwiejszemu transferowi kapitału między podmiotami dysponującymi

jego nadwyżkami i tymi, które odczuwają jego niedobór. Sprzyja również efektywnej wymianie dóbr i usług

w gospodarce, a także – oferując dostęp do różnorodnych instrumentów finansowych – dywersyfikacji

ryzyka.

Unia Rynków Kapitałowych obejmuje inicjatywy mające na celu rozwijanie w Europie finansowania poprzez

rynki kapitałowe (jako komplementarnego źródła dla kredytów bankowych), ze szczególnym

uwzględnieniem finansowania infrastruktury oraz małych i średnich przedsiębiorstw. Unia Rynków

Kapitałowych ma na celu zwiększenie roli w finansowaniu gospodarki zarówno inwestorów indywidualnych,

jak i instytucjonalnych (np. fundusze inwestycyjne, firmy ubezpieczeniowe), a w rezultacie zmniejszenie

udziału, jaki w tym finansowaniu wcześniej miały banki.

Oczekiwanym efektem tego kierunku interwencji jest zwiększenie dostępności finansowania zewnętrznego

dla przedsiębiorstw poprzez wykorzystanie mechanizmów rynku finansowego i sektora finansowego,

a przez to zwiększenie ich potencjału inwestycyjnego.

Działania do 2020 r.

 Wspieranie dostępu MŚP do kapitału oraz ich inwestycji związanych z wdrażaniem wyników prac

badawczo-rozwojowych (w tym MŚP o wysokim potencjale innowacyjnym).

 Uruchomienie inwestycji MŚP przez przejęcie od nich części ryzyka, na podstawie analizy obecnie

funkcjonujących systemów i dotychczasowych doświadczeń w tym obszarze.

 Wzmacnianie stabilności sektora finansowego, w tym efektywności infrastruktury rynkowej.

 Przygotowanie infrastruktury polskiego rynku finansowego na zmiany przewidziane w inicjatywie

„Unia Rynków Kapitałowych” Komisji Europejskiej.

 Zwiększenie dywersyfikacji instrumentów rynku finansowego wdrażanych na poziomie lokalnym

i regionalnym poprzez rozszerzenie sieci ich dystrybucji oraz oferty produktowej jako dopełnienia

wsparcia o charakterze bezzwrotnym realizowanego na poziomie regionalnym.

 Wsparcie oferty komercyjnych instytucji finansowych (zwłaszcza lokalnych bądź regionalnych)

instrumentów finansowania bieżącej działalności bądź rozwoju.

 Upowszechnianie w świadomości społeczeństwa wiedzy z zakresu funkcjonowania rynków

finansowych poprzez rozwój systemu szkoleń (działania w sferze edukacji dotyczące m.in.

zarządzania kapitałem, realizacji inwestycji i instrumentów finansowych służących pomnażaniu

kapitału).

 Zwiększenie skali działań odpowiedzialnych instytucji finansowych na rynku krajowym.

Działania po 2020 r.

 Kontynuacja działań umożliwiających przedsiębiorcom uzyskanie z różnych źródeł dostępu do

finansowania na rozwój działalności, w tym poprzez dalsze wzmacnianie stabilności, dostępności,

efektywności rynku finansowego w Polsce.

 Identyfikacja barier w dostępie do pozyskiwania środków na rynku finansowym dla przedsięwzięć

rozwojowych i projektowanie mechanizmów pozwalających na ich ograniczanie.

Projekty strategiczne

System współdzielenia ryzyka dla MŚP – uruchomienie środków finansowych polskich przedsiębiorstw

ulokowanych w depozytach bankowych poprzez przejęcie od nich części ryzyka inwestycyjnego. Projekt

wprowadza System gwarancyjny dla MŚP jako trwały, systemowy instrument wsparcia ich rozwoju, przy

wykorzystaniu gwarancji spłaty kredytów, oparty na Krajowym Funduszu Gwarancyjnym (KFG) oraz

Funduszu Gwarancyjnym w Programie Operacyjnym Inteligentny Rozwój (FG POIR). Oferta powszechnie

dostępnych gwarancji dla MŚP z jednej strony uruchomi zasoby finansowe polskich firm i ich skłonność do

inwestowania, a z drugiej zwiększy efektywność wykorzystania środków unijnych. Projekt ten przyczynia

się do realizacji celów określonych w obszarach: Rozwój innowacyjnych firm, Małe i średnie

przedsiębiorstwa oraz Efektywność wykorzystania środków UE.

3. Wzmocnienie znaczenia Giełdy Papierów Wartościowych i rynku kapitałowego w Polsce

Giełda Papierów Wartościowych ma potencjał, by stać się znaczącym źródłem finansowania kapitału dla

rozwoju, a także jednym z kluczowych narzędzi uzyskania przez Polskę pozycji lidera na rynku kapitałowym

Europy Środkowej i Wschodniej. W otoczeniu giełdy funkcjonują polskie firmy inwestycyjne

i wystandaryzowana infrastruktura post-transakcyjna (Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych)

spełniająca wymogi regulacyjne UE. W zakresie infrastruktury depozytowo-rozliczeniowo-rozrachunkowej

i raportowania transakcji celem jest tworzenie rozwiązań wspomagających rozwój polskiego rynku

finansowego w sposób efektywny i niezawodny oraz działanie na rzecz jego stabilności.

Działania w zakresie rozwoju rynku kapitałowego ukierunkowane będą na zwiększenie udziału kapitału

prywatnego w finansowaniu inwestycji poprzez zniesienie barier w rozwoju rynku kapitałowego. Giełda

Papierów Wartościowych zapewnia odpowiednią infrastrukturę dla rozwoju tego ważnego segmentu rynku

finansowego. Rozwój rynku kapitałowego jest istotny dla realizacji SOR w zakresie rozbudowy polskiego

przemysłu na bazie najnowszych technologii oraz w zakresie wzrostu inwestycji i ich efektywności, przy

zwiększonym udziale kapitału krajowego.

Podmioty infrastruktury rynku kapitałowego powinny skupić się zwłaszcza na utrzymaniu i rozwoju

przewagi konkurencyjnej na lokalnym rynku, wzmacniając tym samym rozwój lokalnej gospodarki.

Przewaga konkurencyjna powinna być oparta o kompleksową i stale doskonaloną ofertę produktów i usług

oraz atrakcyjne ceny usług.

Polski rynek kapitałowy, ze względu na konkurencję międzynarodową, nie jest w stanie się rozwijać bez

zaangażowania lokalnych uczestników rynku, zainteresowanych jego rozwojem. Warunki działania

lokalnych pośredników nie powinny być gorsze niż zagranicznych, ze względu na przewagę technologiczną

zagranicznych firm inwestycyjnych. Inwestorzy zagraniczni będą bardziej zainteresowani polskim rynkiem

kapitałowym, gdy rodzimy rynek będzie odznaczać się płynnością, zapewnioną przez polskich inwestorów

indywidualnych i instytucjonalnych. Z tego względu stymulowanie rozwoju polskich inwestorów

instytucjonalnych oraz wzrost zamożności polskich inwestorów indywidualnych są kluczowe dla właściwego

rozwoju polskiego rynku kapitałowego oraz dla pomnażania kapitału. Dalszy rozwój małych i średnich

spółek oraz zapewnienie mechanizmów stymulowania płynności na tych spółkach zmniejszy możliwy

negatywny wpływ spodziewanej migracji obrotu na dużych spółkach na zagraniczne platformy obrotu,

dokonywanej przez zagranicznych inwestorów.

Rynki kapitałowe są szczególnie efektywne przy przenoszeniu kapitału do sektorów/branż o wyższym

poziomie produktywności, co jest warunkiem trwałości rozwoju gospodarczego. Mają one wobec tego do

odegrania ważną rolę w rozwoju społeczno-gospodarczym

•

•

•

•

dostarczanie obiektywnych informacji o gospodarce i spółkach, warunkujących efektywną alokację

funduszy prywatnych i publicznych,

wykorzystanie efektywnego mechanizmu mobilizacji i transferu kapitału prywatnego do

przedsiębiorstw poszukujących komplementarnych wobec własnych środków oraz kredytu

bankowego form finansowania prowadzonej przez siebie działalności i dokonywanych inwestycji,

finansowanie, zwłaszcza w odniesieniu do najbardziej dynamicznych polskich przedsiębiorstw, ze

szczególnym uwzględnieniem przedsiębiorstw o średniej kapitalizacji (tzw. midcap),

wspieranie procesu budowy wartości przedsiębiorstwa do rozmiarów pozwalających na określenie

go „krajowym czempionem”.

W ramach tego kierunku interwencji wzmocnieniu ulegnie znaczenie polskiego rynku kapitałowego, który

powinien stać się znaczącym źródłem finansowania kapitału dla rozwoju. Zakładanym efektem tego

kierunku interwencji jest zwiększenie dostępności finansowania zewnętrznego dla przedsiębiorstw poprzez

wykorzystanie mechanizmów rynku kapitałowego i sektora finansowego, a przez to zwiększenie ich

potencjału inwestycyjnego.

Dodatkowo wzmocnienie roli Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie powinno skutkować

reklasyfikacją w rankingach MSCI, FTSE i S&P polskiego rynku kapitałowego i osiągnięcie statusu rynków

dojrzałych. To z kolei umożliwia przyciągnięcie większych kapitałów, zwiększających płynność giełdy

i zapewnienie większej stabilności kapitału, a tym samym umacnia jej pozycję w regionie i na arenie

międzynarodowej.

Działania do 2020 r.

 Wspieranie dostępu przedsiębiorstw, w tym z sektora MŚP do kapitału.

 Wspieranie inwestycji MŚP związanych z wdrażaniem wyników prac badawczo-rozwojowych, w tym

MŚP o wysokim potencjale innowacyjnym, przemodelowanie rynku New Connect i uczynienie

z niego znaczącego narzędzia finansowania start-upów i małych spółek o dużym potencjale wzrostu.

 Stworzenie centrum informacyjnego dla firm (zapewniającego informacje dotyczące wejścia na

giełdę, zasad fuzji i przejęć, funduszy typu venture capital, edukacji spółek w zakresie możliwości

wykorzystywania instrumentów pochodnych w celu zabezpieczania przed ryzykiem).

 Podniesienie efektywności modelu funkcjonowania nadzoru nad rynkiem kapitałowym w Polsce

w kierunku identyfikacji działań obniżających koszty nadzoru ponoszone przy wprowadzaniu

nowych produktów i usług.

 Zmiany regulacyjne zwiększające wykorzystanie poszczególnych instrumentów finansowania

przedsiębiorstw i inwestycji, znoszące bariery i ograniczenia związane z rozwojem instrumentów





















– 98 –

Poz. 260

stymulujących budowanie płynności w sektorze finansowym oraz wpisanie ich w długoterminową

strategię rozwoju polskiego rynku kapitałowego (w tym również dostosowanie regulacji polskich do

regulacji europejskich), przy uwzględnieniu specyfiki rynku polskiego oraz zapewnieniu równej

konkurencji polskim podmiotom w stosunku do podmiotów zagranicznych.

Analiza możliwości wzmocnienia roli polskiego rynku kapitałowego w regionie Europy Środkowej

i Wschodniej oraz poszukiwanie możliwości budowy aliansów operacyjnych i kapitałowych z innymi

rynkami w regionie, przy wykorzystaniu doświadczeń w budowie rynku polskiego, z GPW jako

liderem aliansu.

Identyfikacja działań umożliwiających obniżenie kosztów transakcyjnych na polskim rynku

kapitałowym dla uczestników rynku tworzących te koszty dla finalnego klienta (inwestora

i emitenta) w celu lepszego stymulowania płynności obrotu na instrumentach finansowych.

Wspieranie rozwoju rynku kapitałowego poprzez realizację Programu Budowy Kapitału.

Poprawa płynności instrumentów finansowych dla finansowania inwestycji (rządowe obligacje

infrastrukturalne, obligacje korporacyjne, listy zastawne, jednostki funduszy inwestycyjnych) przez

likwidację barier, przegląd rozwiązań systemowych i obniżkę kosztów transakcyjnych celem

zwiększenia bezpieczeństwa systemu finansowego.

Ochrona inwestorów poprzez likwidację luk w prawie utrudniających ściganie przestępców.

Wyznaczenie wyspecjalizowanych sądów i prokuratur oraz stworzenie specjalistycznych aplikacji

w ramach zawodów prawniczych z zakresu rynku kapitałowego.

Zagwarantowanie podmiotom funkcjonującym na rynku dostępu do wiarygodnej informacji

o ryzyku kontrahenta.

Wzmocnienie ochrony praw akcjonariuszy mniejszościowych, w tym zwiększenie skuteczności

przestrzegania przez spółki giełdowe zasad ładu korporacyjnego.

Usunięcie barier dotyczących wspólnego rozliczania zysków i strat z akcji i TFI, a także przegląd

mechanizmów zbiorowego inwestowania (model TFI) celem usunięcia barier i niesprawności

(w tym wysokie koszty).

Podniesienie pozycji Warszawy jako ważnego regionalnego lub europejskiego centrum

gospodarczo-finansowego dla banków i innych podmiotów związanych z rynkiem kapitałowym.

Działania po 2020 r.







Dalsze wzmacnianie rozwoju rynku kapitałowego, m.in. dzięki realizacji strategii dla rozwoju rynku

kapitałowego w Polsce.

Analiza skuteczności realizowanych działań i ich dostosowanie do potrzeb uczestników rynku

kapitałowego.

Dalsza dywersyfikacja źródeł finansowania, zwiększenie poziomu dostępnych kapitałów oraz

obniżenie kosztu kapitału.

Projekty strategiczne

Strategia dla rozwoju rynku kapitałowego w Polsce – opracowanie strategii, która pozwoli na

zidentyfikowanie niezbędnych zmian instytucjonalnych i regulacyjnych (uwzględniając m.in. zmiany

wprowadzane przez Komisję Europejską w ramach „Unii Rynków Kapitałowych”), skutkujących wzrostem

znaczenia finansowania udziałowego oraz emisji instrumentów dłużnych w polskiej gospodarce. Od strony

makroekonomicznej, większa aktywność inwestorów instytucjonalnych i indywidualnych na rynku

zwiększy podaż kapitału inwestycyjnego niezbędnego do finansowania projektów rozwojowych (wzrost

stopy inwestycji). Od strony działalności polskich przedsiębiorstw, ułatwienie im dostępu do finansowania

kapitałowego zwiększy ich możliwości podnoszenia produktywności i innowacyjności, a więc końcowo –

wartości dodanej (wzrost PKB). Ponadto rozwój rynku kapitałowego w Polsce będzie tworzył nowe miejsca

pracy o wysokich kompetencjach, wpływając na przyciąganie do Polski zagranicznych instytucji

finansowych i budując w Warszawie centrum usług finansowych.

Centrum ratingu i analiz – utworzenie polskiej profesjonalnej instytucji zajmującej się gromadzeniem

i analizą informacji o ryzyku kontrahenta. Wypełni ona lukę w zakresie oferty ratingowej na rynku

krajowym w segmencie przedsiębiorstw oraz wesprze MŚP w obiektywnej wycenie rynkowej ryzyka

kredytowego i innych instrumentów rynku finansowego. Usługi te minimalizować będą ryzyko inwestorów

giełdowych, w szczególności w odniesieniu do firm o małej i średniej kapitalizacji.

4. Zwiększenie wykorzystania publicznych źródeł współfinansowania do stymulowania prywatnych

nakładów inwestycyjnych

Działania w tym zakresie będą ukierunkowane na analizę struktury i efektywności wydatków publicznych,

co pozwoli na zwiększenie ich koordynacji oraz efektywności. Lepsze wykorzystanie publicznych źródeł

finansowania, zarówno na szczeblu całego kraju, jak i jednostek samorządu terytorialnego, doprowadzi do

wzrostu inwestycji prywatnych. Ważne znaczenie w tym kontekście mają działania pozwalające na właściwe

wykorzystanie i ukierunkowanie środków pochodzących z Unii Europejskiej w ramach istniejących

i przyszłych programów oraz inicjatyw. Ma to szczególne znaczenie, zważywszy na rolę funduszy unijnych,

będących ważnym uzupełnieniem środków krajowych w polskiej gospodarce.

Działania do 2020 r.

 Dostosowanie wykorzystania środków w ramach obecnej perspektywy finansowej UE i ich

ukierunkowanie na realizację celów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Projekt

strategiczny w tym zakresie został opisany w obszarze Efektywność wykorzystania środków UE.

 Wypracowanie rozwiązań umożliwiających pozyskanie środków z budżetu UE w kolejnej

perspektywie finansowej w związku z realizacją Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

 Szersze wykorzystanie źródeł finansowania inwestycji ze środków krajowych oraz z instytucji

międzynarodowych (EBI, EFI, EBOIR).

 Zapewnienie finansowania dla projektów dużych (podmiotów sektora rządowego oraz pozostałych

inwestorów/promotorów projektów), MŚP oraz spółek średniej kapitalizacji.

 Zintensyfikowanie współpracy z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym i zwiększenie skali wsparcia

uzyskanego w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych na inwestycje

w Polsce.

 Monitoring i sprawozdawczość pozyskiwania wsparcia z EFIS przez polskich inwestorów, w tym

prowadzenie listy projektów rządowych ubiegających się o wsparcie EFIS.

 Zwiększenie efektywności inwestycji JST.

Projekty strategiczne

EFIS dla polskiej gospodarki – zapewnienie koordynacji działań administracji rządowej oraz podległych jej

podmiotów (w tym spółek Skarbu Państwa) w zakresie pozyskiwania finansowania z EFIS. W efekcie

możliwe będzie zwiększenie liczby inwestycji przez zapewnienie ich finansowania na korzystnych

warunkach oferowanych przez Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) oraz podmioty z nim współpracujące

w ramach Planu Inwestycyjnego dla Europy (planu Junckera).

5. Zwiększenie efektywności wydatków publicznych w zakresie dostarczania wysokiej jakości

infrastruktury i usług publicznych

Istotne znaczenie w kontekście realizacji tego kierunku interwencji ma rozwój partnerstwa publicznoprywatnego (PPP). Podstawą PPP jest bowiem taki podział zadań między sektorem prywatnym i publicznym

oraz wykorzystanie wiedzy i umiejętności, aby wspólne przedsięwzięcie zrealizować efektywnie oraz

z korzyścią dla społeczeństwa. PPP stwarza szansę na realizację istotnych projektów w takich obszarach jak

np. edukacja, ochrona zdrowia, ochrona środowiska czy infrastruktura, a zarazem stanowi wyzwanie dla

administracji publicznej i przedsiębiorców. Oprócz korzyści związanych z pozyskaniem finansowania przez

partnera publicznego, PPP ma wpływ na jakość świadczonych społeczeństwu usług i poprawę standardu

dostępnej infrastruktury.

Działania do 2020 r.

 Zwiększenie skali i efektywności inwestycji finansowanych w systemie partnerstwa publicznoprywatnego.

 Wprowadzenie zmian prawnych przyjaznych dla rozwoju PPP, w tym wyeliminowanie

zidentyfikowanych barier systemowych.

 Wypracowanie standardowych dokumentów umownych i przetargowych dla projektów PPP.

 Działania szkoleniowe w zakresie PPP dla jednostek publicznych wszystkich szczebli

i przedsiębiorców.

 Stworzenie listy planowanych przedsięwzięć PPP, obejmującej inwestycje rządowe i samorządowe,

które potencjalnie mogą być realizowane w ramach PPP, w tym powiązanie ww. listy z rządowymi

programami społeczno-gospodarczymi.

 Szersze wykorzystanie dostępnych źródeł finansowania w realizacji projektów PPP, w tym Polskiego

Funduszu Rozwoju oraz środków i instrumentów gwarancyjnych UE.

 Zintensyfikowanie wsparcia merytorycznego i weryfikacji planowanych projektów PPP.

Działania po 2020 r.



Rozszerzenie zakresu działań upowszechniających stosowanie formuły PPP i ich dostosowanie do

aktualnych potrzeb rynku, zidentyfikowanych na podstawie przeprowadzonej ewaluacji. Celem

realizowanych zadań będzie w dalszym ciągu zwiększenie efektywności i skali usług publicznych

i infrastruktury publicznej, dostarczanych przy zastosowaniu PPP.

Projekty strategiczne

Polityka rządu w zakresie rozwoju partnerstwa publiczno-prywatnego (PPP) – działania prowadzące do

wzrostu efektywności wydatków publicznych w zakresie dostarczania wysokiej jakości usług

i infrastruktury oraz zwiększenia zaangażowania kapitału, specjalistycznej wiedzy i doświadczenia sektora

prywatnego w projekty publiczne, dzięki stworzeniu lepszego klimatu dla inwestycji publicznych

wykorzystujących mechanizm PPP.

6. Budowa długoterminowego kapitału Polaków

Kierunek ten ma na celu zwiększenie skali oszczędności w gospodarce poprzez budowę kultury

oszczędzania, upowszechnienie w świadomości społeczeństwa korzyści płynących z inwestowania

w instrumenty długoterminowe oraz zmiany w dotychczas funkcjonującym systemie emerytalnym.

Budowanie oszczędności jest fundamentalnym elementem wzmacniania krajowej gospodarki. Stanowią one

istotne źródło akumulacji kapitału i tym samym warunek dla wzrostu gospodarczego. Odpowiedni poziom

oszczędności krajowych zabezpiecza gospodarkę przed uzależnieniem od zagranicznych źródeł kapitału.

Umożliwia także finansowanie przyszłych wydatków, zabezpieczając tym samym przyszłe potrzeby.

Na poziom oszczędności w gospodarce wpływają m.in.: dochód narodowy, wielkość nagromadzonego

majątku, polityka fiskalna państwa i jej ograniczenia budżetowe, struktura wydatków rządowych, system

zabezpieczenia społecznego, poziom rozwoju rynku finansowego i jego poszczególnych segmentów

(kapitałowego, ubezpieczeniowego itd.) oraz oferowane w jego ramach instrumenty zachęcające do

oszczędzania. Istotne są także czynniki o charakterze psychologicznym.

Oszczędności są także istotne, dlatego że pozwalają na zapewnienie bezpieczeństwa i dobrobytu rodziny.

Powinny być w związku z tym gromadzone w trakcie całego życia: poprzez budowę kapitału ludzkiego oraz

finansowego, a następnie budowę aktywów i dochodów z kapitału celem zapewnienia bezpieczeństwa w

okresie starości. Wzrostowi dochodów i aktywów gospodarstw domowych oraz zabezpieczeniu

bezpieczeństwa rodziny służyć będą zmiany w trzech wymiarach: zmniejszanie obciążeń gospodarstw

domowych, rozwój kwalifikacji dających wysokie dochody oraz budowa oszczędności systemowych,

pracowniczych i indywidualnych.

Działania do 2020 r.









Przebudowa modelu funkcjonowania Otwartych Funduszy Emerytalnych w kierunku poprawy

efektywności funkcjonowania z perspektywy uczestnika OFE.

Wprowadzenie systemu dobrowolnych trzeciofilarowych pracowniczych programów emerytalnych

w sektorze przedsiębiorstw – Pracownicze Plany Kapitałowe (PPK).

Reforma trzeciofilarowych indywidualnych programów emerytalnych.

Ustanowienie Polskiego Funduszu Rozwoju (poprzez PFR TFI) instytucją obsługującą Pracownicze

Plany Kapitałowe (PPK) na etapie ich tworzenia.













– 101 –

Poz. 260

Stworzenie centralnej elektronicznej ewidencji kapitałowych programów emerytalnych przy ZUS,

umożliwiającej gromadzenie informacji o kapitałowych programach emerytalnych w jednym

miejscu.

Upowszechnianie w świadomości społeczeństwa wiedzy z zakresu ekonomii i finansów – edukacja

szkolna (zajęcia praktyczne z budżetu, podstawy inwestycji); spotkania informacyjne dla

pracowników (programy emerytalne, akcje pracownicze); spotkania informacyjne dla firm (wejście

na giełdę, zasady fuzji i przejęć, fundusze typu venture capital).

Budowa kultury oszczędzania m.in. poprzez wdrożenie nowych rozwiązań w zakresie dodatkowych

długoterminowych produktów oszczędnościowych (upowszechnienie dostępu do inwestycji na

rynku nieruchomości – Publiczne Fundusze Nieruchomości, uatrakcyjnienie oferty obligacji dla

inwestorów indywidualnych przez emisję skarbowych obligacji premiowych oraz emisję obligacji

infrastrukturalnych, obniżenie stawki opodatkowania dochodów z inwestycji długoterminowych

(powyżej 12 miesięcy)).

Wsparcie systematycznego oszczędzania na cele mieszkaniowe (w ramach Narodowego Programu

Mieszkaniowego).

Zwiększenie skali działań odpowiedzialnych instytucji finansowych wspierających wzrost

oszczędności w gospodarce.

Rozwój akcjonariatu pracowniczego, zwiększenie korzyści pracodawców z włączania pracowników

do grona właścicielskiego, w szczególności budowa programów motywacyjnych dla pracowników

spółek giełdowych integrujących pracowników wokół budowania wartości spółki.

Działania po 2020 r.





Rozszerzenie działań zorientowanych na budowanie kultury oszczędzania.

Ocena skuteczności funkcjonowania wprowadzanych rozwiązań w kontekście wyzwań społecznych,

demograficznych i gospodarczych.

Projekty strategiczne

Program Budowy Kapitału – opracowanie kompleksowego planu tworzenia dobrowolnego kapitałowego

systemu oszczędzania w Polsce oraz długoterminowych produktów inwestycyjnych. Program ma na celu

zwiększenie bezpieczeństwa finansowego Polaków i stabilności systemu finansów publicznych, rozwój

lokalnego rynku kapitałowego oraz podniesienie potencjału rozwoju gospodarki. W ramach Programu

planowane jest stworzenie powszechnych dobrowolnych pracowniczych i indywidualnych programów

kapitałowych w ramach III filaru systemu emerytalnego i zmniejszenie kosztu funkcjonowania II filaru.

W ramach reformy, część aktywów (75% aktywów OFE), w postaci polskich akcji, zostanie przekazana do

Otwartych Funduszy Inwestycyjnych Polskich Akcji w ramach Indywidualnych Kont Emerytalnych (IKE),

pozostałe środki (25% aktywów OFE), w postaci płynnych aktywów innych niż polskie akcje, zostaną

przekazane do Funduszu Rezerwy Demograficznej, przy jednoczesnym zapisie tych środków na

subkontach w ZUS. Oprócz tego wdrożone zostaną nowe rozwiązania (publiczne fundusze nieruchomości,

obligacje premiowe i infrastrukturalne oraz obniżenie podatku od dochodów z tytułu długoterminowych

(powyżej roku) inwestycji kapitałowych). Przewidziane w ramach Programu instrumenty przyciągną nowe

środki, sprzyjając, miedzy innymi, obniżeniu poziomu zadłużenia zagranicznego oraz spadkowi kosztu

obsługi zadłużenia Polski. W efekcie podniesienia stopy oszczędności i inwestycji w gospodarce tempo

wzrostu PKB będzie wyższe o ok. 0,4 pp. rocznie.

Obszar: Ekspansja zagraniczna

I.

Diagnoza

W latach 2004–2015 nastąpiło zdecydowane umocnienie pozycji Polski w gospodarce światowej, w tym

m.in. poprzez udział w międzynarodowej wymianie handlowej. W 2015 r. relacja eksportu towarów i usług

do PKB wyniosła ok. 50% wobec ok. 33%26 przed akcesją Polski do UE (tj. w roku 2003).

Wartość polskiego eksportu (wraz z linią trendu) w latach 2004–2015

200

mld EUR

180

Eksport

160

Log. (Eksport)

140

120

100

80

60

40

Źródło: DSR MR na podstawie danych GUS

Udział eksportu wyrobów wysokiej techniki w łącznym eksporcie

dla wybranych rynków w roku 2015

% 25

21,6

20

17,0

16,7

15,4

15,2

15

14,8

9,8

10

8,5

6,9

5

0

Francja

UE

Wielka

Bry tania

Czechy

Węgry

Niemcy

Słowacja

Polska

Włochy

Udział eksportu do UE w całkowitym eksporcie wybranych

rynków w roku 2015

Źródło: DSR MR na podstawie danych Eurostat

Cechą charakterystyczną polskiego eksportu jest

silna i rosnąca koncentracja na rynkach państw UE

(blisko 80%27 w 2015 r.), przy niewielkim

i malejącym w ostatnich latach udziale państw

pozaunijnych. Tym samym wyniki polskiego

eksportu są w dużym stopniu uzależnione od wahań

koniunkturalnych

gospodarek

UE,

w przeciwieństwie do wysoko rozwiniętych krajów

unijnych, takich jak np.: Niemcy, Francja czy Wielka

Brytania, których eksport jest zdecydowanie

bardziej zdywersyfikowany geograficznie.

Słabością, która przejawia się w procesie promocji

i wspierania polskich eksporterów, są aspekty

26

27

Dane Eurostat

Dane GUS.

101

Należy jednak zauważyć, że notowany

w ostatnich latach relatywnie szybki wzrost

eksportu wynikał w głównej mierze z niskich

kosztów pracy. Przełożyło się to na przeważający

udział w produkcji eksportowej wyrobów średniej

i niskiej techniki, podczas gdy udział wyrobów

wysokiej techniki wynosi 8,5%. Pod względem

udziału

wyrobów

zaawansowanych

technologicznie w eksporcie, Polska wypada

znacznie gorzej nie tylko od krajów

wysokorozwiniętych, ale także od pozostałych

członków grupy V4.

%

100

90

85,2

83,1

80

79,4

79,2

70

57,8

60

54,9

51,3

50

43,8

40

30

20

10

0

Słowacja

Czechy

Polska

Węgry

Niemcy

Włochy

Francja

Źródło: DSR MR na podstawie danych International

Trade Centre oraz GUS (dane dla Polski)

Wielka

Bry tania

instytucjonalne, jak rozproszenie lub nakładanie się zadań instytucji oraz brak wspierającego eksport

podmiotu realizującego zadania we współpracy z innymi instytucjami i siecią placówek zagranicznych.

Zauważalny jest również szum informacyjny związany z istnieniem wielu portali internetowych

finansowanych ze środków publicznych, które są poświęcone tematyce internacjonalizacji i promocji

eksportu. Nie bez znaczenia jest też słaba oferta instrumentów finansowych wsparcia eksportu, w tym

instrumentów kredytowych, ubezpieczeniowych i gwarancyjnych.

Powyższe uwarunkowania mogą mieć wpływ na to, że w gronie unijnych gospodarek Polska jest krajem

o stosunkowo niskim poziomie umiędzynarodowienia przedsiębiorstw – zaledwie co piąta polska firma

(21,4%) jest w jakikolwiek sposób powiązana z rynkami międzynarodowymi28. Niewielki odsetek firm

działających w Polsce prowadzi działalność eksportową w zakresie wyrobów i usług (odpowiednio 4,6%

i 0,9%)29 lub realizuje międzynarodowe zamówienia publiczne (np. w 2015 r. całkowity udział polskich firm

w zamówieniach ONZ wyniósł zaledwie 0,01% wszystkich zrealizowanych przez nią zamówień na towary

i usługi).

Nie bez znaczenia jest również fakt, że ekspansja zagraniczna jest udziałem przede wszystkim dużych firm

– będących często częścią globalnych grup kapitałowych – mających niewielki wpływ na kształtowanie

własnej polityki eksportowej i realizujących odgórnie postawione cele. W tym kontekście niezbędne jest

skoncentrowanie, w większym niż dotychczas zakresie, promocji gospodarki na MŚP, które mają największy

potencjał do rozwoju działalności międzynarodowej, bowiem same kształtują swoją wizję rozwojową. Nie

oznacza to jednak niedoceniania znaczenia aktywności dużych polskich firm, trzeba bowiem pamiętać, że to

przedsiębiorstwa o dużej skali działalności na rynku krajowym mogą szybciej zyskiwać i wykorzystywać

przewagi również na gruncie międzynarodowym i tym samym stanowić wsparcie dla MŚP

w umiędzynarodowieniu ich działalności.

Odzwierciedleniem stanu internacjonalizacji polskich przedsiębiorców jest również dominacja prostych

form współpracy z zagranicą. Dziewięciu na dziesięciu polskich przedsiębiorców działających na rynkach

międzynarodowych prowadzi działalność stricte handlową. Niewielu polskich przedsiębiorców angażuje się

we współpracę np. w zakresie podwykonawstwa, B+R czy joint venture. Zaledwie 0,6% polskich

przedsiębiorstw inwestuje za granicą30, co jest nieadekwatne do potencjału naszej gospodarki.

II. Cele i oczekiwane efekty

Zwiększenie powiązań z rynkami międzynarodowymi, poprzez poszerzanie grona

podmiotów uczestniczących w wymianie międzynarodowej w szczególności

Zwiększenie

z krajami pozaunijnymi oraz rozwijanie bardziej zaawansowanych form

umiędzynarodowienia

współpracy z zagranicą, przyczyni się do rozwoju gospodarczego Polski oraz

polskiej gospodarki

poprawy jej pozycji konkurencyjnej na arenie międzynarodowej. Dzięki

informacjom i doświadczeniom uzyskanym na rynkach zagranicznych krajowe

firmy mogą być bardziej skłonne do wdrażania efektywnych rozwiązań

i usprawnień procesów przekładających się na jakość oferowanych przez nie

produktów i usług.

W dłuższej perspektywie zdolność do konkurowania polskich towarów na

Zwiększenie eksportu

zagranicznych rynkach będzie zależała już nie tylko od ich ceny, ale przede

towarów

wszystkim od ich poziomu technologicznego. Zwiększenie innowacyjności

zaawansowanych

naszych towarów powinno się jednocześnie przełożyć na przesunięcie się

technologicznie

polskich producentów do bardziej wartościowych (czyli bardziej zyskownych)

ogniw w ramach łańcuchów produkcji globalnej.

Efektem wskazanych działań będzie utrzymanie relatywnie wysokiego tempa wzrostu eksportu, przy

jednoczesnej poprawie poziomu jego innowacyjności, jak również pobudzenie polskich BIZ. Intensyfikacja

działalności eksportowej i inwestycyjnej pozwoli polskim przedsiębiorstwom na osiąganie: większych

i zdywersyfikowanych przychodów, wyższej wydajności i rentowności oraz lepszego poziomu

technologicznego, co przełoży się na poprawę ich konkurencyjności na rynkach zagranicznych.

28

„Ewaluacja potencjału eksportowego przedsiębiorstw w Polsce”, PARP, Warszawa 2014.

„Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce w latach 2013–2014”, PARP, Warszawa, 2015.

30

„Ewaluacja potencjału eksportowego przedsiębiorstw w Polsce”, PARP, Warszawa 2014.

Istotnym elementem polityki eksportowej będzie koncentracja wsparcia na kluczowych sektorach,

stanowiących ważną pozycję eksportową kraju oraz tych, które mogą w przyszłości decydować o pozycji

konkurencyjnej Polski w świecie.

Wizerunek polskiej gospodarki jest postrzegany poprzez potencjał eksportowy najsilniejszych

sektorów/branż gospodarki. Mając na względzie analizę cyklu życia produktu oraz potencjał do promowania

na rynkach zagranicznych, w przypadku polskich przedsiębiorstw postawić należy przede wszystkim na

sektory wschodzące. To właśnie w nich istnieje szansa wypromowania polskich markowych produktów oraz

produktów pośrednich (półproduktów). Nie należy jednak wykluczać sektorów dojrzałych, w których

polskie marki mają już silną pozycję, a działania promocyjne, podejmowane przez państwo, powinny służyć

wzmocnieniu tej pozycji na rynkach zagranicznych.

Podstawą do wskazania listy obecnie wspieranych branż eksportowych są doświadczenia z wcześniej

realizowanych działań w tym zakresie, poparte badaniem ewaluacyjnym (poddziałania 6.5.1 PO IG). Wynika

z niego, że 12 z 15 promowanych branż zwiększyło swoją rozpoznawalność na badanych rynkach.

Potwierdzenie skuteczności podejmowanych działań promocyjnych, obok dodatkowych analiz, posłużyło do

wyselekcjonowania branż objętych promocją w najbliższych trzech latach. Jednocześnie lista uwzględnia

aspekt wpisania się branż w Krajowe Inteligentne Specjalizacje. W ten sposób realizowana będzie idea

koncentracji wsparcia oraz wzmocnienia go przez uwzględnienie priorytetów poszczególnych filarów

Strategii.

Przy tworzeniu rankingu branż, poza wskaźnikami makroekonomicznymi, wzięto także pod uwagę istotny

czynnik z punktu widzenia realizacji projektu o charakterze promocyjnym, a mianowicie ich potencjał

wizerunkowy. Analiza ta polegała na weryfikacji, czy wytworzony produkt jest produktem finalnym

sprzedawanym pod marką polską czy jedynie półproduktem, który jako element innego wyrobu będzie

sprzedawany pod marką innego kraju.

W efekcie ww. analizy zdecydowano o objęciu promocją w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny

Rozwój następujących dwunastu branż: (1) sprzęt medyczny, (2) maszyny i urządzenia, (3) kosmetyki, (4) IT/

ICT, (5) biotechnologia i farmaceutyka, (6) moda polska, (7) budowa i wykańczanie budowli, (8) jachty i

łodzie, (9) meble, (10) polskie specjalności żywnościowe, (11) sektor usług prozdrowotnych, (12) części

samochodowe i lotnicze.

Dla każdej z dwunastu wybranych branż zostanie opracowany szczegółowy zakres programu promocji,

którego realizacja nastąpi w dwóch trzyletnich etapach. Pierwszy etap jest realizowany od połowy 2016 r.

i potrwa do połowy 2019 r. W ostatnim roku realizacji pierwszego etapu branżowych programów promocji

przeprowadzona zostanie ewaluacja ich efektywności. Na tej podstawie dokonany zostanie przegląd

wspieranych branż, a w wyniku dodatkowej analizy wyłonione zostaną branże wspierane w ramach

drugiego etapu realizacji branżowych programów promocji.

W realizacji wyżej postawionych celów istotną rolę będzie odgrywała Polska Agencja Inwestycji i Handlu

Spółka Akcyjna. Do głównych zadań Agencji będzie należało m.in. doradztwo dla polskich przedsiębiorstw

w zakresie eksportu, inwestycji oraz ekspansji na rynkach międzynarodowych. Agencja będzie

funkcjonowała w ramach Grupy Polskiego Funduszu Rozwoju (PFR). Zadania PFR w obszarze ekspansja

zagraniczna będą obejmowały: zapewnienie finansowania obrotowego i inwestycyjnego dla

internacjonalizacji (programy wspierania eksportu DOKE), dotacje na opracowanie i wdrożenie strategii

internacjonalizacji, program rządowy Finansowe Wspieranie Eksportu oraz ograniczanie ryzyka

kontrahentów zagranicznych (ubezpieczenia w eksporcie, gwarancje eksportowe). Działania te będą

realizowane przy udziale pozostałych instytucji koordynowanych przez PFR, tj. Agencji Rozwoju Przemysłu,

Banku Gospodarstwa Krajowego, Korporacji Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych oraz Polskiej Agencji

Rozwoju Przedsiębiorczości.

III. Wskaźniki

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Średnioroczne tempo wzrostu wartości eksportu

towarów

%

Udział eksportu wyrobów wysokiej techniki w eksporcie

ogółem

Wskaźnik

Stan należności z tytułu polskich bezpośrednich

inwestycji zagranicznych (BIZ)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

6,8

(2009–2014)

7,2

(2015–2020)

6,8

(2021–2030)

GUS

%

8,5

(2015)

10,0

15,0

Eurostat

mld EUR

22,0

(2015)

ok. 25,0

ok. 33,5

NBP

31

IV. Kierunki interwencji

1. Wzmocnienie rozpoznawalności polskich produktów, marki „Polska” oraz Marki Polskiej Gospodarki

W tym kierunku kluczowe będzie wykorzystanie synergii działań poszczególnych instytucji zaangażowanych

w promocję gospodarczą Polski w celu budowania spójnego wizerunku naszego kraju za granicą.

Uwzględniając nadrzędną rolę marki „Polska”, wszystkie przedsięwzięcia o charakterze promocyjnym

i marketingowym podejmowane na poszczególnych szczeblach administracji rządowej, samorządowej oraz

przez instytucje podległe realizowane będą w oparciu o najważniejsze zasady komunikacji, pod jednym

wspólnym znakiem marka „Polska". Jednocześnie zaktywizowane zostaną różne kanały wsparcia,

dostosowane do potrzeb poszczególnych podmiotów (wynikających ze specyfiki danych rynków czy też

sektorów/branż). Będzie to sprzyjać budowaniu pozytywnego wizerunku Polski w świecie oraz zwiększeniu

konkurencyjności polskich wyrobów na rynkach zagranicznych.

Działania do 2020 r.















31

Koordynacja ogółu zadań realizowanych na poziomie centralnym w obszarze promocji gospodarki

i ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorców, w tym utworzenie instytucji dysponującej siecią

biur zagranicznych świadczącej wysokiej jakości usługi doradcze.

Współpraca z organizacjami pozarządowymi, specjalizującymi się w budowie marki kraju, w tym

organizacjami branżowymi, które mogą być wsparciem dla administracji państwowej przy

podejmowanych projektach wzmacniających wartość marki „Polska” oraz promujących polską

gospodarkę. Współpraca z organizacjami Polonii na rzecz promocji gospodarczej Polski.

Uspójnienie działań w obszarze promocji gospodarki z działaniami nakierowanymi na budowę

wizerunku Polski jako atrakcyjnej, bezpiecznej i otwartej destynacji turystycznej opartej o bogate

zasoby kulturowe i przyrodnicze.

Działania na rzecz promocji sektora rolno-spożywczego oraz wsparcia ekspansji zagranicznej

polskich przedsiębiorców tego sektora.

Działania na rzecz promocji polskiego sektora zielonych technologii oraz wsparcia ekspansji

zagranicznej polskich przedsiębiorców tego sektora przy wykorzystaniu nowych form finansowania

klimatycznego (Zielony Fundusz Klimatyczny oraz Fundusz Adaptacyjny).

Promocja kultury polskiej za granicą.

Działania mające na celu zwiększenie finansowego wsparcia eksportu i ekspansji zagranicznej

udzielanego polskim przedsiębiorcom przez BGK i KUKE, w tym

− dostosowanie ustawy z 1994 r. o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach

eksportowych do nowych realiów gospodarczych oraz wzrostu konkurencji

międzynarodowej,

Wskaźnik średniorocznego tempa zmian został wyliczony na podstawie wartości w EUR.

−

−

−

−

Poz. 260

rozszerzenie zakresu działania rządowego programu Finansowe Wspieranie Eksportu,

intensyfikacja działań BGK w zakresie mandatu własnego ukierunkowanego na

finansowanie ekspansji zagranicznej w ramach bezpośrednich inwestycji zagranicznych

realizowanych przez polskie przedsiębiorstwa lub polskie grupy kapitałowe (w tym

finansowanie kapitałowe oferowane przez Fundusz Ekspansji Zagranicznej TFI BGK),

stworzenie dedykowanych programów współpracy pomiędzy KUKE, BGK i bankami

komercyjnymi,

intensyfikacja działań KUKE mających na celu stworzenie oferty ubezpieczeniowej

dedykowanej najmniejszym podmiotom gospodarczym oraz produktów pozwalających

zabezpieczać transakcje o wyższym niż standardowy poziomie ryzyka.

Działania po 2020 r.





Dalsza promocja gospodarcza Polski oraz polskich produktów na arenie międzynarodowej.

Systematyczna ewaluacja instytucji wspierających polskich eksporterów oraz elastyczne określanie

ich zadań/oferowanych usług w zależności od potrzeb zgłaszanych przez przedsiębiorców.

Projekty strategiczne

System promocji gospodarki – budowa zintegrowanego, wewnętrznie spójnego systemu promocji

gospodarki, koordynowanego na poziomie centralnym, ukierunkowanego na: rozwój polskiego eksportu,

zwiększanie polskich inwestycji za granicą, wspieranie polskich inwestycji w Polsce, umacnianie

międzynarodowego wizerunku Polski jako kraju, z którym warto współpracować, oraz poprawę

rozpoznawalności polskich produktów i usług za granicą. W ramach planowanych działań, przewiduje się

(1) rozszerzenie kompetencji podmiotu, który zintegruje działania związane ze wspieraniem

przedsiębiorców w ich internacjonalizacji, tj. Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu S.A., (2) uchwalenie

ustawy o zasadach wykonywania niektórych zadań z zakresu promocji gospodarki przez wyspecjalizowany

podmiot, (3) utworzenie zagranicznych biur Agencji dostosowanych w swojej formie prawnej do realiów

danego rynku, które w perspektywie kilkuletniej zastąpią obecnie funkcjonujące Wydziały Promocji

Handlu i Inwestycji, (4) rozbudowę, unowocześnienie i dopasowanie do potrzeb przedsiębiorstw,

instrumentów finansowych wsparcia polskiego eksportu i polskich inwestycji za granicą, (5) opracowanie i

wdrożenie Systemu promocji produktów rolno-spożywczych na lata 2017–2019, którego celem jest

budowa silnej marki polskich produktów rolno-spożywczych pod hasłem „Polska smakuje”. System

zakłada realizację ukierunkowanej polityki promocyjnej produktów rolno-spożywczych, która wpłynie na

wzrost konkurencyjności tych produktów na rynku światowym, a w efekcie zwiększenie ich eksportu.

Powyższe działania będą służyć zwiększeniu umiędzynarodowienia polskiej gospodarki.

Budowa Domu Polskich Turystycznych Marek Terytorialnych wraz z systemem koordynacji polityki

turystycznej – stworzenie systemowych i kompleksowych rozwiązań prawnych, organizacyjnych,

finansowych i narzędziowych w zakresie integracji, koordynacji, komercjalizacji i internacjonalizacji

polskich, markowych produktów turystycznych opartych na potencjale kulturowym i przyrodniczym kraju.

Ważne będzie wykorzystanie turystycznego potencjału obszarów wiejskich jako szansy pełnego włączenia

tych obszarów w procesy rozwojowe zachodzące w kraju, dbając aby obszary wiejskie dostarczały dóbr

publicznych i rynkowych z zachowaniem unikalnych walorów przyrodniczych, krajobrazowych

i kulturowych dla przyszłych pokoleń. Efektem tych działań będzie rozwój sektora gospodarki turystycznej

w Polsce.

Zintegrowany system promocji kultury polskiej za granicą – zaprojektowanie nowego systemu promocji

Polski w obszarze międzynarodowego upowszechniania kultury polskiej, obejmującego m.in. Instytut

Adama Mickiewicza oraz Instytuty Polskie na świecie, koordynowane przez ministra właściwego

ds. kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, we współpracy z ministrem spraw zagranicznych.

2. Zwiększenie stopnia internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw

Kierunek ten ma na celu zwiększenie liczby przedsiębiorstw prowadzących działalność międzynarodową,

w tym ekspansję na nowe rynki oraz rozwijanie bardziej zaawansowanych form współpracy, np. poprzez

zwiększenie polskich bezpośrednich inwestycji za granicą, szczególnie w krajach o niskim poziomie rozwoju.

W przyszłości spowoduje to zwiększenie strumieni handlu, a także budowę marki polskiej gospodarki

w kraju przyjmującym inwestycje. Działania powinny uwzględniać konkretne potrzeby przedsiębiorstw oraz

specyfikę ich działalności. Istotne jest również rozwijanie powiązań kooperacyjnych między polskimi

firmami, co bez utraty ich autonomii, może przyczynić się do obniżki kosztów ekspansji zagranicznej, a także

zwiększenia liczby polskich firm prowadzących działalność na rynkach zagranicznych.

Działania do 2020 r.











Działania stymulujące do rozpoczęcia działalności międzynarodowej, podnoszące świadomość firm

nt. atrakcyjności rynków zagranicznych i potencjalnych korzyści z wchodzenia na nie, działania

informacyjne i doradcze (w tym mentoringowe) dotyczące warunków prowadzenia działalności

gospodarczej na danym rynku (z wykorzystaniem Polonii i osób, które studiowały w Polsce),

wsparcie finansowe, wsparcie podnoszące kwalifikacje kadr oraz instrumenty zmniejszające ryzyko

prowadzenia działalności międzynarodowej (w przypadku firm zainteresowanych dalszą ekspansją,

zarówno poprzez eksport, jak i zaangażowanie kapitałowe).

Akcja informacyjna i edukacyjna dotycząca atrakcyjności prowadzenia działalności

międzynarodowej oraz oferowanych instrumentów wsparcia, przełamująca nieufność MŚP

w stosunku do podejmowanej działalności eksportowej.

Koordynacja polityki na rzecz rozwoju z polityką z zakresu współpracy gospodarczej z krajami

rozwijającymi się.

Działania na rzecz rozwoju współpracy transgranicznej w szczególności nawiązania kontaktów

gospodarczych, społecznych i poszukiwania partnerów lokalnych.

Pakiety usług Polskiego Funduszu Rozwoju odpowiadające na potrzeby przedsiębiorców oraz

identyfikujące luki rynkowe w tym obszarze.

Działania po 2020 r.



Dalsze działania realizowane na rzecz przedsiębiorców ukierunkowane na utrzymanie sprzyjających

warunków dla rozwoju ich działalności eksportowej m.in. poprzez dostarczanie im adekwatnych do

potrzeb instrumentów wsparcia oraz systematyczne rozwijanie rządowego portalu informacyjnego

o warunkach eksportu.

Projekty strategiczne

Spójny Portal Promocji Eksportu – stworzenie spójnego systemu informacji o warunkach eksportu

i prowadzenia działalności gospodarczej za granicą, w tym dostępnych instrumentach oraz instytucjach

udzielających wsparcia. System ten ma być jedynym, ogólnym „punktem wejścia” dla przedsiębiorców.

Portal będzie funkcjonował w ramach jednolitego systemu informatycznego dla biznesu tworzonego przez

Polski Fundusz Rozwoju.

3. Unowocześnienie oferty eksportowej

Jak wcześniej wykazano, unowocześnienie oferty eksportowej jest jednym z głównych warunków

przesunięcia się polskich firm w stronę bardziej dochodowych ogniw w globalnych łańcuchach wartości. Aby

to osiągnąć konieczna jest m.in. ściślejsza integracja polityki proeksportowej z innymi politykami, zwłaszcza

polityką innowacyjną i przemysłów kreatywnych, z uwzględnieniem wymogów ochrony środowiska oraz

prośrodowiskowego projektowania produktów oraz usług.

Działania do 2020 r.

 Integracja polityki państwa w obszarze promocji eksportu z działaniami nakierowanymi na rozwój

badań, innowacyjności oraz polityki klastrowej.

 Wsparcie firm działających w obszarach inteligentnych specjalizacji (zarówno krajowych, jak

i regionalnych).

 Wsparcie międzynarodowej działalności firm wysokotechnologicznych, w tym firm typu start-up.

Działania po 2020 r.



Ewaluacja efektywności dotychczasowych projektów.



Poz. 260

Kontunuowanie wcześniej realizowanych projektów lub/oraz wdrażanie nowych w zależności od

wyników ewaluacji, zachodzących zmian gospodarczych oraz zgłaszanych przez przedsiębiorstwa

potrzeb.

Projekty strategiczne

Polscy eksporterzy na rynkach zagranicznych – działania zwiększające umiędzynarodowienie wybranych

sektorów MŚP, wpisujących się w obszary Krajowych Inteligentnych Specjalizacji oraz wzmacniających

wizerunek Polski i polskiej gospodarki. Będą one realizowane w ramach projektów: „Promocja gospodarki

w oparciu o polskie marki produktowe – Marka Polskiej Gospodarki – Brand", "Polskie Mosty

Technologiczne" i „Umiędzynarodowienie Krajowych Klastrów Kluczowych" z Programu Operacyjnego

Inteligentny Rozwój oraz "Internacjonalizacja MŚP" z Programu Operacyjnego Polska Wschodnia. Efektem

podjętych działań będzie wzrost umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw posiadających

innowacyjne produkty, usługi lub technologie.

GLOBAL Inno-STARS – projekt skierowany do technologicznych przedsiębiorstw z sektora MŚP,

dysponujących rozwiązaniami o wysokim potencjale konkurencyjnym w skali globalnej, które

charakteryzuje zbyt mały popyt na rynku krajowym. Ma na celu ułatwienie firmom skutecznego wejścia na

rynek zagraniczny w formie partnerstwa strategicznego bądź zaangażowania kapitałowego (inwestycje

bezpośrednie).

4. Wspieranie nowych kierunków ekspansji polskich firm

Niezależnie od wagi państw Unii Europejskiej w polskiej wymianie handlowej, należy wzmacniać aktywność

na perspektywicznych rynkach – azjatyckim, afrykańskim i amerykańskim. Notują one często znacznie

wyższe wskaźniki wzrostu PKB i obrotów handlowych (w tym importu) niż rynki unijne oraz posiadają

jeszcze niezagospodarowany potencjał popytu wewnętrznego. Działania te przełożą się jednocześnie na

zmniejszenie uzależnienia wyników polskiego eksportu od koniunktury w krajach Unii Europejskiej.

Działania do 2020 r.

 Rozwój dwustronnej współpracy gospodarczej – działania bilateralne w relacjach międzyrządowych

z krajami pozaunijnymi realizowane na podstawie długookresowego planu budowy relacji

handlowych.

 Działania promujące polską gospodarkę, realizowane w oparciu o programy promocji na pięciu

wybranych rynkach perspektywicznych o szczególnym znaczeniu dla rozwoju polskiego eksportu,

tj. Indiach, Wietnamie, Iranie, Algierii i Meksyku. 32

 Działania promujące Polskę w ramach wydarzeń promocyjnych o dużej skali i kompleksowym

charakterze.

 Aktywność w instytucjach UE – zapewnianie równej i uczciwej konkurencji na jednolitym rynku Unii

Europejskiej dla polskich przedsiębiorców; uwzględnianie polskich interesów ofensywnych

i defensywnych w negocjacjach umów o handlu preferencyjnym z krajami pozaunijnymi.

 Eliminacja barier szczególnie uciążliwych dla polskiego eksportu w dostępie do rynków

pozaunijnych.

 Działania mające na celu obniżenie kosztów importu zaopatrzeniowego dla produkcji krajowej oraz

przeciwdziałanie obniżeniu unijnych ceł na komponenty produkowane w Polsce.

Działania po 2020 r.

 Dalsze działania ułatwiające przedsiębiorstwom wychodzenie na rynki pozaunijne, m.in. poprzez

stałe wzmacnianie działań w krajach określonych w dalszym etapie, jako priorytetowe

i perspektywiczne.

32

Dokonując takiego wyboru, wzięto pod uwagę wnioski płynące z analizy dotyczącej identyfikacji perspektywicznych rynków pozaunijnych, ocenę

interesów gospodarczych Polski w poszczególnych krajach, wyniki ankiety dotyczącej rynków perspektywicznych dla polskiego biznesu, a także

zestawienie rynków, na których realizowane będą działania promocyjne w ramach branżowych programów promocji. Celem realizacji programów

promocji na rynkach perspektywicznych jest stworzenie przedsiębiorcom narzędzi do ekspansji na odległe i kosztowne rynki pozaunijne, ale

o dużym potencjale importowym.

Projekty strategiczne

Wystawy EXPO – realizacja działań informacyjno-promocyjnych, prezentujących potencjał Polski i polskiej

gospodarki w ramach dużych wydarzeń promocyjnych na świecie, takich jak wystawy EXPO, połączonych

z prezentacją polskich towarów i usług, nowoczesnych osiągnięć naukowych, możliwości polskich uczelni

oraz kultury. Efektem będzie wzmocnienie rozpoznawalności polskich produktów oraz budowanie

wizerunku Polski jako kraju atrakcyjnego gospodarczo.

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie

zrównoważony

Potrzeba realizacji działań rozwojowych w sposób społecznie i terytorialnie zrównoważony wynika

z nowych uwarunkowań społeczno-gospodarczych. Jest to związane przede wszystkim z przedłużającym się

spowolnieniem globalnej gospodarki, skutkującym narastaniem napięć społecznych i politycznych, oraz

dotychczasową dominacją perspektywy krótkookresowej nad długookresową w prowadzeniu polityki

rozwoju. Zrównoważony rozwój społeczny i regionalny to harmonijny rozwój całego kraju, wrażliwy na

terytorialną różnorodność i jej atuty, a jednocześnie dbający o zapewnienie całemu społeczeństwu

wysokiej jakości życia. Efektywność działań rozwojowych jest uwarunkowana adekwatnym

dostosowaniem ich zakresu i mechanizmu wdrażania do specyfiki poszczególnych obszarów

indywidualnych potencjałów, deficytów i wzajemnych zależności. Zakładane efekty działań rozwojowych

podejmowanych w tym obszarze to przede wszystkim nowe miejsca pracy dobrej jakości, przekładające się

na wyższe dochody mieszkańców i większą bazę dochodową samorządów. Warto w tym kontekście

zwrócić uwagę na szczególną rolę samorządów regionalnych i lokalnych, w związku z przypisaniem im

większości kompetencji związanych z dostępem do usług publicznych na szczeblu lokalnym. W szczególności

dotyczyć to będzie obszarów edukacji, zdrowia czy zatrudnienia i zabezpieczenia społecznego. Właściwe

określenie ram polityk publicznych na szczeblu krajowym musi iść w parze z ich skuteczną realizacją na

szczeblu samorządowym, gdzie zlokalizowana jest większość zasobów (organizacyjnych, instytucjonalnych,

finansowych) niezbędnych dla ich realizacji. Umożliwi to skuteczne przeprowadzenie przedsięwzięć

o charakterze rozwojowym oraz systematyczną poprawę dostępu do usług publicznych wysokiej jakości.

Obszar: Spójność społeczna

I. Diagnoza

Demografia i procesy migracyjne

Jednym z najważniejszych wyzwań dla rozwoju kraju są niekorzystne trendy demograficzne, które

przejawiają się w jednym z najniższych współczynników dzietności na świecie (212 miejsce w 2014 r.),

spadkiem liczebności osób w wieku produkcyjnym, w powiązaniu z niekorzystnymi zmianami struktury

demograficznej w ujęciu terytorialnym. W końcu 2014 r. liczba ludności w wieku produkcyjnym (18–59 K

i 18–64 M lata) wynosiła 24,2 mln osób i stanowiła około 63% całej populacji. Zgodnie z prognozami GUS

szacuje się, że w 2050 r. grupa ta będzie liczyła około 19 mln, czyli 56%.

W nadchodzących latach Polskę czeka więc wyraźny spadek liczby ludności. Wg prognoz GUS do 2020 r.

populacja zmniejszy się o około 280 tys. w porównaniu z 2015 r., a do 2030 r. prawie o milion. Jednak

w przypadku rynku pracy, bardziej istotny od malejącej ogólnej liczby ludności okazuje się spadek liczby

osób w wieku produkcyjnym. W latach 2015–2020 ubędzie blisko 590 tys. osób w wieku produkcyjnym,

a w kolejnych latach proces ten jeszcze się nasili. Łącznie do 2030 r. zasoby pracy zmniejszą się o ponad 1,5

mln osób (tj. o ponad 6%). Najgwałtowniejszy spadek dotyczyć będzie osób w wieku produkcyjnym

„mobilnym”, czyli pomiędzy 18 a 45 r.ż. Z punktu widzenia gospodarki to właśnie ta część zasobów pracy

jest szczególnie cenna, ponieważ są to osoby zdolne szybko zmieniać zawód/sektor, przekwalifikować się

a także podejmować zatrudnienie w innych rejonach kraju czy również poza nim. Bardzo niepokojącym

zjawiskiem jest też prognozowany spadek liczby osób aktywnych zawodowo w grupie osób młodych.

Z analizy prognoz Europejskiego Centrum Rozwoju Kształcenia Zawodowego wynika, że największy spadek

podaży pracy w Polsce w perspektywie do 2025 r. wystąpi w kategorii wiekowej 15–24 oraz 25–34 i

wyniesie odpowiednio 22,5% oraz 21,5%. Przyczyny postępujących zmian demograficznych, w tym w

szczególności niskiej dzietności, tkwią zarówno w czynnikach zewnętrznych (zmiana stylu i sposobu życia),

jak i w związanej z kondycją gospodarki niepewności młodych pokoleń, co do swojej przyszłości i

posiadanych warunków socjalno-bytowych do zakładania rodziny.

Dla części rodzin jest to także – charakterystyczny dla krajów rozwiniętych – problem niepłodności. Według

danych Światowej Organizacji Zdrowia około 60–80 mln par na świecie dotkniętych jest stale lub okresowo

problemem niepłodności. W krajach wysoko rozwiniętych problem niepłodności dotyczy 10–15% par

w wieku rozrodczym, przy czym bezpośrednio w Polsce dotkniętych jest nim ok. 1,5 mln par. Co najmniej

połowa z nich korzysta z pomocy podstawowej opieki zdrowotnej, a około 60% wymaga specjalistycznego

postępowania lekarskiego. Dotychczasowe doświadczenia wskazują także, że rośnie liczba par, które nie

mogą doczekać się potomstwa. Konieczne jest zatem podjęcie działań mających na celu ograniczenie

negatywnych skutków tego zjawiska, szczególnie w obliczu niskiego przyrostu naturalnego.

Zmiany demograficzne to także istotny wzrost odsetka osób starszych w społeczeństwie. Polska jest

najszybciej starzejącym się krajem Unii Europejskiej. Obecnie w Polsce żyje prawie 9 mln osób powyżej 60.

roku życia, w 2020 r. liczba seniorów zbliży się do 10 mln (25% ludności), a w 2030 r. przekroczy 10,7 mln

i będzie stanowiła blisko 30% ludności. Trzeba zatem zauważyć, że seniorzy będą stanowili coraz większą

grupę społeczną – co prawda bardziej zdrowszą i bardziej aktywną (także zawodowo) niż dziś, ale również

wymagającą opieki czy pomocy w samodzielnym funkcjonowaniu (szczególnie dotyczyć to może osób po

80 r.ż., których liczbę GUS szacuje w 2030 r. na ponad 2,2 mln). Ponadto seniorzy będą stanowić coraz

bardziej istotny segment konsumentów dóbr i usług, co stwarza szanse dla rozwoju tzw. srebrnej

gospodarki.

Postępujące zmiany demograficzne i depopulacja są tak duże, że aby utrzymać płynność życia społecznogospodarczego na zbliżonym do obecnego poziomie niezbędne będą konsekwentne i skoordynowane ze

sobą działania w wielu politykach publicznych równocześnie. Dla przykładu samo podwyższenie wieku

emerytalnego np. do 70 lat, dla obu płci, złagodziłoby kurczenie się zasobów pracy zaledwie o 20%. Wzrost

wskaźnika aktywności zawodowej w Polsce zbliżyłby się do poziomu, jaki notują najlepiej rozwinięte kraje

UE (Niemiec czy Holandii, tj. ok. 73%). Zmniejszyłoby się kurczenie zasobów kadrowych o 25%. Z kolei

skokowy wzrost wskaźnika urodzeń (obecnie 1,35) do poziomu zastępowalności pokoleń (2,1) nie

uchroniłby przed spadkiem liczby ludności Polski o kilka milionów osób w perspektywie do 2060 r. W

związku z tym w perspektywie długofalowej niezbędne będą reformy praktycznie w każdej dziedzinie życia

społecznego – związane ze zmianą struktury wiekowej ludności, a także zakresu i charakteru usług

publicznych, sposobu świadczenia pracy, konstrukcji systemów zabezpieczenia społecznego, zmiany

sposobu uczenia się, modyfikacji infrastruktury mieszkaniowej, wypoczynku, rekreacji itp. Z pewnością w

perspektywie najbliższych kilkunastu lat wyzwaniem będzie zapewnienie adekwatności świadczeń

emerytalnych, wynikających ze wzrostu obciążenia demograficznego oraz przeobrażeń na rynku pracy

(automatyzacja, cyfryzacja), zapewnienie sprawiedliwego podziału pracy (w tym form świadczenia pracy),

dostosowanie systemów kształcenia i edukacji do potrzeb osób dorosłych i zmieniającej się gospodarki

(więcej usług edukacyjnych on-line, kursów zmiany lub uzupełniania kwalifikacji, kształcenia ustawicznego).

Zmiany demograficzne będą miały zatem znaczący wpływ na wiele obszarów, w tym w szczególności na

przyszły potencjał gospodarczy kraju, kształt i wydajność systemów zabezpieczenia emerytalnego

i społecznego, opieki zdrowotnej, edukacji itp. Prognozowany spadek liczby ludności, w tym liczby osób

w wieku produkcyjnym, w konsekwencji wymusi zmianę dominującej dziś strategii zatrudniania i sięganie

do tych zasobów pracy, dla których wskaźniki aktywności zawodowej nie są obecnie wysokie (osoby starsze,

niepełnosprawne, kobiety).

Zmiana liczby ludności w województwach w latach 2000–2014

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS

Skutki trendów demograficznych obserwowane w depopulacji, zaostrza dodatkowo emigracja, wynikająca

głównie z różnicy potencjału ekonomicznego Polski i krajów zachodnich. Zjawisko to dotyczy przede

wszystkim ludzi młodych, często dobrze wykształconych. Jak wskazują opracowania Rządowej Rady

Ludnościowej – od 2002 r. liczba osób przebywających czasowo za granicą zwiększyła się, szczególnie po

akcesji Polski do UE i sukcesywnym znoszeniu barier w dostępie do rynków pracy krajów UE. Według

szacunkowych danych GUS w latach 2010–2014 liczba Polaków przebywających na emigracji powoli, ale

systematycznie rosła (tendencja ta jest stabilna). W 2014 r. dane z GUS pokazały, że liczba osób

mieszkających za granicą powyżej 3 miesięcy wynosiła około 2,3 mln osób, a wszystkich osób narodowości

polskiej mieszkających za granicą jest blisko 25 mln. Szacuje się, że tylko w 2013 r. z kraju wyjechało ok. 280

000 osób (czwarta co do wielkości liczba emigrantów w UE w roku 2013). Bilans migracyjny nie jest jednak

tak bardzo jednoznaczny. W tym samym czasie bowiem znacząco wzrósł napływ imigrantów (z 10000 w

roku 2006 do 220 000 w 2013 r.). Polska staje się coraz bardziej atrakcyjna dla imigrantów – zwłaszcza z

krajów niebędących członkami UE. Od 2014 r. sytuację migracyjną w Polsce zdominował zwiększony napływ

obywateli Ukrainy, spowodowany tamtejszą sytuacją ekonomiczną i polityczną. Imigracja do Polski, ma

jednak obecnie charakter głównie cyrkulacyjny, a migranci pracują przede wszystkim w sektorach

i zawodach mniej atrakcyjnych dla obywateli Polski.

Dotychczas prowadzona polityka migracyjna Polski zaczyna jednak napotykać pewne bariery i potencjalne

zagrożenia. Można tu wskazać m.in. na sygnały o występujących nadużyciach w funkcjonowaniu tzw.

uproszczonej procedury dostępu cudzoziemców do rynku pracy, niedoskonałości w systemie

monitorowania zatrudnienia cudzoziemców czy potencjalne ryzyko zaniżania standardów na rynku pracy

w związku z zatrudnianiem cudzoziemców czy ich słabo kontrolowanym napływem. Z drugiej strony

migranci to grupa społeczna szczególnie narażona na ryzyko oszustw i wykorzystywania przez nieuczciwych

pracodawców czy pośredników oferujących pomoc w zapewnieniu zatrudnienia czy miejsca pobytu.

Dodatkowo także, w związku z nasilonymi ruchami migracyjnymi w Europie, pojawia się jeszcze istotna

kwestia zapewnienia bezpieczeństwa państwa. Jak pokazują doświadczenia niektórych krajów europejskich,

koszty rozwiązywania problemów demograficznych i potrzeb rynku pracy poprzez wyłącznie imigrację grup

ludności odrębnej religijnie i kulturowo mogą w dalszej perspektywie przewyższać potencjalne zyski i

zagrozić spójności struktur społecznych. Konieczna jest zatem nowa polityka migracyjna kraju, skutecznie

łącząca wszystkie powyższe aspekty migracji i przewidująca ich konsekwencje.

Migracje mają nie tylko wymiar zewnętrzny (przyjazdy i wyjazdy do i z kraju), ale również wewnętrzny

(krajowe przepływy ludności), z silnie zaznaczonym aspektem regionalnym – zmiany liczby mieszkańców

dotyczą zwłaszcza wschodniej, północnej i południowej części kraju, przy czym prognozy GUS dot. zmian

liczby ludności do roku 2050 wskazują, iż zjawisko to będzie się w najbliższych latach nasilać. W układzie

wewnętrznym migracje Polaków są nakierowane głównie na Warszawę i inne duże ośrodki miejskie.

Przyczynia się to do niekorzystnych zmian struktury wieku ludności w regionach peryferyjnych

(w szczególności na obszarach wiejskich) oraz stopniowego „wypłukiwania” z lokalnych rynków pracy osób

lepiej wykształconych i bardziej przedsiębiorczych.

Ubóstwo i dostęp do usług

Pomimo stopniowej poprawy sytuacji materialnej gospodarstw domowych, ubóstwo ekonomiczne ze

wszystkimi jego konsekwencjami, stanowi w Polsce nadal istotny problem społeczny. W 2015 r. stopa

ubóstwa skrajnego (tzn. poniżej minimum egzystencji) wynosiła 6,5% (w 2014 r. 7,4%), zaś stopa ubóstwa

relatywnego sięgała 15,5%. Według Europejskiego Badania Warunków Życia w 2014 r. niemal 11% osób

w Polsce żyło w gospodarstwach domowych poniżej przyjętego progu ubóstwa dochodowego (tzw. biedni

pracujący, czyli osoby, które pracują i zarazem mają roczny ekwiwalent dochodu do dyspozycji poniżej

progu zagrożenia ubóstwem). Dla porównania, wskaźnik ten dla UE-28 kształtował się wówczas na poziomie

9,6%. Jednym z najważniejszych czynników różnicujących zagrożenie ubóstwem jest poziom wykształcenia.

Zasadniczo, im wyższe wykształcenie, tym mniejsze jest ryzyko życia poniżej minimum egzystencji, stąd

również seniorzy i dzieci są grupami najbardziej zagrożonymi ubóstwem. Dodatkowo ryzyko ubóstwa jest

większe w rodzinach wielodzietnych i tych, gdzie występuje niepełnosprawność. W 2014 r. poniżej

minimum egzystencji żyła co dziewiąta osoba w gospodarstwach małżeństw z 3 dzieci oraz co czwarta

osoba w gospodarstwach małżeństw z 4 lub większą liczbą dzieci. Stopa ubóstwa skrajnego wśród osób

w gospodarstwach domowych z co najmniej jedną osobą niepełnosprawną wyniosła ok. 11%.

Dane GUS dotyczące przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia wskazują, że w 2014 r. poniżej 3 783 zł

brutto (ok. 2700 zł netto) zarabiało aż 80% pracujących Polaków, podczas gdy minimum socjalne wynosiło

2827,94 zł dla trzyosobowej, a 3434,03 zł dla czteroosobowej rodziny. Niski poziom realnych dochodów

gospodarstw domowych hamuje rozwój gospodarczy poprzez ograniczone zasoby dla budowy popytu

wewnętrznego. Kluczem do skutecznego wsparcia jest wzajemne dostosowanie trzech czynników

świadczeń społecznych, aktywnego wsparcia na rzecz zatrudnienia oraz usług społecznych, pozwalających

na efektywne pełnienie ról społecznych i aktywność na rynku pracy.

Rozwarstwienie społeczne przejawia się w nierównym dostępie do wielu usług społecznych, w tym m.in.

opieki nad osobami niesamodzielnymi (seniorami, osobami z niepełnosprawnością oraz dziećmi) czy usług

zdrowotnych. System usług o charakterze społecznym jest wciąż niedojrzały i słabo rozwinięty. Brakuje

adekwatnej ich podaży w stosunku do potrzeb rosnącej populacji osób starszych. Wysokie koszty tych

usług, brak systemu zapewnienia ich jakości, stabilności i wiarygodności, zbyt mało miejsc opieki

instytucjonalnej (w różnych formach) nad dziećmi, skutkuje wymuszoną dezaktywizacją zawodową części

opiekunów tych osób. Lukę powstałą w wyniku wspomnianego braku dostępu do opieki finansowanej lub

współfinansowanej ze środków publicznych lub zbyt wysokich kosztów takiej opieki na rynku usług

komercyjnych często wypełniają krewni – zazwyczaj kobiety sprawujące opiekę nad członkami rodziny.

Formalne usługi zdrowotne w domu pacjenta są nadal słabo rozwinięte. Wyniki badania PolSenior

wskazują, że w Polsce rodzina udziela pomocy 93,5% osób starszych, inni opiekunowie nieformalni – 9,3%,

a pomoc społeczna – 4,0% (badanie umożliwiało wskazanie więcej niż jednej formy). Polska, na tle krajów

OECD, plasuje się na jednym z ostatnich miejsc pod względem udziału wydatków na ochronę zdrowia

w ogóle PKB. W rezultacie dla wielu rodzin nierzadko jedynym wyborem pozostaje opieka nieformalnorodzinna, związana albo z dużym obciążeniem finansowym (konieczność zatrudniania opiekunów) albo

ryzykiem wykluczenia społecznego i zawodowego opiekunów – członków rodzin, z uwagi na konieczność

całodobowej opieki.

W 2014 r. roczna alokacja na utrzymanie domów pomocy społecznej dla osób niepełnosprawnych wyniosła

1,8 mld zł, natomiast tylko ok. 700 mln zł przekazano na finansowanie usług opiekuńczych i ośrodków

wsparcia. Ta dysproporcja dobrze ilustruje dominację opieki instytucjonalnej nad środowiskową, przy czym

na korzyść tej drugiej przemawiają nie tylko argumenty etyczne, ale również ekonomiczne. Integralnym

elementem deinstytucjonalizacji, jako przyjętego kierunku zmian w systemie usług społecznych, powinno

być rozwijanie opieki środowiskowej i działań profilaktycznych, zapobiegających umieszczaniu osób

w opiece instytucjonalnej (o ile nie wymaga tego stan zdrowia i bezpieczeństwo danej osoby lub jej

otoczenia), oraz poszukiwanie dla osób niesamodzielnych i ich rodzin innowacyjnych opcji, korzystnych dla

ogółu społeczeństwa.

Odsetek dzieci do lat 3 objętych instytucjonalnymi formami opieki (zapewnionymi przez państwo) wynosi

zaledwie 8,1% (wobec 33% wyznaczonych przez Radę Europejską – tzw. cele barcelońskie). Jednocześnie

20% najbiedniejszych rodzin w Polsce korzysta 8 razy rzadziej z opieki żłobkowej niż 20% rodzin

najbogatszych. Jest to najniższy wynik wśród wszystkich krajów UE, obrazujący nierówności społeczne

w dostępie do tego typu usług. Niewystarczająca liczba żłobków czy innych instytucji publicznych utrudnia

powrót do pracy osłabiając sytuację materialną rodziny. Dodatkowo wysokie ceny placówek niepublicznych

mogą prowadzić do odwlekania decyzji o pierwszym czy kolejnym dziecku. Nieco lepiej wygląda sytuacja

w zakresie opieki przedszkolnej (dzieci w wieku 3–5 lat). W 2015 r. na jedno miejsce w placówce

wychowania przedszkolnego przypadało 1,12 dzieci. W roku szkolnym 2014/2015 odsetek dzieci w wieku

3–5 lat uczestniczących w edukacji przedszkolnej wyniósł 84,2%. Jednak nawet przy tak wysokim wskaźniku

istnieją dysproporcje pod względem terytorialnym. W 52 gminach upowszechnienie wychowania

przedszkolnego wyniosło poniżej 40% (wyłącznie gminy wiejskie), a w 168 gminach wskaźnik ten nie

przekroczył 50%. W 358 gminach w Polsce nie ma w ogóle przedszkoli, ale funkcjonują inne formy edukacji

przedszkolnej – gminy próbują zaspokajać potrzeby w zakresie wychowania przedszkolnego prowadząc

oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych i inne formy wychowania przedszkolnego.

Bezpośredni wpływ na sytuację społeczną i demograficzną, a także mobilność zawodową obywateli ma

sytuacja mieszkaniowa. Wciąż istnieją duże niezaspokojone potrzeby mieszkaniowe, co przekłada się na

odsuwanie w czasie decyzji ludzi młodych o założeniu rodziny czy posiadaniu dzieci. Statystyczny deficyt

mieszkaniowy (definiowany jako różnica między liczbą gospodarstw domowych a liczbą mieszkań) jest

obecnie szacowany na około 900 tys. lokali. Ograniczona dostępność mieszkań jest szczególnie istotnym

problemem dla osób młodych, które zarabiają przeciętnie mniej oraz dla rodzin wychowujących

przynajmniej dwoje dzieci. W Polsce przeważa budownictwo indywidualne i mieszkania oferowane przez

sektor deweloperski na własność (łącznie stanowiące w latach 2011–2015 ok. 95% budowanych mieszkań

i domów jednorodzinnych). Podmioty społecznego budownictwa czynszowego (gminy, towarzystwa

budownictwa społecznego) wybudowały zaledwie 2% puli mieszkań oddanych do użytku w 2015 r.

Inwestycje skierowane bezpośrednio pod wynajem mogą stanowić alternatywę dla osób, rodzin, których

nie stać na zakup własnego mieszkania.

Rynek pracy

Polski rynek pracy od lat ulega przeobrażeniom (m.in. migracje, automatyzacja i digitalizacja procesów

pracy), które z mniejszym lub większym sukcesem powodują jego adaptację do rzeczywistości gospodarczej.

Pomimo znaczącego spadku stopy bezrobocia i stopniowej poprawy sytuacji osób pracujących, wciąż

istnieje wiele wyzwań o charakterze strukturalnym, wymagających reakcji państwa.

Jednym z głównych problemów polskiego rynku pracy są niewykorzystane zasoby pracy, w tym zwłaszcza

wśród grup najbardziej narażonych na wykluczenie społeczne i bezrobocie długoterminowe, tj.: osób

młodych, osób starszych, osób niepełnosprawnych i kobiet. Wskaźniki zatrudnienia dla tych grup plasują się

na bardzo niskim poziomie na tle średniej w UE. Według Eurostatu, w 2015 r. wskaźnik zatrudnienia wśród

osób młodych w wieku 20–24 lata wyniósł w Polsce 44,5% i uplasował się poniżej średniej dla UE-28, która

wyniosła ponad 50%. Biorąc pod uwagę płeć, również wyraźnie widać duże dysproporcje w zatrudnieniu.

Wskaźnik zatrudnienia (wiek 20–64 lata) wynosi dla mężczyzn 74,7%, a dla kobiet – 60,9% (średnia w UE dla

mężczyzn – 75,8%, dla kobiet – 64,2%). Widać to także w statystykach dotyczących przedsiębiorczości.

Zgodnie z danymi Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności, wśród blisko 3 mln osób pracujących w roku

2015 na własny rachunek 2/3 stanowili mężczyźni. Wskaźnik zatrudnienia osób po 55 roku życia od wielu lat

systematycznie rośnie (z 31,6% w 2008 r. do 45,8% w 2015 r.), jednak jest ciągle jednym z niższych wśród

krajów UE. Obowiązki rodzinne oraz opieka nad dzieckiem lub niesamodzielną osobą dorosłą są jednym

z ważniejszych czynników bierności zawodowej w Polsce. Przy czym należy zauważyć, że obowiązki te

w przeważającej większości wypełniane są przez kobiety. Znacznie poniżej średniej UE (45%) kształtuje się

wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym (w 2015 r. wyniósł on 22,5%).

Postęp w dziedzinie medycyny powodujący wydłużenie trwania życia i zmieniająca się sytuacja rodziny

(rosnące oczekiwania lepszej jakości życia) spowodowały, że starzenie się i niepełnosprawność (również ta

związana z wiekiem) stają się istotnym problemem społecznym. W wielu przypadkach skuteczna

rehabilitacja oraz odpowiednie przygotowanie zawodowe mogłoby umożliwić powrót do pracy. Problemem

jest jednak m.in niespójność systemu orzecznictwa o niepełnosprawności, brak placówek kompleksowej

rehabilitacji przygotowujących pacjentów do odzyskania lub uzyskania zdolności do zatrudnienia czy też

niewystarczająco skuteczny system zachęt do zatrudniania osób niepełnosprawnych. Polska polityka

gospodarcza i społeczna wymagają więc natychmiastowego stworzenia kompleksowego systemu wczesnej

rehabilitacji (np. w ramach programów PFRON, w tym w szczególności w zakresie rehabilitacji społecznej

i zawodowej), który ułatwiłby osobom z niepełnosprawnościami powrót do pracy. Sprawnie działający

system rehabilitacji zapobiegnie niepotrzebnym hospitalizacjom oraz zwiększonym kosztom opieki

zdrowotnej i zabezpieczenia społecznego.

Zasoby pracy są możliwe do uwolnienia także w rolnictwie, gdzie pomimo postępujących przemian

strukturalnych nadal istnieją niewykorzystane zasoby pracy, tworząc tzw. bezrobocie ukryte. Według

Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – PIB33 można oszacować, że na koniec 2015 r. w

rolnictwie indywidualnym pracowało około 490 tys. osób w wieku produkcyjnym zbędnych z perspektywy

potrzeb gospodarstwa (co określa szacunkową wielkość ukrytego bezrobocia w sektorze rolnym) i stanowiły

one prawie 20% w gronie pracujących w ciągu roku w działalności rolniczej w wieku ustawowej aktywności

zawodowej. Mimo że oszacowana wielkość bezrobocia ukrytego jest o ponad 10% mniejsza niż cztery lata

wcześniej, to nadal należy ją uznać za relatywnie dużą.

W kontekście zasobów pracy należy również wspomnieć o istniejącym w Polsce silnym regionalnym

niezrównoważeniu rynków pracy, co wymusza dalekie dojazdy do pracy oraz wysokie koszy ekonomiczne

i transportowo-środowiskowe. Istnieją także znaczące regionalne różnice w wydajności pracy oraz głębokie

terytorialne niezrównoważenie podaży zasobów i popytu na pracę. W latach 2004–2013 maksymalna

różnica wartości dodanej brutto pomiędzy województwami zwiększyła się prawie dwukrotnie, tj. z 34 137 zł

do 63 845 zł. I w 2013 r. wyniosła aż 59,6 pp. (największy spadek, tj. o 8,3 pp. zaznaczył się w regionach

śląskim i lubuskim).

Kolejny problem to segmentacja rynku pracy, której przejawem jest przede wszystkim nierównowaga

w dostępie do stabilnych form zatrudnienia. W 1998 r. praca na umowach nietrwałych dotyczyła tylko

4,7% pracujących, a w 2015 r. odsetek ten wyniósł 28% i był to największy udział umów czasowych

w zatrudnieniu wśród krajów Unii Europejskiej (przeciętna wartość o połowę niższa niż w Polsce). Poza

wysokim odsetkiem zatrudnienia na podstawie umów o pracę na czas określony, w Polsce obserwuje się

stosunkowo wysoki poziom wykorzystywania umów cywilnoprawnych (wg. BAEL na początku 2016 r. na

podstawie umów cywilnoprawnych pracowało w gospodarce nieco ponad 500 tys. osób, z czego prawie

60% deklarowało, że pracuje w oparciu o takie umowy, bo nie może znaleźć innej, bardziej stabilnej pracy),

które oferują wyjątkowo niskie zabezpieczenie pracownika (zarówno w aspekcie ochrony przed

zwolnieniem, jak i dostępu do świadczeń społecznych). Osoby te przeciętnie zarabiają mniej niż pracownicy

zatrudnieni na umowach regulowanych kodeksem pracy, są narażone na wyższe ryzyko utraty pracy

i ubóstwa, a także mają gorsze perspektywy awansu i nabywania nowych umiejętności. W szczególności

dotyczy to osób młodych, wchodzących dopiero na rynek pracy (73% z nich pracuje w formie umów

tymczasowych lub cywilno-prawnych). Zauważyć jednak należy, że niestabilność zatrudnienia jest także

konsekwencją niepewności pracodawcy w obliczu procesów zachodzących w gospodarce.

Problemem jest również tzw. wymuszone samozatrudnienie, dotyczące obecnie ponad 1 mln osób,

prowadzące niejednokrotnie do sytuacji prawnie niejasnych i ograniczające dostęp do ochrony socjalnej.

Zgodnie z danymi BAEL, w roku 2015 w Polsce, spośród wszystkich osób pracujących na własny rachunek

niebędących pracodawcami, ok. 200 tys. osób wykonywało zlecenia wyłącznie lub głównie dla jednego

zleceniodawcy, co wskazuje na to, że głównym powodem tej formy świadczenia usług jest chęć uniknięcia

kosztów związanych z nawiązaniem stosunku pracy. Skutkiem takich zjawisk mogą być niepewność

33

IERiGŻ-PIB przy określaniu zbiorowości zbędnie zatrudnionej w gospodarstwach rolnych stosuje kryterium niewykorzystanego czasu pracy. Za

osoby zbędne uznaje się wszystkie osoby w wieku produkcyjnym pracujące wyłącznie lub głównie w indywidualnym gospodarstwie rolnym, które

w ciągu roku pracowały 3 miesiące lub mniej, a także przypadki dłuższego okresu pracy, ale nie więcej niż 3 godziny dziennie. Ponadto te osoby były

skłonne podjąć pracę poza użytkowanym gospodarstwem. Każdy sposób określania zbędnie zatrudnionych jest obarczony pewnymi

niedoskonałościami, które wynikają w głównej mierze ze złożoności istoty bezrobocia w gospodarstwach rodzinnych.

zatrudnienia i segmentacja rynku pracy, które hamują wzrost wydajności uniemożliwiając pełne

wykorzystanie potencjału kapitału ludzkiego, a także opóźniają decyzje prokreacyjne.

Z kolei, niska elastyczność organizacji rynku pracy przejawia się w niewystarczająco efektywnym

zarządzaniu czasem pracy i niskim wykorzystaniem elastycznych sposobów świadczenia pracy (np. różne

godziny pracy, możliwość telepracy, praca zdalna, elastyczny czas rozliczenia godzin pracy). Jest to istotne

w szczególności dla kobiet powracających na rynek pracy po okresie macierzyństwa i osób zaangażowanych

w obowiązki opiekuńcze. W Polsce zaledwie 10% kobiet pracuje w niepełnym wymiarze czasu, przy średniej

dla UE-28 wynoszącej ponad 31%. Wynika to z jednej strony z tradycyjnej kultury pracy, z drugiej zaś

z problemu niskich płac, które utrudniają utrzymanie gospodarstwa domowego w sytuacji ograniczenia

zarobków jego członków. Analiza danych o wynagrodzeniach pokazuje zróżnicowany poziom zarobków

w województwach oraz nierównomierny ich wzrost. W 2014 r. najwyższe wynagrodzenie zanotowano

w województwie mazowieckim (o ponad 25% wyższe niż przeciętne dla kraju). Relatywnie wysokie były

również płace w: dolnośląskim, pomorskim i śląskim, natomiast najniższe – w podkarpackim i warmińskomazurskim. Różnica między województwami o najwyższej i najniższej wysokości wynagrodzeń wyniosła ok.

1760 zł. Jednocześnie wyzwaniem pozostaje różnica w płacach między kobietami i mężczyznami. Według

danych GUS pochodzących z badania struktury wynagrodzeń według zawodów za 2014 r., wskaźnik

zróżnicowania wynagrodzeń kobiet i mężczyzn (tak zwana luka płacowa) wynosi 7,7% na niekorzyść kobiet,

co oznacza, że średnio różnica pomiędzy płacami pracowników obu płci wynosiła ponad 760 zł. Różnice te

pogłębiły się jeszcze w ostatnich latach w sześciu województwach: podkarpackim, opolskim, wielkopolskim,

dolnośląskim, małopolskim i mazowieckim.

Innym zjawiskiem, ograniczającym skuteczność polityk rynku pracy, jest trudna do oszacowania populacja

osób pracujących w „szarej strefie”. Szara strefa obejmuje nie tylko nielegalne (czy też nieformalne)

zatrudnienie, ale także np. zaniżanie uzyskiwanych dochodów czy obrotów firm. Według GUS, szara strefa

w Polsce to około 13% PKB, z kolei IBnGR oszacował ją w 2014 r. na ok. 19,5% PKB. W szczególności dotyczy

ona w większym nasileniu niektórych sektorów gospodarki (np. rolnictwo, budownictwo, usługi opiekuńcze,

sprzątające itp.). Zjawisko szarej strefy wywiera negatywny wpływ na całą gospodarkę, ograniczając wpływy

do budżetu, powodując zjawisko nieuczciwej konkurencji, czy wreszcie pozbawiając pracowników

zabezpieczenia społecznego.

Warto również zauważyć, iż postęp techniczny przejawiający się, wspomnianą na wstępie, rosnącą

digitalizacją i automatyzacją procesów ekonomicznych (również społecznych), może skutkować spadkiem

ogólnego popytu na pracę bądź, co bardziej prawdopodobne, istotnymi zmianami w strukturze tego

popytu, a w konsekwencji procesami polaryzacji rynku pracy. Można oczekiwać, że wraz z rozwojem

postępu technicznego, który niewątpliwie jest kluczowy dla poprawy pozycji konkurencyjnej polskiej

gospodarki, praca ludzka będzie wypierana przez nowoczesne technologie. Nierozstrzygnięte pozostaje,

czy inne sektory gospodarki będą w stanie zaabsorbować te zasoby pracy, a także jakie nowe miejsca pracy,

kompensujące utratę tych miejsc w przemyśle, zostaną utworzone.

Wszystkie te zjawiska wymagają efektywnej reakcji ze strony państwa, w tym w szczególności odpowiednio

dostosowanej polityki rynku pracy. Uwzględniając fakt zmian demograficznych i stopniowej redukcji

nowych zasobów pracy, konieczne jest dostosowanie usług rynku pracy do zmieniających się potrzeb rynku

pracy.

II. Cele i oczekiwane efekty

Redukcja

ubóstwa

i wykluczenia

społecznego

oraz poprawa

dostępu do

usług

świadczonych

w odpowiedzi

na wyzwania

demograficzne

Tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski, przy jednoczesnym

wzroście spójności społecznej wymaga położenia odpowiedniego nacisku na działania

przeciwdziałające ubóstwu Polaków i wyrównujące szanse różnych grup społecznych,

w szczególności tych, które są najbardziej zagrożone ubóstwem.

W odpowiedzi na zdiagnozowane, negatywne skutki zmian demograficznych, konieczne

jest przede wszystkim poszukiwanie zachęt do zmiany postaw wobec prokreacji, które

prowadzić będą do poprawy współczynnika dzietności. Potrzebne do tego są lepsze

warunki opieki i kształcenia dzieci, zapewnienie kompleksowej ochrony zdrowia

prokreacyjnego (co spowoduje obniżenie liczby par bezdzietnych oraz poprawę trendów

demograficznych), wsparcie opieki zdrowotnej nakierowanej również na osoby

pracujące jaki i zagrożone utratą pracy z przyczyn zdrowotnych, zwiększenie dostępności

do taniego mieszkalnictwa, efektywniejsze i bardziej elastyczne rozwiązania,

pozwalające łączyć ambicje zawodowe z aspiracjami rodzinnymi i na podobnych

zasadach – pracę w rolnictwie z pracą najemną poza tym sektorem.

Świadczenie zintegrowanych usług społecznych przyczyni się zarówno do poprawy

skuteczności i efektywności tych usług, jak i do zapewnienia ich lepszego wykorzystania

oraz zwiększenia ich zasięgu.

Starzejące się społeczeństwo wymagać będzie z jednej strony większych nakładów

finansowych dla sektora „białej” gospodarki, z drugiej zaś rozwijania nowej gałęzi tzw.

„srebrnej” gospodarki, dzięki której poszerzy się zakres usług oraz asortyment

produktów dla osób starszych – wszystko to zaś doprowadzi do poprawy jakości

i samodzielności życia, w tym dłuższej aktywności zawodowej.

Wzrost

i poprawa

wykorzystania

potencjału

kapitału

ludzkiego na

rynku pracy

Polska gospodarka potrzebuje zarówno kapitału finansowego, jak i kapitału ludzkiego.

Niskie – na tle innych krajów Europy Zachodniej – wskaźniki zatrudnienia wskazują, że

dla osiągnięcia przewag konkurencyjnych konieczne jest zwiększenie poziomu

aktywności zawodowej mieszkańców Polski. W konsekwencji będzie to miało

przełożenie na zmniejszenie poziomu ubóstwa, zwiększenie dochodów gospodarstw

domowych i całościowy rozwój gospodarczy Polski. Długofalowo zaś powinno zmniejszać

zróżnicowania społeczne i sprzyjać budowaniu spójności społecznej. Będzie to możliwe

dzięki odpowiedniemu zaangażowaniu tej części kapitału ludzkiego, która obecnie

(z różnych przyczyn) pozostaje nieaktywna na rynku pracy (w tym zwłaszcza osób

młodych, osób z niepełnosprawnościami, kobiet i osób 50+, osób odchodzących

z rolnictwa do innych sektorów gospodarki oraz bezrobocia ukrytego w rolnictwie).

Dzięki poprawie instytucjonalnych warunków opieki nad najmłodszymi dziećmi, poprzez tworzenie nowych

miejsc opieki w różnych formach (np. żłobek, usługa opiekuna dziennego, klub dziecięcy), zwiększy się

odsetek dzieci w wieku 0–3 lata objętych różnymi formami opieki instytucjonalnej. Umożliwi to łączenie

ambicji zawodowych z aspiracjami rodzinnymi i pozwoli na zwiększenie zatrudnienia, zwłaszcza kobiet.

Równolegle zostaną wprowadzone ułatwienia w zatrudnianiu przez osoby fizyczne osób do opieki nad

dziećmi czy osobami starszymi lub chorymi (opieka nieinstytucjonalna w domu osoby).

Poprzez działania na rzecz aktywizacji zawodowej grup nieaktywnych na rynku pracy zwiększy się

zatrudnienie osób w wieku 20–64 lata, co w konsekwencji będzie miało przełożenie również na

zmniejszenie poziomu ubóstwa, zwiększenie dochodów gospodarstw domowych i wzrost gospodarczy.

Rozszerzone zostaną także możliwości wykonywania pracy w niepełnym wymiarze czasu pracy,

w elastycznych godzinach i pracy na odległość oraz możliwości wykonywania pracy dzięki poprawie

wahadłowej mobilności przestrzennej.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Wskaźnik zatrudnienia kobiet z

najmłodszym dzieckiem w wieku do 5 lat

wg BAEL

%

64,1

(2015)

65,0

70,0

GUS

Stopa ubóstwa skrajnego

%

6,5

(2015)

5,5

4,5

GUS

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem

relatywnym (po uwzględnieniu w

dochodach transferów społecznych)

%

17,6

(2015)

14,0

12,0

GUS

Odsetek dzieci w wieku 0–3 lata

objętych różnymi formami opieki

instytucjonalnej

%

8,1

(2015)

10,0

33,0

MRPiPS

Wskaźnik aktywnego starzenia się (AAI)

wskaźnik

syntetyczny

28,1

(2014)

30,0

35,0

MRPiPS

Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku

20–64 lata wg BAEL

%

67,8

(2015)

71,0

73,0

GUS

Współczynnik obciążenia

demograficznego osobami starszymi

współczynnik

22,8

(2015)

28,5

35,4

GUS

Liczba mieszkań przypadająca na 1000

mieszkańców

sztuki

367

(2015)

389

435

GUS

IV. Kierunki interwencji

1. Aktywna polityka prorodzinna

Aktywna polityka rodzinna, łagodząca negatywne trendy demograficzne, to szereg działań o charakterze

finansowym, instytucjonalnym i prawnym, obejmujących takie obszary jak: zdrowie, opieka nad dzieckiem,

system podatkowy, dostęp do mieszkań, możliwość godzenia ról zawodowych i rodzinnych, elastyczność

rynku pracy. To również działania promujące wartości rodzinne oraz zdrowie prokreacyjne. Skuteczna

realizacja tej polityki wymaga podejmowania działań skoordynowanych i długofalowych. Należy jednak

podkreślić, iż wiele elementów tego procesu jest już prowadzonych równolegle. Istniejące rozwiązania

w tym zakresie (np. urlopy), bezpośrednie wsparcie finansowe dla rodzin posiadających dzieci (Program

500+) zostaną wzmocnione poprawą dostępności usług opieki nad dziećmi do lat 3, poprzez tworzenie

nowych miejsc opieki w różnych formach (np. żłobek, usługa opiekuna dziennego, klub dziecięcy).

Prowadzone będą również inwestycje w rozwój edukacji przedszkolnej i zmniejszenie dysproporcji w jej

upowszechnieniu – zwłaszcza pomiędzy miastem a wsią. Szczególnej uwagi wymaga sytuacja rodzin z osobą

niepełnosprawną, w tym z dzieckiem niepełnosprawnym, cechujących się niską aktywnością zawodową

i społeczną opiekunów oraz wysokim ryzykiem ubóstwa ekonomicznego. Niepełnosprawność wpływa na

wiele obszarów życia rodziny, tj. na jej sytuację materialną, społeczną czy też zdrowotną.

Krótkookresowo wyzwania demograficzne dla rynku pracy mogą być łagodzone m.in. poprzez odpowiednio

zaplanowane procesy migracyjne, niemniej jednak docelowo głównym instrumentem poprawy sytuacji

demograficznej kraju powinna być skuteczna polityka prorodzinna. Aby było to możliwe, niezbędne jest

stworzenie systemu zachęt do posiadania większej liczby dzieci i warunków dla ich wychowania, przy

zachowaniu zasady pomocniczości ze strony państwa i współdzielenia kosztów realizacji usług na rzecz

opieki i wychowania przez różne strony (państwo, samorząd, rodzice, pracodawcy). Konieczne jest również

podjęcie działań mających na celu ograniczenie negatywnych skutków niepłodności, szczególnie w sytuacji

niskiego przyrostu naturalnego m.in. poprzez wprowadzenie w życie Programu kompleksowej ochrony

zdrowia prokreacyjnego w Polsce. Skuteczna polityka rodzinna możliwa jest do osiągnięcia poprzez

różnicowanie działań i kompleksowość ich oferty, na którą będą składały się zarówno bezpośrednie

transfery finansowe zapobiegające ubóstwu rodzin z dziećmi (np. program Rodzina 500+), zmiany prawne

czy organizacyjne, wspomagające wychowywanie dzieci (przedszkola, urlopy macierzyńskie, rodzicielskie

i wychowawcze), jak i zachęty do podejmowania pracy przez rodziców (preferencyjny system podatkowy

i zasiłkowy). Aby polityka prorodzinna miała także długofalowy wymiar finansowy, należy dokonać jej

krytycznego przeglądu, którego celem byłoby m.in. uspójnienie różnych programów, strategii oraz

mechanizmów wspierania rodzin, w tym m.in. waloryzacji kwot i progów przyznawania różnego typu

świadczeń, przegląd istniejących ulg i stawek podatkowych.

Jedynie równoległe działania podejmowane we wszystkich tych obszarach pozwolą w pełni wykorzystać

potencjał polityki rodzinnej na rzecz odpowiedzialnego rozwoju.

Działania do 2020 r.







Dalszy rozwój zróżnicowanych form opieki nad dziećmi (wzrost dostępności i jakości usług

opiekuńczych i wczesno-edukacyjnych).

Ujednolicenie i wzmocnienie systemu wsparcia rodziny, w tym m.in. wsparcie finansowe rodziców

z dziećmi w ramach programu Rodzina 500+.

Przygotowanie i wprowadzenie rozwiązań prawno-organizacyjnych oraz finansowych na rzecz

wsparcia psychologicznego, zdrowotnego, społecznego, funkcjonalnego i ekonomicznego rodzin

z osobami niepełnosprawnymi.

Działania do 2030 r.







Wprowadzenie zmian w organizacji opieki zdrowotnej, prowadzenie szerokiej edukacji zdrowotnej,

adaptacja nowych standardów postępowania w opiece specjalistycznej, poprawa zdrowia

prokreacyjnego (w tym m.in. poprawy stanu zdrowia w zakresie zidentyfikowanych chorób

utrudniających posiadanie potomstwa).

Przegląd i lepsze dopasowanie systemu wsparcia finansowego (w tym systemu podatkowego) do

potrzeb rodzin z dziećmi.

Wdrażanie i aktualizacja rozwiązań prawno-organizacyjnych oraz finansowych na rzecz wsparcia

psychologicznego, zdrowotnego, społecznego, funkcjonalnego i ekonomicznego rodzin z osobami

niepełnosprawnymi.

Projekty strategiczne

Polityka rodzinna i opieka na dziećmi – kompleksowe i systemowe wspieranie rodzin z dziećmi –

uwzględnia m.in. systemowe zapewnienie opieki instytucjonalnej nad małymi dziećmi (do lat 3),

umożliwiające aktywizację zawodową rodziców i opiekunów oraz program zwiększenia liczby miejsc

wychowania przedszkolnego i podniesienie jakości edukacji przedszkolnej.

Zdrowa Mama – działania szkoleniowe i informacyjne, mające na celu poprawę wiedzy społeczeństwa na

temat zdrowia prokreacyjnego, poprawę kwalifikacji i umiejętności lekarzy i położnych, zapewnienie

dostępu do kompleksowej diagnostyki i leczenia niepłodności, zabezpieczenie płodności wśród pacjentek

leczących się z powodów onkologicznych (Program kompleksowej ochrony zdrowia prokreacyjnego),

podniesienie jakości opieki okołoporodowej, udoskonalenie i rozwój profilaktyki dla kobiet w ciąży (i dzieci

w okresie prenatalnym) oraz matki i dziecka po jego urodzeniu ze szczególnym uwzględnieniem

upowszechniania karmienia piersią (Ogólnopolski program upowszechniania karmienia piersią).

Program kompleksowego wsparcia dla rodzin Za życiem – kompleksowe rozwiązania, dotyczące wsparcia

rodzin z osobą niepełnosprawną, w tym z dzieckiem niepełnosprawnym, w szczególności w obszarach

dotyczących wsparcia dla kobiet w ciąży, wczesnego wspomagania dziecka i jego rodziny, usług

wspierających i rehabilitacyjnych, zdrowotnych, edukacyjnych, wsparcia mieszkaniowego, a także

koordynacji, poradnictwa i informacji. Przyjęte w Programie rozwiązania mają na celu umożliwienie

rzeczywistej i pełnej integracji społecznej osób niepełnosprawnych oraz wsparcie psychologiczne,

społeczne, funkcjonalne i ekonomiczne ich rodzin.

2. Poprawa dostępności do usług, w tym społecznych i zdrowotnych

Efektywnie realizowane (dostępne, dobrej jakości) usługi publiczne są istotnym czynnikiem regulacji

zachowań społecznych i poprawy jakości życia. Kierunek interwencji działań i środków publicznych w tym

zakresie zakłada m.in. wsparcie deinstytucjonalizacji opieki nad osobami niesamodzielnymi, możliwie

szeroki rozwój usług środowiskowych (opiekuńczych oraz asystenckich), a także wsparcie rodziny

i opiekunów faktycznych w pełnieniu ich roli opiekuńczo-wychowawczej np. w postaci tworzenia

regionalnych centrów wsparcia opiekunów nieformalnych/faktycznych osób niesamodzielnych – starszych,

niepełnosprawnych. Działania te mają na celu przede wszystkim odciążenie rodzin, a tym samym

odraczanie w czasie konieczności całodobowej opieki instytucjonalnej nad podopiecznym i zwiększenie

szans na zatrudnienie opiekunów, a także wzrost jakości opieki domowej sprawowanej nad osobami

niesamodzielnymi.

Deinstytucjonalizacja zakłada stopniowe ograniczanie udziału osób przebywających w placówkach

zamkniętych na rzecz zwiększania udziału wsparcia środowiskowego, co (ze względu na wciąż duży i rosnący

w dłuższej perspektywie popyt) niekoniecznie oznacza ograniczanie liczby miejsc w samych instytucjach

opiekuńczych. Z jednej strony umożliwi to aktywizację osób w wieku aktywności zawodowej, obciążonych

dziś obowiązkami opiekuńczymi nad osobami niesamodzielnymi (dzieci, dorosłe osoby

z niepełnosprawnością, rodzice), z drugiej zaś może sprzyjać podjęciu aktywności zawodowej osobom, które

potrzebują szczególnego wsparcia w tym zakresie (np. osoby z niepełnosprawnościami).

Obok usług społecznych to także podejmowanie działań projakościowych w systemie ochrony zdrowia,

które ułatwią dostęp do przystępnych cenowo, trwałych oraz wysokiej jakości usług zdrowotnych. Istotnymi

elementami tych działań będzie profilaktyka zdrowotna osób pracujących, pozwalająca na dłuższe

funkcjonowanie na rynku pracy i lepszą jakość życia w późniejszym wieku oraz preferowanie realizacji tych

usług przez podmioty niekomercyjne, o misji społecznej (np. podmioty ekonomii społecznej).

Ważną rolę w dostępie do wysokiej jakości usług mogą pełnić również działania na rzecz poprawy

wahadłowej mobilności przestrzennej oraz zwiększenia dostępności do tanich mieszkań na wynajem,

pozwalające na większą mobilność wewnątrzkrajową. Kompleksowa interwencja powinna zakładać rozwój

usług nie tylko na poziomie lokalnym (gminy, powiatu), ale także tych o charakterze ponadlokalnym, do

których dostęp jest dziś najbardziej utrudniony. Szczególne znaczenie w tym kontekście mają działania

poprawiające dostępność przestrzeni, transportu, dóbr i usług, które zwiększają udział np. osób starszych

czy niepełnosprawnych w życiu społecznym – np. dzięki stosowaniu zasad projektowania uniwersalnego.

Działania do 2020 r.









Wsparcie rozwoju (w tym standaryzacja i certyfikacja jakości) usług asystenckich i opiekuńczych,

w szczególności w warunkach domowych i pół-stacjonarnych. Włączanie obywateli i podmiotów

ekonomii społecznej (w tym organizacji pozarządowych) w realizację usług społecznych na rzecz

osób niesamodzielnych i zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Wsparcie rozwoju społecznej funkcji gospodarstw rolnych, łączącej rolnictwo wielofunkcyjne

i usługi o charakterze społecznym (lub zdrowotnym) na poziomie lokalnym, umożliwiające

dywersyfikację dochodów rolników połączoną z szerszą ofertą usług socjalnych dla osób starszych

i niepełnosprawnych.

Promocja aktywności zawodowej i społecznej seniorów (wolontariat seniorów, pomoc sąsiedzka).

Zwiększenie dostępu do taniego mieszkalnictwa (mieszkania na wynajem), poprawa

funkcjonowania prywatnego rynku najmu (m.in. poprzez reformę prawa lokatorskiego łączącą

ochronę interesów osób prywatnych i firm oferujących mieszkania na wynajem), rozwój

mieszkalnictwa wspomaganego na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Działania do 2030 r.





Optymalizacja mobilności przestrzennej w dojazdach do pracy oraz racjonalizacja przestrzennej

lokalizacji obiektów świadczących usługi społeczne (w tym edukacyjne i zdrowotne).

Poprawa dostępu do produktów i usług umożliwiających mobilność społeczną i zawodową oraz

zwiększających autonomię funkcjonowania społecznego (np. teleopieki, sprzętu rehabilitacyjnego,

sprzętu kompensacyjnego, innowacyjnych technologii wspomagających dla osób starszych,





– 124 –

Poz. 260

niesamodzielnych i niepełnosprawnych, bezpiecznych środków/usług transportowych,

nowoczesnego sprzętu komputerowego).

Wzmocnienie socjalnej i zdrowotnej funkcji placówek edukacyjnych i oświatowych.

Podejmowanie działań służących poprawie świadomości demograficznej społeczeństwa.

Projekty strategiczne

Narodowy Program Mieszkaniowy – nowa polityka mieszkaniowa, integrująca sfery legislacyjne

i finansowe, zmierzająca do zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych niezamożnych rodzin (m.in. tanie

mieszkania na wynajem, system oszczędzania na cele mieszkaniowe).

Polityka społeczna wobec osób starszych 2030. Bezpieczeństwo*Uczestnictwo*Solidarność – reforma

opieki nad osobami niesamodzielnymi, w tym: wypracowanie kryteriów oceny niesamodzielności,

uregulowanie zasad finansowania usług opiekuńczych, opracowanie strategii deinstytucjonalizacji usług

oraz rozwój opieki formalnej w warunkach domowych i pół-stacjonarnych.

(NIE)Samodzielni – zintegrowane wiązki usług społecznych na rzecz osób niesamodzielnych, które

zmniejszą ryzyko nadmiernego obciążenia opieką opiekunów nieformalnych (opieka wspierająca, opieka

„wytchnieniowa”, opieka zastępcza) oraz umożliwią im łączenie aktywności społecznej i zawodowej

z opieką.

Przestrzeń dla wszystkich – standardy dostępności definiujące rozwiązania techniczne i przestrzenne,

zgodne z zasadami projektowania uniwersalnego, w celu zapewnienia pełnej dostępności przestrzeni

publicznej (w tym dostosowywania środków transportu) do potrzeb osób o ograniczonej sprawności lub

mobilności.

3. Wsparcie grup zagrożonych ubóstwem i wykluczeniem oraz zapewnienie spójności działań na rzecz

integracji społecznej

Problem ubóstwa i związanego z nim ryzyka wykluczenia społecznego jest problemem dotykającym

znacznej części społeczeństwa polskiego, które nierównomiernie korzystało z dotychczasowego rozwoju

gospodarczego kraju.

Jedną z grup najbardziej narażonych na ryzyko ubóstwa są rodziny wielodzietne i rodziny niepełne. Problem

ten dotyka w dużym stopniu także dzieci i młodzież (zwłaszcza z niepełnosprawnością) oraz rodziny,

w których co najmniej jeden opiekun nie posiada zatrudnienia. Wg danych GUS z 2015 r. problem ubóstwa

skrajnego dotyka ok. 9% dzieci w Polsce.

Źródło: II edycja Badania Spójności Społecznej, GUS

Inną grupą zagrożoną ubóstwem i wykluczeniem społecznym są seniorzy, którzy z powodu chorób

towarzyszących zaawansowanemu wiekowi, zmuszeni są przeznaczyć na leki dużą część swojego dochodu

lub nawet rezygnują z leczenia z powodu niewystarczających środków finansowych. Ubóstwo ekonomiczne

wiąże się więc z deprywacją w innych obszarach życia (zdrowie, wypoczynek, rozrywka, edukacja),

ograniczając szanse rozwojowe osób o niskich dochodach.

Z jednej strony wsparcie państwa powinno więc polegać na selektywnych świadczeniach społecznych oraz

instrumentach kompensacyjno-wyrównawczych, skierowanych bezpośrednio do tych grup. Z drugiej zaś,

podejmowane muszą być działania na rzecz wyrównywania szans rozwojowych i przeciwdziałania

zaniedbaniom wynikającym z deficytów społecznych i ekonomicznych. Konieczne są też na większą skalę

działania profilaktyczne i podejmowanie interwencji/pomocy na możliwie wczesnym etapie, aby nie

doprowadzać do pogłębiania procesów wykluczenia społecznego. Z uwagi na wielość możliwych źródeł

świadczeń społecznych i podmiotów odpowiedzialnych za przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu,

wskazane jest prowadzenie działań zmierzających do usprawnienia zarządzania polityką na rzecz redukcji

ubóstwa i wykluczenia społecznego z poziomu krajowego.

Kluczową rolę we wspieraniu integracji społecznej mogą odegrać podmioty ekonomii społecznej

i organizacje pozarządowe. Wykorzystując zasoby i działając w obszarach uznawanych za nieefektywne w

kategoriach działalności komercyjnej (m.in. obszarze usług społecznych użyteczności publicznej), mogą stać

się ważnym ogniwem łączącym cele społeczne z działalnością gospodarczą. Celem tych działań powinna być

budowa modeli rozwoju gospodarczego w skali lokalnej, opartych o zasady sprawiedliwości społecznej

i odpowiedzialnego rozwoju.

Działania do 2020 r.

Uspójnienie systemu programowania i realizacji polityki integracji społecznej (różnych szczebli),

w tym m.in. zmiana modelu funkcjonowania ośrodków pomocy społecznej, szersze wykorzystanie

aktywizacji zawodowej w podmiotach reintegracyjnych (WTZ, CIS, KIS), większy udział podmiotów

ekonomii społecznej w realizacji zadań i usług, w celu skuteczniejszej aktywizacji zawodowej

uczestników zajęć rehabilitacyjnych i reintegracyjnych oraz lepsze adresowanie pomocy

i egzekwowanie warunków jej udzielania.

 Tworzenie i wdrażanie sieci usług i programów aktywizacyjnych, rehabilitacyjnych,

resocjalizacyjnych (w szczególności dla osób z niepełnosprawnością) – od aktywizacji społecznej do

włączenia społecznego i zawodowego.

 Rozpoczęcie prac legislacyjnych związanych z przygotowaniem projektu ustawy kompleksowo

regulującej sferę ekonomii społecznej, w tym zasady udziału podmiotów ekonomii społecznej

w realizacji zadań publicznych.

 Rozwijanie sektora ekonomii społecznej jako miejsca aktywizacji i pracy dla osób o ograniczonej

zatrudnialności na otwartym rynku (np. wsparcie tworzenia PES i usługi dla PES, instrumenty

zwrotne, partnerstwo publiczno-społeczne).

 Poprawa dostępu do leków dla osób w podeszłym wieku poprzez niwelowanie ekonomicznej

bariery związanej z kosztem zakupu leków.

 Poszukiwanie innowacyjnych metod aktywizacji osób pozostających poza rynkiem pracy (np.

innowacje i obligacje społeczne, adresowanie wielu problemów społecznych w ramach jednego

przedsięwzięcia).

 Poprawa dostępności edukacji (edukacja włączająca) dla osób niepełnosprawnych (zwłaszcza

edukacji zawodowej i edukacji na poziomie wyższym).



Działania do 2030 r.



Wzmacnianie więzi międzypokoleniowych i międzysąsiedzkich w otoczeniu osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym.

Projekty strategiczne

Skuteczna pomoc społeczna – usprawnienie funkcjonowania polityki na rzecz włączenia społecznego

i zwalczania ubóstwa poprzez poprawę potencjału i efektywności instytucji pomocy społecznej.

Ekonomia solidarności społecznej – program wzmocnienia sektora ekonomii społecznej (w szczególności

w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem

społecznym), łączący w sobie założenia programów: Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej

i Funduszu Inicjatyw Obywatelskich.

Włączeni w edukację – nowy model kształcenia dzieci, młodzieży i dorosłych z niepełnosprawnościami

i specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, zmierzający do większej aktywizacji zawodowej

niepełnosprawnych absolwentów szkół i uczelni.

Leki 75+ – program zapewniający osobom po ukończeniu 75. roku życia bezpłatny dostęp do wybranych

leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych.

Inkubator Innowacji Społecznych – system identyfikacji i testowania nowych rozwiązań i narzędzi dla

eliminacji lub ograniczenia problemów społecznych.

4. Rynek pracy zapewniający wykorzystanie potencjału zasobów ludzkich dla rozwoju Polski

W związku z obserwowanym ubytkiem zasobów siły roboczej na rynku pracy kluczową rolę w najbliższych

latach odgrywać będzie aktywizacja zawodowa rezerw kapitału ludzkiego z grup dotychczas szczególnie

zagrożonych bezrobociem i dezaktywizacją: osób młodych, kobiet (w tym matek nieaktywnych zawodowo),

osób niepełnosprawnych, osób w wieku 50+, osób długotrwale bezrobotnych oraz w sektorach, gdzie

występuje bezrobocie ukryte (np. w rolnictwie). Należy tu odróżnić osoby w zasadzie gotowe do podjęcia

pracy i osoby z określonymi deficytami. Wobec pierwszych działania aktywizacyjne będą realizowane

przede wszystkim poprzez aktywne instrumenty rynku pracy (np. szkolenia, staże, praktyki, dotacje

i instrumenty zwrotne), poprawę współpracy instytucji rynku pracy z pracodawcami oraz likwidowanie

barier do podejmowania zatrudnienia – w tym również z wykorzystaniem programów współfinansowanych

ze środków unijnych. Z kolei w przypadku osób w szczególnie trudnej sytuacji, które często nie są w stanie

poradzić sobie na otwartym rynku pracy, zastosowane zostaną instrumenty ekonomii społecznej.

W przypadku osób niepełnosprawnych, należy koncentrować się na tworzeniu warunków do ich wczesnego

powrotu do pracy i utrzymania się w zatrudnieniu m.in. poprzez stymulację motywacji, rehabilitację

zdrowotną, uzupełnianie kwalifikacji czy likwidację barier mentalnych i środowiskowych. W tym celu należy

stworzyć sieć synergicznych powiązań pomiędzy różnymi instytucjami (np. ZUS, KRUS, PFRON, JST, placówki

medyczne). Istnieje także konieczność podejmowania kompleksowych i wielowymiarowych działań

z zakresu rehabilitacji medycznej (w tym psychologicznej), społecznej i zawodowej, prowadzących do

pełnego włączenia społecznego przy zastosowaniu Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania,

Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF).

Działania do 2020 r.









Przeciwdziałanie segmentacji rynku pracy m.in. poprzez: lepsze wykorzystanie mechanizmów

regulacji rynku pracy (zarówno istniejących, jak i wprowadzanie nowych), wyrównywanie kosztów

pracy pomiędzy umowami cywilno-prawnymi a pracą świadczoną na podstawie kodeksu pracy (np.

stawka minimalna za pracę, jednolite zasady podatkowo-ubezpieczeniowe, redukcja klina

podatkowego dla najmniej zarabiających), stosowanie minimalnej stawki godzinowej dla niektórych

umów cywilnoprawnych, lepsze egzekwowanie obowiązujących rozwiązań prawnych dotyczących

zakazu zastępowania umów o pracę umowami cywilnoprawnymi, umożliwienie osobom na

umowach cywilnoprawnych zrzeszania się w związki zawodowe, wykorzystanie potencjału rad

pracowniczych, zmiany w funkcjonowaniu agencji pracy i zatrudnieniu pracowników tymczasowych,

przeciwdziałanie jakiejkolwiek dyskryminacji w zatrudnieniu.

Aktywizacja zawodowa osób biernych zawodowo oraz długotrwale bezrobotnych (w tym

szczególnie osób młodych z tzw. kategorii NEET), osób z niepełnosprawnościami, kobiet.

Wspieranie aktywności zawodowej kobiet m.in. poprzez odpowiednio ukierunkowane programy

finansowego wsparcia rodzin (np. wg zasady „złotówka” za „złotówkę”), rozwój różnych form opieki

nad dziećmi, programy podnoszenia kwalifikacji pracowników po przerwie w zatrudnieniu.

Wspieranie aktywności zawodowej osób po 50. roku życia m.in. poprzez aktywne instrumenty

rynku pracy, programy uzupełniania lub zmiany kwalifikacji, profilaktykę zdrowotną, elastyczne







– 127 –

Poz. 260

formy i sposoby świadczenia pracy, przeciwdziałanie dyskryminacji w zatrudnieniu, zachęty do

dłużej aktywności na rynku pracy.

Poprawa przepływu niewykorzystanych zasobów pracy z rolnictwa do innych sektorów poprzez

ułatwianie nabywania umiejętności i kwalifikacji zawodowych (w szczególności osób z małych

i średnich gospodarstw rolnych), szkolenia i treningi budowania otwartości i aktywności na rynku

pracy, podnoszenie umiejętności związanych z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem

działalności gospodarczej, rozwój doradztwa zawodowego oraz umożliwianie łączenia pracy

zawodowej z aktywnością w rolnictwie.

Programy profilaktyki, wczesnego wykrywania problemów zdrowotnych zasobów pracy oraz

zagrożeń niepełnosprawnością, kompleksowe programy rehabilitacji i przekwalifikowania

pracowników długotrwale pracujących w warunkach negatywnie wpływających na zdrowie,

ułatwiające powrót do zatrudnienia, wydłużenie aktywności zawodowej lub zmianę miejsca pracy

(np. badania przesiewowe, systemy wczesnego wparcia w środowisku).

Wypracowanie zindywidualizowanych rozwiązań trwale aktywizujących osoby niepełnosprawne na

rynku pracy oraz efektywnych mechanizmów wsparcia pracodawców w procesie zatrudniania osób

niepełnosprawnych.

Działania do 2030 r.









Promowanie stabilnych form zatrudnienia i jednocześnie elastycznych metod organizacji pracy

poprzez zapewnianie bezpieczeństwa zatrudnienia (umowy na czas nieokreślony, aktywne

programy rynku pracy dające pewność, że szybko znajdzie się pracę), bezpieczeństwo dochodu

(zasiłki dla osób bezrobotnych i inne świadczenia zapewniające zastępczy dochód w czasie

bezrobocia lub sprawowania opieki), elastyczność sposobu świadczenia pracy (np. niepełny wymiar

czasu pracy, różne godziny pracy, możliwość telepracy, elastyczny czas rozliczenia godzin pracy), a

także działania poprawiające elastyczność rynku pracy, produktywność wewnątrz firmy, łączenie

życia zawodowego z rodzinnym oraz ułatwiające przepływ pracowników do firm o wyższej

produktywności.

Upowszechnianie koncepcji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw (CSR), wiedzy

o zmianach zachodzących na rynku pracy, zarządzaniu wiekiem i różnorodnością w miejscu pracy,

pomocy w organizacji miejsca pracy dla osób o specjalnych potrzebach i osób

z niepełnosprawnościami (np. standardy CSR-D), w tym pracowników z małymi dziećmi w celu

umożliwienia łączenia życia zawodowego z rodzinnym.

Dostosowanie polityki i usług rynku pracy (m.in. w oparciu o przegląd wyników reformy z 2014 r.)

do zmieniających się potrzeb, wynikających m.in. ze zmian demograficznych i procesów

migracyjnych (mniejsza liczba uczniów, absolwentów i potencjalnych pracowników, rozwój oferty

edukacyjnej i zawodowej dla migrantów ekonomicznych, szersza współpraca z pracodawcami).

Tworzenie warunków dla rozwoju „białej” i „srebrnej” gospodarki oraz ekonomii społecznej

zakorzenionej w społeczności lokalnej.

Projekty strategiczne

Gwarancje dla młodzieży – program indywidualnej i kompleksowej aktywizacji zawodowo-edukacyjnej

osób młodych, wchodzących na rynek pracy (bezrobotnych, biernych zawodowo oraz poszukujących

pracy). Gwarancje są częścią „Pakietu na rzecz zatrudnienia młodzieży” wypracowanego przez Komisję

Europejską.

Nowe szanse dla wsi – program aktywizacji zawodowej rolników oraz osób związanych z rolnictwem dla

potrzeb pozarolniczego rynku pracy, z wykorzystaniem instrumentów finansowanych ze środków polityki

spójności, PROW 2014–2020 oraz krajowych instrumentów rynku pracy.

Strategia na rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2017–2030 –pozwoli na ustanowienie całościowych

ram polityki krajowej na rzecz osób z niepełnosprawnościami. Będzie realizowana poprzez różne

programy z zakresu poszczególnych polityk publicznych, w tym Narodowy Program Zatrudnienia Osób

Niepełnosprawnych. Przewiduje m.in. stworzenie indywidualnej ścieżki rozwoju edukacyjnego i

zawodowego osoby z niepełnosprawnościami przy wsparciu finansowym państwa.

5. Polityka migracyjna jako instrument zarządzania zasobami ludzkimi

Kompleksowa polityka migracyjna Polski powinna mieć charakter wielowymiarowy, uwzględniający

migracje o charakterze zewnętrznym, zarówno te dotyczące imigracji, jak i emigracji, a także brać pod

uwagę ich charakter (czasowy, trwały, zarobkowy itp.). W odniesieniu do obserwowanego w ostatnich

latach procesu napływu migrantów na dużą skalę warto zauważyć, że rosnąca atrakcyjność gospodarcza

Polski, dla osób z krajów nie będących częścią wspólnoty europejskiej, może pociągać za sobą także szereg

konsekwencji: politycznych (percepcja naszego kraju i obywateli za granicą), ekonomicznych (utrzymanie

konkurencyjności gospodarczej) czy społecznych (integracja imigrantów w społeczeństwie, zjawisko

ksenofobi i nietolerancji). Niezwykle ważne jest więc oddziaływanie na procesy migracyjne w sposób

zaplanowany, pozwalający na zrealizowanie bardzo konkretnych wyzwań i celów. Jednocześnie należy

minimalizować prawdopodobieństwa wystąpienia różnego rodzaju ryzyk i zagrożeń charakterystycznych dla

współczesnego świata (nierówności społeczne, kryzysy humanitarne, zagrożenia bezpieczeństwa). Kwestią

zasadniczą jest więc opracowanie długofalowej, strategicznej i spójnej wizji polityki migracyjnej. Powinna

ona nie tylko pozwolić na sprawniejsze zarządzanie migracjami np. zorientowanie procesu imigracji na

problemach ludnościowych państwa związanych z depopulacją, starzeniem społeczeństwa i kurczącymi

zasobami na rynku pracy, ale także wykorzysta doświadczenia innych państw europejskich, które sobie

z wyzwaniami związanymi z napływem cudzoziemców nie zawsze skutecznie poradziły.

W perspektywie krótkookresowej, w celu uzupełnienia niedoborów zasobów pracy w niektórych sektorach

(np. tzw. usługi opiekuńcze, budownictwo, medycyna), istotną rolę odgrywać może także właściwie

realizowana polityka migracji zarobkowych, w tym także stosowanie odpowiednich zachęt dla obywateli

państw trzecich. Obecna polityka migracji zarobkowych oceniana jest pozytywnie pod kątem łatwości

i elastyczności zatrudnienia cudzoziemców (zwłaszcza obywateli Ukrainy). W ciągu ostatnich kilku lat

kilkukrotnie wzrosła liczba cudzoziemców pracujących w Polsce. Uzupełniają oni w chwili obecnej przede

wszystkim niedobory w sektorach i zawodach niewymagających wysokich kwalifikacji, liczba sektorów i

zawodów, a także regionów, w których znajdują oni pracę, jednak stopniowo rośnie. Dzięki stosowaniu

preferencji geograficznych w ostatnich latach znacznie wzrósł udział cudzoziemców z krajów bliskich Polsce

kulturowo, co sprzyja ich integracji społecznej i asymilacji. Wyzwaniem, które wraz ze zmianami

demograficznymi odgrywać będzie coraz większą rolę, jest także zapewnienie, by do Polski przyjeżdżali

migranci o wysokich lub rzadkich kwalifikacjach, uzupełniając tym samym lukę kapitału ludzkiego w

sektorach o wysokim popycie na kwalifikacje. Jednocześnie poziom zatrudnienia cudzoziemców nie może

negatywnie wpływać na utrzymanie lub zdobycie zatrudnienia przez polskich obywateli.

W odniesieniu do emigracji mamy do czynienia z niezwykle skomplikowanym procesem, zależnym między

innymi od sytuacji gospodarczej w kraju i na świecie oraz zmieniających się uwarunkowań społecznych i

cyklów rozwojowych. O ile w perspektywie krótkoterminowej korzyści wynikające z emigracji wydają się

przeważać, to w długim okresie, w sytuacji prognozowanego rozwoju polskiej gospodarki, mogą okazać się

mniej znaczące. Pozostawanie za granicą tak licznej diaspory może wręcz negatywnie wpływać na potencjał

rozwojowy Polski. Zadaniem państwa powinno być zatem prowadzenie racjonalnej polityki migracyjnej

poprzez przeciwdziałanie trwałemu odpływowi wysoko wykwalifikowanych kadr z rynku krajowego. Należy

także działać na rzecz ograniczenia emigracji długookresowej i tworzenia zachęt do powrotu Polaków do

kraju, wraz z zasobem cennych umiejętności nabytych podczas pracy za granicą. Oznacza to konieczność

realizacji przez instytucje publiczne spójnych działań integracyjnych, informacyjnych oraz wprowadzenia

nowych instrumentów w postaci zachęt w polityce mieszkaniowej, prorodzinnej czy edukacyjnej dla

rodaków wyrażających chęć powrotu do kraju.

Działania do 2020 r.



Przygotowanie koncepcji odpowiedzialnej polityki imigracyjnej (opartej np. o system punktowy),

ukierunkowanej na potrzeby rynku pracy i polskich przedsiębiorców (w szczególności w sektorach,

w których odnotowuje się deficyt podaży pracy), pozwalającej jednocześnie zachowywać

odpowiednie standardy w obszarze zatrudnienia (wprowadzanie ułatwień dla cudzoziemców

o kwalifikacjach potrzebnych na polskim rynku pracy, doskonalenie systemów monitorowania

zatrudniania cudzoziemców, współpraca z partnerami zagranicznymi i krajowymi w obszarze

migracji zarobkowych do Polski).











– 129 –

Poz. 260

Tworzenie ścieżek integracji dla wybranych kategorii cudzoziemców oraz członków ich rodzin, m.in.

dla pracowników z kwalifikacjami i kompetencjami najbardziej potrzebnymi dla polskiego rynku

pracy, w tym programów rozwijania i uzupełniania kompetencji i kwalifikacji (np. szkolenia

językowe, treningi umiejętności personalnych, usługi asystenckie); wprowadzenie rozwiązań

ułatwiających prowadzenie działalności gospodarczej oraz uzyskiwanie dostępu do polskiego rynku

pracy dla cudzoziemców, którzy mogą wykazać pozytywną historię migracyjną, aktywny udział

w kreowaniu odpowiednich dla Polski rozwiązań w tym zakresie na poziomie unijnym.

Ograniczenie zjawiska nielegalnej imigracji, a także skali nadużyć związanych z podejmowaniem

pracy przez cudzoziemców w Polsce (np. nieprzestrzeganie prawa pracy, wykorzystywanie

pracowników cudzoziemców, oszustwa), a także opracowanie i wdrożenie prostych i czytelnych

mechanizmów kontroli i monitoringu podejmowania przez nich zatrudnienia.

Rozwój instrumentów integracyjnych, skierowanych zarówno do cudzoziemców przybywających do

Polski (np. nauka języka polskiego, kultury i zwyczajów, poprawa dostępu do mieszkań, wsparcie

w załatwianiu spraw urzędowych), jak i do osób powracających do kraju (np. wsparcie zakładania

działalności gospodarczej, uznawania kwalifikacji, doradztwo zawodowe).

Rozwijanie sektora organizacji pozarządowych działających na rzecz cudzoziemców, w tym

organizacji imigranckich.

Zwiększenie środków finansowych na obsługę procedur związanych z dostępem cudzoziemców do

rynku pracy.

Działania do 2030 r.





Wdrożenie systemu monitorowania i prognozowania procesów migracyjnych (emigrantów

i imigrantów) pozwalającego m.in. na określanie kierunków i skali migracji, popytu na pracę

migrantów zarobkowych, monitorowanie historii cudzoziemców w Polsce, m.in. poprzez tworzenie

narzędzi umożliwiających ocenę wpływu migracji na sytuację społeczno-gospodarczą kraju, a także

zintegrowanie oraz przebudowę istniejących rejestrów publicznych (np. rynku pracy, szkolnictwa

wyższego, samorządów, służb bezpieczeństwa).

Prowadzenie działań informacyjnych i edukacyjnych skierowanych do polskiego społeczeństwa nt.

pozytywnej roli cudzoziemców, których celem będzie przeciwdziałanie dyskryminacji, promocja

postawy otwartości, przełamywanie stereotypów i uprzedzeń.

Działania powyższe będą stanowić m.in. element Polityki Migracyjnej Polski (projekt strategiczny wskazany

w obszarze „Bezpieczeństwo narodowe”). Jest to kompleksowy dokument, przedstawiający polski model

aktywnej polityki migracyjnej, która zakłada m.in. usprawnienie zarządzania procesami emigracyjnymi,

imigracyjnymi oraz integracji cudzoziemców, z uwzględnieniem bezpieczeństwa państwa. Umożliwi on

koordynację działań podmiotów realizujących zadania w ramach reakcji państwa na zjawiska migracyjne,

szybkie reagowanie w przypadkach nagłych zmian w sytuacji migracyjnej kraju lub Europy oraz odpowiednią

realizację potrzeb polityki gospodarczej i społecznej w tym zakresie.

Obszar: Rozwój zrównoważony terytorialnie

I.

Diagnoza

W latach 2004–2014 istotnie zmniejszył się dystans rozwojowy Polski w stosunku do średniej UE (mierzony

PKB per capita wg PPS)34, przy czym szczególnie szybkie tempo wzrostu odnotowały województwa

i podregiony najbardziej rozwinięte gospodarczo. Jednym z najszybciej rozwijających się regionów

w Europie jest województwo mazowieckie, które w 2014 r. osiągnęło poziom PKB per capita o 8 pp. wyższy

od średniej UE. Na poziomie podregionów najwyższą dynamikę zmian notowała Warszawa (z PKB per

capita w 2014 r. prawie trzykrotnie przewyższającym średnią krajową) oraz duże ośrodki miejskie.

Najniższe tempo rozwoju charakteryzuje podregiony województwa śląskiego, kujawsko–pomorskiego,

łódzkiego, opolskiego oraz województw wschodnich35.

Utrzymujące się dysproporcje w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego są konsekwencją m.in.

regionalnych różnic w wydajności pracy, niezrównoważenia podaży i popytu na lokalnych rynkach pracy,

geograficznie selektywnego napływu inwestycji (głównie zagranicznych), potencjału poszczególnych

ośrodków, a także zróżnicowanego poziomu wyposażenia infrastrukturalnego i dostępności

transportowej, mającej kluczowe znaczenie dla uczestnictwa w rynku pracy i dostępności do usług

publicznych.

34

35

PPS (ang. Purchasing Power Standard) – standard siły nabywczej.

Maksymalna różnica pomiędzy wartościami PKB per capita w 2014 r. wynosiła 108 tys. zł, tj. o 57 tys. zł, więcej niż w roku 2004.

Dysproporcje dodatkowo, nasilają procesy migracyjne, w układzie wewnętrznym nakierowane głównie na

Warszawę i inne duże ośrodki miejskie. Przyczynia się to do niekorzystnych zmian struktury wieku ludności

w regionach peryferyjnych oraz stopniowego „wypłukiwania” z lokalnych rynków pracy osób lepiej

wykształconych i bardziej przedsiębiorczych.

Wyrównywaniu poziomów rozwoju nie sprzyja również niski poziom przedsiębiorczości i atrakcyjności

inwestycyjnej, a także naturalna skłonność do koncentrowania się działalności innowacyjnej

w najbardziej rozwiniętych ośrodkach dysponujących najlepszymi kadrami i siecią powiązań pomiędzy

sferą nauki a przedsiębiorstwami.

Istotnym problemem, negatywnie wpływającym na możliwości wyrównywania szans rozwojowych

i poziomu rozwoju, jest niewystarczająca jakość działań podejmowanych przez instytucje publiczne.

Deficyty w zakresie efektywnego zarządzania rozwojem angażującym różne podmioty publiczne, społeczne

i prywatne, ujawniają się zarówno na poziomie krajowym, jak i lokalnym. W największym zakresie

kumulują się one na obszarach wiejskich i w małych miastach. Na poziomie lokalnym związane są

z ograniczonym budżetem (dodatkowo w znacznej mierze uzależnionym od środków UE), niewystarczającą

komplementarnością działań, niedostatecznym poziomem partnerskiej współpracy jednostek samorządu

terytorialnego36, niewielką partycypacją społeczną w tworzeniu wizji strategicznej, a także niedoborami

wyspecjalizowanych kadr. Z kolei do zjawisk obniżających skuteczność i jakość wdrażania polityk

ukierunkowanych terytorialnie, obserwowanych na poziomie krajowym, zalicza się głównie ograniczoną

36

Według badań Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej Skuteczny urząd samorządowy (z 2016 r.) 82% partnerstw samorządowych powstaje ze

względu na możliwość pozyskania zewnętrznych środków finansowych.

efektywność niektórych narzędzi polityki rozwoju, charakteryzujących się sektorowością oraz często

skomplikowanymi mechanizmami wdrożeniowymi.

Przestrzenna koncentracja wyzwań rozwojowych

W strukturze przestrzennej kraju można wyróżnić kilka obszarów, które ze względu na koncentrację

czynników społeczno-gospodarczych negatywnie wpływających na ich dynamikę rozwoju, nie w pełni

wykorzystują swoje możliwości rozwojowe. Zalicza się do nich m.in Polska Wschodnia37, obszary

przemysłowe o trudnościach adaptacyjnych (Konurbacja Górnośląska), wiejskie obszary zagrożone trwałą

marginalizacją, średnie miasta tracące funkcje społeczno-gospodarcze czy też niektóre aglomeracje

miejskie.

Polska Wschodnia – makroregion o jednym z najniższych poziomów rozwoju w skali UE

Województwa zaliczane do Polski Wschodniej od 2004 r. wyraźnie zmniejszyły dystans rozwojowy

w stosunku do UE, niemniej jednak pozostają one jednymi z najbiedniejszych w Europie. W stosunku do

zmian zachodzących w kraju, znacznie wolniej nadrabiają one zaległości, przez co dystans rozwojowy na

poziomie kraju, mierzony PKB per capita, zwiększa się.

PKB na 1 mieszkańca w Polsce i w województwach Polski Wschodniej w latach 2004–2014

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS.

Główną barierą rozwojową tego makroregionu jest niska wydajność pracy, będąca pochodną przestarzałej

struktury gospodarki (w tym dużego na tle kraju udziału zatrudnienia w rolnictwie) oraz niski poziom

przedsiębiorczości i inwestycji prywatnych, innowacyjności, a także trudności na lokalnych rynkach pracy.

Rozprzestrzenianiu impulsów rozwojowych nie sprzyja również położenie przy zewnętrznej granicy UE,

w sąsiedztwie regionów słabiej rozwiniętych. Pomimo utrzymujących się nadal deficytów, w szczególności

w zakresie infrastruktury transportowej, luka w wyposażeniu infrastrukturalnym została w ciągu ostatnich

kilkunastu lat zmniejszona.

Do potencjałów Polski Wschodniej, które mają kluczowe znaczenie dla rozwoju konkurencyjnej gospodarki

makroregionu zalicza się m.in. wysoką jakość środowiska naturalnego (w tym niewielkie zanieczyszczenie

powietrza), a także specyfikę struktury branżowej przemysłu. Taka struktura przemysłu wynika z dużo

większej, niż przeciętnie w kraju, roli produkcji artykułów rolno-spożywczych, przemysłu gumowego

i tworzyw sztucznych, przemysłu drzewnego i meblarskiego oraz produkcji maszyn, urządzeń i przemysłu

lotniczego38.

37

Polskę Wschodnią definiuje się jako województwa: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, świętokrzyskie, warmińsko–mazurskie.

Potencjały rozwojowe Polski Wschodniej poparte szczegółowymi danymi zostały zdiagnozowane w Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego

Polski Wschodniej do roku 2020.

Śląsk – obszar przemysłowy o trudnościach adaptacyjnych

Konurbacja Górnośląska jest największym w Polsce obszarem przemysłowym, który doświadcza trudności

adaptacyjnych. Potencjałem tego najbardziej zurbanizowanego i uprzemysłowionego regionu Polski jest

stopniowe różnicowanie się bazy przemysłowej, dobre skomunikowanie drogowe z ośrodkami

gospodarczymi w kraju i Europie oraz rozwinięte zaplecze naukowo-badawcze. Występujące tutaj bogactwa

naturalne, w tym złoża węgla kamiennego wystarczające do zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego

kraju przez co najmniej 20–40 lat, były podstawą do koncentracji na tym obszarze sektora energetycznego

i innych przemysłów, tj. chemicznego, stalowego i zbrojeniowego.

W ostatnich latach, tempo wzrostu gospodarczego regionu słabnie, procesy restrukturyzacyjne nie zostały

zakończone, a obszar ten stopniowo traci swoją dotychczasową pozycję konkurencyjną, o czym świadczy

m.in. pogarszająca się sytuacja na lokalnych rynkach pracy (w 2014 r. wśród 20 miast na prawach powiatu

o najwyższej stopie bezrobocia, aż pięć było w regionie śląskim, a Bytom ulokował się na 2. pozycji

z wartością 19,8%).

Bardzo duże zanieczyszczenie środowiska (40% udziału emisji w skali kraju), wysokie stężenie substancji

szkodliwych dla zdrowia, duża liczba zakładów szczególnie uciążliwych i terenów zdegradowanych, a także

najwyższe w kraju zagrożenie przestępczością sprawiają, iż region ten staje się coraz mniej atrakcyjnym

miejscem do zamieszkania (w latach 2000–2014 liczba ludności województwa śląskiego spadła o 3,64%, co

w dużej mierze jest wynikiem największego w kraju odpływu migracyjnego).

Wyzwania rozwojowe miast

Obszary kumulacji problemów rozwojowych zaznaczają się na terenie wielu polskich miast i są m.in.

skutkiem przemian technologicznych i organizacyjnych w przemyśle, wieloletnich zaniedbań w zakresie

utrzymania infrastruktury technicznej i mieszkaniowej, a także problemów społecznych, tj. bezrobocie,

ubóstwo, patologie społeczne, rozpad więzi społecznych i rodzinnych, migracje za pracą. Ponad 1/5

powierzchni miast zamieszkiwanych przez 2,4 mln osób podlega procesom degradacji i wymaga

rewitalizacji, przy czym połowa z nich obejmuje stare dzielnice śródmiejskie. Problemem jest także

zanieczyszczenie powietrza będące wynikiem użytkowania przestarzałych źródeł ciepła (wykorzystujących

paliwa niskiej jakości do ogrzewania mieszkań i domów)39, jak też suburbanizacja i związane z nią

niekontrolowane rozprzestrzenianie zabudowy.

Przejawem słabości największych polskich aglomeracji – 18 miast wojewódzkich wraz z ich obszarami

funkcjonalnymi – jest ich niska pozycja konkurencyjna na tle UE40. Do czynników hamujących ich rozwój

należą ograniczone uczestnictwo w europejskiej sieci powiązań transportowych i funkcjonalnych, będące

konsekwencją wciąż niewystarczającej dostępności czasowo-przestrzennej41, jak również słabość ośrodków

naukowych i badawczych. Barierą rozwojową jest także ograniczona dostępność transportowa wewnątrz

ich obszarów funkcjonalnych oraz niezadawalająca jakość środowiska. Problemem pozostaje niska

efektywność zarządzania strategicznego i niewystarczający stopień współpracy sąsiadujących JST (m.in.

w ograniczaniu ekspansji na obszary niezabudowane oraz w realizacji strategii niskoemisyjnych i adaptacji

do zmian klimatu czy organizacji transportu zbiorowego).

Jednocześnie miasta wojewódzkie stanowią najbardziej rozwinięte rynki pracy oraz centra regionalnych

usług (biznesowych, administracyjnych, kulturalnych), przez co w największej mierze koncentrują ludność,

inwestycje i działania rozwojowe oraz odpowiadają za znaczącą część krajowego PKB42. Siła wpływu miast

wojewódzkich na pozycję rozwojową regionu jest jednak zróżnicowana. Najmniejszym potencjałem w tym

39

Badania OECD, wskazują, że problemy środowiskowe polskich miast, a w szczególności dużych ośrodków miejskich, skutkują najwyższymi wśród

krajów OECD wartościami wskaźnika zgonów z powodu chorób układu oddechowego, tj. powyżej 100 na 100 000 mieszkańców. Por. OECD Regions

at Glance, 2016.

40

Por. ESPON Evidence for European Urban Agenda.

41

Por. Śleszyński P., Transport- and settlement-related time efficiency of road journeys taken in Poland, Geographia Polonica 2014.

42

Są one objęte szerokim zakresem wsparcia finansowanym z polityki spójności w latach 2014-2020, w dużym stopniu skoordynowanym w ramach

realizacji Strategii Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych (ZIT), na które zostało przeznaczone ok. 5,4 mld euro.

zakresie charakteryzuje się Szczecin i Łódź (po wyłączeniu ich ze statystyk, województwa

zachodniopomorskie i łódzkie notują bardziej korzystne wartości wskaźników rozwojowych)43.

Regres w rozwoju społeczno-gospodarczym notuje część miast średnich44 (często mono-funkcyjnych),

w tym byłych miast wojewódzkich45. Obserwuje się osłabienie ich znaczenia społeczno-gospodarczego,

a problemy rozwojowe związane są ze spadkiem liczby ludności (zwłaszcza wykształconej, w wieku

produkcyjnym), starzeniem się populacji, niedopasowaniem podaży do popytu na rynku pracy, osłabieniem

bazy ekonomiczno-budżetowej samorządów oraz z niewystarczającą dostępnością transportową (w tym

powiązaniami transportem zbiorowym z innymi miastami i regionami). Są one rozmieszczone w całym

kraju, a mnogość problemów społecznych i gospodarczych w miastach średnich osłabia ich funkcje

i stabilizującą rolę w policentrycznym systemie osadniczym.

43

Szczecin i zlokalizowany w nim przemysł stoczniowy jest przykładem miasta, które po upadku przemysłu w latach 90. XX w. nie wykształciło

nowych specjalizacji gospodarczych i do dzisiaj zmaga się z problemami gospodarczymi, natomiast Łódź doświadcza poważnych problemów

społecznych i gospodarczych, tj. depopulacja, starzenie się społeczeństwa, bezrobocie, degradacja tkanki miejskiej.

44

Miasta powyżej 20 tys. mieszkańców z wyłączeniem miast wojewódzkich oraz mniejsze, z liczbą ludności pomiędzy 15-20 tys. mieszkańców

będące stolicami powiatów. Kategoria miast średnich obejmuje zarówno miasta powiatowe, subregionalne czy regionalne wskazane np. w KPZK

2030.

45

Por. A. Kurniewicz, P. Swianiewicz, Ból fantomowy czy realna strata? Wpływ utraty statusu stolicy województwa na rozwój gospodarczy i miejsce

w hierarchii systemu osadniczego, Prace i studia Geograficzne 2016.

Wyzwania rozwojowe obszarów wiejskich

Obszary wiejskie (w szczególności położone poza obszarem funkcjonalnym dużych aglomeracji)

charakteryzują się niskim poziomem życia i surowcowym charakterem produkcji. Mimo szybkiego tempa

wzrostu dochodów gospodarstw domowych na obszarach wiejskich po roku 2004 ich poziom nadal

znacząco odbiega od średniej krajowej. Deficyt wolnych miejsc pracy, niski poziom przedsiębiorczości

i kwalifikacji mieszkańców sprawiają, iż mimo nadwyżki siły roboczej na obszarach wiejskich notuje się niski

poziom mobilności zawodowej. Deficyty rozwojowe związane są także z niedostatecznie rozwiniętą

infrastrukturą, w szczególności: energetyczną, wodno-kanalizacyjną, urządzeniami melioracji i małej retencji

oraz transportową (w zakresie połączeń z miastami wojewódzkimi, połączeń podmiejskich i w obrębie

lokalnych rynków pracy).

Część obszarów wiejskich, mimo zróżnicowanych potencjałów rozwojowych, zależna jest wyłącznie lub

głównie od rolnictwa, ponieważ na obszarach tych nie wykształciły się pozarolnicze specjalizacje

gospodarcze. Jest to równoznaczne z faktem, że brakuje na tych terenach stabilnych pozarolniczych miejsc

pracy46. Obszary o przeważającej funkcji rolniczej są silnie zróżnicowane regionalnie. Należą do nich

zarówno te, gdzie rolnictwo boryka się z trudnościami o charakterze strukturalnym (np. niekorzystna

struktura agrarna i struktura demograficzna), jak również te z wysokowydajnym rolnictwem.

W polskiej przestrzeni można wyróżnić ponadto skupiska gmin wiejskich i powiązanych z nimi

funkcjonalnie małych miast47 zagrożonych trwałą marginalizacją, na których występuje kumulacja

problemów społecznych i ekonomicznych (głównie w pasie północnej i wschodniej części kraju). Problemy

te są efektem niekorzystnej struktury powierzchniowej gospodarstw rolnych (rozdrobnienie agrarne

w województwach wschodnich, spuścizna popegeerowska m.in. w województwach zachodniopomorskim

i warmińsko-mazurskim), niskiej wartości nakładów kapitałowych, deficytów instytucjonalnych

i finansowych. Obszary te charakteryzuje m.in. głębokie niezrównoważenie między popytem a podażą na

rynku pracy związane m.in. z nadwyżkami siły roboczej w rolnictwie i niewielką liczbą miejsc pracy poza

nim, nasiloną emigracją osób w wieku produkcyjnym oraz ograniczonym dostępem do usług 48.

Pomimo znaczących inwestycji finansowanych w ostatnich latach, głównie ze środków UE, obszary wiejskie

dotyka zjawisko postępującej marginalizacji, przejawiającej się niemożnością zaspokojenia podstawowych

potrzeb ich mieszkańców w sferze społecznej i ekonomicznej. Niektóre z tych obszarów, postrzegane jako

mało atrakcyjne miejsce do mieszkania i prowadzenia działalności gospodarczej, doświadczają dalszego

wyludniania i kurczenia zasobów.

46

Por. Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Raport Forum Inicjatyw Rozwojowych Fundacji Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej we

współpracy z IRWiR PAN.

47

Miasta poniżej 20 tys. mieszkańców, z wyłączeniem miast 15 tys.–20 tys. będących stolicami powiatów (które zostały zaliczone do miast średnich).

48

Udział pracujących w rolnictwie – mimo spadku – pozostaje jednym z najwyższych w Europie (w roku 2014 11,5% , tj. o 6,8 p.p. więcej niż średnio

w UE). Zob. więcej: P. Śleszyński, J. Bański, M. Degórski, T. Komornicki, Delimitacja obszarów strategicznej interwencji państwa: obszarów wzrostu

i obszarów problemowych, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa, 2016.

II.

Poz. 260

Cele i oczekiwane efekty

Diagnoza sformułowana w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, Miasta i Obszary

wiejskie (KSRR)49 wskazywała, że procesy rozwojowe koncentrują się przede wszystkim w kilkunastu

najlepiej rozwiniętych i dysponujących najlepszymi potencjałami ośrodkach metropolitalnych. W związku

z tym polityka regionalna państwa starała się z jednej strony podtrzymywać procesy rozwojowe tam, gdzie

one występują, co wspiera konkurencyjność i konwergencję na poziomie całego kraju. Z drugiej strony zaś,

tworzyć warunki do stopniowego rozprzestrzeniania się rozwoju na obszary peryferyjne, w większości

wiejskie – poprzez rozbudowę infrastruktury i tworzenie warunków do sieciowania i deglomeracji funkcji,

wspieranie działań horyzontalnych na rzecz rozwoju zasobów ludzkich oraz promocję inwestycji. Analizy

dotychczasowych efektów realizacji KSRR wykazują, że zakładane rezultaty nie zostały w pełni osiągnięte,

w szczególności w odniesieniu do najbiedniejszych województw oraz szeregu obszarów sub-regionalnych.

Dysproporcje w rozwoju między zamożnymi i biedniejszymi terytoriami Polski zwiększyły się w wyniku

niewystarczających impulsów rozwojowych z wysokorozwiniętych obszarów, w szczególności ośrodków

wojewódzkich (większość odnotowała w ostatnich latach dynamiczny rozwój) na obszary słabiej rozwinięte.

Korzyści z dynamicznego rozwoju ośrodków metropolitalnych osiągają przede wszystkim obszary położone

w ich bezpośrednim zasięgu. Liczne mniejsze ośrodki miejskie i obszary wiejskie, zwłaszcza położone

Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 13.VII 2010 r. (opublikowany w Monitorze Polskim w 2011 r. poz. 423).

peryferyjnie, mimo zmniejszenia luki w wyposażeniu infrastrukturalnym (drogi, wodociągi, kanalizacja,

infrastruktura społeczna, itp.) nadal pozostają obszarami odpływu ludności oraz charakteryzują się bardzo

małym poziomem inwestycji prywatnych.

Spodziewane kierunki zmian w polityce regionalnej UE po roku 2020 oraz zmieniające się wyzwania

rozwojowe, przed którymi stoi Polska wymagają bardziej trafnego dopasowania zakresu interwencji

polityki regionalnej do potencjałów i wyzwań rozwojowych różnych typów obszarów funkcjonalnych,

w tym wiejskich i miejskich oraz udoskonalenia i poprawy skuteczności mechanizmów i instrumentów

wykorzystywanych w tej polityce (organizacyjnych, prawnych i finansowych).

Rozwój zrównoważony terytorialnie polega na uznaniu różnorodności i specyfiki terytorialnej, włączeniu

w procesy rozwojowe wszystkich obszarów i właściwym identyfikowaniu ich zasobów, w celu dopasowania

interwencji polityk do potrzeb poszczególnych obszarów i przezwyciężenia strukturalnych przeszkód

stojących na drodze ich rozwoju. Terytorialne ukierunkowanie polityk, działania na rzecz stymulowania

wewnętrznych potencjałów rozwojowych, dostosowanie interwencji do lokalnej sytuacji, przekłada się na

zwiększenie skuteczności polityk rozwojowych, prowadząc tym samym do trwałego wzrostu gospodarczego,

tworzenia miejsc pracy, jak również do rozwoju zrównoważonego społecznie.

Realizacja polityk ukierunkowanych terytorialnie, w zdecentralizowanym systemie zarządzania polityką

rozwoju, potrzebuje silnego współdziałania rządu z samorządami województw, które zgodnie z zasadą

subsydiarności są odpowiedzialne za prowadzenie i koordynację polityki rozwoju w granicach regionów.

Niezbędne jest jednak wzmocnienie systemu współzarządzania procesami rozwojowymi tak, aby oprócz

rządu i samorządu wojewódzkiego odgrywających dotychczas kluczową rolę włączyć w procesy

programowania i realizacji polityki regionalnej, a co się z tym wiąże ponoszenie współodpowiedzialności,

także innych aktorów rozwoju. Przede wszystkim chodzi tutaj o lokalne samorządy terytorialne, ale ponadto

środowiska biznesu, szeroko pojęte społeczeństwo obywatelskie oraz przedstawicieli nauki.

Biorąc pod uwagę konieczność bardziej efektywnego, ukierunkowanego na realizację celów rozwojowych,

gospodarowania dostępnymi środkami finansowymi, działania podejmowane przez wszystkich

interesariuszy gry o rozwój muszą w coraz większym stopniu koncentrować się na tych czynnikach

rozwoju, czyli infrastrukturze, produktach, technologiach czy sektorach, które dają największe szanse na

zwiększenie produktywności oraz powiększenie bazy dochodowej ludności i samorządów. Polityka

regionalna po roku 2020 będzie więc bardziej skoncentrowana terytorialnie oraz tematycznie i co do

zasady (z wyjątkiem najuboższych obszarów) nie powinna finansować podstawowych usług i dóbr

realizowanych przez samorządy, stanowiących ich zadania własne. Środki na te cele powinny znajdywać się

w budżetach samorządów lub być dostępne w ramach krajowego systemu finansowania zadań publicznych.

Na samorządach lokalnych spoczywać będzie większa niż dotychczas odpowiedzialność za rozwój

gospodarczy, przełamywanie barier we współpracy z innymi samorządami, jak również poprawę dialogu

z przedsiębiorcami i mieszkańcami. W tym kontekście szczególnie istotne jest pobudzanie aktywności

najsłabszych ekonomicznie i instytucjonalnie jednostek samorządu terytorialnego. Natomiast na

samorządach wojewódzkich – aktywna rola inicjatora, koordynatora i mentora działań rozwojowych

w regionie, także w układach funkcjonalnych. Kompleksowe podejście do reagowania na potrzeby

definiowane w układach funkcjonalnych wymaga większego niż dotychczas zaangażowania poziomu

krajowego w przełamywaniu silosowości polityk realizowanych w sposób sektorowy, rozwijania

instrumentów terytorialnych, premiowania partnerstw wielosektorowych oraz budowania atmosfery

współpracy nie tylko pomiędzy jednostkami administracji terytorialnej, ale również różnymi sektorami

przedsiębiorcami, inwestorami, uczelniami, organizacjami społecznymi i mieszkańcami. Stosowane do tej

pory przez wiele samorządów dobre praktyki w zakresie współpracy powinny stać się obowiązującym

wszystkich standardem.

Polityka regionalna w układzie terytorialnym będzie w większym niż dotychczas stopniu, realizowana

w sposób zintegrowany, wiążąc różnego rodzaju przedsięwzięcia w zintegrowane ze sobą pakiety,

dostosowane do danego terytorium (realizujące cele wyznaczone terytorialnie) i łączące interwencje

w różnych sektorach postrzeganych dotychczas jako rozdzielne. Uzgadnianie celów i zintegrowanych

planów działania pomiędzy wszystkimi głównymi interesariuszami polityki rozwoju oraz włączanie ich

w realizację i ocenę ich efektywności, przyczyni się do podniesienia kompetencji administracji

samorządowej, zwiększenia efektywności wydatkowania publicznych środków finansowych, ale też pozwoli

zbudować kapitał społeczny i poczucie współodpowiedzialności za rozwój swojego terytorium. Prace nad

pakietami przedsięwzięć na rzecz rozwoju regionalnego i lokalnego, w szczególności po roku 2020, będą

prowadzone w powiązaniu z tworzeniem na poziomie krajowym i regionalnym strategicznych

i operacyjnych dokumentów polityki rozwoju, finansowanych zarówno ze środków krajowych, jak

i unijnych.

Uwzględniając opisane wyżej uwarunkowania zostały określone trzy cele polityki regionalnej

Zrównoważony rozwój Polityka regionalna będzie dążyła do zapewnienia bardziej zrównoważonego

kraju wykorzystujący rozwoju kraju poprzez zintegrowane interwencje wykorzystujące miejscowe

indywidualne potencjały zasoby i potencjały poszczególnych terytoriów i dostarczanie odpowiednich

zasobów dla zainicjowania trwałego wzrostu i miejsc pracy w obszarach o mniej

poszczególnych

korzystnych uwarunkowaniach rozwojowych. Obok działań wzmacniających

terytoriów

konkurencyjność wszystkich regionów, miast oraz obszarów wiejskich

realizowanych w dotychczasowym układzie wdrożeniowym, szczególne

mechanizmy wsparcia zostaną zaproponowane dla obszarów problemowych,

które zmagają się z trudnościami adaptacyjnymi i restrukturyzacyjnymi, zarówno

na poziomie regionalnym – takich jak Polska Wschodnia, Śląsk, jak również dla

sub-regionalnych obszarów funkcjonalnych, o kumulacji negatywnych zjawisk

społeczno-gospodarczych – dla obszarów przeważnie wiejskich zagrożonych

trwałą marginalizacją oraz miast średnich tracących funkcje społecznogospodarcze50. Zakres i sposób wsparcia będą uzależnione od specyfiki danego

terytorium i obejmą działania służące aktywizacji gospodarczej, rozwojowi

lokalnych rynków pracy i mobilizacji zawodowej mieszkańców oraz poprawie

dostępu do usług publicznych.

Wzmacnianie

regionalnych przewag

konkurencyjnych

Wyzwaniem dla wszystkich polskich regionów jest optymalne wykorzystanie

własnego potencjału rozwojowego w celu zwiększenia konkurencyjności

gospodarki i jednocześnie zapewnienia warunków dla trwałego i zrównoważonego

rozwoju. Nowa polityka regionalna będzie selektywna i, w większym niż

dotychczas zakresie, koncentrowała instrumenty wsparcia na tworzenie

warunków do wzrostu konkurencyjności, innowacyjności i inwestycji w wybranych

sektorach, mających podstawowe znaczenie dla gospodarek regionalnych.

Realizowane będą działania, które zapewnią wzmocnienie koncentracji działań

proinnowacyjnych oraz synergię pomiędzy krajowymi i regionalnymi

specjalizacjami, w oparciu o m.in. funkcjonowanie procesu przedsiębiorczego

odkrywania i monitorowania inteligentnych specjalizacji na poziomie krajowym i

regionalnym. Jednocześnie polityka regionalna koncentrować się będzie na

tworzeniu klimatu inwestycyjnego w oparciu o elementy, w które obszar został

wyposażony naturalnie oraz takie, które mogą zostać wykreowane lub ulepszone.

Natomiast w sferze działań służących zapewnieniu efektywnego systemu

finansowania przedsięwzięć rozwojowych w regionach w dłuższej perspektywie,

spójny i stabilny system wsparcia zwrotnego umożliwi przeorientowanie zasad

dystrybucji środków publicznych poprzez przeniesienie akcentów ze wsparcia

bezzwrotnego na wsparcie zwrotne, zarówno w zakresie środków UE, jak i

środków budżetu państwa wydatkowanych na cele rozwojowe.

Istotnym elementem oddziaływania polityki regionalnej pozostanie sfera

Podniesienie skuteczności instytucjonalna. Jakość działania instytucji, w tym administracji rządowej

i jakości wdrażania

i samorządowej, w wielu przypadkach decyduje o perspektywach rozwojowych

polityk ukierunkowanych poszczególnych obszarów – efektywności wykorzystania środków publicznych,

terytorialnie

jakości współpracy z partnerami rozwojowymi i sieciami oraz promocji inwestycji

prywatnych. Rozwijane będą zdolności do planowania i prowadzenia działań

50

Katalog wymienionych obszarów koncentracji działań polityki regionalnej wpisuje się w pojęcie obszarów strategicznej interwencji państwa, o

których mowa w art. 5 pkt 6b ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

rozwojowych ukierunkowanych terytorialnie, wzmacniające współpracę

i integrujące wysiłki pomiędzy rządem, samorządem wojewódzkim i innymi

samorządami oraz podmiotami niepublicznymi, na rzecz osiągania celów polityki

regionalnej. Samorządy terytorialne na obszarach zagrożonych marginalizacją,

a także w średnich miastach tracących funkcje społeczno-gospodarcze uzyskają

niezbędne wsparcie służące wzmocnieniu ich potencjału administracyjnego

i zarządczego. Zostaną wdrożone działania, których celem jest poprawa systemu

finansowania, zarządzania, programowania i koordynowania działań społecznogospodarczych na wszystkich poziomach terytorialnej organizacji kraju.

Oczekiwanymi rezultatami realizacji powyższych celów będzie zwiększenie inwestycji prywatnych

w sektorach, kluczowych dla poszczególnych regionów, w szczególności w tych o najniższym poziomie

rozwoju i przeżywających trudności adaptacyjne (przede wszystkim Śląsk i Polska Wschodnia).

W perspektywie do roku 2030 powinno to doprowadzić do znaczących zmian struktury społecznogospodarczej, wzrostu udziału inwestycji prywatnych w całości inwestycji, które obecnie zależą

w większości województw Polski Wschodniej i m.in. w województwach: pomorskim i zachodniopomorskim

w dużym stopniu od nakładów publicznych, w tym finansowanych ze źródeł UE. Rozwój przedsiębiorczości

i tworzenie miejsc pracy, szczególnie na obszarach najbiedniejszych i borykających się z problemami

strukturalnymi, przyczyni się w dłuższym okresie do tego, że dysproporcje w poziomie rozwoju

ekonomicznego podregionów nie pogłębią się, a jednocześnie doprowadzi do wzrostu dochodów ich

mieszkańców i samorządów terytorialnych. Wzmacnianie jakości instytucji i rozwój współpracy pomiędzy

samorządami w obszarach funkcjonalnych przyczyni się do poprawy jakości zarządzania politykami

ukierunkowanymi terytorialnie oraz wpłynie na rozwój kapitału społecznego, który jest jednym

z podstawowych czynników rozwoju endogenicznego.

III. Wskaźniki pomiaru celów

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość

w roku 2030

Źródło

danych

zbliżenie

poziomu

wybranych

województw

do poziomu

średniej

krajowej

GUS

Udział nakładów inwestycyjnych sektora prywatnego

w inwestycjach ogółem

1) Polska

51

2) wybrane województwa

%

1) 62,6

52

2) 51,2

(2014)

zbliżenie

poziomu

wybranych

województw

do poziomu

średniej

krajowej

Zróżnicowanie wartości dodanej brutto na 1 pracującego

na poziomie województw (NTS 2)

1) ogółem, 2) sekcja A

%

1) 14,8

2) 44,3

(2014)

utrzymanie

poziomu

utrzymanie

poziomu

GUS

Zróżnicowanie PKB na 1 mieszkańca na poziomie

podregionów (NTS 3)

%

34,0

(2014)

utrzymanie

poziomu

utrzymanie

poziomu

GUS

Relacja przeciętnych rocznych dochodów do dyspozycji

netto na 1 osobę w gospodarstwie domowym na wsi do

miasta

%

69,5

(2015)

72

75

GUS

Do realizacji strategicznych zamierzeń w obszarze rozwoju zrównoważonego terytorialnie zostaną

wykorzystane środki rozwojowe UE, środki budżetu państwa, środki własne JST oraz prywatny kapitał

inwestycyjny.

51

Dane o nakładach inwestycyjnych obejmują nakłady finansowe lub rzeczowe, których celem jest stworzenie nowych środków trwałych lub

ulepszenie (przebudowa, rozbudowa, rekonstrukcja lub modernizacja) istniejących obiektów majątku trwałego, a także nakłady na tzw. pierwsze

wyposażenie inwestycji. Wartość nakładów inwestycyjnych prezentowana jest wg sektorów gospodarki narodowej. Podziału nakładów

inwestycyjnych według województw dokonano na podstawie faktycznej lokalizacji inwestycji. W przypadku wybranych województw wskaźnik jest

definiowany jako łączny udział grupy 4 województw o najniższym udziale inwestycji sektora prywatnego w inwestycjach ogółem, znacznie niższym

niż przeciętnie w Polsce.

W roku 2014 do grupy wybranych województw zalicza się województwa: podlaskie, pomorskie, warmińsko-mazurskie i zachodniopomorskie.

CEL 1. Zrównoważony rozwój

poszczególnych terytoriów

– 140 –

kraju

wykorzystujący

Poz. 260

indywidualne

potencjały

Realizacja celów strategicznych SOR wymaga włączenia w procesy rozwojowe wszystkich obszarów Polski.

Zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju obywatele, niezależnie od miejsca zamieszkania, powinni mieć

zapewnione możliwości rozwojowe przejawiające się dostępem do odpowiedniej jakości dóbr

(infrastruktury o charakterze publicznym, czystego środowiska naturalnego) i podstawowych usług (np.

zdrowie, edukacja, transport publiczny). Wpływa to pozytywnie na mobilność geograficzną i zawodową

mieszkańców, a także na zwiększenie możliwości inwestycyjnych w tych obszarach.

Polityka regionalna musi więc z jednej strony wzmacniać te czynniki rozwojowe, które decydują

o konkurencyjności całego kraju i poszczególnych regionów, ale też podejmować dodatkowe działania

aktywizujące w obszarach o słabszych perspektywach rozwojowych, wynikających ze struktury społecznogospodarczej, peryferyjnego położenia bądź utraty dotychczasowych funkcji. Celem podejmowanych

działań jest przyspieszenie przekształceń strukturalnych, zwiększenie tempa lub zainicjowanie rozwoju

społeczno-gospodarczego w oparciu o wykorzystanie lokalnych potencjałów. Odbywa się to za pomocą

dostarczenia wzajemnie skoordynowanych i powiązanych w pakiety dodatkowych działań, w postaci

rozwiązań prawnych, finansowych (podatki, system wyrównawczy), instytucjonalnych oraz inwestycyjnych

na rzecz aktywizacji i zapobiegania pogarszaniu się sytuacji obszarów o niekorzystnych perspektywach

rozwojowych (m.in. przez inwestycje w regionalne specjalizacje, rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności,

dalszą poprawę dostępu do podstawowych dóbr i usług publicznych o pierwszorzędnym znaczeniu

rozwojowym, zwiększenie dostępności transportowej i poprawę wahadłowej mobilności przestrzennej

mieszkańców).

IV. Kierunki interwencji

1. Tworzenie warunków do dalszego rozwoju konkurencyjnej gospodarki w Polsce Wschodniej

i w innych obszarach słabszych gospodarczo

Polska Wschodnia od 2007 r. jest obszarem o istotnej koncentracji działań europejskiej i krajowej polityki

regionalnej53, które ukierunkowane są na: 1) wsparcie wiodących i perspektywicznych sektorów/branż

gospodarczych i powiązanych z nimi sektorów B+R, przy jednoczesnym podnoszeniu wydajności pracy we

wszystkich sektorach regionalnych gospodarek oraz kontynuacji przekształceń strukturalnych wsi

i rolnictwa; 2) poprawę dostępności transportowej i spójności komunikacyjnej poszczególnych regionów

Polski Wschodniej i całego makroregionu; 3) rozwój kapitału ludzkiego i poprawę zdolności instytucjonalnej

do skutecznego planowania i realizacji strategicznych przedsięwzięć rozwojowych na wszystkich poziomach

terytorialnej organizacji oraz w ramach obszarów funkcjonalnych. W makroregionie istotne jest również

wsparcie dla zmian strukturalnych w gospodarce, w tym poprawa efektywności w rolnictwie, jak też

wzmacnianie procesów urbanizacyjnych.

Analiza dotychczasowego wsparcia w makroregionie pokazuje wyraźne efekty rozwojowe, m.in. wzrost

gospodarczy we wszystkich regionach, wyrównywanie poziomu wyposażenia infrastrukturalnego, poprawę

jakości zasobów ludzkich, wzmocnienie procesów zmian struktury gospodarczej. Skala zapóźnień

rozwojowych sprawia, że inwestycje te nie doprowadziły jednak do znaczącego wzrostu poziomu inwestycji

prywatnych i zahamowania odpływu osób, zwłaszcza młodszych i lepiej wykształconych. Zróżnicowanie

rozwoju makroregionu jest szczególnie widoczne na poziomie podregionów (korzystniejsza sytuacja dotyczy

terenów położonych w otoczeniu stolic pięciu województw).

Głównym celem wobec Polski Wschodniej pozostaje więc poprawa atrakcyjności inwestycyjnej całego

makroregionu, podniesienie konkurencyjności regionalnych gospodarek i długofalowe pobudzenie

aktywności ekonomicznej, szczególnie na tych obszarach, gdzie procesy rozwojowe zachodzą wolniej.

W horyzoncie czasowym do 2020 r. cel ten będzie realizowany poprzez współfinansowany ze źródeł UE

Program Operacyjny Polska Wschodnia na lata 2014–2020 (POPW) oraz inne przedsięwzięcia rozwojowe,

53

W Polsce Wschodniej realizowane są ponadregionalne programy operacyjne finansowane z funduszy UE: w latach 2007–2013 Polska Wschodnia

objęta była Programem Operacyjnym Rozwój Polski Wschodniej 2007-2013, a w obecnej perspektywie finansowej makroregionowi dedykowany

został Program Operacyjny Polska Wschodnia 2014–2020.

finansowane ze środków krajowych (w tym polityk sektorowych), regionalnych, lokalnych i unijnych

udostępnianych w ramach polityk UE. Dla uzyskania lepszych efektów rozwojowych ulegnie wzmocnieniu

system koordynacji pomiędzy tymi różnymi instrumentami. Dyskusja na ten temat prowadzona będzie na

forum Podkomitetu ds. wymiaru terytorialnego, powołanego w ramach Komitetu Koordynacyjnego ds.

Polityki Rozwoju. Pozwoli to lepiej dopasować wsparcie dostępne z różnych źródeł do potrzeb i wyzwań

rozwojowych (również na poziomie podregionów). Jednocześnie w większym zakresie zostaną

zaangażowane środki prywatne (m.in. przy użyciu PFR oraz polityki inwestycyjnej w ramach SSE) oraz

dostępne instrumenty UE poza polityką spójności (m.in. PROW, CEF, EFSI, Horyzont 2020, COSME,

Kreatywna Europa).

Obecne trendy rozwojowe wskazują, że problemy rozwojowe występujące w Polsce Wschodniej dotyczą

także innych terytoriów zlokalizowanych poza tym makroregionem. Dlatego, po roku 2020 zostanie

wdrożony program krajowy obejmujący różne instrumenty finansowe i ukierunkowany na likwidację barier

rozwojowych obszarów w Polsce Wschodniej, ale adresowany również do położonych w innych

województwach podregionów borykających się z podobnymi problemami.

Działania do 2020 r.

Zapewnienie skutecznej i efektywnej realizacji Programu Operacyjnego Polska Wschodnia

2014–2020, w tym pakietu inwestycji obejmujących

o rozwój innowacyjnej przedsiębiorczości poprzez wsparcie instytucji otoczenia biznesu (jako

realizatorów Platform startowych dla nowych pomysłów), przedsiębiorców oraz jednostek

samorządu terytorialnego,

o zapewnienie spójności i dostępności terytorialnej makroregionu poprzez inwestycje w drogi

i kolej,

o rozwój komunikacji miejskiej w stolicach województw Polski Wschodniej.

 Wzmocnienie systemu koordynacji już realizowanych i planowanych do realizacji przedsięwzięć

rozwojowych istotnych z punktu widzenia potrzeb makroregionu, finansowanych z różnych źródeł,

tj. programów i inicjatyw UE54 oraz środków krajowych. Dyskusje szczegółowe w tych kwestiach

będą prowadzone na Podkomitecie ds. wymiaru terytorialnego.

Działania po 2020 r.





Przygotowanie i realizacja programu krajowego, złożonego z różnych instrumentów krajowych

i unijnych, publicznych i prywatnych, adresowanego przede wszystkim do obszarów o najniższym

poziomie PKB i borykających się z problemami rozwojowymi, obejmujących m.in. obszary

zagrożone marginalizacją i średnie miasta tracące funkcje społeczno-gospodarcze. W realizacji

programu wykorzystane zostaną m.in. rozwiązania wypracowane w ramach pilotażowej Inicjatywy

Komisji Europejskiej „Regiony Słabiej Rozwinięte” dla dwóch regionów: świętokrzyskiego

i podkarpackiego55.

Projekty strategiczne

Program ponadregionalny skierowany do najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+ – ma służyć

aktywizacji i restrukturyzacji obszarów funkcjonalnych i będzie realizowany po roku 2020. Jego

adresatami będą m.in. obszary zagrożone trwałą marginalizacją oraz miasta średnie tracące funkcje

społeczno-gospodarcze. Celem realizacji Programu będzie osiągnięcie wymiernych efektów

gospodarczych związanych z rozwojem przedsiębiorczości i ze wzrostem poziomu inwestycji

prywatnych. W ramach programu realizowany będzie kompleksowy pakiet działań z zakresu m.in.

rozwoju lokalnej przedsiębiorczości, aktywizacji lokalnych zasobów ludzkich, pobudzania lokalnych

inicjatyw gospodarczych i społecznych oraz poprawy dostępu mieszkańców do podstawowych usług

publicznych. Program będzie dostosowany do potrzeb i uwarunkowań terytorialnych najsłabszych

54

Tj. Programu Operacyjnego Polska Wschodnia 2014-2020, innych krajowych programów operacyjnych, programów Europejskiej Współpracy

Terytorialnej, regionalnych programów operacyjnych, Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa, Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich 2014–2020

(PROW), Programu Operacyjnego Rybactwo i Morze 2014-2020, programów i inicjatyw UE np. Horyzont 2020, CEF, COSME czy Kreatywna Europa.

55

Rozwiązania te dotyczą szytych na miarę, praktycznych sposobów wzmacniania regionalnej konkurencyjności (transfer technologii

i komercjalizacja B+R, aktywizacja przedsiębiorczości w obszarach o trudnych warunkach gospodarowania, poprawa warunków dla prowadzenia

działalności gospodarczej) i poprawy sytuacji na rynkach pracy (upowszechnienie dualnego modelu kształcenia zawodowego).

obszarów i do powiązań przestrzennych pomiędzy nimi oraz realizowany przy użyciu pakietów

zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych, z wykorzystaniem doświadczeń z pilotażu na obszarach

zmarginalizowanych i w średnich miastach, w ramach odnowionego kontraktu terytorialnego.

2. Wsparcie dla podwyższania atrakcyjności inwestycyjnej Śląska oraz promocji zmian strukturalnych

Śląsk mieści się w grupie najsilniejszych gospodarczo regionów Polski, jednak w ostatnich latach zauważalne

jest osłabienie tempa wzrostu gospodarczego i spadek jakości życia mieszkańców. Wpływ na taką sytuację

mają zachodzące zmiany w gospodarce światowej, w tym dekoniunktura na rynku surowców naturalnych

odchodzenie od gospodarki opartej na paliwach kopalnych i co się z tym wiąże niska rentowność kopalń

węgla kamiennego. Przy wysokim stopniu uzależnienia od przemysłów tradycyjnych (wydobywczego

i hutniczego), które stanowią trzon gospodarczy regionu, konieczne są działania prowadzące do

przyspieszenia procesów restrukturyzacji tradycyjnych sektorów i wprowadzenia nowych form działalności

gospodarczej o wysokiej produktywności, w tym. m.in. przemysłu wytwarzającego produkty

zaawanasowane technologicznie o wysokiej wartości dodanej. Doprowadzi to do wzmocnienia pozycji

konkurencyjnej tego obszaru jako wiodącego krajowego i środkowo-europejskiego centrum przemysłowego

i polepszenia warunków życia wszystkich mieszkańców. Instrumentem realizacji niniejszego kierunku

działań będzie projekt strategiczny Program dla Śląska, bazujący na realizowanych dotychczas działaniach

strategicznych dla rozwoju województwa (np. kontrakt terytorialny dla województwa śląskiego, Strategia

Rozwoju Województwa Śląskiego „Śląskie 2020+”, Strategia Rozwoju Polski Południowej do 2020)

i ostatnich inicjatywach (Porozumienie na rzecz zintegrowanej polityki rozwoju województwa Śląskiego)

skupiających wszystkich najważniejszych aktorów rozwojowych. Program, który powstanie przy współpracy

partnerów krajowych i regionalnych określi działania oraz konkretne projekty służące realizacji celów

związanych z

 wzrostem konkurencyjności i innowacyjności gospodarki regionalnej (w dziedzinach, w których

region posiada lub może zbudować przewagi konkurencyjne np. maszyny górnicze, przemysł

samochodowy, zbrojeniowy, medyczny, informatyczny, biotechnologie), przy jednoczesnych

przekształceniach w obecnie funkcjonujących sektorach przemysłu tradycyjnego (górnictwo,

hutnictwo),

 wzrostem stopnia integracji funkcjonalnej na obszarze Konurbacji Górnośląskiej i całego

województwa,

 dostosowaniem kwalifikacji zasobów ludzkich do rynku pracy,

 odtworzeniem zasobów technicznych, wpływających na poprawę warunków prowadzenia

działalności gospodarczej i poziom życia,

 przeciwdziałaniem skutkom i ograniczeniem negatywnego wpływu eksploatacji górniczej na

środowisko.

Ponadto program służył będzie usprawnieniu mechanizmów współpracy i koordynacji instytucji

i podmiotów niepublicznych zapewniających uwzględnienie działań i projektów wynikających z Programu

dla Śląska w politykach sektorowych (np. górnictwo, energetyka, środowisko, B+R).

Działania do 2020 r.











Przygotowanie (w 2017 r.) i rozpoczęcie wdrażania Programu dla Śląska. Jego opracowanie

odbywać się będzie w ramach grupy sterującej, działającej pod przewodnictwem reprezentantów

Wojewódzkiej Rady Dialogu Społecznego i Ministerstwa Rozwoju, składającej się z przedstawicieli

administracji krajowej, samorządu regionalnego i lokalnego, jak również lokalnych, środowisk

gospodarczych, naukowych i społecznych.

Wdrożenie aktywnej polityki przyciągania nowych inwestycji związanych z budową nowej

gospodarki i podniesieniem innowacyjności województwa.

Opracowanie i wdrożenie programów rządowych w obszarze m.in. węgla kamiennego i energetyki.

Aktywna polityka wspierania dostosowania kwalifikacji zasobów ludzkich do wymogów rynku pracy,

zmieniających się w wyniku restrukturyzacji.

Podjęcie działań doprowadzających do powstania instytucji finansowej (typu regionalny bank lub

fundusz), w celu zwiększenia dostępu do kapitału, w szczególności dla przedsięwzięć w sektorach









– 143 –

Poz. 260

związanych z inteligentną specjalizacją regionu oraz wykorzystujących polską myśl techniczną

i technologiczną.

Dokończenie i realizacja projektów infrastrukturalnych przewidzianych dla województwa śląskiego.

Kompleksowe działania służące ograniczeniu niskiej emisji, związane m.in. z promowaniem

publicznego transportu niskoemisyjnego, termomodernizacją, rozwojem sieci ciepłowniczych

i wymianą lub modernizacją urządzeń grzewczych.

Rekultywacja terenów pokopalnianych i poprzemysłowych oraz ich ponowne wykorzystanie na cele

gospodarcze i społeczne.

Kontynuowanie zintegrowanych działań rewitalizacyjnych miast śląskich, w tym modelowej

rewitalizacji i projektu pilotażowego Bytomia.

Po roku 2020 nastąpi pełne wdrożenie Programu dla Śląska skorelowanego z rządowymi programami

restrukturyzacyjnymi, rozbudowy i modernizacji infrastruktury transportowej, wdrażaniem nowej,

terytorialnie wrażliwej, zintegrowanej polityki miejskiej, przemysłowej, innowacyjności i kształtowania

zasobów ludzkich. W powiązaniu z realizowanymi regionalnie działaniami prowadzonymi przez różne

podmioty publiczne i prywatne, w tym samorząd województwa realizujący z udziałem środków UE

komplementarne regionalne programy rozwojowe, stworzy to szanse na dywersyfikację struktury

przemysłowej, odtworzenie dopasowanej do potrzeb infrastruktury technicznej oraz powtórne

wykorzystanie gospodarcze zdegradowanych obszarów miejskich, poprzemysłowych i pokopalnianych.

W konsekwencji zwiększą się perspektywy wzrostu gospodarczego i dochodów ludności, co będzie miało

duże znaczenie dla podniesienia jakości życia mieszkańców województwa śląskiego i perspektyw

rozwojowych całej Polski.

Projekty strategiczne

Program dla Śląska – celem programu jest zmiana profilu gospodarczego regionu, stopniowe

zastępowanie tradycyjnych sektorów gospodarki, takich jak górnictwo i hutnictwo, nowymi

przedsięwzięciami w sektorach bardziej produktywnych, innowacyjnych i zaawansowanych

technologicznie. Do 2020 r. program będzie realizowany poprzez koordynację polityk sektorowych,

a także działań realizowanych na poziomie regionalnym oraz z wykorzystaniem środków prywatnych,

w celu lepszego ukierunkowania terytorialnego dostępnych strumieni finansowania. Po roku 2020

wprowadzone zostaną dodatkowe instrumenty, związane z dostosowaniem krajowych programów

operacyjnych do celów Programu dla Śląska, przede wszystkim w obszarze promocji inwestycji oraz

innowacyjności.

3. Aktywne gospodarczo i przyjazne mieszkańcom miasta

Miasta oraz związane z nimi obszary funkcjonalne są integralnym elementem rozwoju gospodarczego

i, w coraz większym stopniu, stają się źródłem rozwoju współczesnego świata. Miasta odgrywają kluczową

rolę w realizacji Agendy ONZ na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju 203056, której jednym z celów jest

stworzenie bezpiecznych, odpornych i zrównoważonych miast sprzyjających włączeniu społecznemu.

Zgodnie z wytycznymi zawartymi w Nowym Programie dla Miast57, w perspektywie najbliższych 20 lat,

miasta na całym świecie mają stać się bardziej zielone, bezpieczne i zamożne oraz sprzyjać integracji

społecznej. Na poziomie europejskim kluczowym instrumentem realizacji Programu jest Agenda Miejska

Unii Europejskiej58 mająca na celu poprawę tworzonych na poziomie UE polityk i instrumentów, tak aby

lepiej odpowiadały na potrzeby i wyzwania z jakimi mierzą się miasta oraz wykorzystanie ich potencjału

i wkładu w osiąganie unijnych i krajowych celów rozwojowych.

Miasta różnej wielkości, zarówno największe aglomeracje, jak i mniejsze miasta, dzięki koncentracji funkcji

gospodarczych, administracyjnych i usługowych, odgrywają podstawową rolę w rozwoju gospodarczym

Europy, krajów, regionów, a nawet mniejszych jednostek administracyjnych i obszarów funkcjonalnych,

w tym np. obszarów wiejskich. Efekt aglomeracji i skali powoduje, że to w nich skupiają się miejsca pracy,

usługi publiczne, zarówno te podstawowe, jak i wyższego rzędu, działalność naukowa i innowacje. Są też

ważnym miejscem do życia w Polsce – 61% ludności zamieszkuje obszary o statusie administracyjnym miast,

56

Przyjęta podczas Szczytu ONZ dot. Zrównoważonego Rozwoju, wrzesień 2015 r., Nowy Jork.

Przyjęty na konferencji ONZ – Habitat III, październik 2016 r., Quito.

58

Przyjęta na nieformalnym spotkaniu ministrów UE ds. rozwoju miast, maj 2016 r., Amsterdam.

ale aż 75% funkcjonalne obszary zurbanizowane. Tym samym miasta gromadzą samoistny potencjał, który

aktywizuje i inspiruje podejmowanie różnorodnych działań rozwojowych oraz kreuje rozwój gospodarczy

całego kraju.

Celem Strategii w obszarze polityki miejskiej jest tworzenie warunków dla zrównoważonego rozwoju

ośrodków miejskich, wypracowanie mechanizmów współpracy w ich obszarach funkcjonalnych,

wzmocnienie ich zdolności do tworzenia miejsc pracy oraz poprawa jakości życia mieszkańców. Aby

osiągnąć ten cel niezbędna jest poprawa zdolności ośrodków miejskich do kreowania rozwoju, wzrostu i

zatrudnienia, wspieranie zrównoważonego rozwoju (m.in. poprzez przeciwdziałanie negatywnym

zjawiskom suburbanizacji, ponowne wykorzystanie uprzednio zagospodarowanych terenów, rewitalizację

zdegradowanych obszarów miejskich), wspomaganie ośrodków miejskich dotkniętych problemami

rozwojowymi oraz stwarzanie warunków do partnerskiego zarządzania rozwojem. Działania przewidziane

do realizacji są spójne z priorytetami wskazanymi w Krajowej Polityce Miejskiej 2023 (KPM)59

i w dokumentach międzynarodowych, podkreślając potrzebę zwiększenia komplementarności polityk

mających wpływ na rozwój obszarów miejskich oraz wzmacnianie współpracy i wymiany wiedzy między

miastami różnej wielkości i na różnych szczeblach zarządzania.

Działania w ramach miejskiego wymiaru Strategii będą koncentrowały się na wspieraniu rozwoju wszystkich

miast bez względu na ich wielkość, położenie czy pełnione funkcje społeczne, gospodarcze

i administracyjne. Szczególna uwaga poświęcona zostanie jednak trzem obszarom oddziaływania, tj.

największym aglomeracjom, miastom średnim tracącym funkcje społeczne i gospodarcze oraz obszarom

zagrożonym trwałą marginalizacją. Działania podejmowane dla realizacji celów polityki miejskiej będą

integrowane z szeregiem działań sektorowych podejmowanych w ramach innych obszarów SOR, np.

z zakresu reindustrializacji, spójności społecznej, skutecznego państwa czy infrastruktury. W horyzoncie

czasowym do roku 2020 cel ten będzie oparty na realizacji działań wynikających z KPM, uzupełnionych

o instrumenty wprowadzone przez SOR. Natomiast po roku 2020 szczególny nacisk położony będzie na

usprawnienie zarządzania i wzmacnianie współpracy pomiędzy miastami, doskonalenie rozwiązań

organizacyjnych i regulacyjnych oraz dostosowanie w jak największym stopniu do specyfiki różnego typu

ośrodków.

3.1. Poprawa warunków rozwojowych polskich miast

Celem działań o charakterze horyzontalnym wobec miast w Polsce jest przede wszystkim dalsza poprawa

warunków rozwojowych, przy zachowaniu w miarę równomiernie pokrywającej kraj sieci kilkuset ośrodków

funkcjonujących na różnych poziomach hierarchicznych, ale wzajemnie się uzupełniających funkcjonalnie.

Działania będą koncentrować się na podnoszeniu efektywności i jakości zarządzania obszarami miejskimi,

z uwzględnieniem współpracy jednostek samorządu różnego szczebla oraz doświadczeń z funkcjonowania

istniejących mechanizmów. Miasta te – węzły sieci, są centrami życia gospodarczego i dostarczania

podstawowych dóbr i usług, decydujących o zrównoważonych terytorialnie perspektywach rozwojowych

wszystkich mieszkańców Polski, w tym mieszkańców obszarów wiejskich.

Zapewnienie wszystkim miastom warunków do trwałego rozwoju jest kluczowym elementem w procesie

działań na rzecz osiągania celów rozwojowych SOR, związanych zarówno z konkurencyjnością gospodarki,

jej innowacyjnością, jak i rozwojem wrażliwym społecznie i zrównoważonym terytorialnie.

Horyzontalne działania, w zgodzie z zapisami KPM, podejmowane na rzecz wszystkich miast w ramach SOR,

będą dotyczyły sfery regulacyjnej, instytucjonalnej i inwestycyjnej. Będą one podejmowane w powiązaniu

z działaniami polityki regionalnej oraz ukierunkowanymi terytorialnie instrumentami polityki krajowej

i europejskiej. Poprawa warunków rozwojowych miast wymaga koncentracji uwagi na promowaniu

współpracy pomiędzy różnymi kategoriami miast oraz wewnątrz ich obszarów funkcjonalnych. Jest to

zgodne z zasadą współzarządzania, szerszego włączenia w procesy planowania i realizacji działań

rozwojowych podmiotów publicznych, przedsiębiorców, ruchów obywatelskich a także wzmocnienia bazy

analitycznej i systemu monitorowania rozwoju miast.

Dokument przyjęty uchwałą nr 198 Rady Ministrów z dnia 25.X.2015 r. (opublikowany w Monitorze Polskim w 2015 r. poz. 1235).

Zakładanym rezultatem podejmowanych działań będzie wzmocnienie rozumianej funkcjonalnie sieci

miejskiej, poprawa jakości życia miejskiego we wszystkich kategoriach, zahamowanie tempa odpływu

ludności oraz wzrost stopnia urbanizacji (wzrost poziomu gęstości zaludnienia na terenach miejskich).

Działania do 2020 r.



















Wypracowanie i upowszechnianie elastycznych rozwiązań organizacyjnych i prawnych,

ułatwiających współpracę pomiędzy miastami oraz wewnątrz miejskich obszarów funkcjonalnych.

Usprawnienie systemu monitorowania i diagnozowania sytuacji społeczno-gospodarczej

i przestrzennej na poziomie miejskich obszarów funkcjonalnych, w tym dostosowanie metodologii

statystyki publicznej, rozbudowa lokalnych, regionalnych i krajowych centrów wiedzy nt. obszarów

miejskich.

Upowszechnianie zasad partycypacji społecznej w podejmowaniu decyzji i zarządzaniu miastami

i ich obszarami funkcjonalnymi. Istotne jest dążenie do uwzględniania potrzeb różnych

użytkowników przestrzeni miejskich.

Wspieranie realizacji zintegrowanych działań rewitalizacyjnych na podstawie programów

rewitalizacji ukierunkowanych na przekształcenie obszarów zdegradowanych (w wymiarze

społecznym, gospodarczym, środowiskowym, przestrzenno-funkcjonalnym, technicznym).

Realizacja niskoemisyjnych strategii miejskich i związanych z poprawą jakości powietrza oraz

przystosowanie do zmian klimatycznych obszarów miejskich, w powiązaniu z działaniami

wskazanymi w obszarach SOR dotyczących energetyki i środowiska naturalnego60.

Realizacja strategii zrównoważonej mobilności miejskiej w powiązaniu z działaniami dotyczącymi

kompleksowych programów rozbudowy infrastruktury systemów transportu publicznego,

rekomendacji dla polityki transportowej wskazanymi w obszarze transport61.

Poprawa dostępu do różnego typu usług publicznych o charakterze rozwojowym (w tym

społecznych związanych m.in. z edukacją, zdrowiem, kulturą oraz gospodarczych – związanych m.in.

ze wsparciem przedsiębiorczości, przeciąganiem inwestycji prywatnych).

Tworzenie krajowej sieci współpracy miast umożliwiającej wymianę wiedzy i najlepszych praktyk nt.

zrównoważonego rozwoju miast, usprawnień w zarządzaniu, koordynacji i realizacji innowacyjnych

projektów.

Włączenie i wsparcie miast oraz związków reprezentujących miasta w partnerstwa Agendy Miejskiej

Unii Europejskiej, w celu wypracowania rekomendacji dla polityki miejskiej i jej instrumentów na

poziomie UE.

Działania po 2020 r.









Kontynuacja prowadzonych działań i upowszechnianie wypracowanych usprawnień zarządzania

oraz wzmacnianie współpracy pomiędzy miastami, w tym doskonalenie rozwiązań organizacyjnych,

regulacyjnych, jak i dostosowanie ich do specyfiki różnego typu ośrodków.

Wzmocnienie koordynacji prowadzonej dotychczas polityki miejskiej w powiązaniu z polityką

regionalną na wszystkich szczeblach zarządzania oraz wzmocnienie współpracy pomiędzy

podmiotami zaangażowanymi w kształtowanie rozwoju obszarów funkcjonalnych.

Promowanie podejścia partycypacyjnego w podejmowaniu decyzji oraz w zakresie zarządzania

miastami i realizacji działań rewitalizacyjnych, w tym nacisk na realizację niskoemisyjnych strategii

miejskich oraz strategii zrównoważonej mobilności miejskiej na funkcjonalnych obszarach

zurbanizowanych.

Rozwój sieci współpracy miast i upowszechnianie wymiany wiedzy oraz najlepszych praktyk

w zarządzaniu miastami celem wspierania lokalnych potencjałów, pozyskiwania inwestorów

i promowania innowacyjności.

60

Np. projekty strategiczne: Czyste powietrze oraz Strategia transformacji do gospodarki niskoemisyjnej.

Dotyczące np. promocji mechanizmów zarządzania i poprawy transportu publicznego w miastach i w ich obszarach funkcjonalnych, sprzyjania

efektywnym rozwiązaniom w zakresie organizacji transportu publicznego, stopniowej wymianie taboru wykorzystywanego do świadczenia usług

publicznego transportu na ekologiczny, niskoemisyjny.

Projekty strategiczne

Partnerska Inicjatywa Miast – program wymiany oraz promocji wiedzy między miastami oraz innymi

podmiotami, zaangażowanymi w kształtowanie i realizację polityki miejskiej. Program służyć będzie

identyfikacji dobrych praktyk stosowanych przy kluczowych wyzwaniach rozwojowych i rozpowszechnianiu

ich na poziomie lokalnym, wzajemnemu uczeniu się, a także przełożeniu wniosków i rekomendacji

w zakresie poszczególnych zagadnień na poziom krajowy (finansowany ze środków POPT 2014–2020).

Pakiet działań na rzecz wsparcia samorządów w programowaniu i realizacji rewitalizacji –

upowszechnianie rewitalizacji jako ważnego elementu rozwoju miast, zapewniającego trwałość zasad

i instrumentów, kompleksowość, mechanizmy finansowania, usprawnienia prawno-instytucjonalne oraz

przejrzysty system monitorowania i ewaluacji (dedykowane programy z POPT) oraz budowa systemu

bieżącego monitorowania działań rewitalizacyjnych.

3.2. Pełniejsze wykorzystanie potencjału największych polskich aglomeracji

Wszystkie największe polskie aglomeracje, będące najważniejszymi ośrodkami życia gospodarczego,

społecznego i politycznego kraju, na tle innych aglomeracji w UE rozwijały się w ostatnich kilku latach

bardzo dynamicznie. Dokonały szeregu zmian strukturalnych dotyczących: zwiększania produktywności

gospodarki, pozyskiwania nowych inwestycji, tworzenia innowacji i nowych technologii, rozwoju potencjału

naukowo-badawczego itp., oferując mieszkańcom i przyjezdnym najlepsze możliwości zatrudnienia i dobre

miejsce do życia. Wszystkie, a niektóre z nich w stopniu szczególnym, borykają się jednak z licznymi

problemami rozwojowymi, których rozwiązanie nie leży tylko i wyłącznie w gestii władz samorządowych.

Polityka regionalna państwa będzie poświęcała co do zasady więcej uwagi poszukiwaniu metod skutecznej

aktywizacji obszarów w gorszej sytuacji rozwojowej (w tym miast). Jednocześnie sprzyjać będzie usuwaniu

barier rozwojowych w aglomeracjach i wykorzystaniu ich potencjału do wzrostu konkurencyjności polskiej

gospodarki w oparciu o nowe czynniki rozwojowe i zwiększania poziomu wynagrodzeń oraz rozwojowi

współpracy w układach funkcjonalnych. Zainicjowane w okresie programowania 2014–2020 Zintegrowane

Inwestycje Terytorialne (ZIT), pomimo pewnych trudności wdrożeniowych, stanowią bezprecedensowe

przedsięwzięcie na rzecz realnego wsparcia aglomeracji i wzmocnienia powiązań funkcjonalnych. Biorąc

pod uwagę konieczność dalszej koncentracji geograficznej i przedmiotowej podejmowanych działań

w ramach polityki spójności oraz względną zamożność polskich metropolii, polityka miejska wobec

obszarów metropolitalnych koncentrować się będzie na

 wspomaganiu współpracy i koordynacji działań prorozwojowych w obszarach funkcjonalnych

aglomeracji, w skład których wchodzą zarówno administracyjne obszary miejskie, jak i wiejskie,

 wsparciu realizacji przy udziale partnerów publicznych i prywatnych, miejskich strategii

niskoemisyjnych oraz strategii ZIT, które mają podstawowe znaczenie dla celów określonych w SOR

w zakresie reindustrializacji, elektromobilności, ochrony środowiska i tworzenia warunków do

przyciągania zaawansowanych produktowo inwestycji (zeroemisyjny transport publiczny,

efektywność energetyczna, współpraca nauki z przedsiębiorstwami itp.62),

 racjonalnej urbanizacji w obszarach metropolitarnych miast, czego warunkiem jest wprowadzenie

odpowiednich mechanizmów prawnych oraz pogłębienie współpracy pomiędzy samorządami

w obrębie obszaru funkcjonalnego, w zakresie wspólnego planowania inwestycji, rozbudowy

i modernizacji sieci transportowych, planowania przestrzennego, w tym polityki w zakresie

wykorzystania terenów pod różne formy zabudowy, działalności gospodarczej i ochrony terenów,

dostępu do usług (szkoły, przedszkola, transport publiczny itp.),

 powtórnemu wykorzystaniu terenów zdegradowanych (brownfields), co ma szczególne znaczenie

na terenach miast, w których występują (lub występowały) przemysły tradycyjne takie jak

wydobycie węgla, hutnictwo, przemysł chemiczny itp.,

 wsparciu tworzenia powiązań sieciowych w skali krajowej i międzynarodowej oraz powiązań

funkcjonalnych między miastami posiadającymi komplementarne zasoby lub komplementarną

strukturę społeczną i gospodarczą, np. Warszawa-Łódź, Kraków-Konurbacja Górnośląska,

Trójmiasto.

Działania wskazane w innych obszarach SOR.

Duże znaczenie będzie miało przygotowywanie w formule kontraktu terytorialnego, specjalnych

programów dla aglomeracji borykających się ze szczególnie znaczącymi problemami strukturalnymi (na

dzisiaj dotyczy to Śląska, Łodzi i Szczecina).

Działania do 2020 r.











Wprowadzenie w życie ustawy o związku metropolitalnym w województwie śląskim oraz

intensyfikacja prac nad uregulowaniem kwestii dotyczących tworzenia związków metropolitalnych.

Wprowadzenie preferencji i zachęt przyczyniających się do zmian dotychczasowych zachowań

mobilnych obywateli na rzecz użytkowania transportu zbiorowego, jako podstawowego środka

komunikacji w obszarach miejskich i ich strefach podmiejskich.

Tworzenie warunków do rozwoju elektromobilności m.in. poprzez ułatwienia w lokalizowaniu stacji

do ładowania pojazdów elektrycznych, zakup elektrycznych autobusów itp. oraz wspieranie miast

w rozwoju niskoemisyjnego transportu zbiorowego.

Wsparcie w ubieganiu się o zorganizowanie w 2022 r. Międzynarodowej Wystawy EXPO w Łodzi,

której motywem przewodnim będzie kompleksowa i zintegrowana rewitalizacja, kładąca nacisk na

poprawę jakości życia w mieście.

Zwiększenie efektywności i usprawnienie wdrażania obecnie realizowanego instrumentu ZIT.

Działania po 2020 r.











Wprowadzenie w życie, w oparciu o doświadczenia związane z funkcjonowaniem ustawy o związku

metropolitalnym w województwie śląskim, rozwiązań prawnych dla funkcjonowania związków

metropolitalnych.

Wykorzystywanie doświadczeń związanych z funkcjonowaniem Projektu ZIT PLUS do integracji

i współpracy sąsiadujących samorządów w miejskich obszarach funkcjonalnych.

Wprowadzanie uregulowań prawnych i organizacyjnych przyczyniających się do wzrostu

użytkowania pojazdów elektrycznych.

Wspieranie miast w wymianie taboru transportu miejskiego na ekologiczny i niskoemisyjny (np.

autobusy elektryczne we wszystkich miastach wojewódzkich).

Stwarzanie warunków do łatwego i szybkiego wprowadzania rozwiązań innowacyjnych

poprawiających jakość życia w mieście oraz dalszego funkcjonowania instytucji działających

w obszarze zaawansowanych technologii.

Projekty strategiczne

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne PLUS – optymalizacja realizacji ZIT w Polsce. Projekt zostanie

podzielony na dwa etapy. Do roku 2020 koncentrując się na zwiększeniu efektywności i usprawnieniu

wdrażania obecnie realizowanego instrumentu ZIT. Po roku 2020 nastąpi koncentracja na wypracowaniu

zasad realizacji ZIT 2020+ z funduszy unijnych oraz rozwiązań krajowych umożliwiających sprawną

współpracę JST i realizację wspólnych strategii rozwojowych w miejskich obszarach funkcjonalnych.

Rozwiązania te będą dotyczyły kreowania rozwoju metropolitalnego, poprawy zarządzania, wypracowania

usprawnień organizacyjnych w dostarczaniu usług aglomeracyjnych i prowadzenia analiz rozwojowych

w miejskim obszarze funkcjonalnym, integrujących działania finansowane z różnych źródeł, w szczególności

podejmowaniu działań wykraczających poza zadania dotyczące wdrażania funduszy unijnych.

3.3. Aktywizacja potencjałów miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze

W grupie miast średnich, w przypadku niektórych z nich, zaobserwować można niekorzystne tendencje

związane z silnym nagromadzeniem problemów społeczno-gospodarczych oraz utratą funkcji społecznogospodarczych i administracyjnych. W rozwiązywaniu problemów miast średnich niewystarczająca jest

skuteczność dotychczas stosowanych instrumentów polityki regionalnej i polityk sektorowych.

Wykorzystanie instrumentów wsparcia finansowego uzależnione jest często od wybiórczej aktywności

i kompetencji zainteresowanych samorządów oraz ich zdolności do realizacji projektów rozwojowych,

skutecznego budowania partnerstw i ubiegania się o dofinansowanie projektów. Wymienione wyżej

czynniki uzasadniają podjęcie zindywidualizowanych i spakietyzowanych działań wobec części miast

średnich, które utraciły lub tracą swój potencjał społeczno-gospodarczy i pełnione funkcje w systemie

osadniczym kraju. Działania wobec tych obszarów będą indywidualnie dostosowane do potrzeb

i potencjałów danego terytorium. Wybór miast średnich do kompleksowego wsparcia polityką rozwoju

podyktowany jest ponadto faktem, że pełnią one szczególnie ważną rolę na obszarach poza

oddziaływaniem największych aglomeracji – stolic województw, są głównymi ośrodkami organizującymi

układy społeczno-gospodarcze i podstawą do zapewnienia policentrycznego charakteru sieci osadniczej,

umożliwiającej dostarczanie wszystkim mieszkańcom kraju dóbr i usług na odpowiednim poziomie.

Oczekiwane rezultaty wsparcia miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze z jednej strony

obejmują aktywizację ich zasobów i potencjałów oraz zapewnienie trwałych podstaw rozwojowych poprzez

wzrost aktywności gospodarczej (szczególnie innowacyjnej) i wzrost poziomu zatrudnienia (szczególnie

w sektorze usług wyższego rzędu). Jednocześnie wsparcie to przyczyni się do stabilizacji i przywracania roli

tych miast jako ważnych centrów aktywności społecznej i gospodarczej w policentrycznym systemie

osadniczym i, co za tym idzie, dyfuzji bodźców wzrostowych oraz „wydźwigania” podupadających obszarów

z pułapek kryzysowych.

Działania do 2020 r.

 Opracowanie i wprowadzenie systemu koordynacji działań rozwojowych w formie Pakietu działań dla

miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze oraz pilotażu pakietów zintegrowanych

przedsięwzięć rozwojowych. Poprawa jakości zarządzania rozwojem obszarów miejskich,

w szczególności poprzez zwiększenie zdolności do dialogu oraz współpracy w miejskich obszarach

funkcjonalnych (z udziałem interesariuszy) i współpracę z innymi samorządami terytorialnymi.

 Wsparcie rozwoju przedsiębiorczości, w szczególności w sektorach stanowiących o specjalizacji

gospodarczej danego miasta, w tym wsparcie rozwoju kadr dla sektora usług dla biznesu.

 Pobudzenie aktywności inwestycyjnej w miastach średnich przy wykorzystaniu istniejących

instrumentów krajowych, regionalnych i lokalnych.

 Stworzenie miastom średnim i ich spółkom komunalnym możliwości skorzystania z nowych rozwiązań

w obszarze finansowania inwestycji samorządowych, oferowanych w ramach grupy Polskiego

Funduszu Rozwoju (PFR), o charakterze kapitałowym lub kapitałowo-dłużnym oraz

rozpowszechnienie stosowania partnerstwa publiczno-prywatnego.

 Aktywizacja lokalnej społeczności na rzecz pobudzania rozwoju społeczno-gospodarczego w zakresie

podnoszenia kompetencji i umiejętności mieszkańców.

 Kompleksowe działania zachęcające do zamieszkania oraz osiedlania się w średnich miastach

(zwłaszcza osób młodych i wykształconych), z wykorzystaniem instrumentów mieszkaniowych, oraz

podnoszenia jakości świadczonych usług publicznych.

 Rozwiązanie kwestii środowiskowych, w tym zmniejszenie problemu zanieczyszczeń powietrza

i emisji gazów cieplarnianych oraz dostosowanie/adaptacja obszarów zurbanizowanych do zmian

klimatu.

 Poprawa dostępu do usług publicznych i optymalizacja zagospodarowania przestrzennego w skali

miast i ich otoczenia, wzmocnienie roli ośrodków w świadczeniu ponadlokalnych usług publicznych

i reorganizacja sieci usług na skutek spodziewanych zmian demograficznych.

 Rozwijanie i integrowanie systemów transportu zbiorowego usprawniających jakość połączeń

w miastach, między nimi a ich wiejskim otoczeniem i ważnymi sąsiadującymi ośrodkami.

Działania po 2020 r.

 Działania w szczególności dotyczyć będą poprawy dostępu do usług publicznych i optymalizacji

zagospodarowania przestrzennego w skali miast i ich otoczenia, wzmocnienia roli ośrodków

w świadczeniu ponadlokalnych usług publicznych i reorganizacji sieci usług na skutek spodziewanych

zmian demograficznych.

 Po roku 2020 Pakiet działań dla miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze będzie

realizowany poprzez wzmocniony system koordynacji działań ukierunkowanych na ich wsparcie

i integrację pakietu instrumentów, obejmujący zarówno działania wspófinansowane przez UE

w ramach krajowych i regionalnych programów operacyjnych, jak i działania samorządów

terytorialnych oraz podmiotów prywatnych, przy wykorzystaniu mechanizmu pakietów

zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych na szerszą skalę. Pakiet będzie realizowany w ramach

programu ponadregionalnego skierowanego do najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+.

Projekty strategiczne

Pakiet działań dla średnich miast tracących funkcje społeczno-gospodarcze do roku 2020 w obszarze

m.in.: wsparcia innowacyjnych projektów przedsiębiorstw, zwiększenia atrakcyjności inwestycyjnej

miast średnich dla potencjalnych inwestorów, podnoszenia jakości kapitału ludzkiego oraz pobudzania

lokalnych inicjatyw gospodarczych i społecznych, mieszkalnictwa, a także wsparcia inwestycji

samorządowych o charakterze prorozwojowym na zasadach oferowanych w ramach programów

krajowych oraz instrumentów kapitałowych PFR. Celem podejmowanych działań jest osiągnięcie

wymiernych efektów gospodarczych związanych z odbudową bazy gospodarczej oraz wzmocnieniem

miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze, jako ważnych centrów aktywności społecznogospodarczej.

Pakiet działań realizowany będzie przy użyciu dostępnych i nowych źródeł finansowych – głównie

krajowych i regionalnych programów operacyjnych 2014–2020 (dostosowania PO do potrzeb miast

średnich, warianty: zmiana kryteriów wyboru projektów, odrębne środki w istniejących działaniach,

wydzielenie nowych działań, inne w zależności od specyfiki regionalnej i istniejących już instrumentów

terytorialnych), Funduszu Norweskiego i EOG 2014–2021 oraz innych przedsięwzięć rozwojowych,

finansowanych ze środków krajowych (w tym polityk sektorowych m.in. Narodowego Funduszu

Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Polskiego Funduszu Rozwojowego czy w ramach

mechanizmu wyrównawczego, tzw. janosikowe, w zależności od możliwości ich włączenia w realizację

Programu), regionalnych i lokalnych.

4. Rozwój obszarów wiejskich

Obszary wiejskie posiadają największy zasób terenów możliwych do przeznaczenia pod inwestycje oraz

realizację celów publicznych, w tym m.in. środowiskowych pełnionych przez obszary zalesione i tereny

użytkowane rolniczo. Obszary te mają również do spełnienia jeden z podstawowych celów Agendy ONZ na

Rzecz Zrównoważonego Rozwoju 203063 w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego, lepszego

odżywiania oraz promowania zrównoważonego rolnictwa. Zgodnie z celami Agendy 2030 Polska zamierza

podejmować dalsze wysiłki w kierunku zwiększania wydajności rolnictwa i dochodów drobnych

producentów żywności, w szczególności rodzinnych gospodarstw rolnych. Działania w tym zakresie zostały

opisane w Celu I SOR. Zadania Agendy 2030 związane z zachowaniem ekosystemów, wzmacnianiem

zdolności przystosowania się do zmian klimatu, ekstremalnych zjawisk pogodowych, suszy, powodzi i innych

katastrof, a także poprawą jakości gleby i gruntów, zapewnienia różnorodności genetycznej nasion, roślin

uprawnych, zwierząt hodowlanych i udomowionych oraz powiązanych z nimi dzikich gatunków (w tym

poprzez skutecznie zarządzane i różnorodne banki nasion i roślin na poziomie krajowym, regionalnym

i międzynarodowym) zostały opisane w SOR w obszarze środowisko.

Część wyzwań rozwojowych w Polsce, choć ma charakter horyzontalny, ze szczególnym natężeniem

występuje na obszarach wiejskich. Do najważniejszych z nich należą: (1) potrzeba wspierania

przedsiębiorczości wykorzystującej lokalne potencjały i zwiększającej zasoby miejsc pracy poza rolnictwem,

(2) poprawa mobilności międzysektorowej zasobów pracy w rolnictwie oraz (3) podnoszenie kwalifikacji

zawodowych mieszkańców obszarów wiejskich, jak też (4) poprawa jakości działania instytucji publicznych

i (5) promocja ładu przestrzennego64. Efektywność rozwoju infrastruktury na obszarach wiejskich jest

kluczową kwestią w związku z przewidywanym spadkiem liczby ludności oraz silnym rozproszeniem

osadnictwa. Dalszy rozwój infrastruktury powinien być ściśle podporządkowany celom związanym

z rozwojem bazy gospodarczej i tworzeniem miejsc pracy w sektorach pozarolniczych. Powinien też sprzyjać

poprawie dostępności do rynku pracy, dóbr i usług publicznych, w tym także poprawie dostępności

transportowej stwarzającej warunki do wahadłowej mobilności przestrzennej mieszkańców obszarów

wiejskich.

Podobnie jak w przypadku rozwoju miast, kluczowym elementem w procesie działań na rzecz osiągania

celów rozwojowych SOR jest zapewnienie wszystkim obszarom wiejskim warunków do trwałego rozwoju.

63

Przyjęta podczas Szczytu ONZ dot. Zrównoważonego Rozwoju, wrzesień 2015 r., Nowy Jork.

Rozumianego jako zespól kompleksowych działań technicznych, prawnych i organizacyjnych, uwzględniający uwarunkowania przyrodnicze,

ekonomiczne, prawne i społeczne, mający na celu dostosowanie struktury przestrzennej danego obszaru wiejskiego do potrzeb jego

zrównoważonego rozwoju.

W kontekście zmian demograficznych niezbędne są działania na rzecz włączenia społecznego osób starszych

i kobiet oraz osób pragnących znaleźć pracę poza sektorem rolnym, często wykluczonych z rynku pracy.

Konieczne jest wzmacnianie powiązań funkcjonalnych obszarów wiejskich z małymi miastami, a także

wzmocnienie małych miast i centrów gminnych, jako lokalnych ośrodków wzrostu.

Obszary wiejskie w Polsce charakteryzuje zróżnicowanie przestrzenne pod względem poziomu rozwoju

społeczno-gospodarczego, jak i funkcji gospodarczych (są to zarówno obszary z dominacją rolnictwa

tradycyjnego, obszary rolnictwa wielkoobszarowego, obszary z dominacją funkcji turystycznej, jak i silnie

zurbanizowane obszary położone w pobliżu dużych aglomeracji i mniejszych miast). Pobudzanie ich rozwoju

wymaga zintegrowanego i jednocześnie zindywidualizowanego podejścia uwzględniającego ich potencjały

i potrzeby rozwojowe.

Kierując się celami strategicznymi SOR, polityka wobec obszarów wiejskich musi wspierać ich rozwój

w oparciu o posiadane przez nie endogeniczne potencjały. Efektem będzie m.in. wyrównywanie szans

rozwojowych wszystkim mieszkańcom wsi. Implikuje to działania dotyczące pobudzania przedsiębiorczości,

przekształceń strukturalnych, zwiększania mobilności i zapewnienia odpowiedniej jakości usług

decydujących o perspektywach rozwojowych (zdrowie, edukacja, transport publiczny), zapewniając przy

tym zachowanie walorów kulturowych, krajobrazu i środowiska przyrodniczego.

Jednocześnie specjalna uwaga musi zostać poświęcona obszarom zagrożonym trwałą marginalizacją, które

utraciły zdolności rozwojowe i wymagają podjęcia dodatkowych, specjalnych działań ze strony rządu i władz

regionalnych, we współpracy z samorządami lokalnymi, przedsiębiorcami i mieszkańcami.

Dużą rolę do odegrania ma właściwe zapewnienie komplementarności funkcji realizowanych dla

mieszkańców wsi, zlokalizowanych na obszarach wiejskich oraz w miastach – stanowiących ich centra

obsługowe w zakresie wielu dóbr i usług na poziomie średnim i wyższym.

4.1. Rozwój obszarów wiejskich w oparciu o endogeniczne potencjały gospodarcze

Do najważniejszych pozarolniczych wyzwań o charakterze społeczno-gospodarczym, przed którymi stoją

obszary wiejskie niebędące wiejskimi strefami podmiejskimi dużych miast, należą: inwestycje służące

poprawie warunków do rozwoju przedsiębiorczości wykorzystującej zasoby lokalne i zwiększającej zasoby

miejsc pracy poza rolnictwem, podnoszenie kwalifikacji zawodowych mieszkańców obszarów wiejskich,

poprawa ich mobilności międzysektorowej, poprawa jakości usług podstawowych na obszarach wiejskich,

tj. edukacja, opieka zdrowotna, opieka senioralna, rozwój kapitału społecznego, jak też poprawa jakości

działania instytucji publicznych i promocja kultury oraz ładu przestrzennego, w tym ochrona krajobrazów

kulturowych i środowiska naturalnego. Istotnym wyzwaniem pozostaje pobudzanie aktywności

społeczności lokalnych oraz budowa przedsiębiorczości społecznej na obszarach wiejskich.

Oddolne włączenie lokalnej społeczności (w tym m.in. Lokalnych Grup Działania) w procesy rozwojowe

kraju i w politykę rozwoju w szerokim kontekście przyczyni się do budowania kapitału społecznego.

Działania do 2020 r.











Wsparcie okołorolniczej i pozarolniczej przedsiębiorczości, w tym z wykorzystaniem różnych form

wspólnotowego działania (m.in. spółdzielni).

Wsparcie usług sprzyjających rozwojowi pozarolniczych funkcji gospodarstw rolnych (turystycznych,

edukacyjnych, zdrowotnych, opiekuńczych i in.).

Wykorzystanie i rozwój zasobów pracy oraz kapitału, niezbędnych dla prowadzenia określonej

działalności pozarolniczej.

Dywersyfikacja źródeł wytwarzania energii i dystrybucji energii na poziomie lokalnym.

Aktywizacja współpracy oraz powiązań z miastami, na obszarach będących w zasięgu jego

oddziaływania funkcjonalnego, w celu lepszego dostępu mieszkańców do rynku pracy, dóbr i usług

publicznych (np. zarówno przez powiązanie obszarów wiejskich z siecią dróg ekspresowych

i autostrad, jak i poprzez wsparcie tworzenia i rozwoju kompleksowych systemów komunikacji

zbiorowej), a także rozwój dróg lokalnych na obszarach wiejskich o niskiej dostępności

transportowej.



















– 151 –

Poz. 260

Rozwój lub modernizacja infrastruktury niezbędnej do prowadzenia działalności gospodarczej

(w tym w szczególności: infrastruktury energetycznej, transportowej i infrastruktury w zakresie

szeroko pojętej gospodarki wodnej).

Upowszechnienie gospodarki o obiegu zamkniętym w rozwoju obszarów wiejskich.

Wsparcie podnoszenia kwalifikacji zawodowych mieszkańców obszarów wiejskich, reorientacji

zawodowej i lepszego ukierunkowania szkoleń i doradztwa zawodowego na potrzeby lokalnego

rynku pracy.

Tworzenie warunków do rozwoju edukacji i wyrównywanie szans w dostępie do usług edukacyjnych

(m.in. zwiększenie dostępności zajęć pozalekcyjnych i lepsze wykorzystywanie świetlic wiejskich).

Promowanie ładu przestrzennego na obszarach wiejskich, w szczególności w zasięgu oddziaływania

obszarów silnie zurbanizowanych, m.in. w celu zapobiegania rozpraszaniu istniejącej sieci

osadniczej.

Promocja instrumentów współpracy i partnerstwa – włączania mieszkańców obszarów wiejskich

w działania rozwojowe w ramach RLKS i innych podobnych instrumentów wspieranych w ramach

wszystkich funduszy UE oraz środkami krajowymi.

Monitoring i ewaluacja efektów interwencji kierowanej na rzecz rozwoju obszarów wiejskich

(w ramach Podkomitetu ds. rozwoju obszarów wiejskich powołanego przy Komitecie

Koordynacyjnym ds. Polityki Rozwoju).

Wdrożenie Paktu dla obszarów wiejskich, łączącego ze sobą wszystkie działania o charakterze

systemowym (zmiany legislacyjne, instytucjonalne, programowe) oraz inwestycyjnym, związane

z procesem zarządzania obszarami wiejskimi.

Wypracowanie systemu koordynacji polityk i instrumentów wsparcia na rzecz rozwoju obszarów

wiejskich. Dyskusje szczegółowe w tych kwestiach będą prowadzone na Podkomitecie ds. rozwoju

obszarów wiejskich.

Działania po 2020 r.













Upowszechnienie instrumentów typu RLKS w systemie realizacji polityki regionalnej po

przeprowadzeniu oceny skuteczności i efektywności wdrażania instrumentów terytorialnych

w perspektywie 2014–2020.

Kontynuacja wdrażania Paktu dla obszarów wiejskich, łączącego ze sobą wszystkie działania

o charakterze systemowym (zmiany legislacyjne, instytucjonalne, programowe) oraz

inwestycyjnym, związane z procesem zarządzania obszarami wiejskimi.

Wzmocnienie systemu koordynacji polityk i instrumentów wsparcia na rzecz rozwoju obszarów

wiejskich. Dyskusje szczegółowe w tych kwestiach będą prowadzone na Podkomitecie ds. rozwoju

obszarów wiejskich.

Kontynuacja wsparcia infrastrukturalnego i przedsięwzięć podnoszących jakość oraz dostępność

usług publicznych na obszarach wiejskich.

Wspomaganie rozwoju i powiązań funkcjonalnych małych miast i centrów gminnych, jako lokalnych

ośrodków wzrostu.

Kompleksowe działania obejmujące planowanie, przygotowanie i przeprowadzenie przekształceń

przestrzennych i infrastrukturalnych, potrzebnych lokalnie do zachowania i poprawy funkcji

gospodarczej (w tym rolnictwa), mieszkaniowej, przyrodniczej i kulturowej obszarów wiejskich na

rzecz ładu przestrzennego.

Obok wyżej wymienionych działań adresowanych do obszarów wiejskich, będą mogły one także korzystać

z instrumentów strategicznych wskazywanych w innych częściach SOR.

Projekty strategiczne

Pakt dla obszarów wiejskich – wdrażany jako dokument o charakterze porozumienia społecznego

i politycznego, integrujący w sposób kompleksowy działania systemowe (zmiany legislacyjne,

instytucjonalne, programowe) oraz inwestycyjne, związane z procesem zarządzania obszarami wiejskimi.

Zapewni odpowiednie ukierunkowanie wsparcia na rzecz obszarów wiejskich wielu podmiotów

(administracji rządowej i samorządowej, lokalnych społeczności, organizacji społecznych i zawodowych),

realizowanego na poziomie lokalnym, regionalnym i krajowym przy wykorzystaniu środków krajowych

i UE. Skonsolidowanie zadań w jednym dokumencie zapewni spójność między strategicznymi zadaniami

rządu i samorządu, realizowanymi na rzecz rozwoju obszarów wiejskich. Efektem tych skoordynowanych

działań będzie wzmocnienie wszystkich funkcji wsi: społecznych, gospodarczych i środowiskowych.

Infrastruktura dla rozwoju obszarów wiejskich – kompleksowy i zintegrowany pakiet działań określający

interwencje z różnych źródeł krajowych i UE, niezbędne dla zwiększenia dostępności mieszkańców

obszarów wiejskich do podstawowych usług publicznych i poprawy ich jakości, obejmujący m.in.

– poprawę dostępności komunikacyjnej obszarów wiejskich poprzez budowę gminnej i powiatowej

sieci drogowej w powiązaniu z rozwojem transportu publicznego obsługującego tereny wiejskie,

– wsparcie inwestycji z zakresu gospodarki wodno-ściekowej na obszarach wiejskich, w celu

podniesienia jakości życia mieszkańców obszarów wiejskich,

– wyeliminowanie terytorialnych różnic w możliwości dostępu do szerokopasmowego internetu

o wysokich przepustowościach; budowa sieci zapewniających gwarantowaną przepustowość co

najmniej 30 mb/s do użytkownika końcowego; rozwój kapitału ludzkiego obszarów wiejskich przy

wykorzystaniu sieci szerokopasmowych,

– budowę i modernizację na obszarach wiejskich bazy usług społecznych i kulturalnych, w tym szkół

i przedszkoli, obiektów zdrowia, oraz wsparcie tworzenia centrów aktywności mieszkańców wsi,

w tym na bazie infrastruktury szkolnej.

4.2. Aktywizacja obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją

Wśród obszarów wiejskich wyróżnia się grupa zagrożonych trwałą marginalizacją, w tym m.in. mniejszych

miast, wsi i osiedli popegeerowskich, obszarów usytuowanych z dala od dużych ośrodków miejskich lub na

styku granic województw, które cechuje szereg negatywnych zjawisk o charakterze społecznogospodarczym, niekorzystnie wpływających na ich rozwój. Niedostateczna skuteczność i koordynacja

dotychczas stosowanych instrumentów polityki regionalnej uzasadniają podjęcie wobec obszarów

zagrożonych trwałą marginalizacją zindywidualizowanej, dostosowanej do potrzeb oraz potencjału

rozwojowego spakietyzowanej interwencji realizowanej poprzez wzmocnioną koordynację pomiędzy

instrumentami krajowymi, regionalnymi i lokalnymi. Polityka rozwoju ukierunkowana terytorialnie wobec

obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją skupiać się będzie na promocji inwestycji prywatnych

wykorzystujących lokalne zasoby, dostarczeniu odpowiedniej jakości dóbr i usług, których deficyty stanowią

bariery rozwojowe tych obszarów, aktywizacji podmiotów publicznych, prywatnych i mieszkańców na rzecz

rozwoju, w tym poprzez szersze wykorzystanie podejścia RLKS. Oczekiwanym efektem takich działań będzie

wzrost inwestycji prywatnych i co się z tym wiąże lokalnych miejsc pracy, wzrost dochodów mieszkańców

oraz samorządów terytorialnych, a także za sprawą lepszej jakości usług – wzrost mobilności zawodowej

mieszkańców wsi. Nastąpi także wzmocnienie powiązań funkcjonalnych obszarów wiejskich z miastami,

stanowiącymi lokalne ośrodki wzrostu w celu lepszego dostępu mieszkańców do rynku pracy, dóbr i usług

publicznych. Efekty interwencji będą również widoczne w poprawie jakości funkcjonowania instytucji

publicznych, zwłaszcza w zakresie zarządzania rozwojem i zdolności do partnerstwa, dialogu oraz

współpracy administracji ze społeczeństwem, jak też we wzroście nakładów finansowych (publicznych

i prywatnych) na działania rozwojowe.

Działania do 2020 r.





Wzmocnienie systemu koordynacji działań między politykami oraz ukierunkowanie środków

finansowych z programów operacyjnych na wybrane przedsięwzięcia wspierające aktywizację

obszarów zagrożonych marginalizacją (m.in. na rzecz promocji inwestycji prywatnych, lepszego

wykorzystania lokalnych zasobów ludzkich, zwiększenia dostępności transportowej do lokalnych

i subregionalnych rynków pracy oraz dostępu mieszkańców do podstawowych usług publicznych,

poprawy jakości lokalnej administracji do skutecznej realizacji działań na rzecz rozwoju społecznogospodarczego oraz pobudzenia aktywności społeczności lokalnych w zakresie budowania

społeczeństwa obywatelskiego).

Udoskonalenie realizacji zintegrowanych działań rewitalizacyjnych (realizowanych na podstawie

programów rewitalizacji) ukierunkowanych na wsparcie obszarów zdegradowanych, w tym po







– 153 –

Poz. 260

byłych państwowych gospodarstwach rolnych (w wymiarze społecznym, gospodarczym,

środowiskowym, przestrzenno-funkcjonalnym, technicznym).

Wprowadzenie monitoringu oraz ewaluacji efektów działań i instrumentów dedykowanych

obszarom zagrożonym marginalizacją.

Przygotowanie i przeprowadzenie pilotażu pakietów zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych,

z wykorzystaniem doświadczeń instrumentów terytorialnych stosowanych w polityce spójności

2014–2020 (np. ZIT, RLKS, autonomiczne instrumenty poszczególnych samorządów województw),

w uzgodnieniu z zainteresowanymi i chętnymi do współpracy, wybranymi obszarami zagrożonymi

marginalizacją.

Wprowadzenie zmian: prawnych, systemu finansowania oraz propozycji nowych instrumentów

wsparcia, uzupełniających dotychczas istniejące, w oparciu o wnioski wynikające

z przeprowadzonego ww. pilotażu.

Działania po 2020 r.





Po roku 2020 Pakiet działań dla obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją będzie realizowany

przez wzmocniony system koordynacji działań ukierunkowanych na ich wsparcie i integrację

instrumentów obejmujących zarówno działania wspófinansowane przez UE w ramach programów

operacyjnych, jak i działania samorządów terytorialnych oraz podmiotów prywatnych, przy

wykorzystaniu mechanizmu pakietów zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych. Pakiet będzie

realizowany w ramach programu ponadregionalnego skierowanego do najsłabszych gospodarczo

obszarów 2020+.

Wypracowanie systemu koordynacji polityk na rzecz wsparcia obszarów zagrożonych trwałą

marginalizacją. Dyskusje szczegółowe w tych kwestiach będą prowadzone w ramach Podkomitetu

ds. obszarów wiejskich powołanego przy Komitecie Koordynacyjnym ds. Polityki Rozwoju.

Projekty strategiczne

Pakiet działań dla obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją do roku 2020 – z zakresu m.in.

rozwoju lokalnej przedsiębiorczości, aktywizacji lokalnych zasobów ludzkich, pobudzania lokalnych

inicjatyw gospodarczych i społecznych, a także poprawy dostępu mieszkańców do podstawowych usług

publicznych. Jednym z elementów Programu będzie rewitalizacja obszarów defaworyzowanych, w tym

po byłych państwowych gospodarstwach rolnych, polegająca na stworzeniu takich warunków

bytowych, które zachęcałyby do pozostania w środowisku wiejskim, stworzenia trwałych więzi

społecznych oraz warunków do alternatywnego wykorzystania dostępnych zasobów celem zwiększenia

atrakcyjności obszarów oraz potencjału dochodowego miejscowej ludności.

Celem podjęcia tych działań jest osiągnięcie wymiernych efektów gospodarczych związanych

z rozwojem przedsiębiorczości i ze wzrostem poziomu inwestycji na obszarach zagrożonych

marginalizacją. Pakiet działań realizowany będzie przy wykorzystaniu oraz ukierunkowaniu dostępnych,

a także nowych źródeł finansowych – głównie krajowych i regionalnych programów operacyjnych 2014–

2020 (dostosowania PO do potrzeb obszarów zmarginalizowanych, warianty: zmiana kryteriów wyboru

projektów, odrębne środki w istniejących działaniach, wydzielenie nowych działań, inne w zależności od

specyfiki regionalnej i istniejących już instrumentów terytorialnych), nowego Mechanizmu Norweskiego

2017+ i środków krajowych m.in. Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej,

Polskiego Funduszu Rozwojowego, w zależności od możliwości ich włączenia w realizację Programu.

CEL 2. Wzmacnianie regionalnych przewag konkurencyjnych

Wyzwaniem dla wszystkich polskich regionów jest optymalne wykorzystanie własnego potencjału

rozwojowego w celu zwiększenia konkurencyjności gospodarki i zapewnienia warunków do trwałego

i zrównoważonego rozwoju. Do najważniejszych wyznaczników pozycji konkurencyjnej województw,

a zarazem kluczowych czynników dla perspektywy długookresowego rozwoju, zalicza się kapitał

terytorialny, rozumiany jako zbiór elementów stanowiących o potencjale terytorium, tj. zasoby materialne

i niematerialne, czynniki instytucjonalne oraz sposób interakcji pomiędzy nimi.

Wzmacnianie kapitału terytorialnego zakłada jak najlepsze wykorzystanie zasobów, dzięki współpracy

jednostek samorządu terytorialnego, podmiotów gospodarczych, naukowobadawczych i organizacji

obywatelskich. Takie podejście wymaga aktywności zarówno ze strony lokalnego środowiska – działań

władz samorządowych ukierunkowanych na kreowanie i właściwe wykorzystanie specyficznych zasobów,

jak i włączenia rządu, przedsiębiorców i społeczeństwa gotowych do współorganizowania środowisk na

rzecz rozwoju przedsiębiorczości. Dzięki wspólnemu działaniu środowiska te posiadają zdolność nadawania

zasobom cech wyjątkowych, nowych użyteczności, czyniąc je w konsekwencji strategicznymi aktywami.

Zgodnie z SOR, polityka wzrostu konkurencyjności regionów musi być z założenia selektywna i kierowana

przede wszystkim na uzyskanie rzeczywistego, odczuwalnego efektu w postaci rozwoju nowych technologii

i innowacji decydujących o sile konkurencyjnej regionów poprzez

 konsekwentne wspieranie za pomocą różnorodnych instrumentów (finansowych, instytucjonalnych,

legislacyjnych): nisz, strategicznych sektorów, projektów flagowych o największym potencjale dla

gospodarki i wymagających zaangażowania nauki, biznesu oraz wysoko wykwalifikowanej kadry

pracowników,

 koncentrację działań na ograniczonej liczbie celów, długofalowych inwestycjach w regionalne

determinanty wzrostu,

 dobieranie bardziej trafnego do charakteru różnych terytoriów zakresu interwencji polityki

regionalnej oraz udoskonalenie i poprawę skuteczności mechanizmów i instrumentów

wykorzystywanych w tej polityce.

Działania powinny więc koncentrować się na wykorzystaniu mocnych stron regionów. Konieczność

zastosowania podejścia selektywnego (nadanie priorytetu obszarom strategicznej interwencji w wymiarze

tematycznym lub geograficznym) wynika z faktu, że nie wszystkie interwencje są równie skuteczne pod

względem efektów w zakresie wzrostu i rozwoju regionalnego. W średniej i długiej perspektywie kluczowa

jest koncentracja polityki rozwoju na czynnikach rozwojowych, które pozwalają na osiągnięcie przewagi

komparatywnej regionów w przyszłości. Implikuje to dostosowanie krajowych, regionalnych i lokalnych

instrumentów (pobudzania przedsiębiorczości, promocji i przyciągnięcia inwestora, zapewnienia dostępu

do usług i infrastruktury, wykwalifikowania pracowników) do specyfiki terytorialnej obszaru interwencji.

Cel będzie realizowany za pomocą szeregu działań podejmowanych na poziomie regionalnym przez władze

samorządowe we wzmocnionej współpracy z innymi partnerami, w tym stroną rządową, zgodnie z zapisami

KSRR oraz strategii regionalnych. Działania te będą dotyczyły wzmocnienia proaktywnej polityki

innowacyjnej poprzez doskonalenie płaszczyzny współpracy pomiędzy przedsiębiorstwami a otoczeniem

wsparcia innowacji w ramach krajowych i regionalnych systemów innowacji; tworzenia przyjaznych

warunków do rozwoju przedsięwzięć gospodarczych (m.in. infrastruktura techniczna i społeczna,

okołobiznesowa) oraz zapewnienia efektywnego systemu finansowania przedsięwzięć rozwojowych

w regionach.

IV. Kierunki interwencji

1.

Wzmocnienie koncentracji działań proinnowacyjnych oraz synergii pomiędzy

i regionalnymi specjalizacjami

krajowymi

Poziom i zdolność do bycia innowacyjnym jest podstawowym determinantem konkurencyjności krajowych

i regionalnych gospodarek. Polska jest krajem charakteryzującym się niskim na tle Europy poziomem

innowacyjności (chociaż poziom ten zaczął ostatnio rosnąć) oraz dużym zróżnicowaniem w tym zakresie na

poziomie regionalnym.

Dalszy rozwój gospodarczy kraju musi być oparty, w większym niż dotychczas stopniu, o innowacyjność

i nowe czynniki konkurencyjności, do których zalicza się m.in. nowoczesny przemysł, wiedzę oraz wysoko

wykształcony kapitał ludzki. Zgodnie z zasadą selektywności działań oznacza to konieczność zdefiniowania

sektorów i technologii, których rozwój ma największy wpływ na osiąganie celów SOR, a także precyzyjne

określenie instrumentów wsparcia (prawnych, inwestycyjnych, instytucjonalnych), oddziałujących na

bariery rozwoju i fazy życia przedsiębiorstw i produktów. Zakładana w ciągu kilku najbliższych lat

przebudowa systemu wsparcia innowacyjności i przemysłu, dla zwiększenia siły konkurencyjnej kraju, musi

uwzględniać nie tylko zagadnienia o charakterze horyzontalnym – wspólne dla całego kraju, ale także

zróżnicowane terytorialnie bariery i historycznie ukształtowane regionalne potencjały, czyli czynniki

innowacyjności.

Dotychczasowe zmiany w ramach polityki unijnej i krajowej na rzecz rozwoju regionalnego stworzyły

możliwość lepszego i bardziej efektywnego wykorzystania endogenicznych potencjałów poszczególnych

regionów poprzez identyfikację, a następnie ukierunkowanie wsparcia na inteligentne specjalizacje

regionalne. Są one punktem odniesienia dla działań regionalnych wspierających przedsiębiorczość

i innowacje, ale dotychczasowe doświadczenia wskazują, że istnieje wiele barier praktycznego zastosowania

koncepcji inteligentnych specjalizacji do prowadzenia aktywnej i selektywnej polityki, ukierunkowanej na

określone typy przedsięwzięć innowacyjnych lub szerzej pro-wzrostowych. Zalicza się do nich m.in. bierne

podejście do poszukiwania projektów o kluczowym znaczeniu dla realizacji strategii rozwojowych, brak

koordynacji działań regionalnych z poziomem krajowym, który powinien zapewniać komplementarność

działań podejmowanych na różnych poziomach zarządzania (krajowym i regionalnym) przez różne podmioty

(administracja publiczna, przedsiębiorcy, nauka itp.).

Zoperacjonalizowanie działań w ramach tego kierunku będzie ściśle powiązane z działaniami realizowanymi

w ramach Celu 1 – Trwały wzrost gospodarczy oparty na dotychczasowych i nowych przewagach.

W horyzoncie do 2020 r. będą realizowane działania służące lepszemu zintensyfikowaniu i pogłębieniu

koordynacji na linii kraj-region pomiędzy partnerami wdrażającymi KIS i RIS, natomiast po roku 2020

zostanie wypracowany, z udziałem regionów, zintegrowany system wsparcia innowacyjności, określający

wspólne cele i instrumenty wsparcia oraz najbardziej adekwatny poziom ich realizacji w układzie kraj –

region z wykorzystaniem potencjału i możliwości szerokiego grona podmiotów istotnych dla systemu

innowacyjności funkcjonujących na obu tych poziomach. Służyć to będzie poprawie procesów i warunków

niezbędnych dla skutecznego wdrażania innowacji w skali całego kraju, jak i poszczególnych województw.

Działania do 2020 r.









Koordynacja wdrażania strategii KIS i RIS pod kątem potencjałów i barier (legislacyjnych,

organizacyjnych, instytucjonalnych, finansowych itp.) pozwalająca zsynchronizować wsparcie

i zapewnić komplementarność i synergię działań.

Stopniowe zwiększanie koncentracji na tych RIS, a w ich ramach na projektach, odpowiadających na

zidentyfikowane bariery i potencjały, przynoszących największy efekt w rozwoju nowych technologii

i innowacji, decydujących o sile konkurencyjnej regionu.

Zapewnienie trwałego funkcjonowania procesu przedsiębiorczego odkrywania (PPO)

i monitorowania inteligentnych specjalizacji na poziomie krajowym i regionalnym oraz lepsze

powiązanie PPO z systemem wdrażania.

Dostosowanie usług IOB do świadczenia nowych i precyzyjnie sprofilowanych usług w odpowiedzi

na popyt zgłaszany przez przedsiębiorców oraz wypracowanie mechanizmu monitorowania IOB.

Działania po 2020 r.



Wypracowanie zintegrowanego systemu wsparcia innowacyjności, określającego wspólne cele oraz

obejmującego komplementarne działania na poziomie krajowym i regionalnym, z wykorzystaniem

potencjału i możliwości instytucji funkcjonujących na obu tych poziomach.

Projekty strategiczne

System koordynacji Krajowych Inteligentnych Specjalizacji (KIS) i Regionalnych Inteligentnych

Specjalizacji (RIS) – utworzenie i wdrożenie modelu koordynacji KIS i RIS w celu zsynchronizowania

wsparcia i zapewnienia komplementarności i synergii działań obejmującego m.in. animację wspólnych

projektów mających związek z KIS i RIS, analizy barier legislacyjnych, organizacyjnych, instytucjonalnych,

finansowych, itp., opracowanie map innowacji wskazujących aktywność przedsiębiorstw w aplikowaniu o

środki publiczne, a także identyfikacja sektorów, w których przedsiębiorcy nie aplikują o wsparcie publiczne

i odznaczają się dużym potencjałem rozwojowym i wysokimi nakładami prywatnymi na działalność B+R;

wypracowanie wspólnych planów działań. Projekt strategiczny przewidziany do przygotowania i realizacji

do 2020 r.

Zintegrowany system wsparcia innowacyjności w Polsce – wypracowanie z regionami, przedsiębiorcami

i środowiskiem naukowym oraz innymi partnerami wspólnych celów polityki innowacyjności, kierunków

działań, w tym instrumentów wsparcia pożądanych produktów i procesów wraz z określeniem poziomu ich

wdrożenia w układzie kraj–region. System będzie uwzględniał doświadczenia wynikające z realizacji działań

innowacyjnych i prorozwojowych projektów identyfikowanych w ramach obecnie funkcjonujących

Krajowych i Regionalnych Inteligentnych Specjalizacji oraz stanowił wkład do identyfikacji sektorów

o strategicznym znaczeniu dla gospodarki. Projekt strategiczny przewidziany do przygotowania i realizacji

po roku 2020.

2.

Wzmacnianie regionalnych systemów inwestycji

Konkurencyjność regionu zależy przede wszystkim od zdolności konkurencyjnych przedsiębiorstw oraz

produktywności sektorów tworzących daną gospodarkę regionalną. Duży wpływ na to mają czynniki realnie

istniejące w regionie, które determinują budowę jego potencjału, tj. jakość zasobów ludzkich, infrastruktura

techniczna, w tym odpowiednia dostępność transportowa, infrastruktura społeczna, zasoby środowiska

naturalnego oraz jakość instytucji okołobiznesowych i sposób ich wzajemnego oddziaływania

z przedsiębiorcami, społeczeństwem, światem nauki. Czynniki te są determinowane geograficznie np.

poprzez sieć miejską, ale również historycznie, społecznie czy kulturowo.

O sile konkurencyjności regionu w dużej mierze świadczy jego atrakcyjność inwestycyjna, w szczególności

lokalizowanie nowych inwestycji. Nowe przedsięwzięcia, w tym bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ),

odpowiednio dopasowane do profilu gospodarczego regionu są ważnym źródłem kapitału i know-how,

w znacznym stopniu przyczyniają się do tworzenia i rozprzestrzeniania innowacji oraz pozwalają na

zwiększenie zatrudnienia i kreowanie warunków dla wzrostu gospodarczego.

Dotychczasowe działania podejmowane w ramach polityki regionalnej, prowadzone przez poszczególne

samorządy, wpłynęły na poprawę wyposażenia regionów w infrastrukturę (np. techniczną, społeczną

i ochrony środowiska), jakość kapitału społecznego oraz potencjał do innowacji, który obejmuje zasoby

przeznaczone na sektor badawczo-rozwojowy (B+R), ale tylko w niektórych województwach zwiększyły

atrakcyjność inwestycyjną obszarów w takim zakresie, by przyczynić się do pozyskania kapitału

zewnętrznego w formie bezpośrednich, dużych inwestycji gospodarczych będących cennym akceleratorem

rozwoju.

Polityka regionalna państwa będzie poświęcała co do zasady więcej uwagi poszukiwaniu metod

efektywnego wykorzystania specyficznych potencjałów poszczególnych obszarów do wzrostu

konkurencyjności polskiej gospodarki. Biorąc pod uwagę konieczność selektywnego podejścia

podejmowanych działań, polityka regionalna koncentrować się będzie na wspieraniu władz samorządowych

w tworzeniu klimatu inwestycyjnego w oparciu o elementy, w które obszar został wyposażony naturalnie

oraz takie, które mogą zostać wykreowane lub ulepszone.

Zoperacjonalizowanie działań w ramach tego kierunku nastąpi w ścisłym powiązaniu z działaniami

realizowanymi w ramach pozostałych celów SOR, w tym przede wszystkim Celu 1 – Trwały wzrost

gospodarczy oparty na dotychczasowych i nowych przewagach, a także Celu 3 – Skuteczne państwo

i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu.

Działania do 2020 r.

 Wzmocnienie proeksportowo ukierunkowanych firm i klastrów gospodarczych.

 Poprawa jakości oferty inwestycyjnej m.in. wsparcie przedsięwzięć polegających na kompleksowym

uzbrojeniu i zagospodarowaniu terenów inwestycyjnych i systemu zachęt do inwestowania

w regionie.

 Rozbudowa i modernizacja infrastruktury bezpośrednio służącej lokalizowanej inwestycji, w tym

zbudowanie wewnętrznej spójności transportowej regionu, wzmocnienie transportu zbiorowego

oraz efektywne połączenie regionalnego drogowego i kolejowego układu transportowego

z systemem krajowym i europejskim.

 Zwiększenie efektywności i skuteczności usług edukacyjnych oraz polepszenie jakości kadr

pracujących bądź współpracujących z inwestorami.

 Wzmocnienie regionalnych systemów promocji inwestycji, w tym kompleksowe wsparcie BIZ

sieciujących działalność przedsiębiorstw w wybranych obszarach.

 Wykorzystanie
inwestycji
dla
wzmocnienia
zdolności do
kooperacji
firm
ze środowiskiem

naukowym oraz władzami samorządowymi w ramach kluczowych, regionalnych sektorów/branż

(z uwzględnieniem

zasad

pomocy

publicznej).

Działania po 2020 r.



3.

Wypracowanie zintegrowanych ram określających wspólne cele i podział ról dla ich osiągnięcia

pomiędzy poziom krajowy i regionalny oraz włączenie w ich realizację partnerów – tj. zintegrowana

polityka innowacyjności, zintegrowana polityka przemysłowa, promocji eksportu, BIZ itp.

Wypracowane ramy będą wdrażane za pomocą takich instrumentów jak kontrakty branżowe oraz

kontrakty terytorialne adresowane do różnego typu terytoriów.

Zapewnienie efektywnego systemu finansowania przedsięwzięć rozwojowych w regionach

Podejmowanie i finansowanie przez władze samorządowe działań prorozwojowych wymaga potencjału

instytucjonalnego, organizacyjnego, legislacyjnego i finansowego, co nie jest łatwe ze względu na

ograniczoność szeroko rozumianych zasobów własnych na prowadzenie działań z zakresu polityki rozwoju.

Mając na uwadze obecną wielkość i strukturę budżetów samorządów województw, finansowanie zadań

z zakresu polityki rozwoju nie stanowiących zadań własnych samorządów – mimo ogromnych kompetencji

w tym zakresie wynikających z ustaw – jest niemożliwe. W praktyce bowiem budżety województw

pozwalają jedynie na finansowanie pojedynczych inwestycji dotyczących dróg wojewódzkich, szpitali czy

instytucji kultury podległych samorządowi, jak również wkładu własnego w projektach własnych

podlegających dofinansowaniu ze źródeł zewnętrznych. W efekcie podstawowym źródłem finansowania

polityki rozwoju w ramach zadań samorządu województwa są środki przeznaczone na realizację

regionalnych programów operacyjnych (RPO) oraz wszystkie środki pochodzące z tych programów

podlegające ponownemu wykorzystaniu.

Potencjał województw w zakresie finansowania działań rozwojowych niezależnie od polityki spójności jest

w dużej mierze zależny od polityki zarządzania środkami dostępnymi w ramach RPO – zaangażowanie

województw w zwrotne formy wsparcia w ramach RPO 2014–2020 umożliwi dalsze budowanie potencjału

organizacyjnego, instytucjonalnego, a przede wszystkim finansowego województwa w obszarze

prowadzenia polityki rozwoju i finansowania inwestycji finansowo wykonalnych, przynoszących najwyższą

wartość dodaną. Na bazie środków podlegających ponownemu wykorzystaniu z instrumentów wsparcia

zwrotnego RPO 2007–2013 czy 2014–2020 oraz wszelkich środków przez nie wypracowanych należy dążyć

do powstania w każdym regionie silnej instytucji finansującej zadania z zakresu polityki rozwoju (tzw.

regionalnych funduszy rozwoju). Utworzenie takiego podmiotu może odbywać się na bazie już istniejących,

których samorządy województw są właścicielami lub większościowymi udziałowcami. Równocześnie należy

prowadzić działania na rzecz konsolidacji istniejącego systemu wsparcia zwrotnego – obecny system

charakteryzuje znaczne rozproszenie, zróżnicowana podmiotowo efektywność i zróżnicowane koszty

utrzymania systemu. Utworzenie jednej nadrzędnej instytucji finansującej pod auspicjami samorządu

województwa, przy równoczesnym prowadzeniu działań konsolidacyjnych, umożliwi lepszą koordynację

między poszczególnymi instrumentami finansowania rozwoju w wymiarze przedmiotowym, podmiotowym

i terytorialnym. Pozwoli to lepiej ukierunkować wsparcie i uniknąć konkurencji między poszczególnymi

instrumentami finansowanymi ze środków publicznych (unijnych i krajowych, i innych źródeł zewnętrznych

– m.in. środki EBOiR, środki BŚ), jak również ograniczyć koszty utrzymania całego systemu wsparcia

zwrotnego. Zaangażowanie w cały proces wszystkich kluczowych aktorów, w szczególności – obok resortu

rozwoju regionalnego i finansów – grupy PFR, wpłynie na spójność i stabilność systemu.

W dłuższej perspektywie spójny i stabilny system wsparcia zwrotnego umożliwi przeorientowanie zasad

dystrybucji środków publicznych poprzez przeniesienie akcentów ze wsparcia bezzwrotnego na wsparcie

zwrotne zarówno w zakresie środków UE jak i środków budżetu państwa wydatkowanych na cele

rozwojowe obecnie w formie dotacji celowej. W najbliższych latach inwestycje stanowiące odpowiedź na

potrzeby pierwszego rzędu, z reguły generujące znaczne koszty utrzymania i wymagające finansowania

w formie dotacyjnej zostaną zrealizowane. Mając na uwadze konieczność utrzymania powstałej

infrastruktury, jak również z czasem – konieczność jej odtworzenia, nowe inwestycje – podejmowane

w kolejnych latach – powinny wykazywać się efektywnością ekonomiczną.

Działania do 2020 r.









Identyfikacja zakresu niezbędnych zmian legislacyjnych do wdrożenia systemu wsparcia inwestycji

rozwojowych w regionach, ich przygotowanie oraz przeprowadzenie przez całą ścieżkę legislacyjną.

Konsolidacja sektora funduszy pożyczkowych i poręczeniowych oraz utworzenie w każdym

z województw regionalnego funduszu rozwoju.

Koordynacja działań w zakresie finansowania inwestycji rozwojowych ze środków pochodzących

z różnych źródeł finansowania.

Wsparcie dla samorządów województw ze strony grupy PFR w zakresie wyposażenia strony

samorządowej w know-how z zakresu finansowania inwestycji rozwojowych.

Działania po 2020 r.







Zwiększenie zdolności samorządów województw do finansowania przedsięwzięć z zakresu polityki

rozwoju na terenie województwa wykraczających poza zadania własne samorządu województwa,

niezależnie od RPO.

Zwiększenie zdolności instytucjonalnych i organizacyjnych samorządów województw do

przygotowania i oceny projektów inwestycyjnych pod kątem ich efektywności i opłacalności.

Przeniesienie akcentów finansowania inwestycji ze środków publicznych z trybu bezzwrotnego na

zwrotne formy wsparcia.

CEL 3. Podniesienie skuteczności i jakości wdrażania polityk ukierunkowanych

terytorialnie

Dla podniesienia skuteczności polityki rozwoju istotne jest wzmocnienie i lepsze wykorzystanie potencjału

instytucjonalnego podmiotów zaangażowanych w realizację polityk publicznych ukierunkowanych

terytorialnie. Instytucje publiczne, w tym administracja, działające na danym terytorium stanowią ważny

element jego kapitału terytorialnego. Możliwość wykorzystania potencjałów endogenicznych i kreowania

działań prorozwojowych zależy od kompetencji kadr tych instytucji, sposobu podejmowania decyzji,

umiejętności współpracy i wysiłku na rzecz integracji interwencji sektorowych tak, aby uzyskać jak

największy efekt synergii.

Działania podejmowane w ramach celu dotyczyć będą wzmocnienia sprawności administracyjnej władz

samorządowych, zwłaszcza tych o niższych zdolnościach, w zakresie planowania strategicznego i realizacji

projektów rozwojowych, w partnerstwie z kluczowymi interesariuszami i innymi JST. Działania służyć będą

poprawie organizacji świadczenia usług publicznych, w tym ich optymalizacji do potrzeb lokalnych

i możliwości finansowych JST. Dla lepszego wykorzystania istniejących zasobów lokalnych usprawnione

zostaną dotychczas stosowane narzędzia koordynacji i współzarządzania procesami rozwojowymi na

wszystkich poziomach zarządzania, integrujące interesy różnych podmiotów – resortów i samorządów

terytorialnych oraz kluczowych aktorów poziomu lokalnego, tj. przedsiębiorcy, sektor nauki czy

przedstawiciele szeroko rozumianego społeczeństwa obywatelskiego – wokół rozwoju gospodarczego.

Podjęte zostaną działania związane z racjonalizacją finansowania JST mające na celu zwiększenie

efektywności wykorzystania środków pozostających w ich dyspozycji. Zmiany te będą sprzyjać realizacji

celów polityki regionalnej.

IV. Kierunki interwencji

1.

Wzmocnienie sprawności administracyjnej samorządów terytorialnych oraz ich zdolności do

współpracy z partnerami na rzecz rozwoju

Umiejętności w zakresie strategicznego programowania i zarządzania procesami rozwojowymi na poziomie

samorządów oraz w zakresie współpracy z partnerami rozwojowymi takimi jak inne podmioty publiczne,

przedsiębiorcy i społeczności lokalne często determinują możliwości sprawnego zarządzania portfelami

powiązanych projektów, pozyskania środków na rozbudowę infrastruktury, znalezienia inwestorów czy też

realizacji działań z zakresu wzmocnienia zasobów ludzkich. Biorąc pod uwagę cele SOR związane z lepszym

wykorzystaniem terytorialnych potencjałów dla zwiększania konkurencyjności oraz większą wagę włączenia

terytorialnego i społecznego, dodatkowe wsparcie na budowę zdolności kompetencji kadr będzie

w pierwszym rzędzie kierowane do obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją i miast średnich tracących

funkcje społeczno-gospodarcze. Wiele projektów realizowanych przez JST nie wynika z przemyślanej wizji

rozwojowej, charakteryzuje się niską efektywnością oraz racjonalnością ekonomiczną. Sprawność

administracyjna wszystkich samorządów wymaga wzmocnienia w szczególności w zarządzaniu

strategicznym, przygotowaniu i realizacji kompleksowych przedsięwzięć w zakresie rozwoju lokalnego np.

rewitalizacji czy przyciągania inwestycji zewnętrznych oraz współpracy między sobą i innymi partnerami.

Działania będą obejmowały zarówno tworzenie nowych instytucji (takich jak Centrum Wsparcia

Doradczego), podnoszenie kompetencji pracowników samorządowych, jak również rozwój bazy analitycznej

dotyczącej różnych aspektów rozwoju terytorialnego i monitoringu przestrzennego sytuacji społecznogospodarczej i realizowanych polityk rozwojowych.

Działania do 2020 r.













Zbudowanie systemu kompleksowego doradztwa dla gmin (sieć krajowego i regionalnych centrów

doradztwa) w zakresie m.in. zamówień publicznych, prawa europejskiego, przygotowania inwestycji

do realizacji, pozyskiwania środków finansowych krajowych i europejskich na realizację projektów

rozwojowych będących w dyspozycji różnych dysponentów, dostarczania dobrych praktyk (m.in.

w zakresie konsultacji społecznych, partycypacyjnego planowania przestrzennego, budżetu

partycypacyjnego, innowacyjnych sposobów dostarczania usług publicznych, współpracy

z przedsiębiorcami czy oceny wpływu gospodarczego realizowanych przedsięwzięć).

Upowszechnienie dobrych praktyk i wdrożenie projektów pilotażowych dotyczących rozwoju

lokalnego, np. wykorzystanie dostępnych instrumentów gospodarki nieruchomościami gminnymi

i planowania przestrzennego do tworzenia mikrostref aktywności gospodarczej, centrów handlu

lokalnego, modelowania efektywnej współpracy samorządów z przedsiębiorcami, dostosowania

i wykorzystania zasobów pracy do potrzeb rynkowych.

Wzmocnienie debaty strategicznej nt. rozwoju regionalnego i terytorialnego w ramach krajowego

i regionalnych forów terytorialnych (KFT i RFT) i lepsze dostosowanie badań przygotowywanych

przez krajowe i regionalne obserwatoria terytorialne (KOT i ROT) do potrzeb analitycznych polityki

rozwoju i oceny sytuacji na poziomie lokalnym i na obszarach funkcjonalnych.

Rozwój statystyki służącej prowadzeniu analiz i prognoz na potrzeby polityki regionalnej, w tym

polityki miejskiej, rozwoju wsi i różnego typu obszarów funkcjonalnych (np. aglomeracji, miast

średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze, obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją)

oraz rozbudowa funkcjonalności terytorialnej bazy STRATEG.

Podniesienie jakości decyzji publicznych poprzez upowszechnienie szkolenia radnych, w tym

likwidacja przeszkód prawnych w tym obszarze.

Przeprowadzenie pilotażu w wybranych JST dotyczącego wykorzystania nowego narzędzia

prognozowania finansowego w celu poprawy zarządzania finansowego i utrzymania

długookresowej równowagi finansowej w samorządach oraz powszechniejszego stosowania

Systemu Zarządzania Budżetem Jednostek Samorządu Terytorialnego Besti@. JST otrzymają

narzędzie informatyczne wspomagające proces planowania nowych przedsięwzięć, umożliwiające

optymalizację doboru projektów do realizacji w kolejnych latach i sposobu ich finansowania

z uwzględnieniem długoterminowych skutków finansowych zrealizowanych przedsięwzięć dla

budżetów JST. Opracowany zostanie również zestaw wskaźników finansowych obrazujących

konsekwencje planowanych przedsięwzięć.

Projekty strategiczne

Centrum Wsparcia Doradczego (CWD) – powołanie instytucji zarządzanej na poziomie krajowym

(z możliwością rozszerzenia o sieć instytucji regionalnych) oferującej kompleksowe doradztwo dla gmin

i powiatów w zakresie

– przygotowania projektów do realizacji (m.in. aspekty prawne, efektywność ekonomiczna, kwestie

środowiskowe, zamówienia publiczne, PPP; wsparcie w zakresie przestrzegania prawa europejskiego;

pozyskiwania środków finansowych z różnych źródeł),

– planowania strategicznego i planowania przestrzennego.

CWD, finansowane z funduszy unijnych, stanowić będzie ponadto platformę zarządzającą programami

szkoleniowymi i mentorskimi dla JST, upowszechnieniem dobrych praktyk, wymiany doświadczeń

i wzajemnego uczenia się w zakresie zarządzania i wdrażania polityki rozwoju na poziomie

funkcjonalnym i lokalnym.

2.

Poprawa organizacji świadczenia usług publicznych na poziomie lokalnym

Usługi publiczne o charakterze technicznym (transportowe, telekomunikacyjne, energetyczne,

wodociągowo-kanalizacyjne) silnie warunkują możliwości rozwojowe. Niedoinwestowanie w tych

dziedzinach trafnie postrzegane jest jako bariera w rozwoju gospodarczym danego terytorium. Jednak

o rozwoju gospodarczym i atrakcyjności miejsca do zamieszkania decydują w większym stopniu dostępność

i jakość usług związanych m.in. z edukacją, zdrowiem, stanem środowiska naturalnego, dostępem do tanich

mieszkań, kulturą i rekreacją oraz bezpieczeństwem. W poprawie organizacji świadczenia usług publicznych

na poziomie lokalnym w pierwszej kolejności wymagana jest solidna diagnoza stanu usług i usługodawców,

analiza potrzeb mieszkańców również w perspektywie długoterminowej, konsolidacja źródeł finansowania

i umiejętność dostarczania usług w innowacyjny sposób, a także poziom rozwoju danego obszaru i

powiązania funkcjonalne z innymi ośrodkami oferującymi usługi publiczne. Takie kompleksowe podejście

nie jest jednak powszechne w działaniach samorządów. Na efektywność organizacji przez JST usług

publicznych wpływ ma także współpraca pomiędzy sąsiadującymi gminami i innymi JST oraz inwestorami

czy organizacjami pozarządowymi, która w dużej mierze zależy od dobrej praktyki i wymaga rozwijania na

szerszą skalę.

Działania do 2020 r.

 Dokonanie przeglądu dostarczania usług publicznych na obszarach strategicznej interwencji

wspieranych w perspektywie 2014–2020.

 Optymalizacja sposobów dostarczania usług publicznych na poziomie lokalnym o największym

wpływie na rozwój gospodarczy przez rozpowszechnienie najlepszych praktyk stosowanych w Polsce

i za granicą.

 Upowszechnienie wśród samorządów gminnych i powiatowych stosowania dostępnych,

przetestowanych narzędzi monitoringu jakości usług publicznych i jakości życia oraz zastosowanie

zachęt dla JST do regularnego monitorowania tego obszaru w celu lepszego dostosowania usług do

sytuacji lokalnej i oczekiwań obywateli.

 Poprawa współpracy sąsiadujących JST w zakresie dostarczania usług technicznych i społecznych,

adaptacja dobrych praktyk w zakresie podnoszenia jakości i dostępności usług publicznych (w tym

innowacyjne sposoby świadczenia usług, uspołeczniony proces monitoringu jakości usług).

 Integracja baz danych istniejących na poziomie gminnym, powiatowym, wojewódzkim w celu

lepszego diagnozowania potrzeb i efektywniejszego wydatkowania środków publicznych.

 Pilotażowe projekty integrujące działania instytucji i organizacji lokalnych na rzecz świadczenia usług

społecznych, np. opiekuńczych, integracyjnych, zatrudnieniowych, profilaktyki zdrowotnej.

Działania po 2020 r.

 Wypracowanie modelowego podejścia do dostarczania dóbr i usług publicznych istotnych dla

rozwoju społeczno-gospodarczego, dostosowanego do specyfiki terytorialnej obszarów

funkcjonalnych oraz adaptacji najlepszych praktyk na poziomie lokalnym do zmian w otoczeniu

prawno-finansowym służącym usprawnieniu organizacji usług.

 Zintegrowanie danych z monitorowania jakości usług publicznych na poziomie lokalnym w krajowej

bazie statystyki publicznej służącej benchmarkingowi i standaryzacji usług.

3.

Wzmocnienie współpracy i zintegrowanego podejścia do rozwoju na poziomie lokalnym,

regionalnym i ponadregionalnym

Zintegrowane podejście do rozwoju, uwzględniające powiązania funkcjonalne ponad podziałami

administracyjnymi, wymaga, aby polityka regionalna oferowała i udoskonalała instrumenty, które pozwolą

terytorializować polityki publiczne nie tylko poprzez współpracę między rządem a samorządem

województwa, ale także w skali lokalnej i ponadregionalnej (instytucjonalne, organizacyjne i finansowe).

Koncentracja polityki regionalnej na obszarach funkcjonalnych sprzyja lepszemu pobudzaniu

i mobilizowaniu lokalnych potencjałów, ale wymaga budowania sieci współpracy międzyinstytucjonalnej

i międzysektorowej. Działania podejmowane w ramach tego kierunku dotyczyć będą zastosowania

zintegrowanego podejścia wobec obszarów wskazanych w SOR, tj. zagrożonych trwałą marginalizacją, miast

średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze, aglomeracji, Śląska, Polski Wschodniej, ale i innych

terytoriów określonych w strategiach samorządów województw. Upowszechniane będą działania

polegające na wypracowaniu w odniesieniu do tych obszarów zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych,

włączające w uzgodnienia także partnerów niepublicznych oraz dostosowujące i usprawniające

wykorzystywane w systemie realizacji Umowy Partnerstwa instrumenty terytorialne, jak np. ZIT, RLKS i inne

wdrażane w ramach RPO. Kontrakt terytorialny skoncentrowany zostanie na najważniejszych

przedsięwzięciach rozwojowych, a w dłużej perspektywie może mieć również charakter ponadlokalny.

Dotychczasowe doświadczenia związane z kontraktem terytorialnym wskazują, że samorząd regionalny

powinien wziąć na siebie większą odpowiedzialność na etapie definiowania celów strony samorządowej

i dokonywać odpowiedzialnego wyboru najistotniejszych przedsięwzięć dla rozwoju regionu istotnych

również z perspektywy krajowej, jak również przedstawić zaangażowanie strony samorządowej

w finasowanie przedsięwzięć.

Istnieje potrzeba promowania i uświadamiania korzyści płynących ze współpracy regionów w ramach

strategii ponadregionalnych i realizacji projektów, np. w obszarze telekomunikacji, współpracy

międzyuczelnianej czy instrumentów finansowych, co może szczególnie zaprocentować po 2020 r. Silne

regiony, umiejące kreować i wdrażać wspólne projekty z sąsiednimi regionami, są w stanie pełniej

uczestniczyć i więcej skorzystać na współpracy z silnymi regionami europejskimi.

Działania do 2020 r.

 Dokonanie przeglądu efektywności i skuteczności wdrażania instrumentów terytorialnych (ZIT, RLKS

oraz innych krajowych i regionalnych) w ramach krajowych i regionalnych programów operacyjnych.

 Usprawnienie realizacji zawartych kontraktów terytorialnych poprzez nadanie wyższego priorytetu

realizacji przedsięwzięć zawartych w kontraktach terytorialnych na etapie wyboru do dofinasowania

oraz zwiększenie elastyczności zarządzania tym instrumentem po stronie rządowej i samorządowej.

 Przeprowadzenie pilotażu zintegrowanego podejścia terytorialnego w formie pakietów

zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych na obszarach zagrożonych trwałą marginalizacją

i w miastach średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze na potrzeby wypracowania

rozwiązań dla kontraktu terytorialnego po 2020 r. Jednocześnie mechanizm ten będzie można

zastosować w przypadku projektów rozwojowych, które wymagają zaangażowania strony rządowej

oraz różnego typu aktorów publicznych i prywatnych (w tym Beskidzkie Centrum Narciarstwa).

 Wzmocnienie współpracy w różnych obszarach funkcjonalnych (aglomeracje, miasta średnie tracące

funkcje społeczno-gospodarcze, obszary zagrożone trwałą marginalizacją, Śląsk, Polska Wschodnia

i inne), włączającej i sieciującej publicznych i niepublicznych partnerów w realizacji działań

rozwojowych.

 Podnoszenie jakości i integracja funkcjonalna zarządzania obszarami wiejskimi i miejskimi na

poziomie lokalnym i ponadlokalnym.

 Stworzenie mechanizmów i systemu koordynacji dla zintegrowanego podejścia terytorialnego

w odniesieniu do różnych obszarów funkcjonalnych w ramach Podkomitetu ds. obszarów wiejskich

oraz Podkomitetu ds. wymiaru terytorialnego, działających przy Komitecie Koordynacyjnym ds.

Polityki Rozwoju.

 Wypracowanie rozwiązań sprzyjających realizacji wspólnych, zintegrowanych projektów

wynikających ze strategii ponadregionalnych (Centralnej, Wschodniej, Zachodniej i Południowej) oraz

makroregionalnych (Strategii Bałtyckiej i planowanej Strategii Karpackiej).

 Promocja zawiązywania lokalnych rad rozwoju stymulujących dialog i partnerstwa rozwojowe

pomiędzy samorządami terytorialnymi i partnerami społeczno-gospodarczymi wokół celów

i kierunków rozwojowych dla obszarów funkcjonalnych.

Działania po 2020 r.

 Ograniczenie przedsięwzięć uzgadnianych w nowych kontraktach terytorialnych do najistotniejszych

dla rozwoju regionu oraz kraju, dla których konieczna jest integracja podejmowanej interwencji przez

strony będące sygnatariuszami kontraktów (w tym koncentracja finansowa). Zapisy w kontraktach

determinować będą zapisy dokumentów implementacyjnych, nadając pierwszeństwo realizacyjne

wskazanym w nich przedsięwzięciom, a przy tym ich katalog powinien być dostosowany do dostępnej

alokacji zewnętrznych środków zarówno unijnych, jak i krajowych oraz wkładów własnych stron.

 Rozszerzenie kontraktu terytorialnego o możliwość uzgadniania zintegrowanych przedsięwzięć

rozwojowych również w układach funkcjonalnych. Kontrakt będzie mógł być zawierany nie tylko

pomiędzy rządem a samorządami województw, ale również innymi jednostkami samorządu

terytorialnego i innymi podmiotami publicznymi i prywatnymi.

 Upowszechnienie i usprawnienie mechanizmów terytorialnych stosowanych w ramach krajowych

i regionalnych programów operacyjnych 2014–2020 w realizacji działań rozwojowych finansowanych

również z innych źródeł (np. EOG, Fundusz Norweski, budżet państwa), np. ZIT, RLKS, instrumenty

regionalne.

 Kontynuacja prac nad poprawą jakości i integracji funkcjonalnej zarządzania obszarami wiejskimi

i miejskimi na poziomie lokalnym i ponadlokalnym.

Projekty strategiczne

Odnowiony Kontrakt Terytorialny – do roku 2020 działania skoncentrowane zostaną na priorytetyzacji

przedsięwzięć kluczowych dla rozwoju kraju i regionów oraz zapewnieniu tam, gdzie będzie to

możliwe, preferencji w ich finansowaniu zarówno z funduszy unijnych, jak i środków krajowych. System

prowadzenia negocjacji zostanie zmodyfikowany w taki sposób, aby od samego początku strony

rządowa i samorządowa pracowały nad zidentyfikowaniem istotnych z punktu widzenia kraju i regionu

inwestycji, jak również możliwości zapewnienia ich finansowania. Nowy KT będzie miał przełożenie na

architekturę i wysokość alokacji programów operacyjnych po 2020 r., w tym podział interwencji kraj–

region oraz zindywidualizowanie programów regionalnych. Zmieniona zostanie ustawa o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju, umożliwiając zawieranie kontraktów nakierowanych na rozwój

obszarów funkcjonalnych pomiędzy rządem, samorządem województwa i innymi samorządami

i partnerami. Konieczna będzie zmiana realizowanych przez poszczególne resorty programów

rządowych dla uwzględnienia przedsięwzięć kontraktowych.

Po 2020 r. Kontrakt Terytorialny, wykorzystywany również na poziomie funkcjonalnym, będzie służył

realizacji pakietów zintegrowanych przedsięwzięć rozwojowych obejmujących przedsięwzięcia m.in.

instytucjonalne, doradcze, inwestycyjne, uwzględniające kompleksowo potrzeby obszarów, których

dotyczy, i ukierunkowany na wzrost i rozwój gospodarczy. Przedsięwzięcia, które znajdą się

w Kontraktach Terytorialnych, wypracowywane będą wspólnie przez stronę rządową, samorządową,

przedsiębiorców, środowiska naukowe oraz lokalnych liderów. Kontrakt będzie polegał na

wykorzystaniu i rozwijaniu mechanizmów terytorialnych wdrażanych w ramach RPO w latach

2014–2020 poprzez zaangażowanie instytucji krajowych. W obszarach, w których analogiczne

instrumenty nie funkcjonują, minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego promował będzie oraz

zachęcał samorządy województw, będące koordynatorami działań w regionach, do stosowania

i rozwijania instrumentów terytorialnych. Dodatkowo Kontrakt Terytorialny integrował będzie środki

unijne z krajowymi, w tym pozyskanymi w wyniku zmian w systemie korekcyjno-wyrównawczym

i systemie dotacji z budżetu państwa dla JST.

Beskidzkie Centrum Narciarstwa – projekt pilotażowy realizowany w ramach Kontraktu

Terytorialnego.

4.

Zwiększenie efektywności finansowania polityk ukierunkowanych terytorialnie

Realizacja różnych polityk publicznych zarządzanych na poziomie krajowym i regionalnym

w niewystarczającym stopniu uwzględnia aspekty terytorialne i nie zapewnia realizacji celów polityki

regionalnej państwa. Jeśli chodzi o finansowanie JST, to system musi wspomagać realizację celów polityki

regionalnej państwa, która finansowana jest m.in. poprzez transfery z poziomu centralnego. Konieczność

przeprowadzenia oceny zasad finansowania JST wynika z problemów pojawiających się w trakcie realizacji

zadań publicznych. W przypadku polityk sektorowych aktualna polityka wobec regionów nie jest wiązką

skoordynowanych działań, ponieważ są one finansowane w ramach wielu odrębnie funkcjonujących i

niepowiązanych wzajemnie mechanizmów (w tym algorytmów) alokacji/dystrybucji środków. Dodatkowo

obecne mechanizmy wyrównawcze („janosikowe”) służą jedynie niwelowaniu różnic w dochodach JST, a ich

wykorzystanie nie jest powiązane z działaniami prorozwojowymi. W związku z rosnącym deficytem środków

rozwojowych, głównie unijnych, na finansowanie zadań własnych JST (zwłaszcza podstawowej

infrastruktury technicznej) niezbędne jest właściwe ukierunkowanie środków finansowych, które są

przekazywane do JST.

Przewidywane w tym obszarze działania przyczynią się do poprawy uwarunkowań finansowych JST, co

umożliwi realizację bardziej efektywnej i skutecznej interwencji rozwojowej.

Działania

 Wprowadzenie mechanizmów służących aktywizacji samorządów do pozyskiwania wyższych

dochodów własnych przeznaczonych na finansowanie zadań własnych, w tym rozwojowych.

 Zwiększenie zróżnicowania źródeł dochodów własnych w finansowaniu działań rozwojowych JST.

 Kontynuacja przeglądu systemu wyrównawczo-korekcyjnego i redystrybucji środków publicznych

z poziomu krajowego do budżetów JST pod kątem alokacji terytorialnej i zgodności z celami polityki

regionalnej państwa i sformułowanie propozycji rozwiązań, które będą zachęcać JST do działań

rozwojowych oraz racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi.

 Opracowanie systemu wyrównywania dochodów JST, który pozwoli na lepsze ukierunkowanie

środków, uwzględniające potrzeby wydatkowe związane z realizacją zadań publicznych w JST o niskim

potencjale dochodowym, a także na wzmocnienie motywacji większych JST do aktywnego

pozyskiwania dodatkowych dochodów i do ograniczania stałych obciążeń wydatkowych. System

wyrównawczy uwzględni zróżnicowane potrzeby wydatkowe JST.

 Wprowadzenie mechanizmów zachęcających JST do współpracy i wspólnej realizacji przedsięwzięć

rozwojowych, integrujących źródła finansowania JST i innych podmiotów (formuła kontraktowa).

 Większe zaangażowanie środków prywatnych w realizację celów rozwojowych, wprowadzenie

w szerszej skali mechanizmu płatności za rezultat i partnerstwa publiczno-prywatnego.

 Stopniowe dokonanie zmian w strukturze wydatków i dochodów (na poziomie budżetu państwa

i samorządów) tak, aby coraz większa część wydatków rozwojowych była finansowana ze źródeł

krajowych.

 Upowszechnienie narzędzi prognozowania finansowego w celu poprawy umiejętności zarządzania

finansowego i utrzymania długookresowej równowagi finansowej w samorządach.

 Powiązanie finansowania JST z poziomu krajowego z finansowaniem przedsięwzięć dla obszarów

zagrożonych trwałą marginalizacją i miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze

w formule kontraktowej.

 Przegląd dotacji celowych na zadania własne JST pod kątem możliwości ich przeformułowania na

przekazywanie do JST w formule kontraktowej.

Projekt strategiczny

Racjonalny system finansowania JST – główne kierunki zmian ustaw o dochodach JST i innych

właściwych ustaw i aktów prawnych dotyczyć będą

– zwiększenia zróżnicowania źródeł dochodów własnych w finansowaniu działalności JST, tak aby

zachęcić JST do bardziej racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi;

– „zatrzymania” w regionach środków finansowych, które nie podlegają rzeczywistym transferom

międzyregionalnym (dotyczy środków finansowych, które podlegają transferowi na szczebel centralny,

a następnie wracają do regionu pod inną postacią);

– powiązania zmian w algorytmie mechanizmu korekcyjno-wyrównawczego z potrzebami

wydatkowymi JST oraz ich potencjałem dochodowym; zmiany te będą sprzyjać realizacji celów polityki

regionalnej.

Cel szczegółowy III. Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi

oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu

Jakość funkcjonowania państwa jest jednym z kluczowych czynników konkurencyjności i jednocześnie

podstawowym wyznacznikiem możliwości korzystania w pełni ze swobód demokratycznych i praw

obywatelskich.

Obywatele i gospodarka polska potrzebują dobrego prawa, sprawnej administracji oraz systemu

skutecznego partnerstwa przy realizacji indywidualnych i zbiorowych przedsięwzięć podejmowanych w imię

wspólnego dobra, tworzenia i umacniania różnych więzi wspólnotowych.

Państwo ma do spełnienia aktywną rolę w poszczególnych obszarach i procesach odpowiedzialnego

rozwoju. Poprzez kształtowanie polityki publicznej państwo zapewnia warunki, w których indywidualny

i zbiorowy wysiłek, inicjatywy i przedsiębiorczość Polaków na gruncie gospodarki, demokracji, aktywności

obywatelskiej czy też działalności społecznej współtworzą wielonurtowy proces odpowiedzialnego rozwoju

kraju. Jak stanowi ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (art. 2), Przez

politykę rozwoju rozumie się zespół wzajemnie powiązanych działań podejmowanych i realizowanych w celu

zapewnienia trwałego i zrównoważonego rozwoju kraju, spójności społeczno-gospodarczej, regionalnej i

przestrzennej, podnoszenia konkurencyjności gospodarki oraz tworzenia nowych miejsc pracy w skali

krajowej, regionalnej lub lokalnej.

Znaczenie i warunki realizacji spraw państwowych podlegają precyzowaniu w ramach kompetencji

właściwych gremiów polityczno-decyzyjnych. W wykonywaniu bezpośrednich, konkretnych i ciągłych

działań państwa jego najważniejszą częścią – wraz z systemem prawnym i innymi instrumentami

regulacyjnymi – jest ogół ogólnokrajowych, regionalnych i lokalnych instytucji publicznych65 oraz

ustanowione mechanizmy konsultacji i pogłębionej współpracy między nimi (jak np. Komisja Wspólna

Rządu i Samorządu Terytorialnego, Rada Dialogu Społecznego, Wojewódzkie Rady Dialogu Społecznego).

Służąc kompetencjami i całym potencjałem wiedzy, administracja i inne struktury instytucjonalne państwa

mogą odegrać inicjatywną i kreatywną rolę w obszarach życia gospodarczego, społecznego, współpracy

międzynarodowej, w których potrzeby i wyzwania związane z ich dostosowywaniem, reformowaniem

i rozwijaniem wymagają zastosowania specjalistycznych, nowoczesnych metod i środków dokonywania

analiz, programowania i ewaluacji. Potwierdzają to wyzwania i presje, które w obszarze rozwoju

gospodarczo-technologicznego i społeczno-cywilizacyjnego niosą ze sobą procesy globalizacyjne, masowe

migracje, postępująca instytucjonalizacja współpracy międzynarodowej państw i podmiotów

niepaństwowych itp.

Konkretnym, systemowym zadaniem strategicznym staje się konieczność zwiększenia faktycznych

umiejętności i gotowości administracji państwowej do strategicznej priorytetyzacji na gruncie

poszczególnych polityk publicznych i całej polityki rozwoju. Efektywne zmiany w tym zakresie powinny

zapewnić większą instytucjonalną spójność, ciągłość i trwałość wszystkich procesów rozwoju.

Przygotowanie i realizacja adekwatnej polityki na rzecz rozwoju musi obejmować zarówno bieżącą

aktywność państwa, jak też perspektywiczne opcje odpowiedzialnego rozwoju.

W związku z powyższym, również w umacnianiu partnerstwa instytucji państwowych (publicznych)

i partnerów pozarządowych, a tym samym także kapitału wzajemnego zaufania i współdziałania, coraz

większą rolę inicjującą i koordynacyjną powinny spełniać struktury, kadry kierownicze oraz poszczególni

członkowie służby cywilnej (rozwinięcie tego zagadnienia znajduje się w części dotyczącej kapitału

społecznego).

W warunkach nieuniknionych, pogłębiających się globalnych, jak również integracyjnych współzależności,

sprawność instytucji państwa musi również oznaczać zarówno strategiczną, jak i praktyczną umiejętność

sprostania wyzwaniom płynącym z międzynarodowego otoczenia. Chodzi bowiem tak o zachowanie

i umocnienie partnerskiej i inicjatywnej podmiotowości i roli Polski w systemie regionalnych i światowych

65

Zgodnie z ustawą z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (art. 3) Politykę rozwoju prowadzą: 1) Rada Ministrów; 2)

samorząd województwa; 3) samorząd powiatowy i gminny.

powiązań, jak i o możliwie najefektywniejsze wykorzystanie i powiększanie krajowego potencjału

rozwojowego.

Realizacja III celu Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju będzie się

koncentrować

na

poprawie

jakości

stanowionego prawa i jego stosowania,

zwiększeniu efektywności funkcjonowania

instytucji publicznych, wzmocnieniu systemu

strategicznego

zarządzania

procesami

rozwojowymi,

większym

wykorzystaniu

technologii informacyjno-komunikacyjnych

w zarządzaniu

państwem

i komunikacji

z obywatelami (w tym z przedsiębiorcami).

Miarą sprawności państwa będzie również

lepsze

gospodarowanie

środkami

publicznymi, w tym efektywne wykorzystanie

środków z UE. Oczekiwanym rezultatem

podejmowanych działań jest zwiększenie zdolności państwa do zapewnienia spójnej i efektywnej realizacji

kompleksowych strategicznych celów rozwojowych oraz zwiększenie poziomu kapitału społecznego.

Realizacja zaplanowanych działań wymagać będzie zaangażowania instrumentów i środków o charakterze

prawnym, instytucjonalnym, finansowym oraz koordynacyjno-organizacyjnym.

Obszar: Prawo w służbie obywatelom i gospodarce

I. Diagnoza

Polityka regulacyjna w Polsce ulega sukcesywnej poprawie, na co wskazuje m.in. OECD w raporcie

Regulatory Policy Outlook 2015. Obowiązek dokonywania oceny skutków regulacji (OSR) w rządowym

procesie legislacyjnym, konsultacje publiczne, zainicjowana ocena funkcjonowania ustaw (tzw. OSR ex post)

to główne narzędzia lepszego stanowienia prawa w Polsce. Znacząca część tworzonego prawa jest efektem

wdrażania dyrektyw unijnych do polskiego porządku prawnego.

Jakość prawa dalej będzie udoskonalana. Wyzwaniem pozostaje duża liczba przepisów prawnych, częste

zmiany regulacji w ostatnich latach, ich niespójność i niejednoznaczność, liczne obowiązki prawne

nakładane na obywateli i przedsiębiorców (a także na administrację różnych szczebli), niedostateczna

efektywność systemu OSR, co wymaga dalszych działań.

Niezadowalająca jakość legislacji przejawia się m.in. w przeregulowanych warunkach prowadzenia

działalności gospodarczej. Niektóre przepisy prawa mogą ograniczać rozwój polskiej przedsiębiorczości (np.

polski przedsiębiorca przeznacza 271 godzin rocznie na wykonanie płatności podatkowych66, 50 lat po

odejściu pracownika pracodawca musi przechowywać listy płac). Wymagania stawiane przed firmami są

niekiedy bardzo uciążliwe, np. i nadmierne sformalizowanie i długotrwałe postępowania w urzędach,

nieadekwatne do przewinień kary administracyjne, konieczność płacenia składek ZUS w stałej wysokości

przez najmniejszych przedsiębiorców, czasochłonne odzyskiwanie długów.

Liczne przepisy, m.in. dotyczące prowadzenia ksiąg rachunkowych i zatrudniania oraz BHP, utrudniają

działanie firm i sprawiają, że przedsiębiorstwa nie są zainteresowane szybkim rozwojem. Potrzebne są

rozwiązania prawne dla innowacyjnych start-upów oraz przepisy pozwalające na niezakłócone działanie

firmy po śmierci właściciela. Jednym ze źródeł prawa krajowego jest prawo Unii Europejskiej. Niezbędny

jest aktywny udział w procesie jego stanowienia, jak również właściwy sposób jego późniejszego wdrażania,

bez zbędnych dodatkowych obciążeń, generujących koszty dla przedsiębiorców oraz administracji.

Zamówienia publiczne powinny być wykorzystywane przez państwo jako instrument kreujący pożądane

zachowania ze strony przedsiębiorców.

Raport Banku Światowego „Doing Business 2016”.

II. Cel i oczekiwane rezultaty

Uproszczenie prawa

zapewniające lepsze

warunki do

działalności

gospodarczej

i realizacji potrzeb

obywateli

Jakość funkcjonowania sfery prawno-regulacyjnej państwa to jeden z kluczowych

czynników rozwojowych we współczesnym świecie. Poprawa sytuacji w sferze

„rządów prawa” oznacza racjonalizację procesów legislacyjnych, wzmocnienie

partnerstwa

głównych

podmiotów

instytucjonalnych,

korporacyjnych

i społecznych oraz zwiększenie przejrzystości procesu legislacyjnego. Warunkiem

zapewnienia stabilności prawa jest ograniczenie częstotliwości zmian przepisów

prawnych oraz wprowadzenie/utrzymanie jedynie koniecznych i korzystnych

regulacji, w szczególności zapobieganie nakładaniu nieuzasadnionych zobowiązań

na obywateli i przedsiębiorców oraz na administrację. Niezbędnym działaniem jest

eliminacja niespójności i niejednoznaczności przepisów prawnych oraz

istniejących luk prawnych.

Działania te stworzą silny impuls korzystnie wpływający na jakość życia, perspektywy gospodarcze oraz

poziom zaufania społecznego. Oczekiwana jest również większa spójność wewnętrzna poszczególnych

dziedzin prawa czy też faktycznych możliwości stosowania przepisów prawa (jak np. w przypadku braku

rozporządzeń wykonawczych do ustaw zawierających tzw. delegacje ustawowe). Przewidywany jest wzrost

sprawności prowadzenia postępowań sądowych i egzekucji prawa.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka miary

Wartość

Wartość

Wartość

bazowa

w roku 2020 w roku 2030

(rok bazowy)

Źródło

danych

Wskaźnik globalnej konkurencyjności GCI;

obciążenia regulacyjne

pozycja w rankingu

122

(2015)

97

80

Światowe

Forum

Ekonomiczne

Średni czas dochodzenia należności z umów

drogą sądową

dni

685

(2015)

mniej niż

600

mniej niż

600

Bank

Światowy

wskaźnik

przyjmujący

wartości od minus

2,5 do 2,5

1,0

(2015)

1,3

1,5

Bank

Światowy

głównych

podmiotów

Wskaźnik jakości stanowionego prawa

IV. Kierunki interwencji

1.

Doskonalenie systemu stanowienia prawa

Racjonalizacja procesów legislacyjnych oraz

instytucjonalnych, korporacyjnych i społecznych.

wzmocnienie

partnerstwa

Podejmowane działania będą koncentrować się na ustanowieniu mechanizmów mających na celu

zapobieganie i ograniczanie nakładanych prawem obciążeń, nieadekwatnych do zakładanych celów

regulacji prawnej. Nałożone przepisami prawa obciążenia administracyjne generują po stronie

przedsiębiorców znaczące koszty w skali całej gospodarki. Dlatego istotnym kierunkiem będzie m.in.

uwzględnianie specyfiki MŚP od jak najwcześniejszych etapów prac nad politykami publicznymi. Działania te

będą też miały na celu ustanowienie efektywnych mechanizmów przeprowadzania regularnej oceny

funkcjonowania obowiązującego prawa, której efektem będzie minimalizowanie obciążeń regulacyjnych.

Przy przygotowywaniu nowych rozwiązań prawnych zostanie również wzmocniona rola konsultacji

publicznych i udziału w nich partnerów społecznych, poprzez efektywniejsze stosowanie gwarantujących to

zasad (dobra wiara, powszechność, przejrzystość, responsywność, koordynacja, przewidywalność,

poszanowanie interesu ogólnego).

Działania



Poprawa efektywności systemu oceny wpływu regulacji (w tym doskonalenie analiz ex ante oraz

monitoringu ex post).











– 167 –

Poz. 260

Podnoszenie kompetencji uczestników procesu stanowienia prawa oraz monitorowania prawa,

w szczególności w zakresie prawa gospodarczego, ekonomii z elementami polityki przemysłowej,

prawa pracy, ekonomii przedsiębiorstwa, analizy finansowej.

Zwiększenie przejrzystości procesu stanowienia prawa.

Ustanowienie jednolitych zasad nakładania obciążeń regulacyjnych na przedsiębiorców w celu ich

ograniczania.

Wzmocnienie stosowania zasady „najpierw myśl na małą skalę”, w szczególności w zakresie

wdrażania uproszczonych mechanizmów dla MŚP (Test MŚP).

Ustanowienie efektywniejszych procedur przeglądu prawa i oceny funkcjonowania aktów

prawnych.

Projekty strategiczne

Rozwój systemu oceny wpływu regulacji oraz partycypacji społecznej w procesie stanowienia prawa –

wzmocnienie oceny skutków regulacji (w tym na MŚP) – wzmocnienie roli MR w tym zakresie,

standaryzacja narzędzi IT wykorzystywanych przy sporządzaniu ocen wpływu regulacji, rozwój

metodologii szacowania kosztów i korzyści regulacji oraz zasad wykorzystywania danych z sektora

publicznego w celu tworzenia prawa opartego na dowodach, rozwój nowoczesnych narzędzi debaty

publicznej (m.in. wykorzystujących rozwiązania IT) w procesie stanowienia prawa oraz wytycznych dot.

wdrożenia prawa UE do przepisów krajowych, w tym systemu oceny skutków regulacji dla projektów

europejskich.

Pakiet Konstytucja Biznesu – przyjęcie jasnych i klarownych zasad rządzących procesem stanowienia

prawa w zakresie działalności gospodarczej.

2.

Przegląd obowiązującego prawa oraz jego uproszczenie, w tym redukcja barier prawnych i kosztów

regulacyjnych związanych z wykonywaniem działalności gospodarczej

Istotą zmian w tym zakresie będzie poprawa otoczenia prawnego, w którym funkcjonują przedsiębiorcy

oraz opracowanie rozwiązań legislacyjnych zmierzających do poprawy warunków podejmowania

i wykonywania działalności gospodarczej, m.in. sprzyjających wzrostowi konkurencyjności oraz

innowacyjności gospodarki polskiej.

Ważnym elementem działań w tym zakresie będzie wzmocnienie gwarancji wolności i praw

przedsiębiorców oraz uspójnienie prawa gospodarczego. Intencją jest wprowadzenie katalogu

fundamentalnych zasad prawa gospodarczego. Oczekiwanym efektem podejmowanych działań będzie

poprawa funkcjonowania przedsiębiorstw oraz zwiększenie pewności prawa i kultury prawnej, w tym

zwiększenie świadomości prawa wśród przedsiębiorców.

Oczekuje się również zmiany nastawienia administracji do przedsiębiorców poprzez wzmocnienie służebnej

roli administracji wobec obywateli i przedsiębiorców oraz uwzględniania w większym stopniu

uzasadnionych interesów przedsiębiorcy. W zakresie zamówień publicznych istotne jest wprowadzenie ram

prawnych dla realizacji nowej, innowacyjnej polityki zakupowej. Zakłada się zastąpienie obowiązującej

ustawy nowym, przejrzystym aktem prawnym kompleksowo regulującym zamówienia publiczne. Nowa

ustawa uporządkuje i usystematyzuje regulację zamówień publicznych.

Działania













Wzmocnienie gwarancji wolności i praw przedsiębiorców, w tym wprowadzenie katalogu

fundamentalnych zasad prawa gospodarczego.

Zmniejszenie obciążeń biurokratycznych i uproszczenie przepisów.

Usprawnienie dochodzenia roszczeń i poprawa płynności finansowej MŚP.

Zmiany w zakresie polityki podatkowej dla mniejszych podmiotów (np. obniżenie podatku CIT dla

mikroprzedsiębiorców, uproszczenia VAT dla małych przedsiębiorców).

Zmniejszenie uciążliwości kontroli oraz stworzenie jasnych i czytelnych kryteriów przy ustalaniu kar

administracyjnych, jak również usprawnienie rozpoznawania spraw przez organy i sądy

administracyjne.

Wprowadzenie wielu usprawnień dla pracowników i pracodawców, m.in. wprowadzenie sukcesji

przedsiębiorstw rodzinnych, elektronizacja akt pracowniczych, złagodzenie wymogów wobec









– 168 –

Poz. 260

małych przedsiębiorców, uproszczenia w Centralnej Ewidencji i Informacji Działalności

Gospodarczej.

Wprowadzenie projektu Prostej Spółki Akcyjnej.

Przeprowadzenie reformy Głównego Urzędu Miar.

Uporządkowanie i usystematyzowanie wielokrotnie modyfikowanej regulacji zamówień publicznych

oraz wprowadzenie ram prawnych dla realizacji innowacyjnej polityki zakupowej.

Ograniczenie i minimalizacja podatków i opłat lokalnych, w tym za zajęcie pasa drogowego, dla

infrastruktury zapewniającej podstawowe usługi publiczne.

Projekty strategiczne

„100 zmian dla firm” – pierwszy pakiet rozwiązań legislacyjnych mających na celu poprawę otoczenia

prawnego, w którym funkcjonują przedsiębiorcy, w tym zmierzających do poprawy warunków

działalności gospodarczej, wzrostu konkurencyjności i innowacyjności gospodarki.

Pakiet Konstytucja Biznesu – drugi pakiet zmian w prawie gospodarczym, którego celem będzie dalsza

poprawa otoczenia prawnego, zwiększenie pewności prawa i kultury prawnej, wzmocnienie służebnej

roli administracji wobec obywateli/przedsiębiorców. Przyczyni się on do wzmocnienia gwarancji

wolności i praw przedsiębiorców oraz uspójnienia prawa gospodarczego. W skład pakietu wejdzie

– nowy przejrzysty akt prawa gospodarczego określający zasady prowadzenia działalności gospodarczej,

który zastąpi ustawę o swobodzie działalności gospodarczej, oraz

– inne projekty aktów prawnych, mające na celu poprawę otoczenia prawnego, w szczególności

w obszarze prawa administracyjnego, prawa finansowego i podatkowego, prawa pracy i ubezpieczeń

społecznych.

Nowe Prawo zamówień publicznych – nowa ustawa porządkująca i systematyzująca regulację

zamówień publicznych. Obecnie obowiązująca ustawa podlegała licznym zmianom i wskazane jest

opracowanie nowego aktu prawnego, który zwiększy przejrzystość regulacji.

Obszar: Instytucje prorozwojowe i strategiczne zarządzanie rozwojem

Wśród realnych czynników i mechanizmów zapewniających wysoki poziom i trwałe rezultaty realizacji całej

Strategii dużą rolę do spełnienia mają instytucje publiczne służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i

gospodarczemu. Zwiększenie efektywności funkcjonowania instytucji publicznych, zwłaszcza administracji,

sprzyja budowie przewag konkurencyjnych kraju, a co za tym idzie działających w nim podmiotów

gospodarczych i społecznych. Sprawność instytucjonalna staje się coraz ważniejszym atutem

konkurencyjności. Sprawne państwo to zarządzanie projektami i budowanie międzyresortowych zespołów

tematycznych, zarządzanie przez cele i motywujące systemy wynagradzania, staże urzędnicze, wspólna

polityka zakupowa państwa i inteligentne zamówienia publiczne, e-administracja oraz kompleksowe

zarządzanie polityką gospodarczą.

Coraz sprawniejsze funkcjonowanie instytucji państwa, w tym administracji, będzie możliwe dzięki ich

efektywnemu zaangażowaniu w tworzenie i umacnianie więzi wspólnotowych o charakterze społecznym,

narodowym, regionalnym i lokalnym. Społeczno-instytucjonalne partnerstwo w tym zakresie powinno być

ważną dźwignią inicjatyw i korzystnych przemian w życiu obywateli, w rozwoju gospodarczym, naukowym,

kulturalnym, jak też w poszczególnych regionach kraju. Jednocześnie oczywiste jest poszanowanie dla

zasady i praktyki subsydiarności.

W celu poprawienia skuteczności i efektywności programowania i realizacji polityk publicznych i działań

podejmowanych przez różne podmioty publiczne konieczne jest utworzenie skonsolidowanego jednolitego

systemu zarządzania strategicznego.

Administracja publiczna stoi przed nowymi zadaniami i wyzwaniami. Wprowadzenie wyżej wymienionych

zasad przyniesie korzyści w postaci unowocześnienia administracji, podniesienia kompetencji pracowników,

zmniejszenia kosztów funkcjonowania oraz przyśpieszenia procesów.

Aby uniknąć pochopności i doraźności we wprowadzaniu, korygowaniu i rozwijaniu skutecznych

i oszczędnych systemów zarządzania w administracji publicznej, właściwe będzie opracowanie

kompleksowej wieloletniej strategii modernizacji polskiej administracji.

I.

Diagnoza

Wskaźnik efektywności rządzenia

Polska zajmuje 54. miejsce wśród 209

krajów

(2014

r.)

pod

względem

efektywności rządzenia – wskaźnik Banku

Światowego. Oznacza to, że do liderów i do

średniej UE dzieli nas wciąż duży dystans.

Źródło: badanie własne na podstawie danych Banku Światowego

Aktualne pozostają główne bariery i przesłanki poprawy jakości funkcjonowania instytucji publicznych

i jakości rządzenia. Utrzymują się dysfunkcje struktury organizacyjnej instytucji publicznych, które

koncentrują się na wypełnianiu procedur, a nie na efektach podejmowanych działań.

Brak zaufania administracji do przedsiębiorców

przejawiający się w rozbudowanym systemie

kontroli (40 instytucji mogących skontrolować

przedsiębiorcę).

Deklarowany rodzaj kontaktu przedsiębiorców z urzędami w

ciągu ostatnich 12 miesięcy prowadzenia działalności

gospodarczej

Problemem

pozostają

przewlekłość

i niejasność

procedur

w

kontaktach

z administracją

publiczną

i wymiarem

sprawiedliwości (słaba komunikacja, mało

rozpowszechnione

mechanizmy

arbitrażu

i mediacji, niejednolite interpretacje prawa,

przewlekłość postępowań budowlanych).

Przejrzystość w tworzeniu polityk

The Global Competitiveness Report 2015–2016

Występuje rozproszenie i niespójność działań

instytucji gospodarczych (wiele instytucji, brak

koordynacji

działań).

Przedsiębiorcy

doświadczają na co dzień wielu utrudnień

i problemów zarówno przy rozpoczynaniu, jak

i w prowadzeniu działalności gospodarczej.

W licznej grupie instytucji obsługujących

procesy gospodarcze – rejestry, pozwolenia,

podatki,

kontrole,

sprawozdawczość,

dofinansowania, informacja, atesty, promocja

itp. – często występuje nakładanie się

kompetencji

oraz

rywalizacja

między

poszczególnymi urzędami. Sprawność tych instytucji jest zróżnicowana terytorialnie i przedsiębiorcy

napotykają na różny stopień trudności w prowadzeniu działalności gospodarczej w zależności od miejsca,

w którym ją prowadzą (na co wskazały m.in. badania porównawcze Banku Światowego przeprowadzone

w 18 głównych miastach Polski).

Procesy rozwojowe w Polsce są prowadzone równolegle w ramach poszczególnych sektorów gospodarki.

Inwestycje sektorowe, legitymizowane ustawami specjalnymi pomijającymi koordynację, skutkują

nieoptymalnym wydatkowaniem pieniędzy publicznych. Brakuje silnego i dysponującego odpowiednimi

narzędziami ośrodka zarządzania procesami rozwojowymi oraz skutecznych mechanizmów współpracy

i komunikacji pomiędzy działaniami sektorów, współpracy z sektorem biznesu i społeczeństwa

obywatelskiego oraz pomiędzy różnymi szczeblami zarządzania w relacjach kraj–region–samorządy lokalne.

W obecnym stanie prawnym system planowania rozwoju dzieli się na dwa odrębne systemy: planowanie

przestrzenne i planowanie społeczno-gospodarcze. Brak powiązania między tymi systemami generuje

sprzeczności w procedowaniu i realizacji inwestycji. Planowanie społeczno-gospodarcze nie przywiązuje

istotnej wagi do zagadnień przestrzennych, często traktując je jako barierę w programowaniu rozwoju.

Specjaliści w zakresie planowania społeczno-gospodarczego podnoszą również kwestie zbyt długiego czasu

przygotowywania i konsultowania projektów planów miejscowych, niedostosowanie ich zapisów do

dynamicznie zmieniających się potrzeb rozwojowych czy przewlekłość procedur wydawania pozwoleń na

budowę.

Systemowi planowania przestrzennego brakuje relacyjności, zwłaszcza w zakresie przenoszenia wiążących

ustaleń między poszczególnymi poziomami zarządzania. System jest nieczytelny w zakresie przepisów

i stanowi barierę rozwojową. Niskie pokrycie miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego

terenów rozwojowych gmin, jak również inwestowanie na terenach nieprzewidzianych w polityce

przestrzennej gminy na cele inwestycyjne, generuje niepewność inwestycyjną, nieład w zagospodarowaniu

przestrzeni, konflikty oraz niską jakość, funkcjonalność i estetykę przestrzeni publicznych. Zwiększa też skalę

utraconych korzyści dla obywateli i samorządów, wynikających z braku wysokiej jakości przestrzeni.

Zabudowa mieszkaniowa – ekstensywna, rozproszona i przypadkowa wymknęła się spod kontroli JST,

znacznie podwyższając koszty społeczne, środowiskowe i ekonomiczne funkcjonowania samorządów, które

nie są w stanie zrealizować zamierzeń przyjętych w aktach planistycznych, również z uwagi na

przeszacowanie prognoz demograficznych. Intensywne przekształcenia przestrzeni związane z postępującą

suburbanizacją, zwłaszcza wokół dużych miast, ujawniły brak właściwego zarządzania rozwojem na

obszarach funkcjonalnych – ponad granicami administracyjnymi pojedynczych JST – znacząco utrudniając

sprawne funkcjonowanie tych obszarów. Brak koordynacji między działaniami rozwojowymi i brak

bezpośredniego odniesienia ich do przestrzeni przekłada się na nieefektywność interwencji publicznej oraz

problemy w zakresie ochrony interesu publicznego.

Informacja o stanie i przyszłym zagospodarowaniu przestrzeni wynikająca z dokumentów planistycznych

w gminach jest w większości analogowa, rozproszona, niekompletna i nie nadaje się do szybkiego

wykorzystania. Podnosi to koszty zarządzania i użytkowania przestrzeni, zmuszając JST do zlecania

kosztownych analiz przed przyjęciem planów miejscowych, i obniża atrakcyjność inwestycyjną obszarów.

Dostrzegalny jest deficyt działań informacyjnych państwa skierowanych do obywateli oraz niedostosowanie

metod realnej partycypacji społecznej w procesach rozwojowych. Wadliwy proces partycypacji społecznej

prowadzi do ograniczenia kultury współuczestnictwa i kompromisu, zamknięcia władzy na obywateli oraz

podejmowania przez władze samorządowe arbitralnych decyzji przestrzennych, realizujących cele

polityczne, a nie interes ogółu.

Ponadto w toku prac nad realizacją strategii Europa 2020 (Semestr Europejski 2016) zidentyfikowane

zostały wyzwania i zalecenia dla Polski z obszaru styku polityki rozwoju i planowania przestrzennego

dotyczące poprawy warunków inwestycyjnych dla przedsiębiorców m.in. w odniesieniu do roli planów

przestrzennych.

II. Cele i oczekiwane rezultaty

Inkluzywne i skuteczne

instytucje publiczne

– dostępne i otwarte

dla obywateli oraz

przedsiębiorców

Sprawne państwo, poprzez zwiększenie efektywności funkcjonowania

instytucji publicznych, zwłaszcza administracji w relacjach z obywatelami

i przedsiębiorcami, sprzyja budowie przewag konkurencyjnych kraju oraz

działających w nim podmiotów gospodarczych i społecznych.

Rezultatem działań w tym obszarze będzie oczekiwana przez obywateli, przedsiębiorców oraz inne

podmioty sprawność i skuteczność instytucjonalna państwa, w tym wysokiej jakości decyzje publiczne

podejmowane we współpracy z mieszkańcami, organizacjami pozarządowymi, biznesowymi,

interesariuszami instytucjonalnymi. Oznacza to celowość (racjonalność, zasadność) oraz niezawodność

podejmowanych przez poszczególne instytucje działań decyzyjnych i programowo-koordynacyjnych, jak

również adekwatność i trwałość samych procedur, norm i standardów w różnych sferach życia publicznego.

Budowa zintegrowanego

systemu planowania rozwoju

w wymiarze społecznym,

gospodarczym i przestrzennym

O skuteczności polityki rozwoju decyduje właściwie funkcjonujący,

zintegrowany system zarządzania strategicznego planowania rozwoju.

Stwarza on możliwość właściwego uwzględnienia roli przestrzeni

w procesach rozwojowych i łączenia działań z zakresu poszczególnych

polityk,

w

różnych przekrojach

terytorialnych.

Stworzenie

zintegrowanego systemu planowania rozwoju, obejmującego w swoim

zakresie wszystkie trzy wymiary, zwiększy efektywność wydatków

związanych z rozwojem przestrzennym oraz ułatwi proces realizacji

kluczowych dla gospodarki strategicznych inwestycji.

Oczekiwanym rezultatem będzie utworzenie jednolitego systemu zarządzania i koordynacji polityk

publicznych wspomagających procesy rozwojowe kraju, w tym skonsolidowanie instytucji zaangażowanych

w procesy zarządzania rozwojem oraz wzmocnienie ich potencjału, uporządkowanie przestrzeni oraz

zmniejszenie konfliktów przestrzennych. Zmiany i usprawnienia będą dotyczyły sfery programowej,

instytucjonalnej, legislacyjnej i wdrożeniowej. Przyczynią się one bezpośrednio do poprawy efektywności

funkcjonowania polityk publicznych, a tym samym do wzrostu poziomu zaufania społecznego.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Wskaźnik efektywności rządzenia

Cyfrowe (bazodanowe) plany

zagospodarowania (udział powierzchni

obowiązujących planów miejscowych w

postaci elektronicznej w powierzchni

planów ogółem)

Maksymalny czas trwania procedury

uzyskania decyzji o pozwoleniu na

budowę

Jednostka miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość

w roku 2030

Źródło

danych

wskaźnik

przyjmujący

wartości od minus

2,5 do 2,5

0,8

(2015)

1,0

1,3

Bank

Światowy

%

66

100

-

Analiza

badania

PZP 1, MIiB

dni

>200

(2013–2015)

<60

kontrola NIK

w woj.

Mazowieckim

MIiB

<100

IV. Kierunki interwencji

1.

Zwiększenie sprawności funkcjonowania instytucji państwa, w tym administracji

Poprawa jakości instytucjonalnej dotyczy wielu dziedzin, w których instytucje publiczne zapewniają

poczucie tożsamości narodowej i są dostawcą podstawowych usług i dóbr mających podstawowe znaczenie

dla zaspokojenia potrzeb społecznych oraz budują bazę dla wysokiej jakości kapitału społecznego i

działalności ekonomicznej.

Przede wszystkim administracja i inne instytucje publiczne spełniają czołową i powszechną rolę w takich

dziedzinach życia jak np. tworzenie i stosowanie przepisów prawnych, administracyjnych i innych regulacji,

bezpieczeństwo mieszkańców (publiczne), bezpieczeństwo narodowe, opieka socjalna. Stąd sprawność

instytucji publicznych jest kojarzona czy też wprost utożsamiana ze sprawnością państwa, które ma służyć

społeczeństwu, indywidualnym obywatelom, przedsiębiorcom. W myśl tych założeń wprowadzane będą

korekty celów i modyfikacje struktur i mechanizmów działania sfery instytucjonalnej państwa, zwłaszcza

administracji.

Państwo, jego ład instytucjonalny tworzą wspólnie tak instytucje rządowe, jak i instytucje jednostek

samorządu terytorialnego, wraz z systemem prawnym i obowiązującymi procedurami. Ze względów

zarówno praktycznych, jak i formalnych (ustrojowo-kompetencyjnych) strategiczne znaczenie ma dalsze

pogłębianie partnerstwa i współodpowiedzialności instytucji rządowych i instytucji samorządu

terytorialnego poszczególnych szczebli. Łącznie, we współpracy i synergicznym współoddziaływaniu,

generują one wysoką jakość państwa i skuteczność prowadzonych polityk publicznych. Do roku 2020

przeprowadzone zostaną reformy administracji, zmiany w sposobie funkcjonowania m.in. systemu opieki

zdrowotnej, sądów, agencji rolniczych i innych kluczowych sfer aktywności instytucji publicznych.

Dostosowania w sferze administracji dotyczyć będą m.in. konsolidacji i poprawy jakości usług

administracyjnych (obsługa podatkowa, punkty obsługi interesanta/inwestora, zmiany zarządcze),

zorientowania na rezultaty, efektywnego zarządzania zasobami oraz zarządzania przez cele.

W wyniku generalnej oceny struktur rządowych i samorządowych zostaną wypracowane zmiany, tak by nie

dublował się zakres odpowiedzialności oraz wzmocniona została koordynacja, niezbędna dla realizacji

działań rozwojowych. Nastąpią niezbędne zmiany w zakresie zamówień publicznych, poprzez zwiększenie

stosowania inteligentnych zamówień publicznych sprzyjających rozwojowi gospodarki i rynku pracy,

wdrożenie jednolitej polityki zakupowej promującej innowacyjność, stabilne miejsca pracy, aspekty

środowiskowe oraz wprowadzającej ułatwienia dla MŚP.

Reformy i dostosowania sfery instytucjonalnej państwa w istocie polegać więc mają z jednej strony – na

poprawie jakości usług publicznych, a z drugiej – na głębokim usprawnieniu procesów zarządczych, w tym

systemów zarządzania jakością w administracji i innych instytucjach publicznych (samorząd, wymiar

sprawiedliwości itp.). Oczekiwanym w tym zakresie efektem w perspektywie średniookresowej będzie

zbudowanie odpowiedzialnego – przede wszystkim kompetentnego, kreatywnego i sprawnego – potencjału

instytucjonalnego podmiotów zaangażowanych w prowadzenie polityki rozwoju.

Działania

































Usprawnienie procesów zarządzania w administracji oraz systemów zarządzania jakością

w instytucjach publicznych (administracja, samorząd, wymiar sprawiedliwości itp.)

Poprawa jakości usług świadczonych przez instytucje publiczne (m.in. uproszczenie procedowania

spraw drogą elektroniczną, eliminacja barier prawnych, maksymalizacja automatyzacji procesów),

upowszechnianie najlepszych praktyk w zakresie obsługi biznesu.

Wprowadzenie podejścia projektowego – „kultury” pracy projektowej w administracji,

a w konsekwencji efektywnych metod zarządzania projektami w sferze publicznej.

Udoskonalenie kompetencji analitycznych, w tym zdolności do dokonywania analizy kosztów

i korzyści interwencji publicznych, ekonometrycznej i statystycznej analizy danych, wykorzystania

nowoczesnych technik przetwarzania informacji (big data).

Wzmocnienie (bądź wyodrębnienie) w ramach jednostek administracji publicznej komórek

pełniących rolę analityczno-studialną, które będą zdolne do przygotowywania adekwatnych,

innowacyjnych koncepcji rozwojowych oraz ich kreatywnego zastosowania.

Opracowywanie i podejmowanie projektów dialogu strategicznego z szerokimi grupami

interesariuszy dotyczących żywotnie ważnych problemów i rozwiązań, zwłaszcza innowacyjnych

(dotyczących społeczeństwa, państwa, gospodarki, kultury, standardów cywilizacyjnych itd.).

Wprowadzenie powszechnego ogólnokrajowego systemu monitoringu usług publicznych,

zbierającego dane z poziomu gminy.

Wypracowanie spójnych, generalnych kryteriów oceny skuteczności i efektywności instytucji

publicznych, będących podstawą do korygowania sposobu ich funkcjonowania.

Zapewnienie realnego wykonywania przepisów o dostępie do informacji publicznej oraz

udostępnianiu informacji sektora publicznego; wdrażanie i doskonalenie w praktyce formuły

otwartego rządu.

Poprawa standardów działania administracji publicznej w zakresie zamówień publicznych –

wdrażanie inteligentnych i zrównoważonych zamówień publicznych, klauzule społeczne

w zamówieniach publicznych, mechanizmy kontroli rażąco niskiej ceny i zatrudnienia pracowników.

Zmiany w systemie ocen oddziaływania na środowisko w kierunku zwiększenia jego skuteczności

i odpowiedzialności.

Wzmocnienie nadzoru oraz wdrożenie zmian instytucjonalnych w ramach stosowania procedur

administracyjnych (m.in. upraszczanie procedur, usprawnienie procesu obsługi zgłoszeń

i sprawozdań składanych w sprawach zbiórek publicznych, wzmocnienia kontrolnej i pomocniczej

wobec samorządu terytorialnego funkcji regionalnych izb obrachunkowych).

Optymalizacja systemu funkcjonalnego instytucji realizujących zadania związane z rozwojem

obszarów wiejskich i rolnictwa.

Przeprowadzenie zmian i dostosowań w funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia, w tym reformy

instytucjonalne (m.in. likwidacja NFZ, przekształcenie wojewódzkich oddziałów NFZ w wojewódzkie

urzędy zdrowia zależne od Ministra Zdrowia, utworzenie państwowego funduszu celowego na

finansowanie świadczeń zdrowotnych, nowy sposób kontraktowania świadczeń gwarantowanych,

nowa podstawowa opieka zdrowotna – zespoły POZ, powołanie Urzędu Zdrowia Publicznego,

stworzenia sieci szpitali).

Usprawnienie działań Krajowej Administracji Skarbowej (lepsza obsługa, skuteczna egzekucja).

Wprowadzenie do zarządzania instytucjami publicznymi rozwiązań służących lepszej

transparentności działań i funkcjonowaniu mechanizmów zapobiegających występowaniu zjawisk











– 175 –

Poz. 260

korupcyjnych, w tym poprzez instrumenty przeciwdziałające nadużyciom na szkodę administracji

publicznej.

Usprawnienie funkcjonowania urzędów pracy, w tym zasad podlegania osób bezrobotnych

ubezpieczeniom zdrowotnym.

Podjęcie działań, mających na celu usprawnienie funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, w tym

w zakresie podnoszenia kompetencji kadr wymiaru sprawiedliwości, standaryzacji obsługi

interesantów czy upowszechniania pozasądowych metod rozstrzygania sporów gospodarczych.

Zapewnienie systemowych mechanizmów oceny i odpowiedniego uwzględniania odziaływania

strategii i regulacji UE na strategiczne cele i priorytety w ramach krajowych dokumentów

programowych.

Kształtowanie właściwych ram prawno-organizacyjnych w sferze podziału i skutecznej realizacji

praw własności intelektualnej, tak aby ułatwiały one generowanie i rozpowszechnianie wiedzy

i dóbr kultury, jak też wspomagały otwartą komunikację (przy jednoczesnym zachowaniu

równowagi między uprawnieniami twórców, producentów i odbiorców).

Zapewnienie stabilizacji personalnej kadr administracji publicznej, podnoszenie ich kompetencji,

wiedzy i umiejętności oraz wprowadzenie odpowiednich systemów motywacyjnych.

Projekty strategiczne

Polityka zmian instytucjonalnych w państwie – przygotowanie propozycji kierunków i zasad działania

struktur rządowych i samorządowych służących nowemu modelowi rozwoju kraju.

Powszechny system monitorowania usług publicznych – wprowadzenie powszechnego systemu

monitorowania usług publicznych i wdrożenie rozwiązań poprawiających efektywność zarządzania

usługami dziedzinowymi w obszarach istotnych dla prowadzenia działalności gospodarczej w 1405

jednostkach samorządu terytorialnego do 2023 r.

Reforma służby zdrowia – zmiany i dostosowania w funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia, w tym

reformy instytucjonalne i w zakresie finansowania świadczeń zdrowotnych, służące poprawie

efektywności wykorzystania środków publicznych przeznaczanych na zdrowie, zarówno na szczeblu

centralnym, jak i regionalnym.

Zapewnienie dostępu obywateli do właściwie zorganizowanego wymiaru sprawiedliwości – poprawa

funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i instytucji wpływających na jego kształt w taki sposób, że

realizowany będzie w większym stopniu postulat dostępu obywateli do wymiaru sprawiedliwości, w tym

wspierania pozasądowych metod rozwiązywania sporów.

Polityka karna – przygotowanie i wdrożenie zharmonizowanych rozwiązań ustawowych

i organizacyjnych poprawiających funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości w obszarze prawa karnego.

Wyższe kompetencje pracowników sądów i prokuratur – podniesienie kompetencji w zakresie

usprawnienia procesów zarządzania i komunikacji, obsługi interesanta oraz poziomu wiedzy w dziedzinie

prawa gospodarczego, mediacji, informatyki śledczej, planowania przestrzennego, ochrony konsumenta,

prawa upadłościowego, prawa własności intelektualnej, prawa celnego.

2.

Wzmocnienie strategicznej koordynacji i zarządzania politykami publicznymi

Efektywna realizacja wielowymiarowej strategii rozwoju kraju i wynikających z niej projektów

strategicznych i flagowych wymaga wzmocnienia strategicznych zdolności państwa do określania i realizacji

celów i procesów rozwojowych, w tym zmian w systemie zarządzania rozwojem oraz poszczególnych polityk

publicznych. Zostanie to zrealizowane poprzez wzmocnienie zdolności rządu RP do programowania,

koordynacji i wdrażania określonych celów SOR, wzmocnienie bazy i umiejętności analitycznych, w tym

tworzenia prognoz i scenariuszy rozwoju, wzmocnienie oceny skutków regulacji (OSR) jako elementu

procesu podejmowania strategicznych decyzji rządu oraz utworzenie systemu ewaluacji polityk publicznych

na bazie doświadczeń z ewaluacją polityki spójności UE, a także poprzez wzmocnienie potencjału kadr

w instytucjach na każdym poziomie zarządzania.

Rezultatem zmian w systemie zarządzania rozwojem będzie zwiększenie skuteczności polityk publicznych,

ich uspójnienie i zapewnienie komplementarności pomiędzy nimi, uporządkowanie systemu dokumentów

strategicznych wykorzystywanych przez rząd do programowania interwencji publicznej oraz podejmowanie

przez rząd decyzji dotyczących programowania i realizacji polityk publicznych na bazie prognozy,

scenariuszy i wyników ewaluacji.

Działania







Podniesienie efektywności systemu zarządzania rozwojem – zapewnienie koordynacji działań

rozwojowych poprzez utworzenie jednego, strategicznego ośrodka zarządzania oraz weryfikację

systemu głównych dokumentów strategicznych, a także zmiany w regulacjach prawnych.

Rozwój systemu monitoringu i ewaluacji polityk publicznych służący zwiększeniu trafności,

skuteczności i efektywności poszczególnych polityk publicznych.

Wzmocnienie procesu podejmowania strategicznych decyzji rządu poprzez wprowadzenie

w szerszym zakresie oceny skutków regulacji.

Projekty strategiczne

Konsolidacja i wzmocnienie systemu zarządzania rozwojem – weryfikacja i doprecyzowanie

podsystemów: programowania, w tym zmiany w systemie dokumentów strategicznych,

instytucjonalnego – poprzez utworzenie ośrodka prognostyczno-analitycznego wspierającego

zarządzanie procesami rozwojowymi, oraz podsystemu wdrażania – poprzez rozszerzenie zakresu

ewaluacji polityk publicznych w powiązaniu z polityką przestrzenną, w szczególności

−

−

−

−

−

−

3.

aktualizacja Założeń systemu zarządzania rozwojem Polski zawierająca zmiany w systemie

dokumentów strategicznych, zmiany instytucjonalne oraz utworzenie systemu ewaluacji

i monitoringu wszystkich polityk publicznych;

zmiany w regulacjach prawnych obejmujące nowelizację ustawy o zasadach prowadzenia polityki

rozwoju, w zakresie układu dokumentów strategicznych, zmian instytucjonalnych, systemu

ewaluacji i wdrażania polityk publicznych. Aktualizacja systemu zarządzania rozwojem może także

przyczynić się do konieczności zmian ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym lub

innych aktów prawnych;

utworzenie ośrodka analityczno-prognostycznego wspierającego zarządzanie procesami

rozwojowymi, który zostanie wydzielony ze struktur MR, oraz szersze wykorzystanie zaplecza

eksperckiego dla kreowania polityki rozwoju oraz instrumentów jej realizacji;

wzmocnienie roli KPRM w zakresie koordynacji procesu oceny skutków regulacji i bieżącego

monitorowania realizacji polityk publicznych;

rozszerzenie systemu ewaluacji oraz monitoringu na wszystkie polityki krajowe;

przygotowanie programu stałego doskonalenia i uczenia się administracji każdego szczebla. Służyć

temu będą prowadzone coachingi, szkolenia i seminaria obejmujące między innymi problematykę

zorientowania na rezultaty, nowych trendów, prognoz, analiz czy też ewaluacji polityk publicznych.

Zwiększenie efektywności programowania rozwoju poprzez zintegrowanie planowania

przestrzennego i społeczno-gospodarczego oraz zapewnienie realnej partycypacji społecznej

Realizacja tego celu będzie polegała na dokonaniu zasadniczej reformy sposobu funkcjonowania systemu

programowania społeczno-gospodarczego i planowania przestrzennego skutkującej m.in. przygotowaniem

zintegrowanych dokumentów strategicznych i planistycznych na każdym poziomie zarządzania (krajowym,

wojewódzkim, funkcjonalnym, lokalnym), a także wypracowaniem sposobów zintegrowanego zarządzania

obszarami na styku morza i lądu. Na każdym poziomie zarządzania będzie przygotowywany jeden

zintegrowany dokument strategiczny, zawierający zarówno problematykę społeczno-gospodarczą, jak

i przestrzenną. Dokument ten będzie aktem polityki rozwoju oraz podstawą do przygotowania

dokumentów wykonawczych – programów rozwoju społeczno-gospodarczego oraz aktów planowania

przestrzennego dotyczących danego obszaru. Umożliwi to ustanowienie ram dla długoterminowego

rozwoju terytorialnego, zapewni stabilność warunków inwestycyjnych i poprawę zaufania inwestorów oraz

warunki dla spójnego, skutecznego i przewidywalnego procesu decyzyjnego. Wprowadzone zostaną

mechanizmy finansowe i prawne, w tym planistyczne, porządkujące procesy inwestycyjne i zajmowanie

nowych terenów pod zabudowę. Nowe inwestycje zostaną w dużym stopniu przekierowane na tereny

w przeszłości już wykorzystywane, przygotowane do zabudowy i wyposażone w infrastrukturę techniczną

i społeczną, w tym zmodernizowaną, do powtórnego wykorzystania – w szczególności obszary

zdegradowane, wymagające działań rewitalizacyjnych.

Wzmocniony zostanie monitoring procesów zachodzących w przestrzeni oraz mechanizmy pomiaru

skutków finansowych podejmowanych decyzji inwestycyjnych. W ramach prac ośrodka analitycznoprognostycznego, opisanego w poprzednim rozdziale, oraz we współpracy z podmiotami regionalnymi

ulegnie wzmocnieniu zdolność sfery publicznej do prowadzenia badań dotyczących polskiej przestrzeni,

rozwoju zintegrowanego i jego przestrzennego wymiaru. Zostanie przygotowany w tym zakresie

długookresowy dokument wizyjny.

Proponowany system zwiększy płynność realizacji inwestycji publicznych oraz innych planów operacyjnych

sfery gospodarczej i społecznej, wdrażanych na każdym poziomie terytorialnej organizacji państwa, i

skieruje aktywność planistyczną gmin na tereny intensywnego rozwoju. Ponadto zmiany umożliwią

przeciwdziałanie konfliktom przestrzennym wynikającym z kolizji między planowanymi inwestycjami

zlokalizowanymi na powierzchni i pod powierzchnią terenów, w tym wynikającymi z realizacji priorytetów

Polityki Surowcowej Państwa, a ochroną zasobów środowiska naturalnego i walorów wysoko cenionych

oraz pozostałymi funkcjami rozwojowymi przestrzeni.

Działania do 2020 r.

Kompleksowe uregulowanie zagadnień związanych ze zintegrowanym systemem zarządzania rozwojem,

w tym.

 Nowelizacja ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju obejmująca m.in. wprowadzenie

obowiązku sporządzania zintegrowanej strategii rozwoju na każdym poziomie zarządzania (w zakresie

zagadnień planowania przestrzennego, rozwoju regionalnego i planowania finansowego), w tym

definiowanie m.in.: zakresu, zawartości i metodologii jej sporządzania oraz niezbędnych

dokumentów operacyjnych służących jej wdrożeniu.

 Zmiany legislacyjne w zakresie procesów inwestycyjno-budowlanych, w tym m.in. wprowadzenie

zasady inwestowania na podstawie planu miejscowego, zwłaszcza na nowych terenach rozwojowych

oraz obszarach wymagających przekształcenia urbanistycznego, a także docelowo likwidacja decyzji

o warunkach zabudowy, wprowadzenie mechanizmów fiskalnych uzależnionych od typu terenu

inwestycyjnego (brownfield vs greenfield) oraz dostosowanie podatków i opłat odnoszących się do

działań związanych ze zmianami w zagospodarowaniu przestrzeni.

 Zapewnienie powszechnego dostępu do aktualnej informacji o stanie i przeznaczeniu terenów, w tym

planów zagospodarowania przestrzennego w postaci cyfrowej (bazodanowej), powszechnie

dostępnych w rejestrze urbanistyczno-budowlanym.

 Wzmocnienie systemu monitoringu przestrzennego oraz uporządkowanie systemu okresowych

sprawozdań oraz analiz dotyczących stanu zagospodarowania przestrzeni oraz efektów polityk

przestrzennych w układach terytorialnych.

 Rozpoczęcie prac nad przygotowaniem długookresowego dokumentu wizyjnego na podstawie analiz

i scenariuszy rozwojowych.

 Wzmocnienie zdolności kadr w zakresie realizowania założeń systemu zintegrowanego planowania

rozwoju.

Działania po 2020 r.

 Zbudowanie systemu realnych sprzężeń zwrotnych i koordynacji działań ministrów odpowiedzialnych

za kwestie przestrzenne oraz ministrów sektorowych odpowiedzialnych za poszczególne działy

gospodarki; na poziomie regionalnym – wzmocnienie roli i znaczenia sieci obserwatoriów

terytorialnych działających przy urzędach marszałkowskich, zwłaszcza w zakresie planowania

przestrzennego i dostarczenia wiedzy oraz narzędzi popularyzujących dorobek programu ESPON.

 Przekształcenia organizacyjno-instytucjonalne na wszystkich poziomach zarządzania integrujące

jednostki zajmujące się obecnie odrębnie programowaniem społeczno-gospodarczym i planowaniem

przestrzennym.

Projekty strategiczne

Kodeks urbanistyczno-budowlany (KUB) – kompleksowa regulacja zakładająca osiągnięcie trzech

głównych celów: 1) przywrócenia i utrwalenia ładu przestrzennego, 2) usprawnienia procesów

inwestycyjno-budowlanych, 3) zapewnienia sprawnej i terminowej realizacji inwestycji celu

publicznego. Kodeks ustanawia nowe podstawy normatywne systemu planowania przestrzennego na

wszystkich poziomach, zapewniając mu skuteczność oraz należyte powiązanie z polityką rozwoju

i polityką finansową. Zapobiega chaotycznej suburbanizacji i przywraca racjonalność procesów

gospodarowania przestrzenią. Ustanawia silne podstawy dla sprawnej realizacji procesów inwestycyjnobudowlanych, zapewniając inwestorom stabilność warunków inwestowania. Zabezpiecza interes

publiczny w sferze inwestycji celu publicznego, zastępując wszystkie obowiązujące specustawy jednolitą

ścieżką przygotowania i realizacji inwestycji. Zaproponowane regulacje poprawią funkcjonowanie

planowania przestrzennego, by w efekcie osiągnąć racjonalizację wydatków publicznych na rozwój

i późniejszą eksploatację infrastruktury.

Zintegrowane dokumenty – projekt zmierza do integracji systemu programowania społecznogospodarczego i planowania przestrzennego na wszystkich poziomach zarządzania – krajowym,

regionalnym, funkcjonalnym i lokalnym. Oprócz przepisów wprowadzonych przez KUB obejmie zmiany

innych obowiązujących aktów prawnych, w tym ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju,

przygotowanie długookresowej koncepcji rozwoju kraju oraz nowego typu zintegrowanych

dokumentów rozwoju społeczno-gospodarczego i przestrzennego na różnych poziomach zarządzania

(początkowo w formie pilotażu z chętnymi JST). W ramach projektu zostaną także opracowane

założenia przekształceń organizacyjno-instytucjonalnych, w tym odpowiednie propozycje zmian

w aktach prawnych, oraz zostanie wdrożony kompleksowy program szkoleń i podwyższania

kompetencji kadr zintegrowanej polityki rozwoju.

Plan zagospodarowania przestrzennego polskich obszarów morskich – baza dla efektywnego

wykorzystania przestrzeni morskiej przy zastosowaniu podejścia ekosystemowego, usprawnienia

procedur dotyczących procesów inwestycyjnych w polskich obszarach morskich, wzmocnienia pozycji

polskich portów morskich, zwiększenia konkurencyjności transportu morskiego, zapewnienia

bezpieczeństwa morskiego oraz zwiększenia udziału sektora morskiego w PKB. Podstawą do jego

przyjęcia przez ministra właściwego ds. gospodarki morskiej będzie opracowanie projektu tego planu

przez właściwych terytorialnie dyrektorów urzędów morskich. Produktem finalnym będzie objęcie

polskich obszarów morskich planami zagospodarowania przestrzennego, które przyczynią się do

wprowadzenia ładu przestrzennego i zrównoważonego rozwoju na tych obszarach.

Obszar: E-państwo

I. Diagnoza

Osoby korzystające z usług administracji publicznej

za pomocą Internetu, 2014 (%)

Źródło: GUS

Efektywne wykorzystanie technologii informacyjnokomunikacyjnych (TIK, ICT) w administracji publicznej

stanowi nadal wyzwanie, pomimo że poziom rozwoju

e-administracji publicznej w Polsce sukcesywnie

wzrasta. Administracja świadczy obywatelom coraz

więcej e-usług w różnych sektorach działalności

państwa

zarówno

na

poziomie

lokalnym,

samorządowym,

jak

i

centralnym.

Na

niesatysfakcjonującą skalę wykorzystania e-usług

administracji wpływa ich znaczne rozproszenie, niski

poziom automatyzacji, niedostatki w ergonomii

i awaryjność systemów informatycznych oraz brak

jednolitego

standardu

cyfrowej

identyfikacji

obywateli.

Brak spójnej strategii, niejasne i nie zawsze właściwie rozumiane przepisy, złe praktyki oraz braki

kompetencyjne opóźniają wdrażanie polskich projektów cyfryzacyjnych. Wskutek tego administracja nie

może wykorzystać wystandaryzowanych danych w wewnętrznych i strategicznych procesach. Dodatkowo

instytucje nie wymieniają się informacjami, które posiadają, a obywatele i przedsiębiorcy mają utrudniony

dostęp do cyfrowych usług państwa i informacji sektora publicznego.

Wykorzystanie dla rozwoju gospodarki możliwości oferowanych przez dostępne technologie cyfrowe

ograniczają także regulacje prawne – są one niedostosowane do zmian zachodzących w gospodarce.

Ponadto wewnętrzne regulacje wielu instytucji na wszystkich szczeblach administracji publicznej w praktyce

uniemożliwiają korzystanie z formy elektronicznej jako równoprawnej dla dokumentów tradycyjnych.

Przemiany gospodarcze oraz technologiczne ostatnich lat spowodowały, że kwestie cyfrowe stały się

strategicznym elementem polityki gospodarczej Unii Europejskiej. Istotą tego procesu jest znaczne

rozszerzenie tematycznego zakresu działań legislacyjnych i pozalegislacyjnych oraz silniejsze dążenie do

harmonizacji i ujednolicania prawa UE w tym obszarze. Interesy Polski nie są wystarczająco silnie

reprezentowane na forum europejskim.

Konieczna jest aktywna i zdecydowana polityka wzmacniająca uczestnictwo Polski w wypracowywaniu

rozwiązań unijnych i międzynarodowych w zakresie cyfryzacji, kluczowych dla realizacji polskich interesów

społecznych i gospodarczych67. W zakresie kluczowych tematów Polska będzie podejmować rolę lidera.

Istotne w tym zakresie jest fakt ustanowienia osobnego pionu Komisji Europejskiej odpowiedzialnego za

tzw. Jednolity Rynek Cyfrowy (JRC). Jest to rynek o wyjątkowej wartości dodanej wynikającej z wiedzy

zaangażowanej w jego tworzenie, a w ślad za nią innowacyjności. Wiedza w przeważającej części powstaje

w domenie publicznej. Podstawowym celem państwa jest stworzenie warunków oraz bezpieczeństwo

prawne, w tym związane z prawem UE, dla rozwijania krajowego sektora innowacji oraz zapobieganie

transferowi wiedzy oraz praw własności intelektualnej do globalnych monopoli, z pominięciem korzyści dla

Polaków i polskich przedsiębiorstw. Polska administracja powinna stworzyć warunki do transferu

publicznych nakładów na edukację, wiedzę i naukę oraz badania i rozwój do własnej gospodarki oraz na

równych zasadach korzystać z cennych i inspirujących dokonań europejskiej i światowej nauki i przemysłu.

W najbliższych latach to nie produkcja materialna, lecz prawa własności intelektualnej (IPR) będą

najcenniejszym towarem decydującym o pomyślności lub pauperyzacji narodów, stąd konieczność nie tylko

ustanowienia warunków ich korzystnej wymiany ze światem, ale i sprawiedliwej dystrybucji tych praw i

korzyści w kraju.

67

Kluczowe cele Rządu RP na forum europejskim w obszarze cyfryzacji określa dokument autorstwa Ministerstwa Cyfryzacji pt. „Kierunki Działań

Europejskich Ministra Cyfryzacji" (https://mc.gov.pl/files/wersja_po_konsultacjach_-_strategic_europ._priorities_min._of_digit._affairs_2016.pdf).

II. Cel i oczekiwane efekty68

cyfrowe państwo

usługowe

Wysokiej jakości usługi na rzecz obywateli, w tym również przedsiębiorców, mają

być zapewniane przez nowoczesne rozwiązania informatyczne wspierające

logiczny i spójny system informacyjny państwa, zbudowany i utrzymywany przy

współpracy wszystkich podmiotów na różnych szczeblach administracji publicznej.

Efektem działań w tym zakresie będzie zwiększenie zarówno podaży oczekiwanych przez społeczeństwo

wysokiej jakości publicznych e-usług w Polsce, jak i poziomu ich wykorzystania przez obywateli, w tym

przedsiębiorców. Ważne jest przy tym zapewnienie organizacyjnej, prawnej, semantycznej oraz technicznej

interoperacyjności istniejących oraz nowych systemów teleinformatycznych administracji publicznej, przy

równoczesnym eliminowaniu powielających się funkcjonalności. Umożliwi to udostępnienie obywatelom

i przedsiębiorcom, usług o charakterze kluczowym, w sposób efektywny kosztowo i jakościowo.

Docelowym, najważniejszym efektem będzie sprawnie działająca administracja, rozumiana jako sieć

instytucji powiązanych systemem informacyjnym państwa, realizująca ideę otwartej administracji

publicznej, wspierająca obywatela i świadcząca wysokiej jakości usługi, z wykorzystaniem nowoczesnych

technologii informacyjnych.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Odsetek osób korzystających z Internetu w

kontaktach z administracją publiczną do

przekazywania wypełnionych formularzy

%

16

(2015)

32

40

Eurostat

IV. Kierunki interwencji

Koncentracja działań związanych z cyfryzacją państwa nastąpi w obszarach najbardziej istotnych z punktu

widzenia obywatela i gospodarki – wdrożenie projektów dostarczających e-usługi w kluczowych sektorach

działalności państwa oraz usprawniających dostęp obywatela i przedsiębiorcy do danych.

1.

Budowa i rozwój e-administracji – orientacja administracji państwa na usługi cyfrowe

Priorytetowym zadaniem w zakresie e-administracji jest udostępnienie jak najszerszego zakresu usług

publicznych świadczonych elektronicznie, umożliwiających obywatelowi załatwienie danej sprawy

na odległość. Niezbędne będzie zapewnienie interoperacyjności publicznych systemów teleinformatycznych

oraz informatyzacja procesów wewnętrznych administracji, co przyspieszy obieg dokumentów związanych z

załatwianiem spraw urzędowych, a także ułatwi dostęp klientów do potrzebnej informacji na każdym etapie

postępowania administracyjnego. Zwiększeniu podaży usług cyfrowych służyć będzie rozwój treści

cyfrowych oraz powszechny i otwarty dostęp do zasobów instytucji publicznych.

Działania

 Zapewnienie e-usług adekwatnych do realnych potrzeb, zgłaszanych przez obywateli

i przedsiębiorców.

 Stworzenie jednego portalu informacji i e-usług administracji rządowej w celu sprawniejszego

dostępu dla obywateli i przedsiębiorców.

 Wprowadzenie jednolitego i bezpiecznego schematu identyfikacji obywateli (eID) w systemach

e-usług administracji publicznej.

 Zapewnienie dominującego udziału elektronicznego obiegu dokumentów w administracji i obrocie

gospodarczym (Paperless).

 Wzrost obrotu bezgotówkowego w gospodarce (Cashless Poland).

 Zwiększenie dostępu do informacji sektora publicznego, w tym poprzez interfejsy dla programistów.

68

Kluczowe cele Rządu RP w obszarze e-państwa określa dokument Ministerstwa Cyfryzacji pt. Kierunki Działań Strategicznych Ministra Cyfryzacji

w obszarze informatyzacji usług publicznych https://mc.gov.pl/aktualnosci/kierunkidzialan-strategicznych-ministra-cyfryzacji-w-obszarzeinformatyzacji-uslug-0).

 Przyjęcie standardu systemów elektronicznego zarządzania dokumentacją w administracji,

gwarantującego sprawną wymianę informacji/danych z systemami dziedzinowymi administracji

publicznej.

 Zintegrowanie infrastruktury przetwarzania danych e-administracji i rozwój Systemu Rejestrów

Państwowych (SRP).

 Zapewnienie niezbędnej niezawodności i dostępności systemów e-administracji oraz ich integracja.

 Inwentaryzacja, a następnie unifikacja i integracja zasobów infrastrukturalnych administracji

publicznej, m.in. w celu ograniczenia kosztów utrzymania oraz poprawy funkcjonalności

i wykorzystania.

 Stworzenie efektywnego systemu zarządzania zasobami informacyjnymi administracji.

 Budowa kompetencji cyfrowych administracji, zarówno technicznych, jak i dotyczących praktycznego

stosowania technologii cyfrowych.

 Zastosowanie instrumentów analitycznych służących identyfikacji potrzeb obywateli w ramach

e-administracji oraz wspieraniu działań podnoszących aktualność i wiarygodność danych

znajdujących się w rejestrach państwowych.

Projekty strategiczne

Program Zintegrowanej Informatyzacji Państwa – stworzenie spójnego, logicznego i sprawnego

systemu informacyjnego państwa, zapewniającego przejrzystość funkcjonowania administracji

i dostarczającego na poziomie wewnątrzkrajowym i europejskim usługi kluczowe dla obywateli

i przedsiębiorców, w sposób efektywny kosztowo i jakościowo oraz zapewnienie interoperacyjności

istniejących oraz nowych systemów teleinformatycznych administracji publicznej (w tym

wyeliminowanie powielających się funkcjonalności); komponenty programu

– rozbudowa Systemu Rejestrów Państwowych

– budowa eID – system identyfikacji i uwierzytelniania obywateli

– wprowadzenie EZD – jednolitego systemu elektronicznego zarządzania dokumentacją w administracji

rządowej

– zapewnienie Wspólnej Infrastruktury Państwa w zakresie informatyzacji

– utworzenie Portalu Rzeczypospolitej Polskiej – jednolitej bramy informacyjno-usługowej

administracji, umożliwiającej dostęp do informacji o działaniach administracji i rejestrów państwowych

oraz możliwość korzystania z pełnej oferty usług publicznych

– koncepcja Głównego Informatyka Kraju – centralizacja infrastruktury teleinformatycznej oraz

integracja zasobów i systemów teleinformatycznych państwa; celem jest obniżenie kosztów

wytwarzania oraz utrzymania systemów IT.

E-usługi w obszarze wymiaru sprawiedliwości i sądownictwa – celem projektu jest zastąpienie

tradycyjnej (papierowej) formy utrwalania przebiegu postępowania sądowego zapisem cyfrowym

(audio-wideo) oraz umożliwienie świadczenia następujących e-usług wymiaru sprawiedliwości

udostępnianie protokołu elektronicznego, przeprowadzanie rozprawy odmiejscowionej oraz

automatyczna transkrypcja ustnych orzeczeń. Usprawni to przebieg postępowania sądowego oraz

zapewni przejrzystość postępowań sądowych.

Digitalizacja i rozwój kultury cyfrowej – kontynuacja procesów związanych z digitalizacją,

przechowywaniem i udostępnianiem różnego typu zasobów dziedzictwa cyfrowego w Polsce

(muzealnych, bibliotecznych, archiwalnych, audiowizualnych i zabytków), w tym do celów ponownego

wykorzystywania, w ramach którego digitalizację należy rozumieć jako nowoczesną formę konserwacji

i zabezpieczania najcenniejszych zasobów kultury.

Poczta Polska jako strategiczny filar państwa w rozwoju e-government – rozbudowa e-usług przez

operatora pocztowego Poczta Polska S.A. (na platformie Envelo) w ramach projektu przyspieszenia

cyfryzacji i stworzenia platformy elektronicznych relacji państwo – obywatel.

Obszar: Finanse publiczne

I.

Diagnoza

Dochody i wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych69

System finansów publicznych jest podstawowym instrumentem zaspokajania ważnych potrzeb

społecznych oraz tworzenia fundamentów trwałego i zrównoważonego rozwoju społecznogospodarczego. Warunkiem koniecznym dla sprawnego funkcjonowania państwa jest zapewnienie

stabilności systemu finansów publicznych, co oznacza









dążenie do utrzymania równowagi między dochodami i wydatkami publicznymi,

generowanie dochodów publicznych na poziomie niezbędnym do realizacji głównych funkcji

i zadań państwa, w tym na realizację usług publicznych,

racjonalizację wydatków publicznych i podnoszenie ich efektywności,

dokonywanie dystrybucji środków publicznych zgodnie z priorytetami strategicznymi i przepisami

prawa,

przy jednoczesnym wspieraniu inkluzywnego wzrostu gospodarczego.

Stabilne finanse publiczne wzmacniają pozycję Polski na arenie międzynarodowej, sprzyjają

długofalowemu wzrostowi gospodarczemu oraz pozyskiwaniu kapitału na rozwój kraju, w tym

przyciąganiu inwestycji zagranicznych.

Obecnie sytuacja finansów publicznych jest znacznie korzystniejsza niż w latach poprzednich. Po okresie

wysokiego deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych w latach 2009–2013, sięgającego 7,3%

PKB w 2009 r. i 2010 r., zmniejszył się on do 3,4% w 2014 r. i 2,6% w 2015 r.70 Deficyt tego sektora w UE

był niższy i wyniósł w 2015 r. 2,4% PKB. Zadłużenie sektora instytucji rządowych i samorządowych w

Polsce wyniosło w tym czasie 919,7 mld zł, tj. 51,1% PKB i było znacznie niższe niż średni dług krajów UE

(85,0% PKB). W rezultacie Rada Ecofin zakończyła 19 czerwca 2015 r. procedurę nadmiernego deficytu

wobec Polski trwającą od maja 2009 r. Spełnianie przez Polskę fiskalnych kryteriów konwergencji

nominalnej (tzw. kryteria z Maastricht) sprzyja postrzeganiu jej jako wiarygodnego partnera

gospodarczego.

Znacząca poprawa wyniku sektora była głównie rezultatem relatywnego obniżania wydatków; o ile

bowiem dochody utrzymywały się w całym okresie 2010–2015 na zbliżonym poziomie w przedziale

38,4–39,0% PKB, to udział wydatków zmniejszał się systematycznie, z 45,7% w 2010 r. do 41,5% w 2015 r.,

czyli o 4,2 pp.

Według szacunków Ministerstwa Finansów, w 2015 r. luka podatkowa z tytułu podatku VAT71

przekroczyła 40 mld zł, tj. wyniosła ponad 24% wpływów potencjalnych. Znacząca luka podatkowa dotyczy

także podatku dochodowego CIT i PIT. Dane te świadczą o skali wyzwań, jakie stoją przed administracją

w Polsce w zakresie poprawy ściągalności danin publicznych.

Poniższy wykres prezentuje relację do PKB w 2014 r. poszczególnych rodzajów wydatków grupowanych

zgodnie z unijną klasyfikacją COFOG (ich suma daje łączny udział wydatków sektora instytucji rządowych

i samorządowych w PKB).

69

Obszar Finanse publiczne dotyczy sektora instytucji rządowych i samorządowych. Dane statystyczne GUS z zakresu tego sektora są opracowane

według metodologii ESA 2010. Źródłem danych prognostycznych, a także szczegółowych danych o sektorze jest Wieloletni Plan Finansowy Państwa

na lata 2016-2019, którego częścią jest Program Konwergencji Aktualizacja 2016, z kwietnia 2016 r.

70

Źródło: Komunikat dotyczący deficytu i długu sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2015 r., GUS, 19.10.2016 r.

71

Różnica pomiędzy rzeczywistymi wpływami z VAT a wpływami teoretycznymi, obliczanymi na postawie danych makroekonomicznych

i obowiązujących przepisów (stawek) podatkowych.

Wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych w Polsce i w UE według funkcji (zgodnie z klasyfikacją COFOG)

w 2014 r. (% PKB)

20

Polska

16,1

19,5

25

UE

0,9

0,8

0,7

0,7

Ochrona środowiska

Gospodarka mieszk. I

komunalna

1,5

1,3

Obrona narodowa

ochrona zdrowia

Edukacja

Ochrona socjalna

0

Organizacja

1,2

wypoczynku, kultura i… 1

2,2

1,8

Bezpieczeństwo i

porządek publ.

4,6

4,2

sprawy gospodarcze

4,6

7,2

5

5

Działalność

ogólnopaństwowa

5,3

4,9

10

6,7

15

Źródło: EUROSTAT

Zarówno dochody, jak i wydatki sektora instytucji rządowych i samorządowych w Polsce w relacji do PKB

są niższe niż średnio w UE. Wydatki te stanowiły w 2014 r. 42,1% PKB wobec 48,1% PKB w UE72. Również

ich struktura jest odmienna niż w UE. Dotyczy to przede wszystkim niższych niż w UE wydatków na

ochronę socjalną (16,1% wobec 19,5% PKB w UE) oraz ochronę zdrowia (4,6% wobec 7,2% PKB w UE);

niższe są także wydatki na cele ogólnospołeczne (5% wobec 6,7% w UE).

Należy podkreślić znaczącą rolę sektora instytucji rządowych i samorządowych w procesach inwestowania.

Przy stopie inwestycji ogółem w Polsce nieznacznie tylko wyższej od stopy inwestycji w UE (20,1% w 2015 r.

wobec 19,6% w UE), stopa inwestycji sektora instytucji rządowych i samorządowych jest o ponad połowę

wyższa niż średnio w krajach unijnych (w 2015 r. wynosiła 4,4% wobec 2,9% w UE). Duża rola sektora

instytucji rządowych i samorządowych w procesach inwestowania w krajach Europy Środkowo-Wschodniej

wynika przede wszystkim ze skali zapóźnień w podstawowej infrastrukturze technicznej, budowanej

w dużej mierze przy wsparciu środków unijnych.

Obecna struktura wydatków budżetowych implikuje jednak ograniczoną swobodę rządu w kształtowaniu

wielkości deficytu budżetu państwa. Zdecydowaną większość wydatków stanowią wydatki związane

z obsługą długu publicznego, subwencjami dla jednostek samorządu terytorialnego czy wspieraniem

funduszy celowych oraz ich dysponentów, szczególnie ZUS i KRUS. Transfery społeczne, określone ramami

prawnymi, wymagają zaangażowania dominującej części wydatków w polskim systemie finansów

publicznych. W związku z tym jedynie ograniczoną ich część rząd może przeznaczyć na inwestycje

infrastrukturalne, badania i rozwój, aktywne polityki rynku pracy oraz poprawę jakości funkcjonowania

służb publicznych.

Formułując cele strategiczne dotyczące ukształtowania pożądanej struktury wydatków sektora instytucji

rządowych i samorządowych, w tym wydatków rozwojowych, należy mieć na uwadze konieczność

zapewnienia spójnego systemu klasyfikowania, ewidencjonowania i sprawozdawczości w zakresie tych

wydatków, obejmującego wszystkie jednostki sektora, a także środki unijne ujęte również w budżecie

środków europejskich, co w rezultacie umożliwi monitorowanie rezultatów i prowadzenie analiz

efektywności wdrażanych polityk rozwojowych. Obecnie brak jest ścisłego związku między wydatkami

rozwojowymi a strategią rozwoju kraju i zawartymi w niej celami strategicznymi polityki gospodarczej

państwa.

Udział dochodów w PKB stanowił odpowiednio 38,7% wobec 45,2% w UE.

II.

Poz. 260

Cel i oczekiwane rezultaty

Stabilne, efektywne

i zrównoważone

finanse publiczne

Finanse państwa, zapewniając zaspokojenie bieżących potrzeb społeczeństwa

w zakresie podstawowych usług publicznych, powinny jednocześnie stwarzać

możliwości zwiększenia wydatków rozwojowych.

Rozwiązania w obszarze polityki społeczno-gospodarczej przewidziane w ramach Strategii na Rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju będą implementowane w sposób, który nie naruszy stabilności finansów

publicznych. W szczególności respektowane będą regulacje unijne zapisane w Pakcie Stabilności i Wzrostu

(określają one między innymi poziomy wartości referencyjnych dla deficytu (3% PKB) i długu (60% PKB) sektora

instytucji rządowych i samorządowych), jak również regulacje określone w krajowych przepisach, w tym

głównie ograniczenia wynikające ze stosowania stabilizującej reguły wydatkowej, pozwalającej na określenie

górnego limitu wydatków budżetu państwa.

W latach 2018–2020 deficyt będzie się utrzymywał poniżej 3% PKB. Zgodnie ze Strategią zarządzania długiem

sektora finansów publicznych w latach 2017–2020, relacja długu sektora instytucji rządowych i samorządowych

do PKB, po wzroście do 55,0% w 2017 r., w kolejnych latach będzie się obniżać, osiągając na koniec 2020 r.

poziom 53,0%.

Inwestycje publiczne, po nieznacznym spadku w latach 2015–2016, w kolejnych latach będą przyspieszać,

pozostając średnio w relacji do PKB na poziomie około 4,7%.

Poziom inwestycji sektora instytucji rządowych i samorządowych będzie kształtowany przez wieloletnie

programy rządowe, w szczególności w obszarze infrastruktury (Program Budowy Dróg Krajowych na lata

2014–2023, Krajowy Program Kolejowy do 2023 roku, program wsparcia zarządzania infrastrukturą

kolejową). Zakłada się zwiększenie skali inwestowania sektora instytucji rządowych i samorządowych, ze

względu na konieczność uzupełnienia nadal istniejących braków w infrastrukturze podstawowej oraz potrzebę

inwestowania w infrastrukturę technologiczną. Również JST będą musiały ponieść znaczne nakłady finansowe,

aby dostosować swoją infrastrukturę do wymogów unijnych, zwłaszcza w zakresie ochrony środowiska, w tym

gospodarki wodno-ściekowej.

Przed aparatem państwowym odpowiedzialnym za kształtowanie finansów publicznych stoi zadanie

pogodzenia potrzeby zapewnienia dochodów publicznych na poziomie pozwalającym na sfinansowanie

wydatków państwa z koniecznością przestrzegania zasad bezpieczeństwa finansów publicznych. W tym celu

podjętych zostanie wiele takich działań, jak poprawa ściągalności podatków czy też ograniczenie „szarej strefy”

gospodarki, której funkcjonowanie w dotychczasowych rozmiarach prowadzi do uszczuplania dochodów

podatkowych.

W średnim okresie przesłanką przekształceń finansów publicznych są wyzwania związane z sytuacją

demograficzną i starzeniem się polskiego społeczeństwa. Przeważającą część ponoszonych wydatków

stanowią świadczenia społeczne, zdominowane przez świadczenia emerytalne. Ta tendencja będzie się

pogłębiała, biorąc pod uwagę rosnącą liczbę osób kończących aktywność zawodową i jednocześnie kurczące

się grupy osób młodszych, aktywnych zawodowo. Instrumenty zachęcające do dobrowolnego wydłużania

aktywności zawodowej i pozostawania na rynku pracy po osiągnięciu formalnie wieku emerytalnego mogą

jedynie zmniejszyć skalę obciążenia finansów publicznych. W tej sytuacji istotne jest ciągłe zwiększanie

świadomości pracowników i pracodawców w zakresie roli systemów emerytalnych oraz gromadzenia

oszczędności na starość.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Deficyt sektora instytucji rządowych

i samorządowych

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

Wartość

w roku 2020

Wartość

w roku 2030

Źródło

danych

% PKB

2,6

(2015)

<3

<3

GUS

<60

<60

powyżej 20

powyżej 20

Dług sektora instytucji rządowych

i samorządowych

% PKB

51,1

(2015)

Dochody podatkowe sektora instytucji

rządowych i samorządowych

% PKB

19,8

(2015)

GUS

GUS/MF

Stopa inwestycji sektora instytucji rządowych i

samorządowych

– 187 –

% PKB

Poz. 260

4,4

(2015)

powyżej

średniej dla

krajów UE

powyżej

średniej dla

krajów UE

GUS

IV. Kierunki interwencji

Zmiany systemowe w obszarze finansów publicznych zmierzać będą do zapewnienia finansowania celów

strategicznych państwa przy jednoczesnym zachowaniu zasad stabilności i równowagi finansów

publicznych. Wymaga to przeprowadzenia kompleksowych i spójnych działań w całym obszarze finansów

publicznych, zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej, a także – w odniesieniu do zasad alokacji

środków finansowych dla różnych grup jednostek sektora finansów publicznych i różnych dziedzin zadań

publicznych, z uwzględnieniem ich aspektu terytorialnego.

W odniesieniu do wydatków ponoszonych ze środków publicznych, projektowane zmiany mają na celu

wprowadzenie skutecznych narzędzi, umożliwiających prowadzenie spójnej polityki budżetowej,

wykraczającej poza horyzont jednego roku budżetowego, a także mechanizmów zapewniających efektywną

alokację środków publicznych w kolejnych budżetach, wspierających realizację celów strategicznych

i priorytetów rozwojowych państwa. Przewidywane zmiany zasad alokacji środków publicznych –

niezależnie od tego, z jakiego źródła (krajowego czy UE) środki te pochodzą – będą nakierowane na

poprawę efektywności i skuteczności wydatków publicznych, a także na zwiększenie autonomii

i samodzielności finansowej JST. Zostaną opracowane założenia reformy systemu emerytalnego w celu

zwiększenia jego spójności, przejrzystości, jednolitości oraz przeciwdziałania nadmiernemu obciążeniu

finansów publicznych kosztami jego dofinansowania.

1. Przeprowadzenie zmian regulacyjno-instytucjonalnych zmierzających do zapewnienia dochodów

budżetowych niezbędnych dla sfinansowania wydatków państwa

Służyć temu będzie zwłaszcza kompleks działań mających na celu uszczelnienie systemu podatkowego

i zapobieganie uszczuplaniu dochodów państwa.

Działania

 Przygotowanie przez Ministerstwo Finansów zmian w przepisach prawnych (klauzula przeciwko

unikaniu opodatkowania, zmiany w przepisach dot. podatku VAT, inne).

 Utworzenie nowych instytucji w celu poprawy skuteczności systemu poboru podatków

i przeciwdziałania nadużyciom.

 Cyfryzacja wymiany informacji podatkowych pomiędzy przedsiębiorcami a organami podatkowymi,

w tym wprowadzenie nowych narzędzi informatycznych komunikacji na linii podatnik – urząd

skarbowy.

Projekt strategiczny

Uszczelnienie systemu poboru podatków – w ramach projektu przewiduje się między innymi

– utworzenie Krajowej Administracji Skarbowej – jednolitej (połączenie administracji podatkowej,

organów kontroli skarbowej oraz Służby Celnej) i wyspecjalizowanej administracji rządowej

wykonującej zadania z zakresu realizacji dochodów z tytułu podatków, należności celnych, ochrony

interesów Skarbu Państwa oraz ochrony obszaru celnego Unii Europejskiej, a także zapewniającej

obsługę i wsparcie podatnika i płatnika (przedsiębiorcy) w prawidłowym wykonywaniu obowiązków

podatkowych i celnych,

– wprowadzenie klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania oraz utworzenie Rady do spraw

Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania,

– utworzenie Rejestru Dłużników Należności Publiczno-Prawnych oraz spółki celowej do realizacji

projektów informatycznych,

– wprowadzenie Jednolitego Pliku Kontrolnego, a także innych narzędzi informatycznych do

komunikacji organów podatkowych z podatnikami i poprawy efektywności kontroli poprawności

rozliczeń przez administrację skarbową.

2. Przeprowadzenie reformy systemu budżetowego w taki sposób, aby nowy system wspierał osiąganie

celów strategicznych i priorytetów rozwojowych w perspektywie wieloletniej

Wydatki ze środków publicznych będą zapewniały finansowanie zadań i projektów zawartych w Strategii na

Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz w innych dokumentach strategicznych i programowych przyjętych

przez rząd. Reforma przyczyni się do zwiększenia transparentności oraz efektywności wydatków

publicznych poprzez ściślejsze ich powiązanie z uzyskiwanymi rezultatami.

Działania

 Wypracowanie szczegółowych rozwiązań legislacyjnych w zakresie zmian przepisów o finansach

publicznych, w tym kodyfikacja systemu finansów publicznych.

 Opracowanie rozwiązań prawnych i instytucjonalnych umożliwiających przygotowanie

skonsolidowanego sprawozdania finansowego kraju.

 Opracowanie i wdrożenie instrumentów ewidencjonowania i monitorowania wydatków rozwojowych

(obejmujących także środki unijne), przydatnych w prowadzeniu analiz efektywności wdrażanych

polityk rozwojowych.

Projekt strategiczny

Reforma systemu budżetowego obejmująca

– wprowadzenie średniookresowych ram budżetowych oraz integrację procesów planowania

wieloletniego i rocznego,

– wprowadzenie nowej klasyfikacji dochodów i wydatków budżetowych, a także jednolitej klasyfikacji

wydatków rozwojowych, uwzględniającej różne źródła finansowania wydatków, także środki unijne, co

umożliwi monitorowanie wydatków rozwojowych (w wymiarze podmiotowym, przedmiotowym,

terytorialnym) oraz prowadzenie analiz efektywności wdrażanych polityk rozwojowych,

– uporządkowanie systemów zbierania danych (sprawozdawczości budżetowej oraz sprawozdawczości

finansowej),

– instytucjonalizację i włączenie do procesu budżetowego przeglądów wydatków oraz innych

instrumentów wspierających efektywność wydatkowania środków publicznych.

3. Reforma systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego w celu powiązania go z ich

potrzebami rozwojowymi (obejmująca także instrumenty pozabudżetowe)

Reforma zmierza do uproszczenia obecnego systemu finansowania JST. Przewidywane zmiany alokacji

środków publicznych (niezależnie od ich źródła) będą nakierowane na zwiększenie autonomii

i samodzielności finansowej JST oraz poprawę efektywności i skuteczności wydatków publicznych. Nowy

system korekcyjno-wyrównawczy będzie zawierał jednolite kryteria identyfikacji samorządów

najbogatszych oraz najbiedniejszych, biorąc pod uwagę zarówno potencjał dochodowy, jak i zróżnicowane

potrzeby wydatkowe. Przewidywane zmiany zasad alokacji środków finansowych pozwolą na pełniejsze

uwzględnienie potrzeb obszarów o najniższych parametrach rozwojowych w kraju określonych w SOR.

Działania

 Zwiększenie zróżnicowania źródeł dochodów własnych w finansowaniu JST.

 Kontynuowanie przeglądu systemu wyrównawczo-korekcyjnego i redystrybucji środków publicznych

z poziomu krajowego do budżetów JST pod kątem alokacji terytorialnej i zgodności z celami polityki

regionalnej państwa i sformułowanie propozycji rozwiązań, które będą zachęcać JST do działań

rozwojowych oraz racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi (wskazanego w ramach celu

3. Podniesienie skuteczności i jakości wdrażania polityk ukierunkowanych terytorialnie w obszarze

„Rozwój zrównoważony terytorialnie”).

 Powiązanie zmian w algorytmie mechanizmu korekcyjno-wyrównawczego z potrzebami

wydatkowymi JST oraz ich potencjałem dochodowym. Zmiany te będą sprzyjać realizacji celów

polityki regionalnej.

Opis projektu strategicznego dotyczącego tego kierunku interwencji pn. Racjonalny system finasowania JST

znajduje się w obszarze SOR Rozwój zrównoważony terytorialnie.

4. Zwiększenie spójności i przejrzystości systemu emerytalnego

Mając na uwadze proces starzenia się społeczeństwa i wynikającą stąd presję na finanse publiczne oraz

uwzględniając konieczność zachowania adekwatnego poziomu dochodów osobom, które z powodu wieku

zakończyły aktywność zawodową, opracowane zostaną założenia reformy regulacji dotyczących emerytur

i rent, w oparciu o wyniki przeglądu, który obejmie m.in. szczególne rozwiązania emerytalno-rentowe,

adresowane do wybranych grup zawodowych.

Działania

 Przeprowadzenie przeglądu rozwiązań emerytalno-rentowych, w tym systemów szczególnych.

 Opracowanie założeń reformy emerytur i rent w oparciu o rekomendacje wynikające z przeglądu.

Projekt strategiczny

Założenia reformy emerytur i rent – na podstawie rekomendacji wynikających z przeglądu

szczególnych rozwiązań emerytalno-rentowych zostanie opracowana koncepcja reformy rent

i emerytur. Założenia reformy będą zmierzały do poprawy spójności i przejrzystości regulacji

emerytalno-rentowych, bez szkody dla stabilności fiskalnej, z uwzględnieniem zasad solidarności

społecznej i międzypokoleniowej. Będą one uwzględniały ocenę kosztów funkcjonowania i efektywność

finansową systemu, biorąc pod uwagę prognozy demograficzne oraz potrzebę zapewnienia

długoterminowej stabilności finansów publicznych.

Obszar: Efektywność wykorzystania środków UE

Wizja rozwojowa kraju nakreślona w Strategii, uwarunkowania wynikające z regulacji UE dotyczące EFSI

(Europejskie Fundusze Strukturalne i Inwestycyjne) i innych instrumentów rozwojowych na lata 2014–2020

oraz rozpoczynająca się dyskusja nad kształtem polityki spójności, Wspólnej Polityki Rolnej i budżetu UE po

roku 2020, w tym nad potrzebą silniejszego powiązania zarządzania gospodarczego z realizacją polityk

unijnych i w kontekście bieżących wydarzeń na poziomie UE – przemawiają za koniecznością wprowadzenia

zmian w modelu wykorzystania środków UE w Polsce.

Głównym celem wprowadzanych zmian jest zwiększenie efektywności wykorzystania dostępnych środków

UE poprzez wzmocnienie powiązania interwencji dokonywanych z udziałem środków UE z krajowym

systemem planowania i finansowania rozwoju oraz wprowadzenie dodatkowych mechanizmów

premiujących osiąganie rezultatów zakładanych w SOR, w zakresie konkurencyjności, innowacyjności oraz

włączania społecznego i terytorialnego wszystkich mieszkańców Polski.

I. Diagnoza

Fundusze UE alokowane w ramach polityki spójności oraz Wspólnej Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki

Rybackiej pozostają wciąż jednym z istotnych źródeł finansowania inwestycji prorozwojowych w Polsce.

Wpływ tych środków na rozwój społeczno-gospodarczy kraju jest oceniany jako zdecydowanie pozytywny,

niemniej dotychczasowe oceny wskazują, że można go znacznie wzmocnić poprzez lepsze ukierunkowanie

interwencji – tak by przekładała się ona na długofalowe efekty i stwarzała podstawy do dalszego

dynamicznego rozwoju.

Szeroki zakres przedmiotowy i podmiotowy projektów współfinansowanych przez UE w Polsce w ubiegłych

latach przyniósł, oprócz niewątpliwych dobrych efektów społeczno-gospodarczych, pewne negatywne

skutki widoczne przede wszystkim w skali lokalnej w postaci finansowania przedsięwzięć o niskim znaczeniu

rozwojowym, ale także mogących generować w przyszłości koszty niewspółmierne do osiąganych korzyści.

W wielu obszarach tematycznych (np. drogi, infrastruktura środowiskowa, infrastruktura społeczna) oraz

regionach nastąpiło znaczne uzależnienie się polskich podmiotów od dopływu środków europejskich,

zwłaszcza tych udzielanych w formie dotacji.

Kolejnym aspektem rzutującym na ocenę jakości interwencji funduszy UE (a także na tempo

wykorzystywania środków z UE w minionych latach, pomimo niewątpliwie dobrego ogólnego rezultatu

Polski, jakim jest wykorzystanie całości środków w ramach dwóch poprzednich perspektyw finansowych) są

deficyty w zakresie jakości zarządzania politykami publicznymi, w tym niska zdolność polskich instytucji do

długofalowego planowania i przygotowywania inwestycji prorozwojowych z odpowiednim wyprzedzeniem.

Ta słabość uwidoczniła się m.in. w kontekście możliwości korzystania przez Polskę ze środków ESIF (Plan

Junckera), programów horyzontalnych KE i CEF (na poziomie puli ogólnej).

Podsumowując, barierami w efektywnym i zgodnym ze strategicznymi założeniami wykorzystaniu środków

UE są

 Zbyt niski efekt rozwojowy projektów wybieranych do dofinansowania

Projekty realizowane ze środków europejskich nie zawsze przyczyniają się do osiągania trwałych efektów

społeczno-gospodarczych, takich jak miejsca pracy o wysokiej jakości, stabilne dochody podmiotów

gospodarczych, wzrost innowacyjności i budowa kapitału terytorialnego. Doświadczenia realizacji

programów w ramach minionych perspektyw finansowych oraz pierwszego okresu wdrażania interwencji

na lata 2014–2020 pokazują, że w praktyce dotychczasowe procedury naborów nie zawsze przekładały się

na wybór projektów optymalnych z punktu widzenia realizacji celów założonych w programach

i strategicznych dokumentach zarówno krajowych, jak i europejskich. Przyczyną tego stanu rzeczy są m.in.

niska umiejętność planowania naborów oraz organizowanie naborów niesprofilowanych pod kątem

sektorów/branż i technologii kluczowych z punktu widzenia regionu czy kraju, a także niewystarczająca

podaż dobrej jakości projektów w części obszarów.

 Niska efektywność stosowanych form udzielanego wsparcia

Przyzwyczajenie polskich instytucji i wnioskodawców do wsparcia udzielanego w poprzednich

perspektywach w formie dotacji skutkuje niewielką gotowością do ubiegania się o dofinansowanie oparte

na bardziej wymagających zasadach, np. w formie wsparcia zwrotnego, którego zaletą – obok możliwości

wielokrotnego wykorzystania tych samych środków w gospodarce – jest także wymuszanie większej

odpowiedzialności po stronie beneficjenta w zakresie celów podejmowanych działań i ich skutków.

Zgodnie z pierwotnymi założeniami w okresie programowania 2014–2020 ok. 95% środków EFRR, EFS oraz

FS powinno zostać przeznaczonych na dotacje, natomiast pozostałe 5% na finansowanie inwestycji

w formie instrumentów finansowych. Udział i zakres stosowania instrumentów finansowych różni się

w zależności od programu operacyjnego. Przyjęcie odrębnych metod przeprowadzenia oceny ex ante

przełożyło się na zastosowanie różnych form wsparcia w poszczególnych programach operacyjnych dla

analogicznych typów projektów. Ponadto wolumen środków przewidzianych w niektórych programach

operacyjnych jest nieadekwatny do luki finansowej w danym obszarze, co daje dodatkowe możliwości do

zagospodarowania w formie instrumentów finansowych.

Z uwagi na brak doświadczeń w stosowaniu pomocy zwrotnej, a także niewystarczające uregulowania

w zakresie zasad jej udzielania, ta forma wsparcia nie jest w wystarczającym stopniu stosowana –

dotychczas na to rozwiązanie zdecydowano się jedynie w ograniczonym zakresie w ramach POIŚ oraz

w POWER (w formie pilotażu).

 Niewielkie efekty wsparcia w obszarze innowacyjności

Zasadniczym problemem w osiąganiu realnych efektów wsparcia udzielanego w Polsce w obszarze

innowacyjności jest brak kompleksowego, obejmującego poziom krajowy i regionalny, jednolitego systemu

wsparcia innowacyjności. Skutkuje to m.in. zbyt szerokim określeniem (zarówno pod względem liczby, jak

i zakresu) inteligentnych specjalizacji, które z założenia powinny służyć wybieraniu do dofinansowania

przedsięwzięć ściśle realizujących cele rozwojowe, a także rozproszeniem interwencji na przedsięwzięcia

o niskim poziomie innowacyjności (np. projekty MŚP na poziomie regionalnym, dotyczące finansowania

zakupu innowacyjnych urządzeń służących polepszeniu świadczenia danej usługi lub prostemu rozszerzeniu

skali produkcji przez przedsiębiorcę).

 Niewystarczający potencjał instytucji wdrażających oraz beneficjentów do planowania i realizacji

strategicznych przedsięwzięć rozwojowych wpływających na wzrost społeczno-gospodarczy

i zatrudnienie

Wśród barier organizacyjno-instytucjonalnych wpływających negatywnie na możliwość wdrażania

programów i projektów współfinansowanych przez UE należy wymienić

−

−

−

−

−

niewystarczające umiejętności beneficjentów do przygotowania dobrej jakości projektów oraz brak

umiejętności wnioskodawców w zakresie określania wpływu projektów na rozwój społecznogospodarczy,

deficyty w zakresie umiejętności przygotowania kryteriów i procedur wyboru projektów,

realizujących zamierzone cele rozwojowe,

niska zdolność instytucji do tworzenia wieloletnich planów inwestycji prorozwojowych,

wspieranych także środkami UE, i przygotowywania tych inwestycji z odpowiednim wyprzedzeniem

czasowym,

skomplikowanie mechanizmów i procedur wdrażania programów i projektów skutkujące

zmniejszeniem zdolności beneficjentów do generowania projektów realizujących założone cele

rozwojowe,

zbyt wolno zachodzące zmiany w prawie i w procedurach, inicjowane dopiero w reakcji na problem,

który się pojawił (np. prawo zamówień publicznych w kontekście kryterium najniższej ceny czy

weryfikacji rzeczywistego potencjału wykonawcy).

 Nieefektywny mechanizm koordynacji środków EFSI z innymi środkami europejskimi

Obecny udział polskich podmiotów w programach zarządzanych centralnie przez KE (np. Horyzont 2020,

COSME, a także CEF) to zaledwie ok. 1% (dane KE na koniec 2014 r., tendencja ta utrzymuje się w 2016 r.),

co stawia Polskę, biorąc pod uwagę jej wielkość, na jednym z ostatnich miejsc wśród państw UE73. Wśród

przyczyn niewystarczającego udziału Polski w programach horyzontalnych należy wskazać

−

−

−

−

−

−

−

niechęć do sięgania po „trudniejsze” środki w programach zarządzanych centralnie przez UE

w sytuacji „obfitości” środków z EFSI i zazwyczaj dobrej, wśród instytucji, znajomości reguł ich

wykorzystania,

brak spójnej krajowej strategii wykorzystania programów i projektów zarządzanych centralnie przez

KE,

niską zdolność polskich podmiotów do generowania projektów mogących skutecznie ubiegać się

o środki w warunkach konkurencji europejskiej, na którą składają się

• niski poziom realizowanych badań naukowych i prac rozwojowych – mała liczba grup

badawczych prowadzących badania na światowym poziomie,

• bariery językowe,

• niska mobilność naukowców oraz mała liczba międzynarodowych zespołów badawczych,

• brak doświadczenia we współpracy międzynarodowej, w tym działania w ponadnarodowych

strukturach jak np.: Europejskie Platformy Technologiczne, a także brak promocji polskich

osiągnieć w zakresie badań i innowacji za granicą i niewykorzystanie potencjału polskiej

diaspory.

brak systemowego podejścia mającego na celu zwiększenie udziału polskiego przemysłu

w Horyzoncie 2020, w tym wsparcia i udziału administracji (np. przy tworzeniu europejskich

Wspólnych Przedsięwzięć Technologicznych (JTIs) czy Przedkomercyjnych Zamówień Publicznych

(PCP) finansowanych z programu Horyzont 2020),

niewystarczające wsparcie systemowe, jak też administracyjno-organizacyjne, dla wnioskodawców

w instytucjach macierzystych,

brak zdefiniowanego centrum koordynującego realizację przez stronę polską przedsięwzięć

w ramach wszystkich ww. instrumentów,

brak współpracy między instytucjami tworzącymi i wspierającymi krajowy ekosystem innowacji,

umożliwiającej skuteczne podnoszenie jakości udzielania informacji i pomocy wnioskodawcom

w aplikowaniu, jak również koordynacji działań na rzecz synergii środków.

Na niewystarczający stopień udziału polskich podmiotów w programach i funduszach zarządzanych

centralnie przez KE wpływają także odmienne od tych obowiązujących dla EFSI, jeśli nie wykluczające się,

zasady ich realizacji. Zróżnicowanie zasad na niekorzyść polityki spójności prowadzi do sytuacji, w której

niektóre projekty mają większe szanse na otrzymanie dofinansowania w ramach mechanizmów

zarządzanych centralnie, np. z Europejskiego Funduszu Inwestycji Strategicznych (EFIS – Plan Junkera), CEF

czy Horyzontu, niż w ramach EFSI, w których przedmiotem oceny są zagadnienia niebrane pod uwagę

w pierwszym przypadku, np. występowanie pomocy publicznej lub spełnienie warunków ex ante.

II.

Cel i oczekiwane efekty

Wykorzystanie środków

z budżetu Unii Europejskiej

w sposób przekładający się na

trwałe efekty rozwojowe

Cel będzie realizowany poprzez wzmocnienie orientacji projektów

realizowanych przy udziale środków europejskich na osiąganie celów

strategicznych oraz cechujących się wysoką wartością dodaną

i trwałością efektów.

Pierwszoplanowym zadaniem w obecnej perspektywie finansowej 2014–2020 jest wykorzystanie całego

dostępnego budżetu środków UE w najlepszy możliwy sposób pod względem wpływu tych środków na

zaplanowane w SOR cele społeczno-gospodarcze i terytorialne. Nastąpi stopniowe przeorientowywanie

całej polityki rozwoju, w tym tej wspieranej ze źródeł UE, na nowy model działań prorozwojowych

koncentrujący uwagę na budowie warunków do zwiększania konkurencyjności gospodarki w oparciu

o wiedzę i innowacyjność oraz zintegrowanej odpowiedzi na wyzwania strategiczne, takie jak demografia,

niski poziom oszczędności, niski poziom inwestycji, wykluczenie społeczne i terytorialne. Model ten zakłada

73

Nie dotyczy to CEF w sektorze transportu, gdzie mając na uwadze koperty narodowe dla krajów kohezyjnych finansowane ze środków

przeniesionych z Funduszu Spójności do CEF, poziom wykorzystania przez Polskę środków CEF w sektorze transportu jest na znacznie wyższym

poziomie (16% budżetu CEF-Transport wg stanu na koniec października 2016 r.).

stopniowo postępującą, większą integrację działań finansowanych ze środków publicznych krajowych

i zagranicznych (pochodzących nie tylko z EFSI, ale także z programów zarządzanych bezpośrednio przez KE)

oraz wykorzystanie w większym stopniu środków prywatnych w pobudzaniu przemian strukturalnych

gospodarki.

Ze względu na zaawansowany etap wdrażania perspektywy 2014–2020 możliwości przeorientowania już

zaprogramowanych środków są ograniczone, niemniej wciąż realne jest usprawnienie istniejących

procedur, czy rozpoczęcie działań pilotażowych, które na szerszą skalę zostaną zastosowane po roku 2020.

W krótszym horyzoncie czasowym (do roku 2020) cel będzie osiągany za pomocą

 wzmocnienia relacji między kierunkami interwencji realizowanej z udziałem środków UE w ramach

polityki spójności i powiązanych z nią innych funduszy, w tym Europejskiego Funduszu Rozwoju

Obszarów Rolnych oraz Europejskiego Funduszu Rybackiego alokowanych w ramach perspektywy

2014–2020 z celami społeczno-gospodarczymi określonymi w SOR, w tym w zakresie podejścia

terytorialnego i rozwoju obszarów wiejskich,

 zapewnienia kompatybilności programów krajowych i programów ramowych UE,

 wprowadzenia pilotażowych działań zwiększających synergię i współpracę pomiędzy różnymi

politykami adresowanymi terytorialnie,

 zwiększenia udziału wsparcia zwrotnego,

 ograniczenia obciążeń administracyjnych (w tym zmiany w ustawie regulującej wdrażanie

funduszy).

W dłuższej perspektywie (tj. po roku 2020) cel będzie osiągany m.in. poprzez

 zaplanowanie, a następnie efektywne wdrożenie działań odpowiadających na Zalecenia Komisji

oraz Sprawozdanie krajowe przygotowywane co roku przez Komisję Europejską,

 przygotowanie i pełne wdrożenie nowego systemu wzmocnionej koordynacji pomiędzy EFSI

a programami zarządzanymi centralnie przez KE oraz wdrożenie systemowych rozwiązań

ułatwiających planowanie i realizację inwestycji rozwojowych w Polsce.

W ramach perspektywy finansowej 2014–2020 rezultatami podejmowanych działań będą m.in.

 zwiększenie nakładów na projekty o największym potencjale innowacyjnym i wpływie na rozwój

gospodarczy zarówno w perspektywie krajowej, jak i poszczególnych regionów,

 zwiększenie zakresu stosowania wsparcia zwrotnego (instrumenty finansowe, pomoc zwrotna),

 zwiększenie udziału polskich projektów w wartości programów zarządzanych na poziomie UE,

 zwiększenie stopnia koordynacji źródeł finansowania (zarówno krajowych, jak i europejskich)

przedsięwzięć rozwojowych w Polsce,

 systematyczne zwiększenie poziomu doskonałości naukowej i konkurencyjności polskiej gospodarki.

Po roku 2020 środki unijne powinny w jak największym stopniu służyć realizacji celów rozwojowych kraju,

kompatybilnych z ekosystemami europejskimi (np. w obszarze innowacyjności i niskoemisyjności)

z uwzględnieniem rozwiązań proefektywnościowych.

W tym kontekście konieczne jest aktywne uczestnictwo Polski w definiowaniu zasad polityki spójności

i Wspólnej Polityki Rolnej, które będą obowiązywały po roku 2020, i ich powiązań z innymi politykami

europejskimi.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość

w roku 2030

Źródło

danych

Udział wsparcia zwrotnego w finansowaniu

przedsięwzięć współfinansowanych z środków UE

%

5

(2014–2020)

7

25

Monitoring

UP

Udział polskich przedsięwzięć/projektów w

74

wartości programów zarządzanych przez KE

%

1

(2014)

2,5

5

KPK/MF

IV. Kierunki interwencji

Działania podejmowane dla realizacji celu, głównie o charakterze programowym i legislacyjnym, będą

koncentrowały się w kilku podstawowych obszarach

 Zwiększenie orientacji środków EFSI na projekty przyczyniające się do realizacji celów Strategii oraz









mających wpływ na innowacyjny i zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy.

Zwiększenie udziału wsparcia w formie zwrotnej, zarówno instrumentów finansowych, jak i pomocy

zwrotnej w finansowaniu inwestycji rozwojowych.

Zwiększenie zakresu i efektywności interwencji funduszy w obszarze innowacyjności gospodarki.

Uproszczenie systemu realizacji projektów finansowanych z EFSI.

Zwiększenie koordynacji funduszy UE z EFIS i innymi środkami zewnętrznymi (np. środki norweskie,

EOG czy szwajcarskie) oraz zdolności instytucjonalnej do efektywnego korzystania przez Polskę ze

środków europejskich w ramach programów zarządzanych centralnie przez KE.

1. Zwiększenie orientacji środków EFSI na projekty przyczyniające się do realizacji celów Strategii oraz

mających wpływ na innowacyjny i zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy

Środki UE na lata 2014–2020 zostaną w większym stopniu ukierunkowane na realizację projektów

prorozwojowych o wyraźnym wpływie na jednocześnie innowacyjny i zrównoważony rozwój społecznogospodarczy w skali kraju, regionu czy nawet lokalnej.

Działania

 Koncentracja na działaniach o największym wpływie na osiąganie celów rozwojowych.

 Zwiększenie jakości i komplementarności oraz synergii przedsięwzięć wybieranych do

dofinansowania ze środków EFSI, m.in. ze szczególnym uwzględnieniem roli kryteriów wyboru w tym

procesie.

 Wykorzystanie środków EFSI na rzecz podnoszenia potencjału polskich podmiotów aplikujących

o środki programów zarządzanych centralnie przez KE, w tym Horyzontu 2020.

 Wzmocnienie zdolności instytucji do tworzenia i stosowania kryteriów i metod oceny pozwalających

na wybór projektów o wysokiej wartości i realizujących cele rozwojowe.

 Wzmocnienie zintegrowanego podejścia, w tym terytorialnego (wsparcie sprofilowane dla miast

średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze i obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją oraz

obszarów wiejskich).

 Efektywny udział Polski w debacie dotyczącej budżetu UE po 2020 r. (w tym odnośnie do polityki

spójności oraz WPR) i klucza jego podziału.

 Efektywny udział strony polskiej w przygotowaniu rozporządzeń unijnych na kolejną perspektywę

finansową.

 Opracowanie spójnej strategii wykorzystania środków UE po 2020 r.

74

Udział transferów do Polski w relacji do całości kwot przekazanych do Państw Członkowskich w ramach następujących programów WRF

2014-2020: - Program Horyzont 2020, - Program Euratom nt. Badań i Szkoleń (Euratom Research and Training Programme), - Program COSME,

- Inicjatywa Łącząc Europę (Energia+Transport+ICT). Podane wartości są uśrednione dla programów zarządzanych centralnie przez KE. Jednak należy

mieć na względzie, że udział polskich przedsięwzięć w ramach CEF Transport jest na znacznie wyższym poziomie.

2. Zwiększenie udziału wsparcia w formie zwrotnej, zarówno instrumentów finansowych, jak i pomocy

zwrotnej w finansowaniu inwestycji rozwojowych

Ustanowienie efektywnego i trwałego systemu wsparcia zwrotnego pozwoli na wieloletnie wykorzystanie

środków publicznych dla stymulacji polskiej gospodarki poprzez zwiększenie możliwości finansowania

przedsięwzięć prorozwojowych. Działania w ramach tego kierunku pozwolą na zwiększenie zaangażowania

środków EFSI w formie instrumentów finansowych oraz pomocy zwrotnej z obecnego poziomu ok. 5% (ok.

3,4 mld euro) do 7% w 2020 r.

Działania

 Wprowadzenie zmian w programach perspektywy 2014–2020 zmierzających do zwiększenia udziału

wsparcia zwrotnego w obszarach dotychczas zidentyfikowanych na podstawie ocen ex ante oraz

w odpowiednich przypadkach przeprowadzenie dodatkowych ocen dla stwierdzenia dodatkowych

możliwości zastosowania tej formy wsparcia.

 Opracowanie kompleksowego systemu wsparcia zwrotnego, adekwatnego do realizacji interwencji

w ramach programów operacyjnych, jak również wykorzystania środków pozostających do

ponownego użycia oraz innych dostępnych źródeł finansowania.

 Organizacja systemu instytucjonalnego dla wsparcia zwrotnego, w tym konsolidacja istniejących

funduszy, wprowadzenie niezbędnych zmian legislacyjnych i proceduralnych.

 Po 2020 r. trwałe powiązanie realizowanych projektów prorozwojowych z mechanizmem

finansowania zwrotnego.

3. Zwiększenie zakresu i efektywności interwencji funduszy w obszarze innowacyjności gospodarki

Przebudowa systemu innowacyjności w Polsce, zgodnie z zapisami SOR, oraz zwiększenie synergii środków

z różnych źródeł wykorzystywanych na rzecz pobudzania innowacyjności to główne działania, które będą

wspierały wzrost innowacyjności polskiej gospodarki.

Działania

 Realizacja w bardziej efektywny sposób interwencji w obszarze innowacyjności (m.in. poprzez

koncentrację finansowania na przedsięwzięciach zgodnych z sektorami strategicznymi/branżami

i technologiami przyjętymi w Strategii, w tym poprzez preferencje dla określonych KIS/RIS), a także

zapewnienie większej koordynacji pomiędzy przedsięwzięciami wpisującymi się w zakres RIS i KIS.

 Wdrożenie mechanizmów zapewnienia podaży wysokiej jakości projektów w sektorach

strategicznych/branżach i KIS/RIS (system inkubacji i wsparcia projektów w ramach Umowy

Partnerstwa z wykorzystaniem środków z pomocy technicznej).

 Zapewnienie synergii oraz koordynacji programów innowacyjnych oraz transfer dobrych praktyk

w obszarze innowacyjności z innych programów europejskich.

 Po 2020 r. – ścisłe powiązanie interwencji funduszy europejskich z jednolitym systemem wsparcia

innowacyjności w wymiarze krajowym i europejskim.

4. Uproszczenie systemu realizacji projektów finansowanych z EFSI

W celu umożliwienia instytucjom udzielającym wsparcia i beneficjentom środków w ramach EFSI

przeorientowania sposobu wdrażania programów i projektów na aspekty proefektywnościowe zostanie

zapewnione takie otoczenie proceduralno-instytucjonalne, które będzie ułatwiało wdrażanie projektów

i osiąganie zakładanych w programach celów.

Działania

 Standaryzacja procesów – maksymalne ujednolicenie procedur i interpretacji w ramach programów

(np. w obszarze zabezpieczeń realizacji umowy, zaliczek).

 Stabilizacja systemu realizacji programów a także wprowadzanie usprawnień z zachowaniem

standardów zarządzania zmianą, ograniczenie liczby zmian warunków aplikowania o środki unijne

(w szczególności regulaminów konkursów w trakcie trwania procedur konkursowych) i poprawa

jakości przygotowywanej dokumentacji konkursowej, zapewnienie szkoleń dla wnioskodawców

i beneficjentów.

 Uproszczenie procedur – poprzez szersze zastosowanie uproszczonych form rozliczeń, uproszczenie

wytycznych, szersze zastosowanie systemów teleinformatycznych na potrzeby prowadzenia

naborów, sprawozdawczości i rozliczeń.

 Konsekwentna analiza sprawności i efektywności realizacji poszczególnych procesów wdrożeniowych

w ramach programów oraz wzmocnienie systemu koordynacji.

5. Zwiększenie koordynacji funduszy UE z EFIS i innymi środkami zewnętrznymi (np. środki norweskie,

EOG czy szwajcarskie) oraz zdolności instytucjonalnej do efektywnego korzystania przez Polskę ze

środków europejskich w ramach programów zarządzanych centralnie przez KE

Opracowanie spójnego podejścia do wieloletniego planowania inwestycji prorozwojowych z różnych źródeł

i wzmocnienie zdolności instytucjonalnej zwiększy racjonalność i efektywność wykorzystania środków

zewnętrznych na finansowanie celów SOR oraz zwiększy udział polskich podmiotów w ogólnej puli środków

europejskich alokowanych w programach zarządzanych centralnie przez KE (do poziomu 2,5% w 2020 r.

oraz do poziomu 5% w 2030 r. z obecnego poziomu ok. 1%), zwiększy również udział polskich przedsięwzięć

w EFIS. Jednocześnie projekty realizowane z różnych źródeł będą wspólnie przyczyniały się do realizacji

celów SOR.

Działania do 2020 r.

 Wzmocnienie zdolności instytucji i beneficjentów do zarządzania procesem przygotowania wniosków

i realizacji projektów w ramach programów horyzontalnych.

 Wzmocnienie powiązania interwencji środków UE ze środkami publicznymi zarządzanymi przez

agencje wykonawcze i inne instytucje.

 Wykorzystanie środków EFSI na rzecz podnoszenia potencjału polskich podmiotów aplikujących

o środki programów zarządzanych centralnie przez KE, w tym Horyzontu 2020.

 Wypracowanie i wdrożenie procedur nakierowanych na zwiększenie liczby polskich podmiotów

aplikujących o środki UE zarządzane na poziomie europejskim.

 Działania zmierzające do uproszczenia oraz harmonizacji zasad aplikowania i realizacji projektów

finansowanych z EFSI z programami ramowymi UE i środkami krajowymi.

Działania po 2020 r.

 Opracowanie podejścia strategicznego do korzystania przez Polskę z tych źródeł wraz z wskazaniem

priorytetów oraz szersze zaangażowanie w ten proces polskich podmiotów naukowo-badawczych,

dużych firm etc.

 Zwiększenie zaangażowania polskiej administracji i kluczowych interesariuszy w procesy związane

z opracowywaniem programów horyzontalnych UE (szczególnie programów badawczych UE), w tym

aktywny udział w ustalaniu tematyki i narzędzi implementacji programów o istotnym znaczeniu dla

Polski (np. realizowane przez wspólne przedsięwzięcia).

 Systemowa aktywizacja dużego przemysłu/spółek Skarbu Państwa i jednostek B+R w zakresie

aplikowania do programów zarządzanych centralnie przez KE, w tym do Horyzontu 2020.

 Przygotowanie spójnego planu komplementarnych inwestycji o charakterze prorozwojowym

i innowacyjnym przeznaczonych do finansowania z EFSI (w ramach polityki spójności oraz Wspólnej

Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki Rybackiej), EFIS, CEF, Horyzontu 2020 oraz innych programów UE

i funduszy udostępnianych przez innych donorów (np. Mechanizmy EOG, norweskie, szwajcarskie)

wraz ze wskazaniem najbardziej pożądanej formy wsparcia (wsparcie zwrotne, dotacyjne);

w szczególności plan będzie dotyczył takich obszarów jak innowacyjność i B+R, transport, środowisko,

energetyka, ICT, modernizacja sektora rolnego.

Projekty strategiczne

Efektywne fundusze – kompleksowy projekt obejmujący zmiany niezbędne dla zwiększenia

efektywności, komplementarności oraz uproszczenia w zakresie wydatkowania środków z EFSI. Projekt

będzie składał się z następujących działań

– Przygotowanie i wdrożenie planu działań na rzecz zwiększenia efektywności i przyspieszenia realizacji

programów operacyjnych w ramach Polityki Spójności na lata 2014–2020;

– Przygotowanie i wdrożenie pakietu zmian w Umowie Partnerstwa i wynikających z niej programach,

którego celem będzie dostosowanie zakresu interwencji do celów rozwojowych określonych w SOR, a

następnie opracowanie i wdrożenie planu działań (zmiany w kryteriach wyboru projektów,

wzmocnienie zdolności instytucji do opracowywania i stosowania kryteriów oraz do odpowiedniego

zarządzania finansowo-rzeczowego programami);

– Przygotowanie i wdrożenie modelu wsparcia zwrotnego dla inwestycji rozwojowych (budowa

efektywnego, spójnego i trwałego systemu wsparcia zwrotnego na realizację planowanych inwestycji

oferującego pożyczki, poręczenia i inne formy wsparcia zwrotnego, w tym pomoc zwrotną dla

podmiotów mających utrudniony dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania, w szczególności dla

MŚP oraz JST);

– Przygotowanie i wdrożenie programu uproszczeń (w tym zmiany ustawy o zasadach realizacji

programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014–2020) –

ujednolicenie i uproszczenie procedur realizacji Umowy Partnerstwa i poszczególnych programów,

poprzez redukcję zbędnych obciążeń dla instytucji i beneficjentów.

System wsparcia i koordynacji udziału polskich podmiotów w programach zarządzanych centralnie

przez KE – celem projektu jest zwiększenie udziału polskich przedsięwzięć w wartości ww. programów

poprzez zaangażowanie polskich podmiotów w procesy związane z opracowywaniem ww. programów,

stworzenie systemu koordynacji i wsparcia w zakresie korzystania przez stronę polską z ww.

programów, wykorzystanie środków EFSI na rzecz podnoszenia potencjału polskich podmiotów

aplikujących o środki z ww. programów, określenie kompleksowej wizji potrzeb i planu ubiegania się

o ww. środki oraz wdrożenie systemu wsparcia dla wnioskodawców.

Zintegrowany system inwestycji rozwojowych po roku 2020 – określający sposób koordynacji

i wykorzystania przez Polskę środków w ramach różnych dostępnych instrumentów zewnętrznych

i krajowych. Elementami ww. projektu będą

– strategia korzystania przez Polskę z ww. źródeł finansowania rozwoju wraz ze wskazaniem

priorytetów i sposobu aktywizacji głównych interesariuszy;

– wieloletni plan inwestycji rozwojowych (zarówno infrastrukturalnych, jak i dotyczących

przedsiębiorstw i zasobów ludzkich) w horyzoncie roku 2030 wraz z towarzyszącymi rozwiązaniami

prawnymi i instytucjonalnymi. Plan zawierać będzie parametry przedsięwzięć, które powinny być

finansowane z danego instrumentu oraz wieloletni plan przygotowania i realizacji tych inwestycji (lub

kierunków inwestycji w przypadku projektów o krótszym okresie realizacji – np. dotyczących wsparcia

dla przedsiębiorstw w zakresie B+R w danym sektorze/branży, w tym np. sektory przyszłościowe).

VIII. Obszary wpływające na osiągnięcie celów Strategii

Kapitał ludzki i społeczny 75

I.

Diagnoza

Kapitał ludzki to krytyczny czynnik rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, który wraz z postępującymi

procesami demograficznymi i innymi wyzwaniami o charakterze globalnym (np. automatyzacja, cyfryzacja,

upowszechnienie standardów rozwoju cywilizacyjnego) nabierać będzie jeszcze większego znaczenia dla

uzyskania przewag konkurencyjnych w globalnej gospodarce.

Przez kapitał ludzki należy rozumieć zasób wiedzy, umiejętności oraz potencjał zawarty w każdym

człowieku i w społeczeństwie jako całości, określający zdolności do pracy, adaptacji do zmian w otoczeniu

oraz możliwości tworzenia nowych rozwiązań. Rozwijanie kapitału ludzkiego następuje poprzez rozwijanie

kompetencji osób w taki sposób, by mogły one w pełni uczestniczyć w życiu społecznym, politycznym

i ekonomicznym. Dla jakości kapitału ludzkiego w Polsce kluczowe jest podjęcie działań m.in. w zakresie

poprawy efektywności systemu edukacji formalnej oraz upowszechnienia i zwiększania efektywności

uczenia się innego niż formalnego dla wszystkich grup wiekowych. Równie ważna jest poprawa systemu

opieki zdrowotnej, zwiększenia dostępu do różnego rodzaju usług, poprawa materialnych

i pozamaterialnych warunków życia, dbałość o stan środowiska naturalnego oraz budowanie otoczenia

sprzyjającego samorealizacji.

Kluczowym pojęciem dla rozwoju kapitału ludzkiego w perspektywie Strategii są umiejętności jednostek

i grup społecznych. W zakres definicyjny umiejętności należy zaliczyć zarówno te formalne (kwalifikacje

i kompetencje) nabywane w procesie instytucjonalnego uczenia się (oświata, szkolnictwo wyższe,

kształcenie ustawiczne), jak również umiejętności pozaformalne, nabywane w sposób nieintencjonalny,

w ramach pełnienia różnych ról w cyklu życia człowieka (np. umiejętności społeczne, rodzicielskie czy

zawodowe). Z punktu widzenia celów Strategii najistotniejszą rolę w rozwoju kapitału ludzkiego,

a w rezultacie rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, będą odgrywały umiejętności niezbędne do

efektywnego funkcjonowania jednostki we współczesnym społeczeństwie i nowoczesnej gospodarce. W tej

perspektywie oraz w świetle badań nad stanem kapitału ludzkiego w Polsce (Diagnoza społeczna, Analiza

kwalifikacji i kompetencji kluczowych dla zwiększenia szans absolwentów na rynku pracy) Strategia

kluczową rolę przypisuje

 umiejętnościom uniwersalnym (tzw. transversal skills) – pozwalającym na pełnienie funkcji/ról

społecznych i zawodowych w różnych kontekstach, niezależnych od danego sektora/branży czy

zawodu, wykorzystywanych w różnych sytuacjach (np. umiejętności językowe, komunikacyjne,

przedsiębiorczość),

 umiejętnościom cyfrowym – które są niezbędne do funkcjonowania we współczesnym świecie bez

względu na wiek czy sprawność fizyczną, pozwalają na poznawanie treści cyfrowych i ocenę ich

wiarygodności, użycie ich w życiu codziennym, rozszerzanie bazy popytowej dla e-usług

świadczonych przez podmioty publiczne i gospodarcze, a tym samym przyczyniają się do rozwoju

gospodarczego i realizacji celów Strategii,

 umiejętnościom zawodowym – w szczególności dla sektorów wymienionych w Strategii jako

kluczowe, gdyż brak wykwalifikowanych pracowników może uniemożliwić lub utrudnić ich rozwój.

Ponieważ rośnie rozdźwięk pomiędzy stanem umiejętności pracowników a potrzebami gospodarki

i rynku pracy, szkoły nie kształcą na poziomie i w treściach oczekiwanych przez pracodawców i nie

istnieje wystarczająco atrakcyjna i jednocześnie elastyczna oferta przekwalifikowania osób

dorosłych (w tym tych o najniższym poziomie umiejętności podstawowych) już obecnie dla wielu

75

W niniejszej Strategii kwestie rozwoju kapitału ludzkiego zostały jedynie zasygnalizowane, natomiast pełna i kompleksowa diagnoza oraz

działania podejmowane na rzecz wspierania tego sektora zostaną opisane w zrewidowanej Strategii Rozwoju Kapitał Ludzkiego, przyjętej przez Radę

Ministrów w dniu 18 czerwca 2013 roku. Zgodnie z założeniami Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wszystkie dotychczasowe strategie

zostaną poddane rewizji i dostosowaniu do jej zapisów. W przypadku Strategii Rozwoju Kapitał Ludzkiego będzie to dotyczyć w szczególności

wymiaru ilościowego i jakościowego zasobów kapitału ludzkiego, uzupełnienia jego braków na rynku pracy czy rozwoju potencjału i umiejętności

osób w wieku aktywności zawodowej.

sektorów/branż, które szybko się rozwijają i mają potencjał ekonomiczny do zwiększania

zatrudnienia, brak odpowiednio wykwalifikowanych pracowników stanowi barierę w rozwoju,

a sytuacja ta będzie coraz bardziej widoczna ze względu na zmianę struktury demograficznej i coraz

mniejszy zasób siły roboczej na polskim rynku pracy (nawet jeśli będzie on uzupełniany np. poprzez

inteligentnie prowadzoną politykę migracyjną). Z drugiej strony ważne będzie nabywanie nowych

umiejętności zawodowych w sektorach, które wymagają przekształceń strukturalnych,

w szczególności w zakresie podnoszenia wydajności pracy, która wiązać się będzie z nadwyżkami

siły roboczej w danym sektorze.

Dla poprawy tego stanu rzeczy niezbędne jest nie tylko bezpośrednie działanie instytucji publicznych na

rzecz poprawy umiejętności Polaków, ale również budowa wiarygodnego i uniwersalnego systemu

diagnozowania, porównywania, uzupełniania posiadanych kompetencji i kwalifikacji. System ten musi mieć

charakter publiczny (wiarygodność) i obejmować wszystkie formy kształcenia i uczenia się (szkolne,

szkoleniowe, nieintencjonalne), ale przede wszystkim musi być ściśle powiązany z gospodarką

i oczekiwaniami pracodawców. Nie powinien on jedynie odzwierciedlać obecnej sytuacji na rynku pracy

(popytu i podaży umiejętności danego typu), ale również musi być zdolny do wiarygodnego diagnozowania

przyszłych potrzeb w perspektywie kilku- czy kilkunastoletniej, tak aby odpowiednio wcześniej

dopasowywać do potrzeb tego rynku politykę państwa w zakresie kształcenia i szkolenia. Należy podkreślić,

że inwestycje w kapitał ludzki, jako kluczowy element rozwoju gospodarczego, powinny mieć charakter nie

tylko istotny w wymiarze wolumenu finansowego czy ilościowego, ale także powinny zakładać

wielowymiarowość tego procesu, obejmującą m.in. następujące grupy i obszary interwencji

o uczniowie i studenci – w kontekście budowania przyszłych zasobów gospodarki,

o osoby dorosłe (pracujące i poszukujące pracy) – działania rozwijające i aktualizujące umiejętności

zawodowe oraz umożliwiające zmianę zawodu,

o nauczyciele i trenerzy – kształtowanie umiejętności w obszarach kluczowych, w których uczą, ale

również umiejętności samokształcenia i przekazywania zdobywanej wiedzy (nowoczesne metody

kształcenia),

o struktura szkół, instytucji oświatowych dla dorosłych – mimo że najważniejsza jest sama treść

nauczania, to również struktura czy sposoby przekazywania wiedzy muszą zapewniać jak

najbardziej efektywne nauczanie, ukierunkowane na rezultat tego procesu (co umiem), a nie tylko

na jego przebieg (jak i gdzie się uczyłem),

o wyposażenie i pomoce dydaktyczne – nowoczesne umiejętności wymagają nie tylko nowoczesnych

metod kształcenia, ale i odniesienia do współcześnie używanych urządzeń, sprzętu, materiałów

dydaktycznych itp. Wiele instytucji edukacyjnych odbiega standardami od tego, czego wymaga i co

oferuje współczesny rynek pracy – ich właściwe wyposażenie jest więc niezbędne dla zapewnienia

efektywności procesu nauczania.

Schemat 5. Horyzontalny charakter wsparcia kapitału ludzkiego w Strategii.

Edukacja i uczenie się

Jednym

z

celów

przyjętych

w Strategii Europa 2020 jest

podnoszenie poziomu wykształcenia

społeczeństwa

(z uwzględnieniem

efektów uczenia się innego niż

formalne). Polska osiągnęła już

w tym zakresie cele wyznaczone dla

Unii Europejskiej – wskaźnik poniżej

10%

udziału

młodzieży

niekontynuującej

nauki

oraz

wskaźnik powyżej 40% udziału osób z

wyższym wykształceniem w grupie

wiekowej 30–34 lata.

Młodzież niekontynuująca nauki oraz odsetek osób z wyższym wykształceniem

w wieku 30–34 lata

Źródło: na podstawie danych GUS.

W ramach systemu edukacji wyzwaniami pozostają: dalsze doskonalenie systemu w kierunku bardziej

praktycznego podejścia do kształcenia i jego lepsze dopasowanie do wymagań stawianych przez

współczesny rynek pracy oraz rozwijanie takich umiejętności jak: kreatywność, rozwiazywanie

problemów, praca zespołowa, przygotowanie do uczenia się przez całe życie. Wyzwaniem jest także jakość

i atrakcyjność szkolnictwa zawodowego. Wymaga ono szczególnego wsparcia, ponieważ jest tym obszarem

edukacji, który obok szkolnictwa wyższego ma największy wpływ na przygotowanie nowoczesnych kadr dla

polskiego przemysłu. Zapewnienie odpowiednio wykwalifikowanej kadry gotowej do stosowania

najnowszych technologii może istotnie wpłynąć na zwiększenie globalnej konkurencyjności polskiej

gospodarki. Niezbędne jest włączenie na szeroką skalę pracodawców w proces kształcenia zawodowego

i egzaminowania. Działania w tym zakresie podejmowane w ostatnich latach okazały się niewystarczające.

Mimo że Polskę charakteryzuje wysoki poziom uczestnictwa młodzieży i najmłodszych osób dorosłych

w edukacji formalnej, istotnym obciążeniem dla wzrostu gospodarczego naszego kraju jest stosunkowo

niski odsetek osób 25+ uczestniczących w kształceniu i szkoleniu oraz duży odsetek osób dorosłych z niskim

poziomem podstawowych umiejętności ogólnych. Badania OECD pokazały, że problem zbyt niskich

umiejętności ogólnych dotyczy około 20% dorosłych Polaków. W zakresie umiejętności cyfrowych odsetek

ten jest jeszcze większy. Według danych Eurostatu76 ok. 60% osób dorosłych w Polsce nie ma

podstawowych umiejętności cyfrowych. Wyzwaniem jest zwiększenie aktywności edukacyjnej dorosłych,

gdyż kompetencje uzyskane w ramach edukacji formalnej wymagają uzupełniania dla efektywnego

wykonywania pracy.

Ważne jest zatem, aby w polskiej edukacji postawić na rozwój jakościowy, a nie tylko ilościowy – dziś nawet

najlepsze polskie uczelnie (mimo że odsetek osób z wykształceniem wyższym – 43,4% w 2015 r. w stosunku

do niespełna 40% średniej dla UE – jest imponujący) mieszczą się zaledwie w piątej setce tzw. listy

szanghajskiej – prestiżowego rankingu najlepszych uczelni na świecie. Konieczna jest zatem poprawa jakości

kształcenia na wszystkich jego etapach. Szkoły nie podejmują wystarczająco efektywnych starań na rzecz

zwiększenia samodzielności ucznia i budowania motywacji w procesie uczenia się, co można uzyskiwać

m.in. poprzez promocję kreatywności i innowacyjności uczniów, kształtowanie ich umiejętności

poznawczych, rozwój talentów i indywidualnych zdolności. Kluczowy wpływ na jakość systemu edukacji

i wyniki uczniów ma jednak poziom przygotowania i praktyczne doświadczenie nauczycieli. Biorąc pod

uwagę warunki demograficzne i strukturę wiekową zatrudnionych nauczycieli, podnosić tę jakość można

poprzez stałe doskonalenie kadry pedagogicznej. Podniesienie kwalifikacji nauczycieli w zakresie

kształtowania u uczniów kompetencji kluczowych (w tym postaw przedsiębiorczych, kreatywności,

umiejętności uniwersalnych – np. uczenia się, stawiania pytań, rozwiązywania problemów, współpracy

w zespole, aktywnego uczestnictwa w kulturze i życiu obywatelskim) będzie miało również istotny wpływ na

poziom innowacyjności i konkurencyjność polskiej gospodarki.

Jednym ze sposobów zapewnienia wysokiej jakości edukacji jest również wykorzystanie możliwości, jakie

dają technologie informacyjno-komunikacyjne. Są one niezbędne do funkcjonowania i pracy

w społeczeństwie informacyjnym, co stawia przed szkołami wyzwanie odnośnie do zmian w zakresie pracy

z uczniami, przy wykorzystaniu tych funkcjonalności, które pozwolą dzieciom samodzielnie wyszukiwać,

przetwarzać i korzystać z informacji. Rozwój kompetencji cyfrowych powinien odbywać się na każdym

etapie życia, również poprzez edukację pozaformalną oraz samodzielne uczenie się.

Z uwagi na wysokie tempo rozwoju technologii, proces uczenia się nie jest już związany wyłącznie z jednym

etapem życia człowieka. Podnoszenie kompetencji konieczne jest również w wieku dorosłym. Polska jest

krajem, w którym od lat odnotowuje się niski odsetek osób uczących się całe życie. W 2015 r. udział osób

w wieku 25–64 lata, które uczestniczyły w kształceniu lub szkoleniu w ciągu 4 tygodni przed badaniem,

wyniósł jedynie 3,5%, natomiast średnia dla krajów Unii Europejskiej wynosiła 10,7%77. W społeczeństwie

polskim nadal jest niska świadomość korzyści płynących z uczenia się przez całe życie, zbyt wiele osób jest

przekonanych, że wiedza, którą kiedyś zdobyły, jest wystarczająca i nie ma konieczności jej uzupełniania.

Kluczowym problemem jest również to, że większość małych i średnich przedsiębiorstw nie postrzega

szkoleń jako ważnego czynnika, który bezpośrednio przekłada się na ich funkcjonowanie i pozycję na rynku,

a także nie potrafi ocenić potrzeb szkoleniowych swoich pracowników.

Ponadto należy pamiętać, że w perspektywie kilku najbliższych dekad Polska stanie się krajem, w którym

odsetek ludzi starszych będzie jednym z najwyższych w Europie. W 2020 r. 43% Polaków będzie miało

więcej niż 50 lat, a w 2050 r. jedna trzecia obywateli będzie miała więcej niż 65 lat. Wyzwania, jakie stoją

przed systemem edukacji w Polsce na najbliższe dziesięciolecia, wynikają jednak przede wszystkim

z prognozowanego spadku liczby dzieci i młodzieży. Polska jest krajem, w którym do 2035 roku liczba

dzieci w wieku 0–2 lata spadnie o jedną trzecią, w wieku 3–5 lat – o jedną czwartą, a w grupie 6–14 lat –

o około 15–16%. Malejąca liczba dzieci wymusi istotne zmiany organizacyjne w systemie edukacji – m.in.

wzrosną koszty funkcjonowania placówek świadczących usługi edukacyjne z uwagi na mniejszą liczbę dzieci

przy niezmiennych kosztach stałych związanych z utrzymaniem infrastruktury oraz wynagrodzeniem

76

77

Eurostat: http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/isoc_sk_dskl_i

Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL).

opiekunów i nauczycieli, zmniejszy się zapotrzebowanie na zawody nauczycielskie i zatrudnienie w sektorze

oświaty, reorganizacji wymagać będzie istniejąca funkcjonalność sieci szkół i ich profile. W niekorzystnych

warunkach demograficznych i w sytuacji nowych wyzwań w zakresie umiejętności i kompetencji

wymaganych na rynku pracy, na bazie dotychczasowej sieci szkół i placówek, można będzie tworzyć większe

i silniejsze jednostki systemu oświaty, o bardziej rozbudowanej ofercie dydaktycznej, uzupełnianej również

o elementy edukacji osób dorosłych, ponieważ uaktualnianie kompetencji i aktywność rozwojowa osób

w starszym wieku, a także gotowość do mobilności zawodowej osób związanych z rolnictwem, staną się

niezbędne dla utrzymania zatrudnienia i wydłużenia okresu aktywności zawodowej. Na obszarach, gdzie

będzie zmniejszana liczba szkół, ulegnie zwiększeniu liczba uczniów dojeżdżających do miejsca nauki,

wydłuży się czas przebywania uczniów poza domem, co wpłynie na konieczność poszerzania oferty

i dostępność zajęć opiekuńczych pozalekcyjnych dla uczniów.

Zmniejszająca się liczba osób w wieku przedprodukcyjnym będzie miała wpływ również na szkolnictwo

wyższe. Według danych GUS w roku akademickim 2005/2006 studiowało w Polsce 1,9 mln osób, w

2014/2015 roku ich liczba wynosiła 1,4 mln, a w kolejnych latach prognozowany jest dalszy spadek (według

OECD w 2025 roku będzie to już tylko ok. 1,1 mln studentów). Malejąca liczba osób w wieku 18–24 lata

może przyczynić się do spadku nakładów na szkolnictwo wyższe ze względu na mniejsze zainteresowanie

podjęciem studiów na uczelniach niepublicznych. System szkolnictwa wyższego powinien być dostępny dla

absolwentów szkolnictwa średniego oraz innych grup społecznych podwyższających kwalifikacje. Niezbędne

jest wzmocnienie mechanizmów konkurowania uczelni w oparciu o jakość kształcenia oraz badań

naukowych, a także wspieranie procesów konsolidacyjnych. W perspektywie długofalowej rozwoju

polskiego systemu edukacji konieczne mogą okazać się zmiany zmierzające do większego otwarcia go na

uczniów i studentów zagranicznych, dla których wysoka jakość edukacji może stać się argumentem

przemawiającym za osiedlaniem się w Polsce.

Sytuacja zdrowotna

Jednym z istotnych wymiarów rozwoju kapitału ludzkiego jest stan zdrowia i dostęp do usług z zakresu

opieki zdrowotnej. Dobry stan zdrowia obywateli i całego społeczeństwa jest istotną determinantą wzrostu

gospodarczego, a interwencje w dziedzinie zdrowia są kluczowe w ograniczaniu ryzyka ubóstwa z powodu

dezaktywizacji zawodowej wynikającej z przyczyn zdrowotnych. Zły stan zdrowia ludności przekłada się na

wiele aspektów gospodarczych, wywołuje konieczność ponoszenia znaczących nakładów publicznych

związanych z leczeniem oraz wypłacaniem świadczeń socjalnych oraz powoduje spadek przychodów

i zubożenie społeczeństwa.

Dostępne mierniki stanu zdrowia ludności wskazują, że stan zdrowia społeczeństwa polskiego jest gorszy

od przeciętnego dla ogółu mieszkańców Unii Europejskiej. W przypadku liczby lat przeżytych w zdrowiu

(na podstawie współczynnika Healthy Life Years – HLY) wg danych Eurostatu w Polsce w 2014 r.

zaobserwowano wartości dla kobiet 62,7, zaś dla mężczyzn 59,8 lat. U co drugiego mieszkańca Polski (52%)

występują długotrwałe problemy zdrowotne lub choroby przewlekłe, trwające co najmniej 6 miesięcy, a

59% Polaków w wieku 15 lat i więcej skarży się na długotrwałe dolegliwości zdrowotne. Choroby

cywilizacyjne, wraz z chorobami nowotworowymi, to najczęstsze przyczyny zgonów wśród Polaków.

Problemami obserwowanymi w polskim społeczeństwie są także: niska świadomość zdrowotna oraz

wykrywalność chorób dopiero w zaawansowanych stadiach rozwojowych, co znacznie zmniejsza szanse na

całkowite wyleczenie. Sytuacja ta wynika m.in. z tego, że w Polsce odnotowuje się deficyt finansowania

działań profilaktycznych, nie tylko służących zwiększeniu dostępu do badań diagnostycznych, ale również

mających na celu podniesienie wiedzy społeczeństwa w zakresie chorobotwórczych czynników ryzyka

i zdrowego stylu życia.

Index EHCI 2014

Poziom jakości systemu opieki

zdrowotnej w Polsce jest jednym

z najniższych w Europie - zgodnie

ze

złożonym

wskaźnikiem

skonstruowanym na potrzeby

Europejskiego Indeksu Zdrowia

(Euro Health Consumer Index),

pozycja Polski pogarsza się – z 12.

w roku 2005 do 32. w roku 2014.

W rankingu 37 badanych krajów

tylko dla 5 odnotowano niższy niż

w Polsce indeks.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Björnberg, A. (2015).

Przeprowadzone w Europie badania wskazują, że nierówności w zdrowiu uwarunkowane czynnikami

społeczno-ekonomicznymi wpływają na zmniejszenie wzrostu gospodarczego w wysokości około 1,4% PKB

rocznie78. Równocześnie Polska charakteryzuje się dość niskimi nakładami na ochronę zdrowia na tle

innych krajów UE. Udział bieżących wydatków publicznych na ochronę zdrowia zmalał z 4,82% PKB

w 2009 r. do 4,43% PKB w 2012 r. W Polsce zły stan zdrowia jest jedną z podstawowych przyczyn

pozostawania bez pracy (choroba i niepełnosprawność są trzecią w kolejności przyczyną pozostawania

biernym zawodowo). Pośrednie, bezpośrednie oraz niematerialne koszty chorób, tj. koszty leczenia,

zmniejszenie dochodów, wcześniejsze odejście z rynku pracy, obciążają przede wszystkim osoby chore oraz

ich rodziny, ale równocześnie powodują wzrost obciążenia dla budżetu państwa. Tracą pracodawcy,

ponieważ z powodu absencji spowodowanej chorobą rosną ich koszty. Z kolei pracownicy otrzymują

mniejsze wynagrodzenia, co wpływa negatywnie na przychody gospodarstw domowych i powoduje spadek

konsumpcji – dla sektora finansów publicznych oznacza to mniejsze podatki i składki, a jednocześnie

większe wydatki na zasiłki chorobowe i renty. Łączne koszty schorzeń w Polsce w 2010 r. (z uwzględnieniem

utraconej produktywności osób ubezpieczonych w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – KRUS)

wyniosły 149,54 mld zł, z czego 62% (92,89 mld zł) stanowiły koszty utraconej produktywności (pośrednie),

a 38% (56,64 mld zł) koszty świadczeń zdrowotnych (bezpośrednie).

Problemem jest również niewystarczający poziom elastyczności wydatkowania środków na opiekę

zdrowotną np. w kontekście zachodzących zmian demograficznych oraz występujących zagrożeń

epidemiologicznych. W perspektywie średnio- i długookresowej spadek populacji osób w wieku

produkcyjnym oraz stały wzrost populacji w wieku 65+ będzie prowadził do istotnych przemian na rynku

pracy oraz wzrostu zapotrzebowania na usługi w obszarze opieki zdrowotnej ukierunkowanej zwłaszcza na

potrzeby ludzi starszych. Postępujący proces starzenia się społeczeństwa będzie wymagał rozwoju

medycznego rynku pracy oraz innowacyjnych technologii w sektorze ochrony zdrowia. Zwiększony popyt

na usługi zdrowotne dla osób starszych już dziś przekłada się także na liczne braki kadrowe wśród personelu

medycznego (liczba pielęgniarek na 1000 mieszkańców plasuje Polskę pośród sześciu krajów UE o najniższej

wartości tego wskaźnika, z kolei na 1000 mieszkańców przypada 3,41 lekarzy posiadających prawo

wykonywania zawodu i wykonujących ten zawód oraz 0,93 lekarzy dentystów posiadających prawo

wykonywania zawodu i wykonujących zawód (wg danych NRL, stan na 6 maja 2016 r.). Z drugiej strony tzw.

białe miejsca pracy charakteryzuje stosunkowo duża stabilność, a sam sektor ochrony zdrowia należy do

sektorów najbardziej innowacyjnych. Rozwój medycznego rynku pracy będzie więc postępował wraz

z rozwojem innowacyjnych technologii, ale również wraz z postępującym procesem starzenia się

społeczeństwa. W najbliższych latach nastąpi gwałtowny wzrost zapotrzebowania na usługi medyczne,

w tym usługi pielęgnacyjne, rehabilitacyjne i opiekuńcze, związane ze wzrostem liczby osób starszych

i niesamodzielnych w społeczeństwie. Potencjalny sukces firm oferujących rozwiązania telemedyczne na

rynku międzynarodowym w bezpośredni sposób przełoży się na poprawę sytuacji w całym sektorze poprzez

Policy paper dla ochrony zdrowia na lata 2014-2020. Warszawa 2014.

zatrzymanie wysokiej klasy specjalistów w zakresie informatyki w kraju, upowszechnienie polskich

rozwiązań informatycznych w dziedzinie telemedycyny, przy jednoczesnym rozwoju telemedycyny

w Polsce. Będzie miało to pozytywny wpływ zarówno na wzrost gospodarczy, jak i stan finansów

publicznych (m.in. nowe miejsca pracy, wyższe wpływy z podatków, efektywniej działający system opieki

zdrowotnej).

Kapitał społeczny

Aktywność społeczna

Warunkiem

współpracy

opartej na zaufaniu i punktem

wyjścia

dla

rozwoju

nowoczesnej gospodarki jest

kapitał społeczny.

Źródło: Diagnoza społeczna 2015

Pojęcie kapitału społecznego obejmuje z reguły to, co decyduje o zdrowych relacjach społecznych, dbaniu

o dobro wspólne i współpracy opartej na uogólnionym zaufaniu do ludzi. Podkreślić należy pozytywną rolę

kapitału społecznego dla rozwoju gospodarczego: kapitał społeczny ułatwia negocjacje, obniża koszty

transakcji, skraca proces inwestycyjny, zmniejsza korupcję, zwiększa rzetelność kontrahentów, sprzyja

długoterminowym inwestycjom i dyfuzji wiedzy, zapobiega nadużywaniu dobra wspólnego i zwiększa

solidarność międzygrupową, a także sprzyja społecznej kontroli działania władz. Przykładem dobrych

praktyk, jakie w tym zakresie obserwuje się na obszarach wiejskich, jest idea tworzenia i zaangażowania

lokalnej społeczności dla przyspieszenia lokalnego rozwoju gospodarczego poprzez formę Lokalnych Grup

Działania.

W Polsce istnieją stabilne podstawy do rozwoju kapitału społecznego rozumianego jako potencjał

współdziałania, osadzony w powiązaniach międzyludzkich i systemie wartości, który zgodnie z efektem

synergii może przynieść korzyści osobom wchodzącym w interakcje. Generalnie jednak obserwuje się

ograniczoną liczbę oddolnych działań na rzecz dobra wspólnego, a dominującą rolę odgrywa kapitał

wiążący (zamknięte kręgi kontaktów społecznych, ograniczonych przede wszystkim do członków rodziny

oraz znajomych) przy niewielkim udziale tzw. kapitału pomostowego (odnoszącego się do sieci pomiędzy

osobami należącymi do różnych społeczności). Polacy (szczególnie osoby młode) mają bardzo dobre

podstawy teoretyczne i wysokie kompetencje twarde (wykształcenie), jednocześnie niskie kompetencje

miękkie, przez co skuteczność kontaktów interpersonalnych jest ograniczona. Polacy są zdecydowanie

mniej ufni niż inne narody europejskie (w 2014 r. Polska pod tym względem znajdowała się na 48. miejscu

na świecie i na 22. w UE – wg European Social Survey). Doprowadza to do bierności, braku inicjatywy i

postaw przedsiębiorczych, obniżając potencjał społeczeństwa i możliwości rozwoju podmiotów

gospodarczych w przyszłości. Istnieje zatem uzasadniona konieczność rozwoju tych kompetencji, które

podniosłyby wartości głównych determinant kapitału społecznego, tj. zaufania i kondycji trzeciego sektora.

Instytucje społeczeństwa obywatelskiego w Polsce – jak wskazują liczne badania porównawcze – mają

charakter enklawowy i są jednymi z najsłabszych i relatywnie najmniej licznych w Europie. Od 2008 r.

obserwowane jest systematyczne zmniejszanie się liczby członków stowarzyszeń. W 2015 r. przeciętne

stowarzyszenie liczyło 30 osób, podczas gdy jeszcze 7 lat temu – 40. Na poziomie ok. 3000 rocznie

ustabilizowała się liczba nowo rejestrowanych stowarzyszeń w Polsce (w szczytowym roku 2001 było ich

5500).79

Liczba zatrudnionych w sektorze non-profit nieznacznie przewyższa 1% zatrudnionych w gospodarce

narodowej, a niemal połowa (45%) polskich stowarzyszeń i fundacji opiera się wyłącznie na pracy

Wg danych Stowarzyszenia Klon/Jawor.

społecznej. Mimo stopniowego wzrostu przychodów80 sektora pozarządowego, poważnym problemem jest

brak stabilności i przewidywalności finansowania oraz istotne rozwarstwienie tego sektora pod względem

potencjału (w 2014 r. 10% najzasobniejszych stowarzyszeń i fundacji rozporządzało aż 84% całego budżetu

sektora pozarządowego). Zróżnicowanie źródeł przychodów ma kluczowe znaczenie dla kondycji sektora

obywatelskiego, wciąż jednak ponad połowę budżetu organizacji pozarządowych stanowią krajowe

i zagraniczne źródła publiczne. Tylko 13% to wpływy z filantropii, a 16% to dochody z własnej działalności

ekonomicznej organizacji. Co więcej, zauważalny wzrost przychodów organizacji w skali globalnej nie

przekłada się na ich zdolność do powiększania indywidualnej i korporacyjnej filantropii.

Zdecydowana większość (9 na 10) organizacji sektora non-profit angażowała się w 2013 r. według GUS we

współpracę z innymi podmiotami. Aż 84% badanych organizacji deklarowało współpracę z sektorem

publicznym, w tym z jednostkami samorządu terytorialnego aż 72%. Drugim co do wielkości partnerem

sektora non-profit są inne podmioty tego sektora (57%). Powoduje to rosnące uzależnienie sektora nonprofit od sektora publicznego. Jednocześnie niekorzystnie na tę współpracę wpływa sposób, w jaki

instytucje publiczne realizują zadania, sięgając po zasoby organizacji pozarządowych. Jednostki samorządu

terytorialnego ponad 13-krotnie częściej zlecają organizacjom zadania publiczne, wykorzystując formułę

wspierania (co wymaga od organizacji przedstawienia wkładu własnego i powoduje zjawisko zaniżania ceny

zadania blokującego rozwój) niż powierzania zgodnie z dyspozycją ustawy o działalności pożytku

publicznego i wolontariacie. Badacze sektora obywatelskiego nazywają to zjawisko odwróceniem zasady

pomocniczości.

Przejawem słabej spójności społecznej i niewystarczającego kapitału społecznego jest także niskie

zaangażowanie Polaków w działania wolontariackie. Wolontariat to z jednej strony kształtowanie postaw

altruistycznych, a z drugiej realny wymiar wartości dodanej w gospodarce narodowej mierzonej jako koszt

zastąpienia pracy wolontariuszy zatrudnieniem pracowniczym. Wg danych GUS w wolontariat angażowało

się w 2011 r. jedynie 10,3% osób w wieku 15 lat i więcej. Ponadto, odmiennie niż w krajach o bardziej

rozwiniętej kulturze wolontariatu (gdzie struktura wieku wolontariuszy ma kształt litery „U" ilustrujący

większe zaangażowanie osób, które jeszcze nie rozpoczęły aktywności zawodowej, oraz tych, które właśnie

ją zakończyły), udział wolontariuszy-seniorów w wieku powyżej 65 lat poświęcających czas na wspomaganie

organizacji lub instytucji wynosił 9,1% i był tylko o 0,2% wyższy od wartości najniższej w grupie 25–34 lata.

Nastawienie na aktywność wolontariacką jest ważnym zadaniem szkoły.

Kapitał społeczny może być umacniany także poprzez sport, który doskonale nadaje się do kształtowania

postaw prospołecznych. Zakres podmiotowy oddziaływania jest w tym przypadku szeroki i obejmuje

zarówno samych uczestników współzawodnictwa sportowego, u których sport kształtuje określone

wartości, jak i osoby zaangażowane (nawet pośrednio) w jego organizację. Sport stwarza też możliwość

osobistego zaangażowania w działania na rzecz społeczności lokalnej, także w formie wolontariatu

sportowego. Potencjał społeczny sportu może być również wykorzystywany w procesie resocjalizacji czy

oddziaływania na grupy zagrożone wykluczeniem, takie jak młodzież z mniej uprzywilejowanych środowisk,

osoby niepełnosprawne.

Wpływ na budowanie kapitału społecznego ma również udział w wydarzeniach i inicjatywach o charakterze

kulturalnym, wzmacniających poczucie wspólnoty i tożsamości, co może odbywać się za pośrednictwem

bibliotek, domów kultury czy organizacji wydarzeń łączących w sobie wartości tradycyjne z patriotycznymi,

cementujących środowiska lokalne, obejmujące budowanie tożsamości w oparciu o lokalne dziedzictwo,

tworzenie przestrzeni do poszukiwań i inspiracji czy też miejsce spotkań dla różnych grup wiekowych

i zawodowych. Z danych odnoszących się do kultury wynika, że głównymi problemami, z jakimi mierzy się

ten obszar, są przede wszystkim: brak spójnej polityki kulturalnej, duże zróżnicowanie wydatków

publicznych na kulturę pomiędzy województwami/regionami, ograniczony dostęp do środków

niepublicznych i finansowanie jej głównie ze środków publicznych. Istotny jest również rozwój czytelnictwa

w Polsce, gdyż jak pokazują dane w 2014 r. osób w wieku 15 lat i więcej, które można uznać za

rzeczywistych czytelników (deklaracja przeczytania siedmiu lub więcej książek wciągu roku), było 11%.

Warto podkreślić, że w ciągu dekady 1994–2004 odsetek takich osób wynosił 22–24%.

80

Jak pokazują dane (Stowarzyszenie Klon/Jawor) w latach 2011-2014, mediana przychodów organizacji pozarządowych wzrosła z 18 tys. zł do

27 tys. zł.

Istotną rolę w rozwijaniu kapitału społecznego na poziomie lokalnym może i powinna odgrywać szkoła,

angażując w różnego rodzaju aktywności społeczność rodziców, uczniów i nauczycieli.

II. Cele i oczekiwane efekty

Poprawa jakości

kapitału ludzkiego

Zwiększenie udziału

kapitału

społecznego

społecznego

(ww

tym

rozwoju

społecznoorganizacji

gospodarczym

społeczeństwa

obywatelskiego)

kraju

w rozwoju

społecznogospodarczym

Kapitał ludzki o wysokich kompetencjach i kwalifikacjach dostosowanych do

wyzwań zmieniającej się rzeczywistości stanowi jeden z nieodzownych warunków

szybkiego rozwoju gospodarczego oraz poprawy jakości życia obywateli. Kluczowe

jest pomnażanie i wykorzystywanie potencjału wiedzy, umiejętności

i kreatywności, który pozwala na realizację aspiracji zawodowych, umożliwia

adaptację do ciągle pojawiających się zmian w gospodarce oraz jest niezbędny dla

tworzenia nowych, innowacyjnych rozwiązań. Jakość kapitału ludzkiego to również

kwestia lepszego zdrowia, co stanowi warunek niezbędny dla utrzymywania

aktywności zawodowej i społecznej oraz wysokiej jakości życia.

Warunkiem współpracy opartej na zaufaniu i punktem wyjścia dla rozwoju

nowoczesnej gospodarki jest kapitał społeczny, stanowiący obok zaufania

społecznego ważny komponent społeczeństwa obywatelskiego. Kształtowanie

świadomych i odpowiedzialnych postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności

oraz komunikacji, edukacja obywatelska i patriotyczna, mająca na celu budowę

wspólnoty, zwiększenie partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie

publiczne, rozwój dialogu społecznego i obywatelskiego, systemowe wspieranie

zorganizowanych form działalności społecznej i instytucji społeczeństwa

obywatelskiego, promowanie partnerskiej współpracy oraz rozwijanie potencjału

kulturowego i sportowego są warunkiem powodzenia planowanych działań

rozwojowych. Silne organizacje społeczeństwa obywatelskiego przyczyniają się do

budowy gęstej sieci społecznych powiązań i tworzenia wspólnoty81. Wypełniają

także ważne funkcje wspierające rozwój państwa i gospodarki, takie jak tworzenie

miejsc pracy, rozwój ekonomii społecznej, kontrola i monitoring władzy,

rzecznictwo interesów, integracja społeczna, kształcenie liderów i wiele innych.

Dla rozwoju kapitału społecznego ogromną szansą jest także wykorzystanie

dotychczasowych doświadczeń z podejścia LEADER (RLKS) oraz możliwości

oferowanych przez jego zinstytucjonalizowane formy, jakie oferują Rada Dialogu

Społecznego oraz wojewódzkie rady dialogu społecznego, które poprzez

zaangażowanie partnerów społecznych w kształtowanie polityki społecznogospodarczej kraju (od projektowania jej założeń, przez implementację, ewaluację

i korektę) mogą realnie współuczestniczyć w polityce rozwojowej kraju.

Poprawa jakości kapitału ludzkiego i społecznego będzie efektem lepszego funkcjonowania systemu

oświaty, szkolnictwa wyższego, sfery uczenia się dorosłych, ochrony zdrowia, dostępu do dóbr kultury,

a także rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Lepiej wykształcone społeczeństwo to większe szanse na

znalezienie dobrej pracy, a także wszechstronny rozwój. Jednak obecnie i w przyszłości nie wystarczy, by

rozwój ten opierał się jedynie na wykształceniu nabytym w młodości. Koniecznością staje się uczenie się

dorosłych w różnych formach i miejscach oraz nabywanie nowych umiejętności umożliwiających zmianę

zawodu. Potrzebne jest promowanie uczenia się w pracy oraz w aktywności społecznej, czyli uczenia się

przez całe życie. Środowisko pracy i aktywności społecznej było dotychczas niedoceniane jako naturalne

środowisko uczenia się dorosłych. Działania mające na celu poprawę dostępu i jakości opieki zdrowotnej

przyczynią się do polepszenia warunków życia ludności w Polsce, co przełoży się na wydłużenie życia kobiet

i mężczyzn. Wzrośnie wzajemne zaufanie obywateli (w tym przedsiębiorców), co sprzyjać będzie

wypracowywaniu lepszych rozwiązań na rzecz rozwoju kraju.

Elementarz III sektora, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2005, str. 18-19

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość w roku

2020

Wartość w

roku 2030

Źródło

danych

Osoby dorosłe uczestniczące w kształceniu

lub szkoleniu (w wieku 25–64 lata)

%

3,5

(2015)

4,2

9

GUS

Stopa bezrobocia absolwentów szkół

prowadzących kształcenie zawodowe wg

BAEL

%

38,8

(2015)

36

21

GUS

Przeciętne trwanie życia w zdrowiu

(HLY)

lata

kobiety: 62,7

mężczyźni

59,2

(2014)

kobiety

i mężczyźni

podwyższenie

wartości

wskaźnika

kobiety: 75

mężczyźni: 69

Eurostat

Wskaźnik zaufania do władz lokalnych

miasta/gminy

%

49,5

(2015)

wzrost

wzrost

GUS

Udział osób zatrudnionych w III sektorze w

stosunku do ogółu zatrudnionych w

gospodarce narodowej

%

0,9

2

3

GUS

IV. Kierunki interwencji

1.

Lepsze dopasowanie edukacji i uczenia się do potrzeb nowoczesnej gospodarki

Istotnym obciążeniem dla wzrostu gospodarczego Polski jest duży odsetek osób dorosłych z niskim

poziomem umiejętności zawodowych, a także tzw. umiejętności uniwersalnych, pozwalających na ich

wykorzystanie w wielu różnych profesjach. Osoby te są wykluczone z działań innowacyjnej gospodarki, nie

tworzą stabilnej grupy odbiorców produktów i usług takiej gospodarki. Jednym z bardziej widocznych

przejawów tego problemu jest mała zdolność do uczestniczenia w rynku produktów i usług cyfrowych oraz

obniżenie mobilności zawodowej ze względu na niski poziom umiejętności ogólnych/uniwersalnych (np.

rozumienia tekstów, znajomości języków obcych, umiejętności cyfrowych, myślenia matematycznego,

zdolności uczenia się, przedsiębiorczości, aktywnego uczestnictwa w kulturze i życiu społecznym). Badania

OECD realizowane m.in. w Polsce pokazały, że problem zbyt niskich umiejętności ogólnych dotyczy około

20% dorosłych. W zakresie umiejętności cyfrowych ten odsetek jest jeszcze wyższy. Według danych

Eurostatu ok. 60% osób dorosłych w Polsce nie ma podstawowych umiejętności cyfrowych82. Polskę na tle

innych krajów Unii Europejskiej cechuje relatywnie niski poziom kompetencji osób dorosłych, a także

bardzo niskie zaangażowanie dorosłych Polaków oraz przedsiębiorstw w inwestowanie w kapitał ludzki

(poprzez nabywanie nowych kompetencji po zakończeniu edukacji w ramach szkoły lub uczelni). Wzrost

udziału osób dorosłych w edukacji i wzmocnienie doradztwa edukacyjno-zawodowego, a także rozwój

oferty kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych, adresowanej do osób dorosłych, stają się

głównymi wyzwaniami w obszarze wyrównywania dostępu do uczenia się przez całe życie dla osób

dorosłych.

Jednocześnie z uwagi na fakt, że Polskę charakteryzuje wysoki poziom uczestnictwa w edukacji formalnej,

to głównym wyzwaniem stawianym przed systemem oświaty jest zapewnienie jak najwyższej jakości

nauczania oraz lepsze przygotowanie uczniów do przyszłego zatrudnienia, poprzez poprawę efektów

uzyskiwanych na skutek procesu edukacyjnego. Istotnym jest również dążenie do wyrównywania szans

edukacyjnych w szczególności mieszkańców wsi i małych miast. W pierwszej kolejności wymagać to będzie

wdrożenia nowej struktury szkół w ramach reformy systemu oświaty, a także przeprowadzenia związanych

z tym zmian programowych, które mają przygotować szkoły do osiągnięcia ww. wyzwań. Rozpoczęta już

reforma systemu edukacji stanowi pierwszy krok w budowaniu systemu oświaty lepiej dostosowanego do

wymagań współczesności i potrzeb gospodarczych. Kładzie szczególny nacisk na wzmocnienie roli szkoły

w budowaniu kompetencji niezbędnych do funkcjonowania we współczesnym świecie (przedsiębiorczości,

kreatywności, uczestnictwa w życiu gospodarczym), zakłada zmiany w kształceniu zawodowym

Eurostat: http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/isoc_sk_dskl_i

(podwyższanie jakości kształcenia, poprawa statusu i renomy szkół zawodowych, nowe poziomy

wykształcenia – tzw. szkoły branżowe), upraszcza wprowadzanie innowacji i eksperymentów

pedagogicznych, pozwalających na większe zaangażowanie i kreatywność nauczycieli. Wychodząc

naprzeciw globalnym wyzwaniom wynikającym z procesów demograficznych i migracyjnych, reforma

wprowadza nową formę organizacyjną edukacji dla uczniów, którzy przybywają z zagranicy (zarówno dla

obywateli polskich, jak i cudzoziemców) – oddział przygotowawczy. Jest to specjalny oddział szkolny,

możliwy do utworzenia także w trakcie trwania roku szkolnego w celu umożliwienia szybkiego

i efektywnego włączenia do wspólnej nauki z polskimi rówieśnikami uczniów z rodzin migranckich, którzy

mają problemy w komunikacji, wynikające z nieznajomości lub słabej znajomości języka polskiego, lub

trudności adaptacyjne, związane z wcześniejszym kształceniem za granicą.

Potencjał badawczo-naukowy i dydaktyczny uczelni nie jest wykorzystywany w sposób efektywny. Polskie

uczelnie przegrywają konkurencję międzynarodową na arenie badawczej, o czym świadczy coraz niższa

pozycja w rankingach uniwersytetów. Dlatego też przeprowadzona zostanie kompleksowa reforma

szkolnictwa wyższego. Gruntownej zmiany wymaga system finansowania uczelni, a także sposób

zarządzania szkołami wyższymi. Konieczne jest umiędzynarodowienie szkolnictwa wyższego i nauki,

zintensyfikowanie współpracy nauki i biznesu, stworzenie nowych ścieżek kariery akademickiej oraz

podniesienie jakości kształcenia, w tym dostosowanie kompetencji studentów do realnych potrzeb rynku

pracy. Zmiany służące tym celom zostaną ujęte w przygotowywanej Ustawie 2.0, która stanowi kluczowy

element Strategii na rzecz doskonałości naukowej, nowoczesnego szkolnictwa wyższego, partnerstwa

z biznesem oraz społecznej odpowiedzialności nauki, ogłoszonej we wrześniu 2016 r. (Filar I – Konstytucja

dla nauki).

Działania do 2020 r.

 Zmiana struktury szkolnictwa, przyczyniająca się do wyrównania szans, podniesienia jakości edukacji.

Docelowa struktura szkolnictwa będzie obejmowała: 8-letnią szkołę podstawową, 4-letnie liceum

ogólnokształcące, 5-letnie technikum, 3-letnią branżową szkołę I stopnia, 2-letnią branżową szkołę

II stopnia, szkołę policealną oraz 3-letnią szkołę specjalną przysposabiającą do pracy.

 Poprawa innowacyjności kształcenia83 m.in. poprzez: zmiany podstaw programowych (większy nacisk

na kompetencje uniwersalne: komunikowanie się w języku ojczystym i w językach obcych,

kreatywność, inicjatywność, przedsiębiorczość, innowacyjność, umiejętność pracy zespołowej oraz na

wsparcie uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych), co spowoduje zmiany w programach

nauczania i podręcznikach, metodach mierzenia efektów kształcenia, metodach kształcenia

i doskonalenia nauczycieli, metodach pracy szkoły (metody projektowe, wykorzystanie technologii

ICT), podnoszenie kompetencji kadry zarządzającej szkół, większe angażowanie rodziców w proces

edukacyjny, kształcenie kompetencji analitycznych (m.in. umiejętności wyszukiwania i selekcji

informacji, korzystania z danych statystycznych, kontekstowej operacjonalizacji wiedzy) i społecznych

uczniów (współpracy, rozwiązywania problemów, działania w środowisku lokalnym i na jego rzecz).

 Dopasowanie szkolnictwa zawodowego do potrzeb nowoczesnej gospodarki – współpraca szkół

i samorządów lokalnych z pracodawcami, silniejszy nacisk na kształtowanie umiejętności

praktycznych (w tym zwiększenie wymiaru stażu i praktyk realizowanych u pracodawców oraz

umożliwianie kształcenia w rzeczywistym środowisku pracy – rozwój i upowszechnianie kształcenia

dualnego), modernizacja oferty i treści kształcenia i szkolenia zawodowego, monitorowanie rynku

pracy pod kątem zapotrzebowania na zawody, doradztwo i poradnictwo zawodowe, popularyzacja

szkolnictwa zawodowego wśród uczniów i ich rodziców, podnoszenie kompetencji i kwalifikacji

nauczycieli prowadzących kształcenie w szkołach zawodowych, silniejsze zaangażowanie

przedsiębiorców/pracodawców w tym obszarze, poprawa jakości i dostępu do informacji

o potrzebach kompetencyjnych dla rynku pracy i racjonalizacja wyboru ścieżki edukacyjnej.

83

Zgodnie z przyjętymi zmianami w systemie oświaty działalność innowacyjna ma być integralnym elementem działalności szkoły. Szkoła będzie

zobowiązana do kształtowania u uczniów postaw przedsiębiorczości i kreatywności, sprzyjających aktywnemu uczestnictwu w życiu gospodarczym,

w tym poprzez stosowanie w procesie kształcenia innowacyjnych rozwiązań programowych, organizacyjnych lub metodycznych. Zniesienie

wymogów formalnych, warunkujących realizację innowacji, wyzwoli kreatywność uczniów i nauczycieli. Przy czym nauczyciele będą wspierani

w ramach nadzoru pedagogicznego.

 Uelastycznienie struktury szkolnictwa zawodowego i zapewnienie dostępu do dalszego kształcenia –

wprowadzenie dwustopniowej szkoły branżowej zwiększającej drożność kształcenia zawodowego

i ułatwiającej jej absolwentom podejmowanie wyborów edukacyjnych i zawodowych.

 Objęcie placówek doskonalenia nauczycieli obowiązkiem akredytacji przyczyniające się do poprawy

jakości ich pracy i do podnoszenia kompetencji nauczycieli.

 Rozwój szkolnictwa wyższego zgodnie z trzema filarami Strategii dla szkolnictwa wyższego i nauki,

ogłoszonej 9 września 2016 r. – Konstytucja dla nauki, Innowacje dla gospodarki, Nauka dla Ciebie,

w kierunku systemu efektywnie współpracującego z otoczeniem (gospodarczym, społecznym,

kulturowym), bazującego na bardziej autonomicznych i odbiurokratyzowanych uczelniach,

promującego: doskonałość naukową opartą na jakości, funkcjonowanie interdyscyplinarnych

zespołów badawczych, zrównanie w dostępie do finansowania uczelni niepublicznych o najwyższej

jakości kształcenia.

 Dopasowanie szkolnictwa wyższego do potrzeb nowoczesnej gospodarki – realizacja programów

kształcenia dostosowanych do potrzeb rynku pracy, rozwijanie sieci współpracy między szkołami

wyższymi a przedsiębiorcami i innymi podmiotami (np. NGO, partnerzy społeczni), szersze

zaangażowanie praktyków w proces edukacyjny (np. w zakresie oferty dydaktycznej tworzonej

i realizowanej wspólnie przez uczelnie i przedsiębiorców), realizacja wdrożeniowej ścieżki kariery

akademickiej (doktoraty wdrożeniowe), wsparcie kół naukowych, ewaluacja efektów kształcenia

w kontekście powiązania z potrzebami gospodarki, udział studentów w wysokiej jakości programach

stażowych i praktykach zawodowych.

 Tworzenie sprzyjających warunków do zastosowania w edukacji nowych rozwiązań

teleinformatycznych poprzez zagwarantowanie dostępu do szybkich łączy i usług online wszystkim

placówkom edukacyjnym w kraju oraz stworzenie jednej wspólnej dla całego kraju sieci edukacyjnej.

 Wsparcie zarządzania i rozwój kadr na uczelniach – wprowadzanie nowych rozwiązań w zakresie

zarządzania procesem kształcenia oraz aktualizacji kompetencji kadr uczelni; działania podnoszące

kompetencje zarządcze kadr kierowniczych i administracyjnych, uwzględniające też konieczność

łączenia większej liczby ról (nauczyciel, lider, koordynator projektów, menedżer, mentor, opiekun

naukowy, wynalazca, popularyzator nauki); konsolidacja niektórych uczelni w następstwie

postępujących zmian demograficznych; realizacja tzw. trzeciej misji uczelni (np. wsparcie

Uniwersytetów III Wieku, Uniwersytetu II Wieku, Uniwersytetu Młodego Odkrywcy); wprowadzenie

zmian prawnych, dających uczelniom nowe możliwości potwierdzania efektów uczenia się osób

dorosłych.

Działania do 2030 r.

 Kształtowanie u uczniów postaw prospołecznych, w tym poprzez stwarzanie warunków do działania

w szkole wolontariuszy, stowarzyszeń i innych organizacji (w szczególności harcerskich).

 Poprawa umiejętności osób dorosłych oraz ich udziału w edukacji (w tym osób o niskich

kwalifikacjach) m.in. poprzez: wzmocnienie doradztwa edukacyjno-zawodowego, rozwój elastycznej,

adresowanej do osób dorosłych oferty placówek funkcjonujących w społeczności lokalnej (w tym

zwłaszcza na terenach wiejskich i w małych miastach), promocję innych form uczenia się dorosłych

(uczenie się przez działanie, uczenie się w miejscu pracy oraz rozwijanie kompetencji przez realizację

działań społecznych), promocję korzyści z uczenia się przez całe życie, wdrażanie i upowszechnienie

możliwości uznawania oraz potwierdzania wiedzy i umiejętności nabytych nieformalnie różnymi

drogami (np. w pracy zawodowej, w wolontariacie) powiązanie kształcenia i szkolenia dorosłych

z europejskimi standardami nabywania kwalifikacji, szersze wykorzystanie istniejących instrumentów

wsparcia (np. kwalifikacyjne kursy zawodowe, Krajowy Fundusz Szkoleniowy), rozwój kompetencji

i umiejętności miękkich poprzez działania praktyczne w ramach edukacji pozaformalnej, stałe

monitorowanie umiejętności osób dorosłych, w tym przez uczestnictwo w międzynarodowych

badaniach w tym zakresie.

 Upowszechnienie podmiotowych systemów finansowania usług rozwojowych, które pozwolą na

proste i szybkie finansowanie usług doradczych lub szkoleniowych wybranych przez przedsiębiorcę

oraz finansowanie zwrotne specjalistycznych szkoleń/kursów dla profesjonalnych kadr gospodarki

(w oparciu o określone standardy systemu zapewniania jakości usług).

 Umiędzynarodowienie i otwarcie polskich szkół wyższych na innowacje (zwłaszcza w kontekście

poprawy pozycji uczelni w rankingach międzynarodowych) m.in. poprzez utworzenie Narodowej

Agencji Wymiany Akademickiej, której zadaniem będzie wspieranie międzynarodowej wymiany

naukowej i edukacyjnej oraz promocji polskiego szkolnictwa wyższego, stworzenie otoczenia

prawnego sprzyjającego innowacyjności i komercjalizacji wyników badań naukowych przez uczelnie

i jednostki naukowe, stworzenie warunków, które pozwolą na zatrudnianie w Polsce zagranicznych

uczonych z dorobkiem naukowym, zachęcanie studentów pochodzących spoza Unii Europejskiej do

podejmowania studiów na polskich uczelniach.

Projekty strategiczne

Reforma szkolnictwa wyższego – przygotowana przez środowisko naukowe, w szczególności zorientowana

na poszukiwanie nowych rozwiązań w zakresie wykorzystania potencjału badawczo-naukowego

i dydaktycznego uczelni. Reforma przewiduje m.in. wyodrębnienie trzech typów uczelni: badawczych

(prowadzących badania naukowe o znaczeniu międzynarodowym, dostarczających nauce i gospodarce

wysokiej klasy specjalistów, oraz prowadzących studia wyższe na wysokim poziomie, umożliwiające

włączenie studentów od początku kształcenia w projekty naukowe); badawczo-dydaktycznych

(prowadzących kształcenie specjalistów oraz badania naukowe, uwzględniające przede wszystkim potrzeby

regionu); zawodowych (skupionych na działalności dydaktycznej, włączających praktyków w proces

kształcenia, ukierunkowanych na dostarczanie lokalnemu i regionalnemu rynkowi pracy specjalistów

w deficytowych obszarach). Reforma obejmować będzie także system oceny jakości, kwestie finansów,

mienia jednostek w systemie szkolnictwa wyższego. W ramach projektu zostanie również wprowadzony

nowy model kształcenia na poziomie wyższym w celu lepszego dopasowania kompetencji studentów

i doktorantów do potrzeb rynku pracy.

Zintegrowany System Kwalifikacji (ZSK) – projekt obejmujący wdrożenie Zintegrowanego Systemu

Kwalifikacji (ZSK), który podniesie poziom i jakość kapitału ludzkiego w Polsce (poprzez wzrost liczby osób

uczących się i zwiększenie efektywności inwestycji w kapitał ludzki).

Inicjatywa na rzecz umiejętności – program promujący uczenie się w różnych formach przez całe życie,

obejmujący ponadresortowe podejście do kształcenia kompetencji i umiejętności Polaków, oparty na

nowym modelu kształcenia dorosłych bazującym na edukacji pozaformalnej, uznawaniu efektów edukacji

innej niż formalna (pozaformalnej i uczenia się nieformalnego) oraz szerszej dostępności do usług

zintegrowanych dla obywateli, w których oferty edukacyjne połączone są z usługami z innych zakresów

(promocja przedsiębiorczości i zatrudnienia, wsparcie rodziny, uczestnictwo w kulturze, aktywność

społeczna).

Szkoła dla innowatora – przygotowanie kompleksowego systemu kształcenia innowatorów, obejmującego

różne szczeble edukacji (m.in. przegląd i ewentualne uzupełnienie podstawy programowej kształcenia

ogólnego o treści wspierające rozwijanie kompetencji proinnowacyjnych uczniów oraz wspieranie

nauczycieli w zakresie doboru i stosowania metod nauczania rozwijających kompetencje proinnowacyjne

uczniów) oraz wzmocnienie zasobów funkcjonujących w ramach tego systemu (kształcenie i doskonalenie

nauczycieli).

Edukacj@ w społeczeństwie cyfrowym – zapewnienie wyposażenia i infrastruktury dla rozwijania

kompetencji uczniów i nauczycieli w zakresie stosowania TIK w procesie edukacyjnym. Komponentem

projektu będzie Ogólnopolska Sieć Edukacyjna.

Nowoczesne kadry dla polskiego przemysłu (szkolnictwo zawodowe) – nowy model współpracy

szkolnictwa zawodowego z gospodarką w tym m.in. kształcenie połączone z praktyką zawodową

u pracodawcy, aktywny udział przemysłu w przygotowaniu programów nauczania, rozwój centrów

kształcenia praktycznego, modułowej oferty edukacyjnej, kwalifikacyjnych kursów zawodowych itp.

Studiuj i pracuj w Polsce – projekt zmierzający do likwidacji luki kapitału ludzkiego w sektorach

strategicznych polskiej gospodarki, poprzez zachęcanie studentów cudzoziemców do studiowania i pracy

w Polsce, jak również wsparcie studiowania w Polsce dzieci polskich repatriantów. Projekt będzie

obejmował stworzenie Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej, wspierającej międzynarodową wymianę

naukową i edukacyjną oraz promocję polskiego szkolnictwa wyższego. Agencja będzie realizowała działania

mające na celu wsparcie możliwości studiowania w Polsce przez cudzoziemców oraz studiowania

w międzynarodowym kontekście przez polskich studentów i doktorantów, a także zwiększania poziomu

mobilności młodych naukowców oraz liczby wybitnych naukowców i nauczycieli akademickich z zagranicy

w Polsce.

2.

Poprawa stanu zdrowia obywateli oraz efektywności systemu opieki zdrowotnej

Poprawa stanu zdrowia obywateli zależy przede wszystkim od zmian w stylu i środowisku życia, które mają

istotny wpływ na powstawanie wielu chorób, tzw. chorób cywilizacyjnych. Koszty ich leczenia (liczone

w dziesiątkach miliardów złotych rocznie) wielokrotnie przekraczają wydatki przeznaczane na zapobieganie

tym chorobom. Szczególnie istotne w świetle zachodzących zmian społeczno-demograficznych oraz

związanych ze stylem życia i pracy (upowszechnienie telewizji, masowe wykorzystanie komputerów;

dominacja transportu samochodowego) staje się promowanie profilaktyki, aktywności fizycznej

i właściwego odżywiania się.

Umieralność i przeciętna długość życia w Polsce są wciąż na poziomie gorszym niż wynoszą średnie

wskaźniki dla krajów Unii Europejskiej, a poprawa tych wskaźników nie następuje w wystarczająco szybkim

tempie84. Zachorowalność na choroby cywilizacyjne jest jedną z głównych przyczyn dezaktywacji

zawodowej osób w wieku produkcyjnym, a także przyczynia się do niższej produktywności osób

zatrudnionych. Rosnące koszty leczenia chorób cywilizacyjnych wraz z niekorzystnymi prognozami

demograficznymi mogą w długoterminowej perspektywie istotnie ograniczać przyszły rozwój gospodarczy

kraju. Istnieje zatem konieczność poprawy ogólnej sytuacji zdrowotnej polskiego społeczeństwa.

Większa efektywność systemu opieki zdrowotnej zależy od szeregu różnych czynników: od sposobu

finansowania począwszy, poprzez precyzyjne określenie zakresu świadczonych usług zdrowotnych (na

różnych szczeblach systemu ochrony zdrowia, z integralną rolą ich jakości, kompleksowości i dostępności),

posiadanych zasobów finansowych, kadrowych oraz infrastrukturalnych, po rezultat, jaki zostaje osiągnięty

w wyniku podejmowanych interwencji i rozwiązań systemowych.

Przeprowadzona diagnoza wskazuje, że system ochrony zdrowia jest istotnie niedofinansowany,

postępująca komercjalizacja nie uwzględnia w wystarczającym stopniu pacjenta, zadania z zakresu zdrowia

publicznego nie są prawidłowo realizowane. Nieoptymalny podział obowiązków pomiędzy Ministrem

Zdrowia a Narodowym Funduszem Zdrowia (NFZ) utrudnia sprawowanie nadzoru nad systemem. Wskazane

niedomagania stanowią asumpt do przeprowadzenia reformy systemu ochrony zdrowia w Polsce (projekt

strategiczny pn. Reforma służby zdrowia znajduje się w obszarze Instytucje prorozwojowe i strategiczne

zarządzanie rozwojem). Reforma zakłada, że dostęp do świadczeń zdrowotnych będzie uprawnieniem

obywatelskim albo rezydenckim. Zlikwidowany zostanie NFZ, a jego kompetencje zostaną przejęte przez

Ministra Zdrowia oraz zależne od niego wojewódzkie urzędy zdrowia. Wraz z likwidacją NFZ finansowanie

świadczeń będzie realizowane w ramach państwowego funduszu celowego (dysponentem będzie Minister

Zdrowia), finansowanego ze środków pochodzących z podatku dochodowego od osób fizycznych oraz

uzupełniającej dotacji z budżetu państwa. Wraz ze zmianą systemu finansowania wprowadzony zostanie

nowy sposób kontraktowania świadczeń gwarantowanych. Tworzone będą sieci szpitali o różnych

poziomach referencyjnych, które otrzymają ryczałt na leczenie pacjentów na określonych zasadach.

Reforma służby zdrowia obejmie również podstawową opiekę zdrowotną (POZ) oraz ambulatoryjną opiekę

specjalistyczną (AOS), która zostanie połączona z leczeniem szpitalnym. Zmiany w zakresie POZ obejmą

zarówno organizację opieki (stworzenie zespołów POZ), jak i rolę w systemie (koordynację leczenia).

W miejsce dotychczas istniejących instytucji działających na rzecz zdrowia powołany zostanie Urząd

Zdrowia Publicznego. W jego kompetencji znajdą się takie kwestie jak profilaktyka zdrowotna,

przeciwdziałanie uzależnieniom oraz promocja zdrowia.

Reorganizacji systemu ochrony zdrowia towarzyszyć będzie również zmiana sposobu podejmowania decyzji

oraz myślenia o innowacji i jej znaczeniu w ochronie zdrowia. Szczególną rolę w przyszłym systemie

odgrywać będą mapy potrzeb zdrowotnych, umożliwiające prawidłową identyfikację i zaspokajanie potrzeb

zdrowotnych obywateli oraz planowanie inwestycji w ochronie zdrowia. Jednym z narzędzi wspomagania

84

Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, red. B. Wojtyniak,

P. Goryński, B. Moskalewicz, Warszawa 2012 r., str. 11 i 12.

decyzji o inwestycjach jest instrument oceny wniosków inwestycyjnych w sektorze zdrowia (IOWISZ).

Podejście to będzie rozwijane w kolejnych projektach tworzenia narzędzi analitycznych, pozwalających

zwiększyć prawidłowość i efektywność podejmowania decyzji w takich obszarach jak wybór projektów

badawczo-rozwojowych oraz komercjalizacja technologii medycznych wspieranych ze środków publicznych

(dostępnych np. w ramach NCBiR i PFR).

Rozwój narzędzi wspomagania decyzji wynika z konieczności oceny szans na refundację czy wpisania

technologii medycznej do koszyków świadczeń w Polsce i na świecie. W sektorze zdrowia, inaczej niż

w innych dziedzinach gospodarki, wczesna ocena technologii medycznych (a więc projektów, które na

różnym etapie rozwoju mogą być finansowane) jest możliwa z uwagi na obowiązkową rejestrację badań

klinicznych a priori i zwykle dostępne wczesne wyniki z badań wcześniejszych faz i/lub wyniki pośrednie

przed zakończeniem eksperymentu (preliminary & interim results). Szersze stosowanie wypracowanych na

świecie metod, takich jak horizon scanning, ocena technologii medycznych (Health Technology Assessment,

HTA) czy ocena potencjału zaspokojenia, tzw. unmeet needs, w danej jednostce chorobowej służyć będzie

minimalizacji ryzyka inwestycyjnego.

W celu wzrostu efektywności systemu będą rozwijane nowoczesne formy świadczenia usług medycznych

i opieki zdrowotnej, łączące elementy telekomunikacji, informatyki oraz medycyny (telemedycyna). Z jednej

strony wykorzystanie nowoczesnych technologii pozwoli na zmianę „tradycyjnego”, kapitałochłonnego

lecznictwa w nowoczesne e-zdrowie, skutkując poprawą jakości usług ochrony zdrowia oraz

oszczędnościami w tym sektorze, z drugiej zaś w połączeniu z pracami badawczo-rozwojowymi nad

innowacyjnymi rozwiązaniami, ochrona zdrowia ma szansę stać się jednym ze strategicznych sektorów, na

których warto budować przewagi konkurencyjne polskiej gospodarki (biotechnologia, przemysł

farmaceutyczny itp.). Budowa przewagi konkurencyjnej powinna odbywać się dwutorowo – z jednej strony

poprzez wprowadzanie i popieranie innowacji medycznej, zarówno na etapie prac badawczo-rozwojowych,

jak i komercjalizacji, ale również poprzez wykorzystanie dostępnych zasobów oraz istniejącego systemu

udzielania świadczeń opieki zdrowotnej w celu rozwoju turystyki medycznej w Polsce. Działania skupione

będą na kilku perspektywicznych obszarach: telemedycznych rozwiązaniach hybrydowych (pozwalających

m.in. na monitorowanie i sterowanie rehabilitacją pacjenta w warunkach domowych), bioinformatyce

(obejmującej modelowanie, algorytmy i oprogramowanie dla celów diagnostycznych i terapeutycznych),

biocybernetyce (wszczepialnych implantach, sztucznych narządach przeznaczonych do zastąpienia lub

wsparcia upośledzonych funkcji narządów oraz systemach je wspomagających), tzw. wearables

(informatycznych wyrobach medycznych do noszenia, również usieciowionych), a także technologiach

telemedycznych stosowanych w diagnostyce i terapii, wspierających opiekę skoordynowaną (pozwalających

m.in. na konsultacje medyczne na odległość).

Istotny będzie rozwój prac badawczo-rozwojowych w przemyśle farmaceutycznym w Polsce nie tylko

w segmencie nowych substancji czynnych i badań klinicznych, ale również technologii poprawiających

farmakodynamikę, farmakokinetykę leku czy compliance.

Polska posiada znaczny potencjał rozwojowy w zakresie turystyki medycznej. Turystyka medyczna wykracza

zdecydowanie poza usługi oferowane przez polskie uzdrowiska. Popularność zyskuje również turystyka

relaksacyjna (wellness) oraz zdrowotna. Najlepsze perspektywy rozwoju ma turystyka zdrowotna –

świadczenia opieki zdrowotnej w Polsce są udzielane na bardzo wysokim poziomie, z wykorzystaniem

nowoczesnych metod, w znacznie niższej cenie niż w innych państwach wysokorozwiniętych85.

Jednocześnie rozwojowi rynku turystyki medycznej sprzyjają odpowiednie regulacje prawne na poziomie

europejskim dotyczące praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej. Polska już obecnie stanowi

trzeci najczęściej wybierany kierunek turystyki zdrowotnej przez obywateli Unii Europejskiej.

Działania do 2020 r.

 Poprawa efektywności funkcjonowania systemu ochrony zdrowia – ukierunkowanie modelu

organizacji i finansowania opieki zdrowotnej na formy sprzyjające jej koordynacji i kompleksowości

na wielu poziomach, a w tym w szczególności wspieranie rozwoju różnych form opieki zintegrowanej,

poprawiające pozycję pacjenta w systemie ochrony zdrowia oraz zapewniające lepsze wykorzystanie

W szczególności usługi z zakresu stomatologii, protetyki, chirurgii estetycznej i bariatrycznej.

zasobów; wprowadzenie sprawdzonych form organizacji opieki koordynowanej (OOK);

wprowadzenie i koordynacja wczesnej rehabilitacji kompleksowej (medycznej, społecznej

i zawodowej); poprawa jakości danych oraz rozwój narzędzi analitycznych do prognozowania

chorobowości, poprawa efektywności sposobu finansowania usług w systemie ochrony zdrowia

(m.in. doprecyzowanie zakresu koszyka świadczeń zdrowotnych, optymalizacja taryfikatorów wyceny

usług medycznych); poprawa systemu informacji w służbie zdrowia, monitoring zapotrzebowania na

kadry medyczne, infrastrukturę oraz identyfikacja „białych plam” w opiece zdrowotnej; poprawa

wykrywalności chorób we wczesnych stadiach rozwojowych, przebudowa systemu refundacji

wyrobów medycznych.

 Poprawa jakości świadczeń medycznych – podejmowanie i wspieranie działań projakościowych

(akredytacji, przekształceń, restrukturyzacji, alokacji zasobów); poprawa jakości zarządzania

i kontroli; wdrożenie rejestru zdarzeń niepożądanych; poprawa zarządzania ryzykiem medycznym;

wsparcie rozwiązań projakościowych na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej.

 Rozwijanie nowoczesnych form świadczenia usług medycznych i opieki zdrowotnej, łączące elementy

telekomunikacji, informatyki oraz medycyny (telemedycyna). Wykorzystanie nowoczesnych

technologii pozwoli na zmianę „tradycyjnego”, kapitałochłonnego lecznictwa w nowoczesne

e-zdrowie.

 Poprawa systemu kształcenia kadr medycznych (kadra lekarska, pielęgniarska i inny personel

medyczny) m.in. poprzez: zwiększenie oferty dydaktycznej uczelni medycznych, wprowadzenie

zachęt do podejmowania kształcenia na kierunkach deficytowych, wsparcie szkoleniowe dla lekarzy

w zakresie umiejętności oceny zakresu ograniczeń funkcjonalnych spowodowanych naruszeniem

sprawności organizmu, powiązane z orzecznictwem lekarskim o niepełnosprawności,

a przyszłościowo także o niesamodzielności i jej stopniu, rozwój kształcenia praktycznego (np.

symulacyjnego) oraz podyplomowego (w tym kształcenia specjalizacyjnego); optymalizacja kadr

(i procesu ich kształcenia) do zmieniających się potrzeb epidemiologiczno-demograficznych

i wdrażanych rozwiązań technologicznych, kształcenie tzw. „liderów zmiany” dla sektora zdrowia

publicznego, powoływanie nowych zawodów, odpowiadających na zapotrzebowanie w systemie

ochrony zdrowia.

 Zmiana priorytetów badawczo-rozwojowych oraz komercjalizacji w zakresie technologii medycznych,

przy uwzględnieniu progów inwestycyjnych oraz okresu zwrotu z inwestycji i potencjału polskich

badaczy i przedsiębiorstw. Opracowanie narzędzi wspomagania decyzji wyboru projektów do

realizacji z udziałem środków publicznych – dotyczy środków na badania i rozwój oraz komercjalizację

leków i wyrobów medycznych.

 Programy PPP finansowania badań i rozwoju oraz komercjalizacji innowacyjnych leków i wyrobów

medycznych prowadzone w Polsce.

 Programy promocji polskich świadczeniodawców usług opieki zdrowotnej za granicami kraju.

Działania do 2030 r.

 Rozwój e-zdrowia, w tym systemów informacyjnych w ochronie zdrowia – wykorzystanie systemów

teleinformatycznych w zakresie udzielania świadczeń opieki zdrowotnej oraz zwiększenia

efektywności systemu ochrony zdrowia. Elementem nowych rozwiązań będzie stała poprawa

mechanizmów planowania inwestycji w ochronie zdrowia w oparciu o mapowanie potrzeb

zdrowotnych – służyć temu będzie m.in. instrument oceny wniosków inwestycyjnych w sektorze

zdrowia (IOWISZ) – narzędzie analityczne, pozwalające na podejmowanie (na podstawie szeregu

miarodajnych i obiektywnych kryteriów) uzasadnionych decyzji o alokowaniu środków w systemie

ochrony zdrowia. Planowane jest również wykorzystanie e-usług publicznych do realizacji celów

e-zdrowia, informatyzacja podmiotów działających w systemie ochrony zdrowia, wprowadzenie

bezpiecznego podpisu elektronicznego przez pacjenta oraz osobę świadczącą usługi z zakresu opieki

zdrowotnej, integracji systemów teleinformatycznych funkcjonujących wewnątrz systemu ochrony

zdrowia, wprowadzenie rejestru usług medycznych, e-recept oraz e-skierowań, rozwój dziedzinowych

systemów teleinformatycznych ochrony zdrowia. Przewiduje się również informatyzację publicznej

służby krwi, jak też dalszą integrację rejestrów medycznych na centralnej Platformie Rejestrów

Medycznych oraz udostępnianie określonych danych z tych rejestrów, stworzenie warunków dla

długoterminowego przechowywania danych medycznych w formie archiwizowanych plików









– 214 –

Poz. 260

cyfrowych, zapewnianie dostępu do zgromadzonych zasobów, wdrożenie elektronicznej

dokumentacji medycznej, umożliwienie jej wymiany oraz udostępnienie usług elektronicznych. Dążyć

się będzie również do usprawnienia procesów biznesowych związanych z taryfikacją świadczeń opieki

zdrowotnej.

Promocja zdrowia, profilaktyka oraz zapobieganie chorobom, obejmujące m.in.: zapewnienie na

rynku bezpiecznej i zdrowej żywności, poprawę sposobu żywienia, wzrost poziomu aktywności

fizycznej społeczeństwa; profilaktykę i rozwiązywanie problemów związanych z używaniem substancji

psychoaktywnych, uzależnieniami, profilaktykę problemów zdrowia psychicznego i stresu; promocję

zdrowego i aktywnego starzenia się oraz poprawę zdrowia prokreacyjnego.

Ograniczanie zjawiska emigracji zarobkowej wykształconej kadry medycznej poprzez wprowadzenie

systemu motywacyjnego do podejmowania pracy w wyuczonym zawodzie medycznym w kraju.

Wsparcie podmiotów leczniczych udzielających świadczeń zdrowotnych, w szczególności w zakresie

ginekologii, położnictwa, neonatologii, pediatrii, geriatrii, opieki długoterminowej oraz opieki

paliatywnej i hospicyjnej.

Rozwój turystyki zdrowotnej m.in. poprzez lepszą jej organizację i koordynację, a także budowanie

wizerunku Polski jako destynacji turystyki zdrowotnej.

Projekty strategiczne

Zdrowsze społeczeństwo – pakiet działań zdrowotnych, mających na celu poprawę sytuacji zdrowotnej

społeczeństwa, poprzez wzmocnienie działań profilaktycznych, zwiększanie świadomości zdrowotnej

i zdrowego stylu życia.

Efektywna służba zdrowia – pakiet programów na rzecz poprawy sytuacji w polskiej służbie zdrowia,

obejmujących m.in.: wprowadzenie organizacji opieki koordynowanej, mapowanie potrzeb zdrowotnych,

określanie zapotrzebowania na personel medyczny (w tym kształcenie kadr), inwestycje w nowoczesną

aparaturę i sprzęt medyczny, rozwój e-zdrowia oraz budowanie systemów informacyjnych w ochronie

zdrowia, przebudowa systemu refundacji wyrobów medycznych.

3.

Rozwój kapitału społecznego

Niski poziom kapitału społecznego w Polsce (zwłaszcza tzw. kapitału pomostowego) jest jednym z istotnych

elementów spowalaniających rozwój społeczno-gospodarczy kraju, generującym dodatkowe koszty

związane z ograniczonym zaufaniem na linii państwo – obywatel. Istotne jest również wzmacnianie tzw.

kapitału spajającego, występującego w ramach więzi rodzinnych, we wspólnotach sąsiedzkich i innych

strukturach społeczności lokalnych i przekładanie go na kapitał pomostowy – czyli budowanie relacji

pomiędzy różnymi grupami społecznymi i wzmacnianie społeczeństwa obywatelskiego. Szczególną rolę

w tym zakresie należy przypisać aktywności społecznej np. działalności obywateli w organizacjach

pozarządowych.

Kapitał społeczny jest budowany m.in. dzięki rozwojowi trzeciego sektora, działalności partnerów

społecznych (np. związki zawodowe, organizacje pracodawców) czy działalności organizacji społeczeństwa

obywatelskiego. Nie do przecenienia jest również rola szkół. Podstawowymi mechanizmami rozwojowymi

sektora obywatelskiego w Polsce są oddolny samorozwój oraz pomoc zagraniczna – choć od jakiegoś czasu

pewną rolę odgrywa też czynnik wymuszonej oddolnie i częściowo wspieranej przez państwo zmiany

instytucjonalnej. Reforma sektora obywatelskiego w Polsce powinna być jednak bardziej kompleksowa,

obejmując tworzenie odpowiednich warunków organizacyjnych i instytucjonalno-finansowych dla jego

oddolnego, zrównoważonego rozwoju oraz konieczność wzmacniania postaw obywatelskich

i prospołecznych w różnych politykach publicznych (np. najnowsza reforma oświaty wprowadza m.in.

obowiązek zawarcia w statucie szkoły sposobu organizacji i realizacji zadań z zakresu wolontariatu, który

rozwija kompetencje społeczne i interpersonalne uczniów, uwrażliwia na potrzeby osób potrzebujących

oraz aktywizuje współpracę z organizacjami pozarządowymi).

Dla wzmocnienia roli dialogu społecznego i obywatelskiego kluczowe znaczenie będzie miało szeroko

zakrojone partnerstwo pomiędzy instytucjami administracji publicznej i organizacjami pozarządowymi,

oparte na wzajemnym zaufaniu i współpracy. Z jednej strony będzie ono wzmacniać potencjał państwa,

z drugiej rozwijać kapitał społeczny. Czynnikami odgrywającymi kluczową rolę w tym zakresie są: kultura

współpracy, kreatywność i tolerancja, zaufanie i gotowość do tworzenia zinstytucjonalizowanych

i niesformalizowanych sieci współpracy i partnerstwa pomiędzy różnymi podmiotami życia publicznego.

Konieczne jest przy tym tworzenie warunków dla większego zaangażowania strony społecznej (organizacje,

partnerzy, obywatele) w procesy kreowania polityk publicznych i stanowienia prawa, począwszy od

identyfikacji problemu wymagającego interwencji, a skończywszy na analizie funkcjonowania

obowiązujących regulacji i rozwiązań.

Współpraca między administracją publiczną i organizacjami pozarządowymi może być realizowana w różny

sposób, a jednym z jej istotnych instrumentów mogą stać się roczne lub wieloletnie programy współpracy,

tworzone na podstawie ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego

i o wolontariacie (Dz. U. z 2016 r. poz. 1817, z późn. zm.). Programy takie identyfikują organizacje będące

interesariuszami danego resortu (polityki publicznej), włączają je w proces wypracowywania nowych,

innowacyjnych rozwiązań, uruchamiają proces uczenia się partnerów, poprawiają jakość konsultacji

publicznych, mogą angażować w analizę ex post działających ustaw i rozporządzeń. Udoskonalenie

wzajemnej współpracy pozwoli na poprawę komunikacji pomiędzy administracją publiczną

i społeczeństwem, a także zwiększy aktywność obywateli, ich zaufanie do państwa i poczucie uczestnictwa

w najważniejszych dla kraju sprawach – co stanowi jeden z wymiarów dobrze funkcjonującego kapitału

społecznego.

Działania do 2020 r.

 Utworzenie Narodowego Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego odpowiadającego za

przygotowanie projektów współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz kryteriów ich

finansowania.

 Poprawa zaangażowania społecznego i współpracy pomiędzy podmiotami publicznymi, prywatnymi,

sektorem nauki i społeczeństwem obywatelskim poprzez skuteczniejsze wykorzystanie różnych form

partnerstwa i współpracy instytucji.

 Szersze zastosowanie mechanizmu budowania partnerstw trójsektorowych (podmiotów sektora

publicznego, społecznego i gospodarczego) np. w ramach działań Rozwoju Lokalnego Kierowanego

przez Społeczność (RLKS).

 Promocja dialogu społecznego i wprowadzenie rozwiązań wspierających efektywny trójstronny

i dwustronny dialog społeczny.

 Zwiększenie partycypacji społecznej i wpływu obywateli (oraz organizacji pozarządowych) na życie

publiczne (współpraca instytucji publicznych z obywatelami, zorganizowane formy aktywności

obywatelskiej, integracja i solidarność społeczna, wspieranie inicjatyw kulturalnych i sportowych,

wolontariatu, poprawa komunikacji administracji publicznej ze społeczeństwem, poprawa

umiejętności organizacji debat publicznych w istotnych dla społeczeństwa sprawach).

 Usprawnienie systemu konsultacji publicznych – zarówno projektów aktów prawnych, jak i innych

dokumentów (na różnym etapie ich przygotowania – od oceny założeń po analizy oddziaływania).

Działania do 2030 r.

 Kształtowanie postaw, wartości i zachowań sprzyjających budowaniu wspólnoty, kooperacji,

kreatywności, otwartości oraz komunikacji (np. edukacja obywatelska, kulturalna i medialna,

rozwijanie kreatywnego myślenia i współpracy, promowanie etosu pracy, uczciwości, szacunku dla

prawa).

 Wzmacnianie społeczności lokalnej – realizacja oddolnych inicjatyw np. świadome kupowanie

lokalnych produktów, wspieranie postaw przedsiębiorczych wpływających na rozwój społeczności

lokalnych, wolontariat senioralny, mentoring dla osób młodych, lokalne banki żywności, usług i czasu,

usprawnienia procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy, budowanie partnerstw

międzysektorowych w społecznościach lokalnych.

 Wzmacnianie postaw prospołecznych w procesie nauczania – kształtowanie kapitału społecznego na

etapie edukacji m.in. poprzez budowę zaufania społecznego, włączanie form nauczania nastawionych

na kształtowanie postaw współpracy, partnerstwa, poszukiwania innowacyjnych rozwiązań,

twórczego myślenia, ale także wrażliwości społecznej i kultury pracy; zwiększanie odporności dzieci

i młodzieży na różnorodne zagrożenia; budowanie dobrego klimatu szkoły sprzyjającego tworzeniu

prawidłowych relacji między nauczycielem, uczniem i rodzicami; współpracę szkół z organizacjami

pozarządowymi; kształtowanie postaw obywatelskich i społecznych, obejmujących m.in.

poszanowanie własności wspólnej, respektowanie przepisów prawa, pozytywny wizerunek osoby

zaangażowanej w działania na rzecz dobra wspólnego, promowanie i rozwój wolontariatu itp.

 Wykorzystanie sportu i aktywności fizycznej jako narzędzia budowy kapitału społecznego

(wolontariat sportowy, lokalne inicjatywy sportowe, włączanie społeczne poprzez sport grup

defaworyzowanych – np. osoby niepełnosprawne, ubogie).

Projekty strategiczne

Program Młodzież Solidarna w Działaniu – pakiet działań mających na celu kreowanie i kształtowanie

aktywności społecznej młodzieży, poprzez organizację wolontariatu, udziału w życiu publicznym,

kształcenie kompetencji oraz wartości i umiejętności społecznych.

Ekonomia solidarności społecznej – program wzmocnienia sektora ekonomii społecznej

(w szczególności w realizacji usług społecznych użyteczności publicznej na rzecz osób zagrożonych

wykluczeniem społecznym), łączący w sobie założenia programów: Funduszu Inicjatyw Obywatelskich

i Krajowego Programu Rozwoju Ekonomii Społecznej.

Narodowy Program Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego – program obejmujący takie

działania jak: rozwój instytucji dialogu obywatelskiego, zniesienie barier rozwojowych dla organizacji

społeczeństwa obywatelskiego, reformę systemu finansowania organizacji przez państwo, edukację

obywatelską i historyczną oraz rozwój wolontariatu. W ramach Programu m.in. utworzone zostanie

Narodowe Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.

Program Klub – program wspierający działalność klubów sportowych (skierowaną do dzieci i młodzieży),

które stanowią lokalne centra aktywności społecznej oraz są miejscem aktywnego spędzania czasu,

budowania więzi społecznych i rozwijania kompetencji, takich jak umiejętność pracy w grupie,

wytrwałość czy pracowitość.

4.

Wzmocnienie roli kultury dla rozwoju gospodarczego i spójności społecznej

Inwestycje w kulturę wpływają nie tylko na ekonomiczny rozwój i wzrost konkurencyjności, ale także na

wzmocnienie kapitału społecznego. Inwestowanie w ochronę dziedzictwa, rozwój i modernizację

infrastruktury kultury oraz edukację kulturalną – kształcenie odbiorcy i jego kulturowych kompetencji

przyczynia się do rozwijania kultury i innowacyjności.

Dzięki tym kompetencjom i uczestnictwu w kulturze społeczeństwo buduje z jednej strony tożsamość,

szacunek do tradycji, poczucie przynależności do wspólnoty i jej historii, z drugiej zaś kreatywność,

innowacyjność, otwartość i tolerancyjność.

Działania do 2020 r.

 Wzmacnianie potencjału instytucji kultury o szczególnym znaczeniu – wspieranie instytucji kultury,

których wieloletnia działalność i tradycja mają szczególne znaczenie dla celów polityki państwa

w obszarze kultury i których dorobek jest ważnym elementem budowania tożsamości kulturowej

Polaków oraz narzędziem promocji Polski w świecie.

 Wypracowanie systemu wspierania rozwoju sektorów kreatywnych – stworzenie warunków dla

rozwoju sektorów kreatywnych w Polsce, które wpłyną na rozwój całego ekosystemu wspierania

kultury.

Działania do 2030 r.

 Ochrona i promocja dziedzictwa narodowego – wykorzystanie potencjału dziedzictwa dla

wzmacniania kapitału społecznego oraz poczucia tożsamości i wspólnoty; inwestycje w dziedzictwo

narodowe (dobra kultury, nauki i sztuki, zabytki, rozwój sieci muzeów, wspieranie i promocja

dziedzictwa kulturowego wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO).

 Wzmacnianie tożsamości, poczucia wspólnoty i więzi międzypokoleniowych, poprzez uczestnictwo

i zwiększanie dostępu do instytucji i dzieł kultury na wszystkich poziomach funkcjonowania

wspólnoty (lokalnym, regionalnym, narodowym), likwidacja „białych plam” w dostępie do kultury.

Projekty strategiczne

Rozwój czytelnictwa – projekt ma na celu poprawę stanu czytelnictwa w Polsce poprzez wzmacnianie

roli bibliotek publicznych, szkolnych i pedagogicznych jako lokalnych ośrodków życia społecznego

stanowiących centrum dostępu do kultury i wiedzy.

Kultura obywatelska – projekt obejmuje szereg inicjatyw, których celem jest wzmacnianie postaw

obywatelskich, m.in. poprzez działania kulturalno-edukacyjne, wzbogacanie kultury popularnej

o elementy i wartości kultury wysokiej, wspieranie projektów o charakterze lokalnym i oddolnym,

wzmacnianie organizacji i struktur stanowiących naturalne przestrzenie rozwoju postaw obywatelskich

(np. uniwersytety ludowe, organizacje harcerskie, grupy rekonstrukcyjne).

Niepodległa 2018 – program budowania kapitału społecznego i wspólnoty obywatelskiej, zogniskowany

wokół obchodów 100. rocznicy odzyskania niepodległości Polski (obejmujący m.in. kształtowanie postaw

patriotycznych, budowanie pamięci zbiorowej i spójnego wizerunku Polski, włączanie obywateli do

działania na rzecz dobra wspólnego).

Dziedzictwo buduje wspólnotę – utworzenie sieci muzeów historycznych, których głównym celem jest

opowiadanie o historii Polski z różnych perspektyw. Dzięki synergii uzyskanej w wyniku współdziałania

w sieci możliwe będą wspólne: budowanie dostępności (np. poprzez system biletowy), promocja w kraju

i za granicą, a także realizacja przedsięwzięć edukacyjnych i wystawienniczych.

Kultura/Dziedzictwo/Wspólnota – wdrożenie instrumentów wsparcia finansowego i pozafinansowego

dla bibliotek, domów kultury oraz archiwów państwowych. Planowane jest uruchomienie trzech typów

programów: – wspieranie projektów, które pozwolą bibliotekom funkcjonować jako lokalne centra

aktywności społecznej oraz miejsca dostępu do wiedzy, jak również zdobywania umiejętności

korzystania z nowych technologii; – wspieranie realizowanych przez archiwa państwowe projektów

animacyjno-edukacyjnych, w ramach których wzmacniana będzie wiedza społeczności lokalnych o ich

dziedzictwie historyczno-kulturowym, przy jednoczesnym uwzględnieniu rozwoju wspólnoty w oparciu

o lokalne zasoby i potencjały oraz promocji regionów; – wspieranie projektów, w ramach których domy

kultury będą animowały integrację lokalnych społeczności wokół kluczowych problemów lokalnych.

Kolekcje – w ramach programu wspierane będą państwowe i samorządowe instytucje kultury, a także

inne organizacje, w działaniach polegających na tworzeniu i rozwijaniu narodowych i regionalnych

kolekcji sztuki współczesnej oraz kolekcji muzealnych, a także w działaniach na rzecz powstawania

nowych dzieł muzycznych, ich prawykonań, popularyzacji i udostępniania w przestrzeni publicznej.

Cyfryzacja

Gospodarka wchodzi obecnie w etap czwartej rewolucji przemysłowej (tzw. „Przemysłu 4.0”), opierającej

się na nowoczesnych sieciach telekomunikacyjnych (stacjonarnych i mobilnych), bez których nie ma mowy

o dalszej cyfryzacji, a tym samym innowacyjności, przyspieszeniu gospodarki, czy zwiększeniu efektywności

wykorzystania zasobów.

Dynamiczny rozwój rynku ICT niesie za sobą wymierne korzyści. Poza wzrostem produktywności

i wydajności pracy, poprawą dobrobytu społecznego mierzonego między innymi komfortem życia ludności,

racjonalizacją wydatków w poszczególnych sektorach gospodarki i szeroko rozumianą optymalizacją

wykorzystania zasobów, nowe możliwości techniczne niosą ze sobą wzrost dochodu narodowego

generowanego samym rynkiem urządzeń podłączonych do Internetu.

Ze społecznego punktu widzenia, w rozwoju usług istotne znaczenie ma zapotrzebowanie na

funkcjonalności poprawiające jakość życia. Ze względu na większą intensywność życia (rozumianą, jako dużą

aktywność zawodową i aktywność w sferze prywatnej), zwiększoną mobilność i wzmożoną personalizację

urządzeń istnieje możliwość kreowania nowych usług, które społeczeństwo chętnie przyjmuje i z których

chętnie korzystać będzie na co dzień. Współczesne tempo życia dyktuje więc tempo zmian

technologicznych w telekomunikacji i na całym rynku ICT.

Wykorzystanie technologii cyfrowych, a w szczególności łączności za pośrednictwem szybkich sieci

telekomunikacyjnych, będzie warunkiem poprawy sytuacji w każdym obszarze Strategii. Realizacja

działań dotyczących np.

•

e-państwa w zakresie np. wprowadzenia w Polsce elektronicznego dowodu tożsamości (eID)

udostępnionego w smartfonie (dokument Od papierowej do cyfrowej Polski – Paperless/ Cashless

Poland),

• inteligentnego systemu transportowego, w tym rozwoju systemów autonomicznych pojazdów,

• inteligentnej sieci energetycznej,

• niezawodnej komunikacji w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa, klęsk żywiołowych czy

aktów terroru,

• bezpieczeństwa finansów publicznych, w tym efektywnej administracji skarbowej korzystającej

z systemów informatycznych,

• efektywnego dialogu instytucji z obywatelami, w tym partycypacji społecznej w kluczowych

procesach realizowanych w administracji, w tym tworzenia prawa,

• polityki wyrównywania szans rozwojowych oraz rewitalizacji dotychczas marginalizowanych

obszarów kraju, w szczególności poza dużymi ośrodkami miejskimi,

• poprawy konkurencyjności na rynkach globalnych i europejskich, w tym na tworzącym się

wspólnym rynku cyfrowym,

jest niemożliwa bez wydajnej, niezawodnej i nowoczesnej sieci telekomunikacyjnej dostępnej w całym

kraju.

Komunikacja oparta na zaawansowanych rozwiązaniach cyfrowych ma bardzo duże znaczenie także dla

włączenia osób niepełnosprawnych, ze względu na systematyczne wprowadzanie szeroko pojętych

udogodnień np. w kontaktach z urzędami, dostawcami usług telekomunikacyjnych etc. Dobre pokrycie

sieciami komórkowymi jest warunkiem niezawodności funkcjonowania aplikacji wspierających osoby

niepełnosprawne. Aplikacje te, aby były w pełni skuteczne i wydajne wymagają dobrego i pewnego

połączenia z siecią bezprzewodową – zarówno komórkową, jak i lokalną (4G/LTE/LTE-Advanced, WiFi).

I. Diagnoza

W segmencie detalicznym wyraźnie rośnie wykorzystanie usług i urządzeń mobilnych z grupy ICT, przy

spadającym wykorzystaniu usług stacjonarnych. Pojawiają się międzynarodowe szacunki, wg których już w

2020 roku rynek mobilny stanowić będzie 2/3 całego sektora ICT. Przy dzisiejszej wartości globalnego rynku

ICT takie założenie dałoby wartość rynku mobilnego na poziomie ok. 1 873 mld €, a w Polsce blisko 42 mld

zł. W Polsce segment mobilny mierzony liczbą użytkowników odnotowuje rocznie ok. 1 pp. wzrostu (za

wyjątkiem obserwacji w 2015 r.), podczas gdy w tym samym czasie rynek stacjonarny ma ok. 0,6 pp.

spadku. Wpływ na to ma duże tempo życia, większa dostępność cenowa zarówno sprzętu, jak i usług

transmisji danych, rosnąca dostępność do bezprzewodowego internetu, ale przede wszystkim pojawiające

się nowe funkcjonalności urządzeń końcowych, głównie smartfonów (obecnie stają się one centrum usług,

łączności i rozrywki).

W segmencie usług dla biznesu większość rozwiązań, które niesie za sobą „Przemysł 4.0”, to rozwiązania

realizowane wyłącznie za pomocą zaawansowanych technik mobilnych. Wymienione w Strategii działania

to najczęściej usługi opierające się na Internecie Rzeczy (tzw. IoT), polegające na komunikacji wielu

urządzeń i maszyn między sobą (tzw. M2M) i przekazywaniu informacji zbieranych za pomocą specjalnych

czujników. Już dziś w krajach wysoko rozwiniętych znajdują one zastosowania w takich gałęziach jak

przemysł, energetyka, transport czy logistyka. Ważne jest tutaj szybkie przekazywanie danych i masowe

przetwarzanie informacji w czasie niemal rzeczywistym. Za taką potrzebą próbują nadążać nowe

technologie, jak chociażby LTE-Advanced czy 5G. Umożliwiają one o wiele lepsze parametry transmisji i

podłączenie dużej liczby urządzeń, przy jednoczesnej dużej przepływności (ponad 1 Gb/s, a w warunkach

laboratoryjnych nawet 100 Gb/s) i minimalnych opóźnieniach. Bardzo szybkie sieci łączności

bezprzewodowej wymagają podłączenia do nowoczesnych sieci stacjonarnych (światłowodów), które

umożliwią transmisję danych o ww. przepływnościach.

Infrastruktura

Zakończone działania z perspektywy finansowej UE na lata 2007–2013 w zakresie infrastruktury

telekomunikacyjnej zaowocowały wybudowaniem brakującej sieci szkieletowo-dystrybucyjnej oraz dały

szansę małym i średnim przedsiębiorcom telekomunikacyjnym na zbudowanie sieci dostępowej. W ramach

projektów regionalnych sieci szerokopasmowych zostało wybudowanych ponad 25 tys. km sieci

światłowodowej o bardzo dużej przepustowości. Przedsiębiorcy z sektora MŚP wybudowali – w większości

w technologii FTTx – sieci dostępowe docierające do ponad 280 tys. gospodarstw domowych, głównie na

terenach do tej pory pozbawionych infrastruktury szerokopasmowej. Zaobserwowano także duże

inwestycje przedsiębiorców telekomunikacyjnych ze środków własnych, bez udziału pomocy publicznej.

W 2015 roku wyniosły one ponad 620 mln zł.

Jak wynika z Raportu pokrycia terytorium RP infrastrukturą telekomunikacyjną i publicznymi sieciami

telekomunikacyjnymi w 2015 r. odnotowano 30% przyrost sieci światłowodowych. Na koniec 2015 r.

długość sieci optycznej w Polsce wyniosła prawie 420 tys. km.

Liczba węzłów światłowodowych na koniec 2015 r. jest aż o 21% wyższa od liczby deklarowanej w roku

poprzednim. Dane zebrane z około 11,6 tys. miejscowości wykazały, że występuje w nich ponad 108 tys.

węzłów.

W porównaniu z danymi z roku 2014 zestawienia pokazują też istotny wzrost liczby węzłów dostępowych

w miastach zamieszkałych przez co najmniej 500 mieszkańców i ogólny wzrost liczby węzłów w większości

typów miast. Wzrosła również liczba miejscowości, w których przedsiębiorcy deklarują zasięgi sieci LTE.

Podczas poprzedniej inwentaryzacji infrastruktury i usług telekomunikacyjnych prowadzonej przez Prezesa

Urzędu Komunikacji Elektronicznej przedsiębiorcy zadeklarowali ponad 8 tys. takich miejscowości,

natomiast w roku sprawozdawczym (2015) takich miejscowości było prawie 14,5 tys.

W 2015 roku 86,2% gospodarstw domowych w Polsce znajdowało się w zasięgu podstawowego

stacjonarnego dostęp do Internetu szerokopasmowego. Plasuje to Polskę na ostatnim miejscu w całej Unii

Europejskiej. Na obszarach wiejskich wskaźnik ten był jeszcze niższy i wyniósł 81,5%, jednak tutaj Polska

plasuje się na 6. miejscu od końca wśród wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej.

Natomiast 60,7% gospodarstw domowych w Polsce w 2015 r. znajdowało się w zasięgu szerokopasmowych

sieci NGA, czyli sieci o szybkości co najmniej 30 Mb/s. Średnia europejska w tym zakresie wyniosła 70,9%.

W 2016 r. ze wszystkich subskrypcji na stacjonarny Internet szerokopasmowy 43,5% zapewniało połączenie

o szybkości co najmniej 30 Mb/s, a 14,0%, gdy chodzi o szybkość co najmniej 100 Mb/s (przy średnich UE

odpowiednio 36,9% i 15,5%).

Usługi cyfrowe

W Polsce na przestrzeni ostatnich lat zaobserwować można dużą dynamikę informatyzacji gospodarki. Jest

ona następstwem rozwoju technik ICT i tego, że znajdują one coraz szersze zastosowanie we wszystkich

gałęziach życia, dokonując przemian m.in. w kontaktach międzyludzkich, sposobie prowadzenia biznesu,

edukacji, medycynie, administracji państwowej. Usługi oparte na technikach ICT tworzą nową jakość nie

tylko informacyjną, ale także w obszarze produkcji oraz dystrybucji towarów i usług.

Rynek ICT generuje konkretną mierzalną wartość dla gospodarki. W 2015 r. wartość rynku ICT w Polsce

wyniosła ponad 61 600 mln zł, a szacuje się, że w 2016 r. wzrosła ona o 884 mln zł. W wielkościach

bezwzględnych takie wartości lokują Polskę na 9. miejscu wśród krajów UE, natomiast po przeliczeniu na

liczbę mieszkańców Polska zajmuje 21. lokatę. Rynek ICT, przedstawiony w tym zestawieniu, stanowią

dobra i usługi branży informatycznej i telekomunikacyjnej, z czego IT nadal stanowi nieco mniej niż część

telekomunikacyjna, bo 44,9%. W Europie proporcje już kilka lat temu uległy odwróceniu (rynek IT stanowi

większą część całego rynku ICT) i podobnej tendencji należy spodziewać się w Polsce. Głównym motorem

rynku ICT są usługi oparte na aplikacjach, przy czym coraz częściej są to aplikacje i usługi mobilne.

Według danych opublikowanych przez GUS za 2016 r., w Polsce 94,7% przedsiębiorstw wykorzystywało

w pracy komputery, przy czym 93,7% przedsiębiorstw posiadało dostęp do Internetu (stacjonarny

i mobilny). Ze stałego łącza szerokopasmowego korzystało 86,9% przedsiębiorstw, z czego jedynie 16,4%

zapewniała transmisję danych przynajmniej 30 Mb/s, ale mniej niż 100 Mb/s, a jedynie 10,6% posiadało

łącze przynajmniej 100 Mb/s. W urządzenia przenośne (komputer, tablet, telefon) z dostępem do Internetu

z użyciem technologii mobilnej 3G lub 4G swoich pracowników wyposaża 65,3% przedsiębiorców.

Dostęp do szybkiego Internetu szerokopasmowego (stacjonarnego i mobilnego) jest obecnie jednym

z czynników napędzających rozwój społeczno-gospodarczy świata. W cyfrowym świecie dostęp do Internetu

jest jedną z podstawowych potrzeb, której zaspokojenie umożliwia społeczeństwu korzystanie z usług

i aplikacji ułatwiających życie codzienne, ale i wpływa również na jego mobilność i elastyczność. Dzięki

sieciom szerokopasmowym możliwe jest ograniczenie kosztów prowadzenia działalności gospodarczej

przedsiębiorstw m.in. poprzez wykorzystanie nowych modeli biznesowych do prowadzenia działalności,

możliwość zautomatyzowania produkcji (w szczególności dzięki technologii machine to machine) czy

dostępowi do nowych narzędzi cyfrowych (aplikacji sieciowych wspomagających działalność

przedsiębiorstw w różnych dziedzinach – często współdzielonych przez różne przedsiębiorstwa

w środowisku chmury). Rozwój sieci w kierunku coraz szybszych przepustowości jest też kołem

zamachowym innowacji wzmacniających konkurencyjność gospodarki (można do nich zaliczyć np.

rozwiązania w zakresie e-medycyny, e-handlu, e-transportu itp.). Zarówno rozwój innowacji jak i możliwości

ich wykorzystania są ściśle związane z zapewnieniem odpowiednich sieci łączności elektronicznej.

Rozwój technologii ICT stymuluje dynamiczny rozwój i wnosi nową wartość we wszystkich segmentach

gospodarki

Ramy regulacyjne

Polska powinna kłaść większy nacisk na techniczną agendę cyfrową. W dzisiejszych czasach kluczowe

znaczenie ma komunikacja urządzeń między sobą. Polskie standardy techniczne muszą dorównywać

globalnym trendom. W Polsce brakuje podmiotu monitorującego na bieżąco stan technologii

informatycznych. Agenda technologiczna nie powinna być wyłącznie efektem oddolnych działań sektora

prywatnego.

Obecny model regulacyjny nie jest adekwatny do wyzwań wynikających z rozwoju technologii cyfrowych.

W Europie występują dwa główne modele integracji kompetencji organów regulacyjnych właściwych dla

technologii cyfrowych. Pierwszy z nich zakłada integrację kompetencji wokół szeroko rozumianego zjawiska

cyfryzacji. Drugi zaś łączy usługi teleinformatyczne, cyfrowe z szeroko rozumianą logistyką sieciową,

związaną z powszechnymi usługami dla obywateli – koleją, pocztą i energią. Na podstawie wyżej

wymienionych modeli należy wypracować optymalne rozwiązanie dla Polski. Pozwoli ono na dynamiczny

rozwój infrastruktury i usług teleinformatycznych, umożliwiający polskim przedsiębiorcom skuteczne

konkurowanie na globalnym rynku. Obecnie uczestnicy rynku cyfrowego nie mają równego dostępu do

informacji. Stanowi ona podstawowy nośnik wartości. Rolą regulatora powinno być zapewnienie optimum

dostępu do informacji po stronie popytowej rynku usług cyfrowych.

Obecnie obowiązujące prawo konkurencji nie oferuje narzędzi pozwalających na efektywne działanie

w obszarze cyfrowym. Prawo konkurencji nie odpowiada na wyzwania wynikające z modeli biznesowych,

w którym faktycznym środkiem płatniczym są dane, a nie pieniądze. Dodatkowo, nie adresuje ono we

właściwy sposób zagrożeń związanych z cyfrowym typem nadużywania pozycji dominującej oraz

koncentracją przedsiębiorców w tym obszarze.

Obowiązujące prawo nie jest dostatecznie przyjazne dla e-commerce – nie adaptuje w dostatecznym

stopniu wyzwań gospodarki cyfrowej. Wprowadzenie ramowych regulacji prawnych dla usług o podobnym

modelu biznesowym może stanowić istotną pomoc dla przedsiębiorców cyfrowych.

Bezpieczeństwo danych i ich znaczenie dla gospodarki

W gospodarce cyfrowej podstawowym materiałem dla tworzenia innowacyjnych usług i produktów są

dane. Polska potrzebuje odpowiedzialnej polityki danych (data policy), która będzie umożliwiała

wypracowanie optymalnych modeli gromadzenia, przetwarzania, analizowania i dzielenia się danymi.

Należy także przy tym pamiętać o zapewnieniu bezpieczeństwa danych ze względu na cykl życia produktu,

tj. uwzględniać ten aspekt już na etapie jego projektowania (security by design). W zakresie wzmacniania

potencjału gospodarki opartej na danych Polska powinna wspierać działania mające na celu budowanie

bezpieczeństwa danych na poziomie UE. Warunkiem tej współpracy jest określenie obszaru samodzielności

zarezerwowanego dla państwa członkowskiego, czyli określenie szczególnie wrażliwych i istotnych z punktu

widzenia państwa kategorii danych, np. ze względu na bezpieczeństwo państwa. Wynika to

z fundamentalnego znaczenia miejsca, sposobów i celów przetwarzania danych dotyczących obywateli

Polski dla bezpieczeństwa publicznego. Jednocześnie podstawowe znaczenie dla wzmacniania potencjału

gospodarczego naszego kraju, wzmacniania przedsiębiorczości i konkurencyjności ma zapewnienie

swobodnego przepływu danych w UE i usuwanie barier w tym zakresie. Chodzi bowiem o to, w jaki sposób

dane są zabezpieczane i jak podchodzi się do procedur bezpieczeństwa. Ma to o wiele większe znaczenie niż

to, w którym państwie Unii Europejskiej dane są przechowywane.

Standaryzacja i interoperacyjność danych

Odpowiedzialna polityka polega na ukierunkowaniu publicznych programów rozwojowych na technologie

cyfrowe o otwartym charakterze. Powinny one umożliwiać swobodną interakcję z kluczowymi elementami

(otwarte środowisko). Standaryzacja w obszarze gospodarki cyfrowej musi odbywać się z poszanowaniem

praw mniej uprzywilejowanych podmiotów np. sektora MŚP.

W interesie publicznym leży zapewnienie interoperacyjności danych będących w obiegu gospodarki

cyfrowej, rozumianej jako możliwość współpracy z innymi produktami lub systemami. Zarówno tymi, które

istnieją, jak i tymi, które mogą istnieć w przyszłości, bez ograniczenia dostępu lub możliwości

implementacji. W efekcie powinno to zapewnić wygodę korzystania z usług cyfrowych zarówno przez

konsumentów jak i przedsiębiorców.

Cyfrowa edukacja

Dynamika zmian w otaczającym świecie wymusza zmiany tradycyjnych modeli nauczania. Obecnie wiedza

i kompetencje nabyte w procesie edukacji dezaktualizują się w szybkim tempie. Dlatego też Polska

potrzebuje modelu nauki przez całe życie, który umożliwia ciągłą aktualizację wiedzy i dostosowanie jej do

potrzeb rynku pracy.

Pomimo braku kompleksowej edukacji cyfrowej, już obecnie Polska dysponuje kadrą informatyków

i programistów o uznanych na świecie kompetencjach. Ich powodzenie zawodowe wpływać będzie na

rozwój gospodarczy kraju w XXI wieku. Wyzwaniem dla Polski jest więc budowa cyfrowego systemu

edukacyjnego już na etapie szkoły podstawowej.

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju zakłada przejście do modelu gospodarki opartej na wiedzy.

Nie będzie to jednak możliwe bez wykorzystania kompetencji cyfrowych. Stanowić będą one o przewadze

konkurencyjnej Polski w XXI wieku.

II. Cel i oczekiwane efekty

Wzmocnienie

cyfrowego

rozwoju kraju

Cyfryzacja niesie za sobą szereg przemian strukturalnych zarówno w sferze

gospodarczej, jak i społecznej. Możliwość szerszego wykorzystania rozwiązań

cyfrowych uwarunkowana jest poziomem świadomości istnienia usług cyfrowych

oraz korzyści płynących z ich wykorzystania, odpowiednim poziomem umiejętności

cyfrowych oraz dostępności sieci teleinformatycznych. Kluczowy jest więc rozwój

sieci i infrastruktury telekomunikacyjnej oraz pobudzenie popytu na usługi

dostępowe o wysokich przepływnościach.

Zgodnie z celami przyjętej w 2010 r. Europejskiej Agendy Cyfrowej, Polska zobowiązała się do 2020 r.

zapewnić wszystkim obywatelom dostęp do Internetu o prędkości co najmniej 30 Mb/s oraz doprowadzić

do wykorzystania usług dostępu o prędkości co najmniej 100 Mb/s przez 50% gospodarstw domowych.

Należy także wskazać nowe europejskie cele w zakresie łączności z datą realizacji do 2025 r., które będą

ujęte w aktualizowanym w 2017 r. Narodowym Planie Szerokopasmowym

•

•

•

•

gigabitowy dostęp do Internetu dla wszystkich miejsc stanowiących główną siłę napędową

rozwoju społeczno-gospodarczego, takich jak szkoły, węzły transportowe i główne miejsca

świadczenia usług publicznych, a także dla przedsiębiorstw prowadzących intensywną

działalność w Internecie;

wszystkie obszary miejskie i główne szlaki komunikacyjne mają mieć „niezakłócony” dostęp do

sieci 5G;

wszystkie gospodarstwa domowe mają mieć dostęp do Internetu o prędkości łącza „w dół” (tj.

pobierania) wynoszącej co najmniej 100 Mbps, z możliwością jej zwiększenia do prędkości

mierzonej w gigabitach;

dodatkowo w 2020 r. przynajmniej jedno miasto w każdym kraju UE ma mieć w pełni

rozwiniętą usługę komercyjną łączności 5G.

Olbrzymie znaczenie ma medium transmisyjne, które może stać się wąskim gardłem w dalszym rozwoju

usług cyfrowych. Bez wątpienia powinno ono umożliwiać szybki przepływ informacji, a także powinno

dawać możliwość podłączenia bardzo dużej liczby obiektów i użytkowników przy jednocześnie minimalnych

opóźnieniach. Idealnie spisują się tutaj sieci stacjonarne NGA oparte na medium światłowodowym. Techniki

mobilne spełniają te atrybuty w chwili obecnej, jednakże wraz z ciągłym zwiększaniem się zapotrzebowania

w zakresie bezprzewodowej transmisji danych konieczne są prace nad kolejnymi rozwiązaniami technik

mobilnych, czego przykładem jest standard 5G. Nie rozwiną się one jednak w gospodarce, w której

zabraknie przyjaznego otoczenia administracyjno-prawnego.

Dla właściwego rozwoju usług telekomunikacyjnych ważne jest także zapewnienie jasnych i przyjaznych

przepisów – przede wszystkim budowlanych i środowiskowych, służących trwałości decyzji

administracyjnych związanych z procesem inwestycyjnym w sieci szerokopasmowe (stacjonarne i mobilne).

Ze względu na specyfikę transmisji bezprzewodowej, istotne jest zwrócenie uwagi na problem

częstotliwości widma radiowego. Musi ono być zarządzane i udostępniane w sposób niehamujący dalszego

rozwoju rynku. Podobnie wygląda kwestia standaryzacji i harmonizacji w taki sposób, żeby możliwe było

globalne korzystanie z wypracowanych, kompatybilnych wzajemnie rozwiązań.

Wraz z popularyzacją usług internetowych i przenoszeniem ich do coraz to nowych sfer gospodarki

pojawiają się nowe zagrożenia nazywane ogólnie cyberprzestępczością. Użytkownik korzystający z usługi

musi czuć się bezpiecznie, umieć samodzielnie zastosować podstawowe środki ochrony oraz mieć

zagwarantowany wysoki poziom pewności, że nikt niepowołany nie dostanie się do jego danych

osobowych, zasobów finansowych czy innych danych wrażliwych. Wymaga to wykorzystania specjalnych

mechanizmów identyfikowania i uwierzytelniania oraz stosowania konkretnych norm bezpiecznego

przesyłu danych.

III. Wskaźniki pomiaru skuteczności realizacji celów

Wskaźnik

[1] Odsetek gospodarstw domowych w zasięgu

dostępu do internetu o prędkości co najmniej 30

Mb/s (EAC)

[2] Odsetek gospodarstw domowych korzystających

z dostępu do internetu o prędkości przynajmniej 100

Mb/s

Jednostka

miary

Wartość

bazowa (rok

bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło danych

%

[1] 60,71

(2015)

[2] 5,5

(2015)

[1] 100

[2] 50

[1] 100

[2] 100

UKE

IV. Kierunki interwencji

Inteligentne rozwiązania oparte na sieciach szerokopasmowych

• pozwalają zaoszczędzić czas i lepiej komunikować się z innymi,

• ułatwiają prowadzenie i rozwijanie działalności gospodarczej,

• wspierają rozwój i wzbogacanie umiejętności,

• umożliwiają zwiększanie udziału w życiu społecznym oraz wspierają integrację,

• pozwalają na wprowadzanie ułatwień w codziennym funkcjonowaniu gospodarstw domowych.

Szerokopasmowy dostęp do Internetu, podobnie jak inne techniki informacyjno-komunikacyjne (ICT),

stanowi katalizator wzrostu gospodarczego, zarówno w skali globalnej, jak i regionalnej. Poprawa dostępu

do sieci nie wszędzie jednak wiąże się z jednakowym poziomem wzrostu produktywności. Badania

wskazują, że Internet ma silniejszy wpływ na produktywność w tych branżach, które mają wysokie koszty

transakcyjne (np. usługi finansowe) lub wysoką intensywność pracy.

Podstawowym wymogiem wystąpienia tych efektów jest dostępność nowoczesnej infrastruktury, dlatego

rolą państwa w tym zakresie jest tworzenie przyjaznych warunków dla budowy sieci szerokopasmowych

(mobilnych i stacjonarnych) oraz interwencja publiczna ze środków krajowych i unijnych maksymalizująca

pozytywny wpływ tych sieci na gospodarkę i społeczeństwo.

1.

Rozwój nowoczesnej sieci cyfrowej

Działania ukierunkowane będą z jednej strony na tworzenie warunków dla rozwoju szybkich sieci

szerokopasmowych – likwidacja barier administracyjnych i prawnych, z drugiej strony podejmowane będą

inwestycje w szybkie sieci szerokopasmowe, w szczególności na obszarach, gdzie nie można zapewnić

dostępu do Internetu na warunkach rynkowych.

Działania

 Wspomaganie rozwoju i modernizacji infrastruktury teleinformatycznej i telekomunikacyjnej,

w szczególności na obszarach wiejskich.

 Zmiany legislacyjne, które poprzez likwidację zidentyfikowanych barier administracyjnych i prawnych

usprawnią rozwój infrastruktury telekomunikacyjnej oraz zapewnią korzyści dla obywateli

i przedsiębiorców (m.in. obniżenie maksymalnych stawek opłat za zajęcie pasa drogowego w drogach















– 225 –

Poz. 260

samorządowych – nowelizacja ustawy o drogach publicznych; dalsza nowelizacja megaustawy oraz

innych ustaw regulujących proces inwestycyjny budowy sieci szerokopasmowych).

Aktywne kształtowanie aktów prawnych na poziomie UE, w tym konstruktywny wkład w prace Rady

UE poświęcone Europejskiemu Kodeksowi Łączności Elektronicznej oraz powiązanym dokumentom.

Wdrażanie nowych celów w zakresie łączności elektronicznej określonych przez Komisję Europejską,

m.in. w związku z przeglądem ram regulacyjnych w obszarze łączności elektronicznej.

Udostępnienie zakresu częstotliwości 694–790 MHz (tzw. pasmo 700 MHz) dla bezprzewodowych

usług szerokopasmowej łączności elektronicznej – zapewnienie możliwości dostępu do pasma 700

MHz (zakres 694–790 MHz) na potrzeby bezprzewodowej szerokopasmowej łączności elektronicznej

na terenie Polski. Pasmo 700 MHz ze względu na swoje właściwości propagacyjne może być

efektywnie wykorzystywane na obszarach trudno dostępnych (np. obszarach wiejskich o rzadkiej

zabudowie, gdzie zapewnienie stałego szerokopasmowego dostępu do Internetu jest ekonomicznie

nieopłacalne) i ważnych szlakach komunikacyjnych, a także przez nowe koncepcje komunikacji

sieciowej. Udostępnienie zakresów pasma 700 MHz na potrzeby służby ruchomej wynika z inicjatywy

podjętej przez Parlament Europejski i Radę w zakresie propozycji decyzji kompleksowo regulującej

harmonizację wykorzystania zakresu częstotliwości 694 – 790 MHz w Unii Europejskiej i jest także

jednym z pierwszych elementów rozwoju sieci 5G w Unii Europejskiej.

Uruchomienie komercyjnych sieci 5G (wykorzystujących zakresy pasm m.in. 700 MHz oraz inne

poniżej i powyżej 6 GHz) w Polsce do 2025 r., które będą w stanie obsłużyć 1000-krotnie większe

zasoby danych niż obecne sieci 4G/LTE.

Przegląd obecnego zagospodarowania pasm częstotliwości pod kątem ich efektywnego

wykorzystania, a także rozwoju systemów 4G i wprowadzania 5G. Elementem prac będzie również

aktywny udział w pracach Europejskiej Konferencji Administracji Poczty i Telekomunikacji (CEPT) oraz

Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego (ITU), gdzie przygotowywane są studia techniczne

i zapadają decyzje odnośnie do przeznaczenia poszczególnych zakresów pasm częstotliwości.

Umożliwienie rozwoju nowych standardów i budowy sieci (w ramach sieci 5G) na równi z innymi

krajami europejskimi w celu umożliwienia polskim przedsiębiorcom pełnego udziału w jednolitym

rynku cyfrowym, na identycznych zasadach jak te obowiązujące konkurentów z innych krajów.

Konieczność standaryzacji interfejsów m.in. na styku maszyna-maszyna.

Projekty strategiczne

Narodowy Plan Szerokopasmowy – zapewnienie wszystkim obywatelom dostępu do infrastruktury

szerokopasmowej, umożliwiającej dostęp do szybkiego internetu, wpływającej na rozwój

społeczeństwa cyfrowego, rozwój nowoczesnej edukacji, rozwój badań i innowacji, tworzenie

jednolitego rynku cyfrowego, bezpieczny i szybki dostęp do elektronicznych usług publicznych oraz

sprawną komunikację między instytucjami publicznymi, obywatelami i biznesem. Likwidacja barier

administracyjno-prawnych w procesie inwestycyjnym w zakresie telekomunikacji oraz redukcja

kosztów budowy infrastruktury telekomunikacyjnej, budowanie przyjaznego otoczenia dla inwestycji

telekomunikacyjnych, stworzenie podstaw instytucjonalno-prawnych dla wdrożenia nowoczesnych

technik komunikacyjnych (w tym 5G).

2.

Bezpieczeństwo danych

Działania

 Wsparcie działań mających na celu budowanie bezpieczeństwa danych na poziomie UE.

 Określenie obszaru samodzielności w kreowaniu polityki danych, zarezerwowanego na poziomie

krajowym.

 Opracowanie polityki danych.

 Stworzenie optymalnego modelu organu regulacyjnego dla gospodarki cyfrowej.

 Przegląd prawa konkurencji, ochrony konsumentów oraz ochrony danych osobowych pod kątem

wyzwań związanych i wynikających z modeli biznesowych, w którym faktycznym środkiem płatniczym

są dane, nie zaś pieniądze.

 Stworzenie tymczasowych ram regulacyjnych dla nowych usług cyfrowych dedykowanych

konkretnym typom technologii (eksperymentalne inkubatory nowych technologii).

 Stworzenie modelu edukacji przez całe życie, uwzględniającego potrzeby gospodarki cyfrowej.

 Wspomaganie rozwoju technologii opartych na otwartych standardach zapewniających

interoperacyjność.

Projekty strategiczne

Zintegrowany System Zarządzania Bieżącego Bezpieczeństwem Cyberprzestrzeni RP – celem projektu

jest objęcie monitoringiem i korelacją zdarzeń kluczowych usług informatycznych zapewniających

bezpieczeństwo funkcjonowania państwa, obywateli i podmiotów gospodarczych. Projekt ma na celu

dostarczenie rozwiązań, które umożliwią dostęp do bieżącej informacji o stanie bezpieczeństwa

teleinformatycznego niezbędnego do oceny sytuacji i stanu bezpieczeństwa w cyberprzestrzeni

w Polsce oraz koordynacji reagowania na incydenty komputerowe na poziomie krajowym.

3. Budowa społeczeństwa informacyjnego

Zwiększaniu podaży usług cyfrowych oraz ich wykorzystaniu przez społeczeństwo służyć będzie, obok

działań związanych z rozwojem treści cyfrowych i sieci szerokopasmowych, rozwój e-kompetencji

społeczeństwa, a także zapewnienie powszechnego i otwartego dostępu do zasobów instytucji publicznych.

Działania w tym zakresie nakierowane będą na rozwój podstawowych kompetencji umożliwiających

korzystanie z Internetu, w tym w szczególności z usług e-administracji oraz usług rynkowych. Realizowane

będą także działania zwiększające bezpieczeństwo korzystania z rozwiązań teleinformatycznych.

Wzmacniana będzie również aktywność Polski na forum międzynarodowym w obszarze cyfryzacji.

Działania

 Rozwój kompetencji cyfrowych – wsparcie w obszarze edukacji, nauki, kształcenia przez całe życie,

elastyczne dopasowanie do indywidualnych potrzeb obywateli, wsparcie adresowane do grup

o zróżnicowanych poziomach kompetencji cyfrowych, ze szczególnym uwzględnieniem działań na

rzecz włączenia cyfrowego.

 Zwiększenie dostępu obywateli do informacji sektora publicznego – standard udostępniania danych,

wpływający na poprawę jakości i liczbę danych dostępnych na portalu danepubliczne.gov.pl, przegląd

przepisów prawnych pod kątem usuwania barier dla ponownego wykorzystywania kolejnych zbiorów

informacji.

 Zapewnienie cyberbezpieczeństwa – ochrona poufności informacji, ciągłości działania systemów

informatycznych, ciągłości działania systemów wspieranych rozwiązaniami cyfrowymi, a także

ochrona prywatności obywateli zarówno w publicznej przestrzeni, jak również w zakresie danych

gromadzonych przez administrację publiczną.

 Prowadzenie kampanii edukacyjno-informacyjnych na rzecz upowszechnienia korzyści

z wykorzystania technologii cyfrowych.

 Wzmacnianie aktywności Polski na forum UE w szeroko rozumianych obszarach cyfrowych/ICT –

wynikających m.in. ze strategii Jednolitego Rynku Cyfrowego (JRC) oraz Europejskiej Agendy Cyfrowej

(EAC), w tym zaangażowanie się Polski w przebieg procesu legislacyjnego w UE na każdym możliwym

etapie prac, stała analiza i koordynacja tego procesu (zarówno po stronie polskiej, jak i unijnej).

Projekty strategiczne

Kompetencje w społeczeństwie informacyjnym – realizacja działań na rzecz włączenia obywateli

w kreowanie społeczeństwa informacyjnego poprzez ograniczenie zjawiska wykluczenia cyfrowego oraz

rozwój umiejętności cyfrowych na każdym poziomie.

Otwarte Dane Publiczne – celem programu jest poprawa jakości i zwiększenie liczby danych

dostępnych na portalu danepubliczne.gov.pl.

Ogólnopolska Sieć Edukacyjna – dedykowana sieć łącząca wszystkie szkoły w Polsce, która zapewni

dostęp do Internetu, usług i treści edukacyjnych oraz zapewni bezpieczeństwo sieci. Ogólnopolska Sieć

Edukacyjna jest projektem komplementarnym z projektem Edukacj@ w społeczeństwie informacyjnym.

Transport

I. Diagnoza

Znaczenie sektora transportu i logistyki dla polskiej gospodarki sukcesywnie rośnie. W 2015 r. wygenerował

on ok. 6,5% wartości dodanej brutto86 (średni udział tego sektora w gospodarce w latach 2000–2015 to

ok. 5,6%).

Sektor transportu zdominowany jest przez mikro- i małe podmioty gospodarcze (dotyczy to zwłaszcza

transportu drogowego oraz wodnego śródlądowego). W przypadku transportu lotniczego, morskiego oraz

kolejowego widać natomiast wyraźną przewagę podmiotów średnich i dużych.

Udział poszczególnych rodzajów transportu lądowego

w wykonywaniu przewozu ładunków w Polsce oraz UE

Jeśli chodzi o wykonywanie przewozów

ładunków87

poszczególnymi

rodzajami

transportu, w Polsce największy udział mają

transport drogowy (83,3%) oraz transport

kolejowy (16,6%). Transport wodny i lotniczy

mają marginalne znaczenie w tym zakresie

(poniżej 0,1%). Są to wyniki zdecydowanie gorsze

niż średnia zarówno dla UE-28 (odpowiednio

transport drogowy – 75,4%, transport kolejowy –

18,0% oraz transport rzeczny – 6,6%) jak i UE-15

(odpowiednio: 75,3%, 16,6% oraz 8,1%).

Niepokojący jest zwłaszcza widoczny w ostatnich

latach w naszym kraju wzrost udziału transportu

drogowego w przewozach ładunków kosztem

wszystkich pozostałych rodzajów transportu.

Rosnąca rola transportu drogowego w polskim systemie transportowym skutkuje także zwiększoną presją

na zdrowie publiczne, bezpieczeństwo ruchu i środowisko naturalne.

Od momentu wejścia Polski do UE, dzięki wykorzystaniu środków w ramach polityki spójności, nastąpił

znaczny przyrost długości dróg ekspresowych i autostrad w Polsce – w 2003 r. było ich odpowiednio 226

i 405 km. Obecnie sieć drogowa w Polsce liczy ponad 19 tys. km dróg krajowych, w tym 1631,7 km

autostrad i 1531,7 km dróg ekspresowych.

Poprawa jakości infrastruktury jest jednym z najważniejszych czynników, dzięki któremu zmniejszyła się

liczba śmiertelnych ofiar wypadków drogowych w Polsce z 7,3 tys. w 1990 r. do 2,9 tys. w 2015 r. Mimo to

liczba ofiar, która w 2015 r. w przeliczeniu na milion mieszkańców wynosiła 77, jest jedną z najwyższych na

tle większości krajów UE.88

86

GUS – wskaźniki makroekonomiczne za 2015 r. (ceny bieżące).

Eurostat - tran_hv_frmod, dane za 2014 r.

88

Komunikat prasowy Komisji Europejskiej z 31 marca 2016 r. „Bezpieczeństwo ruchu drogowego: nowe dane statystyczne przemawiają za

podjęciem kolejnych działań na rzecz ratowania życia na drogach UE” http://europa.eu/rapid/press-release_IP-16-863_pl.htm

W Polsce rośnie liczba samochodów osobowych (ponad dwukrotny wzrost od 2000 r.). Już w 2012 r.

wynosiła ona blisko 19 mln, zaś w przeliczeniu na 1000 mieszkańców była na poziomie takich krajów

europejskich jak: Szwecja, Belgia, Hiszpania czy Portugalia. W 2015 r. liczba samochodów przekroczyła

20 mln, zaś na 1000 mieszkańców przypadało ich 550. Średni wiek samochodów użytkowanych w Polsce

jest wyższy niż średnia unijna, co jest źródłem dodatkowej negatywnej presji na środowisko naturalne89.

Jak wskazują dane Eurostatu90, polski sektor transportu drogowego odpowiada za ok. 22,1% całego

kabotażu w krajach UE-28. Polskie przedsiębiorstwa plasują się m.in. przed podmiotami holenderskimi

(15,7%), niemieckimi (10,1%) oraz hiszpańskimi (3,9%), które do naszej akcesji do UE kontrolowały podobną

część rynku jak obecnie Polska. Liczba ciężarowych pojazdów samochodowych w Polsce wrosła od 2000 r.

z ok. 1,8 mln do 3,4 mln w 2015 r.91

Od początku transformacji następuje spadek całkowitej długości eksploatowanych linii kolejowych (z blisko

24 tys. km w 1989 r., poprzez 22,5 tys. km w 2000 r. do 19,3 tys. km w 2015 r.) 92. Udział kolei w transporcie

towarów w Polsce jest niższy o ok. 2 pp. niż średnia unijna oraz o ok. 3–4 pp. w przypadku krajów V493.

W 2014 r. udział transportu kolejowego w przewozach towarowych wynosił 14,3% całkowitej pracy

przewozowej (mierzonej tonokilometrami), zaś w przewozach pasażerskich około 39% całkowitej pracy

przewozowej94. Ograniczone wykorzystanie linii kolejowych do przewozu towarów wynika m.in. z wysokich

kosztów udostępniania infrastruktury oraz jej stanu technicznego. Barierami w wykorzystaniu kolei do

przewozu towarów jest sposób organizacji przewozu towaru, czas, miejsce przeładunku i bezpieczeństwo

towarów. Z drugiej strony kolejowy transport towarowy ma potencjał do wzrostu, dzięki unowocześnieniu

infrastruktury liniowej oraz rozwojowi intermodalności transportu.

W obsłudze przewozów pasażerskich w przypadku kolei występują ograniczenia liczby obsługiwanych

połączeń. Barierą większego wykorzystania kolei w przewozach pasażerskich jest głównie niedostateczna

i niedopasowana oferta handlowa, która jest efektem zarówno uwarunkowań infrastrukturalnych (niska

prędkość, z jaką mogą poruszać się pociągi), jak i organizacyjnych (niska, niedostateczna częstotliwość

kursowania pociągów wiążąca się z ograniczeniami finansowymi w ich zamawianiu). Dodatkowym

wyzwaniem jest stan techniczny i wyposażenie mniejszych przystanków kolejowych oraz dworców, które

nie spełniają współczesnych oczekiwań podróżnych, a także nie są wystarczająco zintegrowane z układem

lokalnego transportu publicznego, co ma szczególne znaczenie w ułatwieniu przemieszczania się.

Zgodnie z zaleceniami Rady Unii Europejskiej sformułowanymi dla Polski zarówno w 2015 r., jak i w 2016

r.95, rozwój sieci transportowych (w tym zwłaszcza sektora kolejowego) nadal jest niewystarczający.

Wskazywany jest także zbyt długotrwały proces planowania i realizacji projektów inwestycyjnych w tym

sektorze.

Systematycznie rozbudowywana i modernizowana jest infrastruktura transportu lotniczego. Transport

lotniczy obsłużył w 2014 r. około 1% pasażerów ogółem i zwiększył się od 2013 r. w zestawieniu ze

spadkami w przypadku transportu kolejowego i drogowego. Do najważniejszych portów lotniczych, pod

względem liczby obsługiwanych pasażerów należą porty w Warszawie, Krakowie, Gdańsku i Katowicach.

W 2014 r. ruch pasażerów w portach lotniczych (bez tranzytu) zwiększył się o 8,1% w porównaniu z 2013 r.

W 2015 r. nastąpił dalszy wzrost liczby pasażerów – o 12,5% w porównaniu z 2014 r. i wyniósł on ok. 30,5

mln osób. Z punktu widzenia obecnego natężenia ruchu lotniczego nie występują braki w przepustowości

infrastruktury lotniczej.

Wykorzystanie przez władze regionalne środków funduszy strukturalnych z perspektywy finansowej na lata

2007–2013 umożliwiło rozwój sieci lotnisk regionalnych. Dane Urzędu Lotnictwa Cywilnego96 wskazują

jednak, iż szereg lotnisk regionalnych nie jest w stanie pokryć kosztów uruchomienia i funkcjonowania ze

względu na niewystraczającą liczbę pasażerów zainteresowanych ofertą. Po części związane to jest

z problemem w zakresie planowania ciągłości inwestycji w rozbudowę powiązanej sieci transportowej.

Gorsze niż w krajach UE-15 jest skomunikowanie niektórych lotnisk z regionalnymi ośrodkami miejskimi,

89

http://www.acea.be/statistics/tag/category/average-vehicle-age

Eurostat - road_go_ca_hac, dane za 2014 r.

91

GUS – Transport - wyniki działalności w 2015 r.

92

GUS – Transport - wyniki działalności w 2015 r.

93

Eurostat, tran_hv_frmod

94

GUS – Transport - wyniki działalności w 2015 r.

95

Zalecenia Rady Unii Europejskiej w sprawie krajowego programu reform Polski na 2015 r. oraz zawierające opinie Rady na temat przedstawionego

przez Polskę programu konwergencji na 2015 r. (Dz. Urz. UE C 272 z 18.08.2015, str. 91)

96

http://www.ulc.gov.pl/_download/regulacja_rynku/statystyki/caly_rok_2015/wg_portow_lotniczych_4kw2015_v1.pdf

m.in. siecią kolejową, a w szczególności ponadregionalną. Powoduje to strukturalne trudności pozyskania

klientów dla linii lotniczych, a tym samym zapewnienia finansowania dla sieci lotnisk regionalnych.

Szlaki żeglugowe nie tworzą spójnej sieci śródlądowych dróg wodnych. Długość śródlądowych dróg

wodnych od 2000 r. systematycznie spada i w 2014 r. wynosiła 3655 km. Wymagania stawiane drogom

o znaczeniu międzynarodowym (klasy IV i V) w 2015 r. spełniało w Polsce 5,9% dróg wodnych (214 km).

Udział dróg tej klasy, zapewniających parametry niezbędne do nowoczesnej żeglugi, w ogólnej długości

dróg wodnych w Polsce nie zmienił się od 2007 r.97 Wykorzystanie żeglugi śródlądowej, zarówno

w przypadku transportu pasażerów, jak i towarów jest znacząco niższe niż wynosi średnia unijna.

Lepiej wygląda sytuacja portów morskich, których rola gospodarcza w basenie Morza Bałtyckiego

stopniowo rośnie. Największe znaczenie pod względem wielkości przeładunków mają porty w Gdańsku,

Gdyni, Szczecinie i Świnoujściu. Mniejszą rolę odgrywają porty m.in. w Kołobrzegu, Darłowie, Elblągu

i Policach, których znaczenie pod względem udziału w przeładunkach nie jest duże, jednakże pełnią istotną

rolę aktywizującą obszary, na których są zlokalizowane.

W 2015 r. obroty ładunkowe w polskich portach wyniosły ok. 69,7 mln ton, tj. prawie 21% więcej niż w 2011

r., kiedy były na poziomie ok. 57,7 mln ton98. Chociaż oferta przeładunkowa polskich portów jest zbliżona

do standardów w regionie Morza Bałtyckiego, wolumen obsługiwanych w nich ładunków jest znacznie

mniejszy niż w przypadku portów niemieckich, duńskich czy szwedzkich i niewiele większy od tego

właściwego dla portów łotewskich czy litewskich99. Warto odnotować, że rok 2015 był rekordowy dla

Gdańska i polskiej gospodarki morskiej w zakresie przeładowanych towarów100. W dalszym ciągu polskie

porty wymagają poprawy dostępu od strony morza (pogłębianie i utrzymywanie podejściowych torów

wodnych) i lądu (powiązanie z lądową siecią transportową).

Stan rozwoju transportu intermodalnego101 w Polsce jest niezadowalający pomimo poprawy całej

infrastruktury logistycznej i dostosowania jej do standardów europejskich. Średnia gęstość rozmieszczenia

terminali kontenerowych w przeliczeniu na powierzchnię kraju (ok. 1 terminal na 10 tys. km2) nie odbiega

od średniej europejskiej (0,9 terminala na 10 tys. km2). Jest ona jednak wyraźnie niższa od średniej dla

krajów o największym udziale przewozów intermodalnych w rynku kolejowym, takich jak: Holandia

(11,9/10 tys. km2), Belgia – (7,1/10 tys. km2) i Niemcy (4,1/10 tys. km2). Główną przeszkodą rozwoju sektora

(poza wielkością zgłaszanego popytu) jest niewystarczająca liczba tzw. centrów logistycznych, które obok

podstawowej obsługi przeładunkowej powinny oferować usługi dodatkowe, zły stan infrastruktury

kolejowej, a także wysokie stawki za dostęp do tej infrastruktury.

Stale widoczny wzrost przejazdów samochodami osobowymi (o 54,5% w przeliczeniu na osoby w latach

2003–2011) przekłada się na wzrost przejazdów w miastach i otaczających je obszarach wiejskich. Ma na to

wpływ postępująca suburbanizacja dużych ośrodków miejskich, w których problemy transportowe stanowią

jedną z barier rozwojowych i ograniczają zasięg rynków pracy oraz zaspokajanie potrzeb miejskiego rynku

pracy przez mieszkańców z obszarów wiejskich. Sytuacja ta wynika częściowo z nieoptymalnego sposobu

funkcjonowania systemów transportu zbiorowego w miastach oraz niedostatecznej jego dostępności dla

mieszkańców obszarów funkcjonalnych tych miast (głównie obszary miejsko-wiejskie i wiejskie).

Spowodowane to jest brakiem zintegrowanej przestrzennie i funkcjonalnie oferty transportu publicznego

(w miastach, a także poza miastami), nadal niskim wykorzystaniem tzw. Inteligentnych Systemów

Transportowych102, niewystarczająco rozwiniętą infrastrukturą oraz brakiem nowoczesnego,

niskoemisyjnego taboru. Oprócz odczuwalnych dysfunkcji w systemie transportowym przestarzały tabor

przyczynia się w znaczącym stopniu do zwiększonej emisji zanieczyszczeń w miastach. W 2015 r. w Polsce

było prawie 12 tys. autobusów służących do obsługi transportu miejskiego, z czego jedynie 419 stanowiły

97

GUS – Transport wodny śródlądowy w Polsce w 2015 r.

GUS - Rocznik statystyczny gospodarki morskiej 2015.

99

Eurostat - tran_r_mago_nm; dane za 2013 r.

100

Raport z przebiegu realizacji polityki morskiej Rzeczypospolitej Polskiej w 2015 r. przygotowany przez Międzyresortowy Zespół do spraw Polityki

Morskiej Rzeczypospolitej Polskiej.

101

Transport intermodalny rozumiany jako przewóz ładunków wykorzystujący więcej niż jeden rodzaj transportu. Najważniejszą zasadą jest

wykorzystanie tylko jednej jednostki ładunkowej, np. kontenera, na całej trasie przewozów, bez przeładunku samego towaru przy zmianie środka

transportu.

102

Inteligentne Systemy Transportowe (ITS) – systemy wykorzystujące technologie informacyjne i komunikacyjne w obszarze transportu drogowego,

obejmującym infrastrukturę, pojazdy i jego użytkowników, a także w obszarach zarządzania ruchem i zarządzania mobilnością oraz do interfejsów

z innymi rodzajami transportu.

autobusy na alternatywne paliwo (gazowe lub elektryczne). W 2014 r. 31 miast, w tym 13 miast Konurbacji

Śląskiej oraz 5 miast aglomeracji łódzkiej, posiadało ponad 2300 km linii tramwajowych. Tylko jedno miasto

– Warszawa – posiada metro. W 21 polskich miastach i gminach działają sezonowo wypożyczalnie rowerów

publicznych, a liczba jednorazowych wypożyczeń w roku 2015 w sześciu miastach (Warszawa, Łódź,

Wrocław, Lublin, Białystok, Poznań) sięgnęła ponad 6 mln. Duże ośrodki miejskie rozważają wprowadzenie

systemu samochodów publicznych.

Istniejące systemy transportu publicznego w niewystarczającym stopniu uwzględniają wyzwania

demograficzne starzejącego się społeczeństwa, zmieniające się preferencje do rezygnacji z korzystania

z samochodów osobowych na rzecz transportu publicznego. Szczególne znaczenie w kontekście poprawy

dostępności do regionalnych ośrodków miejskich, ale także usprawnienia transportu publicznego

w niektórych miastach, mają pasażerskie przewozy kolejowe. Ich wykorzystanie jest w dużym stopniu

uzależnione od sposobu finansowania, ale także integracji z miejskimi systemami transportu publicznego.

Niski poziom rozwoju infrastruktury transportowej na obszarach wiejskich jest poważną barierą

w rozwoju przedsiębiorczości oraz mobilności na rynku pracy. Dotyczy to zarówno poziomu nasycenia

obszarów wiejskich infrastrukturą transportową, jak również odpowiedniej jakości infrastruktury

komunikacyjnej (w szczególności – brak rozwiązań systemowych obejmujących m.in. zintegrowanie różnych

środków transportu i komunikacji). Na większości obszarów wiejskich występuje poważny problem

dotyczący braku połączeń w ramach komunikacji publicznej. Sytuację tę niekiedy tłumaczy niska

efektywność połączeń, w szczególności na obszarach o małej gęstości zaludnienia i znacznie rozproszonej

zabudowie. Z drugiej strony gminy wiejskie lub miejsko-wiejskie mają największe potrzeby w zakresie

dowozu dzieci do szkoły oraz modernizacji lokalnej infrastruktury transportowej.

Od wejścia do Unii Europejskiej stopniowo poprawia się dostępność polskiej przestrzeni we wszystkich

wymiarach: w skali międzynarodowej, krajowej (łączenie ośrodków wojewódzkich), regionalnej (integracja

największych miast z ich zapleczem i mniejszymi ośrodkami) oraz lokalnej (w szczególności na obszarach

wiejskich), lecz nadal nie jest wystarczająca w stosunku do potrzeb mieszkańców i podmiotów

prowadzących działalność gospodarczą.

Stan spójności wewnętrznej polskiej przestrzeni obrazuje m.in. wskaźnik międzygałęziowej dostępności

transportowej (MDT), którego wysokie wartości cechują największe ośrodki miejskie (m.st. Warszawa,

Konurbacja Śląska), a także szlaki łączące te ośrodki. W latach 2007–2014 dostępność transportowa

województw we wschodniej Polsce zwiększyła się w stopniu mniejszym niż na zachodzie kraju

(odpowiednio o 2,86 i 3,46 pkt).

Pomimo znaczącego przyrostu długości dróg ekspresowych i autostrad w ostatnich latach, ich sieć nie

obejmuje wszystkich miast wojewódzkich, a ich gęstość jest znacząco niższa od wskaźników w pozostałych

krajach UE (również w przypadku krajów V4).

Chociaż długość linii kolejowych jest relatywnie wysoka na tle innych krajów Unii, większość głównych

aglomeracji nie jest połączona siecią umożliwiającą przejazd pociągów pasażerskich ze średnią prędkością

techniczną powyżej 160 km/h. W 2015 r. zaledwie kilka miast wojewódzkich było połączonych liniami

kolejowymi o maksymalnej prędkości rozkładowej 160 km/h (np. Warszawa, Gdańsk, Poznań, Kraków).

Około 13% długości sieci kolejowej stanowią linie kolejowe dostosowane do prędkości od 120 km/h do 160

km/h103.

Pełna integracja z jednolitym rynkiem europejskim jest nadal utrudniona, ze względu na niezakończone

inwestycje drogowe i kolejowe na sieci TEN-T, w szczególności z krajami bałtyckimi i południem Europy oraz

znikomą integrację żeglugi śródlądowej z pozostałymi gałęziami transportu. Dodatkowo gęstość sieci dróg

szybkiego ruchu nie jest równomiernie rozłożona. Regionalnie najgorsza dostępność dotyczy Polski

Wschodniej, Pomorza Środkowego i terenów przygranicznych. Większość miast Polski Wschodniej

pozostaje bez pełnych połączeń drogami ekspresowymi z Warszawą, Trójmiastem i Krakowem. Gęstość

sieci drogowej, jak i kolejowej w Polsce Wschodniej jest mniejsza niż przeciętnie. System organizacji

transportu (brak dogodnego dojazdu) dodatkowo ogranicza rozwój małych miast i części obszarów

wiejskich.

Dane Urzędu Transportu Kolejowego za 2015 r. (http://www.utk.gov.pl/pl/analizy-i-monitoring/oceny-roczne/2015/7919,OcenaFunkcjonowaniaRynku-Transportu-Kolejowego-i-Stanu-Bezpieczenstwa-Ruchu-Ko.html, rys. 106, s. 124 materiału UTK).

II. Cel i oczekiwane efekty

Zwiększenie dostępności

Rozwój infrastruktury transportowej, jako element dostępności

II. Cel i oczekiwane efekty

transportowej, wpływa na konkurencyjność Polski i jej regionów, a także

transportowej oraz poprawa

sektorów

gospodarki czy transportowej,

poszczególnych jako

przedsiębiorstw.

Równolegle

Zwiększenie

dostępności

warunków

świadczenia

usług

Rozwój infrastruktury

element dostępności

do

budowy

i

modernizacji

materialnej

na

rozwój

infrastruktury

transportowej, wpływa na konkurencyjność Polski i jej regionów,wpływa

a także

transportowej

poprawa

związanych zoraz

przewozem

też

sposóbgospodarki

jej wykorzystania.

sektorów

czy

poszczególnych

przedsiębiorstw.

Równolegle

warunków

świadczenia

usług

towarów

i pasażerów

do budowy i modernizacji materialnej na rozwój infrastruktury wpływa

związanych z przewozem

też sposób jej wykorzystania.

towarów iroku

pasażerów

W horyzoncie

2030 zakłada się osiągnięcie przepustowości transportowej umożliwiającej efektywne

funkcjonowanie całego systemu transportowego poprzez uzyskanie efektu sieciowego w ujęciu

międzygałęziowym,

zapewniającego

obsługę

transportową

społeczeństwa

i gospodarki,

a także

W horyzoncie roku 2030

zakłada się sprawną

osiągnięcie

przepustowości

transportowej

umożliwiającej

efektywne

przyczyniającego

się

do

obniżenia

negatywnego

oddziaływania

na

środowisko

oraz

zdrowie

i

jakość

życia.

funkcjonowanie całego systemu transportowego poprzez uzyskanie efektu sieciowego w ujęciu

międzygałęziowym,

zapewniającego

sprawną

obsługę

transportową(kolej,

społeczeństwa

gospodarki, a także

Efektem

działań w tym

obszarze będzie

zbudowanie

wielogałęziowej

drogi, siecii aglomeracyjne,

sieci

przyczyniającego

się

do

obniżenia

negatywnego

oddziaływania

na

środowisko

oraz

zdrowie

życia.

żeglugi śródlądowej i morskiej, porty lotnicze), zintegrowanej i uzupełniającej się siecii jakość

transportowej.

Pozwoli

m.in.

na ograniczanie

jednostkowych

transportu,

poprawę

bezpieczeństwa,

jakości

Efektem ona

działań

w tym

obszarze będzie

zbudowanie kosztów

wielogałęziowej

(kolej,

drogi, sieci

aglomeracyjne,

sieci

usług

transportowych

w

przewozie

towarów

i

pasażerów,

dostępności

transportowej

w

wymiarze

żeglugi śródlądowej i morskiej, porty lotnicze), zintegrowanej i uzupełniającej się sieci transportowej.

europejskim,

krajowym

i lokalnym, ajednostkowych

także ograniczenie

emisjitransportu,

zanieczyszczeń

pochodzących

z tego sektora.

Pozwoli ona m.in.

na ograniczanie

kosztów

poprawę

bezpieczeństwa,

jakości

Istotnym

rezultatem

będzie

również

zapewnienie

odpowiedniego

nasycenia

systemu

transportowego

usług transportowych w przewozie towarów i pasażerów, dostępności transportowej w wymiarze

w

Polsce usługami

cyfrowymi

opartymi

inteligentneemisji

systemy

transportowe

zmniejszające

kongestie,

europejskim,

krajowym

i lokalnym,

a takżeoograniczenie

zanieczyszczeń

pochodzących

z tego

sektora.

podnoszące

poziom

bezpieczeństwa

użytkowników

infrastruktury

i

uczestników

ruchu,

integrujące

Istotnym rezultatem będzie również zapewnienie odpowiedniego nasycenia systemu transportowego

wszystkich

zarządców

infrastruktury

w ramach

jednego systemu

zarządzania

ruchem.

w Polsce usługami

cyfrowymi

opartymi

o inteligentne

systemy

transportowe

zmniejszające kongestie,

podnoszące

bezpieczeństwa

użytkowników

infrastruktury

i uczestników

integrujące

Tym

samym poziom

zaprogramowane

działania

oraz inwestycje

wpisują się

w politykę ruchu,

transportową

Unii

104

wszystkich

zarządców

infrastruktury

w

ramach

jednego

systemu

zarządzania

ruchem.

Europejskiej określoną w Białej Księdze Komisji Europejskiej z roku 2011 . Dotyczy to zwłaszcza jej

następujących

celów

Tym

samym zaprogramowane

działania oraz inwestycje wpisują się w politykę transportową Unii

104

Europejskiej

określoną

w

Białej

Komisji

Europejskiej

z roku 2011

. Dotyczy

zwłaszcza jej

⇒ zapewnienia wzrostuKsiędze

sektora

transportu

i wspierania

mobilności

przyto jednoczesnym

następujących

celów

osiągnięciu celu obniżenia emisji o 60%;

⇒ zapewnienia

stworzenia efektywnej

multimodalnego

⇒

wzrostu sieci

sektora

transportu podróżowania

i wspierania i transportu

mobilnościmiędzy

przy miastami;

jednoczesnym

⇒ rozwoju

ekologicznego

transportu

i możliwości dojazdu do pracy.

osiągnięciu

celu obniżenia

emisji o miejskiego

60%;

stworzenia

efektywnej

sieci multimodalnego

podróżowania

transportu

między miastami;

Wsparcie⇒publiczne

będzie

w najbliższych

latach nakierowane

m.in. na iwiększe

wykorzystanie

potencjału

⇒

rozwoju

ekologicznego

transportu

miejskiego

i

możliwości

dojazdu

do

pracy.

transportu kolejowego w obszarze transportu międzynarodowego, regionalnego, między- i wewnątrz

aglomeracyjnego,

także w

w najbliższych

zakresie przewozów

intermodalnych

w większe

relacjachwykorzystanie

międzykontynentalnych

Wsparcie publicznea będzie

latach nakierowane

m.in. na

potencjału

(Jedwabny

Szlak).

Dodatkowo,

poza

ograniczeniem

negatywnego

wpływu

na

środowisko,

taka

transportu kolejowego w obszarze transportu międzynarodowego, regionalnego, między- zmiana

i wewnątrz

spowoduje skrócenie

czasuw podróży,

bezpieczeństwa

transportowanych

koleją ładunków oraz

aglomeracyjnego,

a także

zakresie wzrost

przewozów

intermodalnych

w relacjach międzykontynentalnych

zmniejszenie

kosztów

transportu,

a

także

poprawę

bezpieczeństwa

na

drogach.

(Jedwabny Szlak). Dodatkowo, poza ograniczeniem negatywnego wpływu na środowisko, zmiana taka

spowoduje skrócenie czasu podróży, wzrost bezpieczeństwa transportowanych koleją ładunków oraz

zmniejszenie kosztów transportu, a także poprawę bezpieczeństwa na drogach.

104

Plan utworzenia jednolitego europejskiego obszaru transportu – dążenie do osiągnięcia konkurencyjnego i zasobooszczędnego systemu

transportu /* COM/2011/0144 końcowy

Plan utworzenia jednolitego europejskiego obszaru transportu – dążenie

232do osiągnięcia konkurencyjnego i zasobooszczędnego systemu

transportu /* COM/2011/0144 końcowy

Priorytetem jest dokończenie sieci drogowej zapewniającej połączenia w oparciu o autostrady i drogi

ekspresowe pomiędzy największymi ośrodkami w kraju, połączenia transgraniczne: Polska – kraje bałtyckie

(Via Baltica) i Polska – Południe (Via Carpatia). Podjęte zostaną również działania w zakresie odbudowy

możliwości transportowych polskich szlaków wodnych (zwłaszcza Odry oraz dolnej Wisły). Transport

rzeczny będzie promowany jako konkurencyjny i niskoemisyjny środek transportu, m.in. w tzw. logistyce

miejskiej.

W miastach rozwijane będą zintegrowane systemy transportu publicznego przy wykorzystaniu

niskoemisyjnych środków transportu, szczególnie pojazdów szynowych i elektrycznych autobusów.

Stworzone zostaną łańcuchy ekomobilności, poprawiające warunki przemieszczania się rowerem i pieszo.

Miasta będą lepiej skomunikowane z obszarami funkcjonalnymi, a indywidualny transport samochodowy

zostanie ograniczony, szczególnie w centrach miast.

Na obszarach wiejskich będą kontynuowane działania w zakresie budowy i modernizacji podstawowej

infrastruktury transportowej (drogi lokalne, infrastruktura towarzysząca, ścieżki rowerowe, środki

transportu zbiorowego) oraz rozwoju usług transportu zbiorowego.

W zakresie transportu lotniczego, w celu zwiększenia efektywności i rentowności portów lotniczych,

realizowane będą działania związane z inwestycjami w części lotniczej (airside) portów lotniczych, poprawą

bezpieczeństwa, infrastrukturą komunikacji nawigacyjnej i dozorowania, systemami zarządzania ruchem

lotniczym oraz ochroną środowiska. Niezbędne będzie również powiązanie poszczególnych portów z siecią

transportową oraz regionalnymi centrami gospodarczymi drogami kolejowymi.

III. Wskaźniki pomiaru skuteczności realizacji celu

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość

w roku 2030

Źródło

danych

Wskaźnik międzygałęziowej dostępności

transportowej (WMDT)

wskaźnik

syntetyczny

35,9 (2015)

43

(2023)

45

Badanie

MR – PAN

Udział masy ładunków transportu

intermodalnego w ogólnej masie ładunków

przewożonej transportem kolejowym

%

4,63

(2015)

5–6

(2020)

.

UTK

Długość linii kolejowych pozwalających na ruch

pociągów pasażerskich z prędkością

techniczną powyżej 160 km/h

km

90

(2015)

350

(2023)

.

KPK

Średnia prędkość kursowania pociągów

towarowych na sieci linii PLK S.A.

km/h

27

(2015)

40

(2023)

.

KPK

Liczba przewozów pasażerskich komunikacją

miejską w przeliczeniu na 1 mieszkańca

obszarów miejskich

szt.

166,8

(z metrem)

(2015)

200

220

GUS

Udział autobusów na alternatywne paliwo w

ogólnej liczbie autobusów służących do obsługi

transportu miejskiego

%

3,6

(2015)

4,2

16

GUS

Długość śródlądowych dróg wodnych o

znaczeniu międzynarodowym

km

214

(2015)

.

1186,1

(2030)

GUS/

MGMiŻŚ

Wskaźnik

IV. Kierunki interwencji

1. Budowa zintegrowanej, wzajemnie powiązanej sieci transportowej służącej konkurencyjnej

gospodarce

Istotnym czynnikiem wspierającym rozwój gospodarki jest zapewnienie sprawnych połączeń

umożliwiających dostawy produktów i surowców dla przedsiębiorstw oraz ułatwiających przemieszczanie

się ludzi. Podejmowane inwestycje transportowe muszą być ekonomicznie uzasadnione, a ich efektem

powinno być zarówno zmniejszenie kosztów funkcjonowania przedsiębiorstw, jak i zwiększenie

bezpieczeństwa uczestników transportu (zarówno w obrębie transportu pasażerskiego, jak i towarowego).

Szczególne znaczenie ma poprawa dostępności transportowej do rynków pracy, obiektów użyteczności

publicznej, jak i zwiększanie mobilności mieszkańców w obszarach słabo dostępnych transportowo. W tym

zakresie ważną rolę odgrywa publiczny transport zbiorowy, w tym transport kolejowy.

Istotne znaczenie dla obniżenia negatywnego oddziaływania transportu drogowego na zdrowie i jakość

życia ludności, poprawy bezpieczeństwa, skrócenia czasu przejazdu, ograniczenia zanieczyszczeń oraz

zmniejszenia kongestii będą miały m.in. inwestycje w zakresie budowy drogowych obejść miast. Budowa

obwodnic poprawi funkcjonowanie miast najbardziej dotkniętych niedogodnościami wynikającymi z ruchu

tranzytowego. Poprzez wyeliminowanie wąskich gardeł w transporcie drogowym możliwe będzie

zredukowanie ryzyka powstawania korków i zwiększenie płynności jazdy. W konsekwencji nastąpi poprawa

bezpieczeństwa ruchu. Wyprowadzenie przejazdów tranzytowych z obszarów zamieszkania wpłynie

również na ograniczenie negatywnego oddziaływania tego rodzaju transportu na życie i zdrowie ludności.

W konsekwencji umożliwi to redukcję kosztów społecznych, jak i obniżenie wydatków związanych

z negatywnymi skutkami transportu.

Wyzwaniem jest rozwój transportu przy ograniczaniu oddziaływania na środowisko, w tym emisji spalin. Tu

szczególne znaczenie będzie miało zwiększenie roli przewozów koleją (zarówno towarowych, jak

i pasażerskich), rozwój transportu intermodalnego, wykorzystanie alternatywnych systemów napędowych

oraz rozwój oferty transportu zbiorowego. Innym instrumentem ograniczania oddziaływania na środowisko

jest badanie oddziaływań na środowisko i jego elementy, w tym krajobraz, zdrowie ludzi i obszary Natura

2000, prowadzone w celu zmniejszenia presji na środowisko związanej z konkretną inwestycją

i ograniczenia jej skutków. Działanie to ma postać procedur ocen oddziaływania na środowisko, które będą

wykonywane, zgodnie z przepisami krajowymi i wspólnotowymi, w stosunku do inwestycji transportowych

wynikających z realizacji Strategii, w tym planów/programów rozwoju śródlądowych dróg wodnych

w Polsce na lata 2016–2020 z perspektywą do roku 2030.

Działania do 2020 r.

 Przygotowanie długofalowej i kompleksowej polityki rozwoju transportu, zawierającej plan

zintegrowanego oraz zgodnego z wymogami ochrony środowiska rozwoju wszystkich gałęzi

transportu.

 Wdrożenie nowego systemu planowania rozwoju infrastruktury transportowej – uwzględnienie

potrzeb poszczególnych rodzajów transportu (drogowy, kolejowy, wodny śródlądowy, morski,

lotniczy) oraz zmieniających się wzorców mobilności społecznej i potrzeb gospodarczych w tym

obszarze.

 Modyfikacja algorytmu podziału środków w mechanizmie finansowania rozwoju gminnej

i powiatowej infrastruktury drogowej oraz sposobu oceny składanych przez JST wniosków,

z uwzględnieniem syntetycznego wskaźnika peryferyjności czasowej.

 Promocja wzorców zrównoważonej mobilności w polskim społeczeństwie, w tym wykorzystywania

transportu publicznego (zwłaszcza transportu kolejowego).

 Poprawa stanu taboru pasażerskiego transportu drogowego i kolejowego wykorzystywanego do

usług przewozowych użyteczności publicznej.

 Poprawa parametrów technicznych infrastruktury liniowej transportu drogowego i kolejowego,

a także modernizacja dworców i przystanków kolejowych do jednolitych standardów –

przystosowanie sieci transportowej do zwiększenia jakości usług transportu publicznego, a także

potrzeb osób o ograniczonej mobilności (wiek, niepełnosprawność).

 Przygotowanie systemu wspierającego transport wodny śródlądowy poprzez inicjatywy dotyczące

poprawy stanu floty (w tym jej unowocześnienia), rozwój kompetencji pracowników oraz stworzenia

mechanizmów koordynacji oferty przewozowej (umożliwianie włączenia sektora w transport

intermodalny).

 Działania poprawiające bezpieczeństwo w ruchu drogowym, kolejowym, a także w innych gałęziach

transportu, wdrożenie systemów zarządzania ruchem, w tym ITS, ERTMS, systemu żeglugi

powietrznej (SESAR), kontynuacja programu wdrażania systemów informacji rzecznej (RIS).

 Promocja transportu intermodalnego oraz kombinowanego, jako alternatyw względem transportu

lądowego – wykorzystanie potencjału zarówno podmiotów publicznych, jak również przedsiębiorstw

oraz partnerów społeczno-gospodarczych.

 Stworzenie przewoźnikom kolejowym możliwości przygotowania atrakcyjnej oferty kolejowych

przewozów towarowych zwiększających udział transportu kolejowego w tym segmencie usług

(poprzez poprawę parametrów kolejowej infrastruktury liniowej, punktowej oraz wyposażenia

wykorzystywanego w przewozach towarowych), uwzględniającej wymogi kosztowe utrzymania

nowoczesnego parku taborowego i infrastruktury kolejowej.

 Sporządzenie analizy możliwości realizacji kolei dużych prędkości i podjęcie decyzji o ewentualnej jej

budowie w latach 2020–2030.

 Sporządzenie strategicznych ocen oddziaływania na środowisko dla planów rozwoju śródlądowych

dróg wodnych w Polsce na lata 2016–2020 z perspektywą do roku 2030 i ocen oddziaływania na

środowisko inwestycji realizowanych w oparciu o te plany.

 Prowadzenie analiz dotyczących Centralnego Portu Lotniczego i ewentualne podjęcie decyzji o jego

budowie lub zaadresowanie jego funkcji na podstawie rozbudowy już istniejącej infrastruktury

portów lotniczych.

Działania do 2030 r.

 Powiązanie Polski z korytarzami sieci bazowej TEN-T: Bałtyk – Adriatyk oraz Morze Północne – Bałtyk.

Podejmowane inwestycje dotyczyć będą wszystkich rodzajów transportu (drogowy, kolejowy, wodny

śródlądowy, morski, lotniczy). W szczególności dotyczy to

− dokończenia budowy systemu autostrad i dróg szybkiego ruchu;

− modernizacji sieci kolejowej, w tym trakcji oraz przejazdów kolejowych;

− odbudowy możliwości transportowych dróg wodnych (parametry IV klasy żeglowności) – na

wybranych, uzasadnionych ekonomicznie i ekologicznie odcinkach.

 Rozwój infrastruktury transportowej o charakterze regionalnym i lokalnym (zwłaszcza w obszarze

transportu drogowego i kolejowego oraz w ograniczonym zakresie wodnego śródlądowego),

włączającego obszary o słabej dostępności (m.in. obszary wiejskie, przygraniczne i peryferyjne)

w procesy gospodarcze i rozwojowe.

 Powiązanie lokalnych i regionalnych ośrodków gospodarczych z aglomeracjami, głównymi miastami

oraz ich obszarem funkcjonalnym z wykorzystaniem transportu drogowego i kolejowego.

 Dostosowanie istniejącej sieci dróg krajowych do ruchu na terenach miast oraz ich obszarów

funkcjonalnych (ruch tranzytowy, wymogi względem ruchu niezmotoryzowanego).

 Wdrożenie systemów informatycznych i telekomunikacyjnych (telematyki transportowej) we

wszystkich rodzajach transportu, z uwzględnieniem kosztów oraz potencjalnych zysków (różnych dla

poszczególnych gałęzi transportu). W szczególności dotyczy to wdrożenia

− Inteligentnych Systemów Transportowych (ITS) w miastach i ich obszarach funkcjonalnych;

− Rzecznego Systemu Informacyjnego (RIS) na obszarze Dolnej Odry;

− Europejskiego Systemu Zarządzania Ruchem Kolejowym (ERTMS) na głównych trasach.

 Rozwój infrastruktury wspierającej transport intermodalny, w szczególności poprzez

− powiązanie portów morskich oraz portów wodnych śródlądowych z lądową siecią

transportową (drogową i kolejową);

− dalszy rozwój potencjału polskich centrów logistycznych – wsparcie unowocześnienia

oferowanych usług.

 Wdrożenie systemu wsparcia sektora transportu wodnego śródlądowego w zakresie: modernizacji

taboru, rozwoju kompetencji i kadr sektora, tworzenia mechanizmów współpracy podmiotów

sektora w świadczeniu usług transportowych.

 Podejmowanie działań wspierających rozwój sektora transportu lotniczego w zakresie: polepszenia

przepustowości nawigacyjnej, ochrony i bezpieczeństwa ruchu lotniczego, wskazanie sposobu

powiązania transportem publicznym (drogowym i kolejowym) portów lotniczych z miastami oraz ich

obszarami funkcjonalnymi.

 Podejmowanie działań umożliwiających bezpieczną integrację bezzałogowych statków powietrznych

z lotnictwem załogowym w cywilnej przestrzeni powietrznej.

Projekty strategiczne

Sektor transportu drogowego

Program Budowy Dróg Krajowych na lata 2014–2023 (z perspektywą do 2025 r.) – zapewniający

dokończenie budowy najważniejszych ciągów dróg ekspresowych i autostrad oraz obwodnic, a także

realizacja działań inwestycyjnych poprawiających bezpieczeństwo ruchu drogowego.

Krajowy System Zarządzania Ruchem – jednolity, zintegrowany system teleinformatyczny,

umożliwiający dynamiczne zarządzanie ruchem w sieci dróg krajowych oraz wsparcie procesów

utrzymania infrastruktury drogowej zarządzanej przez Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad

poprzez zastosowanie zaawansowanych usług inteligentnych systemów transportowych. Celem będzie

również integracja z systemami ITS wdrażanymi przez innych zarządców dróg, w tym na obszarach

miejskich.

Narodowy Program Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego 2013–2020 – zakładający zwiększenie poziomu

bezpieczeństwa ruchu drogowego tj. zmniejszenie liczby wypadków, obniżenie o połowę liczby zabitych

na polskich drogach, ograniczenie o 40% liczby ciężko rannych, walka z nadmierną prędkością oraz

poprawa bezpieczeństwa pieszych, rowerzystów i motocyklistów.

Sektor transportu kolejowego

Krajowy Program Kolejowy – zapewniający połączenie do 2023 r. ośrodków wojewódzkich

zmodernizowanymi liniami kolejowymi, co najmniej do średniej prędkości kursowania pociągów

pasażerskich 100 km/h, oraz wdrażanie Europejskiego Systemu Zarządzania Ruchem Kolejowym

(ERTMS) na najważniejszych szlakach kolejowych.

Program zarządzania i przebudowy dworców kolejowych – zwiększenie liczby dworców kolejowych

spełniających współczesne wymagania pasażerów korzystających z usług transportu kolejowego

w ramach różnego rodzaju segmentów przewozów pasażerskich.

Program wieloletni w zakresie finansowania kosztów zarządzania infrastrukturą kolejową, w tym jej

utrzymania i remontów – przyczyniający się do poprawy dostępności transportowej i spójności

komunikacyjnej poszczególnych regionów kraju.

Unowocześnienie parku taboru kolejowego (pasażerskiego i towarowego) – poprawa warunków

świadczenia usług związanych z przewozem towarów i pasażerów.

Sektor transportu wodnego śródlądowego i morskiego

Program rozwoju polskich portów morskich do roku 2020 (z perspektywą do 2030 roku) – celem

głównym programu jest poprawa konkurencyjności polskich portów morskich oraz wzrost ich udziału

w rozwoju społeczno-gospodarczym kraju i podniesienie rangi portów morskich w międzynarodowej

sieci transportowej.

Rozwój sektora żeglugi śródlądowej obejmujący rozwój śródlądowych dróg wodnych w Polsce,

wzmocnienie kapitału ludzkiego dla żeglugi, rozwój floty polskich statków śródlądowych oraz szersze

gospodarcze i społeczne wykorzystanie powstałej infrastruktury w rozwoju lokalnym.

Budowa drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską zapewniającej dostęp do Portu Elbląg

kanałem żeglugowym przez Mierzeję Wiślaną.

Obszar międzysektorowy

Rozwój transportu intermodalnego – określenie działań, w tym niezbędnych inwestycji w infrastrukturę

transportu, zapewniających zwiększenie przewozów intermodalnych.

2. Zmiany w indywidualnej i zbiorowej mobilności

Działania powinny być nakierowane na podniesienie efektywności i atrakcyjności transportu publicznego,

który zachęci mieszkańców do zmiany środka transportu z indywidualnego na zbiorowy.

Sprzyjać temu będzie m.in. rozwój Inteligentnych Systemów Transportowych, w tym systemów zarządzania

ruchem oraz systemów informacji pasażerskiej i umożliwiających planowanie podróży różnymi rodzajami

transportu. Transport w coraz większym stopniu musi uwzględniać zmiany demograficzne (w szczególności

wyzwania dla mobilności osób starszych oraz niepełnosprawnych). Rozbudowa systemów transportu

publicznego powinna, w coraz większym stopniu, być impulsem do właściwego wykorzystania przestrzeni

i planowania miast i ich obszarów funkcjonalnych.

Zwiększenie wykorzystania taboru niskoemisyjnego będzie nie tylko impulsem rozwoju technologicznego

dla polskiej gospodarki, ale przede wszystkim pomoże w ograniczeniu emisji zanieczyszczeń powietrza

i gazów cieplarnianych. Wsparciem będzie również promocja niskoemisyjnych pojazdów. Wymaga to

jednak rozwoju infrastruktury zaopatrywania w paliwo.

Dla obsługi mieszkańców dojeżdżających do miast wymagana jest poprawa stanu infrastruktury

i funkcjonowania taboru wykorzystywanego w przewozach aglomeracyjnych (regionalnych) oraz

zintegrowanie przewozów kolejowych z transportem miejskim, także w zakresie wspólnego biletu. Kolej

oraz transport miejski mogą odegrać dużą rolę w połączeniu miast oraz ich obszarów funkcjonalnych

z portami lotniczymi.

Działania do 2020 r.

 Włączenie publicznego transportu zbiorowego w aglomeracjach w projekt „Wspólny Bilet”, tj.

integracja biletowa pasażerskiego transportu kolejowego z innymi środkami publicznego transportu

zbiorowego.

 Przygotowanie mechanizmów koordynacji zasad świadczenia usług publicznego transportu

zbiorowego na poziomie województwo – powiat – gmina. Należy uwzględnić zmieniające się

potrzeby lokalnych społeczności (edukacja, praca, rozrywka), tak aby móc zmniejszyć udział

indywidualnego transportu w podstawowych dojazdach, a także przeciwdziałać procesowi

niekontrolowanej suburbanizacji.

 Promocja mechanizmów zarządzania i poprawy transportu publicznego w miastach i w ich obszarach

funkcjonalnych. Przegląd niezbędnych działań (prawnych, organizacyjnych oraz inwestycyjnych)

sprzyjających poprawie funkcjonowania publicznego transportu zbiorowego, przechodzeniu na tabor

niskoemisyjny i wyprowadzania niskoemisyjnych pojazdów samochodowych, a także stref z zakazem

ruchu.

 Działania na rzecz zmniejszenia udziału przejazdów indywidualnym transportem zmotoryzowanym

i zachęcenia do korzystania z transportu publicznego. Promocja ruchu rowerowego i pieszego.

 Rozbudowa łańcuchów ekomobilności w miastach i ich obszarach funkcjonalnych.

 Wsparcie dla systemów współdzielenia pojazdów, zwłaszcza na obszarach wiejskich – rozwiązanie

zmniejszające koszty indywidualnego dojazdu do pracy, a także presję na środowisko naturalne.

Działania do 2030 r.

 Stopniowa wymiana taboru wykorzystywanego do świadczenia usług publicznego transportu na

ekologiczny, niskoemisyjny, przystosowany do potrzeb osób starszych i niepełnosprawnych.

 Budowa systemów ładowania pojazdów niskoemisyjnych.

 Dokończenie budowy II linii metra w Warszawie oraz linii tramwajowych w miastach dysponujących

takim środkiem transportu miejskiego. Tam, gdzie nie ma możliwości obsługi pasażerów w systemie

tzw. szybkiej kolei miejskiej czy metrem, promowanie wprowadzenia systemu szybkiego transportu

miejskiego z pojazdami, które poruszają się po wyznaczonych tylko dla nich pasach ruchu. Rozwój

kolejowych pasażerskich przewozów aglomeracyjnych (regionalnych) jako dogodnej formy obsługi

terenów wiejskich oraz dojazdu do miast i portów lotniczych.

 Wdrożenie zmian w systemie podatkowym premiujących zakup, posiadanie i użytkowanie pojazdów

charakteryzujących się mniejszą presją na środowisko naturalne (zarówno w obszarze emisji, jak

również zużycia nośników energii).

Projekty strategiczne

Projekt „Wspólny Bilet” – wprowadzenie ułatwień dla podróżnego w zakresie planowania podróży,

rezerwacji, zakupu biletu na podróż koleją. Projekt ma umożliwić pasażerowi zakup jednego biletu na

cały przejazd koleją (wszystkie pociągi łączące punkt odjazdu z punktem przyjazdu), niezależnie

od kanału sprzedaży i przewoźnika.

Ekologiczny transport – przegląd działań (prawnych, organizacyjnych oraz inwestycyjnych) niezbędnych

dla rozwoju transportu niskoemisyjnego, w tym publicznego (również na obszarach wiejskich),

obejmującego m.in. rozwiązania umożliwiające przechodzenie na tabor niskoemisyjny w transporcie

publicznym oraz niskoemisyjne pojazdy samochodowe; rozbudowę infrastruktury transportu

niskoemisyjnego (w tym punkty ładowania pojazdów elektrycznych, tabor dla transportu publicznego,

samochody elektryczne) do roku 2030.

3. Poprawa efektywności wykorzystania publicznych środków na przedsięwzięcia transportowe

Ze względu na ograniczone środki publiczne dostępne na budowę, rozwój i utrzymanie infrastruktury

transportowej należy zapewnić efektywność i wzmocnioną koordynację planów inwestycyjnych między

administracją rządową i samorządową. Przewiduje się zapewnienie infrastruktury na odpowiednim

poziomie, lecz niegenerującej nadmiernych kosztów związanych z jej budową i utrzymaniem, wykorzystując

w tym celu dostępne środki unijne (zarówno w ramach krajowych i regionalnych programów operacyjnych,

jak również instrumentów zarządzanych bezpośrednio przez Komisję Europejską – m.in. Instrument Łącząc

Europę). Zapewnienie efektywnego systemu transportu osób oraz towarów ma szczególne znaczenie na

obszarach wiejskich, gdzie gęstość zaludnienia nie jest duża, a sieć osadnicza jest rozproszona.

Działania do 2020 r.

 Wzmocnienie potencjału administracyjnego w obszarze zamówień publicznych, partnerstwa

publiczno-prywatnego oraz zarządzania infrastrukturą.

 Optymalizacja wykorzystania dostępnych środków budżetowych, szczególnie na kolej, w tym

poprawa jakości zarządzania procesem inwestycyjnym.

 Optymalizacja wykorzystania dostępnych środków w ramach systemu transportowych funduszy

celowych (m.in. Krajowy Fundusz Drogowy, Fundusz Kolejowy, Fundusz Żeglugi Śródlądowej).

 Wprowadzenie mechanizmów zapewniających utrzymanie infrastruktury transportowej (zarówno

liniowej, jak i punktowej), umożliwiających świadczenie usług na wysokim poziomie, szczególnie

w transporcie kolejowym oraz lotniczym.

 Zwiększenie koordynacji inwestycji (poziom krajowy, regionalny i lokalny), w tym mających charakter

międzygałęziowy, sprzyjających uzyskaniu efektu sieciowego oraz efektów prorozwojowych.

Działania do 2030 r.

 Przygotowanie nowego systemu finansowania usług publicznych w obszarze transportu, zarówno na

obszarach funkcjonalnych miast i aglomeracji, jak również na obszarach wiejskich – zapewnienie

odpowiedniego poziomu finansowania usług.

 Rozwój mechanizmów partnerstwa publiczno-prywatnego w obszarze budowy, modernizacji

i rozwoju infrastruktury transportowej.

 Przygotowanie modeli finansowania przedsięwzięć transportowych, angażujących do realizacji

projektów środki pochodzące z rynku, z uwzględnieniem korzyści dla strony publicznej z tytułu

wdrożenia przyjętych rozwiązań.

 Zwiększenie udziału projektów z sektora transportu w projektach finansowanych przez Europejski

Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych (EFIS) oraz maksymalizacja wykorzystania środków z CEF.

 Stworzenie systemu tzw. inteligentnych opłat związanych z transportem, o których jest mowa

w Białej Księdze Komisji Europejskiej z 2011 r. Uwzględnienie w opłatach związanych z dostępem do

infrastruktury tzw. ekonomicznych i środowiskowych kosztów zewnętrznych (powiązanych m.in.

z presją na środowisko naturalne), zgodnie z filozofią „użytkownik/zanieczyszczający płaci”.

Energia

Jednym z podstawowych wyzwań rozwojowych Polski jest zapewnienie gospodarce, instytucjom

i obywatelom stabilnych i optymalnie dostosowanych do potrzeb dostaw energii, po akceptowalnej

ekonomicznie cenie. Powinno to nastąpić przy racjonalnym i efektywnym wykorzystaniu lokalnie

dostępnych surowców, mających wartość energetyczną odpadów oraz odnawialnych źródeł energii

z wykorzystaniem potencjału innowacji w wytwarzaniu, przesyle i dystrybucji energii. Istotne jest przy tym

zwiększenie efektywności, a nawet kooperacji, między systemami wytwarzania i dostaw energii a jej

wykorzystaniem przez przedsiębiorstwa, sektor publiczny i gospodarstwa domowe.

Wyzwaniem jest też trwałe ograniczanie emisji zanieczyszczeń i przechodzenie na gospodarkę niskoi zeroemisyjną, tak by przełożyło się to na realną redukcję kosztów społecznych i środowiskowych, nie tylko

bezpośrednio, ale i w perspektywie średnio- i długoterminowej. Szereg problemów, zarówno tych

występujących globalnie, jak i tych specyficznych dla uwarunkowań Polski, może oznaczać dodatkowe

obciążenia i koszty dla obywateli oraz przedsiębiorców. Ważne jest zatem wybranie drogi pozwalającej na

wykorzystaniu ich również jako szansy dla pobudzania innowacji, kreatywności, rozwijania potencjału

inżynierskiego i naukowego w Polsce oraz wypracowywania polskich rozwiązań technicznych, stanowiących

bazę dla nowych produktów oferowanych na krajowy rynek i globalnie.

W tym kontekście należy poszukiwać polskich specjalizacji innowacyjnych, bowiem transformacja

technologiczna energetyki może być źródłem zwiększenia dynamiki rozwoju gospodarczego Polski. Przy

czym źródła popytu na polskie innowacje powinny znajdować się zarówno w kraju jak i na rynkach

zagranicznych. Warunkiem jest jednak synchronizacja cyklu koniecznych inwestycji odtworzeniowych

z postępującą tzw. czwartą rewolucją przemysłową (tj. inteligentne systemy zarządzania urządzeniami

i siecią, oparte o sztuczną inteligencję). Taka synchronizacja pozwoli uniknąć „kosztów porzucenia”

niezamortyzowanych technologii, osiągnięcie efektów demonstracyjnych oraz oszczędności skali. Przede

wszystkim jednak pozwoli na rozwiązanie szeregu problemów, które stanowią dziś poważne wyzwanie dla

tradycyjnych systemów energetycznych, takich jak: niestabilność odnawialnych źródeł energii,

nieelastyczność popytu i wytwarzania czy też brak możliwości magazynowania energii.

Wypracowanie długofalowej, przewidywalnej polityki energetycznej oraz wdrożenie opartych na jej

podstawie strategii sektorowych i systemu regulacji prawno-instytucjonalnych jest warunkiem

koniecznym dla rozwoju sektora energetyki w Polsce. Przewidywalność polityki energetycznej nie oznacza

jej niezmienności, lecz elastyczne dostosowywanie do rozwoju techniki i uwarunkowań związanych

z członkostwem Polski w UE oraz do zawartych porozumień międzynarodowych. Polityka taka będzie

prowadzona zgodnie z polskim interesem i w sposób zapewniający bezpieczeństwo w wymiarze źródeł

energii, przesyłu i dystrybucji.

Zapisy i przesłanki umieszczone w Strategii Odpowiedzialnego Rozwoju będą rozwinięte w dokumencie

Polityka Energetyczna Polski do roku 2050 (PEP 2050). Dokument ten odzwierciedlając szybkość

postępujących w sektorze zmian, po raz pierwszy będzie miał charakter dynamiczny i będzie podlegał

regularnym przeglądom i aktualizacji w celu uwzględnienia postępu technologicznego, zmieniających się

regulacji UE oraz warunków rynkowych. Sektor wydobywczy paliw kopalnych oraz sektor energetyki

współpracują przede wszystkim na potrzeby innych przemysłów i pozostałych działów gospodarki, gdzie

tworzy się produkty finalne – energia jest tylko dobrem pośrednim.

I. Diagnoza

W 2015 r. struktura produkcji energii elektrycznej wg źródeł wytwarzania przedstawiała się następująco

węgiel kamienny 46,5%, węgiel brunatny 32,2%, gaz ziemny 3%, energia odnawialna (biomasa, biogaz,

woda, wiatr) 13,7%, pozostałe 4,6%. Polska elektroenergetyka jest więc oparta przede wszystkim na

spalaniu węgla. Własne zasoby węgla zapewniają Polsce perspektywę stabilnych dostaw surowca dla

polskich elektrowni węglowych. Problemem dla krajowej gospodarki pozostają uwarunkowania

zaopatrzenia w gaz ziemny i ropę wynikające z wysokiego uzależnienia od jednego, dominującego dostawcy

oraz wahania cen paliw kopalnych na światowych giełdach surowcowych.

Bezpieczeństwo energetyczne

Zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego wymaga dywersyfikacji źródeł, surowców oraz sposobu

wytwarzania i dystrybucji energii. W najbliższej perspektywie dotyczy to kierunków i dostawców gazu

ziemnego oraz zwiększenia jego pojemności magazynowych. W obszarze energii elektrycznej – wymaga to

rozwoju zrównoważonych z popytem źródeł energii w oparciu o krajowy potencjał i tylko częściowo

wspomaganego połączeniami transgranicznymi. Szeroki rozwój ciepłownictwa oparty na gazie ziemnym,

choć pozwala taniej osiągnąć wskaźniki środowiskowe, rodzi jednak uzależnienie od zagranicznych dostaw.

Szeroka elektryfikacja transportu jest, poza istotnym odciążeniem środowiska naturalnego, czynnikiem

uniezależnienia od zagranicznych dostaw surowców do produkcji paliw płynnych i gazowych. We

wprowadzaniu dywersyfikacji pomocne może być substytucyjne traktowanie nowych źródeł energii

i wykorzystanie innowacyjnych rozwiązań. W obszarach słabiej zurbanizowanych ciepło, gaz, jak

i elektryczność mogą pochodzić z biogazowni. Odpowiedni dobór odnawialnych i innych źródeł wytwarzania

energii w ramach klastrów energii, spółdzielni energetycznych itp. może lokalnie zapewnić

samowystarczalność i tym samym bezpieczeństwo energetyczne.

Systemowym problemem w proponowanych przez Komisję Europejską rozwiązaniach mających zapewnić

bezpieczeństwo energetyczne krajom UE jest centralizacja na poziomie europejskim uprawnień

regulacyjnych, przy pozostawieniu na krajowym poziomie odpowiedzialności za bezpieczeństwo

energetyczne. Polska polityka bezpieczeństwa powinna być na poziomie krajowym spójna koncepcyjnie,

wykonalna technicznie i w zasięgu potencjału płatniczego polskich nabywców energii. Z tego względu

konieczna jest odbudowa potencjału wytwórczego źródeł wytwarzania opartego o dostępne w kraju

surowce w stopniu umożliwiającym zaspokojenie popytu.

Dużym wyzwaniem jest zapewnienie odporności sieci przesyłowych i dystrybucyjnych tak paliw gazowych,

płynnych, jak i energii elektrycznej na zjawiska pogodowe, siłową ingerencję człowieka, a także

cyberzagrożenia. Elementem komplikacji jest tu nie tylko możliwość zdalnego ataku na urządzenia sieciowe,

ale także wywołanie zakłóceń w funkcjonowaniu odbiorców, tak by skumulowany efekt doprowadził do

awarii sieci. Ochrony wymaga też informacja związana z indywidualnym użytkowaniem energii, gdyż może

ona zostać wykorzystana do wywoływania takich zachowań wśród użytkowników, które mogą stanowić

zagrożenie.

Realizacja zobowiązań unijnych i międzynarodowych

Zgodnie z ustaleniami zawartymi w Strategii UE Europa 2020, Polska zobowiązała się osiągnąć cele

wyznaczone w pakiecie energetyczno-klimatycznym, tj. ograniczyć emisję gazów cieplarnianych o 20%

w porównaniu z 1990 r. na poziomie całej Unii Europejskiej (z możliwością 14% wzrostu emisji w 2020 r.

w porównaniu do 2005 r. w sektorach nieobjętych EU ETS dla Polski), zwiększyć do 15% udział energii

odnawialnej w ogólnych zużyciu energii w Polsce oraz poprawić efektywność energetyczną (mierzoną

wskaźnikiem zużycia energii pierwotnej) o 20% na poziomie całej UE. W dalszej perspektywie realizowane

będą działania stanowiące wkład w realizację ogólno-unijnych celów, określonych w październiku 2014 r.

oraz porozumienia klimatycznego w Paryżu w 2015 r.

Cele stawiane przez politykę UE nie zawsze są spójne. Wprowadzanie odnawialnych źródeł energii wymaga

zapewnienia wsparcia przez moce konwencjonalne, bo nie ma nadal wystarczająco pojemnych, trwałych

i niedrogich magazynów energii. W efekcie prowadzi to często do zwiększenia sumarycznych emisji. Cele

stawiane przez Komisję nie są korelowane z cyklem inwestycyjnym i wymagają kolejnych modernizacji,

zanim odzyskane zostaną nakłady z wcześniejszych inwestycji. Podobnie, w koncepcji gospodarki

cyrkularnej separowanie i ponowne wykorzystywanie odpadów wiąże się ze zwiększeniem emisji

transportowych, gdyż zakłady przetwarzania obsługują duże obszary. W przypadku terenów słabo

zurbanizowanych lokalne zagospodarowanie odpadów do celów energetycznych mogłoby przynieść więcej

korzyści dla środowiska. Wprowadzanie biopaliw może tworzyć konkurencję dla produkcji żywności

w przypadku braku monitoringu powierzchni gruntów rolnych wykorzystywanych do produkcji biopaliw

tzw. pierwszej generacji. Wykorzystanie paliw drugiej generacji sprzyja w Europie powstawaniu fikcyjnego

obrotu, wobec uciążliwości związanej z wypełnieniem narzucanych zasad.

Przytoczone tu problemy prowadzą do częstej korekty zasad i tym samym ograniczonej przewidywalności

systemu regulacyjnego. Jednocześnie przyjmuje się, że kraje członkowskie mają prawo wyboru własnej

drogi dla osiągnięcia celów redukcji emisji CO2. Ponadto, zgodnie z zasadą subsydiarności, problem

powinien być rozwiązywany jak najbliżej źródła. Decyzje w sprawie kształtu tzw. miksu energetycznego

zgodnie z zapisami traktatowymi UE pozostają w kompetencji rządów państw członkowskich w tym rządu

polskiego.

Konsekwencją polityki klimatyczno-energetycznej UE jest stale rosnący koszt korzystania z węgla jako źródła

energii pierwotnej oraz konieczność zwiększania udziału energii ze źródeł odnawialnych w miksie

energetycznym. Równoległym do polityki UE czynnikiem niepewności dla polskiej polityki energetycznej jest

dynamika postępu technologicznego. W wyniku ograniczania czasu pracy wielkoskalowe technologie oparte

o paliwa kopalne mają coraz mniejszą ekonomiczną przewagę nad nowymi technologiami opartymi o źródła

odnawialne, choć powoduje to znaczny wzrost całościowych kosztów wytwarzania energii. Technologie

wytwarzania energii powinny jednak być dobierane w zależności od miejscowych możliwości, potrzeb kraju,

ich stabilności i rentowności. Działania inwestycyjne podjęte na podstawie strategii dla polityki

energetycznej zdeterminują polski miks energetyczny.

Źródła OZE, w kontekście problemów, są w większości źródłami niesterowalnymi, jednak z unijnej

perspektywy są szansą na uregulowanie problemów środowiskowych i niezależność energetyczną tych

państw, które odczuwają deficyt własnych naturalnych zasobów energetycznych. Kierunkiem i motorem

rozwojowym państw odczuwających deficyt źródeł wytwórczych jest w takim przypadku dotowanie m.in.

instalowania nowych źródeł OZE. Jednakże, ustawiczne subsydiowanie OZE powoduje poważne zaburzenia

w funkcjonowaniu rynków energii, skutkiem czego jest wzrost cen energii i przerzucanie kosztów na innych

odbiorców, także w skali regionalnej.

Nowe technologie, modele biznesowe, modele rynku oraz wspierające regulacje

Zakładana transformacja gospodarki w kierunku gospodarki niskoemisyjnej wymagać będzie kompletnego

przewartościowania i nowych modeli rynku dopuszczających m.in. takie cechy jak moc, dyspozycyjność,

lokalizacja wytwórcy, lokalizacja odbiorcy, charakterystyka zapotrzebowania itp. Jednak ze względu na

charakter usług energetycznych zmiany muszą być ewolucyjne i konieczne jest pogodzenie wystarczająco

silnego zaplecza konwencjonalnych, wielkoskalowych sił wytwórczych w zawodowej energetyce ze źródłami

rozproszonymi funkcjonującymi jako uzupełnienie dla średniej wielkości aglomeracji oraz klastrami,

spółdzielniami energetycznymi itp. o znacznym poziomie autonomii.

Do najważniejszych wyzwań stojących przed całym sektorem energetycznym należy zaliczyć,

w szczególności: konieczność realizacji wysoce kapitałochłonnych planów inwestycyjnych związanych

z budową nowych wielkoskalowych mocy wytwórczych oraz modernizacją już istniejącego majątku

sieciowego i wytwórczego. Warto podkreślić, że kierunek inwestycyjny będzie miał istotny wpływ na

przyszłą strukturę produkcji energii w naszym kraju, a ta z kolei będzie oddziaływać na powiązane

z energetyką sektory.

Kluczową kwestią jest wyznaczenie zależności, jakie powstają w gospodarce w wyniku podjęcia konkretnych

decyzji inwestycyjnych. Z tego też względu dotowanie OZE, jeśli nie będzie mogło zostać wygaszone,

powinno z jednej strony preferować rozwiązania zapewniające maksymalną dyspozycyjność, a z drugiej

szerzej odzwierciedlać potrzeby lokalne związane np. z gospodarką odpadami i wykorzystaniem

miejscowego potencjału. Koniecznym jest zatem zapewnienie możliwości bilansowania i współdziałania

źródeł OZE z innymi źródłami, niepodlegającymi ograniczeniom ze strony sił natury, bardziej efektywnymi,

stabilnymi i łatwiej sterowalnymi. Oznacza to, że energetyka systemowa – która pozwala na uzyskanie

oszczędności skali – będzie w dalszym ciągu konieczna, chociażby po to, aby zapewniać dostawy energii do

obszarów deficytowych, czy gwarantować pewność zasilania lokalnego.

Do redukcji emisji gazów cieplarnianych przyczyni się modernizacja źródeł wytwarzania i innowacyjne

rozwiązania w innych sektorach gospodarki (np. elektromobilność), w miarę możliwości rozwój

dyspozycyjnych mocy ze źródeł odnawialnych oraz poprawa efektywności energetycznej.

W kolejnych latach istotne będą działania zwiększające innowacyjność sektora energetycznego, szczególnie

w obszarze nowoczesnych technologii węglowych, magazynowania energii, redukcji niskiej emisji, rozwoju

inteligentnych sieci, budowy klastrów energii, spółdzielni energetycznych itp. Wzmocnienia wymaga

również współpraca ośrodków badawczo rozwojowych i naukowych z przemysłem energetycznym w

obszarze rozwoju i komercjalizacji nowych technologii. Docelowo, innowacje w zakresie technologii OZE

powinny prowadzić do powstania układów w pełni dyspozycyjnych wprowadzanych do sieci na zasadach

rynkowych.

Wraz z postępem technologii zapewniającym wzrost wydajności i spadek cen dla małych instalacji OZE

dedykowanych grupie indywidualnych konsumentów będzie rosła rola wykorzystywanych na własne

potrzeby zasobów wytwarzania. Rozwój tego typu instalacji będzie wspomagany przez energetykę

zawodową dostarczającą energię w okresie, gdy nie produkują jej źródła OZE. Ten segment rynku zacznie

się dynamicznie rozwijać, jeśli rozwiązany zostanie problem taniego i efektywnego magazynowania energii.

Do tego czasu rozwój segmentu prosumenckiego może być wspomagany przez ofertę wirtualnego

magazynowania poprzez oddawanie wytworzonych nadwyżek do sieci elektroenergetycznej w celu

odebrania jej w okresie, gdy jest potrzebna.

Na poziomie UE istotnym wyzwaniem dla polskiej energetyki będzie budowa regionalnych rynków energii

oraz rozwój unii energetycznej. Polska będzie aktywnie uczestniczyć w budowie wewnętrznego rynku

energii w ramach Unii Europejskiej. Jednakże w pierwszej kolejności konieczny jest rozwój własnych źródeł

infrastruktury wytwórczej. W celu zapewnienia warunków do spłaty inwestycji konieczne jest

wprowadzenie rynku dwu-towarowego (rynek bieżący energii i rynek mocy) oraz opracowanie nowego

modelu rozliczeń między podmiotami w sektorze.

Stan infrastruktury elektroenergetycznej

Zgodnie z prognozami długoterminowymi i przewidywaną zmianą struktury wytwarzania należy spodziewać

się, że pomimo wzrostu efektywności energetycznej, zapotrzebowanie na energię elektryczną nie będzie

malało. Aby zapewnić zdolność ciągłego dostarczania energii gospodarce oraz pokryć wzrost popytu

konieczna jest sprawna infrastruktura elektroenergetyczna. Sieć przesyłowa i dystrybucyjna oraz znaczna

część transformatorów jest przestarzała, zaś jednostki wytwórcze rozmieszczone są nierównomiernie

(koncentracja na południu i w centralnej części kraju). Powoduje to znaczne straty energii elektrycznej

w trakcie jej przesyłu, a także zagrożenie częstymi przerwami w dostawach energii elektrycznej, zwłaszcza

na obszarze północno-wschodniej Polski. Z powodu znacznego wyeksploatowania, niskiej sprawności

i poziomu generowanych emisji zdecydowana większość krajowych bloków energetycznych powinna

zostać w najbliższych latach zmodernizowana lub zastąpiona nowymi. Wiąże się to z koniecznością

przygotowania mechanizmów zapewniających opłacalność modernizacji i wprowadzenia instrumentów

odpowiednich do skali.

Otoczenie regulacyjne

Realizacja inwestycji w nowe źródła wytwórcze wymaga przejrzystego i przewidywalnego otoczenia

regulacyjnego. Minimalizacja zagrożenia przez nieprzewidywalne regulacje przekłada się na istotne

obniżenie kosztu kapitału dla inwestorów. Otoczenie regulacyjne powinno stanowić wsparcie dla

powstawania stabilnych źródeł energii przy jednoczesnym zapewnieniu oczekiwanej dywersyfikacji źródeł

wytwarzania. Niezbędne jest też odblokowanie potencjału innowacji zarówno w samym sektorze

energetycznym, jak i sektorach oferujących produkty i usługi związane z energetyką. W tym celu system

regulacyjny zostanie tak zmodyfikowany, by możliwe było dynamiczne zarządzanie siecią oraz stosowanie

dynamicznych taryf.

Efektywność energetyczna

Kolejnym problemem polskiej gospodarki jest kwestia efektywności energetycznej, w tym przede

wszystkim energochłonność PKB wyższa od średniej w UE, spowodowana strukturą gospodarki. W ciągu

ostatnich 20 lat Polska dokonała dużego postępu w tej dziedzinie, jednak nadal energochłonność pierwotna

PKB Polski, wyrażona w cenach stałych (rok bazowy to 2005) z uwzględnieniem parytetu siły nabywczej jest

wg stanu na 2013 r. wyższa o 15% od średniej europejskiej. Zmiany powinny koncentrować się na

innowacjach przyczyniających się do obniżenia energochłonności procesów wytwórczych, a nie na eliminacji

energochłonnych gałęzi przemysłu wytwórczego, gdyż relokacja takich przemysłów do krajów słabo

rozwiniętych zwiększa globalne obciążenie środowiska.

II. Cel i oczekiwane efekty

Zapewnienie

powszechnego

dostępu do energii

pochodzącej

z różnych źródeł

Modernizacja sektora energetycznego oraz podjęcie działań na rzecz dywersyfikacji

źródeł energii i zwiększenia efektywności energetycznej stanowi warunek dla

podwyższania konkurencyjności polskiego przemysłu oraz zapewnienia

bezpieczeństwa dostaw energii.

Do osiągnięcia tego celu niezbędne jest tworzenie rozwiązań na rzecz modernizacji

i rozbudowy sieci przesyłu oraz dystrybucji energii elektrycznej, gazu i ciepła

sieciowego. Ważne jest tworzenie warunków do inwestycji w konwencjonalną

infrastrukturę wytwórczą, szersze wykorzystanie stabilnych źródeł energii

odnawialnej oraz tworzenie warunków regulacyjnych do rozwoju nowych form

prowadzenia działalności w postaci m.in. klastrów energii, spółdzielni energetycznych

itp., a także wdrożenie energetyki jądrowej przy wykorzystaniu polskiego potencjału

przemysłowego i naukowego oraz wsparcie dla infrastruktury paliw alternatywnych.

W perspektywie do 2030 r. efektem tych działań będzie zapewnienie stabilności dostaw dla użytkowników,

zmniejszenie zużycia energii pierwotnej i stopniowe, zgodne z celami UE, zwiększanie udziału OZE

w bilansie energetycznym. Ponadto, do stabilności dostaw energii użytkownikom końcowym przyczyniać się

będzie rozwój możliwości magazynowania poszczególnych źródeł energii oraz rosnąca w kolejnych latach

rola energetyki rozproszonej, a także wzrost znaczenia lokalnych obszarów zrównoważonych energetycznie

i rozwój klastrów energii, spółdzielni energetycznych itp.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa (rok

bazowy)

Wartość

w roku 2020

Wartość w

roku 2030

Źródło danych

Stosunek pozyskania energii ogółem do globalnego

zużycia energii

%

71

utrzymanie

powyżej

poziomu 60

utrzymanie

powyżej

poziomu 60

Ministerstwo

Energii

Zużycie energii pierwotnej

Mtoe

89,1

(2014)

96,4

*

.

Eurostat

SAIDI

min

243,6

(2015)

150

50

Ministerstwo

Energii

Liczba punktów szybkiego ładowania pojazdów

elektrycznych

szt.

n/d

400

powyżej 400

Ministerstwo

Energii

Liczba punktów wolnego ładowania pojazdów

elektrycznych.

szt.

n/d

6 000

powyżej

6 000

Ministerstwo

Energii

Liczba obszarów zrównoważonych energetycznie na

poziomie lokalnym (klastry energii, spółdzielnie

energetyczne, itp.)

szt.

n/d

30

300

Ministerstwo

Energii

Udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym

zużyciu energii brutto

%

11,45

(2014)

15

**

Eurostat

Liczba punktów wyposażonych w moduły

inteligentnego opomiarowania

szt.

n/d

1 000

1 000 000

Ministerstwo

Energii

* W 2006 r. Komisja Europejska rozpoczęła realizację Planu działania na rzecz racjonalizacji zużycia energii: sposoby wykorzystania potencjału

(COM(2006)0545). Celem Planu było zmobilizowanie decydentów i podmiotów rynkowych oraz przekształcenie wewnętrznego rynku energii

w sposób, który zapewniłby obywatelom UE infrastrukturę (w tym budynki), produkty (w tym sprzęt i samochody) oraz systemy energetyczne

charakteryzujące się największą efektywnością energetyczną na świecie. Celem ww. planu działania jest kontrola i ograniczenie zapotrzebowania na

energię oraz podjęcie działań ukierunkowanych na zużycie i dostawy w celu zaoszczędzenia 20% rocznego zużycia energii pierwotnej do 2020 r.

(w porównaniu z prognozami zużycia energii na rok 2020). W związku z potrzebą weryfikacji danych dotyczących osiągnięcia celu 20% Komisja

opracowała nowy kompleksowy Plan na rzecz efektywności energetycznej z 2011 r. (EEP) (COM(2011)0109). Dyrektywa w sprawie efektywności

energetycznej (2012/27/UE) weszła w życie w grudniu 2012 r. W myśl dyrektywy państwa członkowskie są zobowiązane do ustanowienia

orientacyjnych krajowych celów w zakresie efektywności energetycznej na rok 2020, opierając się na zużyciu energii pierwotnej albo na zużyciu

końcowym. W dyrektywie określono także prawnie wiążące przepisy obowiązujące użytkowników końcowych oraz dostawców energii. Wartość

ustalona w ww. dyrektywie (zakłada zmniejszenie zużycia energii pierwotnej o 20% w odniesieniu do prognozy na 2020 r.).

** Kontrybucja państw członkowskich w realizacji ogólnounijnego celu OZE będzie przedmiotem dyskusji państw członkowskich w ramach prac nad

dyrektywą w tym zakresie. Komisja Europejska zaprezentuje projekt na przełomie 2016/2017 r.

IV. Kierunki interwencji

Wobec wyzwań, przed jakimi stoi polska energetyka, działania zostaną skoncentrowane na poprawie

bezpieczeństwa energetycznego poprzez

⇒ zapewnienie dywersyfikacji źródeł wytwórczych,

⇒ dywersyfikację źródeł, kierunków i dostawców gazu,

⇒ stworzenie warunków ułatwiających inwestycje w infrastrukturę wytwórczą energii elektrycznej,

⇒ zwiększanie udziału stabilnych odnawialnych źródeł energii, w tym klastrów, spółdzielnie

energetycznych itp.,

⇒ zwiększanie efektywności polskiego sektora górniczego,

⇒ zachowanie priorytetowej roli poprawy efektywności energetycznej gospodarki, w tym

eliminowania emisji szkodzących środowisku,

⇒ rozwój mechanizmów inteligentnej sieci energetycznej w zakresie monitoringu i zarządzania siecią

oraz opomiarowania wspierającego innowacyjne produkty,

⇒ podjęcie działań organizacyjno-prawnych i technicznych związanych z przebudową polskiej sieci

elektroenergetycznej do sieci inteligentnej (smart power grid).

1. Poprawa bezpieczeństwa energetycznego kraju

Polska powinna pozostać suwerenna w dziedzinie zaopatrzenia w energię. Źródła wytwarzania energii

oparte na krajowych surowcach energetycznych muszą zapewnić odbiorcom nieprzerwane i konkurencyjne

dostawy energii. W związku z powyższym, w horyzoncie 2050 r. nadal istotnym paliwem dla

elektroenergetyki będzie węgiel. Krajowe złoża o znaczeniu strategicznym zostaną objęte ochroną. Własne

zasoby węgla zapewniają Polsce perspektywę stabilnych dostaw surowca dla polskich elektrowni

węglowych.

Jednak bezpieczeństwo energetyczne wymaga dywersyfikacji zarówno źródeł, kierunków, jak i dostawców

paliw i energii. Do priorytetów należy zaspokojenie krajowego zapotrzebowania na surowce energetyczne,

zagwarantowanie stabilności i nieprzerywalności dostaw oraz dywersyfikacja źródeł energii.

Stworzone będą warunki do inwestowania w nowe, stabilne moce wytwórcze dla energii elektrycznej oraz

zapewnione bezpieczeństwa pracy sieci. Wyeksploatowane, nieefektywne i niespełniające europejskich

standardów bloki zostaną zastąpione nowymi, zapewniającymi odpowiednią do zapotrzebowania moc

systemową.

Istotne znaczenie będą miały inwestycje w zakresie gazu ziemnego – budowa infrastruktury umożliwiającej

dostawy z nowych źródeł, rozbudowa wewnętrznej sieci przesyłowej oraz zwiększenie pojemności

magazynowych. Dywersyfikacja źródeł i kierunków dostaw gazu ziemnego umożliwi uniezależnienie od

dotychczas dominującego dostawcy. Polska będzie wspierać procesy związane z dalszym tworzeniem

wewnętrznego rynku energii UE.

Działania





Zapewnienie ciągłości i stabilności dostaw energii elektrycznej w horyzoncie długoterminowym dla

wszystkich odbiorców na terenie kraju.

Realizacja inwestycji w nowe, niskoemisyjne i zeroemisyjne moce wytwórcze.















– 249 –

Poz. 260

Wspieranie pozyskiwania i wykorzystania energii z nowych źródeł (gaz z norweskiego szelfu

kontynentalnego, LNG, stabilne OZE, energetyka jądrowa przy wykorzystaniu polskiego potencjału

przemysłowego i naukowego).

Budowa, rozbudowa i modernizacja sieci ciepłowniczej w celu zwiększenia bezpieczeństwa dostaw

oraz zwiększenia dostępu nowych odbiorców.

Stymulowanie rozwoju alternatywnych, bezemisyjnych źródeł ciepła (m.in. taniego ogrzewania

elektrycznego), co przyczyni się do obniżenia niskiej emisji, w szczególności na terenach słabiej

zurbanizowanych.

Wprowadzenie mechanizmów regulacyjnych oraz prawnych zwiększających stabilność pracy źródeł

odnawialnych oraz wzrost znaczenia stabilnych źródeł OZE.

Rozwijanie technologii magazynowania energii (w różnych postaciach).

Zapewnienie uczciwych warunków i zasad handlu energią elektryczną w Europie ŚrodkowoWschodniej, w tym poprzez neutralizację przepływów kołowych.

Budowa, rozbudowa i modernizacja sieci gazowej przesyłowej i dystrybucyjnej oraz podziemnych

magazynów gazu.

Projekty strategiczne

Rynek mocy – wdrożenie mechanizmu rynkowego, zapewniającego ciągłość i stabilność dostaw energii

elektrycznej do gospodarstw domowych i dla przemysłu w horyzoncie średnio- i długoterminowym.

Program polskiej energetyki jądrowej – kontynuacja prac nad programem w celu dywersyfikacji źródeł

energii, zmniejszenia wpływu energetyki na środowisko, rozwoju ośrodków naukowo-badawczych oraz

polskiego przemysłu (w tym także z uwzględnieniem działalności eksportowej). Decyzja zasadnicza

zapadnie po wykonaniu przez Ministra Energii odpowiednich analiz oraz po uzyskaniu ofert dostawców

technologii, które pozwolą na określenie nakładów inwestycyjnych niezbędnych do poniesienia

i potwierdzą m.in. opłacalność inwestycji w energetykę jądrową w polskich warunkach.

Hub gazowy – przygotowanie do utworzenia na terytorium Polski centrum przesyłu i handlu gazem dla

państw Europy Środkowej i Wschodniej oraz państw bałtyckich.

2. Poprawa efektywności energetycznej

Poprawa efektywności energetycznej jest jednym z priorytetów polityki energetycznej kraju. Działania

w tym zakresie będą opierać się na ograniczaniu energochłonności gospodarki, czyli inwestycjach

w przedsiębiorstwach, ciepłownictwie i wykorzystaniu końcowym energii (eliminacja strat energetycznych

w budownictwie, efektywność paliwowa w transporcie, racjonalne korzystanie z energii przez odbiorców

końcowych). Istotne znaczenie dla efektywnego wykorzystania energii będzie mieć także wdrożenie

inteligentnych sieci, nowoczesnych usług optymalizacji zużycia energii i zarządzania popytem. Wiąże się to

ze zmianą sposobu rozliczeń, w tym wprowadzeniem dynamicznych taryf.

Działania



















Zwiększanie efektywności energetycznej budynków użyteczności publicznej i mieszkalnych oraz

w przedsiębiorstwach.

Rozbudowa i modernizacja systemów ciepłowniczych i chłodniczych.

Wsparcie dla strategii nisko- i zeroemisyjnych.

Zmniejszenie strat przesyłowych energii elektrycznej.

Inwestycje mające na celu podniesienie sprawności wytwarzana energii.

Wsparcie produkcji energii elektrycznej i ciepła w skojarzeniu (kogeneracja).

Wsparcie mechanizmów zarządzania popytem na energię.

Wsparcie inteligentnego zarządzania poborem energii w gospodarstwach domowych oraz

automatyzacja procesów zarządzania energią.

Uruchomienie narzędzi technicznych i systemowych umożliwiających stabilizację krajowej sieci

elektroenergetycznej.

Projekty strategiczne

Program budowy inteligentnej sieci elektroenergetycznej w Polsce – stworzenie warunków

organizacyjno-prawnych i technicznych niezbędnych do wdrożenia inteligentnych sieci wraz

z inteligentnym opomiarowaniem, co umożliwi zarządzanie interakcjami i komunikacją między

konsumentami, gospodarstwami domowymi lub przedsiębiorstwami oraz innymi użytkownikami sieci

i dostawcami energii, jak również stosowanie mechanizmów zarządzania popytem na energię

elektryczną i bardziej świadome użytkowanie energii.

3. Rozwój techniki

Innowacyjna gospodarka wymaga szeroko pojętego rozwoju energetyki, od poszukiwania nowych źródeł

energii i sposobów ich wykorzystania, przez zwiększenie efektywności wytwarzania energii i wzajemnej

integracji źródeł, po bezpieczne i efektywne dostarczanie jej do przemysłu i gospodarstw domowych.

Działania te mają na celu także zmniejszenie wpływu energetyki na środowisko i obniżenie kosztów

ponoszonych przez gospodarstwa domowe, instytucje i przedsiębiorstwa. Istotnym wyzwaniem jest

wykorzystanie stabilnych rodzajów OZE w skali lokalnej.

Ważnymi kierunkami innowacji w sektorze energetycznym będą technologie magazynowania energii

cieplnej i elektrycznej oraz synergia infrastruktury energetycznej i telekomunikacyjnej. Dodatkowym

narzędziem w obszarze wzrostu innowacji w gospodarce będzie stopniowa dywersyfikacja struktury

paliwowej, co pozwoli efektywnie wykorzystać lokalnie dostępne zasoby i surowce. Istotny będzie także

program wsparcia polskich przedsiębiorstw105 realizujących zlecenia dla przemysłu jądrowego (firmy

projektowe, produkcyjne, budowlano-montażowe itp.) oraz tych, które zamierzają rozpocząć swoją

działalność w tej dziedzinie, a obecnie funkcjonują w sektorach/branżach pokrewnych (energetyka

konwencjonalna i OZE, górnictwo naftowe i gazowe, przemysł elektromaszynowy, budownictwo

przemysłowe itp.).

Istotne jest, aby zarówno w celu rozwoju innowacyjnej gospodarki, poprawy efektywności energetycznej,

jak i rozwoju techniki, wykorzystać efekt synergii pomiędzy różnymi technologiami, na przykład poprzez

łączenie termomodernizacji z zastosowaniem wysokosprawnej kogeneracji lub/i OZE, rozwojem klastrów

energii, spółdzielni energetycznych itp., czy wymiany oświetlenia na LED.

Działania

 Promowanie i inicjowanie lokalnych przedsięwzięć (klastry, spółdzielnie energetyczne itp.) z zakresu

wytwarzania energii (ze wskazaniem na rozwój OZE) oraz efektywności energetycznej w celu

dążenia do samowystarczalności energetycznej gmin i powiatów (autonomiczne obszary

energetyczne).

 Przygotowanie zaplecza dla operatora informacji pomiarowej oraz modułów inteligentnych

liczników do montażu w urządzeniach AGD.

 Inwestycje w celu wykorzystania lokalnie dostępnych surowców energetycznych i innych zasobów,

zgodnie z terytorialnym potencjałem (np. elektrownie wodne, biomasa, biogaz i biogaz rolniczy,

odpady, instalacje geotermalne).

 Modernizacja oraz budowa nowych linii elektroenergetycznych, umożliwiających wymianę

transgraniczną z krajami sąsiednimi przy zapewnieniu bezpieczeństwa energetycznego kraju.

 Skoordynowanie rozwoju infrastruktury energetycznej i telekomunikacyjnej minimalizujące koszty

ich rozbudowy i zwiększające szanse zaistnienia nowych zastosowań.

 Poszukiwanie i wydobycie paliw kopalnych z nowych złóż.

 Przygotowanie, przy wykorzystaniu polskiego potencjału przemysłowego i naukowego, wdrożeń

wysokotemperaturowych reaktorów jądrowych HTR do produkcji ciepła przemysłowego

w skojarzeniu oraz wsparcie polskich badań i rozwoju materiałów dla IV generacji reaktorów.

 Wykorzystanie istniejącego potencjału zasobów geotermicznych Polski.

 Tworzenie mechanizmów bilansowania źródeł OZE w oparciu o innowacyjne wykorzystanie

potencjału hydroenergii w obszarach po eksploatacji kopalin.

Program przygotowywany w Departamencie Energii Jądrowej Ministerstwa Energii.

Projekty strategiczne

Program Rozwoju Elektromobilności poprzez zdefiniowanie jego ram w ustawie o elektromobilności

i innych paliwach alternatywnych w transporcie oraz skoncentrowanie środków publicznych na rozwoju

tego rynku. Stanowi tym samym realizację Planu Rozwoju Elektromobilności w Polsce oraz Krajowych

ram polityki rozwoju infrastruktury paliw alternatywnych.

Rozwój i wykorzystanie potencjału geotermalnego w Polsce – stworzenie warunków dla promocji oraz

rozwoju energetyki odnawialnej, bazującej na źródłach geotermalnych. Celem projektu jest

wykorzystanie istniejącego potencjału geoenergetycznego zasobów geotermicznych Polski,

pozwalającego na wykorzystanie zasobów geotermicznych na obszarze przeszło 80% kraju.

Energetyka rozproszona – projekt mający na celu rozwój wytwarzania energii elektrycznej i ciepła przy

wykorzystaniu źródeł odnawialnych (OZE) na potrzeby społeczności lokalnej oraz tworzenie warunków

regulacyjnych pozwalających na rozwój lokalnych obszarów zrównoważonych energetycznie – klastrów

energii, spółdzielni energetycznych itp.

Wykorzystanie potencjału hydroenergetycznego – projekt mający na celu zwiększenie wykorzystania

i rozwój hydroenergetyki poprzez eliminację barier administracyjnych w obszarze inwestycji w zakresie

hydroenergetyki, rozwój przemysłu wytwarzającego urządzenia na potrzeby energetyki wodnej oraz

zagospodarowania lub odbudowy istniejących piętrzeń będących własnością Skarbu Państwa na

potrzeby wytwarzania energii elektrycznej.

Innowacyjne metody poszukiwania i wydobycia węglowodorów – wdrożenie innowacyjnych metod

poszukiwania rejonów występowania oraz skutecznych metod wydobycia węglowodorów.

4. Restrukturyzacja sektora górnictwa węgla kamiennego

Obecnie jednym z kierunków rozwoju energetyki tak na świecie, jak i w UE, w kontekście zaspokajania

części potrzeb energetycznych przez paliwa kopalne, jest wzrost sprawności elektrowni węglowych, przy

jednoczesnym spełnieniu wymogów ochrony środowiska oraz zapewnieniu wysokiej dyspozycyjności

i niezawodności jednostek wytwórczych.

Zasadniczym powodem trudnej sytuacji górnictwa na świecie i w Polsce jest nadpodaż węgla i związana

z nim niska cena węgla. Występujące w polskim górnictwie wysokie koszty produkcji wynikające

z warunków wydobycia (głębokość, zagrożenia, długie drogi transportu, bardzo wysoki udział kosztów

stałych, w tym kosztów pracowniczych) dodatkowo pogarszają tę sytuację.

Działania







Zwiększenie efektywności wydobycia węgla kamiennego.

Dostosowanie wydobycia do potrzeb rynku, a tam gdzie to możliwe zwiększenie w strukturze

wydobycia udziału produktów w wyższej wartości dodanej: węgli średnich i grubych o wysokich

parametrach jakościowych, paliw kwalifikowanych.

Zapewnienie odpowiedniego poziomu inwestycji tam, gdzie zapewnią one najwyższą efektywność

ekonomiczną; jest to istotny czynnik uzyskania oczekiwanego poziomu wydajności.

Projekty strategiczne

Restrukturyzacja sektora górnictwa węgla kamiennego w kierunku zwiększenia efektywności

i racjonalności ekonomicznej, w tym przede wszystkim opracowanie Programu dla sektora górnictwa

węgla kamiennego, realizowanego w powiązaniu z Programem dla Śląska (opis programu w części dot.

rozwoju zrównoważonego terytorialnie)

Środowisko

I. Diagnoza

Środowisko przyrodnicze jest kapitałem naturalnym i jako taki stanowi potencjał rozwoju konkretnej,

dającej się opisać geograficznie przestrzeni. Jego zasoby (odnawialne i nieodnawialne) generują strumień

korzyści, określanych jako usługi ekosystemowe. Podstawowymi zasobami warunkującymi rozwój

gospodarczy i społeczny są: potencjał energetyczny, zasoby wody, powietrze atmosferyczne, warunki

klimatyczne, zasoby przestrzeni i krajobrazów oraz związana z nimi różnorodność biologiczna (zasoby

siedlisk, gatunków i genów), gleba i zasoby geologiczne oraz użytki pozaekonomiczne środowiska. Stan

tych zasobów i ich dostępność oraz ograniczone zdolności ekosystemów do zachowania równowagi

i świadczenia usług na rzecz gospodarki wpływają na możliwości inwestycyjne oraz zaspokojenie

elementarnych potrzeb bytowych. Nowoczesne zarządzanie środowiskiem, oparte na zasadzie ochrony

przez zrównoważone użytkowanie zasobów naturalnych, sprzyja ich zachowaniu dla przyszłych pokoleń, a

także zapewnieniu wysokich standardów wartości, takich jak ład przestrzenny oraz przyczynia się do

przeciwdziałania marginalizacji obszarów. We współczesnym świecie wymogi ochrony środowiska

przyrodniczego stały się jednym z ważniejszych uwarunkowań rozwoju społeczno-gospodarczego,

a globalne zmiany klimatyczne oraz rosnąca presja związana z rozwojem ekonomicznym i społecznym

uwypukliły znaczenie polityki państwa w zarządzaniu zasobami środowiska przyrodniczego i prowadzeniu

działań adaptacyjnych, zmniejszających skutki zmian klimatu.

Jednym z istotnych elementów systemu zarządzania i zmniejszania ryzyka negatywnych oddziaływań

prowadzonych inwestycji na trwałość ekosystemów i międzypokoleniową dostępność pozostałych

zasobów naturalnych, jest system ocen oddziaływania na środowisko. Wymaga on stałego

rozbudowywania o nowe analizy i wiarygodne dane twarde w wielu zakresach dziedzinowych, zgodnie

z rozszerzającym się katalogiem źródeł oddziaływań i rozwojem wiedzy. System ma charakter

partycypacyjny i jest wspierany przez szeroki dostęp społeczny do informacji o środowisku. Proces

dostosowywania metodologii i bazy informacyjnej systemu powinien być także adekwatny do zakresu

zadań państwa.

Począwszy od roku 1990 w wyniku zmian strukturalnych w gospodarce i prowadzonej przez państwo

polityce ekologicznej, wynikających z niej programów inwestycji środowiskowych oraz zmian legislacyjnych

zasadniczo zmniejszyło się zanieczyszczenie powietrza, wody i gleb. Skuteczne zarządzanie emisjami

przemysłowymi, szczególnie z sektora energetycznego, odczuwalnie zmniejszyło ich udział

w przekroczeniach norm jakości powietrza w Polsce oraz pozwoliło na znaczną redukcję emisji gazów

cieplarnianych (redukcja krajowej emisji gazów cieplarnianych w 2012 r. wyniosła 29,1% stanu

wyjściowego, ewidencjonowanego w 1988 r.). Jednak skuteczna ochrona klimatu wymaga dalszej redukcji

emisji, w tym wzrostu zdolności pochłaniania CO2 przez ekosystemy, szczególnie leśne i towarzyszące

obszarom zurbanizowanym.

Sezonowa zmienność jakości powietrza jest wynikiem wykorzystywania w sektorze bytowo-komunalnym

paliw stałych (w tym węgla niskiej jakości) i odpadów, przede wszystkim do indywidualnego ogrzewania

budynków, wyeksploatowania i niedostosowania technologicznego palenisk i małych kotłowni lokalnych

oraz emisji z transportu drogowego. W obszarach zurbanizowanych i wzdłuż tras dojazdów do pracy istotny

wpływ na jakość powietrza ma udział emisji pochodzącej z transportu. W tym sektorze poza spalaniem

paliw udział w emisji pyłów ma ścieranie opon, hamulców i powierzchni dróg, toteż zmniejszenie nasilenia

ruchu pojazdów indywidualnych w miastach i w przemieszczaniu się praca-dom (także poza przestrzenią

zurbanizowaną) ma decydujący wpływ na poziom stężeń pyłów zawieszonych (wartość średnioroczna) –

w tym benzo(a)pirenu106.

Wskazane relacje znajdują potwierdzenie w corocznej ocenie jakości powietrza prowadzonej w ramach

państwowego monitoringu środowiska w strefach wskazanych w ustawie – Prawo ochrony środowiska.

Ocena jest dokonywana w aglomeracjach o liczbie mieszkańców powyżej 250 tys., w miastach o liczbie

mieszkańców większej niż 100 tys. oraz na pozostałych obszarach województw, położonych poza granicami

wskazanych aglomeracji i miast.

Polityka UE zmierza do systematycznego obniżania emisji gazów cieplarnianych, co w przypadku Polski jest

zadaniem stosunkowo trudnym, ze względu na wysoką emisyjność polskiej gospodarki wynikającą

z dominującej roli węgla w wytwarzaniu energii elektrycznej i ciepła. Polska redukuje emisje gazów

cieplarnianych w ramach zobowiązań międzynarodowych (Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych

w sprawie zmian klimatu oraz Protokół z Kioto, a w przyszłości również podpisane przez Polskę

Porozumienie Paryskie) oraz w ramach zobowiązań wynikających z prawa UE (pakiet energetycznoklimatyczny). Głównym narzędziem realizacji polityki UE w tym zakresie jest system handlu uprawnieniami

do emisji gazów cieplarnianych (EU ETS), który wpływa na redukcję emisji poprzez aspekt ekonomiczny, tj.

konieczność zakupu przez emitentów uprawnień do emisji. Drugim filarem polityki UE jest redukcja emisji

z sektorów nieobjętych systemem EU ETS (tzw. non-ETS), takich jak rolnictwo, sektor bytowo-komunalny,

transport, budownictwo.

106

6% całkowitej emisji B(a)P z terenu Polski (Zanieczyszczenie powietrza wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi na stacjach tła

miejskiego w Polsce w 2013 r. GIOŚ, Warszawa 2014)

Zasoby wodne w Polsce są rozmieszczone nierównomiernie: środkowa i północna część Polski w wyniku

m.in. niekorzystnych warunków przyrodniczych jest obszarem deficytowym w wodę. Całkowity bilans

wodny Polski jest zależny od wielkości opadów nad terytorium kraju, ich rozkładu w czasie oraz możliwości

retencji – naturalnej i sztucznej, w tym zdolności zagospodarowania opadów w miejscu powstania. W tym

kontekście problem stanowi zbyt mała retencja zlewni lokalnych, spowodowana między innymi wzrostem

powierzchni uszczelnionych w procesie urbanizacji i rozwoju infrastruktury transportu oraz zmianami

w produkcji rolnej, skutkującymi m.in. utratą oczek śródpolnych. Tym cenniejsze są wszelkie naturalne

powierzchnie retencjonujące wodę, jak mokradła, torfowiska, starorzecza oraz rozwój infrastruktury

zielonej (green infrastructure) i błękitnej, zdolnej do przejmowania wód opadowych w miastach i ich

otoczeniu. Skutki ekonomiczne zbyt niskiej retencji w zlewniach lokalnych dobrze oddaje odnoszący się do

poziomu uwilgotnienia środowiska klimatyczny bilans wodny rolnictwa (KBW). Rozkład przestrzenny

pokazuje jedno ze źródeł wysokiego ryzyka powodziowego (bilans nadmiarowy w karpackiej części dorzecza

Wisły) oraz odczuwalne zwiększenie bilansu niedoborowego – tzw. suszy glebowej w rolnictwie,

obejmującej zasięgiem także rolnictwo wysokotowarowe Pomorza Zachodniego i Podlasie. Wieloletnie

utrzymywanie się niekorzystnego bilansu wodnego, występowanie podtopień i suszy, szczególnie na

obszarach wiejskich z dominującymi słabymi klasami gruntów, nasilonymi procesami degradacji gleby

i znacznym rozdrobnieniem gruntów rolnych jest jedną z przyczyn marginalizacji tych obszarów107.

Nadmiernie niski poziom wód w glebie i towarzyszący mu niski stan wód w ciekach oznacza większe

stężenie zanieczyszczeń obecnych w wodach – także tych odprowadzanych do Bałtyku – i np. wyższe koszty

jednostkowe uzdatniania wody, wyższe nakłady w rolnictwie czy ogólnie niższą dostępność części użytków

pozaekonomicznych środowiska, na których można zbudować lokalne strategie rozwoju.

Wieloletnie zaniedbania gospodarki wodnej, wynikające z jej niedoinwestowania, są przyczyną zbyt małej

wielkości zasobów zmagazynowanych w sztucznych zbiornikach wodnych oraz niskiej efektywności systemu

ochrony przeciwpowodziowej kraju. Skuteczność obniżenia ryzyka powodzi wymaga bowiem

równoległego prowadzenia działań nietechnicznych, szerokich zmian w gospodarce przestrzennej

i odbudowy retencji terenowej.

Stabilny ilościowo pobór wód powierzchniowych zaspokaja większość potrzeb bytowych i gospodarczych –

w 2014 r. z tego źródła pochodziło 74% wody. Monitoring stanu rzek i zbiorników zaporowych z lat

2012–2014 wykazał zły stan niemal 90% jednolitych części wód powierzchniowych, objętych

monitoringiem. W ocenie jezior monitorowanych w latach 2010–2014 aż 85% jednolitych części wód

jeziornych nie zmieściło się w stanie dobrym. Stan chemiczny wód podziemnych jest dobry, natomiast

obserwuje się nadmierne sczerpywanie zasobów części głównych zbiorników wód podziemnych,

położonych w zasięgu obszarów funkcjonalnych największych miast Polski.

Stopniowo wyrównywana jest dostępność ludności do kanalizacji (68,7% ludności w 2014 r.) względem

dostępu do wodociągów (91,6% w 2014 r.) i wzrasta odsetek ludności korzystającej z oczyszczalni ścieków

(w 2014 r. 93,9% w mieście i 37,4% na wsi). Tym niemniej 15% gospodarstw domowych w obszarach

wiejskich nadal korzysta z indywidualnych ujęć wody o zmiennej jakości, a w obszarach wiejskich o niskiej

gęstości zaludnienia i rozwijającej się infrastrukturze turystycznej brakuje lokalnych systemów kanalizacji

i oczyszczania ścieków.

Infrastruktura komunalna w latach 2009–2014

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS

Obszary skumulowanego występowania problemów środowiskowych dla rolnictwa stanowią 32% użytków rolnych ( 820 gmin).

Różnorodność biologiczna Polski jest oceniana bardzo wysoko. O dobrej kondycji przyrody świadczy

w głównej mierze poziom różnorodności biologicznej (tak organizmów glebowych, jak i pozostałej fauny

i flory) oraz stabilność ekosystemów i zachodzących w nich procesów sukcesyjnych. Jeden z najwyższych

wskaźników różnorodności biologicznej w skali kontynentu wiąże się także z zachowaniem unikalnych

krajobrazów nizinnych za sprawą rozproszenia gruntów rolnych, utrzymywania się ekstensywnego rolnictwa

oraz dominacji własności państwowej w strukturze zarządzania lasami.

W wyniku przyjęcia uregulowań UE wprowadzono do krajowego porządku prawnego system Natura 2000,

koncentrujący się na ochronie określonych gatunków roślin i zwierząt (w tym ptaków) oraz siedlisk

przyrodniczych i łączności przestrzennej między nimi w drodze zrównoważonego użytkowania

gospodarczego obszarów występowania chronionych walorów. W system Natura 2000 włączono obszary

wszystkich Parków Narodowych oraz znaczną część zasobów chronionych w pozostałych formach ochrony

przyrody, a także obszary występowania siedlisk i gatunków znajdujące się w normalnym użytkowaniu

gospodarczym. Obecnie polska sieć Natura 2000 składa się z 987 obszarów, zajmujących około 1/5 obszaru

Polski na lądzie.

Zachowanie dobrego stanu gatunków i siedlisk związanych z ekosystemami rolniczymi jest szczególnym

wyzwaniem dla polityki rolnej, ponieważ istotną częścią zasobu są tereny o tradycyjnej strukturze rolnictwa

i lasy (29,5% pow. kraju). Dominująca publiczna własność lasów (w 2015 r. jedynie 19,2 % lasów znajdowało

się w rękach prywatnych, 0,9% należało do gmin, a 77% było zarządzane przez Państwowe Gospodarstwo

Leśne Lasy Państwowe (PGL LP))108, przyczyniła się do ukształtowania modelu wielofunkcyjnego leśnictwa.

Prowadzenie w lasach wielofunkcyjnej i trwale zrównoważonej gospodarki leśnej jest gwarantem

zachowania bogactwa przyrodniczego lasów Polski, przy jednoczesnym korzystaniu z ich zasobów w celu

zaspokojenia potrzeb społecznych i gospodarczych. W sposób szczególny jest to widoczne w objęciu aż 39%

powierzchni Lasów Państwowych obszarami Natura 2000, ze względu na zachowanie określonych typów

siedlisk przyrodniczych oraz gatunków uznanych za cenne i zagrożone w skali całej Europy. Konieczna jest

jednak stała praca na rzecz dostosowania gospodarki leśnej, zwłaszcza prowadzonej na powierzchniach

prawnie chronionych, do potrzeb bytowych chronionych gatunków: zachowania odpowiedniej struktury

wiekowej i gatunkowej lasów oraz ochrony przestrzeni niezalesionych, spełniającej takie potrzeby. Lasy są

istotnym elementem stabilizacji klimatu globalnego oraz lokalnego – mogą pochłaniać ok. 32 mln ton

dwutlenku węgla rocznie. Oddziałują także na rozmiar retencji naturalnej w zlewniach, zatrzymując wody

opadowe. Ponadto stanowią ważny potencjał gospodarczy, zapewniając odpowiednie sortymenty drewna

dla przemysłu meblarskiego, budownictwa oraz biomasę leśną, a także pozostałe pożytki na potrzeby

gospodarek lokalnych, stanowią też bazę rekreacji i przemysłu turystycznego. W związku z decydującą rolą

lasów i leśnictwa w zachowaniu trwałości ekosystemów i stabilizacji klimatu istotne jest, aby pozyskiwanie

biomasy, szczególnie leśnej, nie było sprzeczne z celami ochrony obszarowej i gatunkowej. Podobnie ważne

jest utrzymanie wzrostu powierzchni nasadzeń i ich struktura gatunkowa.

Raport o stanie lasów w Polsce w 2015 r., DG LP

Obserwowane niekorzystne zmiany liczebności i składu gatunków roślin i zwierząt najczęściej są skutkiem

wadliwego zarządzania przestrzenią: szybkiego, niekontrolowanego rozwoju miast, osadnictwa

rozprzestrzeniającego się w obrębie terenów wartościowych przyrodniczo lub w ich bezpośrednim

sąsiedztwie, przecinania korytarzy ekologicznych przez infrastrukturę transportową, unifikacji i ubożenia

krajobrazów. Poważny problem stanowią gatunki inwazyjne zagrażające stabilności ekosystemów

i gospodarki, jak również zdrowiu ludzi. Istotne są także zmiany w rolnictwie – tak intensyfikacja upraw

w kierunku rolnictwa wielkopowierzchniowego, jak i zaniechanie użytkowania rolniczego prowadzą do

zaniku ekosystemów związanych z uprawami rolnymi i utraty tradycyjnych krajobrazów rolniczych,

stanowiących siedlisko wielu gatunków. Zmniejszający się udział powierzchni terenów zielonych i zabudowa

korytarzy napowietrzających, odcinając przestrzenie otwarte od wnętrza miasta, pogarsza warunki

klimatyczne i jakość życia – zanikają wtedy funkcje ochrony przed hałasem i pyłami, maleje między innymi

zdolność odtwarzania zasobów wodnych i tlenu.

Krajobraz jest syntezą, zewnętrznym obrazem wszystkich elementów środowiska przyrodniczego

i działalności ludzkiej (wyraz materialny), jak również powszechnym zasobem przekazu kulturowego

(przekaz niematerialny i materialny). Na jego zasoby składają się przestrzenie w różnym stopniu zmienione

działalnością człowieka, w znacznej części nasycone pamiątkami materialnymi – począwszy od krajobrazu

miast, poprzez w pełni antropogeniczne obszary rolnicze do unikalnych zespołów naturalnych i zbliżonych

do naturalnych, takich jak lasy Puszczy Białowieskiej, Żuławy i Dolina Biebrzy. Wyznacznikami jakości

rodzimych krajobrazów jest liczebność ptaków pospolitych krajobrazu rolniczego, w tym bociana białego (w

2014 r. wskaźnik wyniósł 84,4% populacji bazowej z roku 2000) i czajki oraz takich gatunków jak wilk, ryś,

bocian czarny czy żuraw, a także wielu innych gatunków o znacznych wymogach siedliskowych.

W przeciwieństwie do innych elementów środowiska, jego potencjał zasobowy jest najsłabiej określony

i rozpoznany. Brakuje także powszechnej edukacji o krajobrazie, jego znaczeniu kulturowym

i ekonomicznym. Ten stan jest jedną z przyczyn przyzwolenia na żywiołowe rozlewanie się osadnictwa,

niszczenie walorów estetycznych krajobrazu oraz postępującą fragmentację w procesie inwestycyjnym,

obejmującym także rozwój bazy usług rekreacyjnych i przemysłu kultury. Jest także istotną przeszkodą

w racjonalnym zarządzaniu rozwojem przestrzennym, w tym w skutecznym podejmowaniu ochrony

unikatowych krajobrazów, ważnych dla zachowania tożsamości narodu. Tymczasem wykorzystanie

potencjału unikatowego charakteru polskich zasobów przyrodniczych i krajobrazowych jest szansą dla

zrównoważonego rozwoju kraju.

Gleba jest podstawowym zasobem produkcyjnym rolnictwa, toteż dobry stan polskich gleb stanowi

potencjał dla produkcji żywności wysokiej jakości. Jednak gruntów rolnych o wysokiej przydatności dla

produkcji rolniczej jest stosunkowo niewiele: grunty klas I–III stanowią około 25% ogółu areału. Pokrywa

glebowa w Polsce tworzy układ mozaikowy: przeważają gleby klas średniej jakości (IVa i IVb) – 35,2% oraz

gleby słabe i bardzo słabe (V i VI) – 37,3%, tych najżyźniejszych jest zaledwie 3,7%. Naturalny proces

glebotwórczy jest niezwykle powolny, a wytworzenie ok. 1 cm warstwy próchnicznej gleby trwa od 100 do

400 lat. Z tego względu glebę uważa się za zasób w praktyce nieodnawialny, który powinien podlegać

szczególnej ochronie na rzecz przyszłych pokoleń.

Trwale zainwestowana powierzchnia gruntów zabudowanych, przemysłowych i zurbanizowanych

w pozostałych formach stanowi obecnie 5,23% (2014 r.) powierzchni kraju i stale rośnie. W przeważającej

części są to grunty trwale zasklepione, nieprzepuszczalne dla wód opadowych. W ostatnim dziesięcioleciu

nie obserwuje się zdecydowanego zmniejszania powierzchni gruntów zdegradowanych i zdewastowanych,

wahającej się wokół 0,2% pow. kraju. W 2014 r. jedynie 62,8 tys. hektarów (ok. 0,2% pow. lądowej)109

wymagało rekultywacji, przy czym grunty, które w pełni utraciły wartości użytkowe stanowiły 89,4%. Grunty

te są stopniowo poddawane rekultywacji i zagospodarowaniu wtórnemu, jednak proces postępuje zbyt

wolno i nie jest należycie skorelowany z procesem inwestycyjnym. W 2014 r. zrekultywowano jedynie 3,5%

powierzchni takich gruntów, z czego zaledwie 1/3 zagospodarowano powtórnie.

Na zasoby geologiczne Polski składają się złoża bilansowe i perspektywiczne wielu cennych surowców

energetycznych, niektórych pierwiastków krytycznych, surowców chemicznych i skalnych, torfy oraz wody

geotermalne, mogące być podstawą rozwoju energetyki lokalnej, a także solanki i wody lecznicze,

wykorzystywane w uzdrowiskach.

Kopaliny są zasobem nieodnawialnym, dlatego tak istotna jest ich ochrona przed nieodwracalną utratą

wywołaną niewłaściwym gospodarowaniem obszarami złóż. Znaczący problem stanowi także użytkowanie

obszarów położonych bezpośrednio ponad złożami kopalin, co szczególnie dotyczy złóż znajdujących się

w obszarach przyspieszonej urbanizacji, na terenach objętych ochroną innych zasobów przyrodniczych

i krajobrazowych lub kolidujących z zabezpieczeniem pozostałych strategicznych interesów państwa.

Wskaźniki rozwoju zrównoważonego 2015, GUS Katowice

Wprowadzenie zmian w gospodarce odpadami wspiera sukcesywne ograniczenie masy odpadów

deponowanych na składowiskach i ich wtórne, surowcowe wykorzystanie (w 2015 r. na składowiskach

zdeponowano 44% zebranych odpadów komunalnych – 4,8 mln t)110. Odnotowane w 2014 r. potrojenie

ilości odpadów komunalnych zbieranych selektywnie w stosunku do roku 2009, przekraczając 2 mln ton,

dotyczy mniej niż 20% masy odpadów wytworzonych. W przeliczeniu na jednego mieszkańca Polski jest to

jedynie 53 kg z wytworzonych 268 kg. (w 2015 r odpowiednio 23% i 66 kg/M). Podobnie za niskie jest

wykorzystanie odpadów komunalnych i przemysłowych (w tym pochodzących z przetworzenia osadów

ściekowych), jako potencjalnego źródła energii, mimo stosowania właściwej hierarchii postępowania

z odpadami przez zakłady przemysłowe. Jednakże poziom wtórnego wykorzystania odpadów

przemysłowych, stanowiących cenne źródło surowców, w tym minerałów ziem rzadkich jest nadal zbyt

niski. W 2013 r. odpady przemysłu wydobywczego stanowiły 52%, wytwarzanie i zaopatrywanie w energię

elektryczną – 17%, przetwórstwo przemysłowe – około 20% z ogólnej masy przekraczającej 130 mln ton111.

II. Cel i oczekiwane efekty

Rozwój potencjału

środowiska na

rzecz obywateli

i przedsiębiorców

Wskazane w diagnozie czynniki negatywne, takie jak nieodpowiednia jakość

powietrza, niska zasobność wód, skutki postępujących zmian klimatycznych, deficyt

narzędzi kreowania ładu przestrzennego znacznie zwiększają bieżące koszty

rozwoju oraz generują straty spowodowane brakiem inwestycji, skierowaniem

środków rozwojowych na przywrócenie pożądanej jakości powietrza, gleby, wody

oraz leczenie chorób zależnych od czynników środowiskowych. Podjęcie

odpowiednich działań w perspektywie długoterminowej pozwoli uniknąć znacznie

wyższych makroekonomicznych kosztów zaniechań.

Celem jest wzrost efektywności środowiskowego potencjału rozwoju, pozwalający

na użytkowanie go dla zaspokojenia aktualnych potrzeb rozwojowych i wzrostu

jakości życia oraz zachowania zasobów rozwojowych dla przyszłych pokoleń.

Wymaga to wiedzy, innowacyjnego podejścia w rozwiązywaniu problemów oraz

takiego gospodarowania zasobami nieodnawialnymi, aby można je było

utrzymywać w optymalnym stanie.

Oczekiwane rezultaty działań obejmują stopniowe zmniejszenie emisji zanieczyszczeń, zwiększenie ilości

retencjonowanej wody do 15–20%, poprawę stanu jednolitych części wód, poprawę jakości zarządzania

obszarami Natura 2000, zmniejszenie konfliktogenności ochrony zasobów przyrodniczych oraz

wykorzystanie surowcowe odpadów komunalnych.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Krajowy wskaźnik średniego narażenia na pył PM2,5

Wskaźnik jakości powietrza = (liczba stref z

przekroczeniami poziomu dopuszczalnego pyłu

PM10/46 stref, w których dokonuje się

pomiaru)•100%

Jednostka

miary

µg/m

3

%

Wartość bazowa

(rok bazowy)

23,0

(2015)

jako średnia z lat

2013–2015

91,3

(2015)

Stosunek liczby jednolitych części wód

powierzchniowych o dobrym stanie do ogólnej liczby

jednolitych części wód monitorowanych w ramach

monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6 latach

do wszystkich jcwp monitorowanych w ramach

monitoringu diagnostycznego w ostatnich 6 latach w

danej kategorii wód*

%

a) 20% stan dobry,

80% stan zły;

b) 37% stan dobry,

63% stan zły;

(2015)

Osiągnięty poziom recyklingu i przygotowania do

ponownego użycia papieru, metali, tworzyw

sztucznych i szkła z odpadów komunalnych

%

26,0

(2014)

112

110

Wartość

Wartość

w roku 2020 w roku 2030

18

18

GIOŚ

max. 45

0

GIOŚ

.

.

GIOŚ

50,0

.

MŚ

Ochrona Środowiska 2016, GUS, Warszawa.

Sprawozdanie z realizacji krajowego planu gospodarki odpadami 2014 za okres od dnia 1 stycznia 2011 r. do dnia 31 grudnia 2013 r.

112

Na podstawie corocznego sprawozdania sporządzonego przez urzędy marszałkowskie i przekazanego do Ministerstwa Środowiska.

111

Źródło

danych

Procent obszarów Natura 2000 posiadających

planistyczne instrumenty zarządzania

– 262 –

Poz. 260

44,98

(2015)

47

(2016)

%

75,0

100,0

GDOŚ

*a) dla ocenionych jednolitych części wód rzek i zbiorników zaporowych; b) dla ocenionych jednolitych części wód jezior

IV. Kierunki interwencji

1. Zwiększenie dyspozycyjnych zasobów wodnych i osiągnięcie wysokiej jakości wód

Obecny stan zasobów wodnych – tak ilościowy jak i jakościowy – jest wynikiem wieloletniego

niedofinansowania gospodarki wodnej i rozproszenia kompetencji zarządczych. Ponieważ dostęp do

odpowiedniej ilości zasobów wód dobrej jakości jest warunkiem rozwoju, konieczne jest zwiększenie

dyspozycyjnych zasobów wód, poprawa ich stanu ekologicznego i jakości chemicznej. Racjonalne

gospodarowanie zasobami wód ujmowanych na potrzeby zaopatrzenia ludności oraz dla rozwoju

gospodarczego powinno zapewniać równowagę poboru i odtwarzania zasobów, przy jednoczesnym

zapewnieniu odpowiednio wysokiego poziomu oczyszczania wód zużytych. Wymogiem prawnym powinno

być także zagospodarowywanie wód opadowych w obrębie zlewni – w miejscu opadu i łagodzenie tą drogą

niektórych skutków zmian klimatycznych, szczególnie dotykających rolnictwo i leśnictwo, jak również

populacje obszarów zurbanizowanych. Proekologiczne zarządzanie zasobami lokalnymi wód, wspierając

rozwój infrastruktury błękitnej powinno znacząco przyczynić się do zmniejszenia niebezpieczeństwa

powodzi, a także adaptacji przestrzeni i związanej z nią różnorodności biologicznej do zmian klimatu.

Powinno obejmować także wykorzystanie naturalnych i sztucznie tworzonych mokradeł do zwiększania

pojemności retencyjnej dolin rzecznych, jako podstawy zmniejszania ryzyka powodzi.

Działania do roku 2020

 Utworzenie i rozwój jednolitej struktury zarządzania gospodarką wodną w układzie zlewniowym,

odpowiedzialnej za wszystkie działania związane z wodą, w tym przede wszystkim w zakresie ochrony

przed powodzią i suszą.

 Opracowanie mapy dyspozycyjnych zasobów wodnych do wykorzystania przez ludność, przemysł,

rolnictwo i inne gałęzie gospodarki oraz zasad ich aktualizacji w oparciu o bilanse zasobów wód

powierzchniowych oraz wód podziemnych.

 Utworzenie mechanizmów prawno-finansowych sprzyjających racjonalnemu wykorzystaniu zasobów

wodnych i wdrażaniu wodooszczędnych technologii.

 Budowa i modernizacja oczyszczalni ścieków na podstawie zaktualizowanego Krajowego Programu

Oczyszczania Ścieków Komunalnych.

 Wdrożenie Planów zarządzania ryzykiem powodziowym dla obszarów dorzeczy i opracowanie ich

aktualizacji.

 Opracowanie i wdrożenie planów przeciwdziałania skutkom suszy.

 Wdrażanie aktualizacji planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy i aktualizacji

programu wodno-środowiskowego kraju oraz realizacja prac na potrzeby kolejnej aktualizacji tych

dokumentów w roku 2021.

Działania o charakterze ciągłym

 Proekologiczne zarządzanie lokalnymi zasobami wodnymi, obejmujące także kształtowanie

krajobrazów sprzyjających zatrzymywaniu wody.

 Rozwój infrastruktury przeciwpowodziowej w oparciu o inwestycje o wysokim stopniu skuteczności

i racjonalności ekonomicznej oraz odpowiednie planowanie przestrzenne, w tym budowa

wielofunkcyjnych, spójnych funkcjonalnie, zbiorników małej i – w szczególnych przypadkach – dużej

retencji.

 Zarządzanie wodami opadowymi na obszarach zurbanizowanych poprzez różne formy retencji

i rozwój infrastruktury zieleni.

 Działanie informacyjno-edukacyjne w zakresie upowszechniania przyjaznych środowisku sposobów

przechowywania i stosowania nawozów, w tym realizacja działań mających na celu racjonalną

gospodarkę nawozową.

Projekty strategiczne

Woda dla rolnictwa – program wsparcia gospodarstw rodzinnych i doskonalenia gospodarki wodnej

w rolnictwie w warunkach okresowych niedoborów i nadmiarów wody, w tym w budowie, odbudowie

i prawidłowym wykorzystaniu urządzeń melioracyjnych dla poprawienia warunków produkcji,

powiększenia retencji wodnej oraz osiągnięcia efektów środowiskowych. Zarządzanie lokalnymi

zasobami wody obejmuje zatrzymanie wód opadowych w glebie, ochronę jakości wody poprzez

zatrzymywanie substancji nawozowych i węgla organicznego w glebie, ochronę warunków bytowych

chronionych gatunków zależnych od wody oraz kształtowanie krajobrazów sprzyjających utrzymaniu

retencji naturalnej oraz zapobieganiu powodziom i suszom.

Kompleksowy program adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatycznych do roku 2020 – program

realizowany przez PGL LP w perspektywie finansowej na lata 2014–2020 w celu zapobiegania

powstawaniu lub minimalizacji negatywnych skutków zjawisk naturalnych (suszy i pożarów), niszczącego

działania wód wezbraniowych, powodzi i podtopień poprzez rozwój systemów małej retencji,

przeciwdziałanie nadmiernej erozji gleb, wzmocnienie odporności ekosystemów leśnych zagrożonych

postępującymi zmianami klimatu.

2. Likwidacja źródeł emisji zanieczyszczeń powietrza lub istotne zmniejszenie ich oddziaływania

Pilnej interwencji wymaga emisja zanieczyszczeń powietrza, powstających w sektorze bytowo-komunalnym

i w transporcie. Dotyczy to zwłaszcza zanieczyszczeń pyłowych powstających w wyniku spalania paliw

stałych w niskich temperaturach i spalania odpadów w sektorze bytowo-komunalnym. Działania naprawcze

w tym zakresie będą prowadzone w całym kraju, jednak przede wszystkim na tych terenach, gdzie

występują znaczne przekroczenia norm jakości powietrza z systemów grzewczych i transportu drogowego.

Ze względu na charakter źródeł emisji pyłowych w Polsce niezbędna jest synergia wielu polityk państwa

i koordynacja wielopłaszczyznowych działań naprawczych, w tym kompleksowe działania samorządów i ich

wsparcie legislacyjne, finansowe oraz edukacja społeczeństwa.

Jedną z dróg ograniczenia zjawiska niskiej emisji w obszarach zurbanizowanych jest rozwój efektywnego

energetycznie niskoemisyjnego ciepłownictwa systemowego i małych kotłowni lokalnych, stosowanie

kogeneracji w wytwarzaniu ciepła – ze względu na neutralność emisyjną zwłaszcza na poziomie kotłowni

lokalnych, standaryzacja kotłów grzewczych na paliwa stałe oraz paliw stałych wykorzystywanych

w ogrzewaniu indywidualnym i kotłowniach lokalnych. Zmiany mediów użytkowanych w sektorze

ogrzewania indywidualnego i mieszkalnictwa powinny uwzględniać zróżnicowany poziom dostępności

ekonomicznej i technologicznej dla różnych grup interesariuszy (np. odbiorcy indywidualni, mikro i małe

przedsiębiorstwa) oraz trwałość przedsięwzięcia. Z powyższych względów istotny jest zakres wsparcia,

w tym adresowanego do osób fizycznych, związanego z polepszeniem efektywności cieplnej i energetycznej

budynków, wymianą i modernizacją kotłów służących do wytwarzania energii cieplnej lub energii cieplnej

i elektrycznej, upowszechnieniem i rozwojem lokalnie dostępnych źródeł ciepła/chłodu neutralnych

emisyjnie (jak zasoby geotermalne, wykorzystanie energetyczne biomasy w różnych procesach

przetwórczych), oraz na rozbudowę sieci ciepłowniczych, jak również instalację filtrów ograniczających

niską emisję zanieczyszczeń z gospodarstw domowych.

Podobnie istotne są działania mające na celu zmiany w transporcie, w tym rozwój komunikacji

niskoemisyjnej i bezemisyjnej, oraz wsparcie jednostek samorządu terytorialnego w zakupie

niskoemisyjnego taboru autobusowego. Zmniejszanie emisji zanieczyszczeń powietrza ze spalania paliw

stałych (węgiel kamienny, drewno) i transportu wraz ze zmniejszeniem zapotrzebowania na energię, mając

istotne znaczenie także dla redukcji emisji gazów cieplarnianych z sektorów pozostających poza

europejskim systemem handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS) wspomaga politykę klimatyczną.

Jednocześnie są to działania o dużym potencjale innowacji, także w zakresie wykorzystania krajowych

zasobów kopalnych i stymulacji rozwoju gospodarczego.

W działaniach na rzecz poprawy jakości powietrza, w tym redukcji gazów cieplarnianych, zostanie także

zwiększony nacisk na wzrost udziału naturalnego pochłaniania CO2 poprzez przyrost trwałych powierzchni

biologicznie czynnych, takich jak lasy i zieleń miejska towarzysząca zabudowie oraz przez odpowiednie

zmiany w rolnictwie.

Działania do roku 2020

 Nadanie działaniom NFOŚiGW oraz WFOŚiGW odpowiedniego dla rangi problemu priorytetu dla

wsparcia przedsięwzięć poprawy jakości powietrza.

 Stworzenie ram prawnych wprowadzających wymagania jakościowe dla paliw stałych ze względu na

rodzaj i wielkość instalacji spalania paliw, z wyróżnieniem instalacji stosowanych w sektorze bytowokomunalnym, jak również wymagań technicznych dla małych kotłów na paliwa stałe.

 Dynamizacja przedsięwzięć na rzecz likwidacji niskiej emisji z systemów grzewczych.

 Rozwój i wsparcie finansowe Państwowego Monitoringu Środowiska w zakresie pomiarów jakości

powietrza.

 Wzmocnienie kontroli zgodności zainstalowanego systemu ogrzewania z projektem budowlanym.

 Wsparcie merytoryczne samorządów gminnych, w tym przygotowanie wytycznych w zakresie

przygotowywania Programów Ograniczania Niskiej Emisji (PONE), obejmujące wielokryterialność

programowanych działań oraz inwentaryzację źródeł emisji.

Działania do roku 2030

 Dostosowywanie ram prawnych w celu dalszego ograniczania emisji zanieczyszczeń do powietrza,

w tym zjawiska niskiej emisji.

 Wsparcie samorządów w zakresie zarządzania wielokryterialnego emisjami obszarowymi (systemy

grzewcze) i liniowymi (transport) oraz lokalizacją inwestycji z punktowymi emitorami.

 Dalsze ograniczenie emisji z transportu drogowego.

 Opracowanie polityki redukcji emisji gazów cieplarnianych z sektorów nieobjętych systemem handlu

uprawnieniami do emisji (EU ETS).

 Opracowanie podstaw metodologicznych do zarządzania pochłanianiem CO2 w leśnictwie w ramach

realizacji polityki klimatycznej.

Projekty strategiczne

Czyste powietrze – zintegrowane działania mające na celu kompleksową poprawę jakości powietrza

do stanu niepowodującego większego narażenia zdrowia ludzkiego oraz środowiska, zgodnego

z prawodawstwem unijnym, a w dalszej perspektywie z wytycznymi WHO, a także wzrost

świadomości społecznej. Projekt obejmuje m.in. rozwój mechanizmów kontrolowania źródeł niskiej

emisji, standaryzację urządzeń grzewczych i paliw stałych, dostosowanie mechanizmów finansowych

i ich społeczną dostępność oraz stworzenie ram prawnych sprzyjających realizacji efektywnych

działań, wynikających z Krajowego Programu Ochrony Powietrza, jak również z programów ochrony

powietrza szczebla wojewódzkiego i lokalnego oraz planów działań krótkoterminowych,

sporządzanych dla stref, w których zostały stwierdzone przekroczenia norm jakości powietrza, w tym

wprowadzenie do obiegu prawnego brakujących pojęć (np. niska emisja).

Leśne Gospodarstwa Węglowe – projekt dotyczy opracowania i zastosowania efektywnego modelu

pochłaniania dwutlenku węgla przez lasy polskie, w tym pozostające w zarządzie PGL LP, promowania

działalności dodatkowej w gospodarce leśnej, wspomagającej pochłanianie CO2 (główny gaz

cieplarniany), udoskonalenie sposobu raportowania pochłaniania CO2 w lasach polskich (w ramach

Protokołu z Kioto i Porozumienia Paryskiego) oraz w Zintegrowanym Systemie Informatycznym Lasów

Państwowych.

3. Zarządzanie zasobami dziedzictwa przyrodniczego

Największe zagrożenie wynikające z realizacji kierunków SOR dotyczy oddziaływań inwestycji o dużej

intensywności negatywnego wpływu na różnorodność biologiczną oraz obszary cenne przyrodniczo.

Inwestycje te jednocześnie przekształcają krajobraz, którego późniejsza jakość zależy także od

zastosowanych metod kompensacji wpływu na obszary cenne przyrodniczo i możliwości rozszerzenia oceny

wpływu na krajobraz, jako części oceny oddziaływania inwestycji na środowisko. Podstawą jest zbudowanie

bazy informacyjnej, umożliwiającej identyfikację i ustalenie norm zarządzania krajobrazami cennymi ze

względu na wartości przyrodnicze czy dziedzictwo kulturowe, elementami i strukturami przestrzennymi

obszarów poprzemysłowych, zurbanizowanych, mniej eksponowanymi krajobrazami, decydującymi

o jakości życia społeczności lokalnych, a często także o możliwościach i kierunkach rozwoju lokalnego.

Przewiduje się także kompleksowe mapowanie, ocenę oraz wycenę wartości usług ekosystemowych dla

poszczególnych typów ekosystemów w skali ogólnopolskiej oraz regionalnej. Na tej podstawie sporządzona

zostanie ocena oraz wycena wartości poszczególnych krajobrazów, istotnych dla gospodarek lokalnych

opierających się na użytkach pozaekonomicznych oraz skutecznej ochrony siedlisk i gatunków związanych

z rolnictwem i obszarami wiejskimi. Wprowadzenie do systemu zarządzania inwestycjami, szczególnie

w zakresie oceny wpływu na stan środowiska, w tym na krajobraz i jakość życia, przedstawionych powyżej

informacji wykreuje instrument wspomagający proces decyzyjny planowania przestrzennego i lokalizację

inwestycji infrastrukturalnych (w tym gospodarki wodnej) w sposób istotny oddziaływujących na

środowisko i jego elementy. W tym kontekście konieczna jest m.in. obiektywna ocena wdrożenia sieci

Natura 2000, obejmująca także weryfikację zasięgów obszarowych i wpływu tej formy ochrony przyrody na

zachowanie różnorodności biologicznej rodzimej przyrody oraz efektywności zarządzania pozostałymi

obszarami chronionymi.

Działania do 2020 r.

 Obiektywna ocena i weryfikacja powierzchni chronionych i ich zasobów w celu podniesienia

skuteczności ochrony przestrzeni szczególnie cennej ze względów przyrodniczych i krajobrazowych.

 Mapowanie i wycena wartości usług ekosystemowych.

 Dostosowanie norm systemu planowania i zagospodarowania przestrzeni oraz wprowadzenie zmian

w zarządzaniu obszarami poddanymi ochronie w celu zmniejszenia naturalnej konfliktogenności

ochrony wartości wysoko cenionych.

 Wzmocnienie istniejących organów kontroli państwa w obszarze środowiska, zwiększenie ich

efektywności w zakresie egzekwowania prawa, w tym zwalczania szarej strefy.

 Wskazanie i ochrona najcenniejszych – priorytetowych – krajobrazów Polski.

Działania o charakterze ciągłym

 Wdrożenie Europejskiej Konwencji Krajobrazowej.

 Rozwój infrastruktury zielonej i błękitnej obszarów zurbanizowanych, w celu zachowania łączności

przestrzennej wewnątrz tych obszarów i z terenami otwartymi oraz wspomagania procesów

adaptacji do zmian klimatu.

 Utrzymanie, a w miarę dostępności gruntów do zalesienia, zwiększenie ogólnej lesistości kraju oraz

zwartości kompleksów leśnych i powierzchni zalesianych.

 Modyfikacja zrównoważonej gospodarki leśnej w celu zwiększenia możliwości pochłaniania przez lasy

dwutlenku węgla.

 Zwiększenie dostępności biomasy leśnej (w tym drewna energetycznego) na potrzeby zaspokojenia

lokalnych potrzeb samowystarczalności energetycznej oraz współspalania w energetyce.

Projekty strategiczne

Audyty krajobrazowe – celem jest jednolita metodologicznie identyfikacja i ocena zasobów

krajobrazowych oraz ustalenie przez samorząd województwa rekomendacji i wniosków

wspomagających zarządzanie krajobrazem, formami ochrony przyrody, planowanie strategiczne,

planowanie i zagospodarowanie przestrzenne, a także system ocen oddziaływania na środowisko,

w tym krajobraz i jakość życia (wykonywanych dla inwestycji znacząco oddziaływujących na

środowisko) i dokumentów strategicznych. Jednolita metodologia zostanie określona

w przygotowywanym rozporządzeniu Rady Ministrów. W wyniku opracowania audytów zostaną

określone krajobrazy priorytetowe, czyli najcenniejsze dla społeczeństwa i zachowania dziedzictwa

naturalnego i kulturowego Polski.

4. Ochrona gleb przed degradacją

Gleba pełni liczne funkcje ekologiczne i gospodarcze. Wszelkie jej użytkowanie powinno być oparte na

zasadach gwarantujących zachowanie właściwych funkcji oraz przywrócenie dobrego stanu glebom

zdegradowanym, z uwzględnieniem ich przeznaczenia. Dotyczy to także rozwoju miast oraz zachowania

i pełnego wykorzystania zdolności produkcyjnych gleb na obszarach wiejskich o utrzymujących się funkcjach

rolniczych. Optymalne wykorzystanie tych obszarów powinno służyć strategicznym, długofalowym

interesom państwa w zakresie gospodarki żywnościowej i wspierać zachowanie gatunków i siedlisk

zależnych od rolnictwa. Z tego względu szczególnie istotne są zapisy aktów planowania przestrzennego

i konsekwentne wdrażanie rekomendacji uzyskiwanych w procesie oceny oddziaływania na środowisko, tak

dokumentów, jak i inwestycji oraz proces edukacji. Przyczyną podstawowego czynnika degradacji gleby,

jakim jest trwałe zasklepienie powierzchni (nieprzepuszczalność dla wody opadowej i powietrza), jest

zajmowanie ich na potrzeby rozwoju miast, przemysłu i sieci transportowych. Szczególnie w miastach

należy dążyć do zmniejszania powierzchni trwale zasklepionych oraz zwiększania udziału powierzchni

chłonnych, umożliwiając wykorzystanie wody opadowej dla nawodnień zieleni towarzyszącej budynkom

i przechwytywanie jej w systemie błękitnej infrastruktury, komplementarnej do infrastruktury zielonej.

Działania do 2030 r.









Realizacja zasady pierwszeństwa wtórnego użytkowania przestrzeni w procesach inwestycyjnych.

Realizacja programu identyfikacji gleb zanieczyszczonych.

Wsparcie remediacji zidentyfikowanych gleb zanieczyszczonych.

Ochrona produktywności gruntów rolnych i leśnych.

5. Zarządzanie zasobami geologicznymi

W celu zachowania bezpieczeństwa geologiczno-surowcowego państwa konieczne jest wyznaczenie

zasięgów złóż, określenie ich wagi dla funkcjonowania państwa, ustalenie zasad zarządzania przestrzenią,

w której zalegają, w tym odnoszących się do planowania przestrzennego i ochrony pozostałych zasobów

naturalnych. Nastąpi wycena struktur geologicznych (także kopalin), ocena znaczenia poszczególnych złóż

dla bezpieczeństwa Państwa i wyznaczenie ram czasowych, kiedy konkretne złoże będzie udostępniane, tak

aby umożliwić efektywne korzystanie z własności gruntowej i rozwój potencjałów lokalnych w różnych

przedziałach czasu. Dostosowany zostanie system kompensacji dla właścicieli nieruchomości/gruntów.

Konieczne jest także uszczelnienie opłat eksploatacyjnych i kontroli pozyskiwania kopalin, w tym surowców

pozyskiwanych lokalnie.

Optymalizacja dostępu do zasobów geologicznych, w tym złóż, powinna uwzględniać interes przyszłych

pokoleń. Polityka Surowcowa Państwa, przygotowywana w horyzoncie 50 lat, jako dokument

interdyscyplinarny, obejmie poza zarządzaniem zasobami geologicznymi, identyfikację dostępnych źródeł

surowców i zarządzanie zasobami antropogenicznymi, pochodzącymi z wtórnego obiegu. Działania będą

dotyczyły także zewnętrznych źródeł kopalin i pozostałych surowców. Politykę tę opracuje

Międzyresortowy Zespół do spraw Polityki Surowcowej Państwa, w skład którego wchodzą wszystkie

ministerstwa. Priorytetową zasadą przy pracach nad Polityką Surowcową Państwa będzie podejście

zintegrowane, tak aby możliwe było rozwiązywanie problemów kolizji przestrzennej w planowaniu

inwestycji zlokalizowanych na powierzchni i pod powierzchnią terenu.

Działania do 2030 r





Delimitacja złóż strategicznych dla gospodarki oraz zapewnienie ich ochrony, racjonalnego

użytkowania i ochrony dostępu do złóż w długim okresie czasowym.

Wsparcie innowacyjności w eksploatacji, przeróbce i wykorzystaniu surowców z wtórnego obiegu,

z zasobu tworzonego przez odpady poużytkowe i produkcyjne oraz antropogeniczne złoża wtórne.

Projekty strategiczne

Polityka Surowcowa Państwa – projekt dotyczy budowy sprawnego i efektywnego systemu

zarządzania i gospodarowania wszystkimi rodzajami kopalin i surowców mineralnych w całym

łańcuchu wartości oraz posiadanymi przez Polskę ich zasobami oraz adekwatne zmiany prawne –

w tym instytucjonalne. Wspiera przejście do gospodarki o obiegu zamkniętym. Narzędziem do

realizacji Polityki Surowcowej Państwa będzie zreorganizowana służba geologiczna.

6. Gospodarka odpadami

Nowoczesna gospodarka odpadami, zgodna z unijną hierarchią postępowania z odpadami i dążąca do

wdrażania modelu gospodarczego opartego na obiegu zamkniętym, wymaga zmiany dotychczasowego

podejścia postrzegania odpadów jako źródła zasobów (w tym możliwości zastępowania surowców

pierwotnych surowcami wtórnymi, powstającymi z odpadów), jak również przyspieszenia rozwoju

recyklingu. Cele i działania niezbędne do osiągnięcia i podjęcia w tym zakresie określone są w Krajowym

Planie Gospodarki Odpadami – będącym obok wojewódzkich planów gospodarki odpadami z planami

inwestycyjnymi, podstawowym dokumentem planistycznym w gospodarce odpadami.

Największym wyzwaniem jest rozwój systemów selektywnego zbierania odpadów komunalnych w gminach,

zapewniających pozyskanie odpadów nadających się do recyklingu i rozwój instalacji do przetwarzania

bioodpadów. Konieczne jest również podejmowanie działań zmierzających do zmiany zachowań

mieszkańców w zakresie ograniczania ilości wytwarzanych odpadów oraz ich właściwej segregacji u źródła.

Rozwijanie gospodarki odpadami, będącej elementem gospodarki o obiegu zamkniętym, przyniesie

zarówno pozytywny efekt gospodarczy (wzrost innowacyjności w oparciu o dostęp do surowców wtórnych,

w tym z hałd antropogenicznych i odzysk energii z odpadów), jak i polepszy jakość życia (likwidacja

uciążliwości związanych ze składowaniem odpadów; odzyskiwanie przestrzeni do wtórnego

zagospodarowania).

Działania do 2030 r.

 Gospodarowanie odpadami zgodnie z hierarchią sposobów postępowania z odpadami.

 Rozwijanie recyklingu odpadów.

 Dążenie do maksymalizacji wykorzystywania odpadów jako surowców.

7. Oddziaływanie na jakość życia w zakresie klimatu akustycznego i oddziaływania pól

elektromagnetycznych

Hałas z racji powszechności występowania licznych źródeł jest specyficznym zanieczyszczeniem środowiska,

wpływającym na klimat akustyczny – zwłaszcza środowiska zurbanizowanego – oraz życie i zdrowie

człowieka. Dotychczasowe działania przede wszystkim zmniejszyły skutki narażenia na hałas pochodzący

z przemysłu, zmieniło się także narażenie na hałas komunikacyjny. Jednak mimo wielu zmian legislacyjnych,

związanych z postępem wiedzy i aktywnością legislacyjną UE, hałas z transportu lądowego i lotnictwa

utrzymuje tendencję wzrostową, podobnie wzrasta obciążenie środowiska infradźwiękami. Dalsza poprawa

klimatu akustycznego środowiska wymaga koordynacji i racjonalizacji działań międzysektorowych,

uwzględniających interes środowiska i zrównoważony rozwój gospodarki – w tym wpływ na estetykę

krajobrazu. Podobny status ma zanieczyszczenie oddziaływaniem pól elektromagnetycznych, towarzyszące

rozwojowi infrastruktury energetycznej i łączności. W obu wypadkach skuteczność działań wymaga rozwoju

wiedzy, wzrostu kompetencji kadr i przejrzystości procesu decyzyjnego.

Działania do 2020 r.

 Określenie racjonalnych akustycznych standardów jakości środowiska.

 Powołanie zespołu ekspertów prowadzącego stały monitoring wyników podstawowych badań

naukowych nad skutkami oddziaływań pól elektromagnetycznych oraz opracowującego okresowe

raporty dotyczące tego zagadnienia.

 Poprawa przejrzystości procedur administracyjnych dotyczących lokalizacji i eksploatacji instalacji

emitujących pola elektromagnetyczne oraz infradźwięki.

Działania do 2030 r.

 Zapewnienie odpowiednich poziomów ochrony przed skutkami oddziaływań pól

elektromagnetycznych na podstawie stałego przeglądu wyników badań naukowych.

 Doskonalenie kadr w dziedzinie ochrony środowiska przed hałasem i oddziaływaniem pól

elektromagnetycznych.

 Wprowadzenie jednolitego systemu informatycznego, umożliwiającego publiczny dostęp do danych

technicznych instalacji oraz sprawozdań z pomiarów poziomów pól elektromagnetycznych.

Bezpieczeństwo narodowe

I.

Diagnoza

Rozpoznawanie, monitorowanie i zapobieganie zagrożeniom, a także zapewnienie skutecznych

mechanizmów reagowania oraz podnoszenie skuteczności służb państwowych to warunki konieczne do

prawidłowego funkcjonowania państwa oraz realizacji jego celów rozwojowych. Problematyka

bezpieczeństwa narodowego obejmuje szereg zagadnień, tak z zakresu bezpieczeństwa zewnętrznego, jak

i bezpieczeństwa wewnętrznego.

Zmienia się międzynarodowe środowisko bezpieczeństwa Polski. Konflikty w bezpośrednim lub bliskim

sąsiedztwie Polski, niestabilność na południowej flance Sojuszu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej

oraz próby zmierzające do zmiany układu sił i odbudowy strefy wpływów, również przy wykorzystaniu

środków militarnych oraz ekonomicznych, to obecnie najważniejsze czynniki wpływające na

bezpieczeństwo Polski i całego regionu. Dużymi wyzwaniami dla Unii Europejskiej i jej państw

członkowskich są zagrożenie terroryzmem oraz fala migracji. Rośnie znaczenie zagrożeń hybrydowych oraz

dla cyberbezpieczeństwa, które mogą utrudnić sprawne funkcjonowanie państwa. Równocześnie

aktualność zachowują wyzwania o charakterze gospodarczym, społecznym, demograficznym,

technologicznym, ekologicznym, związane z globalizacją, przepływem informacji, zorganizowaną

przestępczością, handlem bronią, pandemiami itp.

NATO, a także UE, pozostają głównymi zewnętrznymi filarami polskiej polityki bezpieczeństwa i rozwoju.

Polskim priorytetem jest ukierunkowanie NATO i UE na zmiany w środowisku bezpieczeństwa

europejskiego oraz wyrównanie statusu bezpieczeństwa w ramach Sojuszu poprzez wzmocnienie

wschodniej i południowej flanki Sojuszu.

Kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa Polski mają relacje ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki, w tym

współpraca w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony (budowa bazy amerykańskiego systemu obrony

przeciwrakietowej w Redzikowie i inne formy).

W odniesieniu do wewnętrznych aspektów

bezpieczeństwa, kluczowe jest zagrożenie

przestępczością, mimo że od wielu lat ta

sukcesywnie

spada.

Liczba

przestępstw

stwierdzonych przez Policję pomiędzy rokiem

2004 a 2015 zmniejszyła się o ponad 40%113.

Równocześnie znacznie wzrósł odsetek Polaków,

którzy deklarują poczucie bezpieczeństwa

w miejscu zamieszkania i podwoił się odsetek

Polaków, którzy oceniają Polskę jako kraj

bezpieczny 114.

Źródło: CBOS

Polacy najbardziej obawiają się przestępczości pospolitej115, natomiast wśród innych negatywnych zjawisk,

które generują wymierne ekonomiczne i społeczne straty, wymienić należy: terroryzm, przestępczość

zorganizowaną, gospodarczą, korupcję oraz ataki na systemy informatyczne.

Bezpośrednie przełożenie poziomu przestępczości na rozwój państwa obserwowalne jest w szczególności

na przykładzie przestępczości gospodarczej, która powoduje najwyższe straty. Zjawisko to dotyczy zarówno

budżetu państwa (np. zmniejszenie wpływów, uzyskiwanie nienależnych zwrotów, wyłudzanie dopłat), jak

113

Zgodnie z danymi Policji (do roku 2012 system Temida, następnie system KSIP) w roku 2004 stwierdzono ogółem 1,46 mln przestępstw, w roku

2014: 0,90 mln, natomiast w 2015: 0,83 mln.

114

Zgodnie z badaniami Centrum Badania Opinii Społecznej z kwietnia 2015 roku Aktualne problemy i wydarzenia (299) oraz z kwietnia 2016 roku

(61/2016).

115

Zgodnie z wynikami Polskiego Badania Przestępczości zleconego przez KGP (Realizacja sp. z o.o., styczeń 2016, N=17 000), najwięcej badanych

obawiało się włamań do mieszkań, piwnic, samochodów itd. (34,5%) oraz brawurowo jeżdżących kierowców (29%). Mniejsza liczba respondentów

deklarowała strach przed napadami lub rozbojami (23,7% wskazań), bójkami i pobiciami (21,7%), agresją ze strony osób pijanych lub narkomanów

(18,8%), kradzieżami (18,8%), niszczeniem mienia (16,2%) oraz zaczepianiem przez agresywną młodzież (15,4%). Co siódmy Polak (14,7%) nie

obawiał się niczego w pobliżu swojego miejsca zamieszkania.

i sektora prywatnego (bezpośrednie zmniejszenie dochodów oraz spadek konkurencyjności, w tym

w kontekście rozwoju szarej strefy czy zawyżania kosztów działalności przez podmioty gospodarcze

działające z naruszeniem prawa). Przestępczości gospodarczej towarzyszy m.in. proceder fałszowania

dokumentów, będący efektem niskiego poziomu ich zabezpieczeń czy dostępności nowoczesnych

technologii wykorzystywanych przez sprawców tego rodzaju przestępstw.

Z perspektywy funkcjonowania państwa kluczowe pozostaje także zabezpieczenie szlaków

komunikacyjnych, zarówno lądowych, jak i morskich czy powietrznych, które warunkują nie tylko

bezpieczeństwo przemieszczania się ludzi, lecz również przepływu towarów w międzynarodowym obrocie

gospodarczym, którego Polska jest czynnym uczestnikiem. W tym kontekście istotną rolę odgrywa także

bezpieczeństwo infrastruktury krytycznej i sieci przesyłowej.

Współczesne wyzwania i zagrożenia bezpieczeństwa powszechnego dotyczą zarówno zagrożeń naturalnych

(powodzie, huragany itp.) oraz awarii technicznych, jak i innych zdarzeń związanych z rozwojem

cywilizacji. Prognozuje się, że zmiany klimatu w skali globalnej będą przyczyniać się do zwiększenia

prawdopodobieństwa wystąpienia bądź nasilenia skutków katastrof naturalnych. Działania zapobiegawcze

oraz reagowanie w przypadku wystąpienia zagrożeń naturalnych powinny opierać się na długofalowej

adaptacji, zarządzaniu ryzykiem katastrof oraz planach ciągłości działania zarówno dla organów

administracji publicznej, jak również operatorów infrastruktury krytycznej. Ponadto służby ratownicze

muszą być właściwie przygotowane do skutecznej ochrony ludności i zarządzania kryzysowego. Jednym

z warunków ich sprawnego działania są czytelne i adekwatne względem wyzwań regulacje prawne

(przepisy, procedury, instrukcje).

Z punktu widzenia rozwoju państwa i jego bezpieczeństwa, kluczowe znaczenie ma geopolityczne położenie

Polski, które przekłada się na wyzwania o charakterze migracyjnym i zagrożenia z perspektywy

przestępczości transgranicznej. Niezwykle istotnym czynnikiem o charakterze zewnętrznym,

a wpływającym bezpośrednio na funkcjonowanie państwa i jego mieszkańców są migracje. Ich wpływ na

rozwój gospodarczy państw i regionów jest co do zasady pozytywny, jednak ich niekontrolowane formy

stanowią zagrożenie bezpieczeństwa. Obecny kryzys migracyjny w Europie przyczynił się do destabilizacji

sytuacji wewnętrznej nie tylko wielu krajów na naszym kontynencie, ale także stał się poważnym

wyzwaniem dla europejskiego sytemu zarządzania migracjami, zasad realizacji kontroli granicznej i ruchu

osobowego oraz zwalczania nielegalnej imigracji.

Bezpośredni wpływ na procesy rozwojowe gospodarki ma bezpieczeństwo ekonomiczne rozumiane jako

odporność państwa na negatywne impulsy rozwojowe i kryzysy finansowe. Bezpieczeństwo ekonomiczne to

zdolność systemu gospodarczego państwa do takiego wykorzystania wewnętrznych czynników rozwoju

i międzynarodowej współzależności ekonomicznej, które będą gwarantowały jego niezagrożone

funkcjonowanie.

Między bezpieczeństwem i rozwojem gospodarczym występuje ścisła współzależność. Z jednej strony,

utrzymanie polskiej gospodarki na ścieżce stabilnego i długofalowego rozwoju jest możliwe tylko

w warunkach bezpieczeństwa ekonomicznego. Z drugiej strony, bez odpowiedniej dynamiki rozwoju

bezpieczeństwo ekonomiczne kształtuje się na niskim poziomie.

Wiąże się z tym potrzeba zarządzania ryzykiem w gospodarce – zarówno na poziomie

konsumentów/gospodarstw domowych, przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą, rynków,

jak i całego rządu. Zagrożenia są związane m.in. z nierównym rozwojem gospodarczym, kryzysami

finansowymi, turbulencjami na rynkach nośników energii i zagrożeniami dla bezpieczeństwa

żywnościowego. Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa obejmuje m.in. bezpieczeństwo energetyczne,

surowcowe, żywnościowe oraz finansowe i oznacza bezpieczne funkcjonowanie gospodarki

z ekonomicznego punktu widzenia.

Bezpieczeństwo ekonomiczne wymaga ciągłego doskonalenia, przy wykorzystaniu dostosowanego do

zmieniających się wewnętrznych i zewnętrznych uwarunkowań ekonomiczno-społecznych zestawu

instrumentów administracyjnych oraz polityki gospodarczej. Tym samym działania na rzecz bezpieczeństwa

ekonomicznego powinny uwzględniać coraz to nowe jego aspekty. Na przykład w minionych kilku latach,

wraz z rozwojem i upowszechnieniem dostępu do Internetu, wzrosło znaczenie cyberbezpieczeństwa, które

dla przedsiębiorców (a szerzej – gospodarki) oznacza zapewnienie ciągłości funkcji biznesowych, w tym

ochronę poufnych danych i bezpieczeństwo zgromadzonych informacji. Natomiast w skali państwa oznacza

ochronę obywateli oraz państwowej infrastruktury przed atakiem czy naruszeniem integralności.

II.

Cel i oczekiwane efekty

Celem działań w tym obszarze jest zapewnienie bezpieczeństwa zewnętrznego

jako niezbędnego warunku rozwoju społeczno-gospodarczego kraju. Działania

służą wzmocnieniu własnego potencjału obronnego, adekwatnego do

Poprawa odporności

narodowych i sojuszniczych wymogów, zwiększeniu zdolności Sił Zbrojnych RP do

państwa na współczesne realizacji konstytucyjnych i ustawowych zadań, prowadzeniu efektywnej polityki

zagrożenia i zdolności wykorzystania polskiego potencjału przemysłu obronnego, doskonaleniu

przeciwdziałania im

narodowego i sojuszniczego planowania obronnego. Istotnym czynnikiem

realizacji celu jest także integrowanie społeczeństwa wokół wzmacniania

bezpieczeństwa.

Oczekiwanym rezultatem realizacji działań w tym obszarze będzie osiągnięcie synergii wysiłków

poszczególnych organów, instytucji i służb państwowych odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa,

która pozwoli na bardziej efektywne rozpoznanie i przeciwdziałanie zagrożeniom oraz zwiększy odporność

strategiczną państwa. Pożądanym efektem będzie także działanie na rzecz zintegrowanego systemu

bezpieczeństwa narodowego. Jego wzmocnieniu służy doskonalenie struktur kierowania bezpieczeństwem,

w tym obroną państwa, kierowania i dowodzenia siłami zbrojnymi oraz ich modernizacja, przy znaczącym

udziale krajowych spółek sektora obronnego.

Zwiększenie poziomu

bezpieczeństwa i

porządku publicznego

jako warunek rozwoju

kraju

Podjęte w ramach tego celu skuteczne działania ograniczą zjawiska wyjątkowo

szkodliwe dla funkcjonowania państwa (np. przestępczość zorganizowana

i gospodarcza, korupcja, ataki na systemy informatyczne, nielegalna migracja,

przestępczość transgraniczna, skutki katastrof naturalnych), a także będą

odpowiedzią na wyraźne oczekiwania społeczne. Należy stale doskonalić

skuteczność służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo, sprawnie rozpoznawać

nowe zagrożenia i adekwatnie odpowiadać na wyzwania w dziedzinie

bezpieczeństwa i porządku publicznego. Kluczem do tego jest odpowiednie

prawo, unowocześnianie infrastruktury i wyposażenia służb, podnoszenie

poziomu ich wyszkolenia i współpraca międzynarodowa.

Działania w dziedzinie polityki bezpieczeństwa i obronnej będą służyć umacnianiu współpracy

z sojusznikami, partnerami i innymi podmiotami prawa międzynarodowego. Realizacja celu służyć będzie

pogłębieniu świadomości społecznej i zwiększeniu poziomu społecznej akceptacji dla podejmowanych

działań zmierzających do wzmocnienia bezpieczeństwa państwa, a także podjęcie nowych inicjatyw

obronnych, które włączą do systemu obrony państwa możliwie jak największą liczbę obywateli.

III. Wskaźniki

Wskaźnik

Jednostka

miary

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

Wartość w roku

2020

Wartość

w roku 2030

Źródło

danych

Udział wydatków na obronę narodową w PKB

%

1,95

(2015)

2,2*

2,5*

Min.

Obrony

Narodowej

Udział wydatków z budżetu państwa na

badania naukowe i prace rozwojowe w

dziedzinie obronności państwa w wydatkach

budżetu państwa na obronę narodową ogółem

%

2,37

(2015)

2,5

3,0

Min.

Obrony

Narodowej

Odsetek Polaków, którzy oceniają Polskę jako

kraj bezpieczny

%

66

(2015)

75

77

CBOS

Odsetek Polaków, którzy deklarują poczucie

bezpieczeństwa w miejscu zamieszkania

%

88

(2015)

92

93

CBOS

*Wartość PKB dotyczy tego samego roku, na który planowane są wydatki obronne – zgodnie z metodologią NATO.

IV. Kierunki interwencji

1. Zwiększenie skuteczności mechanizmów koordynacji kierowania bezpieczeństwem narodowym, w tym

obroną państwa

Kierowanie bezpieczeństwem narodowym należy do najważniejszych funkcji państwa, mających na celu

zapewnienie jego bytu i rozwoju w zmieniających się uwarunkowaniach środowiska bezpieczeństwa.

Zapewnienie koordynacji systemu kierowania bezpieczeństwem narodowym powinno obejmować działania

zmierzające do usprawnienia funkcjonowania tego systemu w obszarze prawnym, proceduralnokompetencyjnym i infrastrukturalnym. Celem tych działań będzie stworzenie skutecznych i wydolnych

mechanizmów monitorowania, analizy i oceny zagrożeń oraz koordynacji i integracji działań wszystkich

instytucji i podmiotów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo narodowe.

Działania

 Zapewnienie warunków prawnych i organizacyjnych na rzecz sprawnego kierowania

bezpieczeństwem narodowym, w tym obroną państwa poprzez doskonalenie mechanizmu

koordynacji działań i współpracy podmiotów właściwych w zakresie bezpieczeństwa narodowego.

 Dookreślenie roli struktur i instytucji państwowych funkcjonujących w okresie pokoju, kryzysu

i wojny.

 Zapewnienie systemu łączności dla potrzeb kierowania bezpieczeństwem narodowym, szybkiej

i niezawodnej wymiany informacji niejawnych oraz jego sprawności i odporności na zagrożenia

w cyberprzestrzeni.

 Zapewnienie spójności procesów planowania obronnego i zarządzania kryzysowego oraz tożsamości

działań podmiotów i struktur państwa ujętych w dokumentach planistycznych.

 Uproszczenie procedur udzielania pomocy organom administracji publicznej w niemilitarnych

sytuacjach kryzysowych.

Projekty strategiczne

System kierowania bezpieczeństwem narodowym – usprawnienie systemu poprzez doprecyzowanie

kompetencji organów władzy publicznej i kierowników jednostek organizacyjnych, wykonujących zadania

związane z bezpieczeństwem narodowym (w tym organy dowodzenia Sił Zbrojnych RP), wraz z organami

doradczymi i aparatem administracyjnym (sztabowym) oraz procedurami funkcjonowania i infrastrukturą

(stanowiska i centra kierowania oraz zarządzania, system łączności).

Organizacja łączności na potrzeby systemu kierowania bezpieczeństwem państwa – celem projektu jest

stworzenie homogenicznego systemu łączności jawnej i niejawnej całej administracji rządowej na potrzeby

systemu kierowania bezpieczeństwem narodowym. System łączności po wdrożeniu będzie integrował

istniejące zasoby teleinformatyczne państwa i zapewniał dostęp do danych podmiotom wykonującym

zadania związane z bezpieczeństwem narodowym.

2. Zwiększenie potencjału Sił Zbrojnych RP

Celem działań w tym obszarze będzie zwiększenie zdolności Sił Zbrojnych RP do wypełniania przez nie zadań

wynikających z zapisów Konstytucji RP, ustaw oraz umów międzynarodowych.

Działania

 Zapewnienie zdolności państwa do obrony oraz przeciwstawienia się agresji, w tym zdolności

odstraszania, również przeciw zagrożeniom hybrydowym i w cyberprzestrzeni.

 Reorganizacja struktur organizacyjnych i dowodzenia Sił Zbrojnych RP oraz doskonalenie narodowego

planowania obronnego na szczeblu strategicznym, w tym planowania i programowania rozwoju Sił

Zbrojnych RP.

 Modernizacja techniczna Sił Zbrojnych RP poprzez zwiększanie nasycenia nowoczesnym sprzętem

wojskowym, z aktywnym zaangażowaniem i wykorzystaniem polskiego potencjału przemysłu

obronnego.

 Stworzenie wydolnego systemu obrony powietrznej, w tym przeciwrakietowej.

 Zintegrowanie Wojsk Obrony Terytorialnej z pozostałymi rodzajami sił zbrojnych.

 Doskonalenie zdolności wsparcia państwa-gospodarza (HNS).

Projekty strategiczne

Wojska Obrony Terytorialnej – utworzenie Wojsk Obrony Terytorialnej i ich pełne zintegrowanie

z pozostałymi rodzajami sił zbrojnych na poziomie strategicznym i operacyjnym służyć będzie zwiększeniu

narodowego potencjału odstraszania przez wzmocnienie struktur administracji samorządowej i służb

państwowych, a także wykorzystanie organizacji proobronnych oraz zmotywowanego i świadomego

zagrożeń społeczeństwa. Wojska Obrony Terytorialnej będą zdolne do prowadzenia działań militarnych

i niemilitarnych o różnej intensywności, we współdziałaniu z wojskami operacyjnymi i wsparcia oraz

układem pozamilitarnym, zarówno w czasie pokoju, kryzysu, jak i wojny.

3. Kształtowanie stabilnego międzynarodowego środowiska bezpieczeństwa

Działania w ramach tego kierunku zmierzać będą do zwiększenia efektywności polityki w ramach NATO, UE

i innych organizacji międzynarodowych, a także budowy silnej pozycji międzynarodowej Polski.

Działania

 Skuteczna realizacja polskich priorytetów w NATO, w tym dbałość o wzmocnienie zdolności obrony

kolektywnej Sojuszu i wdrożenie postanowień zawartych na szczycie w Warszawie.

 Skuteczna realizacja polskich priorytetów na forum UE, w tym głównych interesów gospodarczoobronnych.

 Efektywna międzynarodowa współpraca dwustronna i wielostronna, w tym wzmacnianie

partnerstwa z USA, rozwój współpracy z państwami regionu.

 Udział w misjach i operacjach NATO, UE i ONZ oraz koalicyjnych zgodnie z priorytetami polskiej

polityki zagranicznej.

4. Integracja bezpieczeństwa narodowego i rozwoju społeczno-gospodarczego

Realizację celów społeczno-gospodarczych gwarantuje wzmocnienie narodowego potencjału

bezpieczeństwa zdolnego do zapobiegania i przeciwdziałania współczesnym zagrożeniom. Paradygmatem

współczesnego bezpieczeństwa jest jego zintegrowany charakter, przejawiający się współzależnością

z polityką rozwoju, kompleksowym (wielodziedzinowym) i zinternalizowanym podejściem, służącym

myśleniu o polityce bezpieczeństwa i polityce społeczno-gospodarczej w kategoriach długofalowych.

Konieczna jest ścisła korelacja działań wzmacniających polską gospodarkę z rozwojem polskiego przemysłu

obronnego i związanym z nim potencjałem naukowo-badawczym. Przemysł obronny stanowi źródło miejsc

pracy, kreuje impulsy technologiczne, zasila budżet państwa w przychody z tytułu dywidend, podatków

i opłat, a także przyczynia się do rozwoju kooperacji przemysłowej i wymiany handlowej z partnerami

zagranicznymi.

Współpraca zapewni dynamiczny rozwój przemysłu krajowego jako kluczowego źródła zaopatrzenia sił

zbrojnych w sprzęt wojskowy, natomiast krajowe placówki naukowo-badawcze staną się znaczącym

dostawcą nowoczesnych technologii i myśli technicznej w zakresie technologii obronnych oraz technologii

podwójnego zastosowania.

Aby ten cel mógł być zrealizowany, należy stworzyć sieć partnerstw międzynarodowych polskiego

przemysłu w wymiarze technologicznym i produkcyjnym, włączających jego podmioty w łańcuch dostaw

nowoczesnego uzbrojenia. Niezbędne jest także uwzględnienie kierunku rozwoju Europejskiej Bazy

Technologiczno-Przemysłowej Sektora Obronnego, uzgodnionego w Strategii Globalnej Unii Europejskiej.

Celem działań będzie także podniesienie poziomu akceptacji polityki bezpieczeństwa i obronnej państwa

oraz aktywizacja na rzecz obronności obywateli i organizacji pozarządowych. Istotne jest również

wzmocnienie aktywności społecznej w procesie edukacji obronnej i patriotycznej, szczególnie

w upowszechnianiu nowoczesnych form edukacji obronnej społeczeństwa.

Działania

 Wykorzystanie procesu modernizacji polskiej armii do skoku technologicznego krajowego przemysłu

obronnego.

 Wspieranie polityki inwestycyjnej polskich podmiotów w celu sprostania potrzebom nowoczesnej

armii oraz krajowego rynku obronnego.

 Zwiększenie odporności infrastruktury krytycznej, w tym na cyberzagrożenia.

 Zapewnienie funkcjonowania systemu rezerw strategicznych.

 Doskonalenie działań i procedur planowania przestrzennego uwzględniającego wymagania

obronności i bezpieczeństwa państwa.

 Wzmocnienie relacji między rozwojem regionalnym kraju a polityką obronną.

 Kształtowanie kapitału społecznego na rzecz bezpieczeństwa, m.in. poprzez podtrzymywanie

i upowszechnianie wartości patriotycznych, rozwój świadomości narodowej, obywatelskiej

i kulturowej oraz pogłębianie umiejętności rozpoznawania zagrożeń w życiu codziennym, w tym

w cyberprzestrzeni.

Projekty strategiczne

Narodowa polityka zbrojeniowa – dokument określający zespół działań administracji rządowej, we

współpracy z instytucjami naukowymi i przedsiębiorcami, zmierzających do stworzenia efektywnego

systemu pozyskiwania, eksploatacji i wycofywania sprzętu wojskowego oraz stymulowania rozwoju

innowacyjnego i konkurencyjnego przemysłu obronnego. Narodowa polityka zbrojeniowa określi między

innymi ramy oraz wskaże kierunki udziału sektora obronnego w rozwoju gospodarki opartej na wiedzy

i innowacyjnych technologiach.

Kształtowanie postaw patriotycznych – wprowadzenie do podstaw programowych szkół

ponadpodstawowych i uczelni treści adekwatnych do wyzwań bezpieczeństwa, wzmacniających postawy

proobronne, co sprzyjać będzie kształtowaniu kapitału społecznego na rzecz bezpieczeństwa poprzez

pielęgnowanie postaw patriotycznych, rozwój świadomości narodowej, pogłębianie wiedzy nt. polskiej

polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz współczesnych zagrożeń.

5. Zwiększenie skuteczności państwa w zakresie zapobiegania i zwalczania przestępczości

















Zwalczanie przestępczości gospodarczej i ograniczanie szarej strefy oraz przeciwdziałanie

i zwalczanie korupcji.

Poprawa bezpieczeństwa na szlakach komunikacyjnych.

Przeciwdziałanie i reagowanie na ataki na systemy informatyczne.

Ograniczanie przestępczości pospolitej, m.in. poprzez odczuwalną obecność Policji zarówno

w dużych aglomeracjach, jak i mniejszych miejscowościach.

Zwiększenie poczucia bezpieczeństwa mieszkańców, m.in. poprzez zapewnienie szybkiej

i skutecznej reakcji Policji i innych służb na zgłoszenia.

Zapobieganie i przygotowanie do reagowania na zagrożenia terrorystyczne.

Ograniczanie przestępczości narkotykowej.

Odzyskiwanie mienia pochodzącego z przestępstw.

Projekty strategiczne

Program modernizacji Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Biura Ochrony Rządu

w latach 2017–2020 – jest odpowiedzią na narastające zagrożenia dla państwa i obywateli wymagające

podejmowania skutecznych działań w eliminowaniu lub znacznym ograniczaniu negatywnych zjawisk

stanowiących zagrożenia dla bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz dla obywateli.

Skuteczne zwalczanie przestępczości związanej z podatkiem od towarów i usług – wprowadzenie zmian

prawnych i organizacyjnych pozwalających na zniesienie barier utrudniających współpracę podmiotów

zaangażowanych w przeciwdziałanie i zwalczanie oszustw podatkowych, w szczególności dotyczących

tajemnic zawodowych oraz wymiany informacji.

Bezpieczeństwo dokumentów publicznych – uregulowanie szeroko pojmowanej problematyki

bezpieczeństwa dokumentów umożliwiające nadzór nad całym okresem istnienia dokumentu od jego

zaprojektowania do unieważnienia, a także stworzenie narzędzi do prowadzenia działań prewencyjnych

i edukacyjnych.

6. Poprawa ochrony ludności przed skutkami zagrożeń dla bezpieczeństwa powszechnego







Zwiększenie skuteczności przygotowania, przeciwdziałania i reagowania w sytuacjach zagrożeń,

w tym poprawa efektywności zarządzania kryzysowego.

Określenie funkcjonowania, zasad i sposobu realizacji zadań ochrony ludności i obrony cywilnej oraz

wprowadzenie nowych rozwiązań w zakresie integracji ratownictwa i pomocy humanitarnej.

Doskonalenie wiedzy, umiejętności i kompetencji ratowników.

Projekty strategiczne

Krajowy System Ratowniczy – stworzenie wspólnej systematyki oraz zakresu pojęciowego funkcjonującego

w ratownictwie, określenie relacji pomiędzy różnymi systemami oraz podmiotami ratowniczymi

funkcjonującymi w poszczególnych systemach, korekta różnych ustaw w celu usunięcia barier prawnych,

w celu zapewnienia sprawnego funkcjonowania ratownictwa.

Centralna Baza Magazynowa (CBM) – utworzenie centrum logistycznego na potrzeby OL/OC zwanego CBM

w oparciu o szkoły PSP w Bydgoszczy, Częstochowie oraz Krakowie; celem utworzenia CBM jest

zapewnienie wsparcia ludności cywilnej w warunki do przeżycia zarówno w sytuacjach kryzysowych, klęsk

żywiołowych, jak i podczas zagrożeń militarnych.

Modernizacja radiowego analogowego systemu alarmowania i powiadamiania ludności opartego

o elektroniczne syreny alarmowe – modernizacja wojewódzkich i miejskich systemów alarmowania

i powiadamiania mieszkańców; zapewnienie możliwości współpracy miejskich i powiatowych rozwiązań

z systemami wojewódzkimi; dostosowanie funkcji systemów do nowych możliwości wynikających z rozwoju

infrastruktury informatycznej i cyfrowych platform łączności radiowej; stworzenie docelowo jednolitego

systemu krajowego zapewniającego możliwość rozwoju oraz dającego możliwości wykorzystania, oprócz

syren alarmowych wchodzących w skład scentralizowanych systemów alarmowania miast, także rozgłośnie

radiowe i ośrodki telewizyjne, syreny alarmowe nie włączone do miejskich systemów alarmowania (syreny

zakładów pracy, ochotniczych straży pożarnych itp.).

Skuteczna ochrona ludności i obrona cywilna – stworzenie odpowiednich ram dla zapewnienia warunków

niezbędnych dla ochrony życia i zdrowia ludzi oraz podstawowych warunków przetrwania, współpracy

i współdziałania systemów, organów, służb i innych podmiotów wykonujących zadania ochrony ludności,

usprawnienie koordynowania przyjmowania i udzielania pomocy humanitarnej oraz zapewnienie

odpowiednich zasobów. Położony zostanie nacisk na promowanie odpowiednich zachowań w obliczu

zagrożeń oraz zmniejszenia ich bezpośrednich skutków.

7. Wzmocnienie ochrony granic i kontrola migracji











Wzmocnienie Straży Granicznej i innych instytucji odpowiedzialnych za wjazd i pobyt cudzoziemców

na terytorium Polski oraz za zwalczanie przestępstw z ich udziałem.

Zwiększenie skuteczności wykorzystywania instrumentów polityki wizowej do przeciwdziałania

nielegalnej imigracji.

Ograniczanie kanałów nielegalnej imigracji poprzez dokonanie zmian legislacyjnych oraz

skuteczniejsze wykrywanie i karanie podmiotów ułatwiających nielegalną imigrację.

Wzmocnienie kontroli prowadzonej w trakcie postępowań administracyjnych z zakresu legalizacji

pobytu cudzoziemców.

Zwiększenie skuteczności organów ścigania m.in. poprzez ich wyposażenie w instrumenty

umożliwiające bezpośredni wgląd w przepływy finansowe osób zaangażowanych w przestępczy

proceder.

Polityka Migracyjna Polski – opracowanie kompleksowego dokumentu przedstawiającego polski model

aktywnej polityki migracyjnej, zakładającej m.in. usprawnienie zarządzania procesami emigracyjnymi,

imigracyjnymi, integracji cudzoziemców oraz zachęty do ich osiedlania się w Polsce, z uwzględnieniem

bezpieczeństwa państwa. Dokument stanowić będzie odpowiedź m.in. na potrzeby polityki gospodarczej

w zakresie pozyskiwania pracowników cudzoziemskich o odpowiednich kompetencjach dla uzupełniania

zasobów ludzkich na rynku pracy, wynikające z występujących trendów demograficznych.

IX.

Poz. 260

Podstawowe źródła finansowania Strategii

Cele Strategii będą finansowane z: publicznych funduszy krajowych, tj. budżetu państwa oraz państwowych

funduszy celowych, budżetów jednostek samorządu terytorialnego oraz innych środków jednostek oraz

form organizacyjno-prawnych sektora finansów publicznych; publicznych środków wspólnotowych, a także

z innych źródeł zagranicznych; środków prywatnych obejmujących również kredyty, leasing, pożyczki, także

poręczone lub gwarantowane przez podmioty uprawnione do udzielania poręczeń lub gwarancji.

Finansow ani e realizacji SOR do roku 2020

Realizacja wszystkich celów rozwojowych Strategii będzie wymagała zaangażowania znacznych środków

publicznych (krajowych i zagranicznych) oraz prywatnych, szacowanych do 2020 r. na około 1,5 bln zł po

stronie sektora publicznego oraz ponad 0,6 bln zł w ramach inwestycji prywatnych.

Szacunku kosztów realizacji Strategii dokonano na podstawie danych z roku 2015 z uwzględnieniem prognoz

kształtowania się wydatków sektora instytucji rządowych i samorządowych zawartych w Programie

Konwergencji. Aktualizacja 2016, stanowiącym element Wieloletniego Planu Finansowego Państwa na lata

2016–2019. Plan ten uwzględnia proponowane rozwiązania dot. programów społecznych oraz działań

mających na celu zwiększenie poziomu dochodów, polegające na uszczelnieniu systemu podatkowego.

Podstawowymi źródłami finansowania do 2020 r. będą



publiczne fundusze krajowe116, w tym

− budżet państwa, NFZ, szkolnictwo wyższe

Zgodnie z szacunkami określonymi wg projektu klasyfikacji wydatków rozwojowych sektora

instytucji rządowych i samorządowych, w 2015 r. wydatkowano na cele rozwojowe z budżetu państwa

(łącznie z środkami na ochronę zdrowia dystrybuowanymi w ramach NFZ oraz środkami na szkolnictwo

wyższe) ponad 99,4 mld zł. Przyjmując zakładane w Programie Konwergencji tempo wzrostu wydatków

sektora instytucji rządowych i samorządowych szacuje się, że w 2020 r. ww. wydatki na cele rozwojowe

wzrosną do prawie 120 mld zł, w całym okresie 2016–2020 wyniosą ponad 546 mld zł.

− środki jednostek samorządu terytorialnego

Zakłada się, że wydatki rozwojowe sektora JST wzrosną z ok. 94,1 mld zł w 2015 r. do ok. 104,4 mld zł

w 2020 r., a w całym okresie 2016–2020 wyniosą ponad 507 mld zł. Ze względu na charakter powierzonych im

zadań publicznych, samorządy są znaczącym inwestorem w Polsce. Realizują inwestycje z zakresu

infrastruktury transportowej, społecznej, ochrony środowiska i edukacji.

− państwowe fundusze celowe

Środki Funduszu Pracy i PFRON na cele rozwojowe, wpisujące się w realizację SOR, szacowane są w 2020 r.

na ponad 6,3 mld zł, a w całym okresie 2016–2020 na ponad 34 mld zł. Kwota ta zostanie przeznaczona na

wydatki związane z realizacją zadań, do jakich powołane zostały państwowe fundusze celowe – Fundusz

Pracy czy PFRON.

− agencje wykonawcze (m.in. PARP, ARiMR, ANR, NCBiR, NCN)

Środki agencji wykonawczych w kwocie ponad 3,1 mld zł w 2020 r. (prawie 17 mld w latach 2016–2020) będą

wydatkowane na kontynuację działań realizowanych w ramach dotychczasowych programów lub nowych

narzędzi proponowanych przez resorty, instytucje i inne podmioty odpowiedzialne za realizację SOR.

− fundusze zarządzane w ramach Polskiego Funduszu Rozwoju

Polski Fundusz Rozwoju to grupa instytucji rozwojowych, stanowiąca platformę usług finansowych

i doradczych służących realizacji strategicznych celów społeczno-gospodarczych w ramach polityki

rozwoju Polski. PFR integruje różnego rodzaju fundusze rozwojowe, m.in. Fundusz Inwestycji

Infrastrukturalnych, Fundusz Ekspansji Zagranicznej, Fundusz Inwestycji Polskich Przedsiębiorstw,

Fundusz Rozwoju Przedsiębiorstw, Fundusz Inwestycji Samorządowych. Utworzenie PFR przyczyni się do

Łącznie z wydatkami na współfinansowanie projektów realizowanych ze środków UE.

mobilizacji środków prorozwojowych i ukierunkowania ich na realizację projektów o kluczowym

znaczeniu dla kraju i realizacji celów Strategii.

Efektywnym instrumentem wspierającym sektor MŚP są również gwarancje, które będą udzielane

w ramach jednolitego systemu obsługiwanego przez BGK. Mobilizują one prywatne środki na cele

rozwojowe sektora MŚP w największym stopniu w porównaniu do innych instrumentów, takich jak

pożyczki czy inwestycje kapitałowe. Poziom zadłużenia MŚP w Polsce (kredyty krajowe wykorzystywane

są jako źródło finansowania inwestycji jedynie w 17%) wskazuje na potencjał wzrostu tego sektora

z wykorzystaniem finansowania zewnętrznego i gwarancji kredytowych jako instrumentu wsparcia.

Średnioroczna wartość gwarancji udzielanych na rzecz MŚP szacowana jest na 7,5 mld zł, a średnioroczna

wartość zaangażowanego kapitału prywatnego w postaci udzielonych kredytów objętych gwarancjami –

10 mld zł.

− środki innych jednostek oraz form organizacyjno-prawnych sektora finansów publicznych

Wartość wydatków rozwojowych innych jednostek sfp, np. państwowych i samorządowych instytucji

kultury, NFOŚiGW szacowana jest na ponad 9,5 mld zł w 2020 r., a w całym okresie 2016–2020 na ponad

46 mld zł.

 publiczne środki wspólnotowe, w tym

− unijne fundusze strukturalne i inwestycyjne oraz płatności bezpośrednie w ramach WPR

Istotnym źródłem finansowania działań prorozwojowych będą środki Europejskich Funduszy

Strukturalnych i Inwestycyjnych z budżetu Unii Europejskiej (EFRR, EFS, Fundusz Spójności, EFRROW,

EFMR), alokowane na okres programowania 2014–2020 (wydatkowane w praktyce do roku 2023).

Środki unijne z perspektywy finansowej 2014–2020 zostaną ukierunkowane na trwałą zmianę modelu

rozwojowego. Szansę tę zwiększa potencjał instytucjonalny w zakresie zarządzania środkami UE oraz

doświadczenie beneficjentów w pozyskiwaniu funduszy. Przy założeniu pełnej absorpcji wybranych

środków UE do 2023 r. (zgodnie z zasadą n+3) w Polsce zostanie wydatkowane ze środków budżetu UE

prawie 326 mld zł w ramach krajowych i regionalnych programów operacyjnych i 36,9 mld zł w ramach

PROW 2014–2020.

Ważnym źródłem finansowania inwestycji rozwojowych w sektorze rolniczym są płatności

bezpośrednie w ramach WPR (w wysokości ok. 100 mld zł na lata 2014–2020, z których część ma

charakter rozwojowy i będzie reinwestowana w gospodarstwach rolnych). Środki te wspierają

i stabilizują dochody rolnicze, pokrywają koszty realizacji zadań publicznych, w tym m.in. ochrona

środowiskowa i klimatu i w dużym stopniu determinują zdolności inwestycyjne sektora oraz konkurowania

na jednolitym rynku UE i rynku globalnym. Umożliwiają również realizację inwestycji długoterminowych,

w tym m.in. poprzez poprawę dostępu do finansowania zewnętrznego117.

− programy i inicjatywy europejskie

Ważnym źródłem finansowania z punktu widzenia realizacji Strategii są również programy i inicjatywy

unijne inne niż EFSI, takie jak np.: Connecting Europe Facility – program w zakresie wsparcia inwestycji

infrastrukturalnych, Horyzont 2020 – program w zakresie badań naukowych i innowacji, którego

celem jest m.in. stworzenie spójnego systemu finansowania innowacyjnych rozwiązań; COSME –

program który wspiera działania mające na celu ułatwienie i poprawę dostępu MŚP do finansowania;

LIFE – program dedykowany współfinansowaniu projektów z dziedziny ochrony środowiska i klimatu;

Erasmus+ – program na rzecz kształcenia, szkolenia, młodzieży; EaSI – program parasolowy, który

ma promować wysokiej jakości i trwałe miejsca pracy oraz przyczyniać się do zapewnienia

odpowiedniej i godziwej ochrony socjalnej. Przy założeniu, że nastąpi poprawa absorpcji środków z tych

instrumentów, beneficjenci wydadzą prawie 15 mld zł do roku 2020.

− Mechanizmy Finansowe EOG i MNF

Norweski Mechanizm Finansowy oraz Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego są

formą bezzwrotnej pomocy zagranicznej przyznanej przez Norwegię, Islandię i Liechtenstein nowym

Wyniki corocznego badania Polska wieś i rolnictwo.

członkom UE. W zamian za pomoc finansową, państwa-darczyńcy korzystają z dostępu do rynku

wewnętrznego Unii Europejskiej. W ramach funduszy norweskich i EOG głównymi obszarami wsparcia

są: ochrona środowiska (w tym energia odnawialna), dziedzictwo kulturowe, zdrowie, badania naukowe

i stypendia. W ramach tych mechanizmów zostanie rozdysponowane do roku 2020 ponad 2,8 mld zł.

 inne źródła zagraniczne (programy kredytowe, poręczeniowe i gwarancyjne)

Kolejne źródła finansowania inwestycji to różnego rodzaju zagraniczne programy kredytowe,

poręczeniowe i gwarancyjne ze szczególnym uwzględnieniem strategicznych programów zagranicznych

w ramach mechanizmów European Fund for Strategic Investments (EFIS, potocznie zwany Planem

Junckera); środki z European Investment Bank (EBI); programy realizowane wraz z m.in. Bankiem

Światowym. Przyspieszenie i zwiększenie efektywności wydatkowania środków ze źródeł zagranicznych

powinno przyczynić się do zwiększenia stopy inwestycji i jej utrzymania w dłuższej perspektywie.

 środki prywatne

Jednym z celów Strategii jest podniesie stopy inwestycji do 25% w 2020 r. Z uwagi na już relatywnie

wysoką stopę inwestycji publicznych w Polsce (w 2015 r. 4,4% wobec 2,9% w UE), zwiększenie poziomu

inwestycji będzie wymagało większego zaangażowania środków prywatnych. Oznacza to konieczność

podniesienia stopy inwestycji prywatnych z obecnych 15,7% PKB do około 20%, przy założeniu, że stopa

inwestycji sektora instytucji rządowych i samorządowych utrzymywać się będzie powyżej średniej dla

krajów UE. Będzie to poziom zbliżony do notowanego obecnie w Czechach, Estonii czy Rumunii.

Zwiększenie stopy inwestycji sektora prywatnego będzie możliwe dzięki mobilizacji kapitału krajowego,

ale również poprzez napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych.

Podstawowe źródła środków prywatnych

− sektor bankowy i leasingowy

Dużym zasobem środków inwestycyjnych dysponuje też rynek finansowy, w szczególności sektor

bankowy. Szacowana nadpłynność banków jest znaczna (ok. 90 mld zł), przy mocnych jednocześnie

współczynnikach adekwatności kapitałowej.

Leasing jest, obok kredytu, głównym zewnętrznym źródłem finansowania inwestycji pracujących

w gospodarce. Łączna wartość aktywnego portfela leasingowego w kwocie 97,24 mld zł jest

porównywalna z wartością – 107,1 mld zł – salda kredytów inwestycyjnych udzielonych firmom przez

banki (stan na 30.06.2016).

− potencjał inwestycyjny przedsiębiorstw

Istotnym elementem pobudzania aktywności inwestycyjnej powinna być aktywizacja kapitału

zgromadzonego na rachunkach przedsiębiorstw, które wynoszą ok. 150 mld zł. Obecnie firmy

niechętnie wydają swoje zakumulowane środki na inwestycje. Wyzwaniem dla państwa jest stworzenie

korzystnych warunków dla działalności biznesowej i stymulowanie przedsiębiorstw do inwestowania

wolnych środków, we współpracy z sektorem finansowym. Możliwości generowania strumieni

inwestycyjnych daje nowoczesna infrastruktura rynku finansowego oraz popularność niektórych

form finansowania działalności wśród polskich przedsiębiorców.

− potencjał inwestycyjny spółek Skarbu Państwa

Realizacji celu zwiększenia stopy inwestycji sprzyjają również duże potencjalne zasoby inwestycyjne,

m.in. spółek Skarbu Państwa (szacowane na kwotę ok. 230 mld zł). Zwiększenie efektywności zarządzania

majątkiem narodowym oraz profesjonalizacja i aktywizacja nadzoru właścicielskiego pozwolą na skuteczne

budowanie długoterminowego wzrostu polskiego majątku narodowego oraz poszczególnych spółek

z udziałem Skarbu Państwa. Podstawowymi źródłami dodatkowych środków finansowych będą

zwiększone przychody spółek oraz racjonalizacja wydatków operacyjnych w długim okresie.

− gospodarstwa domowe

Stopa inwestycji gospodarstw domowych jest niższa niż średnia dla UE, jednak niski poziom ich

oszczędności wskazuje na trudności w dalszym zwiększaniu inwestycji tego sektora. Co prawda

zadłużenie (pasywa) w stosunku do dochodów znajduje się na wciąż niskim poziomie, niemniej

gospodarstwa domowe dysponują relatywnie niskim poziomem aktywów finansowych, co utrudnia

podejmowanie działań o charakterze inwestycyjnym. Dlatego też część działań w ramach obszaru

Kapitał dla rozwoju ma służyć zwiększeniu skłonności Polaków do oszczędzania. Wyższa stopa

zadłużenie (pasywa)

w stosunku

doumożliwiłaby

dochodów zwiększenie

znajduje sięźródeł

na wciąż

niskimfinansowania,

poziomie, niemniej

oszczędności

gospodarstw

domowych

krajowego

rozwój

gospodarstwa

domowe

dysponują

relatywnie

niskim

poziomem

aktywów

finansowych,

utrudnia

rynku finansowego i pozwoliłaby na wzrost aktywów netto gospodarstw domowych, co

ułatwiając

podejmowanie

działań przedsiębiorstw

o charakterze inwestycyjnym.

finansowanie

inwestycji

niefinansowych.Dlatego też część działań w ramach obszaru

Kapitał dla rozwoju ma służyć zwiększeniu skłonności Polaków do oszczędzania. Wyższa stopa

Tabela 4. Środki sektora instytucji rządowych i samorządowych na działania prorozwojowe realizujące cele SOR wg projektu

oszczędności gospodarstw

118 domowych umożliwiłaby zwiększenie źródeł krajowego finansowania, rozwój

klasyfikacji wydatków rozwojowych)

rynku finansowego i pozwoliłaby na wzrost aktywów netto gospodarstw domowych, ułatwiając

jednostka

rok 2015

łącznie w latach

finansowania

rok 2020

finansowanieźródło

inwestycji

przedsiębiorstw niefinansowych.

miary

bazowy

2016-2020

Tabela 4. Środki sektora instytucji rządowych i samorządowych na działania prorozwojowe realizujące cele SOR wg projektu

publiczne

funduszerozwojowych)

krajowe 118

klasyfikacji wydatków

mln zł

211 647,8

244 287,1

budżet państwa

jednostka

mln zł

miary

mln

zł

rok

2015

11 636,4

bazowy

70 560,2

12 906,2

rok 2020

87 803,7

publiczne

fundusze krajowe

szkoły wyższe

mlnzłzł

mln

211

647,8

17 249,9

244

287,1

19 132,2

1 150 983,5

93 030,5

budżet państwa

państwowe

fundusze celowe

NFZ

środki jednostek samorządu terytorialnego

szkoły wyższe

środki innych jednostek oraz form organizacyjnoprawnych

sektora

finansów

państwowe

fundusze

celowepublicznych

w tym NFOŚiGW

środki jednostek samorządu terytorialnego

agencje

wykonawcze,

w tym

NCN,

NCBiR,

ARiMR, ANR

środki innych

jednostek

oraz

form

organizacyjno-

mlnzłzł

mln

mln zł

mln zł

mln zł

mln zł

mln zł

mln zł

mln zł

mln zł

mln zł

11

636,4

6 329,3

70 560,2

94 137,0

17 249,9

8 602,4

6 329,3

1 602,4

94 137,0

3 132,6

8 602,4

12

906,2

7 019,9

87 803,7

104 409,5

19 132,2

9 541,2

7 019,9

1 777,3

104 409,5

3 474,4

9 541,2

62 134,5

756,3

34

390 082,7

507 691,3

93 030,5

46 393,9

34 134,5

8 642,2

507 691,3

16 894,3

46 393,9

1 602,4

1 777,3

NFZ

źródło finansowania

prawnych

sektora

finansów publicznych

publiczne

środki

wspólnotowe

w

tym

NFOŚiGW

(bez współfinansowania)

mln zł

45 170,8

środki

Europejskich

Funduszy

Strukturalnych

agencje

wykonawcze,

w tym NCN,

NCBiR, ARiMR, ANR

i Inwestycyjnych (EFSI) –UP, programy operacyjne, PROW

mlnzłzł

mln

instrumenty zwrotne

środki Europejskich Funduszy Strukturalnych

programy

i inicjatywy

inne niż EFSI

(np.

i Inwestycyjnych

(EFSI)unijne

–UP, programy

operacyjne,

PROW

CEF,

Horyzont 2020, COSME, LIFE, Erasmus+, EaSI)

dotacje

mechanizmy finansowe EOG i NMF

instrumenty zwrotne

62 w

756,3

latach

łącznie

390 082,7

2016-2020

58 797,9

236 339,2

132,6

443005,2

474,4

553255,1

16 625,0

894,3

218

mln

% zł

45

95 170,8

58 797,9

90

236

93 339,2

%

mln zł

mln zł

%

mln zł

%

5

44 005,2

660,0

95

505,6

5

10

55 255,1

2 976,8

90

566,0

10

7

218 625,0

14 884,2

93

2 830,0

7

mln zł

publiczne

dotacje środki wspólnotowe

(bez współfinansowania)

1 150 983,5

8 642,2

RAZEM

środki

publiczneunijne inne niż EFSI (np.

programy

i inicjatywy

mln zł

256 818,6

303 085,0

1 387 322,7

Polski

Fundusz Rozwoju*,

w tym

PAIZ,

KUKE, BGK,

ARP,

CEF, Horyzont

2020, COSME,

LIFE,

Erasmus+,

EaSI)

PARP

mechanizmy finansowe EOG i NMF

mln zł

mln zł

mln zł

RAZEM

RAZEMśrodki

środkipubliczne

publiczne(z PFR)

mln

mlnzłzł

268

256344,1

818,6

325

303829,1

085,0

11494

387501,5

322,7

660,0

11 525,5

505,6

2 976,8

22 744,1

566,0

* środki

PFR

obejmują

akcję kredytową

BGK KUKE,

oraz środki

w aktywa przez fundusze inwestycyjne

Polski

Fundusz

Rozwoju*,

w tym PAIZ,

BGK,zaangażowane

ARP,

PARP

RAZEM środki publiczne (z PFR)

14 884,2

107 178,8

2 830,0

mln zł

11 525,5

22 744,1

107 178,8

mln zł

268 344,1

325 829,1

1 494 501,5

* środki PFR obejmują akcję kredytową BGK oraz środki zaangażowane w aktywa przez fundusze inwestycyjne

118

Na potrzeby Strategii opracowany został przez ekspertów MR i MF, we współpracy z zespołem naukowym pod kierunkiem dr M. Bitnera, projekt

klasyfikacji wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych (KWR) w oparciu o obowiązującą klasyfikację budżetową.

Opracowanie KWR jest jednym z projektów strategicznych SOR i przygotowany dotychczas projekt klasyfikacji będzie przedmiotem dalszych prac,

w szczególności w świetle planowanej reformy systemu budżetowego. Przedstawione szacunki obejmują swoim zakresem nie tylko środki na

finansowanie nowych działań zawartych w SOR, ale wszystkie środki o charakterze rozwojowym, które wpisują się swoim zakresem w Strategię.

118

Uwzględniono

zatem

w szacunkach

środki

m.in.przez

Narodowego

Funduszu

Zdrowia

i JST, które

mają charakter

rozwojowy.

Na potrzeby

Strategii

opracowany

został

ekspertów

MR i MF,

we współpracy

z zespołem

naukowym

pod kierunkiem dr M. Bitnera, projekt

klasyfikacji wydatków rozwojowych sektora instytucji rządowych i samorządowych (KWR) w oparciu o obowiązującą klasyfikację budżetową.

Opracowanie KWR jest jednym z projektów strategicznych SOR i przygotowany dotychczas projekt klasyfikacji będzie przedmiotem dalszych prac,

w szczególności w świetle planowanej reformy systemu budżetowego.

277Przedstawione szacunki obejmują swoim zakresem nie tylko środki na

finansowanie nowych działań zawartych w SOR, ale wszystkie środki o charakterze rozwojowym, które wpisują się swoim zakresem w Strategię.

Uwzględniono zatem w szacunkach środki m.in. Narodowego Funduszu Zdrowia i JST, które mają charakter rozwojowy.

Tabela 5. Środki sektora prywatnego na działania prorozwojowe realizujące cele SOR (szacunki)

prywatne fundusze

jednostka

miary

rok 2015

bazowy

rok 2020

łącznie

w latach

2016–2020

środki sektora bankowego (nadpłynność)**

mln zł

90 000,0

potencjał inwestycyjny przedsiębiorstw**

mln zł

150 000,0

potencjał inwestycyjny spółek Skarbu Państwa**

mln zł

230 000,0

środki międzynarodowych instytucji finansowych (EBI,

BŚ, EBOR, BRRE)

mln zł

30 000,0

30 000,0

150 000,0

środki sektora bankowego (kredyty udzielane w

ramach systemu gwarancji i poręczeń)

mln zł

10 000,0

10 000,0

50 000,0

RAZEM środki prywatne

mln zł

670 000,0

** dane z Planu na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Elementem Strategii jest też określenie mechanizmów absorpcji zagranicznego kapitału intelektualnego (startupy technologiczne, kadra naukowa i zarządzająca transferem wiedzy) oraz kapitału finansowego wysokiego

ryzyka na poziomie zalążkowym (seed capital, BIZ). Selektywność podejścia w wyborze projektów zapewni

efektywność interwencji publicznej oraz przyciągnięcie z rynku prywatnego rodzimego i zagranicznego

funduszy typu venture capital. Start-upy pozwalają kumulować wysokospecjalistyczne kompetencje oraz

tworzyć miejsca pracy oparte o wiedzę i umiejętności inżynieryjne. Odpowiedzią Strategii na to wyzwanie jest

m.in. orientacja na Krajowe Inteligentne Specjalizacje wraz z mechanizmem ich oceny oraz modyfikacji. Innym

sposobem jest powiązanie publicznej interwencji z prywatnym i wyspecjalizowanym kapitałem typu venture,

który orientowałby strumienie środków publicznych na obszary identyfikowane przez prywatnych inwestorów

jako perspektywiczne i zyskowne. Wykorzystując selekcję i priorytetyzację nisz oraz rozwiązań

technologicznych, wsparcie kapitałowe będzie realizowane z zastosowaniem zasady „pieniądz publiczny podąża

za pieniądzem prywatnym”. Jednocześnie wyzwaniem pozostaje jak optymalnie ukształtować system

obejmujący sfery prawną, finansową, relacji partnerskich, który doprowadzi do trwałego zakorzenienia ich

przedsięwzięć w polskiej gospodarce i tym samym kumulacji kapitałów intelektualnego i finansowego w Polsce.

Uwzględniając ramy czasowe Strategii, a zwłaszcza pierwszą fazę jej realizacji, istotnym elementem

finansowania działań będą fundusze UE. Strategia kładzie nacisk na inwestowanie tych środków, a nie tylko na

ich wydatkowanie, aby możliwe było wzmocnienie przedsiębiorczości i endogennego kapitału

prorozwojowego.

Realizacja wskazanych w Strategii wydatków rozwojowych, przy jednoczesnym utrzymaniu niskiego deficytu

sektora instytucji rządowych i samorządowych, wymagać będzie także znalezienia dodatkowych źródeł

zwiększania dochodów.

Porównując strukturę dochodów poszczególnych podsektorów sektora instytucji rządowych i samorządowych

w Polsce na tle krajów UE można zauważyć

−

−

−

−

nieco wyższy udział dochodów z podatków pośrednich (podatków od produktów: VAT, akcyza)

w PKB (w 2015 r. 11,3% PKB w Polsce i 11,1% PKB w UE-28);

nieco wyższy udział składek na ubezpieczenia społeczne w PKB (w 2015 r. 13,6% PKB w Polsce

i 13,3% PKB w UE-28);

stosunkowo niski udział dochodów z podatków bezpośrednich (od dochodu i majątku: PIT, CIT, od

nieruchomości) w PKB (w 2015 r. 6,9% PKB w Polsce i 12,9% PKB w UE-28);

ograniczone możliwości zwiększania dochodów z tytułu danin publicznych przeznaczonych na

finansowanie całości wydatków (tzn. danin stanowiących dochody budżetów, a nie przychody

państwowych funduszy celowych);

−

Poz. 260

potencjał niedaninowych dochodów podsektorów: centralnego i samorządowego wynikający z ich

niskiego udziału w krajowym PKB oraz problem systematycznego zmniejszania tego udziału

w ostatniej dekadzie (spadek z 3% PKB w 2006 r. do 2,3% PKB w 2015 r., w UE-28 wartości te

wynosiły odpowiednio 2,8 i 3,1% PKB).

Jeśli umiarkowany (na tle krajów UE) zakres redystrybucji dochodu przez mechanizm finansów publicznych

będzie utrzymany, działania zmierzające do zwiększania dochodów daninowych powinny koncentrować się

na „uszczelnianiu” systemu podatkowego, zaś „ekstensywne” zwiększanie dochodów dotyczyć może

ewentualnie dochodów niepodatkowych. Pomijając cła oraz ze swej natury niestabilne wpływy z tytułu

wpłaty z zysku NBP, najistotniejsze źródła dochodów niepodatkowych budżetu państwa stanowią

dywidendy (od 3 do 8 mld zł w skali roku w ostatnich 9 latach) i (w zdecydowanie mniejszym stopniu)

wpłaty z zysku (od 0,3 do 0,8 mld w skali roku w ostatnich 9 latach) oraz różnego rodzaju dochody

jednostek budżetowych. W tych dwóch grupach można upatrywać możliwości „ekstensywnego”

zwiększania dochodów.

Biorąc pod uwagę ograniczone możliwości ustanawiania nowych źródeł dochodów daninowych i niewielki

w stosunku do potrzeb potencjał zwiększania dochodów niepodatkowych, jak również cel długoterminowej

polityki finansowej polegający na zachowaniu strukturalnego wyniku sektora instytucji rządowych

i samorządowych w granicach wyznaczonych przez średniookresowy cel budżetowy – prace nad

finansowaniem polityki rozwoju ze środków publicznych powinny w większym stopniu dotyczyć modyfikacji

sposobu podejmowania decyzji w zakresie planowania i realizacji wydatków.

Dodatkowym obciążeniem dla systemu finansów publicznych będzie reforma rent i emerytur, która wpłynie na

większe zapotrzebowanie na środki. Z uwagi na procesy demograficzne, polegające na zmniejszeniu liczby osób

w wieku produkcyjnym, należy spodziewać się relatywnie mniejszych dochodów budżetowych. Dlatego ważną

kwestią pozostaje wypracowanie zachęt dla pracowników do pozostawania aktywnymi zawodowo.

W związku z prawdopodobnymi zmianami źródeł finansowania wydatków rozwojowych po roku 2020

odpowiednio zreformowana instytucja kontraktu terytorialnego powinna stać się zasadniczym

instrumentem koordynacji działań rozwojowych państwa oraz JST w okresie realizacji Strategii, znajdując

odzwierciedlenie zarówno w WPFP, jak i w wieloletnich prognozach finansowych województw oraz

pozostałych JST.

Jednocześnie należy podkreślić, że SOR zakłada wspieranie inkluzywnego wzrostu gospodarczego przy

jednoczesnym prowadzeniu odpowiedzialnej polityki fiskalnej, w ramach ograniczeń wynikających z prawa

krajowego i unijnego.

Realizacja celów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wymaga zmian w poziomie i strukturze

publicznych wydatków rozwojowych. Ze względu na nadal duże potrzeby, zostanie utrzymany udział nakładów

na transport, a lekko wzrośnie na rozwój zasobów ludzkich. Zakłada się zwiększenie nakładów na działania

związane z modernizacją przemysłu, a w szczególności na działania zwiększające innowacyjność produktów,

usług, technologii i procesów. Wzrost nakładów na B+R należy do priorytetów Strategii (o 2,7 pp. do roku

2020). Zwiększenia wymagają także wydatki wspierające działalność małych i średnich przedsiębiorstw, w tym

na rozwój eksportu (zwłaszcza poprzez gwarancje i ubezpieczenia). Przewiduje się wzrost udziału wydatków na

wsparcie przedsiębiorstw o blisko 2 pp. Mając na względzie zmiany demograficzne, należy przewidzieć

zmniejszenie udziału nakładów na edukację, a zwiększenie na ochronę zdrowia oraz opiekę długookresową.

Utrzymana jednak będzie potrzeba podnoszenia kwalifikacji zawodowych pracowników w wieku

produkcyjnym, jak też wdrożenie elastycznych form pracy dla kobiet i osób starszych.

Jednocześnie nastąpi wzrost nakładów na usługi publiczne, w tym także związane z poprawą bezpieczeństwa

publicznego. Istotnym działaniem, wymagającym wzrostu nakładów, będą prace nad informatyzacją/cyfryzacją

gospodarki, administracji i szeroko zakrojonego funkcjonowania państwa. Wzrost finansowania wielu obszarów

jest możliwy w kontekście zwiększenia rozmiarów PKB; intencją jest, aby zwiększyć także udział wydatków

prorozwojowych w wydatkach publicznych.

60,0%

Poz. 260

Struktura krajowych publicznych wydatków rozwojowych (bez NFZ) wg zakresu interwencji

50,0%

udział wydatków w 2015 r.

zakładany udział wydatków w 2020 r.

40,0%

30,0%

20,0%

10,0%

0,0%

Transport

Rozwój zasobów

ludzkich

B+R

ochrona

środowiska

infrastruktura

społ eczna

przedsiębiorczość

włączenie

społeczne

Inwestycje

produkcyjne

technol ogie

informacyjne i

komunikacyjne

inne

Środki unijne przyczyniły się do wzrostu nakładów na sfery decydujące o konkurencyjności gospodarki

i zwiększające szanse na rozwój oparty o przewagi technologiczne. Konieczna jest jednak dalsza

restrukturyzacja wydatków publicznych w celu przyspieszenia wzrostu gospodarczego, a także uniknięcia

spowolnienia tempa wzrostu gospodarczego po roku 2020, kiedy środki UE mogą być relatywnie mniejsze.

Struktura wydatków unijnych wg zakresu interwencji, 2014-2020

Rozwój zasobów ludzkich

7,5%

1,9%

Transport

4,2%

B+R

3,6%

35,4%

5,4%

ochrona środowiska

infrastruktura społeczna

4,2%

przedsiębiorczość

włączenie społeczne

9,8%

Inwestycje produkcyjne

12,3%

15,7%

technologie informacyjne i

komunikacyjne

inne

Należy przy tym zwrócić uwagę, że środki unijne w większym stopniu przeznaczane są na rozwój transportu,

B+R oraz ochronę środowiska, niż to ma miejsce w przypadku struktury nakładów krajowych. Ze względu na

szerszy zakres interwencji polityki krajowej większy jest udział krajowych wydatków na rozwój zasobów

ludzkich (FP, PFRON).

Finansow ani e realizacji SOR po roku 2020

Po 2020 r. ciężar finansowania inwestycji publicznych zostanie przeniesiony w większym stopniu na środki

krajowe, zarówno publiczne, jak i prywatne.

Zadania dotychczas finansowane w ramach polityki spójności będą stopniowo realizowane z krajowych

środków publicznych – zarówno z budżetu centralnego, jak i budżetów samorządowych, których rola

wzrośnie. Ważna jest zmiana sposobu redystrybucji środków przekazywanych w ramach subwencji i dotacji

do JST, aby zapewnić finansowanie zadań własnych samorządów na odpowiednim poziomie. Fundusze

z budżetu Unii Europejskiej powinny zostać nakierowane w większym stopniu na realizację projektów

innowacyjnych.

Po 2020 r. fundusze unijne będą nadal stanowiły istotne źródło finansowania inwestycji prorozwojowych

w Polsce, ale ze względu na wzrost zamożności polskich regionów, ich udział w całkowitej puli środków

rozwojowych i znaczenie będą relatywnie mniejsze (realna waga tych środków będzie mniejsza w relacji do

PKB i do ogółu środków rozwojowych). W obecnej perspektywie finansowej województwo mazowieckie

znalazło się w kategorii regionów lepiej rozwiniętych. Dlatego też, w celu zapewnienia po 2020 r. większych

środków unijnych dla tego regionu, przeprowadzono procedurę podziału statystycznego na dwie jednostki

NUTS-2. W kolejnym okresie programowania kategorię regionów słabiej rozwiniętych opuszczą kolejne

województwa: dolnośląskie i wielkopolskie, oraz z dużym prawdopodobieństwem również śląskie.

Województwa te znajdą się w kategorii regionów przejściowych i będą mogły liczyć na specjalne zasady

wsparcia, które nie objęłyby już województwa mazowieckiego.

Wyjście Zjednoczonego Królestwa z UE (dalej Brexit) może mieć również negatywne konsekwencje dla

przyszłego kształtu i budżetu polityki spójności. Wielka Brytania jest jednym z największych płatników do

budżetu Unii Europejskiej. W latach 2012–2016 wpłaci ponad 16,5 mld euro (średniorocznie), co stanowi

ponad 12% dochodów tego budżetu. Wyjście Wielkiej Brytanii może mieć realny wpływ na poziom

zobowiązań budżetu UE, zależnie od sposobu, w jaki pokryta zostanie brakująca część budżetu UE. Brexit

może wzmocnić dążenia krajów płatników netto do zawężenia unijnej polityki regionalnej do regionów

najbiedniejszych.

Warto też zwrócić uwagę na już obecnie rysujące się kierunki ewolucji budżetu UE i polityki spójności, takie jak

coraz silniejsza tendencja tworzenia na poziomie UE nowych instrumentów ukierunkowanych sektorowo

(z odmiennym kluczem dystrybucji w stosunku do polityki spójności), zwiększenie udziału instrumentów

finansowych kosztem grantów, poprawa efektywności wydatkowania środków, wzrost wydatków na

innowacyjność i na działania związane ze zmianami klimatu.

Od momentu akcesji do UE istotnym (choć nie jedynym) źródłem finansowania rozwoju obszarów wiejskich

i rolnictwa w Polsce jest Wspólna Polityka Rolna. Polska będzie aktywnie uczestniczyć w procesie ustalania

jej kształtu na kolejną perspektywę finansową i zabiegać o wysokość budżetu tej polityki niezbędną dla

zapewnienia realizacji jej celów traktatowych, w tym dla zapewnienia jednolitych warunków konkurowania

na rynku UE. Dotychczasowe reformy sprawiły, że WPR godzi wielofunkcyjność rolnictwa ze wzmacnianiem

jego konkurencyjności na arenie międzynarodowej i umożliwia dostarczanie obywatelom UE wielu dóbr

publicznych. Przyszła WPR powinna uwzględnić także nowe wyzwania stojące przed UE, w tym np.

implikacje planowanej liberalizacji wymiany gospodarczej w ramach dwustronnych umów, takich jak TTIP,

CETA czy wpływ realizacji polityki energetyczno-klimatycznej, które zwiększają presję cenowo-kosztową

w sektorze. Ważną dla Polski funkcją WPR pozostanie zapewnienie jednolitych warunków konkurowania na

rynku UE oraz dalsze ograniczanie różnic w rozwoju obszarów wiejskich pomiędzy państwami UE. Ważne

będzie także zapewnienie koncentracji środków z różnych polityk UE na wyzwaniach rozwojowych

ukierunkowanych terytorialnie, tak w perspektywie do 2020 r., jak i po 2020 r.

Działania wdrażane w ramach SOR przyniosą pozytywne impulsy w postaci mobilizowania kapitału

prywatnego (krajowego i zagranicznego). Ze względu na potrzebę zapewnienia stabilności finansów

publicznych kapitał prywatny będzie miał znaczący udział w osiągnięciu planowanej stopy inwestycji

w gospodarce. Należy mieć na uwadze, że kapitał prywatny będzie angażował zasoby w obszary jak

największej rentowności, co może spowodować braki w zapewnieniu finansowania zadań wynikających

z funkcji państwa, np. rozwój infrastruktury transportowej (drogowa i kolejowa), infrastruktury

środowiskowej, ochrony zdrowia. Dodatkowym obciążeniem dla finansów państwa będą rosnące koszty

utrzymania inwestycji infrastrukturalnych zrealizowanych w poprzednich latach ze środków UE. Dlatego też

konieczne będzie poszukiwanie nowych źródeł dochodów oraz wzrost efektywności wydatków.

X. System koordynacji i realizacji Strategii

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jako strategiczny dokument określający cele rozwojowe kraju

w perspektywie średniookresowej oraz instrumenty wdrożeniowe jest realizowana przez instytucje

państwa (rząd, samorząd terytorialny i inne instytucje publiczne) w partnerstwie z przedsiębiorstwami,

środowiskiem naukowym oraz szeroko rozumianym społeczeństwem.

Dla zapewnienia możliwości osiągania wyznaczonych celów rozwojowych w sposób skuteczny i efektywny,

mający na uwadze sformułowane w rozdziale 2 Zasady strategiczne, poniżej ustala się system

zintegrowanego zarządzania, obejmujący procesy koordynacji strategicznej, wieloszczeblowego

współzarządzania, monitorowania celów strategicznych, ewaluacji oraz realizacji projektów strategicznych

i flagowych.

Przedstawiony w Strategii system koordynacji i zarządzania znajdzie swoje odzwierciedlenie

w odpowiednich dokumentach programowych przyjmowanych przez rząd, takich jak: System zarządzania

rozwojem Polski119, zintegrowane strategie rozwoju, określające szczegółowo cele i sposób realizacji

poszczególnych polityk horyzontalnych na poziomie krajowym, inne strategiczne dokumenty programowe

(np. strategia wykorzystania środków Polityki Spójności, Wspólnej Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki

Rybołówstwa – obecnie w latach 2014–2020 Umowa Partnerstwa), ustawy regulujące funkcjonowanie

systemu strategicznego zarządzania w Polsce (np. ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju) oraz

inne akty prawne.

Powyższe oznacza, że Strategia jest podstawą do aktualizacji obowiązujących zintegrowanych strategii

rozwoju, innych dokumentów o charakterze strategicznym, a także weryfikacji dotychczasowych

instrumentów ich realizacji – programów rozwoju, programów wieloletnich itp. W oparciu o rozwiązania

zawarte w Strategii wypracowana zostanie aktualizacja obowiązującego systemu zarządzania rozwojem

kraju, w ramach której znajdą się m.in. szczegółowe rozwiązania o charakterze programowym,

instytucjonalnym i wdrożeniowym, w tym propozycja nowego układu dokumentów strategicznych.

Ustalone w SOR cele i wartości wskaźników są podstawą do prowadzenia stałego monitoringu przebiegu

procesów rozwojowych oraz wpływu Strategii na ich osiąganie. Efektywność w osiąganiu założonych celów

jest też przedmiotem systemu ewaluacji przed, w trakcie i po zakończeniu realizacji (oceny) programów

i polityk publicznych, co służy stałemu podwyższaniu jakości systemu zarządzania rozwojem w Polsce.

Koordynacja strategiczna realizacji SOR

Cele rozwoju kraju oraz sposób ich osiągania w ramach poszczególnych polityk rozwojowych określa Rada

Ministrów.

Rada Ministrów – podejmuje najważniejsze decyzje oraz zatwierdza cele strategiczne dla rozwoju państwa.

Rada Ministrów przyjmuje Strategię i jej aktualizacje, przesądza sposób realizacji zawartych w niej celów,

w tym nakłady finansowe. Na podstawie raportów monitorujących, ewaluacji oraz innych informacji

dotyczących przebiegu realizacji Strategii i jej efektywności podejmuje strategiczne decyzje zarządcze

odnoszące się do przebiegu realizacji Strategii.

Szczególną rolę w koordynowaniu procesów gospodarczych zajmuje Wicepremier, Minister Rozwoju

i Finansów, wraz z podlegającymi mu urzędami, pełniący funkcję ośrodka zarządzania gospodarczego rządu.

Minister Rozwoju i Finansów odpowiada w szczególności za przygotowanie strategii rozwoju oraz bieżące

zarządzanie procesem jej wdrażania, w tym nadzór nad realizacją zidentyfikowanych w strategii projektów

strategicznych i kluczowych. Ponadto Minister odpowiada bezpośrednio m.in. za przygotowanie i realizację

strategii innowacyjności, strategię rozwoju regionalnego, reindustrializację, system wsparcia i promocji

MŚP, ekspansję eksportu gospodarki, strategię polityki spójności UE w Polsce, koordynację wykorzystania

środków bezzwrotnych, finanse publiczne, w tym przygotowanie i realizację budżetu państwa, zapewniając

finansowanie strategicznych projektów rządowych.

119

Dotychczas obowiązujący w Polsce system zarzadzania rozwojem opierał się na Założeniach systemu zarządzania rozwojem Polski, dokumencie

przyjętym przez Radę Ministrów 27 kwietnia 2009 r.

Skoncentrowanie funkcji zarządczych i koordynacyjnych w rękach Ministra Rozwoju i Finansów

odpowiadającego za całokształt polityki gospodarczej, przy jednoczesnym zapewnieniu efektywnych

mechanizmów współpracy z innymi resortami, regionami oraz partnerami, służy efektywności i skuteczności

w osiąganiu celów SOR.

Do najważniejszych instrumentów będących w gestii Ministra Rozwoju i Finansów służących efektywnej

realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz wzmocnieniu postaw kooperacyjnych

i współdziałania z partnerami społecznymi należą w szczególności

Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów (KERM) pod przewodnictwem Ministra Rozwoju i Finansów120,

złożony z przedstawicieli resortów gospodarczych (MIiB, ME, MGMiŻŚ, MŚ, MRiRW, MRPiPS, Sekretarz ds.

Europejskich, Pełnomocnik Rządu ds. Strategicznej Infrastruktury Energetycznej), mający za zadanie

skoordynowanie całości polityki gospodarczej – przedmiotem prac KERM są kluczowe sprawy gospodarcze,

w tym najważniejsze dla gospodarki akty prawne.

Ministerstwo Rozwoju jako ośrodek zarządzania gospodarczego rządu, opracowuje w ramach współpracy

z właściwymi resortami, projekty rozwiązań systemowych, dokumenty strategiczne, analizy i oceny

funkcjonowania poszczególnych dziedzin gospodarki oraz zamierzenia rozwojowe kraju. Ministerstwo

Rozwoju koordynuje i podejmuje również bezpośrednie działania w obszarach wpływających na realizację

celów zawartych w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, w szczególności na rzecz zwiększenia

poziomu i jakości inwestycji rozwojowych w kraju oraz działań zmierzających do zapewnienia

zrównoważonego rozwoju kraju.

Ministerstwo Finansów jest strażnikiem stabilności i efektywności systemu finansów publicznych, co

oznacza przede wszystkim dążenie do utrzymania równowagi między dochodami i wydatkami publicznymi,

generowanie dochodów publicznych na poziomie niezbędnym do realizacji głównych funkcji i zadań

państwa, racjonalizację wydatków publicznych i podnoszenie ich efektywności, dokonywanie dystrybucji

środków publicznych zgodnie z przyjętymi priorytetami strategicznymi.

Jednym z podstawowych zadań MF jest opracowywanie oraz późniejsze wykonywanie i kontrolowanie

realizacji budżetu państwa oraz wieloletniej perspektywy planowania budżetowego (obecnie Wieloletni

Plan Finansowy Państwa na lata 2016–2019 zawierający Program konwergencji oraz określenie celów

głównych funkcji państwa wraz z miernikami stopnia ich realizacji). Ministerstwo odpowiada również za

kształt systemu finansowego, w tym systemu finansowania samorządu terytorialnego.

Realizując te zadania, Ministerstwo Finansów zapewnia środki finansowe na implementację określonych

w Strategii polityk rozwojowych, m.in. poprzez odpowiednie powiązanie planowania budżetowego

z przyjętymi celami rozwojowymi oraz realizację funkcji fiskalnej w ramach polityki gospodarczej rządu.

Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju (KKPR) – umocowany ustawowo (ustawa o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju) organ opiniodawczo-doradczy Prezesa Rady Ministrów, którym kieruje

Minister Rozwoju, a jego pierwszym zastępcą jest Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W pracach Komitetu

biorą udział przedstawiciele ministerstw. W zależności od potrzeb, do udziału w obradach mogą być

również zapraszani przedstawiciele strony samorządowej, środowiska akademickiego i społecznogospodarczego.

W odniesieniu do SOR, Komitet analizuje propozycje dokumentów strategicznych, w tym strategii i polityk

określających szczegółowe cele oraz instrumenty realizacyjne kluczowe dla realizacji SOR, projekty

odpowiednich aktów prawnych oraz dokumenty i informacje dotyczące przebiegu wdrażania SOR i jej

instrumentów realizacyjnych, w tym zawierające ocenę ich skuteczności i efektywności.

W ramach Komitetu mogą być powoływane podkomitety w obszarach kluczowych dla realizacji Strategii,

np. Podkomitet ds. rozwoju obszarów wiejskich, Podkomitet ds. wymiaru terytorialnego.

Co najmniej raz do roku Komitet dokonuje oceny postępów prac i osiągniętych rezultatów wdrażania

(w tym w ujęciu regionalnym) Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, przebiegu finansowania SOR

z uwzględnieniem współfinansowania ze środków unijnych, analizę komplementarności wsparcia z różnych

Powołany Zarządzeniem nr 131 Prezesa Rady Ministrów z dnia 30 września 2016 r. w sprawie Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów.

programów operacyjnych, unijnych i krajowych programów rozwoju, w tym także ze środków prywatnych

i na tej podstawie przygotowuje rekomendacje w zakresie dostosowań programowych, prawnych

i instytucjonalnych dla Rady Ministrów.

Ministrowie i szefowie urzędów centralnych przedkładają Komitetowi, zgodnie z właściwością,

najważniejsze dokumenty programowe wynikające ze Strategii oraz materiały dotyczące ich realizacji

i oceny, a także wszelkie inne opracowania dotyczące programowania, wdrażania i oceny polityki rozwoju

(w tym rekomendacje co do jej zmian).

Inne podmioty wspomagające koordynację polityki rozwoju

Komitet do spraw Umowy Partnerstwa (KUP) –jest głównym instrumentem wspierającym Ministra

Rozwoju w procesie koordynacji strategicznej realizacji Umowy Partnerstwa (UP) określającej

strategię wykorzystania środków europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (EFSI).

Rola w systemie realizacji SOR: ukierunkowanie środków EFSI na realizację Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju oraz zapewnienie ich efektywnego wydatkowania m.in. poprzez

koordynację z innymi instrumentami realizacyjnymi.

Międzyresortowy Zespół ds. Strategii Europa 2020 – funkcjonujący w MR organ opiniodawczodoradczy Prezesa Rady Ministrów, który bierze udział w przygotowaniu corocznej aktualizacji

Krajowego Programu Reform (KPR).

Rola w systemie realizacji SOR: zapewnienie wzajemnej spójności pomiędzy KPR a pozostałymi

krajowymi dokumentami strategicznymi i programowymi.

Międzyresortowy Zespół do spraw Polityki Surowcowej Państwa – powołany zarządzeniem Prezesa

Rady Ministrów nr 61 z dnia 17 maja 2016 roku.

Rola w systemie realizacji SOR: opracowanie Polityki Surowcowej Państwa oraz zapewnienie

instrumentów jej realizacji.

Rada ds. Innowacyjności – pod przewodnictwem Ministra Rozwoju121. Rada ds. Innowacyjności jest

najważniejszym międzyresortowym koordynatorem polityki innowacyjności realizowanej przez rząd,

wpisanym na stałe w system administracji publicznej.

Rola w systemie realizacji SOR: koordynowanie całości działań związanych ze zwiększaniem

innowacyjności polskiej nauki i gospodarki.

Monitorowanie realizacji SOR

Realizacja Strategii będzie podlegała stałemu monitorowaniu przez Komitet Koordynacyjny ds. Rozwoju

oraz okresowemu przez Radę Ministrów.

Minister Rozwoju, we współpracy z pozostałymi ministrami właściwymi, przygotowuje roczne

sprawozdania ze stanu realizacji Strategii, przekazywane do zaopiniowania Komitetowi Koordynacyjnemu

ds. Polityki Rozwoju oraz do rozpatrzenia Radzie Ministrów wraz z oceną stopnia osiągnięcia wartości

wskaźników monitorujących Strategię oraz rekomendacjami dotyczącymi ewentualnych niezbędnych

działań służących zapewnieniu terminowej i skutecznej realizacji Strategii. Sprawozdanie zawiera także

informacje nt. przebiegu realizacji w układzie regionalnym i innych właściwych przekrojach tematycznych

i terytorialnych.

Podstawowym punktem odniesienia w monitorowaniu realizacji SOR jest zestaw wskaźników obrazujących

oczekiwane rezultaty realizacji Strategii, odnoszących się zarówno do celu głównego Strategii (wskaźniki

kluczowe), jak i do celów wskazanych w poszczególnych obszarach SOR. Wskaźniki ujęte w SOR będą mieć

swoje rozwinięcie i uzupełnienie w zaktualizowanych strategiach zintegrowanych oraz w poszczególnych

dokumentach wdrożeniowych.

121

Powołana zarządzeniem nr 4 Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 2016 r. w sprawie utworzenia Rady do spraw Innowacyjności. Składa się

z Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministra Cyfryzacji, Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministra Skarbu Państwa, Ministra Zdrowia

oraz Ministra Edukacji Narodowej.

System monitorowania Strategii wykorzystuje doświadczenia wynikające z systemu obowiązującego

w programach współfinasowanych środkami UE. W szczególności uwzględnione zostaną następujące

rozwiązania

− cykliczna (roczna) ocena efektów poprzez system wskaźników postępu rzeczowego (wskaźniki

produktu i wskaźniki rezultatu) i finansowego,

− przypisanie odpowiedzialności instytucjonalnej za realizowane interwencje,

− zwiększenie potencjału administracyjnego w urzędach/instytucjach uczestniczących w realizacji

Strategii do monitorowania i weryfikacji osiąganych celów i rezultatów,

− aktywne włączenie ciał eksperckich (przedsiębiorcy, środowiska akademickie, JST, partnerzy)

w monitorowanie efektów i formułowanie rekomendacji usprawniających interwencję.

Ocena efektywności realizacji Strategii

Mając na uwadze trafność, skuteczność i efektywność realizacji Strategii, zostanie przygotowany system

ewaluacji obejmujący zarówno ewaluację ex ante, on-going i ex post. Za koordynację ww. procesu na

poziomie strategicznym odpowiedzialna jest Krajowa Jednostka Ewaluacji (KJE), jednostka funkcjonująca

w ramach Ministerstwa Rozwoju. W miarę potrzeb wynikających z konieczności zapewnienia odpowiedniej

jakości procesu ewaluacji, KJE będzie angażować w proces ewaluacji jednostki reprezentujące poszczególne

resorty odpowiedzialne za koordynację realizacji polityk publicznych.

Prowadzone badania ewaluacyjne będą bazować na pięciu podstawowych kryteriach ewaluacyjnych –

trafności, skuteczności, efektywności, użyteczności i trwałości. Ewaluacje będą realizowane

•

na poziomie Strategii, w ramach działań ewaluacyjnych prowadzonych przez KJE,

•

na poziomie projektów, w ramach działań ewaluacyjnych prowadzonych przez instytucje

odpowiedzialne za realizację projektów zidentyfikowanych w ramach Strategii.

Wskazane instytucje zobligowane są do stworzenia i zaplanowania odpowiednich procedur, jak

i zapewnienia adekwatnych środków finansowych i kadrowych dla przeprowadzenia ww. badań

ewaluacyjnych.

Koniecznym uzupełnieniem działań ewaluacyjnych będzie zapewnienie adekwatnych i wiarygodnych

źródeł danych potrzebnych do monitoringu interwencji oraz realizacji poszczególnych ewaluacji. W tym

kontekście właściwe będzie oparcie w przeważającej mierze systemu monitoringu na już istniejących

rozwiązaniach. Obecnie funkcjonujący model monitorowania i oceny realizacji Strategii i programów

zapewnia jednolite standardy w aspekcie prac programowych i planistycznych. Inicjatywy ministra

właściwego do spraw rozwoju regionalnego na rzecz poprawy programowania strategicznego doprowadziły

m.in. do utworzenia silnej bazy analityczno-ewaluacyjnej – systemu STRATEG. Dostępna publicznie baza

stanowi zintegrowane źródło informacji122, a utrzymanie systemu przez GUS gwarantuje spójność

metodologiczną i porównywalność danych w szeregach czasowych oraz regularną aktualizację danych na

potrzeby Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz innych dokumentów strategicznych. Istotną

kwestią jest stworzenie i utrzymanie systemu monitoringu na poziomie projektów, co powinno wydatnie

przyczynić się do zwiększenia możliwości działań analitycznych, a tym samym do zwiększenia możliwości

pozytywnego wpływu na jakość Strategii i realizowanych w jej ramach interwencji.

Zrealizowane badania ewaluacyjne, wraz z wnioskami dotyczącymi dalszej realizacji Strategii, będą

przedstawiane Komitetowi Koordynacyjnemu ds. Polityki Rozwoju.

122

System obejmuje wskaźniki monitorujące zawarte w dokumentach strategicznych i programowych polityki rozwoju oraz polityki spójności na

poziomach krajowym i regionalnym.

Podsumowanie przeprowadzonej ewaluacji ex ante projektu Strategii na rzecz Odpowiedzialnego

Rozwoju

Dla projektu Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju została wykonana ewaluacja ex ante.

Ewaluację ex ante projektu SOR przeprowadziło konsorcjum, w skład którego wchodziły następujące

podmioty: IBC GROUP Central Europe Holding S.A., Centrum Rozwoju Społeczno-Gospodarczego

Przedsiębiorstwo Społeczne Sp. z o.o., Fundacja Rozwoju Badań Społecznych, Fundacja Centrum Analiz

Klubu Jagiellońskiego.

W trakcie ewaluacji ex ante projektu Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju ewaluatorzy realizujący

to zadanie podjęli szereg działań przewidzianych na etapie konstruowania założeń metodologicznych.

W pierwszej kolejności, w ramach 17 obszarów (12 obszarów koncentracji działań oraz 5 obszarów

wpływających na osiągnięcie celów Strategii), przeprowadzono analizy/ocenę trafności i spójności

wewnętrznej oraz ocenę spójności zewnętrznej każdego z nich. Uzupełnieniem tych działań były analizy

ekonometryczne w zakresie prognozowania zaproponowanych w SOR wskaźników zarówno w ujęciu długo

(2030), jak i średniookresowym (2020).

W ramach ewaluacji zrealizowano i dokonano analizy wywiadów jakościowych (IDI/diady) z urzędnikami

Ministerstwa Rozwoju odpowiedzialnymi za przygotowanie kluczowych obszarów SOR oraz

przedstawicielami 12 zespołów międzyresortowych ds. jej opracowania. Ze względu na partycypacyjny

charakter ewaluacji (participatory evaluation), w trakcie analiz wykonawca przekazywał na bieżąco wyniki

prowadzonych badań (odnoszących się do bieżącej wersji SOR), a także odbywał regularne spotkania,

w trakcie których omawiano bieżący stan prac. Przedstawiciele Zespołu Badawczego uczestniczyli też

w konsultacjach społecznych SOR, w tym w konferencjach krajowych i regionalnych. Wykorzystano także

materiały, które podmioty społeczne przekazywały w odpowiedzi na zaproszenie MR do udziału

w konsultacjach zdalnych.

W wyniku prac Zespołu Badawczego wprowadzono liczne zmiany w dokumencie, choć rozkładały się one

nierównomiernie w przypadku poszczególnych obszarów SOR. Miały one zarówno charakter merytoryczny,

strukturalny/konstrukcyjny (w postaci uporządkowania diagnozy, celów, wskaźników, rezultatów, dzięki

czemu całość jest bardziej logiczna i czytelna) oraz technicznych.

W pierwszej kolejności uzupełniono i doprecyzowano zapisy w zakresie usytuowania SOR w systemie

zarządzania strategicznego.

Obszarami, które uległy największym zmianom w wyniku ewaluacji są: Reindustrializacja, Małe i Średnie

Przedsiębiorstwa, Ekspansja zagraniczna, Spójność społeczna, Rozwój zrównoważony terytorialnie, Prawo w

służbie obywatelom i gospodarce, Instytucje prorozwojowe i strategiczne zarządzanie rozwojem, E-państwo,

Finanse publiczne, Efektywność wykorzystania środków UE, Kapitał ludzki i społeczny.

Niewielkie modyfikacje wprowadzono w przypadku obszarów: Kapitał dla rozwoju, Transport, Środowisko.

W ramach ewaluacji szczególny status miał obszar Energia, który w stosunku do pierwotnej wersji uległ

największym przeobrażeniom. Część zapisów zaproponowanych przez ewaluatorów została wykorzystana

w finalnej wersji (m.in. w zakresie wyszczególnienia zasad określających doktrynę energetyczną, a także

poprawy bezpieczeństwa energetycznego).

Ewaluatorzy nie mieli również większych zastrzeżeń do obszaru Bezpieczeństwo narodowe, który ze

względu na występowanie wielu niejawnych zagadnień, został przedstawiony w SOR w sposób bardzo

ogólny.

Znaczącej rozbudowie i doprecyzowaniu uległ również rozdział dotyczący Systemu koordynacji i realizacji

Strategii, który będzie wymagał opracowania szeregu dokumentów wykonawczych precyzujących

zagadnienia związane z późniejszym wdrażaniem SOR.

Na potrzeby poszczególnych obszarów wyliczono wartości pośrednie wskaźników (prognoza na 2020 r.)

oraz docelowych (2030 r.). Krótkoterminowe i średniookresowe prognozy były wyznaczane przez

ekstrapolację, a więc są one zasadne przy założeniu, że zaobserwowane prawidłowości będą

kontynuowane. W przypadku wielu wskaźników to założenie budziło wątpliwości, w związku z czym

zastosowane zostało podejście eksperckie, w którym wskazywane są ogólne tendencje w zakresie

prognozowanych zjawisk. Dotyczy to również zjawisk, które zależą od decyzji, także o charakterze

politycznym.

W trakcie prac analitycznych wprowadzono także szereg modyfikacji, zaproponowanych przez Zespół

Badawczy, likwidujących techniczne niedostatki w SOR, rzutujące przede wszystkim na precyzyjność

zapisów oraz czytelność treści.

System współzarządzania i partnerstwa

Biorąc pod uwagę strategiczny i horyzontalny charakter celów SOR, w ich realizację zaangażowane zostaną

w ramach swoich kompetencji i przy zachowaniu zasady subsydiarności instytucje państwa, w tym organy

konstytucyjne, administracja rządowa i samorząd terytorialny, a także tam, gdzie jest to tylko możliwe,

przedstawiciele partnerów społeczno-gospodarczych, stowarzyszeń i organizacji pozarządowych, jak też

środowisk akademickich oraz podmiotów prywatnych (w szczególności przedsiębiorców).

Partnerzy ci zostali aktywnie włączeni już na etapie programowania działań Strategii m.in. poprzez udział

w pracach międzyresortowych zespołów wypracowujących projekt Strategii oraz na etapie konsultacji

społecznych. Udział tych podmiotów na wszystkich etapach procesów związanych z programowaniem

i realizowaniem działań rozwojowych zapewnia ich trafność, skuteczność oraz efektywność. Prowadzi także

do budowania szerokiego wsparcia społecznego i zaufania między podmiotami publicznymi i ich partnerami

dla osiągania celów rozwojowych. Celom tym służyć będą m.in. programy współpracy poszczególnych

organów administracji rządowej z organizacjami pozarządowymi, określające aktywne formy dialogu

z podmiotami uczestniczącymi w polityce rozwoju.

Tworzenie przestrzeni i konkretnych instrumentów (Cel 3 – Obszar Instytucje prorozwojowe i strategiczne

zarządzanie rozwojem) do współdziałania i aktywności różnych podmiotów na poziomie krajowym,

regionalnym i lokalnym (także w układach branżowych i funkcjonalnych) w zakresie najbardziej istotnych

dla obywateli Polski spraw związanych z rozwojem kraju sprzyjać będzie dostosowywaniu istniejących i

odkrywaniu nowych celów oraz instrumentów lepiej dopasowanych do potrzeb i oczekiwań społecznych.

Odejście od systemu administrowania do systemu współzarządzania procesami rozwojowymi wymagać

będzie kilku lat i gotowości wszystkich uczestników do wzięcia na siebie części współodpowiedzialności za

ich powodzenie.

Do budowy dialogu społecznego wokół realizacji najważniejszych przedsięwzięć wynikających ze Strategii

na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, w tym projektów strategicznych i flagowych, będą wykorzystane m.in.

takie gremia konsultacyjne jak Rada Dialogu Społecznego (Zespół problemowy ds. Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju) na poziomie centralnym oraz Wojewódzkie Rady Dialogu Społecznego na

poziomie regionalnym, w ramach których współpracują ze sobą przedstawiciele pracowników,

pracodawców oraz władz samorządowych i rządowych (marszałek, wojewoda). Będą one stanowiły fora

monitorujące sposób wdrażania Strategii w regionach.

Istotny element dialogu społecznego, który może zostać efektywnie wykorzystany przy realizacji SOR,

stanowią trójstronne zespoły branżowe (reprezentujące stronę rządową, pracodawców oraz związków

zawodowych) – powołane w celu prowadzenia dialogu sektorowego dla godzenia interesów stron podczas

realizacji programów działania rządu oraz rozwiązywania problemów dotyczących funkcjonowania danego

sektora/branży.

Dodatkowo, rozwijany będzie mechanizm budowania lokalnych partnerstw trójsektorowych (podmiotów

sektora publicznego, społecznego i gospodarczego) działających na rzecz rozwoju swojego regionu,

powiatu, gminy, m.in. w ramach działań Rozwoju Lokalnego Kierowanego przez Społeczność (RLKS).

Nowym instrumentem przewidzianym w Strategii, sprzyjającym pogłębieniu wzajemnej współpracy

i partnerstwa, będzie kontrakt branżowy, zawierany pomiędzy podmiotami publicznymi a reprezentantami

danego sektora/branży. Będzie on formą dostosowanego do potrzeb danego sektora pakietu działań.

W ramach kontraktu ustalony zostanie zakres zadań do realizacji przez obie strony oraz katalog i oferta

instrumentów legislacyjnych, organizacyjnych, instytucjonalnych i finansowych.

Współdziałanie z samorządami województw i samorządami lokalnymi przy realizacji Strategii

W realizacji Strategii szczególne miejsce przypada samorządom terytorialnym. Wynika to przede wszystkim

z faktu, że samorząd terytorialny, realizując funkcje państwa w ramach swoich kompetencji określanych

stosowaniem konstytucyjnej zasady pomocniczości, odpowiada za szereg działań mających podstawowe

znaczenie dla osiągniecia zakładanych celów w sferze gospodarczej i społecznej.

Po dwudziestu sześciu latach funkcjonowania samorządu lokalnego i siedemnastu latach – regionalnego

widać wyraźnie, że potrzebne są nowe inicjatywy w tym obszarze zmierzające do zmniejszenia stopnia

rozbieżności pomiędzy samorządami i rządem oraz odejścia od sztywno określonych kompetencji różnych

podmiotów w wykonywaniu zadań państwa na rzecz budowy wieloszczeblowego systemu współdziałania

i partnerstwa. System taki, wykorzystując synergię działań różnych podmiotów publicznych, tworząc

warunki współpracy administracji z podmiotami prywatnymi, środowiskiem naukowym i społeczeństwem,

będzie w stanie taniej i efektywniej przyczyniać się do osiągania celów o charakterze rozwojowym, których

realizacja prawie nigdy nie jest sferą wyłącznej kompetencji poszczególnych instytucji państwa. W jego

ramach samorządy terytorialne, podobnie jak inne podmioty, będą mogły także współplanować,

współdecydować i na zasadzie dzielonej odpowiedzialności realizować samodzielnie bądź we współpracy

przedsięwzięcia niezbędne dla osiągania założonych celów rozwojowych.

Realizacja Strategii wymaga współdziałania wszystkich szczebli samorządów. W obecnym systemie polityki

regionalnej samorząd wojewódzki jest odpowiedzialny za programowanie działań rozwojowych regionu,

budowanie sieci współpracy na szczeblu regionalnym, koordynowanie działań prorozwojowych

realizowanych na terenie województwa oraz czuwanie nad przebiegiem procesów realizacji polityki

regionalnej poprzez odpowiednie mechanizmy monitorowania i ewaluacji. Zwiększenie skuteczności

i efektywności mechanizmów współpracy pomiędzy samorządem terytorialnym a rządem (takich jak

kontrakt terytorialny czy funkcjonowanie Wojewódzkich Rad Dialogu Społecznego), a innymi

samorządami, będzie miało na celu lepsze ukierunkowanie interwencji administracji rządowej, samorządów

lokalnych oraz partnerów społecznych i gospodarczych na cele rozwojowe kraju i na zidentyfikowane w

ramach strategii regionalnych cele o charakterze wojewódzkim, w układach funkcjonalnych i na poziomie

lokalnym.

W kontekście funkcjonowania polityki regionalnej po roku 2020 oznacza to zachowanie

zdecentralizowanego charakteru programów regionalnych, przy jednoczesnym wzmocnieniu

mechanizmów współpracy, zarówno pomiędzy rządem a samorządami terytorialnymi i innymi partnerami

uczestniczącymi w ich realizacji (np. przy tworzeniu jednolitej krajowej polityki innowacyjności, eksportu czy

polityki przemysłowej), jak i zwiększenie roli mechanizmów współpracy pomiędzy gminami, powiatami

i województwem dla realizacji kluczowych celów i podejmowania bardziej innowacyjnych i zintegrowanych

działań rozwojowych o dużej wartości dodanej. Pomocne w promowaniu tego typu działań będą

doświadczenia z realizacji Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych, mechanizmu Rozwój Kierowany przez

Społeczność Lokalną oraz podobnych instrumentów testowanych w ramach regionalnych programów

operacyjnych. Współpraca ta powinna zastąpić dotychczasową filozofię udzielania grantów przez samorząd

województwa w ramach RPO na realizację zadań rozwojowych przez inne JST. Natomiast zadania

o charakterze podstawowym powinny mieć zapewnione finansowanie w ramach krajowych mechanizmów

finansowania zadań samorządu terytorialnego (służy temu m.in. proponowana w celu trzecim SOR ocena

funkcjonowania zasad finansowania jednostek samorządu terytorialnego).

Zaplanowane w Strategii narzędzia instytucjonalne, organizacyjne i finansowe, ukierunkowane na realizację

terytorialnych celów rozwojowych, mają za zadanie zapewnienie współpracy międzyinstytucjonalnej, nie

tylko w układzie horyzontalnym, ale także w układzie pionowym rząd– samorząd, samorząd regionalny –

samorząd lokalny. Ważnym działaniem w tym zakresie będzie m.in. przewidywana w SOR formuła

odnowionego kontaktu terytorialnego uwzgledniającego lepsze dostosowanie interwencji sektorowej do

potrzeb regionalnych, większa koncentracja na obszarach funkcjonalnych oraz mobilizacja i integracja

krajowych środków finansowych.

W tej formule będą mogły być realizowane projekty strategiczne i flagowe przewidziane do realizacji w SOR

oraz nowe inicjatywy wypracowywane wspólnie przez stronę rządową, stronę samorządową,

przedsiębiorców, środowiska naukowe oraz lokalnych liderów w postaci pakietów zintegrowanych

przedsięwzięć rozwojowych dla obszarów funkcjonalnych. Będzie to służyło wzmacnianiu efektywności

w rozwiązywaniu problemów rozwojowych w skali ponadlokalnej, przy aktywnym udziale samorządów

różnego szczebla i poziomu krajowego już na początkowym etapie identyfikacji przedsięwzięć rozwojowych,

które znajdą się w kontraktach terytorialnych.

We wdrożeniu jednocześnie zrównoważonego, inkluzywnego i przy tym partycypacyjnego modelu polityki

rozwoju ważną rolę do odegrania ma Komisja Wspólna Rządu i Samorządu Terytorialnego (KWRiST),

skupiająca przedstawicieli ogólnopolskich organizacji jednostek samorządu terytorialnego. Komisja ustala

priorytety gospodarcze i społeczne warunkujące rozwój gmin, powiatów i województw, ocenia stan

warunków prawnych i finansowych funkcjonowania JST oraz opiniuje projekty aktów normatywnych,

dokumenty programowe oraz rozwiązania dotyczące problematyki samorządu terytorialnego

(w szczególności przewidywane skutki finansowe), w tym również te, które będą wynikać z realizacji

Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

Pomostem współpracy pomiędzy stroną samorządową a rządową jest wojewoda jako przedstawiciel rządu

w terenie; będzie on m.in. wspomagał koordynację wynikających ze Strategii działań administracji rządowej

ukierunkowanych terytorialnie na poziomie województwa. Rola wojewody w realizacji Strategii będzie

również polegała na wzmacnianiu dialogu społecznego, m.in. w ramach Wojewódzkich Rad Dialogu

Społecznego, kreowaniu rozwiązań w zakresie skutecznego wykorzystania różnych form partnerstwa

i współpracy instytucji rządowych, samorządowych i pozarządowych, monitorowaniu wdrażania w regionie

projektów strategicznych i flagowych wynikających z SOR.

Ramy nowego systemu krajowych dokumentów strategicznych

Obszary koncentracji działań zawarte w SOR wskazują pola aktywności państwa oraz wyznaczają ramy

nowego systemu dokumentów strategicznych, który jest odpowiedzią na pojawiające się wyzwania

rozwojowe. Z tego względu proponowany, ramowy układ dokumentów strategicznych będzie układem

otwartym (uzupełnianym zgodnie z pojawiającymi się potrzebami i nowymi wyzwaniami), obejmującym

w szczególności następujące dokumenty o charakterze strategicznym



średniookresowa strategia rozwoju kraju z perspektywą długookresową/krajowa strategia

rozwoju przestrzennego;



główne strategie (i/lub polityki) rozwojowe, stanowiące aktualizację obowiązujących dotychczas

9 strategii zintegrowanych lub je zastępujące123;



programy rozwojowe, w tym wynikające z realizacji projektów strategicznych.

Szczegółowe rozwiązania zostaną przedstawione w przygotowanej przez Ministerstwo Rozwoju propozycji

nowego systemu zarządzania rozwojem kraju, uwzględniającej dotychczasowe doświadczenia

w programowaniu i realizacji polityki rozwoju oraz pojawiające się wyzwania rozwojowe. Ostateczne

rozstrzygnięcia znajdą odzwierciedlenie w nowelizacji ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju.

Zarządzanie projektami

Strategia na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju jest realizowana z wykorzystaniem podejścia projektowego.

Strategia, określając cele w każdym z obszarów, wskazuje konkretne projekty (strategiczne i flagowe)

służące realizacji celów strategicznych. Zawarta w SOR lista projektów ma charakter otwarty i może być

uzupełniana o nowe inicjatywy, będące odpowiedzią na pojawiające się potrzeby i wyzwania.

Jako instrument realizacji SOR projekty wynikają z zasady selektywności wsparcia i ogniskują interwencję

publiczną na określonym zadaniu.

Projekty flagowe stanowią zbiór aktywności koniecznych do osiągnięcia celu, jakim jest powstanie

określonego dobra posiadającego ustaloną użyteczność szczególnie istotną dla realizacji celów Strategii.

Koncentrują wiązkę aktywności interwencji publicznej na wsparciu w określonym sektorze/branży dla

123

Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki, Strategia rozwoju kapitału ludzkiego, Strategia rozwoju kapitału społecznego, Strategia

rozwoju transportu, Strategia bezpieczeństwo energetyczne i środowisko, Strategia sprawne państwo, Krajowa strategii rozwoju regionalnego,

Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa, Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP.

szczególnie istotnych produktów, technologii czy usług, w celu umożliwienia ich zaistnienia na rynku

i osiągnięcia efektu pozytywnego oddziaływania na stan gospodarki polskiej.

Projekty strategiczne można podzielić na te o charakterze stricte legislacyjnym lub programowym –

aktywujące szereg istotnych działań w innych sferach, oraz na projekty bardziej złożone, które są wiązką

przedsięwzięć o zróżnicowanym charakterze służących zrealizowaniu celu projektu.

Poszczególne projekty – na etapie operacyjnym – mogą podlegać łączeniu w szersze bloki („programy”

w rozumieniu projektowym), jeśli okaże się celowe realizowanie ich pod wspólnym kierownictwem jednego

zespołu osób, w tym w szczególności, jeśli wspólne realizowanie projektów przyczyni się do ułatwienia

koordynacji działań czy też zwiększy efekt synergii w stosunku do sytuacji gdyby projekty realizowane były

oddzielnie.

Wdrożenie podejścia projektowego będzie opierać się na budowaniu struktur projektowych, portfolio

projektów, zarówno w poziomym przekroju danej struktury organizacyjnej, jak też położy nacisk na

współpracę poszczególnych ministerstw i instytucji.

W celu monitorowania przygotowania i realizacji projektów wymienionych w Strategii, jak i tych

podejmowanych w późniejszym terminie, zostanie powołany zespół monitoringu projektów SOR (pełniący

funkcję biura portfeli, programów i projektów), funkcjonujący przy Komitecie Ekonomicznym Rady

Ministrów.

W ramach tak zbudowanej struktury, w oparciu o jasno zdefiniowane obowiązki, stosowana będzie także

precyzyjna i ekonomiczna struktura raportowania, dająca organom nadrzędnym możliwość wglądu

w postępy prac i pozyskiwania informacji, natomiast realizatorom projektów – możliwość uzyskania

wytycznych i przekazania do decyzji organów nadrzędnych kwestii bardziej złożonych i wykraczających poza

ich kompetencje.

Aneksy

1. Lista projektów strategicznych

Ujęte w Strategii projekty strategiczne są na różnym etapie realizacji, część projektów jest już realizowana,

w części przypadków zostały zakończone prace legislacyjne, nad pozostałymi projektami rozpoczęły się lub

rozpoczną prace przygotowawcze zgodnie ze wskazanym w tabeli harmonogramem.

Projekt

Typ

Przygotowanie*

Realizacja**

Nowa polityka przemysłowa

Strategia transformacji do gospodarki

niskoemisyjnej

Mapa drogowa w zakresie transformacji w

kierunku gospodarki o zamkniętym obiegu

Nowoczesne produkty przemysłu okrętowego

programowy

2018

od 2018

Podmiot

odpowiedzialny

MR

programowy

2019

od 2019

MR

programowy

2017

2017–2025

MR

kompleksowy

2017

2018–2027

MGMiŻŚ

Reindustrializacja

Obszar

Polityka lekowa i wyrobów medycznych

programowy

2017

Polska Platforma „Przemysłu 4.0”

Koncepcja zmian otoczenia instytucjonalnoregulacyjnego przemysłu

Polityka zakupowa państwa

kompleksowy

2016–2017

od 2017

MR

regulacyjny

2017

od 2018

MR

programowy

2017

2018

MR

Surowce dla przemysłu

Nowoczesne kadry dla polskiego przemysłu

(szkolnictwo zawodowe) – projekt realizowany

programowy

2018

od 2018

MR

programowy

2016

2017–2023

MR/MEN

Szkoła dla innowatora – projekt realizowany

programowy

2018

2018–2023

MEN

Akademia menedżera innowacji

Reforma szkolnictwa wyższego – projekt

kompleksowy

2017

2017–2023

MR

kompleksowy

2017–2018

2017–2023

MNiSW

również w obszarze Prawo w służbie obywatelom

i gospodarce

regulacyjny

2017

od 2017

MR

Narodowy Instytut Technologiczny

Nowelizacja ustawy o wspieraniu

innowacyjności

Własność intelektualna dla wynalazcy

programowy

2017–2018

2018–2019

MNiSW

regulacyjny

2016–2017

od 2017

MNiSW

kompleksowy

2017–2018

2018–2023

MR

Doktoraty wdrożeniowe

kompleksowy

2017

2017–2023

MNiSW

Dobry pomysł

kompleksowy

2016

2017

MR

Program Start in Poland

programowy

2016

2016–2023

MR

Polska Strategia Kosmiczna

programowy

2016

od 2017

MR

Pakiet dla przemysłów kreatywnych

System Weryfikacji Technologii

Środowiskowych (ETV)

Refundacyjny Tryb Rozwojowy (RTR)

programowy

2017

od 2017

MKiDN

programowy

2016

2017–2018

MŚ

regulacyjny

2017

GreenInn

„100 zmian dla firm” – projekt realizowany również

programowy

2017

od 2018

MR

regulacyjny

2017

od 2017

MR

Efektywny system doradztwa rolniczego

Polityka Nowej Szansy

Platforma żywnościowa

Ramowy Plan Działań dla Żywności i

Rolnictwa Ekologicznego na lata 2014–2020

Gospodarowanie gruntami rolnymi na rzecz

kompleksowy

programowy

kompleksowy

2019

2017

2017

od 2020

2017–2023+

MRiRW

MR

MRiRW

programowy

2013

2014–2020

MRiRW

regulacyjny

2017

od 2018

MRiRW

MZ

również w obszarze Kapitał ludzki i społeczny

również w obszarze Kapitał ludzki i społeczny

realizowany również w obszarze Kapitał ludzki i społeczny

Małe i średnie

przedsiębiorstwa

Rozwój innowacyjnych firm

Pakiet Konstytucja Biznesu – projekt realizowany

w obszarze Prawo w służbie obywatelom i gospodarce

MZ

Typ

Przygotowanie*

Realizacja**

Podmiot

odpowiedzialny

regulacyjny

regulacyjny

kompleksowy

kompleksowy

2016

2018

2018

2018

od 2017

od 2019

od 2019

2019–2023

MRiRW

MRiRW

MRiRW

MRiRW

Intermodalny terminal towarowy

Niższa stawka CIT dla mikro- i małych

przedsiębiorców

kompleksowy

2017

2017–2018

MRiRW

regulacyjny

2016

2017

MF

Mała działalność gospodarcza

Instrumenty gwarancyjne dla polskich

przedsiębiorstw

Linia pożyczkowa i Fundusz rozwoju rolnictwa

Profesjonalne Instytucje Otoczenia Biznesu

(IOB)

Centrum rozwoju MŚP

Odtworzenie i wsparcie rozwoju lokalnych

rynków rolnych

Polityka inwestycyjna

regulacyjny

2016

od 2017

MR

regulacyjny

2016

od 2017

MR

kompleksowy

2018

od 2019

MRiRW

kompleksowy

2018

2018

MRiRW

kompleksowy

2016

2017–2023+

MR

kompleksowy

2017

programowy

2017

Polski Fundusz Rozwoju

programowy

2016

2016

PFR

Reforma zarządzania mieniem państwowym

kompleksowy

2016

2016–2017

MSP

System współdzielenia ryzyka dla MŚP

Strategia dla rozwoju rynku kapitałowego

w Polsce

Centrum ratingu i analiz

kompleksowy

2018

2017–2023+

BGK

programowy

2017

od 2017

MR

kompleksowy

2017

2018

PFR

EFIS dla polskiej gospodarki

Polityka rządu w zakresie rozwoju

partnerstwa publiczno-prywatnego (PPP)

Program Budowy Kapitału

System promocji gospodarki

Budowa Domu Polskich Turystycznych Marek

Terytorialnych wraz z systemem koordynacji

polityki turystycznej

Zintegrowany system promocji kultury

polskiej za granicą

Spójny Portal Promocji Eksportu

Polscy eksporterzy na rynkach zagranicznych

GLOBAL Inno-STARS

Wystawy EXPO

Polityka rodzinna i opieka nad dziećmi

programowy

2016

2016–2019

MR

programowy

2017

2017–2020

MR

programowy

programowy

2017

2017

2018–2019

2017–2020

MR

MR

kompleksowy

2017

2017–2020

MSiT

programowy

2016

od 2017

MKiDN

kompleksowy

programowy

programowy

kompleksowy

programowy

2016

2016

2017–2018

2016

2017

2017–2020

2016–2023

2018–2020

2016–2022

MR

MR

MR

MR

MRPiPS

Zdrowa Mama

kompleksowy

2016

MZ

Program kompleksowego wsparcia dla rodzin

Za życiem

kompleksowy

2016

MRPiPS

programowy

2016

2016–2018

od 2017

I faza: 2017–

2021

II faza: 2022–

2026

od 2016

Obszar

Projekt

Ekspansja zagraniczna

Kapitał dla rozwoju

zrównoważonego rozwoju

Spółdzielnie rolników

Nowoczesne ubezpieczenia rolnicze

Projekty rozwoju branż

Program wsparcia hodowli roślin w Polsce

Spójność społeczna

Poz. 260

MRiRW

od 2017

MR

Narodowy Program Mieszkaniowy

Polityka społeczna wobec osób starszych

2030.

Bezpieczeństwo*Uczestnictwo*Solidarność

(NIE)Samodzielni

programowy

2020

2020–2030

MRPiPS

kompleksowy

2016

2016–2023

MRPiPS

Przestrzeń dla wszystkich

kompleksowy

2016

2016–2023

MR

MIiB

Typ

Przygotowanie*

Realizacja**

Skuteczna pomoc społeczna

Ekonomia solidarności społecznej – projekt

kompleksowy

2017

od 2017

Podmiot

odpowiedzialny

MRPiPS

programowy

2017

2017–2020

MRPiPS

Włączeni w edukację

kompleksowy

2017

2017–2020

MEN

Leki 75+

kompleksowy

2016–2025

MZ

Inkubator Innowacji Społecznych

kompleksowy

2015–2023

MR

Gwarancje dla młodzieży

programowy

2016

w realizacji od

2015

2014

2014–2021

MRPiPS

Nowe szanse dla wsi

Strategia na rzecz Osób Niepełnosprawnych

2017–2030

Program ponadregionalny skierowany do

najsłabszych gospodarczo obszarów 2020+

Program dla Śląska

programowy

2016

2016–2023

MRiRW

programowy

2017

2017–2030

MRPiPS

programowy

2018

po 2020

MR

programowy

2017

od 2017

MR

Partnerska Inicjatywa Miast

Pakiet działań na rzecz wsparcia samorządów

w programowaniu i realizacji rewitalizacji

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne PLUS

kompleksowy

2017–2023

MR

2016–2023

MR

programowy

2017

w realizacji od

2016

2018

MR

programowy

2017

programowy

2016/2017

po 2020

I faza: 2017–

2023

II faza: po 2020

2017–2023

MRiRW

kompleksowy

2017

2017–2023

MRiRW

programowy

2017

I faza: 2017–

2023

II faza: po 2020

MR

kompleksowy

2017

2017–2023

MR

kompleksowy

2018

po 2020

MR

kompleksowy

2017

MR

Odnowiony Kontrakt Terytorialny

programowy

2017

Beskidzkie Centrum Narciarstwa

kompleksowy

2017

od 2018

I faza: 2017–

2023

II faza: po 2020

2017–2020

Racjonalny system finasowania JST

Rozwój systemu oceny wpływu regulacji oraz

partycypacji społecznej w procesie

stanowienia prawa

regulacyjny

2018

od 2019

MR/MF

programowy

2017

od 2017

MR

Nowe Prawo zamówień publicznych

regulacyjny

2017–2018

od 2018

MR

Polityka zmian instytucjonalnych w państwie

Powszechny system monitorowania usług

publicznych

Reforma służby zdrowia

Zapewnienie dostępu obywateli do właściwie

zorganizowanego wymiaru sprawiedliwości

Polityka karna

programowy

2017–2018

kompleksowy

2019

kompleksowy

2017

kompleksowy

2017

2017–2020

MS

programowy

2017

2017–2020

MS

Obszar

Projekt

realizowany również w obszarze Kapitał ludzki i społeczny

Pakiet działań dla średnich miast tracących

funkcje społeczno-gospodarcze

Pakt dla obszarów wiejskich

Infrastruktura dla rozwoju obszarów

wiejskich

Pakiet działań dla obszarów zagrożonych

trwałą marginalizacją

System koordynacji Krajowych Inteligentnych

Specjalizacji (KIS) i Regionalnych

Inteligentnych Specjalizacji (RIS)

Zintegrowany system wsparcia

innowacyjności w Polsce

Centrum Wsparcia Doradczego (CWD)

Instytucje

Prawo w służbie

prorozwojowe i

obywatelom

strategiczne

i gospodarce

zarządzanie rozwojem

Rozwój zrównoważony terytorialnie

Poz. 260

kompleksowy

293

MR

MR

MR

KPRM

2019–2021

MSWiA

MZ

Typ

Przygotowanie*

Realizacja**

Podmiot

odpowiedzialny

kompleksowy

2016

2017–2023

MS

programowy

2017

od 2017

MR

regulacyjny

kompleksowy

kompleksowy

2016–2017

2017

2015

od 2018

od 2017

2021

MIiB

MR

MGMiŻŚ

Program Zintegrowanej Informatyzacji

Państwa

programowy

2014

(aktualizacja

2016)

2014–2020

MC

E-usługi w obszarze wymiaru sprawiedliwości

i sądownictwa

kompleksowy

2017

2017–2023

MS

Digitalizacja i rozwój kultury cyfrowej

kompleksowy

w realizacji od

2007

2023

MKiDN

kompleksowy

2018

2022

MC/MIiB

programowy

2016

od 2017

MF

Reforma systemu budżetowego

kompleksowy

2016

2016–2020

Założenia reformy emerytur i rent

programowy

Efektywne fundusze

kompleksowy

2017

w realizacji od

2016

Obszar

Projekt

Kapitał ludzki i społeczny

Efektywność

wykorzystania

środków UE

Finanse

publiczne

E-państwo

Wyższe kompetencje pracowników sądów

i prokuratur

Konsolidacja i wzmocnienie systemu

zarządzania rozwojem

Kodeks Urbanistyczno-Budowlany (KUB)

Zintegrowane dokumenty

Plan zagospodarowania przestrzennego

polskich obszarów morskich

Cyfryzacja

Poz. 260

Poczta Polska jako strategiczny filar państwa

w rozwoju e-government

Uszczelnienie systemu poboru podatków

System wsparcia i koordynacji udziału

polskich podmiotów w programach

zarządzanych centralnie przez KE

Zintegrowany system inwestycji rozwojowych

po roku 2020

Zintegrowany System Kwalifikacji

Inicjatywa na rzecz umiejętności

Edukacj@ w społeczeństwie cyfrowym

MF

MRiPS

od 2016

MR

kompleksowy

2017

I faza: 2017–

2023

II faza: po 2020

MR

kompleksowy

2018

po 2020

MR

programowy

kompleksowy

kompleksowy

2016

2017

2017

2016–2023

2017–2023

2017–2023

MEN

MEN

MEN

Studiuj i pracuj w Polsce

kompleksowy

2016

2017–2023

MNiSW

Zdrowsze społeczeństwo

kompleksowy

2016

2017–2020

MZ

Efektywna służba zdrowia

programowy

2014

2015–2023

MZ

Program Młodzież Solidarna w Działaniu

Narodowy Program Wspierania Rozwoju

Społeczeństwa Obywatelskiego

Program Klub

kompleksowy

programowy

2017

2017

2017–2020

od 2017

MRPiPS

KPRM

programowy

2016

2016–2019

MSiT

Rozwój czytelnictwa

kompleksowy

2016

2017–2020

MKiDN

Kultura obywatelska

kompleksowy

2018

2018–2023

MKiDN

Niepodległa 2018

programowy

2017

2017–2022

MKiDN

Dziedzictwo buduje wspólnotę

programowy

2017

od 2018

MKiDN

Kultura/Dziedzictwo/Wspólnota

programowy

2017

od 2018

MKiDN

Kolekcje

programowy

2017

od 2018

MKiDN

Narodowy Plan Szerokopasmowy

programowy

2014

2014–2020

MC

Zintegrowany System Zarządzania Bieżącego

Bezpieczeństwem Cyberprzestrzeni RP

programowy

2017

2017–2022

MC

Przygotowanie*

Realizacja**

Podmiot

odpowiedzialny

Kompetencje w społeczeństwie

informacyjnym

kompleksowy

2014

2014–2023

MR

Otwarte Dane Publiczne

programowy

2016

2016–2020

MC

Ogólnopolska Sieć Edukacyjna

kompleksowy

2016–2017

od 2017

MC

Program Budowy Dróg Krajowych na lata

2014–2023 (z perspektywą do 2025 r.)

programowy

2014

2014–2025

MIiB

Krajowy System Zarządzania Ruchem

programowy

2017

2017–2020

MIiB

Narodowy Program Bezpieczeństwa Ruchu

Drogowego 2013–2020

programowy

2013

2013–2019

MIiB

Krajowy Program Kolejowy

programowy

2016

2016–2023

MIiB

programowy

2016

2016–2030

MIiB

programowy

2016

2016–2023

MIiB

Unowocześnienie parku taboru kolejowego

kompleksowy

2016

2016–2023

MIiB

Program rozwoju polskich portów morskich

do roku 2020 (z perspektywą do 2030 roku)

programowy

2017

2017–2030

MGMiŻŚ

Rozwój sektora żeglugi śródlądowej

kompleksowy

2017

2017–2030

MGMiŻŚ

Budowa drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany

z Zatoką Gdańską

kompleksowy

2018

2018–2022

MGMiŻŚ

Rozwój transportu intermodalnego

kompleksowy

2017

od 2017

MIiB/MR

Projekt „Wspólny Bilet”

kompleksowy

2017

2017–2025

MIiB

Ekologiczny transport

kompleksowy

2017

od 2017

MR/MIiB

Rynek mocy

kompleksowy

2016

2017–2018

ME

Program polskiej energetyki jądrowej

programowy

2016

2029

ME

Hub gazowy

kompleksowy

2018

2018–2025

MR/ME

Program budowy inteligentnej sieci

elektroenergetycznej w Polsce

kompleksowy

2017

2017–2025

ME

Program Rozwoju Elektromobilności

kompleksowy

2016–2017

od 2017

MR/ME

Rozwój i wykorzystanie potencjału

geotermalnego w Polsce

kompleksowy

2017

2017–2025

MŚ/ME

Energetyka rozproszona

kompleksowy

2016

od 2017

ME

kompleksowy

2017

od 2017

MŚ/ME

kompleksowy

2016

od 2017

ME

programowy

2017

od 2017

ME

Woda dla rolnictwa

kompleksowy

2016

2017–2023

MRiRW

Kompleksowy program adaptacji lasów

i leśnictwa do zmian klimatycznych do roku

2020

programowy

2016

2017–2020

MŚ

Czyste powietrze

kompleksowy

2016

2016–2023

MŚ

Transport

Projekt

Program zarządzania i przebudowy dworców

kolejowych

Program wieloletni w zakresie finansowania

kosztów zarządzania infrastrukturą kolejową,

w tym jej utrzymania i remontów

Wykorzystanie potencjału

hydroenergetycznego

Innowacyjne metody poszukiwania i

wydobycia węglowodorów

Restrukturyzacja sektora górnictwa węgla

kamiennego

Środowisko

naturalne

Poz. 260

Typ

Obszar

Energia

Obszar

Typ

Przygotowanie*

Realizacja**

Podmiot

odpowiedzialny

Leśne Gospodarstwa Węglowe

kompleksowy

2016

2017–2050

MŚ

Audyty krajobrazowe

regulacyjny

2016

2017–2022

zarządy

województw

Polityka Surowcowa Państwa

programowy

2016

2018

MŚ

2017

MON

Projekt

System kierowania bezpieczeństwem

narodowym

Organizacja łączności na potrzeby systemu

kierowania bezpieczeństwem państwa

Wojska Obrony Terytorialnej

Narodowa polityka zbrojeniowa – projekt

programowy

2017

kompleksowy

2017

kompleksowy

2016

programowy

2017

Kształtowanie postaw patriotycznych

regulacyjny

2017

od 2017

MON

programowy

2016

2017–2020

MSWiA

regulacyjny

2016

od 2016

MSWiA

regulacyjny

2017

od 2017

MSWiA

Krajowy System Ratowniczy

regulacyjny

2017

od 2017

MSWiA

Centralna Baza Magazynowa (CBM)

Modernizacja radiowego analogowego

systemu alarmowania i powiadamiania

ludności opartego o elektroniczne syreny

alarmowe

Skuteczna ochrona ludności i obrona cywilna

kompleksowy

2016

2017–2019

MSWiA

kompleksowy

2017

2017–2020

MSWiA

regulacyjny

2017

od 2017

Polityka Migracyjna Polski

programowy

2017

od 2017

MSWiA

MSWiA we

współpracy z

MR, MRPiPS i

MIiB

realizowany również w obszarze Reindustrializacja

Bezpieczeństwo narodowe

Poz. 260

Program modernizacji Policji, Straży

Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej i

Biura Ochrony Rządu w latach 2017–2020

Skuteczne zwalczanie przestępczości

związanej z podatkiem od towarów i usług

Bezpieczeństwo dokumentów publicznych

MON

2016–2019

MON

MON

* przygotowanie – przygotowanie przez podmiot odpowiedzialny projektu dokumentu (np. strategii, polityki, programu, projektu

regulacji), projektu współfinansowanego ze środków UE, jego akceptacja przez Komitet Koordynacyjny ds. Polityki Rozwoju oraz

przekazanie dokumentu na RM (tam, gdzie to wymaga przyjęcia przez RM); w przypadku zmian systemowych, instytucjonalnych

i innych oznacza przygotowanie rozwiązań prawnych, organizacyjnych itp., wymaganych dla dokonania danej zmiany.

** realizacja – zakładany okres realizacji działań wskazanych w projekcie dokumentu (np. strategii, polityki, programu) lub projekcie

współfinansowanym ze środków UE; w przypadku zmian instytucjonalnych, systemowych lub regulacyjnych oznacza powołanie

danej instytucji lub wprowadzenie danego rozwiązania w życie.

%

%

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub

wykluczeniem społecznym

PKB na 1 mieszkańca wg PPP (UE 28 =100)

30,6

(2015)

69,0

(2015)

23,4

(2015)

Wartość

bazowa

(rok bazowy)

68,5

(2014)

Wartość

docelowa

(rok 2030)

100

17,0

79,0 (2023)

95,0 (2030)

27

Wartość

pośrednia

(rok 2020)

76,0–80,0

20,0

75,0–78,0

30

GUS

GUS/Eurostat

GUS

Eurostat

Źródło

danych

Skorygowane dochody do dyspozycji brutto sektora gospodarstw domowych oraz

sektora instytucji niekomercyjnych działających na rzecz gospodarstw domowych,

podzielone przez wskaźnik Parytetu Siły Nabywczej w zakresie skorygowanego

spożycia indywidulanego w sektorze gospodarstw domowych oraz przez liczbę

ludności i odniesione do średniej dla Unii Europejskiej (UE-28 = 100).

Odsetek osób, które są zagrożone ubóstwem lub pogłębioną deprywacją materialną

lub żyją w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy. Osoby

zlicza się tylko raz, nawet jeśli są obecne w więcej niż jednym podwskaźniku.

Wartość Produktu Krajowego Brutto na 1 mieszkańca Polski obliczana wg Parytetu

Siły Nabywczej (Purchasing Power Parity – PPP) i wyrażona we wspólnej umownej

walucie PPS (Purchasing Power Standard) w relacji do średniej dla Unii Europejskiej

ustalonej jako równa 100 (UE-28 = 100).

Miara nierówności rozkładu dochodów; przybiera wartość między 0 a 1 (lub jeśli

przemnożymy przez 100, między 0 a 100). Wskaźnik ten osiągnąłby wartość 0

(rozkład jednorodny), gdyby wszystkie osoby miały ten sam dochód, natomiast

wartość 1, gdyby wszystkie osoby poza jedną miały dochód zerowy. Zatem, im

wyższa jest wartość wskaźnika, tym większy jest stopień koncentracji dochodów

i większe jest ich zróżnicowanie.

Udział przychodów netto ze sprzedaży

produktów przedsiębiorstw przetwórstwa

przemysłowego zaliczanych do wysokiej

i średnio wysokiej techniki w wartości

przychodów netto ze sprzedaży produktów

przedsiębiorstw przetwórstwa

przemysłowego ogółem

Udział przetwórstwa przemysłowego

w wartości dodanej brutto

32,7

(2014)

19,7

(2015)

%

%

Obszar: Reindustrializacja

Wzrost zdolności przemysłu do sprostania globalnej konkurencji

21,0

20,0

GUS

GUS

Udział wartości dodanej brutto generowanej przez sekcję Przetwórstwo

przemysłowe (wg PKB 2007 sekcja C) w wartości dodanej brutto w gospodarce

narodowej ogółem, wyrażony w %.

Udział wartości przychodów netto ze sprzedaży produktów przedsiębiorstw z sekcji

przetwórstwa przemysłowego należących do działów wysokiej i średnio wysokiej

techniki w wartości przychodów netto ze sprzedaży produktów przedsiębiorstw

przetwórstwa przemysłowego ogółem, w których liczba pracujących wynosi 10 osób

i więcej, wyrażony w %.

– 298 –

297

40,0–45,0

34,0

Definicja wskaźnika

Monitor Polski

Cel szczegółowy I – Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną

współczynnik

%

Skorygowany realny dochód do dyspozycji

brutto gospodarstw domowych na 1

mieszkańca wg PPP (UE-28=100)

Współczynniki Giniego

Jednostka

miary

Wskaźnik

Cel główny: Tworzenie warunków dla wzrostu dochodów mieszkańców Polski przy jednoczesnym wzroście spójności w wymiarze społecznym, ekonomicznym,

środowiskowym i terytorialnym

2. Lista wskaźników realizacji celów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju wraz z definicjami

[1] 2,5

[2] 1,3

[1] 1,7

[2] 0,8

[1] 1,0

(2015)

[2] 0,47

(2015)

8,0

5,0

%

6,0

4,0

3,3 – usługi

(2014)

4,4

(2014)

14,0

10,0

8,8 – przemysł

(2014)

%

%

Udział gospodarstw rolnych o powierzchni

od 1-5 ha użytków rolnych w ogólnej liczbie

gospodarstw rolnych

Dynamika przychodów ogółem dla

[1] małych przedsiębiorstw niefinansowych

[2] średnich przedsiębiorstw

niefinansowych

Miejsce Polski w rankingu NES GEM dla

obszaru pn. Polityka rządowa na rzecz

przedsiębiorczości

dla kategorii (w przedziale między 10. a 15.

miejscem)

[1] 100

(2015)

[2] 103

(2015)

16

(2014)

%

pozycja

51

(2014)

%

115

120

13

110

115

15

298

40

46

MR na

podstawie

GEM

MRiRW na

podstawie

GUS

MR na

podstawie

GUS

GUS

GUS

GUS

Dynamika przychodów ogółem (przychodów z całokształtu działalności), obliczana

rok do roku. Małe przedsiębiorstwa niefinansowe – o liczbie pracujących między 10

a 49 osób. Średnie przedsiębiorstwa niefinansowe – o liczbie pracujących między 50

a 249 osób

Ranking Global Entrepreneurship Monitor (GEM)

Udział gospodarstw rolnych o powierzchni od 1 do 5 ha użytków rolnych w ogólnej

liczbie gospodarstw rolnych, wyrażony w %.

[1] Nakłady wewnętrzne poniesione na działalność badawczą i rozwojową przez

wszystkie jednostki w kraju prowadzące tę działalność, niezależnie od źródeł

pochodzenia środków, w relacji do PKB.

[2] Nakłady wewnętrzne poniesione na działalność badawczą i rozwojową przez

jednostki prowadzące tę działalność w kraju, należące do sektora przedsiębiorstw

(BERD), niezależnie od źródeł pochodzenia środków, w relacji do PKB.

Udział wartości przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych

przedsiębiorstw z wybranych sekcji i działów zaliczanych do usług (tj. wg PKD 2007

sekcje H, J, K oraz działy: 46,71,72,73) w wartości przychodów netto ze sprzedaży

produktów, towarów i materiałów przedsiębiorstw usługowych ogółem (tj. wg PKD

2007 sekcje H, J, K oraz działy: 46,71,72,73), w których liczba pracujących wynosi 10

osób i więcej, wyrażony w %.

Udział wartości przychodów netto ze sprzedaży na eksport produktów

innowacyjnych przedsiębiorstw z sekcji zaliczanych do Przemysłu (tj. wg PKD 2007

sekcje B,C,D,E) w wartości przychodów netto ze sprzedaży produktów

przedsiębiorstw przemysłu ogółem (tj. wg PKD 2007 sekcje B,C,D,E), w których

liczba pracujących wynosi 10 osób i więcej, wyrażony w %.

Udział wartości przychodów netto ze sprzedaży produktów innowacyjnych (nowych

lub istotnie ulepszonych) przedsiębiorstw z sekcji zaliczanych do Przemysłu (tj. wg

PKD 2007 sekcje B,C,D,E) w wartości przychodów netto ze sprzedaży produktów,

towarów i materiałów przedsiębiorstw przemysłu ogółem (tj. wg PKD 2007 sekcje

B,C,D,E), w których liczba pracujących wynosi 10 osób i więcej, wyrażony w %.

Monitor Polski

Obszar: Małe i średnie przedsiębiorstwa

Przemiany strukturalne sektora, Nowe formy działania i współpracy, Nowoczesne instrumenty wsparcia

Udział przychodów netto ze sprzedaży

produktów innowacyjnych (nowych lub

istotnie ulepszonych) w przychodach netto

ze sprzedaży produktów, towarów

i materiałów w przedsiębiorstwach

przemysłowych

Udział przychodów netto ze sprzedaży

produktów innowacyjnych (nowych lub

istotnie ulepszonych) w przychodach netto

ze sprzedaży produktów, towarów

i materiałów w przedsiębiorstwach

usługowych

Udział przychodów netto ze sprzedaży

produktów innowacyjnych (nowych lub

istotnie ulepszonych) na eksport w

przychodach netto ze sprzedaży

produktów, towarów i materiałów w

przedsiębiorstwach przemysłowych

[1] Nakłady na działalność B+R w relacji do

PKB

[2] Nakłady sektora przedsiębiorstw na

działalność B+R w relacji do PKB

Obszar: Rozwój innowacyjnych firm

Zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw na rynku krajowym i rynkach zagranicznych

%

%

Oszczędności brutto gospodarstw

domowych w relacji do PKB

20,1

(2015)

1,7

(2014)

25,0

>5,0

22,0–25,0

2,2

GUS/NBP

GUS

ok. 25,0

22,0

(2015)

mld EUR

ok. 33,5

6,8

(2021–

2030)

15,0

NBP

Eurostat

GUS

Udział wartości wyeksportowanych wyrobów odznaczających się wysoką

intensywnością B+R (R&D intensity) do wartości eksportu ogółem, wyrażony w %.

Stan należności z tytułu polskich bezpośrednich inwestycji zagranicznych – stan

należności z tytułu polskich bezpośrednich inwestycji dokonywanych za granicą,

wyrażony na dzień 31 grudnia danego roku

Tempo zmian w czasie określające średnioroczny wzrost lub spadek wartości

eksportu towarów, wyliczone za pomocą średniorocznego indeksu łańcuchowego.

Relacja wartości nakładów brutto na środki trwałe do wartości Produktu Krajowego

Brutto.

Relacja wartości dochodów do dyspozycji brutto gospodarstw domowych

nieprzeznaczonych na cele konsumpcyjne do wartości Produktu Krajowego Brutto.

125

124

17,6

(2015)

8,1

(2015)

%

6,5 (2015)

%

%

64,1

(2015)

%

4,5

12,0

33,0

5,5

14,0

10,0

299

70,0

65,0

Wartości pośrednia i docelowa odnoszą się do średniego poziomu zakładanego dla lat 2020–2030

Wskaźnik średniorocznego tempa zmian został wyliczony na podstawie wartości w EUR

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem

relatywnym (po uwzględnieniu

w dochodach transferów społecznych)

Odsetek dzieci w wieku 0-3 lata objętych

różnymi formami opieki instytucjonalnej

Wskaźnik zatrudnienia kobiet

z najmłodszym dzieckiem w wieku do 5 lat

wg BAEL

Stopa ubóstwa skrajnego

MRPiPS

GUS

GUS

GUS

Odsetek osób w gospodarstwach domowych, w których poziom wydatków

(obejmujących również wartość artykułów otrzymanych bezpłatnie oraz wartość

spożycia naturalnego) był niższy od przyjętej granicy ubóstwa skrajnego (minimum

egzystencji). Minimum egzystencji uwzględnia jedynie te potrzeby, których

zaspokojenie nie może być odłożone w czasie, a konsumpcja niższa od tego poziomu

prowadzi do biologicznego wyniszczenia. Obliczane jest ono przez Instytut Pracy

i Spraw Socjalnych (IPiSS).

Odsetek osób, których ekwiwalentny dochód do dyspozycji (po uwzględnieniu

w dochodach transferów społecznych) jest niższy od granicy ubóstwa ustalonej na

poziomie 60% krajowej mediany ekwiwalentnych dochodów do dyspozycji.

Stosunek liczby dzieci objętych opieką instytucjonalną (tj. w żłobkach, klubach

dziecięcych, przez dziennego opiekuna lub przez nianię) do liczby dzieci w grupie

Udział pracujących kobiet z najmłodszym dzieckiem w wieku do 5 lat w ogólnej

liczbie kobiet z najmłodszym dzieckiem w wieku do 5 lat (w %).

Monitor Polski

Obszar: Spójność społeczna

Redukcja ubóstwa i wykluczenia społecznego oraz poprawa dostępu do usług świadczonych w odpowiedzi na wyzwania demograficzne. Wzrost i poprawa wykorzystania potencjału ludzkiego na rynku pracy

Cel szczegółowy II – Rozwój społecznie i terytorialnie zrównoważony

10,0

8,5

(2015)

%

7,2

(2015–2020)

Udział eksportu wyrobów wysokiej techniki

w eksporcie ogółem

Stan należności z tytułu polskich

bezpośrednich inwestycji zagranicznych

(BIZ)

6,8

(2009–2014)

%

Średnioroczne tempo wzrostu wartości

eksportu towarów

125

Obszar: Ekspansja zagraniczna

Zwiększenie umiędzynarodowienia polskiej gospodarki. Zwiększenie eksportu towarów zaawansowanych technologicznie

Stopa inwestycji

124

Obszar: Kapitał dla rozwoju

Trwałe zwiększenie stopy inwestycji i ich jakości w dłuższej perspektywie przy większym wykorzystaniu środków krajowych

sztuki

Liczba mieszkań przypadająca na 1000

mieszkańców

367

(2015)

67,8

(2015)

22,8

(2015)

28,1

(2014)

35,4

28,5

435

73,0

71,0

389

35,0

30,0

GUS

GUS

GUS

MRPiPS

Wskaźnik aktywnego starzenia się został utworzony poprzez połączenie miar

z czterech dziedzin, którymi są

1. zatrudnienie;

2. uczestnictwo w życiu społeczeństwa;

3. niezależne życie w zdrowiu i bezpieczeństwie;

4. możliwości i warunki sprzyjające aktywnemu starzeniu się.

Na każdą z dziedzin składają się wskaźniki cząstkowe (łącznie 22). W ramach

wskaźnika aktywnego starzenia się (AAI) można uzyskać wynik punktowy w skali od

0 do 100, gdzie im większa wartość punktowa, tym większy wkład osób starszych

w społeczeństwo i tym lepsze warunki sprzyjające aktywnemu starzeniu się.

Udział pracujących w wieku 20–64 lata w ogólnej liczbie ludności w tej samej grupie

wieku (w %).

Liczba osób (starszych w wieku 65 lat i więcej) przypadająca na 100 osób w wieku

15–64 lata.

Stosunek liczby mieszkań do liczby ludności. Zgodnie z definicją, mieszkanie to lokal

składający się z jednej lub kilku izb i pomieszczeń pomocniczych, przeznaczony na

stały pobyt osób – wybudowany lub przebudowany do celów mieszkalnych;

konstrukcyjnie wydzielony trwałymi ścianami w obrębie budynku, do którego to

lokalu prowadzi niezależne wejście z klatki schodowej, ogólnego korytarza, wspólnej

sieni bądź z ulicy, podwórza lub ogrodu.

wieku do ukończenia 3. roku życia (wyrażony w %).

%

%

Udział nakładów inwestycyjnych sektora

prywatnego w inwestycjach ogółem

1) Polska, 2) wybrane województwa

Zróżnicowanie wartości dodanej brutto na

1 pracującego na poziomie województw

(NTS 2)

1) ogółem, 2) sekcja A

1) 14,8

2) 44,3

(2014)

1) 62,6

2) 51,2

(2014)

utrzymanie

poziomu

utrzymanie

poziomu

300

zbliżenie

poziomu

wybranych

województw

do poziomu

średniej

krajowej

zbliżenie

poziomu

wybranych

województw

do poziomu

średniej

krajowej

GUS

GUS

Dane o nakładach inwestycyjnych obejmują nakłady finansowe lub rzeczowe,

których celem jest stworzenie nowych środków trwałych lub ulepszenie

(przebudowa, rozbudowa, rekonstrukcja lub modernizacja) istniejących obiektów

majątku trwałego, a także nakłady na tzw. pierwsze wyposażenie inwestycji.

Wartość nakładów inwestycyjnych prezentowana jest wg sektorów gospodarki

narodowej. Podziału nakładów inwestycyjnych według województw dokonano na

podstawie faktycznej lokalizacji inwestycji.

W przypadku wybranych województw wskaźnik jest definiowany jako łączny udział

grupy 4 województw o najniższym udziale inwestycji sektora prywatnego w

inwestycjach ogółem, znacznie niższym niż przeciętnie w Polsce (w roku 2014 do

grupy wybranych województw zalicza się województwa: podlaskie, pomorskie,

warmińsko-mazurskie i zachodniopomorskie).

Zróżnicowanie jest mierzone wskaźnikiem dyspersji, który jest definiowany jako

suma wartości bezwzględnych różnic między wojewódzkimi, a krajową wartością

dodaną brutto na 1 pracującego, ważonych udziałem liczby pracujących

poszczególnych województw, wyrażona w procentach krajowej wartości dodanej

brutto na 1 pracującego (ogółem/sekcja A).

Monitor Polski

Obszar: Rozwój zrównoważony terytorialnie

Zrównoważony rozwój kraju wykorzystujący indywidualne potencjały endogeniczne poszczególnych terytoriów. Wzmacnianie regionalnych przewag konkurencyjnych w oparciu o specjalizacje gospodarcze i

nowe nisze rynkowe wskazane na poziomie krajowym i regionalnym. Podniesienie skuteczności i jakości wdrażania polityk ukierunkowanych terytorialnie.

współczynnik

%

wskaźnik

syntetyczny

Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64

lata wg BAEL

Współczynnik obciążenia demograficznego

osobami starszymi

Wskaźnik aktywnego starzenia się (AAI)

%

Relacja przeciętnych rocznych dochodów

do dyspozycji netto na 1 osobę

w gospodarstwie domowym na wsi do

miasta

69,5

(2015)

34,0

(2014)

utrzymanie

poziomu

75

utrzymanie

poziomu

72

GUS

GUS

685

(2014)

1,0

(2015)

122

(2015)

mniej niż

600

1,5

mniej niż 600

1,3

80

97

Światowe

Forum

Ekonomiczne

Bank

Światowy

Bank

Światowy

Miejsce w rankingu Globalnej Konkurencyjności określającym zdolności

poszczególnych państw do długookresowego wzrostu gospodarczego, pod

względem wskaźnika obciążeń regulacyjnych.

Średni czas dochodzenia należności z umów drogą sądową od momentu złożenia

przez sprzedającego pozwu w sądzie do chwili odzyskania przez niego długu.

Wskaźnik przedstawia postrzeganie zdolności rządu do tworzenia i wdrażania

prawidłowej polityki i regulacji, które umożliwiają promowanie rozwoju sektora

prywatnego. Wskaźnik może przyjmować wartości od minus 2,5 do 2,5, przy czym

im wyższa wartość, tym sytuacja jest bardziej korzystna.

wskaźnik

przyjmujący

wartości od

minus 2,5 do

2,5

%

Wskaźnik efektywności rządzenia

Cyfrowe plany zagospodarowania

66

0,8

(2015)

.

100

301

1,3

1,0

Analiza

badania

PZP 1, MIiB

Bank

Światowy

Ocena jakości świadczenia usług publicznych, jakości biurokracji, kompetencji

urzędników państwowych, niezależności administracji państwowej (służby cywilnej)

od politycznych nacisków, społecznej wiarygodności władzy w zakresie prowadzonej

polityki. Wskaźnik może przyjmować wartości od minus 2,5 do 2,5, przy czym im

wyższa wartość, tym sytuacja jest bardziej korzystna.

Udział powierzchni obowiązujących planów miejscowych w postaci elektronicznej

w powierzchni planów ogółem.

Obszar: Instytucje prorozwojowe i strategiczne zarządzanie rozwojem

Inkluzywne i skuteczne instytucje publiczne – dostępne i otwarte dla obywateli oraz przedsiębiorców. Budowa zintegrowanego systemu planowania w wymiarze społecznym, gospodarczym i przestrzennym

wskaźnik

przyjmujący

wartości od

minus 2,5 do

2,5

dni

pozycja w

rankingu

Monitor Polski

Średni czas dochodzenia należności

z umów drogą sądową

Wskaźnik jakości stanowionego prawa

Wskaźnik globalnej konkurencyjności GCI obciążenia regulacyjne

Obszar: Prawo w służbie obywatelom i gospodarce

Uproszczenie prawa zapewniające lepsze warunki dla działalności gospodarczej i realizacji potrzeb obywateli

Cel szczegółowy III - Skuteczne państwo i instytucje służące wzrostowi oraz włączeniu społecznemu i gospodarczemu

%

Zróżnicowanie PKB na 1 mieszkańca na

poziomie podregionów (NTS 3)

Zróżnicowanie jest mierzone wskaźnikiem dyspersji, który jest definiowany jako sum

wartości bezwzględnych różnic między wartościami dla podregionów a krajową

wartością PKB na 1 mieszkańca, ważonych udziałem liczby ludności poszczególnych

podregionów, wyrażona w procentach krajowego PKB na 1 mieszkańca.

Wartość wskaźnika dyspersji PKB na 1 mieszkańca obliczonego na poziomie

podregionów dla kraju będzie wynosić zero, jeśli wartości PKB na 1 mieszkańca we

wszystkich podregionach kraju byłyby jednakowe. Przykładowo, wartość tego

wskaźnika wynosząca 34% będzie oznaczała, że wartości PKB na 1 mieszkańca we

wszystkich podregionach (ważone udziałami liczby ludności) różnią się od wartości

krajowej średnio o 34%. Zakładając stałą strukturę liczby ludności według

podregionów, wskaźnik ten będzie wzrastał, jeżeli różnice w PKB na 1 mieszkańca

między podregionami będą się zwiększały.

Udział rocznego przeciętnego dochodu do dyspozycji gospodarstw domowych

mieszkających na wsi do przeciętnego dochodu do dyspozycji gospodarstw

domowych mieszkających w miastach, wyrażony w %.

%

dni

19,8

(2015)

4,4

(2015)

% PKB

% PKB

% PKB

Dług sektora instytucji rządowych

i samorządowych

Dochody podatkowe sektora instytucji

rządowych i samorządowych

Stopa inwestycji sektora instytucji

rządowych i samorządowych

<3

<60

powyżej 20

powyżej

średniej dla

krajów UE

<60

powyżej 20

powyżej

średniej dla

krajów UE

40

<60

<3

32

<100

Udział wsparcia zwrotnego w finansowaniu

przedsięwzięć współfinansowanych

z środków UE

%

5

(2014–2020)

7

302

25

Monitoring

UP

GUS

GUS/MF

GUS

GUS

Eurostat

kontrola NIK

w woj.

Mazowieckim

MIiB

Wsparcie zwrotne – dotacja, która może zostać umorzona w całości lub w części po

spełnieniu określonych warunków.

Stosunek sumy wartości dla następujących transakcji ESA2010

– podatki związane z produkcją i importem (D.2),

– podatki bieżące od dochodów majątku itp. (D.5),

– podatki od kapitału (D.91)

sektora instytucji rządowych i samorządowych w danym roku do wartości

nominalnej Produktu Krajowego Brutto w tym samym roku, wyrażony w %.

Stosunek wartości nakładów środków trwałych w sektorze instytucji rządowych

i samorządowych (transakcja ESA2010 P.51g) w danym roku do wartości nominalnej

Produktu Krajowego Brutto w tym samym roku, wyrażony w %.

Stosunek wartości długu sektora instytucji rządowych i samorządowych w danym

roku do wartości nominalnej Produktu Krajowego Brutto w tym samym roku,

wyrażony w %.

Stosunek wartości deficytu sektora instytucji rządowych i samorządowych w danym

roku do wartości nominalnej Produktu Krajowego Brutto w tym samym roku,

wyrażony w %.

Odsetek osób w wieku 16–74 lata korzystających z Internetu w kontaktach

z administracją publiczną do przekazywania wypełnionych formularzy (w ciągu

ostatnich 12 miesięcy).

Monitor Polski

Obszar: Efektywność wykorzystania środków UE

Wykorzystanie środków z budżetu Unii Europejskiej w sposób przekładający się na trwałe efekty rozwojowe

51,1

(2015)

% PKB

2,6

(2015)

16

(2015)

>200

(2013–2015)

Deficyt sektora instytucji rządowych

i samorządowych

Obszar: Finanse publiczne

Stabilne, efektywne i zrównoważone finanse publiczne

Odsetek osób korzystających z Internetu

w kontaktach z administracją publiczną do

przekazywania wypełnionych formularzy

Obszar: E-państwo

Cyfrowe państwo usługowe

Maksymalny czas trwania procedury

uzyskania decyzji o pozwoleniu na budowę

%

1 (2014)

KPK/MF

Udział transferów do Polski w relacji do całości kwot przekazanych do państw

członkowskich w ramach następujących programów WRF 2014–2020: Program

Horyzont 2020, Program Euratom nt. Badań i Szkoleń (Euratom Research and

Training Programme), Program COSME, Inicjatywa Łącząc Europę

(Energia+Transport+ICT).

Obszary wpływające na osiąganie celów Strategii

2,5

%

Wskaźnik zaufania do władz lokalnych

miasta/gminy

Udział osób zatrudnionych w III sektorze

w stosunku do ogółu zatrudnionych

w gospodarce narodowej

126

%

[2] 100

[2] 50

3

2

[2] 5,5

(2015)

wzrost

[1] 100

kobiety: 75

mężczyźni

69

kobiety

i mężczyźni

podwyższenie

wartości

wskaźnika

wzrost

[1] 100

21

36

[1] 60,71

(2015)

49,5

(2015)

0,9

kobiety: 62,7

mężczyźni

59,2

(2014)

9

4,2

UKE

GUS

GUS

Eurostat

GUS

GUS

Udział gospodarstw domowych znajdujących się w zasięgu dostępu do Internetu

o przepustowości co najmniej 30 Mb/s lub 100Mb/s w ogólnej liczbie gospodarstw

domowych.

Odsetek osób w wieku 16 lat lub więcej, które zdecydowanie mają zaufanie lub

raczej mają zaufanie do władz lokalnych miasta/gminy.

Stosunek przeciętnej rocznej liczby osób zatrudnionych w organizacjach non-profit

(stowarzyszenia i podobne organizacje społeczne, fundacje, społeczne podmioty

wyznaniowe, samorząd zawodowy i gospodarczy, organizacje pracodawców, związki

zawodowe i partie polityczne) do ogółu przeciętnej liczby zatrudnionych w

gospodarce narodowej w danym roku (pracujących z wykluczeniem pracodawców

i pracujących na własny rachunek w przeliczeniu na pełne etaty).

Udział osób w wieku 25–64 lata uczących się lub dokształcających w ludności

ogółem w tej samej grupie wieku (wyrażony w %).

Udział bezrobotnych absolwentów w wieku 15–30 lat, którzy w ciągu 12 ostatnich

miesięcy ukończyli szkołę policealną, średnią zawodową lub zasadniczą zawodową

i nie kontynuują nauki w ogólnej liczbie aktywnych zawodowo absolwentów

w wieku 15–30 lat z wykształceniem policealnym, średnim lub zasadniczym

zawodowym (w %).

Przeciętne trwanie życia w zdrowiu – określa oczekiwaną liczbę lat, jaką osoba ma

do przeżycia bez niepełnosprawności.

303

Podane w wierszu wartości są uśrednione dla programów zarządzanych centralnie przez KE. Jednak należy mieć na względzie, że udział polskich przedsięwzięć w ramach CEF Transport jest na znacznie wyższym poziomie.

[1] Odsetek gospodarstw domowych

w zasięgu dostępu do Internetu

o przepustowości co najmniej 30 Mb/s

(EAC)

[2] Odsetek gospodarstw domowych

korzystających z dostępu do Internetu

o przepustowości przynajmniej 100 Mb/s

Obszar: Cyfryzacja

Wzmocnienie cyfrowego rozwoju kraju

lata

Przeciętne trwanie życia w zdrowiu

(HLY)

3,5

(2015)

33,8

(2015)

Monitor Polski

%

%

%

Osoby dorosłe uczestniczące w kształceniu

lub szkoleniu (w wieku 25–64 lata)

Stopa bezrobocia absolwentów szkół

prowadzących kształcenie zawodowe wg

BAEL

Obszar: Kapitał ludzki i społeczny

Poprawa jakości kapitału ludzkiego. Zwiększenie udziału kapitału społecznego (w tym organizacji społeczeństwa obywatelskiego) w rozwoju społeczno-gospodarczym

Udział polskich przedsięwzięć/projektów

w wartości programów zarządzanych przez

126

KE

(2015)

km

Zużycie energii pierwotnej

Stosunek pozyskania energii ogółem do

globalnego zużycia energii

71

89,1

(2014)

%

Mtoe

Obszar: Energia

Zapewnienie powszechnego dostępu do energii, pochodzącej z różnych źródeł

utrzymanie

powyżej

poziomu 60

96,4

16

4,2

304

utrzymanie

powyżej

poziomu 60

.

1186,1

220

Eurostat

Ministerstwo

Energii

GUS/MGMiŻŚ

GUS

GUS

KPK

40

(2023)

200

UTK

KPK

do

wyliczenia

w trakcie

ewaluacji

5–6

Badanie MRPAN

350

(2023)

45

43

(2023)

Krajowe zużycie energii brutto obejmuje pozyskanie, saldo wymiany, bunkier

i zmianę zapasów nośników energii. Pozycja pozyskanie obejmuje wyłącznie

pierwotne nośniki energii, natomiast pozostałe pozycje równania obejmują zarówno

pierwotne, jak i pochodne nośniki energii. Uwzględniane nośniki oraz definicje

pozycji bilansowych są zgodne z metodologią Eurostatu. Zużycie nieenergetyczne

obejmuje takie nośniki jak smary, rozpuszczalniki, asfalty, które z racji swoich

fizycznych właściwości zużywane są nie w celach energetycznych oraz paliwa, które

są wykorzystane jako surowce do wytwarzania produktów nie paliwowych.

Stosunek pozyskania energii ogółem do globalnego zużycia energii

Udział liczby autobusów na alternatywne paliwo w liczbie autobusów służących do

obsługi transportu miejskiego ogółem.

Alternatywne paliwo obejmuje tutaj paliwo gazowe oraz elektryczne.

Długość w kilometrach śródlądowych dróg wodnych zaklasyfikowanych na

podstawie parametrów klasyfikacyjnych do klasy drogi wodnej IV, Va i Vb.

Stosunek liczby przewozów pasażerów komunikacją miejską do liczby ludności

w miastach (wg faktycznego miejsca zamieszkania).

Wskaźnik stanowi syntetyczną miarę jakościową wzajemnej potencjalnej

dostępności czasowej najważniejszych krajowych ośrodków osadniczych oraz

węzłów transportowych (wewnętrznych i granicznych) uwzględniającą wszystkie

podstawowe rodzaje transportu (w proporcji do ich udziału w pracy przewozowej)

oraz ważoną poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego.

Udział masy ładunków transportu intermodalnego do ogólnej masy ładunków

przewożonych transportem kolejowym, wyrażony w %. Transport intermodalny to

przewóz ładunków wykorzystujących więcej niż jeden rodzaj transportu, przy użyciu

tylko jednej jednostki transportowej, np. kontenera, bez przeładunku samego

towaru przy zmianie rodzaju transportu.

Długość torów linii kolejowych w kilometrach pozwalających na ruch pociągów

pasażerskich z prędkością techniczną powyżej 160 km/h. Prędkość techniczna jest

rozumiana jako maksymalna dopuszczalna prędkość, z jaką mogą kursować pociągi

na danym fragmencie linii kolejowej.

Monitor Polski

%

szt.

27

(2014)

166,8

(z metrem)

(2015)

3,6

(2015)

km/h

Średnia prędkość kursowania pociągów

towarowych na sieci linii PLK S.A.

Liczba przewozów pasażerów komunikacją

miejską w przeliczeniu na 1 mieszkańca

obszarów miejskich

Udział autobusów na alternatywne paliwo

w ogólnej liczbie autobusów służących do

obsługi transportu miejskiego

Długość śródlądowych dróg wodnych

o znaczeniu międzynarodowym

90

(2015)

km

Długość linii kolejowych pozwalających na

ruch pociągów pasażerskich z prędkością

techniczną powyżej 160 km/h

4,63

(2015)

35,9 (2015)

%

wskaźnik

syntetyczny

Udział masy ładunków transportu

intermodalnego w ogólnej masie ładunków

przewożonej transportem kolejowym

Wskaźnik Międzygałęziowej dostępności

transportowej (WMDT)

Obszar: Transport

Zwiększenie dostępności transportowej oraz poprawa warunków świadczenia usług związanych z przewozem towarów i pasażerów

11,45

(2014)

%

%

Wskaźnik jakości powietrza = (liczba stref

z przekroczeniami poziomu

dopuszczalnego pyłu PM10/46 stref,

w których dokonuje się pomiaru)•100%

91,3

(2015)

23

(2015)

jako średnia z

lat 2013–2015

300

.

30

15

18

0

18

max. 45

1 000 000

powyżej

6 000

6 000

1 000

powyżej 400

50

400

150

GIOŚ

GIOŚ

Ministerstwo

Energii

Eurostat

Ministerstwo

Energii

Ministerstwo

Energii

Ministerstwo

Energii

Ministerstwo

Energii

Średni poziom substancji w powietrzu wyznaczony na podstawie pomiarów

przeprowadzonych na obszarach tła miejskiego w miastach o liczbie mieszkańców

większej niż 100 tys. i aglomeracjach na terenie całego kraju; sposób obliczania KW

określa rozporządzenie Ministra Środowiska z 13.09.2012 r. w sprawie sposobu

obliczania wskaźników średniego narażenia oraz sposobu oceny dotrzymania pułapu

stężenia ekspozycji (Dz. U. poz. 1029).

Szczegółowy podział na 46 stref określa rozporządzenie MŚ z 2.08.2012 r. w sprawie

stref, w których dokonuje się oceny jakości powietrza. Zgodnie z art. 87 ustawy

z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2016 r. poz. 672,

z późn. zm.) strefę stanowi

1) aglomeracja o liczbie mieszkańców większej niż 250 tysięcy;

2) miasto o liczbie mieszkańców większej niż 100 tysięcy;

3) pozostały obszar województwa, niewchodzący w skład miast o liczbie

mieszkańców większej niż 100 tysięcy oraz aglomeracji.

Poziom dopuszczalny to stężenie substancji, które ma być osiągnięte w określonym

terminie i po tym terminie nie powinno być przekraczane. Jest standardem jakości

powietrza – w tym wypadku w zakresie PM10.

Końcowe zużycie energii brutto oznacza nośniki energii dostarczane do celów

energetycznych przemysłowi, sektorowi transportowemu, gospodarstwom

domowym, sektorowi usługowemu, w tym świadczącemu usługi publiczne,

rolnictwu, leśnictwu i rybołówstwu, łącznie ze zużyciem energii elektrycznej i ciepła

przez przemysł energetyczny na wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła oraz

łącznie ze stratami energii elektrycznej i ciepła podczas przesyłania i dystrybucji.

Wskaźnik związany z Planem Rozwoju Elektromobilności w Polsce.

Wskaźnik przeciętnego systemowego trwania przerwy długiej i bardzo długiej w

przeliczeniu na jednego odbiorcę.

Wskaźnik związany z Planem Rozwoju Elektromobilności w Polsce.

305

Monitor Polski

127

Kontrybucja państw członkowskich w realizacji ogólnounijnego celu OZE będzie przedmiotem dyskusji państw członkowskich w ramach prac nad dyrektywą w tym zakresie. Komisja Europejska zaprezentuje projekt na

przełomie 2016/2017 r.

µg/m

Krajowy wskaźnik średniego narażenia na

pył PM2,5

3

Obszar: Środowisko

Rozwój potencjału środowiska na rzecz obywateli i przedsiębiorców

n/d

n/d

szt.

szt.

n/d

szt.

Liczba punktów wyposażonych w moduły

inteligentnego opomiarowania

n/d

szt.

Liczba punktów szybkiego ładowania

pojazdów elektrycznych

Liczba punktów wolnego ładowania

pojazdów elektrycznych

Liczba obszarów zrównoważonych

energetycznie na poziomie lokalnym

(klastry energii, spółdzielnie energetyczne,

itp.)

Udział energii ze źródeł odnawialnych

127

w końcowym zużyciu energii brutto

243,6

(2015)

min

SAIDI

%

.

100,0

75,0

.

50,0

.

GDOŚ

MŚ

GIOŚ

Wskaźnik wyrażony iloczynem liczby przyjętych dokumentów (planów zadań

ochronnych (PZO) i Planów ochrony) wskazanych w ustawie o ochronie przyrody do

sumy obszarów Natura 2000, wyznaczonych na podstawie dyrektywy Parlamentu

Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony

dzikiego ptactwa i dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie

ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory.

Wskaźnik obliczany jako stosunek wagi zebranych odpadów podzielonych na

wymienione frakcje do ogólnej masy odpadów komunalnych.

Ocenę stanu wód powierzchniowych (rzek, jezior, wód przejściowych

i przybrzeżnych) wykonuje się w odniesieniu do jednolitych części wód, na

podstawie wyników państwowego monitoringu środowiska i prezentuje poprzez

ocenę stanu ekologicznego (w przypadku wód, które powstały w wyniku działalności

człowieka lub których charakter został w znacznym stopniu zmieniony w

następstwie fizycznych przeobrażeń, będących wynikiem działalności człowieka, tzn.

wód sztucznych lub wód silnie zmienionych – poprzez ocenę potencjału

ekologicznego, ocenę stanu chemicznego i stanu fizycznego).

Monitoring jest realizowany zgodnie z sześcioletnim cyklem gospodarowania

wodami, wynikającym z przepisów prawa krajowego, transponujących wymagania

dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października

2000 r. ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej

zwanej Ramową Dyrektywą.

128

CBOS

CBOS

Ministerstwo

Obrony

Narodowej

Ministerstwo

Obrony

Narodowej

306

Na podstawie corocznego sprawozdania sporządzonego przez urzędy marszałkowskie i przekazanego do Ministerstwa Środowiska.

93

92

88

(2015)

%

77

75

66

(2015)

%

3,0

2,5

2,37

(2015)

%

Udział wydatków z budżetu państwa na

badania naukowe i prace rozwojowe

w dziedzinie obronności państwa

w wydatkach budżetu państwa na obronę

narodową ogółem

Odsetek Polaków, którzy oceniają Polskę

jako kraj bezpieczny

Odsetek Polaków, którzy deklarują

poczucie bezpieczeństwa w miejscu

zamieszkania

2,5

2,2

1,95

(2015)

%

Udział wydatków na obronę narodową

w PKB

Odsetek osób, które uważają, że w ich miejscu zamieszkania (dzielnica, osiedle,

wieś) jest bezpiecznie i spokojnie.

Odsetek respondentów, którzy udzielili twierdzącej odpowiedzi na pytanie

"Czy, Pana(i), zdaniem Polska jest krajem, w którym żyje się bezpiecznie?".

Procentowy udział sumy wydatków z budżetu państwa na badania naukowe i prace

rozwojowe w dziedzinie obronności państwa w ogólnej sumie wydatków budżetu

państwa na obronę narodową.

Monitor Polski

Obszar: Bezpieczeństwo narodowe

Poprawa odporności państwa na współczesne zagrożenia i zdolności przeciwdziałania im. Zwiększenie poziomu bezpieczeństwa i porządku publicznego, jako warunek dla rozwoju kraju

128

26,0

(2014)

%

Osiągnięty poziom recyklingu

i przygotowania do ponownego użycia

papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła

z odpadów komunalnych

Procent obszarów Natura 2000

posiadających planistyczne instrumenty

zarządzania

a) 20% stan

dobry, 80%

stan zły;

b) 37% stan

dobry, 63%

stan zły

(2015)

%

Stosunek liczby jednolitych części wód

powierzchniowych o dobrym stanie do

ogólnej liczby jednolitych części wód

monitorowanych w ramach monitoringu

diagnostycznego w ostatnich 6 latach do

wszystkich jcwp monitorowanych

w ramach monitoringu diagnostycznego

w ostatnich 6 latach w danej kategorii wód

3. Synteza Raportu z konsultacji społecznych

1. Cel i podstawy prawne konsultacji społecznych

Celem konsultacji społecznych było stworzenie możliwości, aby każdy obywatel mógł wyrazić opinię

o projekcie Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, jak również zgłosić swoje uwagi, spostrzeżenia

i pomysły do SOR.

Konsultacje społeczne projektu Strategii oficjalnie trwały od 29 lipca do 30 września 2016 r., jednak przy

ostatecznej redakcji tekstu uwzględniano również opinie zgłaszane po tym terminie.

Wśród podstaw prawnych konsultacji publicznych dokumentów należy wskazać przede wszystkim art. 7

ust. 4 ustawy z 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów (Dz. U. z 2012 r. poz. 392, z późn. zm.) oraz art. 38

ustawy z 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2016 r. poz. 543, z późn. zm.), które

zobowiązują rząd i poszczególnych ministrów do współdziałania przy realizacji polityki państwa

z samorządem terytorialnym przedstawicielami środowisk zawodowych i twórczych oraz z organizacjami

społecznymi. Tryb przeprowadzania konsultacji dotyczących projektów rządowych został określony

przepisami regulaminu pracy Rady Ministrów. Wymóg konsultowania projektów strategii rozwoju

z jednostkami samorządu terytorialnego, partnerami społecznymi i gospodarczymi oraz Komisją Wspólną

Rządu i Samorządu Terytorialnego wynika z przepisów ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju.

Obowiązek konsultowania projektów dokumentów wynika również z ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o Radzie

Dialogu Społecznego i innych instytucjach dialogu społecznego (Dz. U. poz. 1240) oraz ustawy z dnia 6 maja

2005 r. o Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz o przedstawicielach Rzeczypospolitej

Polskiej w Komitecie Regionów Unii Europejskiej (Dz. U. poz. 759).

Uwagi, opinie i recenzje zgłaszane podczas konsultacji społecznych pozwoliły na doprecyzowanie zapisów

Strategii w taki sposób, aby jak najszersza część społeczeństwa utożsamiała się z jej zapisami Strategii

i współdziałała przy jej realizacji. Wszyscy obywatele Polski mogą bowiem odnieść konkretne korzyści dzięki

realizacji Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Właśnie dlatego tak ważne jest zrozumienie

i akceptacja przez polskie społeczeństwo kwestii ujętych w tym dokumencie.

2. Przebieg konsultacji społecznych

Konsultacje społeczne były prowadzone w sposób wielowymiarowy – drogą elektroniczną, w postaci

bezpośrednich spotkań i konferencji, zarówno krajowych, regionalnych, jak i powiatowych oraz poprzez

bezpośrednie skierowanie projektu do recenzji i opinii określonych środowisk i grup interesariuszy.

Projekt Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju został udostępniony w dniu 29 lipca 2016 r.

na stronie internetowej Ministerstwa Rozwoju. Zapewniono możliwość zgłaszania uwag poprzez formularz

dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Rozwoju (www.mr.gov.pl) i poprzez skrzynkę mailową

strategiarozwoju@mr.gov.pl.

Ogłoszenie o rozpoczęciu konsultacji społecznych zostało zamieszczone w dniu 10 sierpnia 2016 r. w kilku

ogólnopolskich dziennikach – Rzeczpospolita, Puls Biznesu, Dziennik Gazeta Prawna, Gazeta Polska

codziennie.

W ramach konsultacji społecznych zorganizowano liczne spotkania branżowo-tematyczne, jak również

konferencje adresowane do poszczególnych środowisk, w tym partnerów społeczno-gospodarczych oraz

środowisk samorządowych.

Przeprowadzono 12 konferencji/spotkań konsultacyjnych w różnych regionach Polski poświęconych

poszczególnym tematom społeczno-gospodarczym wskazanym w Strategii. Konferencje konsultacyjne były

transmitowane on-line na stronie MR. Równolegle do tych konferencji w 37 powiatach w każdym

województwie odbywały się spotkania kierownictwa MR i innych resortów promujące Strategię.

Harmonogram wszystkich spotkań został udostępniony na stronie internetowej Ministerstwa Rozwoju.

Pierwsza konferencja inaugurująca formalnie proces konsultacji społecznych odbyła się 31 sierpnia 2016 r.

w Warszawie pn. Uwarunkowania i wyzwania rozwojowe kraju z udziałem Pana Mateusza Morawieckiego,

Wiceprezesa Rady Ministrów, Ministra Rozwoju. Kolejne konferencje w regionach i spotkania w powiatach

trwały przez cały wrzesień. Dodatkowo kierownictwo Ministerstwa prezentowało główne wątki wynikające

ze Strategii w trakcie wielu innych spotkań i wydarzeń (m.in. w trakcie Forum Ekonomicznego w Krynicy

w dniach 6–8 września 2016 r.).

Projekt Strategii został również przekazany do zaopiniowania przez szerokie grono partnerów społecznogospodarczych. Został on również przekazany do recenzji przedstawicieli środowiska naukowego.

3. Uczestnicy konsultacji społecznych

Konsultacje społeczne przeprowadzone były na poziomie krajowym, regionalnym i powiatowym. Dokument

przekazano do opinii, w związku z wymogami ustawowymi, Radzie Dialogu Społecznego, Radzie Działalności

Pożytku Publicznego oraz Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego.

Ponadto adresatami i uczestnikami konferencji i spotkań były następujące grupy

 przedsiębiorcy i pracodawcy;

 organizacje społeczne (w tym społeczno-zawodowe organizacje rolników) i pozarządowe;

 związki zawodowe;

 władze regionalne;

 przedstawiciele środowisk naukowych i akademickich.

4. Wyniki konsultacji społecznych

Szeroki zakres konsultacji, a przede wszystkim liczne spotkania kierownictwa Ministerstwa Rozwoju

z przedstawicielami różnych środowisk, organizacji pozarządowych, organizacji branżowych oraz

samorządowcami, został bardzo dobrze przyjęty i doceniony przez ich uczestników. Spotkania cieszyły się

wysoką frekwencją oraz dużą aktywnością podczas dyskusji.

Ogółem w trakcie konsultacji uwagi zgłosiło ponad 250 instytucji, osób prywatnych i władz samorządowych.

Otrzymano ponad 1800 uwag na prawie 3000 stron.

Uwagi zgłosili m.in.

• członkowie Narodowej Rady Rozwoju przy Prezydencie RP,

• Rada Działalności Pożytku Publicznego,

• członkowie Rady Dialogu Społecznego (m.in. NSZZ „Solidarność”, Konfederacja Lewiatan,

Pracodawcy RP, BCC, OPZZ),

• inne instytucje, do których zwrócono się pisemnie z prośbą o opinię (23 podmioty),

• osoby prywatne w formie listów i e-maili.

W ramach konsultacji KWRiST wpłynęło łącznie ok. 400 uwag m.in. od

• Związku Województw RP,

• Związku Gmin Wiejskich RP,

• Związku Miast Polskich,

• zarządów wszystkich województw.

W ramach Rady Dialogu Społecznego powołano Zespół ds. Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju.

5. Sposób uwzględnienia uwag w Strategii

Podczas konsultacji wskazywano na konieczne zmiany i uzupełnienia we wszystkich obszarach SOR.

Przeprowadzone spotkania wskazały, że istnieje duże zainteresowanie dyskusją na temat nowego modelu

prowadzenia polityki gospodarczej – podstawowych zasad, celów oraz instrumentów ich realizacji. Dużą

uwagę przyciągnęła też koncepcja projektów strategicznych i projektów flagowych.

Większość tematów poruszanych w trakcie spotkań powiatowych dotyczyła problemów lokalnych np.: słabo

rozwiniętego transportu, problemów lokalnych przedsiębiorców w prowadzeniu działalności (bariery

administracyjne, prawne). Pojawiały się uwagi, iż Strategia jest mało przejrzysta i napisana trudnym

językiem oraz o konieczności uzupełnienia jej o streszczenie, skrót.

O ile generalnie wskazywano na dobrą diagnozę i akceptowano kierunek zmian w polityce społecznogospodarczej, zgłoszono wiele kwestii o strategicznym znaczeniu dla rozwoju Polski, które powinny zostać

mocniej zaadresowane w ostatecznej wersji SOR.

Należą do nich

• Szersze i scenariuszowe naszkicowanie kierunków polityki publicznej w odpowiedzi na wyzwania

światowe po roku 2020

W wyniku zgłoszonych uwag dodano rozdział opisujący scenariusze rozwojowe do 2030 r.; zapewniono

większą spójność wewnętrzną Strategii, m.in. między częścią diagnostyczną a działaniami; między

celami, działaniami a zakładanymi efektami i wskaźnikami. Dodano również rozdział o powiązaniach SOR

z krajowymi i międzynarodowymi dokumentami strategicznymi warunkującymi zapisy i realizację SOR

(DSRK, KPZK, Agenda 2030, Strategia Europa 2020, Pakiet energetyczno-klimatyczny, Porozumienie

Paryskie). Dodano Syntezę tłumaczącą przyjęty model rozwojowy oraz główne założenia Strategii.

• Dopracowanie roli i zadań samorządu terytorialnego w realizacji Planu i Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju; sposobu odpowiedzi polityki regionalnej na problemy rozwojowe

obszarów zmarginalizowanych i średnich miast tracących funkcje gospodarcze, metody wyrównywania

dochodów pomiędzy grupami społecznymi i w układzie terytorialnym.

Następstwem zgłaszanych postulatów było podkreślenie roli regionów w realizacji Strategii (zapisy

dodane w zasadach realizacji SOR, w obszarze Rozwój zrównoważony terytorialnie oraz w Systemie

koordynacji i realizacji SOR). Rozszerzono i doprecyzowano zapisy odnoszące się do rozwoju

regionalnego. Wskazano na potrzebę zmian systemu korekcyjno-wyrównawczego w JST (tzw.

„janosikowego”) oraz nowelizacji ustawy o finansach publicznych.

• Odpowiedź polityki publicznej na kwestie demograficzne (systemy emerytalne, migracje, polityka

prorodzinna, kształtowanie pożądanych umiejętności i kwalifikacji itp.).

Uwypuklono kwestie demograficzne w tekście – dodano nową zasadę SOR pn. „rozwój świadomy

demograficznie”, rozszerzono zapisy odnoszące się do demografii – obszar „Spójność społeczna”

i „Kapitał ludzki i społeczny”. Zaproponowano szczegółowe rozwiązania dot. aktywnej polityki

prorodzinnej, poprawy dostępności do usług, opieki nad osobami starszymi oraz polityki rynku pracy,

edukacji czy szkolnictwa wyższego.

• Precyzyjne określenie źródeł finansowania Strategii

Rozdział został uzupełniony o strukturę zadaniową wydatków (wg zakresu interwencji), wzmocniona

została kwestia generowania środków na rozwój po 2020 r., źródła finansowania zostały uzupełnione

o leasing, oszacowano skalę zaangażowania sektora prywatnego.

• Rozwijanie zasobów ludzkich, w tym w szczególności reforma szkolnictwa zawodowego

W SOR uszczegółowiono zapisy odnoszące się do planowanych przez rząd reform, w tym w zakresie

szkolnictwa wyższego i edukacji.

• Ogólnikowa polityka zdrowotna

Obszar odnoszący się do instytucji uzupełniono o kwestie związane z reformą ochrony zdrowia – zmiany

systemowe, instytucjonalne, finansowe i organizacyjne. W części dotyczącej kapitału ludzkiego wskazano

zakres interwencji poprawiający efektywność w tym obszarze. Konkretne propozycje będą rozwijane

w ramach wskazanych w SOR projektów strategicznych.

• Kwestie instytucjonalne – potrzeba szerszego spojrzenia na reformy dotyczące systemu stanowienia

prawa, funkcjonowania instytucji i administracji

Uzupełniono zapisy Strategii w obszarze odnoszącym się do instytucji, wskazując na potrzebę

przeprowadzenia oceny efektywności funkcjonowania instytucji publicznych, stanowiącej podstawę do

zmian sposobu ich funkcjonowania i finansowania.

• System wdrażania Strategii – monitorowanie projektów strategicznych i flagowych

W związku z wieloma uwagami dotyczącymi projektów, przeprowadzono ocenę projektów

strategicznych i flagowych pod kątem ich wpływu na cele SOR (wskaźniki), w oparciu o nią dokonana

została selekcja projektów, ich ograniczenie, pogrupowanie i bardziej precyzyjny opis – dodano załącznik

do SOR w postaci listy projektów, która wskazuje okres realizacji oraz podmiot odpowiedzialny za każdy

projekt. System realizacji został przebudowany oraz identyfikuje główne źródła finansowania

przedsięwzięć przewidzianych do realizacji w sposób całościowy (m.in. wskazano pożądane zmiany

w strukturze wydatków).

• Kwestie operacjonalizacji koncepcji wspierania wybranych sektorów/branż, w tym współpracy ze

środowiskiem przedsiębiorców przy proponowaniu konkretnych instrumentów wsparcia.

Zapisy odnoszące się do sektorów strategicznych czy też Krajowych Inteligentnych Specjalizacji zostały

bardziej precyzyjnie opisane. Wskazano również kryteria wyboru sektorów strategicznych oraz kryteria

wyłaniania tzw. programów pierwszej prędkości. Określono możliwy zakres wsparcia.

• System wsparcia innowacji

W wyniku zgłaszanych uwag przedstawiony został zarys modelu Narodowego Ekosystemu Innowacji

oraz zilustrowane relacje pomiędzy sektorami strategicznymi, KIS-ami, technologiami i projektami

flagowymi.

• Model polityki energetycznej

Rozwinięte zostały zapisy dot. energii – dodano wyzwania warunkujące kierunki rozwoju polityki

energetycznej Polski, uzupełniono zapisy dotyczące nowego modelu polityki energetycznej kraju,

uzupełniono zapisy odnoszące się do roli OZE, konieczności modernizacji sektora ciepłowniczego, reform

sektora górnictwa węgla kamiennego.

• Infrastruktura transportowa

W części transportowej SOR wzmocniono zapisy dotyczące uzupełnienia luk w sieci połączeń drogowych

(autostrady i drogi ekspresowe), kolejowych oraz śródlądowych o odpowiedniej jakości w relacjach

europejskich, w tym TEN-T, rozwoju transportu intermodalnego i inteligentnych sieci transportowych.

Podkreślono konieczność przechodzenia na transport niskoemisyjny.

Jednocześnie uporządkowano i ograniczono wskaźniki realizacji celów SOR, zaktualizowano ich wartości

bazowe i docelowe, dodano definicje wskaźników.

Należy mieć na uwadze, że SOR jest dokumentem strategicznym, obejmującym wszystkie najważniejsze

płaszczyzny funkcjonowania państwa. Strategia zawiera kierunki interwencji państwa i ogólne działania.

Proponowane w konsultacjach rozwiązania szczegółowe znajdą odzwierciedlenie w dokumentach

wdrażających Strategię.

4. Podsumowanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko

projektu Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju

Uzasadnienie, cel i sposób realizacji

Zgodnie z ustawą z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie,

udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz ocenach oddziaływania na środowisko, dalej w tekście

jako „ustawa ocenowa”, projekt SOR został poddany strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko.

Ustawa określa wymagania dotyczące przeprowadzenia strategicznej oceny oddziaływania na środowisko

(SOOŚ), w tym treść Prognozy oddziaływania na środowisko, sporządzanej do dokumentu ocenianego.

Obowiązujące polskie przepisy prawne w ww. zakresie pozostają w pełnej zgodności z postanowieniami

dyrektywy 2001/42/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 czerwca 2001 r. w sprawie oceny

wpływu niektórych planów i programów na środowisko (Dz. Urz. WE L 197 z 21.07.2001, str. 30; Dz. Urz. UE

Polskie wydanie specjalne, rozdział 15, tom 6, str. 157) – tzw. Dyrektywa SEA (Strategic Environmental

Assessment). Zgodnie z art. 3 ust. 1 przedmiotowej dyrektywy – postępowanie w sprawie OOŚ będzie

przeprowadzane dla opracowań, których uchwalenie bądź przyjęcie może mieć znaczące skutki dla

środowiska.

Przedmiotem oceny był projekt SOR w wersji z 29 lipca 2016 r. Przygotowanie prognozy oddziaływania na

środowisko SOR (dalej jako Prognoza) zostało powierzone niezależnemu wykonawcy (Ekovert Łukasz

Szkudlarek) wyłonionemu w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego.

W toku procesu oceny strategicznej opinie i uzgodnienia Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (GDOŚ)

oraz Głównego Inspektora Sanitarnego (GIS) brane były pod uwagę dwukrotnie podczas prowadzonej

procedury strategicznej oceny oddziaływania na środowisko: podczas uzgadniania zakresu Prognozy oraz na

etapie konsultacji społecznych przygotowanego projektu Prognozy.

Procedura oceny oddziaływania na środowisko obejmuje opracowanie prognozy oddziaływania na

środowisko projektu Strategii i poddanie konsultacjom społecznym projektu SOR wraz z opracowaną do

SOR Prognozą. Równoległy proces konsultacji społecznych obu dokumentów trwał od 13 września 2016 r.

(projekt SOR poddany był konsultacjom społecznym w okresie od 29 lipca 2016 r.) do 3 października 2016 r.

W czasie konsultacji społecznych oba dokumenty były dostępne na stronach internetowych Ministerstwa

Rozwoju, a zbieranie uwag prowadzono na wspólnym formularzu. Intencjonalnie sprzyjało to powstawaniu

ocen dokumentu głównego uwzględniających treść Prognozy. W trakcie konsultacji społecznych wpłynęły

uwagi organizacji pozarządowych (WWF i Koalicji Klimatycznej), przy czym uwagi Koalicji Klimatycznej

koncentrowały się wyłącznie na zapisach SOR. Zarejestrowano także nieliczne uwagi osób fizycznych do

projektu SOR, w których wykorzystano tezy projektu Prognozy.

Ocenę przeprowadzono według metody odpowiadającej poziomowi ogólności zapisów Strategii na rzecz

Odpowiedzialnego Rozwoju. SOR nie definiuje technologicznie wskazanych projektów strategicznych, nie

zawiera wskazań lokalizujących jakiekolwiek inwestycje, co nie daje podstaw do szczegółowych ocen

wpływu na środowisko, w tym na obszary Natura 2000. SOR przede wszystkim wyznacza ramy i kierunki

rozwoju różnych procesów w sferze gospodarczej, społecznej, instytucjonalnej, prawnej i środowiskowej.

Z tych przyczyn wykonawca oceny odziaływania na środowisko posłużył się metodą nieczęsto stosowaną

w polskiej praktyce oceniania dokumentów o charakterze strategii, opartą o doświadczenia brytyjskie.

Najważniejszą rolę w tym modelu odgrywa identyfikacja celów samego dokumentu, skutków ich realizacji

i ocena należytego ujęcia kwestii środowiskowych i zrównoważonego rozwoju. Procedura ta kładzie większy

nacisk na proces decyzyjny będący efektem wdrożenia ocenianego dokumentu i jako taka była zgodna

z określonym przez MR celem przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko projektu SOR: zbadanie

oraz ocena stopnia i sposobu uwzględnienia aspektów środowiskowych w projekcie SOR, a także analiza

potencjalnych i rzeczywistych skutków środowiskowych realizacji ocenianej Strategii, w tym

proponowanego procesu decyzyjnego. Oceniono także zgodność zapisów SOR z obowiązującymi

dokumentami w dziedzinie środowiska i zrównoważonego rozwoju. Zaproponowano rozwiązania, które

pomogą wyeliminować lub ograniczyć stwierdzone w tym kontekście braki i słabości dokumentu.

Analiza SOR przeprowadzona została w oparciu o wybrane w pierwszym etapie prac kryteria badawcze

dotyczące zgodności zapisów celu głównego i celów szczegółowych SOR z zasadą zrównoważonego rozwoju

w ujęciu 3 wymiarów: środowiskowego, społecznego oraz gospodarczego. Badano także odniesienie do

zasad kompleksowości i przezorności w ochronie środowiska, uwzględnienie podstawowych problemów

ochrony środowiska, zaproponowanych w SOR ram prawnych i instytucjonalnych oraz systemu ewaluacji

i monitoringu skutków realizacji zamierzeń SOR.

W toku analizy całości dokumentu stwierdzono, że na poziomie celu głównego Strategia nie identyfikuje

jako szczególnego obszaru strategicznego kwestii środowiskowych i kapitału naturalnego. Diagnozę braku

uwzględnienia kapitału środowiskowego jako podstawy rozwoju kraju, co stanowi odstępstwo od

propozycji europejskich w tym zakresie, oparto o analizę tekstu i schematu 2. Cel główny, cele szczegółowe

oraz obszary koncentracji działań Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Natomiast przeprowadzone

analizy celów szczegółowych prowadziły do konkluzji, że poziom integracji ochrony środowiska jest

wystarczający i wymaga niewielkich korekt. Dla fragmentów wymagających uwagi i modyfikacji

zarekomendowano rozwiązania, pozwalające na osiągnięcie pełnej zgodności zapisów Strategii z zasadami

rozwoju zrównoważonego. Ostatecznie stwierdzono, że w Strategii docenia się znaczenie ochrony

środowiska w rozwoju kraju, a zrównoważony rozwój traktuje jako drogę do osiągnięcia celów

rozwojowych.

Opracowując Prognozę oparto się na tezie, że rozwój jest nierozerwalnie związany z przetwarzaniem

zarówno informacji, jak i zasobów materialnych środowiska oraz kumulacją oddziaływań

antropogenicznych, jednak odpowiedzialność za stan środowiska oznacza rozważne i oszczędne

wykorzystanie zasobów, tworzenie warunków do odtwarzania zasobów odnawialnych i asymilacji

oddziaływań antropogennych, z uwzględnieniem efektywności ekonomicznej prowadzonych działań

i wpływu podejmowanych decyzji na jakość życia i zdrowie ludzi. To podejście zostało również

zaakcentowane w finalnym tekście SOR, łącznie z opisem celu głównego.

Analizę celów szczegółowych i obszarów wpływających na osiągnięcie celów Strategii przeprowadzono na

podstawie kryteriów badawczych odnoszących się do elementów określonych w artykule 51 pkt 2 ustawy

ocenowej, tj. różnorodności biologicznej, ludzi, wody, powietrza, powierzchni ziemi, krajobrazu, zabytków

i dóbr materialnych, klimatu i zasobów naturalnych. Oceniono poszczególne kierunki interwencji w ramach

danego celu lub obszaru i podsumowano zidentyfikowane oddziaływania, oceniając ich wpływ negatywny

lub pozytywny w skali trzypunktowej oraz wyróżniając obszary pozbawione istotnego wpływu. Dla

oddziaływań negatywnych zaproponowano możliwe do wprowadzenia zmiany, docelowo mogące

wzmocnić pozytywne efekty środowiskowe celu. Propozycje te znalazły w większości odzwierciedlenie –

niekoniecznie literalne – w wersji tekstu SOR po konsultacjach. W procesie oceny oddziaływania na

środowisko nie zidentyfikowano żadnego celu SOR, który oddziaływałby wyłącznie negatywnie na

poszczególne komponenty środowiska i jakość życia ludzi. Wskazano jednak zagrożenia w zakresie

oddziaływań sumarycznych na niektóre elementy środowiska, takie jak różnorodność biologiczna, wody,

powierzchnia ziemi i krajobraz – związane z procesem inwestycyjnym, w tym dotyczącym odtworzenia (lub

zbudowania od podstaw – jak Kanał Śląski, Przekop Mierzei Wiślanej czy połączenie Odra – Dunaj)

śródlądowych dróg wodnych w wyższych klasach międzynarodowych i zwiększenia roli śródlądowego

transportu wodnego. Decyzje uszczegóławiające w stosunku do tych inwestycji będą podejmowane na

podstawie kolejnych analiz, w tym obejmujących wpływ na środowisko i jego elementy. Oddziaływania

takie są wskazaniem do prowadzenia ocen oddziaływania na środowisko późniejszych strategii, programów

i projektów realizacyjnych inwestycji.

Sposób uwzględnienia wyników oceny

W wersji SOR, opracowanej po konsultacjach społecznych, uzupełniono tekst Strategii, podkreślając

uwzględnienie dbałości o środowisko w rozwoju społeczno-gospodarczym, zgodnie z zasadami

zrównoważonego rozwoju (sustainable development) oraz aspekty związane z wyzwaniami polityki

klimatycznej, ujęciem roli zasobów środowiska w rozwoju społeczno-gospodarczym i zapewnienia

odpowiedniego stopnia ochrony zasobów i ich jakości.

Poziom ogólności SOR nie pozwala na ocenę stopnia oddziaływania na środowisko, w tym na obszary

Natura 2000 ujętych działań lub projektów strategicznych wiążących się z realizacją inwestycji

podlegających przepisom ustawy ocenowej, nawet jeżeli są związane z programami, dla których już

sporządzono strategiczne oceny odziaływania na środowisko, w tym na obszary Natury 2000. Dotyczy to

przede wszystkim inwestycji takich jak – przykładowo – budowa sieci autostrad i dróg ekspresowych,

Kaskada Dolnej Wisły, podniesienie kategorii dróg wodnych prowadzących głównymi rzekami Polski

(M.P. z 2016 r. poz. 711), twarde inwestycje przeciwpowodziowe wynikające z odpowiednich PZRP.

Podstawową lokalizację tych inwestycji określają warunki fizjograficzne Polski – przebiegi dróg wodnych

określa się zgodnie z biegiem rzeki, której dotyczą, lub rzek, które łączą. Podobnie złoże kopaliny może być

eksploatowane jedynie w przestrzeni geograficznej, w której jest położone. Inwestycje te są oparte przede

wszystkim na działaniach lub projektach strategicznych wskazanych w obszarach wspierających realizację

SOR: Transport, Energia oraz Środowisko, jak również mogą wynikać z realizacji Celu szczegółowego I –

Trwały wzrost gospodarczy oparty coraz silniej o wiedzę, dane i doskonałość organizacyjną. Decyzje

prowadzące do realizacji takich inwestycji mają jednak charakter kaskadowy i podejmowane są w wyniku

szczegółowych analiz wielokryterialnych. W stosunku do części z tych inwestycji będą prowadzone analizy

w zakresie artykułu 34 ustawy o ochronie przyrody, dotyczące spełnienia wymogów nadrzędnego interesu

publicznego i braku rozwiązań alternatywnych oraz negatywnych oddziaływań na cele ochrony obszarów

Natura 2000. Niektóre inwestycje i projekty dodatkowo będą podlegać przepisom o postępowaniu

w sprawie transgranicznego oddziaływania na środowisko.

Podstawowe braki i rekomendowane uzupełnienia wskazane przez autorów Prognozy zostały uwzględnione

w następujący sposób



skorygowano treści przekazywane na poziomie opisu celu głównego, uwypuklając horyzontalny

charakter zagadnień wskazanych w obszarach wpływających na osiągnięcie celów Strategii, ze

szczególnym uwzględnieniem kwestii środowiskowych;



wprowadzono odrębny rozdział odnoszący się do relacji między SOR a krajowymi

i międzynarodowymi dokumentami strategicznymi, ujmując w nim między innymi Agendę 2030 na

rzecz zrównoważonego rozwoju, Pakiet energetyczno-klimatyczny, Porozumienie Paryskie

i sprecyzowano relacje między SOR a dotychczasowymi strategiami rozwoju opracowanymi na

poziomie kraju;



poprawiono relacje wewnętrzne dokumentu i inaczej zaadresowano kwestie związane z zakresem

zagadnień dotyczących zrównoważonego rozwoju w sferze decyzji ekonomicznych i jakości życia

oraz wpływu megatrendów globalnych odnoszących się do zarządzania kapitałem naturalnym,

odmaterializowania produkcji i kwestii klimatycznych;



zmodyfikowano liczbę wskaźników monitorujących realizację Strategii, usuwając m.in. wskaźnik

odnoszący się do wykorzystania biomasy leśnej i drewna energetycznego w lokalnej produkcji

energii odnawialnej oraz część wskaźników, dla których z różnych przyczyn nie można określić

poziomu wykonania w 2030 r.;



uwypuklone zostały szanse rozwoju związane z pokonywaniem barier związanych ze złym stanem

niektórych zasobów środowiska oraz procesem przeciwdziałania globalnym zmianom

klimatycznym;



zmodyfikowano opisy wszystkich 5 obszarów wpływających na osiągnięcie celów Strategii, przy

czym obszar Energia został całkowicie przebudowany. Zmieniono także nazwę obszaru Środowisko,

na bezprzymiotnikową, uznając argumenty odnoszące się do stopnia przekształcenia elementów

środowiska przyrodniczego i relacji w obrębie systemu prawa;



wprowadzono w obszarze Transport działanie „sporządzenie strategicznych ocen oddziaływania na

środowisko dla planów rozwoju śródlądowych dróg wodnych w Polsce na lata 2016–2020

z perspektywą do roku 2030 i inwestycji realizowanych w oparciu o te plany”;



uaktualniono opisy projektów ostatecznie uwzględnionych w SOR.

Powyższe zmiany miały istotne znaczenie także w odniesieniu do poprawy ujęcia horyzontalnych kwestii

środowiskowych w dokumencie – w tym w podejściu do określenia zasobów naturalnych, stanowiących

bazę procesów rozwojowych.

Sposób uwzględnienia uwag Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska i Głównego Inspektora Sanitarnego

W ramach uzgadniania zakresu Prognozy Główny Inspektor Sanitarny w piśmie do Ministra Rozwoju z dnia

5 lipca 2016 r. (GIS-HŚ-NS-4311-63-EN/16) wskazał na konieczność uwzględnienia w procesie oddziaływania

na jakość życia i zdrowie ludzi. Uzgodnienia z GDOŚ (pismo znak DOOŚsoos411.2016.EP z dnia 27 czerwca

2016 r. oraz znak DOOŚsoos411.2.2016.EP z dnia 28 lipca 2016 r.) uwzględniały stopień ogólności zapisów

Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju i korespondowały bezpośrednio z zapisami art. 49, art. 51

i art. 52 ustawy ocenowej. Powyższe uwagi znalazły odzwierciedlenie w zakresie i treści przygotowanej

Prognozy.

Na etapie konsultacji społecznych projektu Strategii i sporządzonej do niej Prognozy GIS wniósł jedynie

uwagi redakcyjne. GDOŚ w piśmie z dnia 30 września 2016 r. (DOOŚsoos410.21.2016.EP) zgłosił uwagi do

projektu SOR i Prognozy, z których część stanowi wzmocnienie zapisów Prognozy. Większość uwag GDOŚ

została uwzględniona w obu dokumentach, jednak z zastrzeżeniem, że ostateczne brzmienie niektórych

zapisów – np. dotyczących energetyki jądrowej – wynika z decyzji podejmowanych przez Radę Ministrów

w trakcie procedowania Strategii. Uwagi mające znaczenie dla treści SOR i Prognozy dotyczyły m.in.

W odniesieniu do SOR

•

•

•

•

•

•

konieczności uzupełnienia dokumentu o odniesienia do zasady zrównoważonego rozwoju – realizacja

tej zasady powinna być wkomponowana w opis celów i proponowanych interwencji;

przewidywanej konieczności przeprowadzenia strategicznych ocen oddziaływania na środowisko

projektów strategicznych i wskazanych w SOR działań, skutkujących realizacją produktów silnie

oddziaływujących na środowisko – po ustaleniu treści przewidywanych dokumentów o charakterze

strategicznym lub opracowaniu założeń projektów inwestycyjnych, których dotyczą przepisy ochrony

środowiska w zakresie oddziaływania inwestycji na środowisko (w pierwszym rzędzie kwestie te dotyczą

projektów obarczonych ryzykiem znaczących oddziaływań na obszary, siedliska i gatunki chronione

wskazane w obszarze transportu, i szeroko rozumianej gospodarki wodnej: rozwoju sektora żeglugi

śródlądowej, budowy drogi wodnej łączącej Zalew Wiślany z Zatoką Gdańską, katalogu inwestycji

twardych zmniejszających ryzyko powodzi oraz Programu Woda Dla Rolnictwa);

pełnego ujęcia funkcji lasów, ze zwróceniem uwagi na ich rolę w zachowaniu zasobów różnorodności

biologicznej oraz rozbudowania diagnozy kapitału różnorodności biologicznej;

uzupełnienia zapisów dotyczących stanu ilościowego wód, ze wskazaniem na rolę retencji w zlewniach

lokalnych i zagospodarowanie wód opadowych;

sposobu ujęcia energetyki jądrowej w tekście SOR;

zmiany nazwy obszaru Środowisko Naturalne na Środowisko – ze względu na spójność z aktami prawa.

W odniesieniu do tekstu Prognozy

•

•

oceny propozycji zmian dotyczących procedur ocen oddziaływania na środowisko (tak w zapisach

interwencji SOR, jak i odnośnej części Prognozy) – wskazano na zmiany wprowadzone do ustawy

ocenowej, wchodzące w życie z dniem 1 stycznia 2017 r., częściowo konsumujące zgłoszone postulaty;

lepszego ujęcia zapisów Prognozy w zakresie braku uzasadnienia dla poddania projektu SOR ocenie

oddziaływania transgranicznego.

Sposób uwzględnienia uwag z procesu konsultacji społecznych

Odnosząc się do uwag nadesłanych przez WWF Polska, należy zauważyć następujące kwestie, które

wspierały rekomendacje Prognozy

•

•

•

udział energii ze źródeł odnawialnych w miksie energetycznym oraz rozwój stabilnych źródeł energetyki

odnawialnej w oparciu o różne formy wykorzystania biomasy dostępnej lokalnie;

lepsze związanie treści SOR z szansami rozwoju dotyczącymi polityki klimatycznej gospodarki o obiegu

zamkniętym i gospodarki niskoemisyjnej;

oceny oddziaływania SOR na różnorodność biologiczną, w tym priorytet zachowania korytarzy

ekologicznych, roli rolnictwa i leśnictwa w utrzymaniu wysokiego poziomu różnorodności biologicznej

i krajobrazowej;

•

•

•

– 316 –

Poz. 260

zwiększenie walorów informacyjnych diagnozy zasobów wodnych i różnorodności biologicznej (na

wszystkich trzech poziomach), także przez wskazanie zielonej infrastruktury terenów otwartych

i wyjaśnienie pojęcia zielonej i błękitnej infrastruktury oraz podkreślenie ekologizacji działań

zwiększających retencje lokalnych zlewni i konieczność reakcji na zwiększającą się susze glebową;

wskazanie ryzyk związanych z realizacją inwestycji umożliwiających rozwój żeglugi na Wiśle, Odrze,

Bugu, Warcie i Narwi, wykonania Przekopu Mierzei Wiślanej, a także w odniesieniu do niskiej jakości

wód powierzchniowych;

polityka surowcowa w kontekście bezpieczeństwa surowcowego i międzypokoleniowego dostępu do

zasobów geologicznych.

Problemy poruszone w zgłoszonych uwagach znalazły zastosowanie w redakcji tekstu SOR, niemniej sam

sposób ich uwzględnienia wynika z ramowego i bardzo syntetycznego charakteru Strategii. Postulaty

wynikające z uwag zostaną również uwzględnione w trakcie opracowywania projektów strategicznych,

których lista stanowi Aneks nr 1 do SOR.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------