Uchwała nr 198 Rady Ministrów z dnia 20 października 2015 r. w sprawie przyjęcia Krajowej Polityki Miejskiej

§ 1. Przyjmuje się Krajową Politykę Miejską do 2023 r., zwaną dalej „Krajową Polityką Miejską 2023”, stanowiącą

§ 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

1)

Prezes Rady Ministrów: E. Kopacz

Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2015 r. poz. 349, 1240, 1358 i 1890.

v.p

l

Załącznik do uchwały nr 198 Rady Ministrów

z dnia 20 października 2015 r. (poz. 1235)

.go

Załącznik

do uchwały nr 198

Rady Ministrów

z dnia 20 października 2015 r.

ww

w.

rcl

Krajowa Polityka Miejska 2023

Warszawa, październik 2015 r.

Spis treści

v.p

l

Monitor Polski

w.

rcl

.go

Wprowadzenie

Krajowa Polityka Miejska – definicja, założenia

Polityka rozwoju ukierunkowana terytorialnie

Krajowa Polityka Miejska – dokumenty diagnostyczne

1.

Polskie miasta – wizja

2.

Zasady prowadzenia polityki miejskiej

3. Cele polityki miejskiej

Cel strategiczny polityki miejskiej

Cele szczegółowe polityki miejskiej

4. Wątki tematyczne Krajowej Polityki Miejskiej

Jakość życia

4.1.

Kształtowanie przestrzeni

4.2.

Partycypacja publiczna

4.3.

Transport i mobilność miejska

4.4.

Niskoemisyjność i efektywność energetyczna

4.5.

Rewitalizacja

4.6.

Polityka inwestycyjna

4.7.

Rozwój gospodarczy

4.8.

Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu

4.9.

Demografia

4.10. Zarządzanie obszarami miejskimi

5.

System wdrażania Krajowej Polityki Miejskiej

6.

Monitorowanie realizacji polityki miejskiej

5

10

11

12

12

13

13

13

17

17

19

32

40

55

64

74

82

90

96

103

113

116

ww

Załączniki

1. Powiązanie celów szczegółowych polityki miejskiej z celami strategii zintegrowanych

2. Podsumowanie konsultacji publicznych

3. Projekty pilotażowe

4. Ubieganie się przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej o przyznanie prawa do zorganizowania

Międzynarodowej Wystawy EXPO w roku 2022

.go

v.p

l

Monitor Polski

Dlaczego potrzebujemy Krajowej Polityki Miejskiej?

w.

rcl

Mieszkańcy miast stanowią około 60% ludności Polski. Biorąc pod uwagę także mieszkańców pozostałych terenów

podlegających urbanizacji położonych w ich bliskim sąsiedztwie i pozostających z nimi w silnych związkach

funkcjonalnych, można mówić o około trzech czwartych ludności kraju, których bezpośrednio i na co dzień dotykają

kwestie miejskie.

Miasta są miejscem koncentracji nauki, usług publicznych i biznesu oraz kreowania rozwoju gospodarczego. Są

węzłami sieci firm, pracowników, wiedzy i umiejętności, co przyczynia się do większej produktywności i dynamiki

wzrostu tych obszarów. Miasto, nawet to najmniejsze, stanowi również zjawisko kulturowe i nośnik cywilizacji.

Szeroko pojęte zasoby dziedzictwa kulturowego, ich zachowanie i ochrona mają kluczowe znaczenie dla

kulturowej identyfikacji i poczucia tożsamości mieszkańców, a także dla sfery gospodarki i edukacji. Przy

właściwie prowadzonej polityce rozwoju na wszystkich poziomach, zarówno mniejsze, jak i większe miasta mogą i

powinny rozwijać się jako motory rozwoju odpowiednio w skali lokalnej lub szerzej – w skali regionalnej, krajowej i

europejskiej.

ww

Z drugiej strony obszary miejskie to miejsca, w których skupia się wiele problemów społecznych, gospodarczych i

przestrzennych. Dysproporcje społeczne wewnątrz miast są często większe niż pomiędzy regionami. Problemy

dotyczą także degradacji tkanki miejskiej, chaotycznego rozpraszania zabudowy, segregacji ekonomicznej i

społecznej, braku świadomości kulturowej oraz poczucia tożsamości i współodpowiedzialności mieszkańców,

ubóstwa, stanu środowiska, zatłoczenia ulic i wielu innych aspektów. Dla zapewnienia zrównoważonego rozwoju

obszarów miejskich i podniesienia w nich jakości życia należy te kwestie traktować priorytetowo oraz rozwiązywać

w sposób kompleksowy i zintegrowany.

Krajowa Polityka Miejska – definicja, założenia

Definicja

v.p

l

Wprowadzenie

Zgodnie z ustawą z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju Krajowa Polityka Miejska

(KPM) jest dokumentem określającym planowane działania administracji rządowej dotyczące polityki

miejskiej, uwzględniającym cele i kierunki określone w średniookresowej strategii rozwoju kraju oraz krajowej

strategii rozwoju regionalnego (art. 21b).

Podstawy

.go

Służy ona celowemu, ukierunkowanemu terytorialnie działaniu państwa na rzecz zrównoważonego rozwoju

miast i ich obszarów funkcjonalnych oraz wykorzystaniu ich potencjałów w procesach rozwoju kraju.

Krajowej Polityce Miejskiej przyświeca kilka istotnych założeń mających wpływ na kształt tego

dokumentu i na sposób jego wdrażania. Zgodnie z nimi Krajowa Polityka Miejska

Adresowana jest do wszystkich polskich miast (niezależnie od ich wielkości czy położenia) oraz

ich obszarów funkcjonalnych, przy czym ze szczególną uwagą podchodzi do problematyki

rozwoju małych i średnich miast.



Podkreśla konieczność indywidualnego dobrania instrumentów rozwoju do własnej ścieżki

rozwoju przez każde z miast, nie przyporządkowując danych zagadnień i rozwiązań tylko

miastom określonego typu.

w.

rcl



Respektuje obowiązujący ustrój Polski, którego niezbywalnym elementem jest samodzielność

samorządu terytorialnego.



Odnosi się bezpośrednio do horyzontu czasowego 2023 roku, choć kwestie w niej poruszane i

wytyczone kierunki rozwoju będą aktualne także w dłuższym okresie.



Wskazuje pożądane przez rząd kierunki rozwoju miast oraz ich obszarów funkcjonalnych.



Koncentruje się na tych zagadnieniach, których wspólne rozpatrywanie przez pryzmat

całościowych działań na rzecz miast ma priorytetowe znaczenie. Dokument, identyfikując

obszary komplementarne, wskazuje zintegrowane podejście jako klucz do lepszego

funkcjonowania i rozwoju miast.



Nawiązuje wprost do sformułowanych już strategicznych dokumentów rządowych.

Przekładając dokumenty wyższego rzędu na poziom operacyjny, nie powtarza ich zapisów, ale

wskazuje istniejące powiązania jako bazę do zintegrowanych działań oraz uszczegółowienie

określonych treści tam, gdzie specyfika miast tego wymaga.

ww





Proponuje i postuluje szeroką paletę różnorodnych rozwiązań, narzędzi i instrumentów, które

w sposób elastyczny mogą być wykorzystane przez miasta różnej wielkości i położenia. Ma za

zadanie wskazać, gdzie i jak możliwe jest zwiększenie efektywności działań podmiotów

publicznych, a pośrednio także prywatnych i społecznych, tak, aby sprawniej osiągać cele

polityki miejskiej.



Stanowi – na potrzeby relacji między administracją rządową a samorządem terytorialnym –

płaszczyznę odniesienia dla jednolitego rozumienia wyzwań i pożądanych kierunków działania

w zakresie rozwoju miast oraz warunki integracji i koordynacji różnych polityk publicznych.

Zapowiada rozwiązania, które mają służyć wsparciu miast poprzez między innymi centra

wiedzy inicjujące i prowadzące projekty pilotażowe, promujące i upowszechniające dobre

praktyki, wzorcowe dokumenty czy schematy postępowania. Tak zbudowana baza wiedzy jest

szczególnie kierowana do miast mniejszych, w naturalny sposób wymagających większego

wsparcia z poziomu centralnego.

Miasta i ich obszary funkcjonalne

v.p

l



– 6 –

Polityka miejska jest adresowana do wszystkich polskich miast i ich obszarów funkcjonalnych. Jest

wyrazem zintegrowanego podejścia terytorialnego i jego uzupełnieniem w wymiarze miejskim.

Zintegrowane podejście terytorialne jest odpowiedzią na coraz wyraźniej obserwowaną potrzebę

postrzegania terytoriów i planowania ich rozwoju przez pryzmat ich obszarów funkcjonalnych, a nie

granic administracyjnych.

.go

Zgodnie z Koncepcją Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, miejski obszar funkcjonalny jest

układem osadniczym ciągłym przestrzennie, złożonym z odrębnych administracyjnie jednostek.

Obejmuje zwarty obszar miejski oraz powiązaną z nim funkcjonalnie strefę zurbanizowaną.

Administracyjnie obszary te mogą obejmować gminy miejskie, wiejskie i miejsko-wiejskie.

Należy podkreślić, że fakt adresowania polityki miejskiej nie tylko do samych miast, ale i ich obszarów

funkcjonalnych wynika z dostrzeżenia siły powiązań pomiędzy nimi, a nie z dążenia do intensyfikacji

urbanizacji na całych tych obszarach. Wręcz przeciwnie, cele i treść dokumentu traktują o konieczności

kształtowania miasta zwartego i przeciwdziałania żywiołowej suburbanizacji.

w.

rcl

Podmioty i adresaci

Pierwszoplanowym i kluczowym podmiotem i adresatem niniejszego dokumentu są mieszkańcy miast

i ich obszarów funkcjonalnych. Patrząc jednak formalnie, podmiotami Krajowej Polityki Miejskiej są

instytucje rządowe i jednostki samorządu terytorialnego (JST). Dodatkowo dokument adresowany

jest do podmiotów ze sfery pozarządowej, biznesu, nauki oraz organizacji zrzeszających

mieszkańców, przedsiębiorców lub JST.

Krajowa Polityka Miejska przyczynia się do zwiększenia efektywności działań wszystkich tych

podmiotów oraz proponuje rozwiązania służące zapewnieniu kompleksowości ich działań. W

szczególny sposób Krajowa Polityka Miejska definiuje zasady zapewnienia kompleksowości działań

podmiotów publicznych tak, aby działania podejmowane w ramach zakresu zadań jednych

podmiotów nie powodowały negatywnego wpływu na inne sfery. Tylko realnie kompleksowe i

komplementarne podejście pozwoli na realizację interesu publicznego w sposób optymalny i

całościowy.

ww

Małe i średnie miasta są szczególnym adresatem Krajowej Polityki Miejskiej, ponieważ mają one

zwykle wyższą niż duże ośrodki barierę wejścia w nowoczesne działania rozwojowe, która wynika z

możliwości finansowych, potencjału instytucjonalnego itd. Dodatkowo, małe i średnie miasta są

bardziej narażone na negatywne skutki kryzysu gospodarczego, zmian demograficznych i innych

niekorzystnych zjawisk. Dlatego też jest im poświęcony osobny cel Krajowej Polityki Miejskiej, a jej

treści, wszędzie gdzie to zasadne, zwracają uwagę na konieczność konkretnych działań i specjalnego

traktowania przez instytucje rządowe potrzeb, barier i potencjałów tych ośrodków.

Uwzględniając samodzielność samorządu terytorialnego, treści zawarte w Krajowej Polityce Miejskiej,

a odnoszące się do samorządów jako „kierunki działań”, muszą być traktowane jako zbiór zaleceń i

preferowanych z punktu widzenia rządu starań i przedsięwzięć, jakie powinny podejmować

samorządy, aby przyczyniać się do realizacji celów Krajowej Polityki Miejskiej. Analogicznie treść

niniejszego dokumentu powinna być traktowana przez wszelkie jednostki sektora finansów

publicznych niepodlegające administracji rządowej.

.go

v.p

l

Równocześnie treść Krajowej Polityki Miejskiej, a zwłaszcza precyzyjnie wskazane zadania do

realizacji, w odniesieniu do instytucji rządowych należy traktować jako zobowiązanie adresowane do

tych instytucji, z zastrzeżeniem omówionego na końcu tego podrozdziału zróżnicowania sposobu

tego zobowiązania, bezpośredniego w odniesieniu do podmiotów podległych organizacyjnie Radzie

Ministrów lub pośredniego – w przypadku pozostałych podmiotów – w zakresie możliwości

oddziaływania na ich funkcjonowanie przez przedstawicieli administracji rządowej. Instytucje

rządowe w swych działaniach mają dążyć do wpisania się w cele Krajowej Polityki Miejskiej i

wyznaczone w niej kierunki działań. Zwłaszcza dotyczy to sytuacji, gdy aktywność instytucji przekłada

się na jej bezpośrednie działania (np. w roli inwestora) w strukturze przestrzennej czy społecznej

miast lub ich obszarów funkcjonalnych. Podobnie powinien być rozumiany fakt zdefiniowania w

dokumencie i zaprezentowania stronie samorządowej płaszczyzny odniesienia dla relacji między

administracją rządową a samorządem terytorialnym w zakresie związanym z rozwojem miast i ich

obszarów funkcjonalnych. Oznacza to, że instytucje rządowe nie mogą wspierać, finansowo lub

organizacyjnie, albo w inny sposób uczestniczyć w działaniach, które w ewidentny sposób stoją w

sprzeczności z tym, co postuluje Krajowa Polityka Miejska.

w.

rcl

Użyte m.in. powyżej pojęcie „instytucje rządowe” wykorzystuje się na potrzeby niniejszego

dokumentu w celu jego uczytelnienia i łatwiejszego odbioru. Jednocześnie trzeba mieć na uwadze, że

w Krajowej Polityce Miejskiej należy je rozumieć jako: Radę Ministrów oraz członków Rady

Ministrów, centralne organy administracji rządowej, wszelkie organy administracji rządowej

zespolonej i niezespolonej oraz urzędy je obsługujące, a także pozostałe instytucje i podmioty

pozostające w relacji zależności w stosunku do administracji rządowej, przy czym relacja zależności

powinna być rozumiana szerzej niż relacja podległości organizacyjnej. Ta druga dotyczy jednostek

organizacyjnie podległych Radzie Ministrów i w ich przypadku jednostki te są bezpośrednio związane

treścią Krajowej Polityki Miejskiej jako dokumentu rządowego. Ta pierwsza obejmuje szersze grono

podmiotów, które co prawda nie podlegają organizacyjnie Radzie Ministrów, ale administracja

rządowa poprzez swoich przedstawicieli ma wpływ (w różnym zakresie zależnym od indywidualnych

uwarunkowań) na ich funkcjonowanie. Tym samym, niniejszy dokument rządowy nie wiąże wprost

tych podmiotów, ale jest wiążący dla przedstawicieli administracji rządowej wpływających na ich

działanie. W konsekwencji te instytucje (w takim zakresie, w jakim wynikać to może z działań

przedstawicieli administracji rządowej) oraz indywidualnie przedstawiciele reprezentujący Skarb

Państwa w organach tych instytucji (spółek, fundacji i innych podmiotów) powinni podejmować, w

ramach ich kompetencji i uwarunkowań wynikających z przepisów prawa, działania, aby zapewnić w

maksymalnym stopniu zgodność aktywności tych podmiotów z kierunkami działań wyznaczonych w

Krajowej Polityce Miejskiej.

Struktura dokumentu

ww

Na obszarach miejskich zjawiska i problemy o różnym charakterze (gospodarcze, społeczne,

infrastrukturalne, środowiskowe i inne) przenikają się i wpływają na siebie, tworząc skomplikowaną

strukturę. Logika i konstrukcja Krajowej Polityki Miejskiej odzwierciedla potrzebę zerwania z

podejściem sektorowym w prowadzeniu polityk publicznych po to, aby z jednej strony oddać

złożoność i wzajemne powiązania występujących w przestrzeni miejskiej uwarunkowań i wyzwań, a z

drugiej, aby proponować skuteczną odpowiedź na te wyzwania. Równocześnie jednak, aby w

niniejszym dokumencie móc odnieść się w uporządkowany sposób do złożonego charakteru

problematyki miejskiej, konieczne okazało się wyodrębnienie wątków tematycznych, wokół których

skupiono przekaz. Wybrano wątki, które uznano za szczególnie istotne dla obecnych wyzwań

rozwojowych polskich miast, mając jednocześnie świadomość, że nie wyczerpują one w pełni

wszystkich aspektów ich funkcjonowania. Część z nich nie jest przedmiotem odrębnych polityk czy

strategii, co tym bardziej czyni je koniecznymi do ujęcia w niniejszym dokumencie. Per analogiam,

kwestie horyzontalne dotyczące w równym stopniu obszarów wiejskich, jak i miejskich i będące

v.p

l

przedmiotem odrębnych polityk są poruszane jedynie tam, gdzie jest to konieczne. W przypadku

każdego z wątków tematycznych zaakcentowano jego najważniejsze powiązania z innymi wątkami.

Wątki tematyczne Krajowej Polityki Miejskiej to: Kształtowanie przestrzeni; Partycypacja publiczna;

Transport i mobilność miejska; Niskoemisyjność i efektywność energetyczna; Rewitalizacja; Polityka

inwestycyjna; Rozwój gospodarczy; Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu; Demografia;

Zarządzanie obszarami miejskimi.

Zobowiązania instytucji rządowych

.go

Szczególnym i centralnym wątkiem jest „Jakość życia”, gdyż stanowi swoistą klamrę i wspólny

mianownik pozostałych wątków. O ile podział na wątki jest sposobem ustrukturyzowania opisu

wyzwań i uwarunkowań polityki miejskiej oraz postulowanych kierunków działań, to jednak nie

narusza to zintegrowanego i całościowego podejścia do problematyki miejskiej, na jakim opiera się

Krajowa Polityka Miejska. Rezultatem podejścia, zgodnie z którym Krajowa Polityka Miejska pod

względem merytorycznym jest ustrukturyzowana poprzez wątki tematyczne, jest uporządkowanie jej

treści odnoszących się bezpośrednio do administracji rządowej. Tam, gdzie z opisu pożądanych

kierunków rozwoju miast wynika, że w odniesieniu do danego zagadnienia dla osiągnięcia celów

Krajowej Polityki Miejskiej potrzebne jest nałożenie na instytucje rządowe określonych zobowiązań –

informacja w tym zakresie zawarta jest w ramce bezpośrednio w tekście. W ten sposób zachowano

spójność dokumentu – wymagane działania/zadania instytucji rządowych są wplecione w główny

nurt narracji.

w.

rcl

Uwypuklenie zagadnień, które mają charakter zadań lub zobowiązań adresowanych do

poszczególnych instytucji rządowych, nastąpiło poprzez ich pogrupowanie w centra wiedzy, zmiany

przepisów oraz działania.

ww

Centra wiedzy – będą to, zgromadzone w jednym miejscu i udostępniane przez strony internetowe

(podmiotowe strony BIP) informacje dotyczące danego zagadnienia, których celem będzie wspieranie

podmiotów polityki miejskiej, a zwłaszcza samorządów lokalnych, w przygotowaniu i realizacji działań

dotyczących złożonych lub nowych aspektów rozwoju miast. Pozwoli to skupiać w jednym miejscu,

dostępnym dla wszystkich użytkowników, aktualną i pełną wiedzę na dany temat. Zadaniem centrów

będzie przede wszystkim: informowanie o tematach będących przedmiotem zainteresowania danego

centrum; proponowanie i promowanie rozwiązań i dobrych praktyk w dziedzinach, które są

zidentyfikowane jako nowe lub trudne; upowszechnianie wzorcowych dokumentów i schematów

postępowania. Treści udostępniane przez centra wiedzy będą wytwarzane nie tylko przez właściwe

resorty, ale także przez JST i ich korporacje, ekspertów, jednostki naukowe itd. Będą to dokumenty,

podręczniki, ekspertyzy, zestawy dobrych praktyk i wszelkie inne informacje, które mogą w danej

dziedzinie być przydatne samorządom. Cechą tych informacji będzie to, że poprzez zamieszczenie ich

w danym centrum wiedzy będą w pewien sposób autoryzowaną przez dany resort wiedzą w danej

dziedzinie, co oznacza że informacja taka jest aktualna, pełna, właściwej jakości oraz zasadniczo

zgodna ze strategicznymi celami i kierunkami rządu. Jednym z zasadniczych źródeł informacji oraz

wzorców i praktyk do upowszechniania będą projekty pilotażowe, które obok wypracowania

wzorcowych rozwiązań, służyć powinny identyfikowaniu barier i problemów, prowadzących do

potrzeby zmian w prawie. Nadrzędne centrum wiedzy o miastach, skupiające całą tematykę miejską i

zawierające odesłania do pozostałych centrów, będzie koordynowane przez ministra właściwego ds.

rozwoju regionalnego. Należy podkreślić, że centra wiedzy to nie nowe instytucje, ale specjalne,

przejrzyste i stale aktualizowane strony internetowe prowadzone przez właściwe resorty.

Zmiany przepisów – dotyczą wprowadzenia nowych regulacji prawnych lub modyfikacji już

istniejących. W zobowiązaniach tych przedstawione są zarówno zagadnienia, które wymagają dalszej

analizy i w dalszym kroku wprowadzenia ewentualnych zmian w prawie, jak i od razu konkretne

propozycje zmian przepisów.

v.p

l

Działania – wszelkie inne formy działań instytucji rządowych, zidentyfikowane jako kluczowe w

danym temacie.

Powiązanie polityki miejskiej z perspektywą finansową UE

ww

w.

rcl

.go

Horyzont czasowy Krajowej Polityki Miejskiej – 2023 rok – jest tożsamy z horyzontem czasowym

wdrażania programów w ramach bieżącej unijnej perspektywy finansowej. Równocześnie jednak

zakres tematyki i interwencji poruszanych w Krajowej Polityce Miejskiej wykracza poza obszar

Umowy Partnerstwa i nie może być z nią utożsamiany. Polityka miejska nie jest elementem systemu

wdrażania funduszy unijnych, ale istotnym czynnikiem optymalizacji sposobu ich wykorzystania. Tym

samym, w niniejszym dokumencie zawarto informacje o tym, w jakich działaniach i w jakim zakresie

osiąganie jej celów może być realizowane przy wykorzystaniu tych funduszy.

Polityka rozwoju ukierunkowana terytorialnie

v.p

l

Od kilku lat polska polityka rozwoju prowadzona jest w sposób silniej ukierunkowany terytorialnie,

odpowiadający na specyficzne potrzeby danych terytoriów, bazujący na ich wewnętrznych potencjałach

rozwojowych, zasobach i wiedzy oraz dostosowujący się do lokalnych uwarunkowań.

.go

Ramy dla tak prowadzonej polityki wyznacza kilka istotnych dokumentów. Na gruncie europejskim jest

to przede wszystkim Traktat Lizboński, który wprowadził wymiar terytorialny jako równorzędny z

wymiarem gospodarczym i społecznym, i dzięki któremu wymiar terytorialny uwzględniany jest

w poszczególnych politykach UE, w tym w polityce spójności. Zrównoważony rozwój miast europejskich

jest przedmiotem Karty Lipskiej – dokumentu przyjętego z okazji nieformalnego spotkania ministrów UE

ds. rozwoju miast w Lipsku w 2007 r. Ten sam kierunek myślenia znajduje odzwierciedlenie w Strategii

Europa 2020. Wśród ważnych dokumentów należy wskazać także raport Komisji Europejskiej na temat

spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej z 2014 r. („Inwestycje na rzecz wzrostu gospodarczego

i zatrudnienia. Promowanie rozwoju i dobrego rządzenia w regionach UE i miastach”). Na gruncie

polskim ramy nowej polityki regionalnej i przestrzennej wyznaczają: Krajowa Strategia Rozwoju

Regionalnego 2010–2020: Regiony, miasta, obszary wiejskie (KSRR) oraz Koncepcja Przestrzennego

Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK 2030). Bezpośrednią podstawą opracowania Krajowej Polityki

Miejskiej są Założenia Krajowej Polityki Miejskiej do roku 2020, przyjęte przez Radę Ministrów w dniu

16 lipca 2013 r.1).

w.

rcl

Naturalną konsekwencją wprowadzenia ukierunkowanej terytorialnie polityki rozwoju jest wyróżnienie

obszarów miejskich jako tych o specyficznych problemach i wyzwaniach, co uzasadnia szczególne ich

potraktowanie. Wspomniane polskie dokumenty rządowe określają różne aspekty działań rozwojowych

wobec obszarów miejskich. Jednak nie istniał dotąd kompleksowy, odrębny dokument dla prowadzenia

spójnej i skoordynowanej polityki wobec miast. W tym kontekście konieczne stało się sformułowanie

Krajowej Polityki Miejskiej odnoszącej się do powyższych treści.

Należy podkreślić, że zalecenie sformułowania polityk miejskich na poziomie krajowym wynika także ze

wspomnianej Karty Lipskiej, w której wprost zapisano

„Polityka rozwoju miejskiego powinna być ustalana na poziomie krajowym. Poziom ten, wraz z pozostałymi

szczeblami, powinien dostarczać bodźców do innowacyjnych rozwiązań.”

KARTA LIPSKA na rzecz zrównoważonego rozwoju miast europejskich

ww

przyjęta na nieformalnym spotkaniu ministrów w sprawie rozwoju miast i spójności terytorialnej w maju 2007 r.

1)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Europa 2020 – unijna „Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju

sprzyjającego włączeniu społecznemu” na okres od 2010 do 2020 r. Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020

Regiony, miasta, obszary wiejskie (KSRR) została przyjęta przez Radę Ministrów 13 lipca 2010 r. Koncepcja Przestrzennego

Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK 2030) została przyjęta przez Radę Ministrów 13 grudnia 2011 r. Krajowa Polityka

Miejska została wskazana w planach działań KSRR i KPZK 2030.

Krajowa Polityka Miejska – dokumenty diagnostyczne

v.p

l

Diagnoza szerokiego spektrum zagadnień odnoszących się do rozwoju miast w Polsce przeprowadzona

została przede wszystkim w dwóch dokumentach: „Raporcie wprowadzającym Ministerstwa Rozwoju

Regionalnego opracowanym na potrzeby przygotowania Przeglądu OECD krajowej polityki miejskiej

w Polsce” oraz w samym „Przeglądzie OECD krajowej polityki miejskiej w Polsce”. Celem powstania

obu tych dokumentów była analiza aktualnej sytuacji wprost na potrzeby niniejszego dokumentu.

.go

Raport wprowadzający zawiera kluczowe dane oraz informacje na temat trendów społeczno-gospodarczych oraz przestrzennych na obszarach miejskich w Polsce, jak również informacje na

temat zróżnicowań regionalnych, istniejących polityk rozwoju obszarów miejskich, jak i

zaangażowanych w nie instytucji czy organizacji. Przegląd OECD zawiera natomiast diagnozę

najważniejszych trendów rozwoju miast w Polsce, analizę wpływu bezpośredniego i pośredniego

polityk rządu oddziałujących na rozwój obszarów miejskich w wymiarach gospodarczym, społecznym

i przestrzennym, a także kwestii związanych z zarządzaniem i koordynacją między różnymi szczeblami

administracji w układzie zarówno pionowym, jak i poziomym.

Wśród innych dokumentów, które także stanowią diagnostyczną podstawę treści zapisanych w

Krajowej Polityce Miejskiej, należy wymienić m.in. opracowania i analizy GUS, publikacje Instytutu

Rozwoju Miast, wyniki kontroli NIK, wyniki badań ewaluacyjnych prowadzonych przez Krajową

Jednostkę Ewaluacji zlokalizowaną w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju i inne dokumenty.

ww

w.

rcl

Wszystkie wymienione powyżej dokumenty stanowiły podstawę kolejno: zidentyfikowania wyzwań i

uwarunkowań polityki miejskiej, określenia celów Krajowej Polityki Miejskiej, jak i ostatecznie

sformułowania zestawu pożądanych kierunków rozwoju miast oraz działań niezbędnych do podjęcia

przez instytucje rządowe. Treści te zostały przedstawione w dalszej części dokumentu, przy czym

zarówno uwarunkowania, jak i kierunki działań omówiono w poszczególnych wątkach tematycznych.

1. Polskie miasta – wizja

v.p

l

Istotą Krajowej Polityki Miejskiej jest to, aby polskie miasta do 2023 roku uczyniły znaczący krok w

kierunku realizacji poniższej, długofalowej wizji ich rozwoju

.go

Polskie miasta są przyjazne dla mieszkańców jako miejsca oferujące wysoką jakość życia oraz dla

przedsiębiorców jako miejsca atrakcyjne do lokowania i prowadzenia biznesu. Są nowoczesne i

konsekwentnie rozwijane. Główne polskie ośrodki miejskie są konkurencyjne w skali ponadregionalnej i

coraz lepiej widoczne na gospodarczej mapie Europy, pozostałe są silnymi ośrodkami, motorami

rozwoju w skali regionalnej i lokalnej. Małe miasta czerpią korzyści rozwojowe wynikające z partnerskiej

współpracy z regionalnymi centrami oraz otaczającymi je obszarami wiejskimi, jednocześnie same

będąc katalizatorami pożądanych przemian na tych obszarach. Polskie miasta są spójne społecznie,

ekonomicznie i przestrzennie, również dzięki wysiłkom dotyczącym rewitalizacji najbardziej

zdegradowanych ich części, i obsługiwane przez efektywny transport publiczny. Są otwarte i dostępne,

rozwijają się w sposób zrównoważony w kierunku miast zwartych przestrzennie, ale jednocześnie

niepozbawionych dobrze zorganizowanych przestrzeni publicznych i terenów zieleni. Są także sprawnie

zarządzane – w sposób skuteczny, efektywny i partnerski, poprzez coraz bardziej zintegrowane działania

obejmujące całe miejskie obszary funkcjonalne oraz aktywną współpracę z mieszkańcami. Polskie

miasta w widoczny sposób ograniczają zużycie zasobów, w tym zwłaszcza energii, i coraz lepiej

przygotowują się do skutków zmian klimatu.

2. Zasady prowadzenia polityki miejskiej

w.

rcl

Polityka miejska jest realizowana przy poszanowaniu wszystkich zasad polityki regionalnej

określonych w KSRR: koncentracji geograficznej, koncentracji tematycznej, partnerstwa i współpracy,

warunkowości, podejmowania decyzji na podstawie rzetelnych informacji, subsydiarności oraz zasady

zrównoważonego rozwoju. Dodatkowo, trzy poniższe zasady należy traktować jako podstawowe dla

jej skutecznego prowadzenia

Zasada integralności: podporządkowanie polityki miejskiej polityce rozwoju

Polityka miejska jest elementem dwóch krajowych polityk: regionalnej i przestrzennej. Jej cele, zadania i

instrumenty są z nimi ściśle powiązane i podporządkowane ich celom. Krajowa Polityka Miejska wynika

z planów działań dokumentów strategicznych realizujących obie te polityki (odpowiednio z KSRR oraz

KPZK 2030).

Zasada zintegrowanego podejścia terytorialnego

ww

Polityka miejska, realizując zintegrowane podejście terytorialne, odnosi się do obszarów

funkcjonalnych, a nie administracyjnych. Zasada ta oznacza także realizowanie przedsięwzięć w sposób

skoordynowany, komplementarny i prowadzący do synergii. Zasada ta umożliwia lepsze wykorzystanie

ukrytych lub niewłaściwie dotychczas wykorzystanych szeroko rozumianych zasobów i specyficznych

potencjałów. Tym samym polityka miejska oddziałuje zarówno na gminy miejskie i miasta na prawach

powiatu, jak również na wchodzące z nimi w interakcje gminy miejsko-wiejskie i wiejskie.

Zasada wielopoziomowego zarządzania

Zasada wielopoziomowego zarządzania polega na ścisłej współpracy i koordynacji działań między

administracją rządową, samorządami województw i samorządami lokalnymi w układzie pionowym

oraz poziomej współpracy jednostek samorządu terytorialnego dla osiągania wyznaczonych celów.

Istotą w tym zakresie jest zapewnienie właściwej realizacji interesu publicznego, który musi być

rozumiany wspólnie, a nie w sposób cząstkowy jedynie przez pryzmat zadań i kompetencji

poszczególnych organów władzy publicznej. Działanie zgodne z tą zasadą przyczynia się do

optymalizacji gospodarowania zasobami i realizacji zadań publicznych.

Cel strategiczny polityki miejskiej

v.p

l

3. Cele polityki miejskiej

Strategicznym celem polityki miejskiej jest wzmocnienie zdolności miast i obszarów

zurbanizowanych do zrównoważonego rozwoju i tworzenia miejsc pracy oraz poprawa jakości

życia mieszkańców.

Cele szczegółowe polityki miejskiej

.go

Cel strategiczny polityki miejskiej wynika z obranej wizji rozwoju polskich miast i dotyczy wszystkich

miast, niezależnie od ich wielkości czy położenia. Wskazuje na wagę i rolę miast w systemie

współczesnej gospodarki – w generowaniu rozwoju gospodarczego i tworzeniu miejsc pracy. Rozwój

gospodarczy nie może jednak być prowadzony kosztem przyszłych pokoleń, co podkreśla przymiotnik

„zrównoważony”. Nie stanowi też celu samego w sobie. Musi kreować miejsca pracy tak, aby – m.in.

wraz z przyjazną, harmonijną przestrzenią miejską z dostępem do wysokiej jakości usług publicznych

– przekładać się na poprawę jakości życia mieszkańców – centralny element celu strategicznego.

Miasta mają być dobrym miejscem do życia i pracy, z którym mieszkańcy identyfikują się, i w którym

chcą mieszkać.

w.

rcl

Aby osiągnąć sformułowaną wizję rozwoju, wyzwania zdiagnozowane w Krajowej Polityce Miejskiej

zostały sformułowane w postaci pięciu celów szczegółowych, realizujących cel strategiczny. Zgodnie z

nimi, dążeniem wszystkich aktorów polityki miejskiej musi być tworzenie miasta sprawnego,

zwartego i zrównoważonego oraz spójnego, a w efekcie także konkurencyjnego i silnego. Tym

samym, cele szczegółowe polityki miejskiej podzielone zostały na trzy cele przedmiotowe – dotyczące

sposobu kształtowania miast oraz dwa cele podmiotowe – pierwszy adresowany do głównych

ośrodków miejskich, drugi do ośrodków subregionalnych i lokalnych. Wszystkie polskie miasta

powinny stawać się i coraz silniejsze gospodarczo, i bardziej konkurencyjne, a wyróżnienie odrębnych

celów podyktowane jest różnicami w ich wielkości i potencjałach.

sprawne

2.

Wspieranie zrównoważonego rozwoju ośrodków miejskich, w

tym przeciwdziałanie negatywnym zjawiskom niekontrolowanej

suburbanizacji

zwarte i

zrównoważone

3.

Odbudowa zdolności do rozwoju poprzez rewitalizację

zdegradowanych społecznie, ekonomicznie i fizycznie obszarów

miejskich

4.

Poprawa konkurencyjności i zdolności głównych ośrodków

miejskich do kreowania rozwoju, wzrostu i zatrudnienia

5.

Wspomaganie rozwoju subregionalnych i lokalnych ośrodków

miejskich, przede wszystkim na obszarach problemowych polityki

regionalnej (w tym na niektórych obszarach wiejskich) poprzez

wzmacnianie ich funkcji oraz przeciwdziałanie ich upadkowi

ekonomicznemu

miasto

Stworzenie warunków dla skutecznego, efektywnego i

partnerskiego zarządzania rozwojem na obszarach miejskich, w

tym w szczególności na obszarach metropolitalnych

ww

1.

spójne

konkurencyjne

silne

Cel szczegółowy 1

v.p

l

Stworzenie warunków dla skutecznego, efektywnego i partnerskiego zarządzania rozwojem na

obszarach miejskich, w tym w szczególności na obszarach metropolitalnych (miasto sprawne)

Celem polityki miejskiej jest tworzenie instytucjonalnych (organizacyjnych) i prawnych warunków dla

efektywnego i skutecznego prowadzenia polityki rozwoju miast. Warunki te muszą być dostosowane do

specyfiki zarządzania zarówno największymi ośrodkami miejskimi, jak też miastami subregionalnymi i

lokalnymi.

Ważny cel polityki miejskiej stanowi wypracowanie optymalnych mechanizmów współpracy

samorządów w miejskich obszarach funkcjonalnych, które prowadzić będą do wspólnego, a przez to

bardziej adekwatnego i efektywnego planowania na tych obszarach, zapewniania infrastruktury i usług

publicznych wysokiej jakości.

.go

Istotnym elementem poprawy jakości zarządzania miastem jest wspieranie i rozwijanie mechanizmów

partycypacji społecznej we wszystkich aspektach funkcjonowania miasta, w kierunku przejścia od

formalnych konsultacji społecznych do realnego, możliwie powszechnego, partnerskiego udziału

społeczeństwa w planowaniu rozwoju miasta oraz realizacji poszczególnych działań.

Ponieważ dla efektywnego zarządzania miastami i ich obszarami funkcjonalnymi potrzebne jest

dostarczanie wiedzy o możliwych instrumentach, mechanizmach wsparcia i konkretnych rozwiązaniach

złożonych kwestii, celem polityki miejskiej jest utworzenie na poziomie krajowym centrów wiedzy w

zakresie kluczowych aspektów zarządzania miastami, co jest istotne szczególnie dla wsparcia

merytorycznego mniejszych miast.

Cel szczegółowy 2

w.

rcl

Wspieranie zrównoważonego rozwoju ośrodków miejskich, w tym przeciwdziałanie negatywnym

zjawiskom niekontrolowanej suburbanizacji (miasto zwarte i zrównoważone)

Celem działań ukierunkowanych na zrównoważony rozwój miast i otaczających je obszarów jest

umożliwianie miastom jednoczesnego i skoordynowanego dążenia do ładu przestrzennego, przejścia do

gospodarki niskoemisyjnej i budowanie miasta „zielonego”, zwiększenia efektywności energetycznej,

ochrony środowiska i adaptacji do zmian klimatu.

Istotnym elementem tych działań jest dążenie do realizacji koncepcji miasta zwartego. Przeciwdziałanie

niekorzystnym procesom chaotycznej suburbanizacji i dezurbanizacji odbywać się będzie poprzez

podnoszenie jakości i znaczenia planowania przestrzennego, wspieranie współpracy gmin w ramach

miejskich obszarów funkcjonalnych, wypracowanie mechanizmów naprawy nieefektywnie

zaplanowanych obszarów oraz działania edukacyjne.

ww

Nie mniej ważne są działania dotyczące ochrony środowiska, nakierowane w miejskich obszarach

funkcjonalnych w pierwszej kolejności na ochronę powietrza, redukcję miejskiej wyspy ciepła i

przeciwdziałanie zasklepianiu powierzchni. Działania te uzupełniane będą aktywnością miast w zakresie

adaptacji do zmian klimatu.

Realizacja powyższego celu oznaczać będzie także wspieranie zrównoważonych i efektywnych działań w

sektorze transportu, dotyczy to zwłaszcza rozwijania efektywnych i niezawodnych sieci transportu w

miejskich obszarach funkcjonalnych ze szczególnym naciskiem na upowszechnianie transportu

zbiorowego oraz promowanie ruchu rowerowego i pieszego.

Cel szczegółowy 3

Odbudowa zdolności do rozwoju poprzez rewitalizację zdegradowanych społecznie, ekonomicznie i

fizycznie obszarów miejskich (miasto spójne)

Cel polityki miejskiej dotyczący rewitalizacji obszarów zdegradowanych wynika z pilnej potrzeby

systemowej odpowiedzi na wyzwanie, którym jest degradacja społeczna, fizyczna i gospodarcza wielu

v.p

l

dzielnic polskich miast, zarówno małych, jak i największych. Celem działań w zakresie rewitalizacji jest

zmiana strukturalna danego obszaru – poprzez modernizację tkanki miejskiej oraz wzmocnienie lub

przywrócenie na nim aktywności gospodarczej i społecznej – poprawa jakości życia mieszkańców.

Sprawniejsze osiągnięcie założonego celu możliwe będzie dzięki działaniu w sposób skoncentrowany,

dobrze zaplanowany i efektywny. Aby tak się stało odnowa obszarów zdegradowanych musi wpisywać

się w całościową politykę rozwoju miasta.

Celem polityki miejskiej w zakresie rewitalizacji jest wypracowanie i wdrażanie skutecznych

mechanizmów koordynowania i integrowania zadań i działań różnych podmiotów, w tym prywatnych,

w przygotowaniu i prowadzeniu kompleksowych przedsięwzięć rewitalizacyjnych.

Cel szczegółowy 4

.go

Poprawa konkurencyjności i zdolności głównych ośrodków miejskich do kreowania rozwoju, wzrostu i

zatrudnienia (miasto konkurencyjne)

Główne ośrodki miejskie, tj. ośrodki metropolitalne i pozostałe ośrodki wojewódzkie wraz z ich

otoczeniem funkcjonalnym, dysponują największym potencjałem rozwojowym. Celem polityki miejskiej

jest ich pełne wykorzystanie, zarówno dla zwiększenia konkurencyjności międzynarodowej

(europejskiej i globalnej), jak i dla wzmacniania siły gospodarczej regionów. Ważne są zatem działania

wzmacniające wymiar miejski w politykach publicznych – polityki sektorowe, określone w dziewięciu

strategiach zintegrowanych, będą realizowane z możliwie szerokim uwzględnieniem specyfiki i wyzwań

stojących przed głównymi ośrodkami miejskimi. Dotyczy to budowania i rozwijania funkcji

metropolitalnych (w sferze gospodarczej, społecznej, naukowej i kulturze), stymulowania

innowacyjności oraz kształtowania miasta zapewniającego wysoką jakość życia.

w.

rcl

Ważnym kierunkiem działań w zakresie poprawiania konkurencyjności ośrodków wojewódzkich jest

rozwijanie sieci powiązań między nimi, z ośrodkami zagranicznymi oraz z obszarem regionu – tak, aby

stawały się coraz ważniejszymi węzłami tych sieci.

Konkurencyjność i zdolność do rozwoju głównych ośrodków miejskich budowana będzie także przez

stopniowe rozwijanie zarządzania całymi obszarami funkcjonalnymi, co przyczyniać się będzie do

synergicznego wykorzystania potencjałów całych obszarów zurbanizowanych i lokalnych rynków pracy.

Współpraca samorządów w miejskich obszarach funkcjonalnych przyczyniać się będzie do widocznego

wzrostu konkurencyjności i atrakcyjności głównych ośrodków miejskich Polski z punktu widzenia

konkurowania zarówno o kapitał (inwestycje zewnętrzne), jak i o zasoby ludzkie.

Cel szczegółowy 5

Wspomaganie rozwoju subregionalnych i lokalnych ośrodków miejskich, przede wszystkim na

obszarach problemowych polityki regionalnej (w tym na niektórych obszarach wiejskich) poprzez

wzmacnianie ich funkcji oraz przeciwdziałanie ich upadkowi ekonomicznemu (miasto silne)

ww

Głównym celem polityki miejskiej wobec ośrodków subregionalnych i lokalnych jest wzmacnianie ich

siły gospodarczej. Dotyczy to z jednej strony maksymalnego wykorzystania lokalnych potencjałów przy

rozwijaniu i absorpcji innowacji nie tylko w nowych branżach, ale także w tradycyjnie wiodących na

poziomie lokalnym gałęziach przemysłu i usług. Z drugiej strony chodzi o rozwijanie i zatrzymanie w

tych miastach kapitału ludzkiego, zdolnego do kreowania zdywersyfikowanych, rozwijających się

lokalnych gospodarek.

Równocześnie celem musi być także odpowiedź na wyzwania demograficzne, polegająca na

przeciwdziałaniu depopulacji średnich i małych miast.

We wspomaganiu rozwoju subregionalnych i lokalnych ośrodków miejskich polityka miejska szczególnie

uwzględnia dążenie do integracji przestrzennej tych miast z otaczającymi gminami. Współpraca w

ramach miejskich obszarów funkcjonalnych powinna dotyczyć w pierwszym rzędzie integracji

przestrzennej i rozwiązań niskoemisyjnych. Działania w zakresie wspólnego określania i realizacji wizji

v.p

l

rozwoju przestrzeni miasta i jego otoczenia przyczyniać się będą do lepszego gospodarowania

zasobami, ale także – co ważne szczególnie dla samorządów borykających się z problemami

finansowymi – pozwalać będą efektywniej zapewniać infrastrukturę i usługi publiczne. Także rozwój

gospodarczy jest kwestią, w przypadku której współpraca może stanowić istotną wartość dodaną dla

całego obszaru funkcjonalnego.

Ważnym celem polityki miejskiej jest także kreowanie warunków, aby subregionalne i lokalne ośrodki

miejskie stanowiły stymulator rozwoju otaczających je obszarów wiejskich. W tym celu niezbędne jest

doskonalenie jakości usług publicznych (w tym edukacji) oraz wspieranie dywersyfikacji gospodarczej

tych miast, umożliwiającej rozwijanie działalności pozarolniczej. Dotyczy to również rozwijania relacji

miasto-wieś, zwłaszcza w zakresie lokalnych rynków pracy, poszukiwania lokalnych specjalizacji,

kształtowania przestrzeni, lokalnego transportu czy ochrony środowiska.

.go

Kierunki realizacji celów polityki miejskiej

Zgodnie z obraną logiką Krajowej Polityki Miejskiej, realizacja jej celów szczegółowych odbywać się

będzie dzięki działaniom opisanym w wątkach tematycznych. Z każdym działaniem (zmianą prawa,

centrum wiedzy) skojarzono cele, które ono realizuje. Intensywność powiązań poszczególnych

wątków tematycznych z celami szczegółowymi obrazuje tabela nr 1.

Tabela 1. Obszary realizacji celów szczegółowych polityki miejskiej – macierz wątków tematycznych

CELE

I

Miasto

sprawne

II

Miasto zwarte i

zrównoważone

III

Miasto

spójne

IV

Miasto

konkurencyjne

V

Miasto

silne

++

+++

++

+++

+

+++

++

++

++

++

++

++

++

++

+

+

+

++

++

++

+++

+++

+++

++

++

+

+++

++

++

++

+++

++

++

+

++

+

++

++

+++

+++

+

+

++

++

++

+++

+++

+

+++

++

w.

rcl

WĄTKI

TEMATYCZNE

Kształtowanie przestrzeni

Partycypacja publiczna

Transport i mobilność

miejska

Niskoemisyjność i

efektywność energetyczna

Rewitalizacja

Polityka inwestycyjna

Rozwój gospodarczy

Ochrona środowiska i

adaptacja do zmian klimatu

Demografia

ww

Zarządzanie obszarami

miejskimi

Wątki tematyczne Krajowej Polityki Miejskiej

Jakość życia

v.p

l

4.

– 17 –

Nadrzędnym elementem celu strategicznego polityki miejskiej jest poprawa jakości życia

mieszkańców. Jest ona pochodną szeregu czynników ją determinujących, w tym także

zrównoważonego rozwoju miasta oferującego wysokiej jakości miejsca pracy. Patrząc z tej samej

perspektywy na całość Krajowej Polityki Miejskiej należy stwierdzić, że każde podejmowane

działanie, tak z poziomu centralnego, jak i z poziomu poszczególnych szczebli samorządu

terytorialnego (a szczególnie władz miejskich) należy rozpatrywać i oceniać przez pryzmat potrzeb

człowieka i jakości jego życia.

.go

Termin „jakość życia” odnosi się do dobrobytu oraz dobrostanu, obejmuje subiektywne i obiektywne

strony tego zagadnienia, a wyznaczają ją indywidualne pragnienia i publiczna polityka względem miast.

Jakość życia jest trudna do zdefiniowania i trudno mierzalna. Przyjmuje się, że statystyczny pomiar

jakości życia powinien obejmować szeroko rozumiane warunki obiektywne (np. materialne warunki

życia, zdrowie, edukację, aktywność ekonomiczną i kulturalną, czas wolny i relacje społeczne, osobiste

bezpieczeństwo, jakość państwa i jego zdolność do zapewnienia ludziom podstawowych praw, jakość

infrastruktury, środowiska przyrodniczego) oraz dobrobyt subiektywny, określany także jako dobrostan

i rozumiany jako satysfakcja, jaką czerpią ludzie z różnych aspektów życia jako całości, samopoczucie

psychiczne i odczuwane stany emocjonalne. Według danych GUS w 2011 r. zadowolonych z życia było

72-77% mieszkańców miast (najwięcej w największych ośrodkach). Jednocześnie odsetek osób o

dobrym samopoczuciu wyniósł od ok. 12% w miastach liczących co najmniej 500 tys. mieszkańców do

ok. 15% w tych liczących poniżej 100 tys. mieszkańców2).

w.

rcl

Idea ta, streszczająca myśl przewodnią Krajowej Polityki Miejskiej, daje się w sposób naturalny

utożsamić z koncepcją „smart cities” w jej najszerszym, a nie wąskim, branżowym rozumieniu. Ideę

„smart city” często sprowadza się jedynie do wyposażania miasta w nowoczesne rozwiązania

technologiczne, bez towarzyszących im „inteligentnych” działań w innych sferach funkcjonowania. To

całościowe podejście akcentuje faktyczne znaczenie słowa „smart”. Podkreśla, że „mądrość” miasta

wyraża się w zintegrowanym podejściu do planowania i przekształcania miasta oraz zarządzania nim

(tak jak postuluje to Karta Lipska). Jeden z jego aspektów stanowi rzeczywiście wykorzystanie

najnowszych technologii (zwłaszcza informacyjnych i komunikacyjnych) tak, aby działanie miasta

uczynić sprawniejszym, a życie w nim łatwiejszym. Wiąże się to z aktywnym poszukiwaniem i

stosowaniem rozwiązań, które pozwalają zracjonalizować wydatki samorządu i mieszkańców,

efektywniej zarządzać różnymi aspektami funkcjonowania miasta oraz szybciej i precyzyjniej reagować

na problemy. Równie ważne jest budowanie poczucia mieszkańców, że miasto kształtowane jest z

myślą o nich i przy ich udziale. Te wszystkie elementy umiejętnie i „mądrze” łączone w codziennym

funkcjonowaniu miasta składają się na wizerunek prawdziwie inteligentnego miasta – „smart city”. O

tym, czy wdrożenie tej innowacyjnej koncepcji faktycznie się udaje, przesądzać musi stale wzrastająca

jakość życia mieszkańców.

ww

Model miasta, do którego stara się zmierzać Krajowa Polityka Miejska, da się określić jeszcze innym

mianem: „liveable city” – miasto „dobrego życia”, które stawia swych mieszkańców w centrum uwagi.

Ta wysokiej jakości przydatność do życia musi być udziałem wszystkich grup użytkowników miast –

przede wszystkim ich stałych mieszkańców, ale także osób w nich pracujących i odwiedzających je w

celach biznesowych i turystycznych.

Na jakość życia w mieście, a przede wszystkim na jej dobrą ocenę, składa się wiele czynników –

bezpieczeństwo, dobry dostęp do wysokiej jakości usług publicznych, w tym zdrowotnych, rynku pracy,

oferty mieszkaniowej, oferty spędzania czasu wolnego, oferty kulturalnej, środowiska i transportu

2)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: „Jakość życia, kapitał społeczny, ubóstwo i wykluczenie społeczne w Polsce” (GUS, Warszawa,

2013).

v.p

l

publicznego, atrakcyjnych przestrzeni publicznych etc. Miasta, które chcą odnieść długofalowy sukces

gospodarczy, muszą umieć zapewnić swoim mieszkańcom dobre warunki życia, to bowiem powoduje,

że decydują się oni w tym mieście mieszkać i pracować, a inwestorzy chętniej lokują swoją działalność.

Poza miejscem zamieszkania i pracy, ważna jest dostępność i jakość tzw. trzecich miejsc – miejsc

spędzania wolnego czasu (aktywności społecznej, towarzyskiej, rekreacji itd.) oraz szersze działania na

rzecz poprawy zdrowia publicznego (np. poprzez tworzenie warunków sprzyjających podejmowaniu

aktywności fizycznej oraz dokonywania prozdrowotnych wyborów i stylu życia). Niska jakość życia rodzi

rozczarowanie, frustrację i odpływ najbardziej aktywnych ludzi. Szczególnie sprzyjającymi

uwarunkowaniami do budowania dobrej jakości życia charakteryzują się mniejsze ośrodki miejskie.

Życie w nich bywa spokojniejsze, więzi sąsiedzkie silniejsze, tożsamość miejsc lepiej zachowana, a

środowisko mniej zanieczyszczone niż w dużych miastach.

.go

Budowanie i przekształcanie miast powinno odbywać się ze zrozumieniem natury, nastawienia i

aspiracji jego mieszkańców, w sposób zapraszający ich do interakcji i integracji z miastem. Fizyczne

zmiany (degradacja obszaru, zanikanie przestrzeni publicznych) w otoczeniu wpływają destrukcyjnie na

ludzkie zachowania. Wraz z ich odradzaniem się w procesie tworzenia przyjaznego do życia miasta, o

otwartych i atrakcyjnych przestrzeniach publicznych, zanika poczucie obcości, alienacji i braku

wspólnotowości. Rodzi się za to możliwość spotkań, przenikania się różnych grup użytkowników i

różnych stylów życia. We „wspólnej przestrzeni” wzrasta nie tylko zdolność do pełniejszego

utożsamiania się z miejscem, ale i współpracy i współodpowiedzialności za nie.

w.

rcl

W polskich miastach główne wyzwania związane z jakością życia są zróżnicowane w zależności od

wielkości miasta, jego funkcji i położenia. W największych miastach są one związane między innymi ze

środowiskiem (głównie hałasem i zanieczyszczeniami powietrza), zatłoczonymi ulicami, wykluczeniem

przestrzennym. W mniejszych ośrodkach koncentrują się wokół braku miejsc pracy czy problemów

spowodowanych wyludnianiem się miast. Wszystkich grup miast dotyczą natomiast kwestie dostępu

i jakości usług publicznych, ubóstwa, degradacji tkanki miejskiej czy chaosu przestrzennego. Jakość życia

zatem stanowi nie tylko rdzeń strategicznego celu Krajowej Polityki Miejskiej, ale także, mierzony na

różne sposoby, wyznacznik sukcesu miasta i efektywności działań jego władz. Świadczy o tym wielość i

popularność rankingów poziomu życia w miastach.

ww

Złożoność i różnorodność kwestii składających się na jakość życia w miastach powoduje, że nie można

tego zagadnienia traktować jako jeden z wielu wątków polityki miejskiej. Jest on sumą wszystkich

tematów – jako przyczyna i cel działania. Podejście zastosowane w Krajowej Polityce Miejskiej

ilustruje poniższy schemat.

4.1. Kształtowanie przestrzeni

4.1.1. Uwarunkowania i wyzwania

v.p

l

Tym samym, na każdy z przedstawionych w dalszej części dokumentu wątków tematycznych należy

patrzeć także przez pryzmat celu, jakim jest wysoka jakość życia w miastach. Zależności w tym zakresie

potrafią być bardzo złożone, co ilustruje choćby przykład działań na rzecz oszczędności czasu

mieszkańców związanego z przemieszczaniem się i funkcjonowaniem w mieście. Wolny czas,

zaoszczędzony np. dzięki dobrze zaplanowanej strukturze przestrzeni czy dzięki sprawnemu systemowi

transportu miejskiego, może zostać przeznaczony na obrane przez mieszkańców cele i powodować

większe zadowolenie z życia w danym miejscu.

w.

rcl

.go

W zagospodarowaniu polskich miast zachodzi wiele niekorzystnych zjawisk. Prowadzą one z jednej

strony do niespójnego kształtowania przestrzeni centrów miejskich, skutkujących często jej

degradacją, a z drugiej rodzących niekontrolowany rozrost tkanki miejskiej na obszarach, zwłaszcza

podmiejskich, przeznaczonych dotąd na inne cele (w tym chronionych przed zabudową). W wyniku

tego drugiego zjawiska powstają osiedla o niskim standardzie urbanistycznym lub wręcz przyjmuje

ono formę chaotycznego rozpraszania zabudowy, kreując rozległe strefy nieposiadające ani pełnych

funkcji miasta, ani wsi, o substandardowych warunkach wyposażenia w infrastrukturę i dostępu do

usług publicznych. Zjawiska te przybierają na sile, dowodząc w większości przypadków

nieskuteczności systemu planowania przestrzennego, który cechuje się daleko posuniętym

rozregulowaniem i oparciem na zasadzie „wolności budowlanej”, która nie ma oparcia w

obowiązujących przepisach, w tym w Konstytucji RP. Znaczna część przestrzeni polskich miast stała

się w efekcie nieprzewidywalna, konfliktogenna, nieefektywna, a przez to nieatrakcyjna. Negatywne

skutki odczuwają zarówno poszczególni mieszkańcy, jak i całe społeczności lokalne. Rozproszona

zabudowa mieszkaniowa generuje nieracjonalnie wysokie koszty realizacji i utrzymania

infrastruktury, ponoszone przez wspólnoty samorządowe. Obok mechanizmów odszkodowawczych,

cechujących się nadmiernym automatyzmem, a dotyczących często nieracjonalnie rozległych

terenów pod zabudowę wyznaczonych w planach miejscowych, jest to drugi aspekt gospodarki

przestrzennej negatywnie odbijający się na finansach gmin. W efekcie zbyt często miasta przyjmują

bierną postawę w zakresie planowania przestrzennego, nawet tam, gdzie sformułowanie przez

władze miejskie własnej wizji zagospodarowania jest szczególnie potrzebne. Ta bierność uruchamia

możliwość wdrażania inwestycji na obszarach nieobjętych planem miejscowym na podstawie decyzji

o warunkach zabudowy. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą, decyzje te nie muszą być zgodne z

polityką przestrzenną miasta wyrażoną w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

przestrzennego, co podważa logikę całego systemu, a dodatkowo ogranicza publiczną kontrolę nad

procesami inwestycyjnymi.

ww

Kolejnym wyzwaniem jest chaos przestrzenny, estetyczny i wizualny, który przekłada się na

negatywny obraz wielu polskich miast. Niedostatecznie lub nieskutecznie kontrolowana możliwość

korzystania z przestrzeni publicznej przez reklamodawców występuje zarówno w obszarach

zabudowy miejskiej, nawet będących pod ochroną konserwatorską, jak i w sąsiedztwie głównych

arterii komunikacyjnych.

Polskie miasta borykają się także z szeregiem wyzwań związanych z jakością i dostępnością

przestrzeni publicznych. Jednym z wyrazów tego problemu jest zawłaszczanie przestrzeni poprzez

grodzenie dużych zespołów mieszkaniowych, w wyniku czego pozbawia się innych (a często też

mieszkańców tych osiedli) dogodnego dostępu do przestrzeni publicznych, zieleni czy transportu

publicznego. Powoduje to segregację przestrzenną, dezintegrację społeczną, a także niekorzystnie

wpływa na zachowania komunikacyjne (samochód osobowy staje się koniecznością), jak również na

bezpieczeństwo mieszkańców (np. często utrudnia dotarcie służb ratowniczych). Zarówno w zakresie

v.p

l

przeciwdziałania temu problemowi, jak i chaosowi estetycznemu i wizualnemu, wyzwaniem dla JST

jest efektywne i powszechne wykorzystanie narzędzi wprowadzonych przez ustawę z dnia 24

kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony

krajobrazu.

Niska jakość przestrzeni polskich miast, w szczególności w porównaniu z europejskimi standardami,

wymusza konieczność zintensyfikowania działań i zmian przepisów na rzecz zasadniczej poprawy w

tym zakresie.

4.1.2. Kierunki działań

.go

W świetle dotychczasowych doświadczeń, obok niewątpliwie koniecznych zmian prawnych

eliminujących kluczowe dysfunkcje systemu planowania przestrzennego, niezbędna jest aktywna

postawa władz samorządowych w kształtowaniu przestrzeni miejskiej. Niedoskonałe przepisy nie

mogą usprawiedliwiać bierności w działaniach planistycznych. Również przyszłe, lepsze

rozwiązania prawne nie zapewnią pozytywnej zmiany polskiej przestrzeni bez aktywnej i

konsekwentnej postawy władz lokalnych, wspomaganych przez rzetelnych i zaangażowanych

profesjonalistów. Przestrzeń miejska to zasób ograniczony, dlatego jego „konsumpcja” w postaci

działań w zakresie planowania przestrzennego powinna przede wszystkim zmierzać w kierunku

zgodności planowania miast z zasadą zrównoważonego rozwoju.

w.

rcl

Aktywna postawa władz miejskich musi przejawiać się w uchwalaniu dobrych jakościowo planów

miejscowych – w pierwszej kolejności w tych obszarach, w których koncentruje się

zainteresowanie inwestorów i działalność budowlana. Przyjmowane dokumenty muszą zawierać

treści oparte o rzetelne prognozy, w szczególności ekonomiczne, demograficzne i środowiskowe,

być spójne z całościową strategią gminy oraz być wypracowane w przejrzystych procedurach z

aktywnym udziałem obywateli.

W wymiarze merytorycznym zaangażowanie władz miejskich w planowanie przestrzenne powinno

oznaczać konsekwentne przeciwdziałanie chaosowi przestrzennemu i estetycznemu oraz

rozpraszaniu zabudowy i żywiołowej suburbanizacji. Oznacza to tworzenie miasta o wysokiej jakości

przestrzeni – zwartego, racjonalnie gospodarującego zasobami, estetycznego, przyjaznego i

wygodnego dla mieszkańców oraz przyjezdnych.

O ile obowiązujące przepisy jeszcze w niewystarczającym stopniu obligują do opisanego powyżej

postępowania, to dążyć należy, aby uwzględniały je przedsięwzięcia realizowane ze środków

publicznych. W szczególności projekty przeznaczone do współfinansowania przez fundusze

europejskie powinny być zgodne z tymi wysokimi standardami.

fundusze europejskie 2014-2020

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

ww

Zgodnie z treścią Umowy Partnerstwa, wsparcie inwestycji w ramach funduszy europejskich na

lata 2014–2020 odbywać się będzie z uwzględnieniem następujących zasad











powstrzymywania żywiołowego rozlewania się miast, zapobiegania rozpraszaniu zabudowy i

pogłębianiu chaosu przestrzennego,

kształtowania w maksymalnym możliwym zakresie przestrzeni publicznych przyjaznych dla

mieszkańców i sprzyjających zachowaniom niskoemisyjnym,

uwzględnienia w polityce przestrzennej kwestii adaptacji do zmian klimatu, lokalizacji silnych

generatorów ruchu w obszarach obsługiwanych wysokowydajnym transportem miejskim,

preferowania ponownego wykorzystania terenu i wypełniania zabudowy zamiast ekspansji

na tereny niezabudowane (priorytet brownfield ponad greenfield),

troski o estetykę poszczególnych przedsięwzięć i ich dopasowanie do otoczenia z

poszanowaniem kontekstu przyrodniczego, kulturowego i społecznego,

zapewnienia szerokiej partycypacji społecznej w procesach planowania przestrzennego i

przygotowania inwestycji.

Zasady te będą w adekwatny sposób uwzględniane w zasadach i kryteriach wyboru projektów w

ramach poszczególnych programów operacyjnych. Będzie to w praktyce oznaczać np. dodatkowe

promowanie projektów w szczególny sposób przyczyniających się do przywrócenia ładu

przestrzennego, preferencje dla wyłaniania projektów w drodze konkursów architektonicznych lub

urbanistycznych, promowanie projektów komplementarnych itd.

v.p

l



W zakresie ograniczania chaotycznego rozlewania się zabudowy

.go

Wszystkie działania władz miejskich muszą wynikać z dążenia do racjonalizacji wydatków publicznych,

oszczędnego gospodarowania dostępnymi zasobami oraz przywrócenia ładu przestrzennego. W

planowaniu rozwoju, samorządy lokalne powinny działać zgodnie z ideą miasta zwartego, która –

realizując zasady zrównoważonego rozwoju – promuje policentryczną strukturę, przyjmującą formę

gęstej i wielofunkcyjnej zabudowy, obsługiwanej komunikacją pieszą, rowerową i publiczną, przy

jednoczesnym ograniczaniu konieczności korzystania z indywidualnego transportu samochodowego.

Wdrożenie tej wizji wymaga w pierwszym etapie możliwie skutecznego powstrzymywania

rozpraszania zabudowy mieszkaniowej, zarówno w granicach danego miasta, jak i w przestrzeni jego

obszaru funkcjonalnego. Cechą takiego planowania jest prymat dostępności nad mobilnością.

w.

rcl

Konsekwentna postawa władz miejskich pozwoliłaby już dziś realizować proces racjonalnego

ograniczania rozwoju przestrzennego miasta – poprzez rzetelne bilansowanie terenów pod

zabudowę z faktycznymi potrzebami, uchwalanie na tej podstawie planów miejscowych i

eliminowanie tą drogą rozwoju zabudowy niezgodnego z polityką przestrzenną gminy w oparciu o

decyzje administracyjne. Niemniej jednak takie działania znacznie ułatwiłyby zmiany obowiązującego

prawa wprowadzające mechanizmy przekierowujące aktywność inwestycyjną na przygotowane do

inwestowania tereny (tj. z dostępem do infrastruktury technicznej i społecznej) „wewnątrz” miasta.

Docelowo te mechanizmy powinny umożliwić jednoznaczne wyznaczanie obszarów do zabudowy tak,

aby chronić przed zabudową tereny cenne przyrodniczo, krajobrazowo lub kulturowo, a także tereny

szczególnego zagrożenia powodzią. Wspierając taki tok myślenia, miasta powinny akcentować

pierwszeństwo finansowania infrastruktury w obszarach zurbanizowanych przed budową nowej

infrastruktury w obszarach tzw. greenfield.

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

ww

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego przedstawią propozycje zmian

przeciwdziałających niekontrolowanej suburbanizacji. Powinny one zakładać przywrócenie

właściwych relacji między lokalizacją inwestycji w oparciu o plan miejscowy (ogólna zasada) a

wykorzystaniem do tego decyzji administracyjnej (przejściowe narzędzie do czasu uchwalenia

planu). Docelowo nowe przepisy powinny zakładać mechanizmy ustanawiania granic urbanizacji

dla rozwoju zabudowy.

Zmiana przepisów powinna w szczególności objąć

• uspójnienie decyzji administracyjnych z polityką przestrzenną gminy,

• niedopuszczenie do lokalizacji inwestycji na terenach do tego nieprzygotowanych (tj. bez

dostępu do infrastruktury technicznej i społecznej),

• wprowadzenie okresu obowiązywania decyzji o warunkach zabudowy.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

Dla efektywnego powstrzymywania żywiołowej suburbanizacji, konieczna jest aktywna współpraca

samorządów w ramach obszarów funkcjonalnych miast. Powinny one dążyć do zapewnienia

działanie

v.p

l

maksymalnej spójności ich studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego

oraz planów miejscowych, szczególnie pod kątem rzetelnego bilansu terenów przeznaczonych pod

zabudowę, przemieszania funkcji oraz zasady lokalizacji intensywnej zabudowy mieszkaniowej i

silnych generatorów ruchu wzdłuż tras sprawnego i wydajnego transportu publicznego.

realizacja celu: miasto sprawne

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego oraz minister właściwy ds. administracji przedstawi

propozycje rozwiązań umożliwiających efektywne i oparte o współpracę gmin planowanie

przestrzenne w miejskich obszarach funkcjonalnych, zapewniających spójność studiów

uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz planów miejscowych pod

kątem elementów istotnych z punktu widzenia całego obszaru funkcjonalnego.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego we współpracy z ministrem właściwym ds. administracji

publicznej

.go

W celu ograniczenia procesów suburbanizacji władze miast powinny również formułować wyraźne

zachęty do osiedlania się w obszarach centralnych miasta. Konieczne jest tworzenie warunków dla

uzupełniania i modernizacji zabudowy, a także kształtowanie śródmiejskiej przestrzeni publicznej pod

kątem zwiększania jej atrakcyjności i wzbogacania palety aktywności, jakie można w niej realizować.

Zwiększanie odsetka ludności zamieszkałej w centrum miasta przyczyniać się będzie do poprawy

efektywności wydatkowania środków publicznych na infrastrukturę i usługi publiczne. Działania te

powinny być spójne, oparte na skoordynowanym planowaniu przestrzennym i społecznogospodarczym miasta i tam, gdzie to uzasadnione, połączone z procesami rewitalizacji oraz rozwojem

zasobu mieszkaniowego3) 4).

w.

rcl

Niezwykle istotne jest, aby wysiłkom samorządów na rzecz przeciwdziałania niekontrolowanej

suburbanizacji towarzyszyły spójne i konsekwentne działania instytucji rządowych w kierunku

maksymalnego ograniczenia tego niekorzystnego trendu – zarówno w zakresie uwzględnienia

mechanizmów przeciwdziałania w sektorowych politykach rządu, jak i konkretnych poczynań

instytucji rządowych, gdy są one aktywne lokalnie (np. jako inwestor lub zbywca nieruchomości).

Obowiązkiem wszystkich instytucji publicznych jest niepodejmowanie działań, które bezpośrednio lub

pośrednio prowadzić będą do żywiołowej suburbanizacji. Dotyczy to zwłaszcza wykorzystywania dla

doraźnych celów ułomnego instrumentu warunków zabudowy i zagospodarowania terenu (w tym

wyłącznie na potrzeby podniesienia wartości gruntu) umożliwiającego „obchodzenie” wyznaczonych

kierunków lokalnej polityki przestrzennej.

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Instytucje rządowe, występując w roli inwestora budynków lub właściciela nieruchomości na

terenie miast i ich obszarów funkcjonalnych, nie mogą – poprzez swe działania i rozstrzygnięcia –

przyczyniać się do rozwoju bezplanowej zabudowy rozproszonej lub żywiołowej suburbanizacji.

odpowiedzialny: instytucje rządowe podległe poszczególnym ministrom, wojewodowie

ww

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Właściwi ministrowie dokonają przeglądu działań prowadzonych przez poszczególne resorty oraz

podległe im instytucje, a także obowiązujących uregulowań prawnych, które bezpośrednio lub

pośrednio wzmacniają proces żywiołowego rozlewania się zabudowy na terenie miast i ich

obszarów funkcjonalnych. Wyniki przeglądu będą stanowiły podstawę modyfikacji i

zaproponowania zmian prawnych lub organizacyjnych przeciwdziałających procesom żywiołowej

3)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Zgodnie z zaleceniami ETO (Sprawozdanie specjalne nr 23/2012 ETO), państwa członkowskie

UE powinny m.in. realizować wymóg, aby projekty dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych stanowiły część

zintegrowanego planu rozwoju danego miasta lub obszaru.

4)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: REWITALIZACJA, W zakresie źródeł finansowania przedsięwzięć rewitalizacyjnych.

suburbanizacji.

v.p

l

odpowiedzialny: właściwi ministrowie przy koordynacji ze strony ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego,

wojewodowie

Dążenie do przeciwdziałania żywiołowej suburbanizacji powinno znajdować odzwierciedlenie w

działaniach dotyczących różnych sektorów życia publicznego. Konkretnym przykładem takich działań

jest analiza w jaki sposób funkcjonowanie sieci autostrad i dróg ekspresowych, ułatwiając dostęp do

dużych miast, rozszerza terytorialnie obszar „zagrożony” suburbanizacją. Zwiększanie dostępności, w

tym poprzez rozbudowę sieci drogowej, jest jednym z głównych celów polityki przestrzennej i

regionalnej kraju, jednak należy dążyć do wypracowania mechanizmów ograniczających ryzyko

rozpraszania zabudowy i rozlewania się miast, zwiększone wskutek funkcjonowania takiej sieci

drogowej.

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

.go

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego we współpracy z ministrami właściwymi oraz

wojewodami będzie monitorował prowadzenie polityk publicznych przez instytucje rządowe pod

kątem mechanizmów sprzyjających żywiołowej suburbanizacji i we współpracy z właściwymi

ministrami podejmować będzie działania legislacyjne i pozalegislacyjne w celu ich łagodzenia lub

eliminowania.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego, wojewodowie

w.

rcl

W zakresie kształtowania przestrzeni miejskiej wysokiej jakości

Dla osiągnięcia istotnego postępu w przywracaniu ładu przestrzennego w polskich miastach i ich

obszarach funkcjonalnych władze samorządowe muszą być głównym autorem wizji

zagospodarowania przestrzeni oraz egzekwować jej realizację. Aktywne działania władz

samorządowych powinny być skierowane na zwiększenie (do takiego poziomu, jak jest to racjonalnie

uzasadnione) pokrycia powierzchni terenów miast i ich obszarów funkcjonalnych planami

miejscowymi.

ww

Aktywność i inicjatywa samorządów w prowadzeniu polityki przestrzennej powinna między innymi

przejawiać się w dopilnowaniu, aby przepisy ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i

zagospodarowaniu przestrzennym wyznaczające merytoryczne zasady planowania przestrzennego na

obszarach zurbanizowanych (uszczegóławiające zasadę zrównoważonego rozwoju i zapewniające

realizację idei miasta zwartego oraz niskoemisyjnego) były jak najpełniej, trafnie merytorycznie i w

nieodległej perspektywie czasowej odzwierciedlone w gminnych aktach planistycznych. W

kształtowaniu przestrzeni samorządy miejskie powinny propagować lub inicjować projekty

zakładające mieszane użytkowanie terenu (ang. mixed-use). Wielofunkcyjne przestrzenie i obszary

sprzyjają trwałemu i zrównoważonemu użytkowaniu terenu oraz podnoszą jego atrakcyjność;

zmniejszają także występowanie obszarów miast funkcjonujących jedynie w określonych porach (np.

zamierające wieczorami dzielnice biurowe). Dla realizacji wielofunkcyjnych struktur konieczne jest

zapewnienie właściwej gęstości zaludnienia, która ekonomicznie uzasadnia wprowadzenie i

utrzymanie funkcji publicznych oraz usług.

Dodatkowo, kształtowanie przestrzeni powinno odbywać się zgodnie z zasadą projektowania

uniwersalnego, w wyniku czego powstaje przestrzeń publiczna dostępna, bezpieczna i dedykowana

wszystkim użytkownikom. Co więcej, wiele obiektów budowlanych nie jest budowanych lub

przebudowywanych w zakresie dostępności dla osób niepełnosprawnych5) 6).

5)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Do wykorzystania koncepcji projektowania uniwersalnego zobowiązuje Konwencja ONZ o

Prawach Osób Niepełnosprawnych, ratyfikowana przez Polskę w 2012 r., a także „Europejska strategia w sprawie

niepełnosprawności 2010–2020”.

6)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE – DOBRA PRAKTYKA: Zestaw dokumentów europejskich i publikacji na temat projektowania

uniwersalnego: www.niepelnosprawni.gov.pl/p,100,dostepnosc-projektowanie-uniwersalne.

zmiana przepisów

Poz. 1235

realizacja celów: miasto sprawne, zwarte i zrównoważone, spójne

v.p

l

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa powinien dokonać przeglądu przepisów i opracować propozycję zmian

prawnych pod kątem „uszczelnienia” systemu egzekwowania prawa w zakresie zapewnienia

niezbędnych warunków do korzystania z obiektów użyteczności publicznej i mieszkaniowego

budownictwa wielorodzinnego przez osoby niepełnosprawne.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa

w.

rcl

.go

Kształtowanie przestrzeni miast powinno być prowadzone z uwzględnieniem znaczenia obszarów

zielonych, kształtujących mikroklimat i spowalniających spływ wód opadowych z powierzchni

utwardzonych. Istotne jest powstrzymywanie presji na zainwestowanie powierzchni biologicznie

czynnych w miastach oraz dostępność zielonej infrastruktury dla mieszkańców miast. Zgodnie z

Unijną strategią ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r., ekosystemy i ich usługi

zostaną utrzymane i wzmocnione poprzez ustanowienie zielonej infrastruktury i odbudowę co

najmniej 15% zdegradowanych ekosystemów. W ramach realizacji tego zadania prowadzone są

działania w zakresie mapowania i oceny stanu ekosystemów oraz świadczonych przez nie usług.

Samorządy, przygotowując studia oraz plany zagospodarowania przestrzennego, powinny brać pod

uwagę rekomendacje dotyczące wykorzystania koncepcji świadczeń usług ekosystemowych w

planowaniu, wypracowane w ramach projektu „Urban MAES – usługi ekosystemowe na obszarach

zurbanizowanych” prowadzonego przez Ministerstwo Środowiska. Rekomendacje te mogą być

przydatne dla kompleksowego uwzględniania kwestii środowiskowych w planowaniu przestrzeni

miast7).

Jakość planów zagospodarowania przestrzennego

Wysokiej jakości planowanie przestrzeni miast w obecnych uwarunkowaniach prawnych jest

możliwe, choć niełatwe. Wymaga odważnej i konsekwentnej polityki przestrzennej miasta,

prowadzonej w stałej konsultacji z mieszkańcami i właścicielami nieruchomości. Stabilna i trwała

wizja realizowana przez władze jest warunkiem koniecznym skuteczności procesu i minimalizowania

konfliktów przestrzennych.

Władze miejskie powinny zapewniać odpowiednią jakość i treść planów zagospodarowania

przestrzennego. Oznacza to w szczególności stworzenie jasnych ram (o szczegółowości adekwatnej

do lokalnych uwarunkowań) dla przyszłego rozwoju danych terenów (chyba, że plan ma funkcję

ochronną). Bezwzględnie należy unikać zawierania w planie nierealistycznych treści, które pociągną

za sobą realne koszty związane z odszkodowaniami i wykupem nieruchomości, nie dające się

sfinansować w racjonalnej perspektywie.

ww

W celu usprawnienia procesów przygotowywania i uchwalania dokumentów planistycznych

służących przywróceniu i utrwaleniu ładu przestrzennego w Polsce niezbędne są zmiany prawne8).

zmiana przepisów

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone, konkurencyjne

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego przedstawią propozycję zmian

prawnych zmierzających do



7)

racjonalizacji systemu odszkodowawczego przez oparcie go na odpowiedzialności finansowej

gmin wyłącznie za własne decyzje planistyczne, co jednocześnie przyczyni się do zniesienia

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Komunikat Komisji z dnia 3 czerwca 2011 r. „Nasze ubezpieczenie na życie i nasz kapitał

naturalny – unijna strategia ochrony różnorodności biologicznej na okres do 2020 r.

8)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, Cel 6.





wprowadzenia rozwiązań ustanawiających standardy urbanistyczne (z uwzględnieniem

zróżnicowania na obszary o różnym charakterze), przy czym nie powinno to umożliwiać

gminom unikania oparcia planowania o system planów miejscowych,

wprowadzenia obowiązku lokalizowania szczególnie „wrażliwych społecznie” inwestycji

(OZE, wielkopowierzchniowe obiekty handlowe), jak również inwestycji na „wrażliwych

społecznie” terenach (np. tereny przestrzeni publicznych, tereny wymagające scaleń i

podziału), w oparciu o plany miejscowe,

wprowadzenia skutecznych mechanizmów ekonomiczno-prawnych zapewniających realizację

infrastruktury równocześnie z zagospodarowywaniem terenu przeznaczonego pod nową

zabudowę, w tym poprzez dopuszczenie uchwalania planów miejscowych, na podstawie

których inwestorzy zobowiązani będą do partycypacji w realizacji niezbędnej infrastruktury,

.go



v.p

l

podstawowej bariery dla aktywności miast w zakresie uchwalania planów miejscowych – z

jednoczesnym zapewnieniem poszanowania standardów w zakresie ochrony prawa własności,

określonych w umowach międzynarodowych oraz w orzecznictwie Europejskiego Trybunału

Praw Człowieka,



wyeliminowania ograniczeń lub niejednoznaczności w zakresie przedmiotowym planu

miejscowego, uniemożliwiających skuteczne odniesienia się do złożonych kwestii mogących

występować w przestrzeni miejskiej,



pogłębienia aspektu partycypacyjnego w planowaniu przestrzennym (konsultacje publiczne,

przejrzystość procedur).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

w.

rcl

O jakości aktów planistycznych i rozwiązań urbanistycznych formułowanych na ich podstawie

decydują z jednej strony kompetencje opracowujących je profesjonalistów, a z drugiej „świadomość

urbanistyczna” wśród przedstawicieli władz miasta - zarówno burmistrza lub prezydenta i podległych

mu urzędników, jak i radnych. Paleta możliwych działań, zmierzających do zwiększenia tej

świadomości oraz zapewnienia profesjonalizmu wszystkich uczestników procesów planistycznych,

jest obszerna – od szczegółowych wymogów zawartych w dokumentach przetargowych na

opracowanie projektów aktów planistycznych, przez organizowanie w strukturach miasta własnych

wyspecjalizowanych pracowni, które zajmą się przygotowaniem tych aktów, aż do szkoleń,

warsztatów, studiów podyplomowych czy publikacji kierowanych do wszystkich zainteresowanych.

Jeśli jednak oczekuje się nowej jakości w zakresie aktów planistycznych, to powyższe potencjalne i

rozproszone działania muszą zostać wzbogacone o skoordynowane, intensywne i odgórne wsparcie

na rzecz doskonalenia kompetencji osób przygotowujących akty planistyczne.

działanie

realizacja celów: miasto sprawne, zwarte i zrównoważone, spójne

ww

Właściwi ministrowie przeprowadzą pogłębiony dialog ze stroną samorządową w celu

wypracowania optymalnego modelu roli urbanistów w procesie przygotowania aktów

planistycznych (zasadniczy dylemat: zewnętrzny ekspert czy urzędnik identyfikujący się z

kierunkiem rozwoju miasta), a następnie podejmą działania w celu rozpowszechnienia tego

modelu. Niezależnie od tego, jednym z działań na rzecz doskonalenia kompetencji kadr

urzędniczych w zakresie szeroko pojętego planowania przestrzennego powinno być systemowe

rozwiązanie ukierunkowane na jakość praktycznego kształcenia urbanistów. Jednym z rozwiązań

do rozważenia jest zorganizowanie, jako wspólnego przedsięwzięcia strony rządowej i samorządu

terytorialnego, krajowej szkoły urbanistyki, o charakterze szkoły podyplomowej, przeznaczonej

dla osób zatrudnionych w administracji samorządowej i rządowej, a zajmujących się

przygotowaniem aktów planistycznych i zarządzaniem przestrzenią. Rolą takiej szkoły byłoby

rozpowszechnianie wiedzy planistycznej spójnej z treścią przyjętych dokumentów strategicznych, a

v.p

l

nieprzyznawanie uprawnień czy certyfikatów do prowadzenia określonych działań. Alternatywnie

należałoby rozważyć wprowadzenie, w oparciu o istniejącą sieć szkół wyższych oraz instytutów

badawczych, kierunku studiów z programem zapewniającym przygotowanie najwyższej jakości

kadr samorządowych i rządowych zajmujących się urbanistyką (przy czym program ten powinien

silnie uwzględniać m.in. kierunki prac rządu i treści dokumentów strategicznych).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa, minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

Kształtowanie przestrzeni w obszarach śródmiejskich

w.

rcl

.go

Obszary śródmiejskie są kluczowymi elementami miasta, wpływającymi zasadniczo na poczucie ładu

przestrzennego i atrakcyjności miasta. Stąd aktywność władz miejskich powinna koncentrować się na

zachowaniu funkcji mieszkaniowej w śródmieściu i ochronie spójności miejscowych społeczności

lokalnych, a także lokalizowaniu tam projektów, które będą potęgować integrację i aktywność

mieszkańców oraz wpływać pozytywnie na wizerunek miasta, do czego mogą wykorzystywać np.

instrumenty zarządzania śródmieściem (TCM). Dzięki stosowaniu dla określenia formy tych

przedsięwzięć formuły konkursów możliwe będzie realizowanie obiektów reprezentujących wysoki

poziom w zakresie architektury i urbanistyki lub innowacyjnych rozwiązań infrastrukturalnych. Nacisk

kłaść należy na skupianiu w tej strefie obiektów o charakterze centrotwórczym oraz kreowaniu

atrakcyjnego systemu ogólnodostępnej miejskiej przestrzeni publicznej, z mocnym priorytetem dla

ruchu pieszego i rowerowego oraz maksymalnie ułatwionym dostępem do transportu publicznego.

Przy czym równocześnie należy dążyć do zachowania i modernizacji istniejącej zabudowy historycznej

śródmieścia, decydującej o odrębnym charakterze każdego miasta i jego wartości kulturowej.

Konieczne jest prowadzenie w obszarach śródmiejskich działań dotyczących różnych form aktywności

w przestrzeniach publicznych, w tym wprowadzania sztuki i kultury do przestrzeni. Wspieranie w ten

sposób przemysłu kreatywnego będzie wpływało na tworzenie tożsamości miejsc. Istotne znaczenie

przy kreowaniu lokalnego klimatu muszą zyskać także takie zagadnienia, jak organizowanie handlu

indywidualnego, wprowadzanie innowacyjnych rozwiązań technologicznych w przestrzeń miejską czy

wszelkie inne działania zmierzające do uruchomienia aktywności mieszkańców w obszarach

śródmiejskich zarówno mniejszych, jak i większych miast.

Kształtowanie systemu przestrzeni publicznych

Polityka przestrzenna władz większych miast powinna być ponadto skierowana na kumulowanie

obiektów, usług i rekreacji w przestrzeni, która umożliwia korzystanie ze wszystkich podstawowych

usług w dzielnicach miejskich, bez nadmiernych strat czasu na przemieszczanie się. Natomiast na

nowych terenach przeznaczonych pod zabudowę, jej rozwój powinien być zaplanowany i realizowany

równocześnie (lub wyprzedzająco) z zapewnieniem adekwatnej do przyszłych potrzeb wydajnej

infrastruktury technicznej, w tym transportowej (siatka ulic, transport zbiorowy, ruch rowerowy i

pieszy) oraz społecznej.

ww

Konieczne jest odwrócenie procesu zawłaszczania przestrzeni publicznej. Prowadzi on do wielu

niekorzystnych zjawisk dla struktury przestrzennej miasta: pozbawiania mieszkańców miejsc

publicznych i dostępnych terenów zieleni, segreguje ją na obszary „lepszego” i „gorszego” standardu

oraz powoduje problemy w komunikacji pieszej.

Istotny element działań władz samorządowych powinien polegać na dopilnowaniu, aby obiekty o

charakterze silnych generatorów ruchu (centra handlowe, uczelnie i kampusy, urzędy, zakłady pracy)

lokalizowane były wyłącznie w miejscach dobrze obsługiwanych sprawnym i wydajnym transportem

publicznym (tam, gdzie to uzasadnione, w miastach posiadających tramwaje, metro lub kolej miejską

– optymalnie szynowym)9 ).

9)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: TRANSPORT I MOBILNOŚĆ MIEJSKA, W zakresie miejskiej polityki transportowej.

v.p

l

W kontekście powyższych spostrzeżeń, konieczne jest efektywne promowanie pozytywnych

przykładów w zakresie kształtowania ładu przestrzennego w miastach. Zadanie to spoczywa na

władzach miast, korporacjach samorządowych, jak i administracji rządowej10).

centrum wiedzy

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone, spójne

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego oraz minister właściwy ds.

środowiska będą upowszechniać dobre praktyki, wzorcowe rozwiązania i wskazywać zalecane

kierunki działań władz miejskich dla kształtowania ładu przestrzennego w miastach, w tym

zwłaszcza na obszarach śródmiejskich i rewitalizowanych (np. mechanizmy zarządzania

śródmieściem).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa, minister właściwy ds. rozwoju regionalnego, minister właściwy ds. środowiska

zmiana przepisów

.go

Dla skutecznego uzyskania pozytywnych efektów przekształceń przestrzennych niezbędne jest, aby

scalanie i podziały nieruchomości, jak również inne działania zmierzające do dostosowania struktury

własności do funkcji terenu, stały się faktycznym narzędziem kształtowania przestrzeni, z korzyścią

dla społeczności i poszczególnych właścicieli nieruchomości. W tym celu potrzebne są zmiany

prawne. Dodatkowo podjęte zostaną działania informacyjne (propagujące wiedzę) na temat korzyści

wynikających z procesów reparcelacji gruntów dla mieszkańców (właścicieli nieruchomości).

Równocześnie, wprowadzenie mechanizmów umożliwiających gminom większe angażowanie się w

wykup nieruchomości, w tym w związku z przeciwdziałaniem spekulacji gruntami na tle procesów

planistycznych, ułatwiłoby prowadzenie gminom skutecznych interwencji publicznych.

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone, konkurencyjne

w.

rcl

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego przedstawią propozycje w

zakresie ścisłego powiązania procedur planistycznych z prowadzeniem procesów reparcelacji

gruntów zaplanowanych w planach miejscowych.

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego przeprowadzi projekt pilotażowy identyfikujący

problemy i bariery w tym zakresie oraz wypracowujący mechanizmy ich przezwyciężenia.

Zostaną przeanalizowane warunki i bariery oraz zaproponowane zmiany w zakresie prowadzenia

przez gminy kompleksowej gospodarki nieruchomościami dla całościowego zabezpieczania

potrzeb terenowych na rzecz usług i potrzeb publicznych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

Projekty i przedsięwzięcia urbanistyczne

ww

Aktywna rola władz miejskich powinna dotyczyć inicjowania oraz wyznaczania obszarów do realizacji

dużych projektów urbanistycznych w lokalizacjach priorytetowych z punktu widzenia rozwoju miasta.

Na dalszych etapach procesu inwestycyjnego, przy doprecyzowaniu ostatecznego kształtu inwestycji

samorządy powinny także aktywnie współpracować z inwestorami, aby osiągnąć optymalny efekt z

punktu widzenia potrzeb miasta. Realizację tego typu przedsięwzięć ułatwiłoby wprowadzenie do

przepisów prawa nowych instrumentów z zakresu urbanistyki operacyjnej.

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego przygotują propozycje zmian

legislacyjnych w celu wdrożenia rozwiązań ułatwiających realizację dużych założeń

10)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Publikacja MIiR „Wspólna przestrzeń, wspólne dobro. Dobre praktyki w kształtowaniu ładu

przestrzennego”.

v.p

l

urbanistycznych, w tym narzędzi z zakresu urbanistyki operacyjnej, które pozwolą

na elastyczną współpracę władz miasta z inwestorem zewnętrznym, uwzględniającą interesy obu

stron, oraz zapewnią transparentność procesu tak, aby także udział mieszkańców przyczynił się do

optymalnego kształtu przedsięwzięcia.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

działanie

.go

Strategiczne i duże przedsięwzięcia urbanistyczne powinny być planowane w powiązaniu z istniejącą

strukturą funkcjonalno-przestrzenną miasta, dlatego projekty powinny wyznaczać nową jakość oraz

stanowić elementy realizacji spójnej wizji rozwoju. Szczególną rolę z tego punktu widzenia odgrywają

obiekty dworców kolejowych i przyległych do nich terenów, gdyż często tylko na takich terenach

istnieje możliwość wytworzenia stref wielkomiejskich nowego typu, łączących funkcje węzłów

przesiadkowych, przestrzeni i obiektów publicznych z obiektami komercyjnymi o zróżnicowanych

funkcjach. Z tego powodu, planowanie sposobu zagospodarowania takich terenów powinno być

prowadzone szczególnie uważnie, w pełnej integracji z polityką przestrzenną miasta. Wymaga to więc

szczególnej aktywności ze strony władz miejskich i pogłębienia współpracy w interesie publicznym

między miastami a instytucjami rządowymi. Dotychczasowe doświadczenia wskazują, że mechanizmy

tej współpracy muszą być ciągle doskonalone, aby optymalizować stopień zaspokajania interesu

publicznego w procesach inwestycyjnych na terenie nieruchomości, którymi dysponują wspomniane

instytucje publiczne11).

realizacja celów: miasto sprawne, zwarte i zrównoważone

w.

rcl

Instytucje rządowe w swoich zamierzeniach inwestycyjnych, wynikających z ich zadań,

kompetencji i zakresu działania, przewidzianych do realizacji na terenie miast i ich obszarów

funkcjonalnych, będą współpracować z samorządami miast na rzecz kształtowania

zrównoważonej struktury funkcjonalno-przestrzennej miast, optymalizacji stopnia realizacji

interesu publicznego oraz zgodnie z kierunkami działań określonymi w Krajowej Polityce Miejskiej

(minister właściwy ds. rozwoju regionalnego sformułuje szczegółowe zalecenia w tym zakresie).

W szczególności instytucje rządowe będą w swych działaniach inwestycyjnych uwzględniać

dążenie do wspierania dośrodkowego rozwoju miast (koncepcji „miasta zwartego”) oraz dbać o

to, aby realizowane miastotwórcze projekty inwestycyjne prezentowały najwyższą jakość i nie

przyczyniały się do uzależnienia przyszłych użytkowników od indywidualnego transportu

samochodowego.

Instytucje rządowe będą ograniczać realizację własnych inwestycji na terenie miast i ich obszarów

funkcjonalnych na podstawie decyzji o warunkach zabudowy i sygnalizować potrzeby objęcia

danego obszaru planem miejscowym, aby w tym trybie ustalić warunki zagospodarowania

przedmiotowych nieruchomości – jedynie bierność planistyczna gminy będzie stanowiła przyczynę

wystąpienia z wnioskiem o uzyskanie decyzji o warunkach zabudowy.

ww

odpowiedzialny: właściwi ministrowie nadzorujący instytucje rządowe

działanie

realizacja celów: miasto sprawne, zwarte i zrównoważone

Właściwe spółki i agencje, tj

• PKP S.A. i spółki grupy PKP, m.in. Xcity Investment i PKP PLK S.A. w odniesieniu do

nieruchomości kolejowych,

• Spółka Restrukturyzacji Kopalń S.A. w odniesieniu do nieruchomości należących do spółki,

• Agencja Mienia Wojskowego w odniesieniu do nieruchomości powojskowych,

• Inne instytucje rządowe gospodarujące nieruchomościami (np. Agencja Nieruchomości

11)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: POLITYKA INWESTYCYJNA.

v.p

l

Rolnych),

będą aktywnie współpracować z władzami samorządowymi w celu wypracowania, zgodnie z

zasadami określonymi w Krajowej Polityce Miejskiej, optymalnych warunków zagospodarowania

nieruchomości na terenach miast i ich obszarów funkcjonalnych.

odpowiedzialny: odpowiednio minister właściwy ds. transportu, minister właściwy ds. gospodarki i minister właściwy ds.

obrony narodowej

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

.go

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa, minister właściwy ds. rozwoju regionalnego oraz minister właściwy ds.

transportu wypracują propozycje zmiany przepisów związanych z tworzeniem stref ochronnych

terenów zamkniętych, a także z dookreśleniem możliwości lokalizowania zabudowy na obszarze

kolejowym i kolejowych terenach zamkniętych, w szczególności pod kątem możliwości

realizowania na takich terenach wielofunkcyjnych stref wielkomiejskich.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa, minister właściwy ds. rozwoju regionalnego oraz minister właściwy ds. transportu

w.

rcl

W planowanie kierunków zagospodarowania przestrzeni należy angażować możliwie wielu przyszłych

adresatów, w tym przede wszystkim mieszkańców. Udział mieszkańców i organizacji społecznych w

kształtowaniu przestrzeni powinien być prowadzony na wszystkich etapach tego procesu, nie

ograniczając go do konsultacji wymaganych przepisami prawa. Szczególne znaczenie ma wstępny

etap prac planistycznych – wtedy, gdy rodzą się i są dyskutowane koncepcje. Na tym etapie dyskusje

nad wariantami rozwiązań i ich zilustrowaniem przestrzennym ułatwia zrozumienie istniejących na

danym terenie problemów oraz kierunków zaplanowanych działań przestrzennych. Udział

społeczeństwa na tym etapie może przynieść znacznie większą wartość dodaną niż krytyczne

odnoszenie się do gotowych propozycji przedstawianych do publicznego wglądu, dlatego aktywne

działania władz miejskich powinny polegać na pozyskaniu wiedzy o występujących problemach,

oczekiwaniach, potrzebach i wizjach mieszkańców przed rozpoczęciem prac planistycznych12).

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego przedstawi propozycje zmian

polegających na wprowadzeniu obowiązku konsultacji społecznych w postaci dyskusji publicznej

na etapie przystępowania do prac nad planem miejscowym lub studium uwarunkowań i

kierunków zagospodarowania przestrzennego.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

W zakresie naprawy przestrzeni w obszarach substandardowego zagospodarowania

ww

Na obszarach chaotycznej, rozproszonej zabudowy mieszkaniowej konieczne są szczególnie aktywne

działania planistyczne władz samorządowych, aby dążyć do naprawy negatywnych skutków procesów

żywiołowej suburbanizacji toczącej się przez ostatnie lata. Działania te, z racji złożoności problemów,

struktury własnościowej oraz potencjalnie znaczących kosztów, muszą mieć charakter „pracy

organicznej” (z silnym naciskiem na prawdziwą partycypację), jednakże przeprowadzone z sukcesem

mogą przynieść istotne zmiany społeczne w obecnie dysfunkcjonalnych kompleksach rozproszonej

zabudowy na terenach miejskich i podmiejskich.

Planowane kompleksowe działania powinny zmierzać z jednej strony do uzupełniania brakującej

infrastruktury, z drugiej – do zagęszczania zabudowy mieszkaniowej (aby zracjonalizować podstawy

ekonomiczne funkcjonowania zespołów zabudowy), z trzeciej wreszcie – do poprawy oferty usług

12)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA, Formy, narzędzia i instrumenty partycypacji publicznej.

realizacja celów: miasto spójne, zwarte i zrównoważone

.go

zmiana przepisów

v.p

l

zlokalizowanych w bliskiej odległości. Działania na rzecz „naprawy” osiedli lub obszarów rozproszonej

zabudowy mieszkaniowej dotyczyć powinny także poprawy infrastruktury transportowej (zwłaszcza z

zakresu transportu publicznego, w szczególności szynowego, jeśli są takie możliwości) i społecznej, a

także zmian w strukturze przestrzennej, takich jak eliminacja tzw. sięgaczy dojazdowych i tworzenie

optymalnych siatek ulic, zwiększanie możliwości i bezpieczeństwa ruchu pieszego oraz tworzenie

bezpiecznej sieci dróg i pasów rowerowych umożliwiających dostęp do dalej zlokalizowanych

obiektów. Ułatwienie realizacji tych działań powinno znaleźć odzwierciedlenie w przepisach prawa,

które dziś umożliwiają prostsze proceduralnie przygotowanie inwestycji drogowej niż budowy ciągu

pieszego, rowerowego lub torowiska tramwajowego nie związanych z jezdnią. Ponadto elementem

kompleksowego procesu naprawczego powinno być powstanie lokalnego centrum, a w nim

tworzenie przestrzeni służących rekreacji, integracji i odpoczynkowi lokalnych społeczności (tzw.

„trzecich miejsc”). Elementem tego może być przekształcanie ulic, których funkcja w systemie

komunikacyjnym miasta jest marginalna, w podwórce miejskie (tzw. woonerf).

Ministrowie właściwi ds. transportu i ds. rozwoju regionalnego, kierując się zasadą

zrównoważonego rozwoju, przedstawią propozycję zmian polegających na zasadniczym

ujednoliceniu procedur przygotowania inwestycji liniowych dla dróg oraz ciągów pieszych,

rowerowych oraz torowisk tramwajowych niezwiązanych z jezdnią.

odpowiedzialny: minister ds. transportu we współpracy z ministrem ds. rozwoju regionalnego

centrum wiedzy

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

w.

rcl

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego zorganizuje przeprowadzenie projektu pilotażowego

nakierowanego na wypracowanie modelu działań na rzecz przekształcania obszarów

rozproszonej zabudowy podmiejskiej w obszary lepszej jakości przestrzeni o mieszanym

(wielofunkcyjnym) sposobie użytkowania terenu.

Wypracowane na podstawie projektu pilotażowego rozwiązania, dokumenty, wzorce i procedury

będą rozpowszechniane i promowane w celu wsparcia samorządów w naprawie przestrzeni w

obszarach podmiejskiej zabudowy na szerszą skalę.

Propagowane będą działania w zakresie realizacji idei miasta zwartego i przyjaznego, a także w

odniesieniu do jak najpełniejszego i pogłębionego udziału społeczeństwa w procesie planowania

przestrzennego na obszarach substandardowego zagospodarowania.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

W zakresie niwelowania chaosu wizualnego i poprawy estetyki miast

ww

Chaos wizualny i estetyczny wielu polskich miast powoduje potrzebę podjęcia zdecydowanych

działań w sferze regulacji, ale także kształtowania zachowań i wrażliwości społecznej oraz promocji

dobrych wzorców estetycznych.

Reklama w przestrzeni miejskiej

Istotnym elementem, który wpływa na pogłębiający się chaos wizualny przestrzeni polskich miast,

jest występowanie wszechobecnej, często nielegalnej, reklamy. Priorytety w tym zakresie odnoszą się

do działań instytucji publicznych, które powinny eliminować zamieszczanie wielkoformatowych

reklam na obiektach publicznych.

działanie

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone, spójne

Instytucje rządowe nie mogą podejmować działań prowadzących do kryzysu i degradacji stanu

estetycznego przestrzeni, które następują m.in. poprzez zasłanianie elewacji budynków reklamami

wielkoformatowymi niebędącymi elementem architektury tych budynków.

odpowiedzialny: właściwi ministrowie nadzorujący instytucje rządowe

v.p

l

W celu uporządkowania tego zjawiska, z wykorzystaniem narzędzi ustawy z dnia 24 kwietnia 2015 r. o

zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu, konieczne są

działania na szczeblu miast polegające na wypracowaniu racjonalnych kompromisów między

środowiskami samorządowymi, branżą reklamową, właścicielami nieruchomości oraz organizacjami i

ruchami reprezentującymi mieszkańców. Takie działania pozwolą na wypracowanie szerszej

akceptacji ustanawianych zasad dotyczących reklamy zewnętrznej.

centrum wiedzy

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego będzie upowszechniał i promował wzorcowe

stosowanie przez JST ustawy o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi

ochrony krajobrazu, w tym wzorcowe tzw. lokalne kodeksy reklamowe (uchwały reklamowe).

Przeciwdziałanie samowoli

.go

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa i minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

w.

rcl

Jakość przestrzeni w polskich miastach zależeć będzie nie tylko od pozytywnych działań na rzecz

wprowadzania i promowania godnych naśladowania rozwiązań, ale także od skuteczności w

przeciwdziałaniu zjawiskom negatywnym. W szczególności chodzi o działania nielegalne, a więc takie,

którym nie zapobiegnie najbardziej nawet aktywna i skrupulatna polityka przestrzenna czy

konserwatorska władz samorządowych. Słabość systemu egzekwowania prawa w tym zakresie

zachęca do działań, które poprzez samowolę budowlaną lub samowolne wyburzenia cennych

obiektów obniżają jakość miejskiej przestrzeni. O ile istnieją mechanizmy, zarówno formalne (np.

ustanowienie parku kulturowego na określonym obszarze), jak i nieformalne (kreowanie w mediach

atmosfery ostracyzmu wobec zaśmiecających przestrzeń), które pozwalają ograniczyć negatywne

zjawiska, to nie zawsze są one skuteczne. Dodatkowe narzędzia przewidują przepisy ustawy z dnia 24

kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze wzmocnieniem narzędzi ochrony

krajobrazu, które dają gminie uprawienia do rozstrzygania w uchwale (obejmującej cały obszar

gminy) kwestii lokalizacji reklam, ogrodzeń i obiektów małej architektury, a samorządom

województwa – efektywne narzędzia ochrony krajobrazu w parkach krajobrazowych i obszarach

chronionego krajobrazu. Samorządy powinny korzystać z tych nowych narzędzi w możliwie

najszerszym zakresie.

zmiany prawne

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa dokona przeglądu przepisów i opracuje propozycję zmian prawnych pod

kątem „uszczelnienia” systemu egzekwowania prawa w zakresie samowoli budowlanych i

samowolnych wyburzeń (m.in. niezgodnych z ustaleniami projektu budowlanego będącego

podstawą wydania pozwolenia na budowę), w tym zwłaszcza obiektów zabytkowych.

ww

Wprowadzi dodatkowo zmiany prawne związane z

•

umożliwieniem gminie egzekwowania postanowień planu miejscowego poprzez

wprowadzenie decyzji administracyjnej nakazującej właścicielowi lub użytkownikowi, w

przypadku działań niezgodnych z jego ustaleniami, wstrzymanie użytkowania terenu lub

przywrócenie poprzedniego stanu zagospodarowania,

•

powiązaniem wyodrębniania samodzielnych lokali mieszkalnych z treścią planu

miejscowego lub treścią decyzji o warunkach zabudowy, a także z pozwoleniem na

budowę albo skutecznie dokonanym zgłoszeniem.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa

Estetyczna przestrzeń – działania edukacyjne

v.p

l

Zwiększenie estetyki miasta może nastąpić poprzez aktywne działania w zakresie edukacji estetycznej

użytkowników miasta. Stan polskiej przestrzeni wymaga pogłębiania edukacji w zakresie znaczenia i

wartości przestrzeni miejskiej, a szerzej także w odniesieniu do zrównoważonego rozwoju miast, ich

kulturowej i społecznej roli. Potrzebne są tu dwukierunkowe działania. Pierwszy kierunek dotyczy

prowadzenia edukacji obywatelskiej na rzecz aktywnego udziału mieszkańców w procesie planowania

przestrzennego od najwcześniejszych etapów planowania. Drugi kierunek dotyczy edukacji

architektonicznej dzieci i młodzieży, niezbędnej dla wykształcenia postaw, które w przyszłości

przełożą się na umiejętność formułowania wizji i oczekiwań względem miasta, w którym się żyje13).

działanie

.go

Jeśli postulowane działania mają osiągnąć szeroki zasięg, wymaga to prowadzenia powszechnej

edukacji architektoniczno-urbanistycznej dla dzieci i młodzieży, realizowanej w ramach zajęć

lekcyjnych (w ramach edukacji artystycznej i kulturalnej) oraz poprzez zajęcia uzupełniające. Działania

edukacyjne powinny służyć budowaniu świadomości w odniesieniu do kształtowania przestrzeni (w

tym mechanizmów i towarzyszących dylematów) oraz wartości z nią związanych (ład przestrzenny,

jakość architektury, dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze).

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Minister właściwy ds. oświaty i wychowania w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw

kultury i ochrony dziedzictwa narodowego przy okazji ewentualnej zmiany podstawy programowej

zadba o uwzględnienie we właściwym zakresie treści dot. dziedzictwa kulturowego, krajobrazu i

ładu przestrzennego oraz architektury i będzie uczestniczył w promowaniu wiedzy nt. wartości

architektonicznych, kulturowych oraz uwarunkowań kształtowania przestrzeni, w tym przestrzeni

publicznych, ich wpływu na sposób życia, zdrowie oraz rozwój miasta.

w.

rcl

odpowiedzialny: minister właściwy ds. oświaty i wychowania we współpracy z ministrem właściwym ds. kultury i

ochrony dziedzictwa narodowego oraz ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego

4.2. Partycypacja publiczna

4.2.1. Uwarunkowania i wyzwania

ww

Angażowanie się mieszkańców w różne obszary funkcjonowania miast staje się w Polsce coraz

powszechniejszym zjawiskiem. Wynika ono z potrzeb samych mieszkańców do bycia aktywnymi

podmiotami uczestniczącymi w planowaniu rozwoju miast i ich zarządzaniu. Często także te potrzeby

ujawniają się w sytuacji konfliktu lub poczucia, że władze miasta nie biorą pod uwagę głosu

mieszkańców. Szczególne uwarunkowania do rozwoju partycypacji publicznej występują w małych

ośrodkach miejskich, gdzie mniejsza anonimowość mieszkańców, silniejsze więzi sąsiedzkie (niż w

dużych miastach), a także dobra znajomość miasta i jego problemów sprzyjają podejmowaniu działań

będących odpowiedzią na problemy rozwoju miasta, a także powstawaniu oddolnych ruchów

społecznych. Pomimo wyrazistej działalności niektórych środowisk, generalnie jednak aktywność

obywatelska Polaków pozostaje wciąż na niesatysfakcjonującym poziomie.

Samorządy miast dostrzegają coraz więcej korzyści z dialogu z mieszkańcami, ale w niektórych

miastach poprzestaje się jedynie na jednostronnym informowaniu na temat przeprowadzonych już

działań. Zdarza się, że wyjaśnianie podejmowanych decyzji ma charakter powierzchowny i mało

merytoryczny. Wówczas jest to odbierane przez mieszkańców jako pozorne działanie i nie służy

budowaniu prawdziwej i stałej współpracy. W procesie konsultacji społecznych w niektórych

miastach zwraca uwagę konwencjonalność form komunikacji. W konsultacjach wykorzystuje się

13)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA, Priorytety w zakresie rozwijania partycypacji publicznej.

v.p

l

zwłaszcza tradycyjne formy komunikacji, sprowadzające się do spotkań z mieszkańcami i

zamieszczaniu informacji na tablicy ogłoszeń. Ta sytuacja wynika czasem z braku przekonania władz

miejskich co do wartości prowadzenia tego typu działań, ale często jest ona jedynie wynikiem braku

odpowiedniej wiedzy, umiejętności, doświadczenia czy też po prostu utartego zwyczaju. Niemniej

jednak, takie sytuacje powodują, że mieszkańcy czują się pozbawieni pełnej informacji i pomijani w

ważnych decyzjach. Stwarza to podstawę do powstawania wzajemnych uprzedzeń i skutkuje

negatywną oceną działań władz i spadkiem zaufania do niej14).

Tym samym, wyzwaniem stojącym przed polskimi miastami jest upowszechnianie partycypacji

publicznej, rozumianej jako udział mieszkańców w definiowaniu i rozwiązywaniu problemów

lokalnych i podejmowaniu kluczowych decyzji dotyczących wspólnoty lokalnej. W tym kontekście

partycypację należy przedstawić jako platformę budowania relacji i więzi na poziomie społeczności

lokalnych. Inspirowanie procesu zwiększania znaczenia partycypacji w procesie decyzyjnym leży po

stronie władz.

4.2.2. Kierunki działań

.go

Ważne jest także nadanie właściwej rangi partycypacji publicznej i formalne zobowiązanie się władz

miejskich do stosowania partycypacji jako elementu zarządzania miastem. Nastawienie na

partycypacyjny sposób podejmowania decyzji powinno znajdować umocowanie w dokumentach

strategicznych określających zadania władz i kierunki rozwoju miasta.

w.

rcl

Celem działań władz samorządowych powinno być budowanie miasta otwartego na dialog, w

którym każdy ma poczucie bycia wysłuchanym. Partycypację miasta powinny postrzegać jako

metodę zarządzania i codziennego działania na rzecz rozwoju. Zobowiązanie do uwzględnienia

partycypacji oraz jej zakres powinny być usankcjonowane na poziomie miejskich dokumentów

strategicznych.

Spójne działania miast na rzecz upowszechnienia partycypacji publicznej muszą przyczynić się do









poprawy efektywności zarządzania i trafności decyzji poprzez lepsze odpowiadanie na potrzeby

mieszkańców, bieżące identyfikowanie i rozwiązywanie pojawiających się problemów oraz

pozyskiwanie akceptacji dla wprowadzanych zmian;

poprawy współpracy pomiędzy wszystkimi aktorami miejskimi (choć szczególną rolę pełnią tu

mieszkańcy i władze miejskie) oraz budowania społeczeństwa obywatelskiego, rozwoju wspólnot

lokalnych, wzrostu zaufania społecznego i troski o dobro wspólne;

zwiększenia identyfikacji z miejscem, poczucia odpowiedzialności za otoczenie i lokalną

społeczność, a także do wzmacniania potencjału rozwojowego danego obszaru poprzez lepszej

jakości, wspólne planowanie jego rozwoju;

pogłębiania wiedzy i lepszego rozumienia przez mieszkańców uwarunkowań związanych z

zarządzaniem miastem, a w konsekwencji do większej akceptacji dla prowadzonych działań.

ww

Partycypacja może wydłużać proces podejmowania decyzji, ale rekompensowane jest to przez

szybsze i efektywniejsze realizowanie przedsięwzięć dzięki zminimalizowaniu prawdopodobieństwa

konfliktów. Szersza partycypacja publiczna wpływa na wzrost jakości życia w miastach. Dla wysokiej

jakości partycypacji publicznej w funkcjonowaniu miasta niezbędne są także działania na rzecz

budowy kapitału społecznego, który generalnie prowadzi do zwiększenia zaangażowania i

świadomości społecznej mieszkańców.

14)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Wypracowanie metod efektywnej i skutecznej partycypacji było przedmiotem projektu

„Decydujmy Razem” (http://www.decydujmyrazem.pl), zarządzanego przez MIiR. W ramach tego przedsięwzięcia powstał

„Kanon lokalnych konsultacji społecznych” i „Biała księga partycypacji publicznej”. Oba dokumenty służą budowie systemu

wsparcia partycypacji publicznej w Polsce.

v.p

l

Proces zarządzania rozwojem miasta wymaga od jego obu najważniejszych interesariuszy (władz i

mieszkańców) działania zgodnego z modelem, w którym władze miejskie podejmują decyzje w

sposób transparentny, kierując się dobrem jego mieszkańców i włączając ich w ten proces.

Mieszkańcy zaś, poprzez fakt wybrania władz miejskich, dają mandat do sprawowania tej władzy,

jednocześnie zachowując postawę proaktywną.

Tak rozumiana partycypacja jest spójna z celem „Otwarty rząd” Strategii Sprawne Państwo 202015).

Jego istotą jest zarządzanie responsywne, które oznacza państwo nie „dla obywatela”, tylko

„z obywatelem”. Tak rozumiana rola państwa uwzględnia zasadę pomocniczości, a więc aktywną

współpracę i udostępnianie mieszkańcom możliwości podejmowania inicjatywy.

.go

Podstawowe zasady partycypacji publicznej

Partycypacja publiczna pozwala obywatelom na realne branie udziału w procesach decyzyjnych. Jej

fundamentalną zasadą powinno być budowanie obopólnego poczucia odpowiedzialności za dobro

wspólne, dzięki czemu pojawia się możliwość spojrzenia na zarządzanie miastem z perspektywy

szerszej niż tylko przez pryzmat indywidualnych interesów.

w.

rcl

Potrzebne są także działania na rzecz zwiększania świadomości i kompetencji obywatelskich

zarówno po stronie mieszkańców, jak i urzędników miejskich. W przypadku mieszkańców potrzebna

jest niejednokrotnie poprawa znajomości zasad funkcjonowania samorządu, ograniczeń i celów jego

funkcjonowania, w szczególności w zakresie lokalnej polityki przestrzennej, a także możliwości

związanych z finansowaniem zadań. W kontekście urzędników miejskich – kluczowe jest zrozumienie,

że partycypacja nie jest jedynie formalnym obciążeniem procesu decyzyjnego, ale może poprawić

jakość zarządzania miastem, przez co pozwoli uniknąć wielu błędnych decyzji, których naprawa

zabiera czas i generuje koszty.

Aby partycypacja mogła faktycznie przełożyć się na jakość zarządzania miastem, potrzebna jest po

obu stronach otwartość na dialog i poszukiwanie kompromisu, a także – dobra wola i zaufanie.

Ostatnie z wymienionych elementów w szczególny sposób koresponduje z transparentnością

procedur partycypacyjnych. Samorządy muszą także dbać o utrzymanie właściwej formy komunikacji,

która zapewnia jej dwukierunkowość.

Urzędnicy miejscy powinni włączać mieszkańców w proces planistyczny i decyzyjny na jak

najwcześniejszym etapie, co skutkuje dwojakimi korzyściami – silniejszym zaangażowaniem, gdy

ludzie są włączeni w sprawy „od początku”, a z drugiej strony – wyższym poziomem ich wiedzy, co

może zaowocować poprawą jakości proponowanych rozwiązań.

ww

W procesie partycypacji publicznej ważne jest zapewnienie równowagi pomiędzy szerokim

angażowaniem mieszkańców w planowanie i zarządzanie rozwojem miasta a zachowaniem

uprawnienia do podejmowania ostatecznych rozstrzygnięć po stronie przedstawicieli władz,

ponieważ to na nich spoczywa ostateczna odpowiedzialność za podjęte decyzje. Partycypacja nie

zwalnia organów władzy samorządowej z odpowiedzialności za zarządzanie miastem, lecz stanowi

instrument wspierający proces decyzyjny.

Priorytety w zakresie rozwijania partycypacji publicznej

Edukacja

Zarówno władze samorządowe, jak i mieszkańcy muszą być otwarci na „uczenie się” partycypacji.

Taki proces edukacyjny powinien rozwijać postawy sprzyjające umiejętności prowadzenia dyskusji,

wypracowywania rozwiązań, właściwego komunikowania się oraz wiedzę o tym, jak procesy

partycypacji publicznej planować, organizować i podsumowywać. Najwłaściwszym do tego sposobem

powinno być „uczenie się w działaniu”, zdobywanie doświadczenia i wyciąganie z niego wniosków.

15)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: „Strategia Sprawne Państwo 2020” przyjęta uchwałą Rady Ministrów nr 17 z dnia 12 lutego

2013 r.

centrum wiedzy

realizacja celu: miasto silne

v.p

l

Minister właściwy ds. administracji publicznej oraz minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

upowszechni przypadki udanych procesów partycypacji publicznej w miastach, szczególnie w

skomplikowanych kwestiach i uwarunkowaniach. Istotne będzie także upowszechnianie

przykładów działań liderów z małych miast. Efekty tych działań będą stanowiły inspirację i

zachęcały do zastosowania podobnych rozwiązań na poziomie lokalnym i regionalnym.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. administracji publicznej oraz minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

Ten proces powinien być także wspierany poprzez dodatkowe projekty edukacyjne, materiały dla

szkół oraz scenariusze zajęć, akcentujące różne zagadnienia dotyczące funkcjonowania samorządu

terytorialnego i zarządzania miastami16).

działanie

realizacja celu: miasto sprawne i silne

.go

Minister właściwy ds. oświaty i wychowania dążyć będzie do silniejszego zaakcentowania w

procesie edukacji kwestii dotyczących wiedzy obywatelskiej poprzez przekazywanie materiałów

informacyjnych dla szkół dotyczących zagadnień związanych z organizacją samorządu

terytorialnego, funkcjonowaniem i zarządzaniem miastami, a także wspierać będzie samorządność

wśród młodzieży, by kształtować postawy sprzyjające obywatelskiej odpowiedzialności i budowaniu

dialogu, a także rozwijać praktyczną wiedzę z partycypacji w zarządzaniu miastami.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. oświaty i wychowania

fundusze europejskie 2014-2020

w.

rcl

Zdobywanie przez gminy doświadczenia w konsultowaniu z mieszkańcami miejscowych planów

zagospodarowania przestrzennego i studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

przestrzennego na wczesnym etapie ich powstawania wspiera Program Operacyjny Wiedza

Edukacja Rozwój 2014–2020 (działanie 2.19). Ze środków EFS zostanie wspartych dotacjami 500

gmin na terenie całego kraju, które podjęły uchwałę o przystąpieniu do sporządzania dokumentów

planistycznych (lub ich zmian) i chcą zastosować innowacyjne metody i narzędzia konsultacji

społecznych w planowaniu przestrzennym. Projekty dotyczą merytorycznego wsparcia urzędów

gmin w organizacji procesów konsultacyjnych i przyczynią się do nabycia i utrwalenia wśród

urzędników nowych umiejętności i wpłyną na poprawę współpracy z mieszkańcami.

Komunikacja dostępna i budująca zaufanie

ww

Ze względu na to, że w procesie partycypacji publicznej bardzo ważna jest dwukierunkowa

komunikacja, przedstawiciele władz powinni dbać o prowadzenie komunikacji nastawionej na

budowanie wzajemnego zaufania. Mieszkańcy są nie tylko odbiorcami informacji przekazywanych

przez samorząd, ale też przedstawiają swoje komunikaty: propozycje, opinie i oceny. Czynna forma

komunikacji społecznej ma zadanie umożliwić wszystkim stronom uzyskanie wiedzy na dany temat,

wypowiedzenie się i zostanie wysłuchanym. Tak rozumiana komunikacja jest podstawą budowy

zaufania. Bardzo ważne jest takie działanie władz samorządowych, by mieszkańcy mieli poczucie, że

ich propozycje rozwiązań zostały przeanalizowane i to, co powstało, jest efektem wspólnej pracy.

Jeśli zgłaszane propozycje rozwiązań nie znajdują uznania, należy się wobec nich rzetelnie

ustosunkować.

Władze miejskie powinny dobierać właściwe do tematu i odbiorców kanały i sposoby komunikacji,

np. oparte na technologiach informatycznych (portal internetowy) czy lokalnych mediach (prasa,

radio, telewizja). W mniejszych miastach lub społecznościach (np. dzielnicach), gdzie kontakty z

mieszkańcami często są bliższe, jak najszersze zastosowanie powinny mieć kontakty bezpośrednie.

16)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: „Szkoła Współpracy. Uczniowie i rodzice kapitałem społecznym nowoczesnej szkoły”

http://www.szkolawspolpracy.pl.

v.p

l

Władze samorządowe muszą dbać o czytelny język komunikacji (język urzędowy jest często

hermetyczny i niezrozumiały), a przekazywane przez nie informacje muszą być rzetelne, aktualne,

zrozumiałe, odnoszące się do wszystkich aspektów sprawy17).

Dobrą praktyką powinno być informowanie o wszystkich konsultacjach społecznych w jednym

miejscu (np. na jednej stronie internetowej, a nie różnych podstronach). Należy unikać nadmiernego

rozpraszania źródeł informacji. Strony internetowe muszą także uwzględniać regulacje europejskie i

krajowe w zakresie dostępności stron internetowych.

.go

Konieczne jest wyznaczanie przemyślanego terminu na zapoznanie się z treścią konsultowanych

dokumentów i wniesienie uwag. Z opinii obywateli wynika, że często mają oni ograniczoną możliwość

wyrażenia swojego zdania z uwagi na niewystarczający czas trwania konsultacji, niedostosowanie

godzin konsultacji oraz miejsc, w których są organizowane. W tym kontekście, np. szkoły, jako

instytucje o niskim progu dostępności, powinny być szerzej wykorzystywane, zwłaszcza w małych

miastach, jako miejsce realizacji procedur partycypacyjnych.

Władze samorządowe muszą zagwarantować, by wykorzystywane w ramach komunikacji metody i

narzędzia były dostępne dla osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności, zapewniając tym osobom

możliwość zabrania głosu w sprawach istotnych dla miasta. Równocześnie muszą zapewnić fizyczną

dostępność osobom z niepełnosprawnościami (a także innym grupom) poprzez np. przeprowadzanie

konsultacji, spotkań itd. w lokalach o łatwej dostępności, przystosowanych do potrzeb tych osób

itd.18 ).

Przejrzystość

w.

rcl

Istotnym czynnikiem budowania realnej partycypacji publicznej i zaufania mieszkańców do władz jest

transparentność działań podmiotów publicznych, np. poprzez informowanie, na jakich podstawach

podejmowane są decyzje w kluczowych obszarach życia miasta oraz jakie są możliwe warianty

rozwiązań.

Rolą administracji publicznej jest zaangażowanie obywateli w realizowane przez nią przedsięwzięcia

jeszcze na etapie diagnozowania sytuacji oraz wypracowywania wstępnych rozwiązań. Szczególnie w

przypadku procesów inwestycyjnych i kształtowania przestrzeni miejskiej możliwość wyrażenia

swojego poglądu jeszcze na etapie dyskusji zmniejsza zagrożenie oprotestowania jej i oporu

społecznego na samym końcu procesu (np. już na etapie robót budowlanych). Jednocześnie, jeśli

dojdzie do eskalacji konfliktu i przyjmie on taki rozmiar, że dojdzie do zablokowania działań, władze

samorządowe muszą ze szczególną uwagą, nie bagatelizując sytuacji i odnosząc się z szacunkiem dla

drugiej strony, podjąć jak najszybsze działania na rzecz rozwiązania konfliktu w duchu dialogu,

transparentności i rzetelnej informacji19).

ww

Dobrą praktyką w kierunku zwiększenia przejrzystości działań jest także np. to, by samorządy

zwiększały dostępność do informacji publicznej, przede wszystkim w zakresie Systemów Informacji

Przestrzennej, w tym informacji o dokumentach w zakresie planowania przestrzennego na wszystkich

etapach ich sporządzania, oraz na bieżąco publikowały na stronach internetowych dokumentację

techniczną oraz formalną korespondencję związaną z przygotowaniem i realizacją inwestycji20) 21).

17)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: „Komunikacja pisemna”, rekomendacje wydane przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów w

ramach Inicjatywy Obywatel.

18)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Konwencja ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych, m.in. art. 29.

19)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Konwencja z Aarhus (Konwencja o Dostępie do Informacji, Udziale Społeczeństwa w

Podejmowaniu Decyzji oraz Dostępie do Sprawiedliwości w Sprawach Dotyczących Środowiska, podpisana 25 czerwca

1998 r. w Aarhus).

20)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie zwiększania jakości planowania i kształtowania

przestrzeni.

21)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Zwiększenie przejrzystości i efektywności administracji publicznej jest jednym z zamierzeń

„Strategii Sprawne Państwo 2020”.

Wspieranie oddolnej aktywności mieszkańców

v.p

l

Władze miast muszą być świadome, że mieszkańcy mogą współpracować z nimi w różnej formie –

zarówno na zasadzie kontaktów indywidualnych, jak i oddolnych inicjatyw zawiązywanych na rzecz

konkretnej kwestii, także w formie zinstytucjonalizowanych organizacji: rad powoływanych lokalnie,

organizacji pozarządowych22) 23).

Obecność lokalnych liderów (osób, organizacji pozarządowych, grup nieformalnych itd.) jest istotna,

zwłaszcza w małych miastach, w których niejednokrotnie dopiero rozwija się aktywność obywatelska,

dlatego istotne jest upowszechnianie dobrych praktyk partycypacyjnych z mniejszych ośrodków.

działanie

.go

Samorządy powinny także rozważyć obszary i sposoby wzmacniania kompetencji jednostek

pomocniczych działających w mieście, takich jak rady dzielnic i osiedli. Z uwagi na usytuowanie na

najniższym poziomie samorządności terytorialnej, mogą one być elementem pośredniczącym między

społecznością lokalną a władzami. Wykorzystanie potencjału jednostek pomocniczych w rozwoju

lokalnym, rewitalizacji, budowie kapitału społecznego czy włączeniu społecznym jest bardzo

zróżnicowane w polskich miastach, zróżnicowane są też sposoby finansowania ich działań. Dlatego

istotne jest wypracowanie i promowanie najlepszych praktyk związanych z funkcjonowaniem

jednostek pomocniczych w miastach.

realizacja celu: miasto sprawne

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego, we współpracy z ministrem właściwym ds.

administracji publicznej, będzie upowszechniał i promował dobre praktyki w zakresie

funkcjonowania jednostek pomocniczych w miastach, szczególnie w kontekście rozwoju lokalnego i

rewitalizacji.

w.

rcl

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego we współpracy z ministrem właściwym ds. administracji

publicznej

Atrakcyjne metody współpracy

Władze samorządowe muszą podejmować jak największe starania, aby organizacja procesu

partycypacji publicznej, a szczególnie procesu konsultacji społecznych, miała charakter zachęcający

do udziału. Konsultacje powinny odbywać się przy zastosowaniu aktywizujących i atrakcyjnych

metod, sprzyjających efektywności procesu, np. poprzez prowadzenie dyskusji w miejscu, którego

ona dotyczy, czy też przedstawienie przestrzennych wizualizacji planowanych inwestycji i ich

otoczenia (makiety, modele trójwymiarowe)24 ).

Doskonalenie umiejętności zarządzania kryzysem w dialogu społecznym

ww

Konflikty pomiędzy przedstawicielami władz a mieszkańcami mogą powstawać w sytuacji

nieuwzględniania opinii mieszkańców lub niewystarczającego uzasadnienia podejmowanych decyzji o

ważnych aspektach funkcjonowania lokalnej społeczności i przestrzeni. Konflikt nie jest sytuacją,

którą z góry samorząd powinien ocenić negatywnie, może on bowiem pomóc stronom w renegocjacji

postulatów i możliwości ich realizacji – konflikt może zrodzić się nawet w sytuacji, gdy mamy do

czynienia z rozsądnymi i ciekawymi postulatami, ale mieszkańcy przyjmują roszczeniową postawę lub

władza nie jest dostatecznie otwarta na kontakty z mieszkańcami.

Jednocześnie, sytuacja kryzysu w dialogu społecznym powoduje, że konflikt jest przewlekły i blokuje

przyjmowanie rozwiązań korzystnych dla rozwoju miasta, dlatego kluczowe jest zapobieganie jego

22)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Inicjatywa lokalna to forma współpracy samorządu z mieszkańcami, aby wspólnie zrealizować

zadanie publiczne na rzecz społeczności lokalnej. Jeżeli mieszkańcy mają pomysł na konkretne, ważne dla swojej okolicy

przedsięwzięcie, to mogą złożyć wniosek do Miasta, aby wspólnie ten pomysł zrealizować. Zasady tej współpracy określają

przepisy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

23)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: DEMOGRAFIA, Kierunki działań.

24)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie niwelowania chaosu wizualnego i poprawy

estetyki miast.

v.p

l

wystąpieniu. Działania, które miasto powinno podejmować w celu uniknięcia sytuacji kryzysowych, to

m.in. monitorowanie i reagowanie na kwestie podnoszone w dyskusji lokalnej, upublicznianie analiz,

raportów i dokumentów nt. stanu zagospodarowania przestrzennego i inwestycji przewidzianych do

realizacji na danym terenie, a przede wszystkim poprzedzanie konsultacjami decyzji mogących budzić

sprzeciw mieszkańców. W przeciągającym się kryzysie należy skorzystać z pomocy profesjonalistów

w tej dziedzinie (zawodowych mediatorów, osób po odpowiednim przeszkoleniu z zakresu mediacji).

Ważne, by informacja o sytuacjach kryzysowych była podawana do publicznej wiadomości, co

pokazuje, że władze miejskie dążą do wyjaśniania okoliczności powstania kryzysu. Sprzyja to

budowaniu pozytywnego wizerunku miasta.

Do rozwiązania konfliktu miasta muszą dążyć, kierując się zasadą „wszyscy wygrywają” i zarządzać

sytuacją konfliktową tak, aby stawała się przejawem udziału mieszkańców w zarządzaniu miastem, a

jednocześnie narzędziem edukacji partycypacyjnej.

.go

Budowanie odpowiedzialności i troski o dobro wspólne

Wyzwaniem stojącym przed wszystkimi uczestnikami „miejskiego dialogu” jest prowadzenie go w

sposób odpowiedzialny. Dotyczy to każdej ze stron. Odpowiedzialność ta musi się wyrażać rzetelną

dyskusją, otwartością na wysłuchiwanie argumentów każdej ze stron, merytorycznym

przygotowaniem do tematu i wreszcie chęcią kierowania się zasadą dobra wspólnego ponad

partykularnymi interesami. Oznacza ona także, że postulaty nie są zgłaszane w sposób

„roszczeniowy”, oderwany od istniejących uwarunkowań, postrzeganych w krótkowzrocznej

perspektywie. Ważne jest kształtowanie poczucia wspólnotowości w mieście – zarówno w skali

całego miasta, jak i mikroskali pojedynczych osiedli.

w.

rcl

Ponadto, dla budowania poczucia odpowiedzialności mieszkańców za miasto, władze samorządowe

mogą podejmować działania na rzecz edukacji nt. zasobów kultury, lokalnych tradycji i możliwości ich

wykorzystania. Przyczyni się ona do wiązania tożsamości ludzi z tożsamością miejsca.

Ocena (ewaluacja) i monitoring

Ważnym elementem partycypacji publicznej jest zapewnienie udziału mieszkańców i innych

interesariuszy w ocenie i monitorowaniu realizowanych projektów, programów i innych zmian

prowadzonych w mieście. W procesie partycypacji publicznej władze samorządowe powinny również

prowadzić cykliczny monitoring i ocenę działań związanych z samą partycypacją i wdrażać wnioski z

nich płynące. Ważne jest, by sam proces ewaluacji również miał charakter partycypacyjny. Dobrą

praktyką jest powołanie zespołu ds. oceny procesu partycypacji, składającego się z przedstawicieli i

samorządu i mieszkańców.

Ewaluację można prowadzić w formie spotkań i warsztatów z udziałem mieszkańców lub poprzez

dobrowolne wypełnianie formularzy dostępnych on-line, wywiadów, rozmów z organizatorami

procesu, ankiet rozsyłanych przez Internet. Można także łączyć wszystkie dostępne formy –

nadrzędnym celem powinno być pełne określenie problemów i wniosków.

ww

Prowadzenie stałego monitoringu partycypacji publicznej na poziomie regionalnym może być

włączone do zadań Regionalnych Obserwatoriów Terytorialnych (ROT). Prace nad statystyką

partycypacji publicznej podjęte zostaną także przez Główny Urząd Statystyczny (GUS).

Polecanym narzędziem umożliwiającym sprawdzenie i monitorowanie stanu przygotowania gminy do

angażowania strony społecznej w proces decyzyjny, jest Licznik Partycypacji25).

Konsultowanie jako podstawowa forma partycypacji społecznej

25)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: http://www.licznikpartycypacji.pl/.

v.p

l

Konsultacje społeczne to jeden z podstawowych wyrazów partycypacji publicznej. Jest to proces, w

którym przedstawiciele władz przedstawiają obywatelom informacje dotyczące planowanych

przedsięwzięć. Zgodnie z ideą dwukierunkowej komunikacji władze miast muszą prowadzić

konsultacje w sposób obejmujący nie tylko przedstawienie planów, ale także wysłuchanie opinii na

ich temat, analizę możliwości uwzględnienia postulatów, ich ewentualne zmodyfikowanie i

poinformowanie mieszkańców o ostatecznej decyzji. Ważne jest, by po ukształtowaniu i rozwinięciu

umiejętności stosowania narzędzia, jakim jest proste konsultowanie decyzji podejmowanych przez

władze, miasta przechodziły do modelu współdziałania władzy i mieszkańców.

Na poziomie rządowym, wspólnie z partnerami społecznymi, wypracowany został Kodeks konsultacji

społecznych26). Kodeks ten promuje siedem zasad prowadzenia konsultacji przez jednostki rządowe,

które mogą stanowić dobry punkt odniesienia dla miast. Są to: dobra wiara, powszechność,

przejrzystość, responsywność, koordynacja, przewidywalność oraz poszanowanie interesu ogólnego.

.go

Formy, narzędzia i instrumenty partycypacji publicznej

Poniżej wskazano formy, narzędzia i instrumenty, które miasta mogą i powinny stosować w obszarze

partycypacji publicznej

Budżety obywatelskie (partycypacyjne). Tworzenie budżetów partycypacyjnych staje się

jedną z najbardziej zaawansowanych i coraz popularniejszych metod udziału mieszkańców w

sprawach dotyczących rozwoju miasta. Należy mieć jednak na uwadze, że w celu odniesienia

korzyści z tego przedsięwzięcia konieczne jest jasne przedstawienie zasad jego tworzenia. W

związku z tym, że środki budżetów obywatelskich nie są środkami dodatkowymi, a

wyodrębnionymi z budżetu miasta, przy konstruowaniu budżetów obywatelskich ważne jest

uświadomienie mieszkańcom, że równie istotna, co kreatywność i pomysłowość, jest

gospodarność i celowość w wydatkowaniu środków publicznych. Istotna jest zatem

odpowiednia jakość zgłaszanych inicjatyw. Projekty obywatelskie nie powinny realizować

jedynie partykularnych interesów, ale służyć potrzebom jak największej liczby mieszkańców

miasta. Istotne w tym procesie jest także nabywanie świadomości obywatelskiej poprzez

zdobywanie wiedzy nt. zarządzania miastem i świadomości nt. uwarunkowań i ograniczeń,

jakich na co dzień doświadczają samorządy w obszarze zarządzania środkami finansowymi.

w.

rcl

•

Ważne jest także powiązanie tego narzędzia z długofalową strategią rozwoju miasta, aby

projekty wybrane do realizacji nie były oderwane od wizji rozwoju danego obszaru i nie

generowały dodatkowych kosztów związanych z ich późniejszą eksploatacją. Aby zapewnić

spójność projektów obywatelskich z przyjętą strategią rozwoju miasta, a jednocześnie

uniknąć sytuacji, w której samorząd ogranicza budżet obywatelski zakresem strategii,

konieczne jest włączenie obywateli w planowanie strategiczne.

Obywatelska inicjatywa uchwałodawcza umożliwia obywatelom wystąpienie z inicjatywą

prawotwórczą w ujęciu lokalnym, tj. pozwala na przedstawienie przez jego mieszkańców

projektów uchwał rady miasta. To narzędzie przyczynia się do zwiększenia odpowiedzialności

mieszkańców za ich miejsce zamieszkania poprzez udział w stanowieniu prawa miejscowego,

które potem obowiązuje ich samych. Jest to także okazja do zdobycia lepszej wiedzy nt.

instrumentów i środków, jakimi dysponują władze miast oraz poznania prawnych i

organizacyjnych uwarunkowań działań.

ww

•

•

26)

Narzędzia informatyczno-komunikacyjne (np. konsultacje on-line) zapewniają usprawnienie

procesu poprzez zaangażowanie szerokiego grona zainteresowanych oraz szybką formę

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Siedem zasad konsultacji, które sformułowano w 2012 r. pod auspicjami Ministerstwa

Administracji i Cyfryzacji.

v.p

l

komunikacji. Powinny być one nastawione na interakcję z użytkownikami, a także

uwzględniać specjalne potrzeby komunikacyjne grup defaworyzowanych.

Spotkania robocze. Bezpośredni kontakt z obywatelami powinien być jedną z ważniejszych

form budowania zainteresowania społecznego polityką rozwoju miasta, zasięgania opinii i

gromadzenia informacji. Spotkania mogą być wydarzeniami łączącymi zbieranie opinii

mieszkańców ze specjalistycznymi dyskusjami i prezentacjami.

•

Działania animacyjne towarzyszące konsultacjom. Aby zachęcić mieszkańców do udziału w

konsultacjach i ułatwić dyskusję, warto sięgnąć do rozwiązań towarzyszących konsultacjom

(pikniki osiedlowe, wspólne akcje na rzecz najbliższego otoczenia, działania kulturalne i

artystyczne), które pozwolą na wyobrażenie sobie potencjalnych zmian i zgłoszenie uwag i

pomysłów.

•

Badania ankietowe odnoszą się do zbierania i analizy opinii mieszkańców opartych na ich

percepcji i ocenie lokalnych uwarunkowań. Systematyczne przeprowadzanie oceny różnych

działań prowadzonych w mieście może stanowić dobrą podstawę do podejmowania

strategicznych decyzji. Szczególnie istotny jest tu dobór próby i zadbanie o reprezentację

grup defaworyzowanych.

•

Spacery studyjne pozwalają na bezpośrednie doświadczanie przestrzeni, które stanowi

bodziec do dyskusji. Spacery mogą być elementem konsultacji społecznych. W ich trakcie

można poznać opinie, potrzeby, upodobania użytkowników danej przestrzeni, a kontakt

między uczestnikami pozwala na budowanie argumentacji wokół stanowisk i poszukiwanie

możliwości opracowania kompromisowych rozwiązań. Wnioski mogą być wykorzystane do

podjęcia działań służących podniesieniu atrakcyjności danego terenu.

•

Spotkania warsztatowe z użyciem modeli trójwymiarowych to metoda angażująca

obywateli na wczesnym etapie planowania i polegająca na wypracowywaniu rozwiązań

dotyczących urbanistyki i architektury z pomocą trójwymiarowego modelu przestrzeni.

Analizując trójwymiarowe modele (nie tylko zdjęcia czy mapy), mieszkańcy przedstawiają

sugestie zmian w przestrzeni, kierunków jej rozwoju, usytuowania obiektów. Model nie

powinien obejmować zbyt dużych obszarów, gdyż narzędzie to ma przede wszystkim

umożliwiać czytelne i pozwalające zauważyć detale „poruszanie się” po przestrzeni miejskiej.

Atutem tej metody jest możliwość wzięcia pod uwagę wszelkich elementów i cech

aranżowanej przestrzeni i wdrożenie rozwiązań kompleksowych, odpowiadających na

wszystkie potrzeby. Warsztaty tego typu mają cechy sondażu deliberatywnego. Ich rezultat

jest produktem wspólnej pracy specjalistów i mieszkańców. Warsztaty powinny być

poprzedzone merytorycznym wprowadzeniem w dane zagadnienie27).

w.

rcl

.go

•

ww

4.3. Transport i mobilność miejska

4.3.1. Uwarunkowania i wyzwania

Problematyka transportowa należy do zagadnień mających znaczący, a czasami wręcz kluczowy,

wpływ na kształtowanie obrazu miasta pod kątem jego funkcjonalności, atrakcyjności i

konkurencyjności. Dla znaczącej części polskich miast w pełni skuteczne rozwiązanie problemów

występujących w tym obszarze jest wyzwaniem.

W Polsce w okresie ostatniego ćwierćwiecza nastąpił gwałtowny wzrost motoryzacji. Przeciętny

poziom zmotoryzowania, mierzony liczbą samochodów na tysiąc mieszkańców, przekroczył średnią

27)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie niwelowania chaosu wizualnego i poprawy

estetyki miast.

.go

v.p

l

dla Unii Europejskiej. W obszarach zurbanizowanych wskaźniki w tym zakresie są najwyższe i istotnie

górują nad danymi z wielu metropolii Europy Zachodniej. Przekłada się to na wzrost ruchu ulicznego,

którego bezpośrednimi efektami są m.in. zatłoczenie ulic, w tym blokowanie tras komunikacji

miejskiej oraz kłopoty z dostępnością miejsc parkingowych. Efekty pośrednie to przede wszystkim

negatywne skutki środowiskowe (zanieczyszczenie powietrza, hałas) oraz pogorszenie jakości życia

mieszkańców poprzez wzrost ilości czasu poświęcanego na odbywanie podróży i degradację

przestrzeni miejskiej – motoryzacja wypiera inne funkcje ulic i placów. Żywiołowy wzrost motoryzacji i

zwiększający się udział transportu drogowego w przemieszczaniu osób i ładunków wynikający z

mniejszej roli transportu kolejowego, rosnącego natężenia ruchu i zwiększającego się obciążenia

infrastruktury drogowej miast (co często wiąże się z nakładaniem się ruchu tranzytowego na ruch

wewnętrzny) stanowi wyzwanie dla polskich miast. Zjawiska te są źródłem poważnych problemów

transportowych miast, którym należy przeciwdziałać zarówno poprzez działania po stronie popytowej,

jak również działania po stronie podażowej w zakresie inwestycji w niewydolny system transportowy, w

tym w infrastrukturę. W szczególności konieczna jest znaczna poprawa systemu transportu publicznego

na obszarach funkcjonalnych miast. Dodatkowo nieprzyjazna przestrzeń miejska często nie skłania

mieszkańców miast do podróży pieszych bądź rowerowych.

w.

rcl

Problemy transportowe w miastach wynikają z przeobrażeń i zmian o różnym charakterze

zachodzących współcześnie, jak i z uwarunkowań historycznych. Kształtowanie warunków dla

organizacji i funkcjonowania transportu odbywa się przede wszystkim na poziomie władz miejskich i

ukierunkowane jest na działania bieżące oraz o dłuższej perspektywie czasowej. W polskiej

rzeczywistości chaotyczny rozwój przestrzenny miast, zazwyczaj powiązany z procesami

niekontrolowanej suburbanizacji, powoduje uzależnienie mieszkańców od korzystania z samochodu

osobowego. Jest to tym bardziej istotne, że nie tylko zachowania mieszkańców, ale także ruch

samochodowy wygenerowany z obszarów zewnętrznych (obszarów funkcjonalnych miasta, jak i

dalszych terenów), mają wpływ na stan zatłoczenia tras wlotowych do miasta i ulic w samym mieście.

Odpowiedź na powyższą sytuację ograniczająca się do rozbudowy miejskiego układu drogowego i

zwiększania jego przepustowości rzadko okazuje się skuteczna. Ma na to wpływ z jednej strony

niemożliwa do udźwignięcia przez budżety inwestycyjne skala potrzeb – często wynikająca z

wieloletnich, niezależnych od władz samorządowych, zapóźnień w tym zakresie i znaczących kosztów

coraz bardziej złożonych inwestycji. Z drugiej strony rozstrzyga o tym natura ruchu samochodowego

– nowy „zapas” przepustowości generuje dodatkowy ruch (tzw. wzbudzony), a wąskie gardła układu

komunikacyjnego ujawniają się w innych miejscach. Rodzi to koncepcje kolejnych inwestycji w rozwój

miejskiej infrastruktury drogowej (przekładających się też na późniejsze koszty ich utrzymania).

Zaspokajanie w ten sposób wzrastającego popytu jest mało realne, a w większości przypadków

niemożliwe.

ww

Dotychczasowy rozwój systemów publicznego transportu zbiorowego w miastach nie spowodował

wzrostu jego wykorzystania w przewozach osób, od wielu lat jego udział spada względem

indywidualnej motoryzacji. Realizacje inwestycji, w tym współfinansowanych ze środków UE,

osłabiają tempo tego spadku. Problemem jest jednak brak integracji poszczególnych jego elementów,

nienadążanie za zmieniającymi się potrzebami w zakresie kierunków i częstotliwości odbywanych

podróży. Analizując problemy transportowe miejskich obszarów funkcjonalnych nie można

zapominać, że działania na rzecz ich rozwiązania wpływać będą nie tylko na te obszary, ale często na

funkcjonowanie układów transportowych w skali regionu, całego kraju, a nawet w układzie

międzynarodowym. Wynika to z faktu pełnienia przez wiele ośrodków miejskich funkcji węzłów w

krajowym czy europejskim systemie transportowym.

4.3.2. Kierunki działań

.go

v.p

l

Celem działań władz samorządowych powinno być osiągnięcie zrównoważonej mobilności w

obszarze funkcjonalnym miasta, rozumianej jako odbywanie podróży w takiej ilości i o takiej

długości, jak wynika to z zaspokajania potrzeb życiowych podróżujących z racjonalnym

wykorzystaniem poszczególnych podsystemów transportu miejskiego. Racjonalność wykorzystania

podsystemów oznacza dokonywanie takich wyborów przez podróżujących, które nie powodują w

bilansie ogólnym nadmiernych strat czasu oraz nadmiernych kosztów – ponoszonych przez

uczestników podróży, organizatorów transportu oraz całą społeczność (wyrażanych w tym

ostatnim przypadku poprzez środowiskowe oraz społeczne koszty zewnętrzne). Konsekwentne i

wielotorowo prowadzone działania umożliwiają osiągnięcie, przynajmniej w znaczącym stopniu,

powyższego celu. Wymaga to jednak determinacji władz samorządowych, w tym skutecznej

współpracy między JST, wsparcia ze strony innych instytucji publicznych oraz odzwierciedlenia w

politykach krajowych. Zasadniczym priorytetem muszą być starania na rzecz zmiany zachowań

komunikacyjnych, a zwłaszcza odwrócenia trendu polegającego na wzrastającym uzależnieniu od

codziennego wykorzystywania samochodu osobowego przy przemieszczaniu się w obszarze

miejskim. To, że realizacja tego priorytetu jest realna i wykonalna, wskazują przykłady z krajów

Europy Zachodniej, gdzie przy odpowiednio prowadzonych kompleksowych i zintegrowanych

działaniach następuje w obszarach miejskich spadek poziomu motoryzacji indywidualnej wynikający

ze zmian zachowań transportowych mieszkańców. Osiągnięcie takiego efektu jest możliwe w

przypadku koordynacji poczynań w odniesieniu do wszystkich dziedzin oddziałujących na zmiany stylu

życia mieszkańców. Działania te nie mogą sprowadzać się do formułowania restrykcji, ale powinny

budować i oferować realne i atrakcyjne alternatywne opcje sprzyjające zmianom zachowań

komunikacyjnych. Dotyczyć muszą szerokiego spektrum działań doraźnych, jak i o perspektywie

średnio- i długoterminowej, stanowiących elementy różnych polityk publicznych.

w.

rcl

W zakresie miejskiej polityki transportowej

ww

Polityka transportowa formułowana na poziomie miasta lub obszaru funkcjonalnego i wyrażana w

dokumentach o różnym charakterze, w tym obligatoryjnych dla miast o liczbie mieszkańców powyżej

50 tys. tzw. planach transportowych, tj. planach zrównoważonego rozwoju publicznego transportu

zbiorowego (przygotowywanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o

publicznym transporcie zbiorowym), powinna jednoznacznie wskazywać osiągnięcie zrównoważonej

mobilności jako jej podstawowy cel. Plan zyskuje na wartości jeżeli wykazuje merytoryczne

powiązania z innymi formułowanymi dokumentami programowymi i strategicznymi, w tym o

charakterze ogólnym oraz szczegółowym (w tym m.in. z wieloletnim planem inwestycyjnym, studium

uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, planem gospodarki niskoemisyjnej,

wieloletnim programem gospodarowania mieszkaniowym zasobem gminy). Poszczególne

rozstrzygnięcia, decyzje i inicjatywy władz samorządowych, zarówno w odniesieniu do kwestii

transportu i mobilności miejskiej, jak i powiązane z nią tylko pośrednio, przyczyniają się do realizacji

celów i zamierzeń sformułowanych w ramach polityki transportowej, a na pewno nie powinny być z

nimi sprzeczne. Jednocześnie polityka transportowa kształtowana na potrzeby obszarów miejskich

powinna również wpisywać się w cele sformułowane w Strategii Rozwoju Transportu do 2020 roku z

perspektywą do 2030 roku, odnoszące się do zagadnienia transportu miejskiego.

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto konkurencyjne

Zostanie przeanalizowany zakres potrzebnych zmian przepisów odnośnie wzbogacenia

obligatoryjnej treści planów transportowych poprzez uwzględnienie w nich zagadnień istotnych dla

funkcjonowania gminy, tj. kwestii planowania przestrzennego, demografii, planów gospodarki

niskoemisyjnej – w celu planowania przez prymat dostępności nad mobilnością.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu we współpracy z ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego

Priorytety inwestycyjne w ramach rozwoju systemu transportowego

v.p

l

Układ komunikacyjny zdecydowanej większości miast nie może być uznany za kompletny, nie

wymagający modyfikacji lub uzupełnień. Determinuje to potrzebę realizacji inwestycji

transportowych. Ich priorytetyzacja, zakres i szczegółowy kształt muszą bezpośrednio wpisywać się w

prowadzoną na poziomie miasta i jego obszaru funkcjonalnego politykę transportową. Jako

inwestycje o znaczącej skali oddziaływania i wymiarze finansowym powinny być przygotowywane i

realizowane z uwzględnieniem zasad opisanych w innych wątkach tematycznych Krajowej Polityki

Miejskiej, w tym zwłaszcza KSZTAŁTOWANIA PRZESTRZENI, POLITYKI INWESTYCYJNEJ oraz

PARTYCYPACJI28) 29) 30).

.go

Najważniejsze jest aby inwestycje drogowe były realizowane według ustalonych zasad. Przede

wszystkim skupić się należy na dokończeniu budowy podstawowego układu transportowego miasta

i w jego obszarze funkcjonalnym, zwłaszcza w zakresie, który umożliwi wyeliminowanie konieczności

tranzytu oraz dojazdu samochodów ciężarowych do dzielnic przemysłowych przez centrum. Tak

domknięty układ drogowy powinien stać się polem realizacji przez władze samorządowe polityki

transportowej, przy wykorzystaniu szeregu instrumentów o różnym charakterze. Dalsza rozbudowa

układu drogowego może kolidować z osiągnięciem zamierzeń w zakresie zrównoważonej mobilności,

ale przede wszystkim nie przynosić spodziewanych efektów. Samorządy miast powinny więc dokonać

realistycznego przeglądu wszystkich zamierzeń drogowych planowanych na ich terenie, ocenić ich

przydatność i spójność z aktualną strategią miasta, a zwłaszcza realność ich realizacji (w kontekście

kosztów, przyzwolenia społecznego) w przyszłości określonej wieloletnią prognozą finansową gminy.

Wynikiem analiz powinno być urealnianie dokumentów planistycznych gmin, np. poprzez obniżenie

klasy czy zmianę przekroju planowanych ulic, a nawet rezygnację z inwestycji i zorganizowanie

obsługi transportowej w inny sposób.

w.

rcl

Drugim równolegle realizowanym kierunkiem inwestycji drogowych powinna być taka modernizacja

istniejącego układu, aby doskonalić go pod kątem zapewnienia jego spójności z priorytetami

miejskiej polityki transportowej (np. w zakresie bezpieczeństwa ruchu, zapewnienia priorytetów dla

komunikacji zbiorowej, ruchu rowerowego itd.). Ponadto oczywiście budowa sieci ulicznej musi

towarzyszyć rozwojowi przestrzennemu miasta, brać pod uwagę lokalne uwarunkowania

przestrzenne, urbanistyczne, ekonomiczne i inne i być zgodna z zasadami przedstawionymi w wątku

tematycznym KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI. Tutaj można zauważyć, że siatka ulic w gęstej i zwartej

strukturze zabudowy o wielofunkcyjnej strukturze może być elementem kształtującym styl życia,

oparty o lokalne usługi z minimalizowanymi potrzebami transportowymi31).

fundusze europejskie 2014-2020

ww

W perspektywie finansowej 2014–2020 transport drogowy jest przedmiotem Celu Tematycznego 7

– Promowanie zrównoważonego transportu i usuwanie niedoborów przepustowości w działaniu

najważniejszej infrastruktury sieciowej. W zakresie inwestycji drogowych, w ramach Programu

Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko w osi priorytetowej IV: infrastruktura drogowa dla

miast, możliwa jest budowa obwodnic miast i tras wylotowych w ciągach dróg krajowych, która

umożliwi wyprowadzenie nadmiernego ruchu tranzytowego z miast o nieprzystosowanej do tego

infrastrukturze drogowej. Sieć drogowa jest przedmiotem interwencji także krajowego Programu

Operacyjnego Polska Wschodnia. Program przewiduje przygotowanie inwestycji w zakresie

poprawy układów transportowych pięciu miast wojewódzkich, wraz z ich obszarami

funkcjonalnymi. Jednocześnie w ramach Programu wspierane będą projekty z zakresu budowy

bądź przebudowy szczególnie istotnych odcinków dróg w obrębie miast wojewódzkich Polski

Wschodniej i ich obszarów funkcjonalnych lub obszarów realizacji ZIT ww. miast. Wsparcie

28)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: POLITYKA INWESTYCYJNA, W zakresie ogólnego kształtu inwestycji.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie zwiększania jakości planowania i kształtowania

przestrzeni.

30)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA, Priorytety w zakresie rozwijania partycypacji publicznej.

31)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie zwiększania jakości planowania i kształtowania

przestrzeni.

29)

v.p

l

przeznaczone zostanie m.in. na przebudowę istniejącej sieci drogowo-ulicznej, służącej

efektywnemu skomunikowaniu dzielnic i eliminacji wąskich gardeł, budowę obwodnic

wewnętrznych oraz budowę/przebudowę odcinków dróg służących połączeniu układu drogowego

w mieście z siecią dróg poza jego obszarem. W ramach Regionalnych Programów Operacyjnych

możliwe są interwencje, także w drogi na terenie miast, dotyczące budowy lub przebudowy dróg

wojewódzkich lub lokalnych na odcinkach leżących w ciągach komunikacyjnych stanowiących

połączenie z siecią TEN-T.

Finasowanie projektów drogowych jest możliwe w ramach innych inwestycji, np. jeśli stanowią

nierozerwalny element szerszego, kompleksowego przedsięwzięcia. W projektach transportowych

będzie mogło być wykorzystane również partnerstwo publiczno-prywatne (ppp) i koncesje, w tym

ppp współfinansowane ze środków Unii Europejskiej.

zmiana przepisów

.go

Rozwiązania polegające na zmianie sposobu kształtowania przestrzeni ulic (czy też organizacji ruchu

na tych ulicach), zwłaszcza w obszarach śródmiejskich, przyczyniają się do zmiany zachowań

komunikacyjnych na rzecz ograniczania indywidualnego transportu samochodowego. Jednym ze

sposobów takiego kształtowania przestrzeni jest tzw. strefowanie prędkości przy wykorzystaniu

rozwiązań inżynierskich i organizacyjnych. Samorządy miast zdecydowanie powinny przestawić się na

nowe podejście w tym zakresie i rozwiązania zakładające uspokojenie ruchu samochodowego

(priorytet bezpieczeństwa ruchu nad szybkością przejazdu przez centrum czy osiedla mieszkaniowe),

preferujące ruch rowerowy i zachęcające do poruszania się pieszo. Z drugiej strony korzystanie przez

władze miast z pełnej palety stosowanych z powodzeniem w innych krajach rozwiązań technicznych,

które służą tym celom, nie jest możliwe z uwagi na ograniczenia wynikające z obowiązujących

przepisów. Rozszerzenie dostępnego wachlarza dopuszczalnych rozwiązań jest więc niezbędne32).

realizacja celu: miasto konkurencyjne

w.

rcl

Należy opracować nową koncepcję przepisów techniczno-budowlanych dotyczących zarówno

budowy, jak i eksploatacji dróg, obejmującą w sposób szczególny drogi na terenach zabudowanych

i umożliwiającą kształtowanie przestrzeni ulic jako przyjaznych dla wszystkich użytkowników, z

jednej strony preferujących ruch rowerowy i pieszy oraz transport publiczny, a z drugiej

pozwalających na lokalizację zieleni, w tym wysokiej. Ponadto należy przeanalizować potrzebę

objęcia regulacjami technicznymi obszarów, które dziś nie są nimi objęte, np. publicznie

dostępnych dróg wewnętrznych. W celu pełniejszej harmonizacji przestrzeni miejskiej należy także

przeanalizować możliwość liberalizacji przepisów odnośnie ruchu pieszego (np. dopuszczenie

przekraczania ulic objętych strefą tempo 30 w dowolnym miejscu).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu, minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i

zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa, minister właściwy ds. wewnętrznych

ww

Priorytet powinny zyskiwać inwestycje w system transportu publicznego. Charakter tych inwestycji

uzależniony jest od lokalnych uwarunkowań, w szczególności już działających w mieście i jego

otoczeniu podsystemów transportowych, warunków przestrzennych i infrastrukturalnych, a przede

wszystkim czynników ekonomicznych i społecznych. Z uwagi na to, że realizacja inwestycji w obszarze

transportu publicznego rodzi nakłady w przyszłości na funkcjonowanie systemu, w tym kontekście

szczególnej wagi nabiera oparcie decyzji inwestycyjnych na rzetelnym rachunku ekonomicznym i

ostrożnych prognozach w zakresie wielkości potoków pasażerskich, jakie wygeneruje inwestycja.

Szczególnie ważnym jest wpisanie jej w kontekst rozwoju przestrzennego, koncentrując inwestycje

wokół linii szynowego transportu publicznego.

Wprowadzanie w obszarze miasta nowych podsystemów transportu publicznego powinno być

poprzedzone szczegółową analizą, czy występujących w mieście problemów nie da się rozwiązać w

oparciu o funkcjonujące już podsystemy. Przygotowania do wprowadzenia nowych podsystemów

transportowych powinny być uruchamiane tylko w przypadku jednoznacznych wniosków, że nowy

32)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Poradnik Organizacja przestrzeni ulic w obszarach śródmiejskich, MIiR 2013.

v.p

l

środek transportu jest niezbędny lub jego wprowadzenie przyczyni się do powstania bardziej

perspektywicznego, efektywnego, sprawnego sytemu transportu.

W przypadku dużych miast i ich obszarów funkcjonalnych celowe jest przeanalizowanie potrzeb i

możliwości w zakresie wykorzystania do obsługi tych obszarów istniejącej infrastruktury kolejowej.

Należy przy tym mieć świadomość, że dla rozwoju systemów kolei aglomeracyjnej niezbędne okażą

się dodatkowe inwestycje w infrastrukturę kolejową w obrębie miejskich obszarów funkcjonalnych

największych polskich miast. Bez nich dojdzie do rozrostu istniejących lub powstania nowych

„wąskich gardeł” na polskiej sieci kolejowej, co negatywnie będzie oddziaływać zarówno na

budowanie systemów kolei aglomeracyjnych (brak cyklicznego rozkładu, mniejsza częstotliwość

względem oczekiwań pasażerów), jak i kursowanie pociągów kwalifikowanych (dłuższe czasy

przejazdu od możliwych do uzyskania), a także przewozy towarowe.

działanie

realizacja celu: miasto konkurencyjne

.go

Zarządcy infrastruktury kolejowej podlegli ministrowi właściwemu ds. transportu we współpracy z

władzami samorządowymi przeanalizują potencjalne potrzeby inwestycyjne dotyczące zwiększenia

przepustowości sieci kolejowej i jej dostępności w miejskich obszarach funkcjonalnych

największych polskich miast pod kątem zapewnienia odpowiedniej częstotliwości i czasów

przejazdów w ruchu aglomeracyjnym, dalekobieżnym i towarowym, a także skomunikowania z

innymi formami transportu zbiorowego w miastach. Podejmą działania w celu uwzględnienia

racjonalnych ekonomicznie inwestycji w swych planach inwestycyjnych.

Przygotowując i realizując inwestycje na liniach dalekobieżnych, po których odbywać mają się też

kursy pociągów aglomeracyjnych, uwzględniać będą potrzeby wynikające z tego tytułu w zakresie

tych inwestycji.

w.

rcl

Ponadto rozważona zostanie potrzeba zmiany przepisów dotyczących obsługi ruchu pociągów w

zakresie transportu aglomeracyjnego pod kątem optymalizacji kosztów eksploatacyjnych i

warunków funkcjonowania (np. odnoszących się do obowiązku posiadania obsługi konduktorskiej).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu

ww

Warunkiem niezbędnym do pomyślnego włączenia różnych środków transportu w system

komunikacyjny miast jest jego szeroka integracja w postaci: organizacji multimodalnych węzłów

przesiadkowych, zapewnienia łatwego dostępu do przystanków, integracji taryfowej i rozkładowej,

budowy systemów „parkuj i jedź”. Szczególne znaczenie dla integracji systemu transportowego w

mieście ma włączanie do obsługi miasta czy jego obszaru funkcjonalnego linii kolejowych, których

istniejące trasy przebiegają często tak, że dają nadzieję na przyciągnięcie znacznych potoków

pasażerów. Aby tak się stało wymaga to wysiłków nie tylko inwestycyjnych, ale także

organizacyjnych. Do tej pory miasta rozwijały się bez odniesień i powiązań do linii kolejowych. Dla

odwrócenia tego trendu niezbędne jest zapewnienie na liniach kolejowych standardu (w tym

częstotliwości i pór kursowania oraz cykliczności) zgodnego z potrzebami i oczekiwaniami pasażerów

komunikacji miejskiej. W przypadku określania nowego obszaru pod rozwój zabudowy i powiązania

jej obsługi z istniejącym czy rozbudowywanym układem sieci kolejowych niezbędne jest wcześniejsze

uzgodnienie miejsc lokalizacji przystanków kolejowych z jej, zewnętrznym względem miasta,

zarządcą. Jest to istotne z punktu widzenia optymalizacji zasad eksploatacji kolei i powiązań obszarów

nowo zagospodarowywanych.

działanie

realizacja celu: miasto konkurencyjne

Zarządcy infrastruktury kolejowej podlegający ministrowi właściwemu ds. transportu będą

aktywnie współdziałać z samorządami w celu realizacji i organizacji sprawnych i kompleksowych

systemów kolei aglomeracyjnej, służących obsłudze transportowej mieszkańców miast i ich

obszarów funkcjonalnych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu

zmiany przepisów

v.p

l

W przypadku niektórych ośrodków miejskich rozwiązaniem przyczyniającym się do integracji układu

sieci kolejowej z obsługą obszarów miejskich może być tzw. tramwaj dwusystemowy. Dzięki takiemu

rozwiązaniu uzyskuje się możliwość wykorzystania nieużywanych lub słabo używanych lokalnych linii

kolejowych czy bocznic w obszarach podmiejskich i usprawnienie możliwości dostania się do centrów

miast przez wprowadzenie tramwaju dwusystemowego na sieć linii tramwajowej. Eliminując

potrzebę przesiadki, skraca się czas podróży. Integracja tego rodzaju uzależniona jest od

zastosowania niezbędnych rozwiązań technicznych i obowiązywania odpowiednich uregulowań

prawnych, których wprowadzenie leży w gestii ministra ds. transportu.

realizacja celu: miasto konkurencyjne

Należy opracować przepisy prawne w zakresie warunków technicznych dopuszczających

wprowadzanie do ruchu tramwaju dwusystemowego oraz zaktualizować przepisy dotyczące

obsługi ruchu pociągów.

fundusze europejskie 2014–2020

.go

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu

Transport miejski jest w okresie 2014–2020 wspierany z poziomu krajowego – Program Operacyjny

Infrastruktura i Środowisko oraz Program Operacyjny Polska Wschodnia oraz regionalnego w

ramach Regionalnych Programów Operacyjnych.

W ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko w osi priorytetowej V „Rozwój

transportu kolejowego w Polsce” przewidziane jest finansowanie projektów dotyczących inwestycji

w kolej aglomeracyjną.

w.

rcl

Istotnym instrumentem koordynacji inwestycji w obszarach funkcjonalnych miast wojewódzkich są

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne (ZIT). Strategia ZIT określa całościową koncepcję rozwoju

transportu miejskiego na terenie objętym ZIT. Zaangażowanie poszczególnych programów i

funduszy jest przedmiotem uzgodnień pomiędzy Związkiem ZIT, samorządem województwa i

ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego. Strategia ZIT w powiązaniu z planem gospodarki

niskoemisyjnej stanowi tym samym odpowiedź na wskazane w części diagnostycznej wyzwanie

zapewnienia spójnej i zintegrowanej strategii rozwoju transportu miejskiego.

ww

Działania na rzecz zrównoważonej mobilności ujęte w ramach celu tematycznego 4 (Wspieranie

przejścia na gospodarkę niskoemisyjną we wszystkich sektorach) są komplementarne z

wyprowadzaniem ruchu samochodowego z miast (budowa obwodnic czy tras wylotowych), jak

również podnoszeniem konkurencyjności transportu kolejowego w ramach Celu Tematycznego 7

(Promowanie zrównoważonego transportu i usuwanie niedoborów przepustowości w działaniu

najważniejszej infrastruktury sieciowej) oraz rewitalizacją obszarów miejskich w ramach Celu

Tematycznego 9 (Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i wszelką dyskryminacją).

Łącznie tego typu interwencje mają szansę przynieść efekt w postaci poprawy jakości przestrzeni

miejskiej i ożywienia centrów miast. To z kolei może przyczynić się do zahamowania procesu

suburbanizacji, zwłaszcza w najbardziej chaotycznej formie, negatywnie oddziałującej na

środowisko i zwiększającej zapotrzebowanie na infrastrukturę drogową.

Realizowane działania w zakresie transportu miejskiego wpisują się w priorytety UE w zakresie

transportu w miastach, tj. plany mobilności miejskiej, zastosowanie na szerszą skalę transportu

zbiorowego, promowanie alternatywnych form przemieszczania się w miastach.

Wybudowanie nowej infrastruktury i zapewnienie nowego taboru nie musi gwarantować osiągnięcia

zakładanego potoku pasażerów. Na wielkość potoków ma wpływ wiele, czasem drobnych, czynników,

o które władze samorządowe i organizatorzy transportu muszą zadbać i jak najlepiej je dopracować,

aby skłonić pasażerów do wykorzystania nowej oferty transportowej. Część z tych czynników dotyczy

działań organizatorskich, ale inne mają wymiar inwestycyjny, choć ich zakres jest zwykle znacznie

v.p

l

mniejszy niż inwestycja wiodąca. W tym obszarze działań należy wskazać rozwiązania na rzecz

uprzywilejowania transportu publicznego (np. stosowanie buspasów, wydzielonych dróg

autobusowych, priorytetów dla ruchu tramwajowego na skrzyżowaniach itp.), przygotowanie i

organizację sprawnych węzłów przesiadkowych, zapewnienie wygodnych dróg dostępu do

przystanków i stacji, umiejscowienie w racjonalnych lokalizacjach parkingów „parkuj i jedź” (ang. park

and ride oraz bike and ride), budowę infrastruktury rowerowej, czyli elementów znacznie

poszerzających oddziaływania transportu publicznego, a także uruchomienie kompleksowej i

interaktywnej informacji pasażerskiej. Równocześnie powinno podejmować się działania na rzecz

zachęcenia mieszkańców do korzystania z transportu publicznego poprzez jego powiązanie z

głównymi przestrzeniami publicznymi i usługami w mieście.

w.

rcl

.go

Istotnym elementem w rozwoju układu transportowego miasta i jego obszaru funkcjonalnego

powinny być tworzenie i rozbudowa innowacyjnych systemów zarządzania ruchem i jego

monitoringu – inteligentnych systemów transportowych (ITS) tam, gdzie możliwości zastosowania

tańszych rozwiązań (np. pasów dla autobusów, priorytetu dla komunikacji miejskiej, ograniczenia

funkcji przelotowej dla samochodów) zostały wyczerpane. Zastosowanie ITS umożliwia uzyskanie

wymiernych korzyści dla sprawności systemu, przy jednoczesnym ograniczeniu inwestycji

infrastrukturalnych. Niezależnie od lokalnych potrzeb i uwarunkowań, przy podejmowaniu decyzji o

zastosowaniu rozwiązań z zakresu ITS kierować należy się następującymi zasadami: elastycznością

systemu (możliwość jego rozbudowy, integracji z innymi systemami, wprowadzania nowych

funkcjonalności), otwartością rozwiązań (brak uzależnienia się od jednego dostawcy sprzętu czy

oprogramowania), wspierania ciągłości (spójności) usług ITS oraz upublicznieniem danych

pomiarowych (natężenia ruchu, prędkości itd.). Ciągłość usług powinna być zapewniona na poziomie

dostosowanym do cech sieci łączących odpowiednio państwa, regiony, a także miasta z obszarami

wiejskimi oraz dążeniem do uzyskania wysokiej jakości rozwiązań informatycznych. Sprawność i

efektywność systemu ITS uzależniona jest od współpracy pomiędzy różnymi zarządcami układu

drogowo-ulicznego na etapie organizowania i funkcjonowania tych systemów. Znaczenie tego

stwierdzenia ujawni się w szczególności na etapie budowy Krajowego Systemu Zarządzania Ruchem i

formułowania zasad jego współpracy i wymiany danych z samorządowymi systemami ITS.

ITS powinny wspierać zmianę zachowań komunikacyjnych poprzez rozwój dynamicznej informacji

pasażerskiej, ułatwiającej korzystanie z transportu publicznego, zwłaszcza w sytuacji zakłóceń.

Szeroka dostępność mobilnych systemów komunikacji pozwoli też na bieżące przekazywanie

informacji o ruchu ulicznym, dostępności miejsc parkingowych, optymalności połączeń

komunikacyjnych itp. Dzięki tym rozwiązaniom zwiększy się efektywność układu komunikacyjnego

oraz poprawią się warunki odbywania podróży.

centrum wiedzy

realizacja celu: miasto spójne

ww

Minister właściwy ds. transportu oraz minister właściwy ds. informatyzacji będą promowali

nowoczesne, kompleksowe, elastyczne funkcjonalnie rozwiązania z zakresu ITS poprzez

upowszechnianie dobrych praktyk, wzorcowych dokumentów przetargowych i dokumentacji

technicznych oraz wskazywanie potencjalnych ryzyk i zagrożeń dla inwestorów ITS. Będzie

monitorował wdrażanie i funkcjonowanie systemów ITS w celu identyfikacji problemów i barier,

które mogą wymagać zmian obowiązującego prawa.

Ponadto zobowiąże podległe mu instytucje do współpracy i współdziałania z JST w celu wymiany

doświadczeń związanych z wdrażaniem systemów ITS oraz wzajemnego przekazywania danych oraz

integracji systemów dla zoptymalizowania funkcjonalności i użyteczności systemów ITS.

Wspierane będą działania na rzecz wykorzystania i rozwoju programów do modelowania ruchu

wykorzystujących otwarte standardy danych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu, minister właściwy ds. informatyzacji

fundusze europejskie 2014–2020

Kształtowanie zachowań komunikacyjnych

v.p

l

Realizacji inwestycji transportowych towarzyszyć będzie szereg działań mających na celu

zwiększenie bezpieczeństwa, obejmujących m.in. wdrażanie ITS, doposażenie służb ratowniczych i

kontroli ruchu oraz instytucji zajmujących się prowadzeniem kampanii i szkoleń w zakresie

bezpieczeństwa ruchu. Na obszarach miejskich działania te dotyczą przede wszystkim interwencji w

ramach Regionalnych Programów Operacyjnych w Celu Tematycznym 4 Wspieranie przejścia na

gospodarkę niskoemisyjną we wszystkich sektorach. W RPO przewiduje się inwestycje na rzecz

poprawy bezpieczeństwa i przepustowości ruchu na drogach wojewódzkich m.in. w miastach.

.go

Niezwykle istotnym elementem miejskiej polityki transportowej musi być zaplanowanie i

prowadzenie kompleksowych działań na rzecz konkretnych zmian w zachowaniach komunikacyjnych,

wpisujących się w dążenie do mobilności zrównoważonej. Znaczna część instrumentów w tym

zakresie spoczywa w rękach władz samorządowych, jednak powinny one być wzbogacane i

optymalizowane przez zmiany prawne i rozwiązania organizacyjne prowadzone lub inspirowane z

poziomu rządu.

w.

rcl

Działania podejmowane na wszystkich poziomach władz rządowych i samorządowych muszą być

ukierunkowane na zmniejszenie roli samochodu osobowego na rzecz innych sposobów

przemieszczania się. Kształtowanie popytu na alternatywne, w stosunku do samochodu osobowego,

środki transportu odbywać się może poprzez narzędzia zarządzania mobilnością służące planowaniu,

koordynowaniu, organizowaniu i kontrolowaniu przemieszczania się ludzi w ramach promowanych

przez Komisję Europejską Zrównoważonych Planów Mobilności Miejskiej przygotowywanych przez

władze miejskie33).

ww

Zasadniczym sposobem realizacji powyższego celu jest zapewnienie sprawnej obsługi obszarów

zurbanizowanych systemem transportu publicznego, co zmniejsza potrzebę korzystania z samochodu

osobowego czy wręcz ogranicza sens jego posiadania. Działania prawno-techniczno-organizacyjne,

wzmacniane czynnikami ekonomicznymi ujętymi w systemie wyznaczania wysokości opłat, taryf

biletowych, rozwiązań podatkowych, realizowane konsekwentnie i całościowo będą przyczyniać się

do zmiany zachowań komunikacyjnych mieszkańców. Wprowadzanie rozwiązań promujących

komunikację zbiorową powinno być wspierane poprzez działania prowadzące do postrzegania

roweru jako samodzielnego środka transportu, co powinno być realizowane przez tworzenie

infrastruktury rowerowej zapewniającej dostępność rowerem 100% potencjalnych źródeł i celów

podróży. Wysoki priorytet uzyskać powinno inwestowanie w infrastrukturę rowerową na obszarach

podmiejskich w ramach „naprawy” dysfunkcjonalnych kompleksów rozproszonej zabudowy. Na tych

pozbawionych często transportu publicznego terenach istnieje nawet większy potencjał do zmiany

środka transportu na rower (np. w dojazdach do stacji kolejowych, szkół, sklepów) niż to ma miejsce

w dobrze skomunikowanych obszarach centralnych, a realną barierą, aby ten potencjał wykorzystać,

jest brak dróg rowerowych alternatywnych wobec wąskich i niebezpiecznych ulic, prowadzonych

czasami po bardzo okrężnych trasach34).

Na infrastrukturę ruchu rowerowego składa się tzw. widzialna infrastruktura: drogi i pasy rowerowe,

drogi dla pieszych i rowerzystów, miejsca oraz urządzenia do parkowania rowerów oraz tzw.

niewidzialna infrastruktura: strefy uspokojonego ruchu, dopuszczenia ruchu rowerowego na

terenach zielonych, ciągach pieszych itp. Charakter stosowanych rozwiązań technicznych powinien

wynikać z sytuacji drogowej: natężeń i prędkości rzeczywistych ruchu samochodowego, a także ze

33)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Zielona Księga „W kierunku nowej kultury mobilności” – KOM (2007) 551 oraz Komunikatu

„Plan działań na rzecz mobilności miejskiej” – COM(2009)490.

34)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie naprawy przestrzeni w obszarach

substandardowego zagospodarowania.

w.

rcl

.go

v.p

l

znaczenia danej trasy dla systemu rowerowego miasta. O skuteczności zastosowanych rozwiązań

decydować będzie kompleksowe podejście uwzględniające eliminację nawet drobnych aspektów

mogących zniechęcać do korzystania z rowerów (np. przerwanie ciągłości trasy rowerowej

zagrażające bezpieczeństwu rowerzystów czy brak możliwości pozostawienia roweru w obszarze o

ograniczonym ryzyku kradzieży, np. objętym monitoringiem wizyjnym). Taryfy komunikacji publicznej

w dużych ośrodkach miejskich i regionach powinny w sposób przemyślany i przyjazny odnosić się do

możliwości przewozu rowerów. Równolegle rozwijane i integrowane z innymi gałęziami transportu

powinny być systemy roweru publicznego, a w dalszym etapie także samochodu publicznego (np. o

napędzie elektrycznym). To ostatnie rozwiązanie, a także inne, znane z krajów Europy Zachodniej,

działające na zasadzie samochodu współdzielonego (ang. car sharing), mogą stać się realnym

mechanizmem ograniczania użycia samochodu przez mieszkańców wyłącznie do sytuacji, gdy jest to

faktycznie niezbędne. Stanowiąc istotny środek do zakorzenienia się pożądanych zmian w

zachowaniach komunikacyjnych, rozwiązania te powinny być rozwijane przez samorządy, a tam,

gdzie bezpośrednie działanie strony publicznej nie jest uzasadnione, przynajmniej szeroko

promowane i wspierane.

W rozwiązaniach przestrzennych i komunikacyjnych bardzo ważne jest uwzględnianie potrzeb

pieszych – zarówno w obszarach śródmiejskich, jak i poza nimi, zarówno w odniesieniu do krótkich

tras (np. przy zmianie środka lokomocji), jak i długich dróg dojścia (np. do najbliższego przystanku

transportu publicznego). Powinno się to wyrażać się skracaniem do minimum dróg dojścia,

instalowaniu udogodnień i niwelowaniu barier, synchronizacją sygnalizacji świetlnej itp. Ruch pieszy

musi być traktowany jako równoprawny sposób przemieszczania się. Istotny jest też spójny system

informacji dla osób z dysfunkcją wzroku.

Rozwiązania przestrzenne, w tym związane z przystankami i centrami komunikacyjnymi, powinny

uwzględniać potrzeby osób o ograniczonej możliwości poruszania się i osób z różnymi rodzajami

niepełnosprawności. Środki transportu obsługujące obszary miejskie powinny posiadać wyposażenie

ułatwiające tym osobom samodzielne korzystanie z nich. Wydzielone miejsca do parkowania

samochodów osób niepełnosprawnych powinny być lokalizowane zarówno w miejscach wzmożonego

występowania takich potrzeb, jak również stanowić integralną część infrastruktury podstawowej.

ww

Małe i średnie miasta również stają przed wyzwaniami w zakresie odziaływania na zachowania

komunikacyjne. Również w niewielkich miastach priorytetem powinno być uspokojenie ruchu w ich

obszarach centralnych. Ma to znaczenie z punktu widzenia potrzeby utrzymania atrakcyjności

tradycyjnej struktury miasta i powinno być połączone z jednoczesnym zapewnieniem optymalnych

warunków dostępu. Zasadniczy efekt uzyskuje się poprzez wyprowadzenie ruchu tranzytowego poza

obszar centralny. Ograniczanie wielkości ruchu w obszarze centralnym powinno być

rekompensowane organizacją miejsc do parkowania na obszarach poza ścisłym centrum i

jednoczesnym zapewnieniem dogodnych warunków dojścia pieszego wspartego czytelnym systemem

informacji i orientacji przestrzennej. Organizacja ruchu na ulicach wewnątrz centrum powinna

uwzględniać uwarunkowania niezbędne do organizowania przestrzeni publicznej. Powinno się

optymalizować warunki dla poruszania pieszego, organizować urządzenia i miejsca do parkowania

rowerów. Drogi doprowadzające ruch do miast powinny być uzupełniane drogami rowerowymi.

Przebieg linii komunikacji zbiorowej przebiegającej przez miasta powinien umożliwiać taką lokalizację

przystanków, aby były one powiązane z tymi obiektami w mieście, które generują największy ruch.

centrum wiedzy

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone,spójne

Minister właściwy ds. transportu będzie upowszechniał dobre praktyki (w tym modelowe

rozwiązania techniczne) w zakresie promowania, rozwijania i ułatwiania transportu rowerowego

oraz ruchu pieszego, a także z zakresu bezpieczeństwa ruchu drogowego.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu

działanie

realizacja celu: miasto konkurencyjne

v.p

l

Inwestycje transportowe realizowane przez inwestorów podlegających administracji rządowej w

obszarach funkcjonalnych miast uwzględniać będą potrzeby transportu rowerowego i pieszego w

należytym, uzasadnionym lokalnymi warunkami, zakresie.

Minister właściwy ds. transportu wprowadzi nowe rozwiązania dla organizacji i poprawy warunków

ruchu rowerowego na jezdniach w odpowiednich rozporządzeniach (rozporządzenie Ministrów

Infrastruktury oraz Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 lipca 2002 r. w sprawie znaków i

sygnałów drogowych; rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 3 lipca 2003 r. w sprawie

szczegółowych warunków technicznych dla znaków i sygnałów drogowych oraz urządzeń

bezpieczeństwa ruchu drogowego i warunków ich umieszczania na drogach).

fundusze europejskie 2014–2020

.go

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu

Niektóre działania dotyczące kształtowania zachowań komunikacyjnych (w tym zrównoważonej

multimodalnej mobilności miejskiej) mogą uzyskać wsparcie w ramach Programu Operacyjnego

Infrastruktura i Środowisko oraz regionalnych programów operacyjnych w ramach Celu

Tematycznego 4.

Realizowane działania w zakresie transportu miejskiego wpisują się w priorytety UE w zakresie

transportu w miastach, tj. plany mobilności miejskiej, zastosowanie na szerszą skalę transportu

zbiorowego, promowanie alternatywnych form przemieszczania się w miastach.

w.

rcl

W zakresie organizacji i zarządzania transportem

Transport publiczny

ww

Podstawowym warunkiem osiągnięcia postępu w dążeniu do osiągnięcia mobilności zrównoważonej

jest zaoferowanie mieszkańcom miasta i jego obszaru funkcjonalnego atrakcyjnej oferty w zakresie

transportu publicznego. Podstawą do przygotowania takiej oferty powinny być wspomniane

wcześniej plany zrównoważonego rozwoju publicznego transportu zbiorowego, które są

opracowywane przez organizatorów transportu publicznego dla obszarów podlegających ich

działaniu. Atrakcyjność ta musi się objawiać we wszystkich aspektach decydujących o wyborze środka

komunikacji przez podróżującego: taryfach i ich elastyczności, czasie i wygodzie podróży,

niezawodności środka transportu, kompletności i aktualności informacji pasażerskiej, dogodności

przesiadek, powiązań pomiędzy różnymi środkami transportu i bezpieczeństwie – w pojeździe, na

przystanku i w drodze do niego. Ta długa lista czynników, z których nie wszystkie pozostają w

bezpośredniej kompetencji władz samorządowych, wskazuje, jak ważnym wyznacznikiem

powodzenia jest umiejętne połączenie różnorodnych działań na rzecz jednego celu, jakim powinna

być atrakcyjność transportu publicznego.

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Instytucje rządowe, z uwzględnieniem swych zadań, kompetencji i zakresu działania, będą wspierać

JST przy organizowaniu kompleksowej i atrakcyjnej oferty transportu publicznego dla

podróżujących. Ogólnym celem tego wsparcia jest oddziaływanie instytucji rządowych w różnych

sferach na harmonijny rozwój efektywnych systemów transportowych i spójne działania różnych

instytucji wpływające na zachowania transportowe obywateli.

odpowiedzialny: instytucje rządowe podległe poszczególnym ministrom

Jakkolwiek zadanie organizacji transportu publicznego zostało powierzone w większości przypadków

JST (w tym miastom na ich terenie), to jednak skala wielu koniecznych do podjęcia działań, w tym

v.p

l

związanych z wprowadzaniem nowych rozwiązań formalnych, organizacyjnych czy technicznych,

stanowi istotną barierę (ekonomiczną lub administracyjną) dla ich przeprowadzenia. Dotyczy to w

pierwszej kolejności mniejszych ośrodków, ale przy niektórych zagadnieniach dotyczy wszystkich

miast. W chwili obecnej wyzwaniem staje się bardzo ograniczona sieć połączeń regionalnych

wykonywanych transportem autobusowym i kolejowym. Zasada subsydiarności wymusza w takiej

sytuacji podjęcie działań przez inne organy władzy w celu dostarczenia usługi publicznej należytej

jakości.

centrum wiedzy

realizacja celu: miasto sprawne

.go

Minister właściwy ds. transportu będzie promował innowacyjne rozwiązania z zakresu transportu

publicznego dotyczące aspektów organizacyjnych, ekonomicznych, technicznych, a szczególnie

planowania, integracji między środkami transportu, kwestii taryf, związków transportowych. Będzie

to realizował poprzez upowszechnianie dobrych praktyk, wzorcowych dokumentów przetargowych

i dokumentacji technicznych. Będzie uczestniczył w dialogu z JST, organizatorami transportu

publicznego i przewoźnikami w celu identyfikacji problemów i barier, które mogą wymagać zmian

lub uzupełnienia obowiązujących przepisów. Będzie wspierał JST w przeprowadzaniu badań

preferencji i zachowań komunikacyjnych mieszkańców, poprzez promowanie dobrych praktyk w

tym zakresie i wzorcowych metodologii oraz wypracowanie mechanizmów współpracy

samorządów z GUS w celu zapewnienia dostępu do niezbędnych danych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu

Transport publiczny a polityka wobec samochodów osobowych

w.

rcl

Nie mniej ważnym elementem budowy atrakcyjności oferty transportu publicznego jest kreowanie

warunków użytkowania samochodów osobowych w obszarach śródmiejskich. Wszelkie istotne

zmiany w warunkach dostępności obszaru śródmiejskiego miasta samochodowym transportem

indywidualnym powinny wiązać się z wprowadzeniem nowej oferty dla podróżujących w zakresie

transportu publicznego (np. taryfy, połączenia, warunki przesiadek). Nie oznacza to, że wprowadzane

zmiany nie mogą być zdecydowane i szeroko zakrojone.

ww

Należałoby jednak dążyć do tego, aby czynniki wpływające na zmianę zachowań komunikacyjnych

zmniejszające atrakcyjność wykorzystania samochodu dla odbycia podróży m.in. poprzez wydłużenie

czasu przejazdu (oznaczające, poza kosztami społecznymi, także zwiększoną emisję wywołaną

kongestią – co na pewno nie jest pożądane) nie były dominującym, a na pewno nie jedynym,

mechanizmem temu służącym. Niewątpliwie obowiązujące przepisy nie oferują wystarczająco

szerokiej palety rozwiązań w zakresie wpływania na napływ samochodów do obszarów

śródmiejskich, które skutecznie mogłyby stosować władze samorządowe. Wymaga to więc

odpowiednich zmian prawnych. Wprowadzenie ich nie oznacza jednak, że w każdym mieście mają

być zastosowane wszystkie z dostępnych narzędzi. Zastosowane środki powinny być dostosowane do

lokalnych uwarunkowań, wpisywać się w miejską politykę transportową i ogólną strategię miasta w

aspektach przestrzennych, społecznych i gospodarczych. Należy poszukiwać efektywnych rozwiązań z

zakresu polityki parkingowej (np. w zakresie stawek za parkowanie, limitowania dopuszczalnego

czasu postoju itp.), których stosowanie, dopasowane do lokalnych warunków, prowadzić będzie do

umożliwienia konkurowania transportu publicznego z transportem indywidualnym, a także do

zapewniania rotacji miejsc parkingowych i równowagi popytu i podaży w obszarach, gdzie wolne

miejsce parkingowe jest towarem deficytowym. Wśród pozostałych rozwiązań, których możliwość

stosowania powinna zostać rozważona, wymienić należy przede wszystkim ustanawianie stref

ograniczonej emisji komunikacyjnej, tzw. „stref niskiej emisji” (tj. stref, do których możliwy jest wjazd

jedynie dla pojazdów spełniających określone normy emisji spalin). Takie rozwiązanie powinno

przyczynić się do istotnego ograniczenia szkodliwych emisji w obszarach śródmiejskich, co

potwierdzają przykłady z innych krajów europejskich. Kolejnym mechanizmem, którego

wykorzystywanie może być dopuszczone, jest opłata kongestyjna (tj. opłata za wjazd do centrów

zmiana przepisów

.go

v.p

l

miast). To rozwiązanie powinno być stosowane dopiero, gdy inne instrumenty okazują się

nieskuteczne, a na pewno nie wcześniej, dopóki nie jest zapewniona możliwość tranzytu z

pominięciem centrum, a zdecydowana większość mieszkańców miasta i obszaru funkcjonalnego nie

ma możliwości wygodnego dotarcia do centrum transportem publicznym.

Zagadnieniem, które także powinno być przedmiotem kompleksowych działań na rzecz

uporządkowania ruchu samochodów w obszarach śródmiejskich, jest tzw. logistyka miejska, a więc

zaplanowanie, w jaki sposób zaopatrywane będą sklepy i zakłady pracy, tak aby nie powodować

nadmiernych emisji i nie dezorganizować ruchu, zwłaszcza w obszarach uspokojonego ruchu. W tym

zakresie konieczne jest podejmowanie zintegrowanych działań organizacyjnych dotyczących

organizacji ruchu, ściśle współpracując z lokalnymi przedsiębiorcami. Wszystkie z powyżej opisanych

działań powinny być inicjowane ze świadomością, że nieumiejętne ich zastosowanie może pogłębić

dysproporcje w warunkach prowadzenia działalności gospodarczej (przede wszystkim handlu) między

centrum miasta a przedmieściami, a więc przyczyniać się do „ucieczki życia” z centrów miast. Dlatego

też kroki te powinny być podejmowane w szczególnie przemyślany i dopracowany sposób, natomiast

równocześnie konieczne wydaje się poszukiwanie ogólnych mechanizmów prawnych, które –

wspierając „powrót do centrum” – niwelować będą te dysproporcje (np. w kwestii parkowania przy

wielkopowierzchniowych obiektach handlowych, gdzie nie występują takie obostrzenia jak w

centrach miast).

realizacja celu: miasto konkurencyjne

Należy dokonać analizy obowiązujących przepisów pod kątem wprowadzenia rozwiązań

umożliwiających samorządom lokalnym wykorzystanie szerszej palety instrumentów do

prowadzenia polityki transportowej, w tym m.in.

 zwiększenia elastyczności w ustalaniu zasad regulujących płatne parkowania,

w.

rcl

 zwiększenia skuteczności przeciwdziałania nielegalnemu parkowaniu (w tym mającym na celu

uniknięcie opłat za korzystanie ze stref płatnego postoju),

 wprowadzenia ram prawnych dla możliwości tworzenia „strefy ograniczonej emisji”,

 wprowadzenia możliwości ustalania opłaty kongestyjnej,

 formalnego usankcjonowania miejsc postojowych tylko dla dostaw (specjalne oznakowanie,

ograniczenia czasowe itp.).

Należy także dokonać analizy aktualnego stanu prawno-faktycznego w celu ewentualnych zmian

prawnych, mających na celu eliminowanie dysproporcji w prowadzeniu działalności gospodarczej w

rejonach śródmiejskich miast i poza nimi, będących skutkiem prowadzonej polityki transportowej.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu we współpracy z ministrem właściwym ds. środowiska (w zakresie

tiret 3).

ww

Zarządzanie i koordynacja transportu publicznego

Dla osiągania pożądanych rezultatów i zaspokajania potrzeb mieszkańców w transporcie publicznym

niezbędne jest tworzenie spójnej sieci, charakteryzującej się uzupełniającym przebiegiem tras

komunikacyjnych, koordynacją rozkładów jazdy, spójnymi i czytelnymi zasadami taryfowymi czy

istnieniem węzłów przesiadkowych, systemów „parkuj i jedź”. W obszarach funkcjonalnych miast

niezbędnym kierunkiem działań w tym zakresie jest współpraca władz miejskich z samorządami gmin

sąsiednich i władzami regionalnymi, a także przewoźnikami w zakresie m.in. integracji taryfowej w

obszarach objętych porozumieniem, integracji rozkładów jazdy, budowy racjonalnego systemu

parkingów park and ride oraz bike and ride i innego typu dogodnych miejsc parkingowych o

v.p

l

ograniczonym czasie korzystania (kiss and ride). Pożądane, aby taka współpraca ulegała stopniowemu

zacieśnianiu i przyjmowała formy zinstytucjonalizowane35).

Kluczowym zagadnieniem, które zawsze może być przyczyną różnic zadań między samorządami i tym

samym utrudniać współpracę w obszarze transportu publicznego, będą kwestie finansowe i

wzajemne rozliczenia. Sytuacja taka występująca w sposób naturalny w aglomeracjach miejskich,

gdzie części usług publicznych (w tym związanych z transportem) z powodu „przemieszania”

mieszkańców, różnych modeli korzystania z tych usług, a także odmiennych podejść od ich

interpretacji, nie pozwala jednoznacznie przypisać kosztów do gmin, które powinny je ponosić.

Problem pogłębia niejednolity system ulg ustawowych i zasad fiskalizacji sprzedaży w komunikacji

miejskiej i kolejowej. Taka konstatacja zmusza do szerokiej refleksji nad sposobami funkcjonowania, a

zwłaszcza finansowania transportu publicznego w miejskich obszarach funkcjonalnych - także z

udziałem źródeł „nadrzędnych” w stosunku do zainteresowanych gmin.

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto konkurencyjne

.go

Należy stworzyć ramy do integracji instytucjonalnej w zakresie organizacji transportu publicznego

oraz możliwości elastycznego reagowania na zmiany i potrzeby rynku, poprzez

 uwzględnienie w przepisach możliwości funkcjonowania różnych modeli zarządzania

transportem publicznym (np. przez spółkę samorządową, związki transportowe pomiędzy

gminami a województwem),

 dopuszczenie nowych form organizacyjnych dla zarządów transportu miejskiego oraz

aglomeracyjnego, łączące w sobie możliwość przekazywania przez samorządy dotacji

zwolnionych z podatku VAT (jednostka budżetowa) z większą swobodą wydatkowania środków

(zakład budżetowy) oraz zatrudnienia i wynagradzania pracowników.

w.

rcl

Należy dokonać przeglądu i głębokiej analizy zasad funkcjonowania i finansowania transportu

publicznego realizowanego przez różne podmioty i różne JST w celu umożliwienia jego sprawnej

integracji i wypracować propozycje rozwiązań (w tym m.in. zasady współfinansowania

aglomeracyjnego transportu publicznego, ujednolicenie zasad stosowania, uznawania i rozliczania

ulg obowiązujących w transporcie publicznym oraz zasad fiskalizacji sprzedaży w komunikacji

miejskiej i kolejowej).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu we współpracy z ministrem właściwym ds. finansów publicznych

W zakresie planowania przestrzennego

Planowanie transportu częścią planowania przestrzennego

ww

Istnieje silna korelacja między planowaniem przestrzennym a planowaniem transportu. Z jednej

strony charakter zagospodarowania przestrzennego ma wpływ na sposób i sprawność obsługi

transportowej miasta. Z drugiej strony istniejący układ transportowy miasta i jego obszaru

funkcjonalnego, a także racjonalne możliwości jego rozbudowy, powinny być zasadniczym

elementem rozstrzygania o planowaniu zagospodarowania przestrzennego. W tym zakresie należy

m.in. uwzględniać to, że w miastach zlokalizowane są zakłady pracy (np. przemysł wytwórczy) i

związane z tym potrzeby transportowe muszą być uwzględniane w budowaniu zrównoważonego i

kompleksowego systemu transportowego. W przypadku „miasta zwartego” i rozwijającego się w

sposób skoordynowany z rozwojem infrastruktury transportowej, transportochłonność utrzymuje się

na racjonalnym poziomie, co przekłada się na efektywność nakładów przeznaczanych na transport i

bezpośrednie korzyści dla całej społeczności obszaru funkcjonalnego. W związku z ostatnimi

zmianami przepisów, wskazującymi m.in. na konieczność uwzględnienia w planowaniu

przestrzennym zagadnień transportowych, w tym dążenia do minimalizowania transportochłonności,

35)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: ZARZĄDZANIE OBSZARAMI MIEJSKIMI, W zakresie podstawowych zasad współpracy.

v.p

l

umożliwienia maksymalnego wykorzystania transportu zbiorowego oraz stosowania rozwiązań

ułatwiających przemieszczanie się pieszych i rowerzystów, władze samorządowe powinny kłaść

nacisk na realne powiązanie zagospodarowania przestrzennego z rozwojem sieci transportowych.

Jednocześnie wprowadzony wymóg uwzględniania w studium uwarunkowań i kierunków

zagospodarowania przestrzennego gminy bilansowania terenów pod zabudowę czy analizy potrzeb i

możliwości gminy, w tym w zakresie finansowania infrastruktury technicznej, będzie sprzyjał bardziej

racjonalnemu kształtowaniu systemu transportowego. Dalsze zmiany przepisów powinny zmierzać w

kierunku wzmocnienia tych powiązań36) 37).

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto konkurencyjne

Należy sformułować lub doprecyzować przepisy silniej wiążące planowanie przestrzenne z

planowaniem transportu, w tym m.in. w zakresie

lokalizacji i zasad obsługi transportowej obiektów będących silnymi generatorami ruchu,



zasad powiązania dokumentów planistycznych z planami transportowymi.

.go



odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu we współpracy z ministrem właściwym ds. budownictwa, lokalnego

planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa

w.

rcl

Szlaków komunikacyjnych nie należy traktować jako prostego i bezwarunkowego przełożenia na

kierunek ekspansji przestrzennej. Sprowadza się to zazwyczaj do przeciążenia i pogorszenia drożności

istniejącego układu drogowo-ulicznego. Decyzje o przeznaczeniu terenu pod zabudowę powinny być

powiązane z równoległym zapewnieniem odpowiedniej jakości obsługi transportowej danego

obszaru. Powinna ona być od początku jak najbardziej zbliżona do kształtu pożądanego

(docelowego), zbieżnego z polityką transportową miasta. Dzięki temu kształtuje się pożądane

zachowania komunikacyjne obywateli, co sprzyja optymalizacji wykorzystania dostępnego układu

transportowego.

Wprowadzenie ograniczeń w ruchu samochodowym czy jego eliminacja z określonych obszarów z

jednoczesnym tworzeniem dogodnych rozwiązań dla ruchu pieszego i rowerowego bezpiecznego

powiązania z komunikacją zbiorową przyczynia się do zwiększenia atrakcyjności tych obszarów i

lepszego wykorzystania przestrzeni publicznej. Jednocześnie przyczynia się do zmiany w kierunku

pożądanych zmian w zachowaniach komunikacyjnych.

Rezerwy terenowe pod szlaki komunikacyjne

ww

Mimo występującej niespójności mechanizmów planistycznych z procedurami lokalizacji korytarzy

transportowych samorządy gminne powinny wyznaczyć sobie cel w odniesieniu do infrastruktury

gminnej, wzorem jednego z priorytetowych kierunków interwencji wskazanych w Strategii Rozwoju

Transportu do roku 2020 (z perspektywą do 2030), polegającym na rezerwacji terenów pod przyszłe

inwestycje infrastrukturalne. W obecnych warunkach działaniem na rzecz tego celu będzie po

pierwsze prowadzenie, na etapie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu studium

uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, wielowariantowych analiz przebiegu

układu ulic i innych tras komunikacyjnych wypełniających ustawowe wymagania tak, aby jak

najbardziej uprawdopodobnić, że dla wskazanego w studium przebiegu zostanie w przyszłości

wydana decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia,

przesądzająca w obecnym systemie prawnym o lokalizacji inwestycji. W drugiej kolejności dla tak

wskazanego przebiegu mechanizmu długookresowej rezerwacji terenu będzie uchwalenie

miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obejmującego przedmiotową inwestycję. Z

36)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: „Narodowy Program Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego 2013–2020”.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie zwiększania jakości planowania i kształtowania

przestrzeni.

37)

v.p

l

racji konieczności zabezpieczenia w takim przypadku kosztów wykupu nieruchomości pod przyszłą

inwestycję gminy powinny: po pierwsze przeprowadzić te działania dla priorytetowych przedsięwzięć

(dla których zaniechanie skutecznego zabezpieczenia w przestrzeni korytarza może narazić gminę na

niewspółmierne koszty w przyszłości lub w ogóle uniemożliwi realizację inwestycji), a po drugie

powinny dokonać krytycznej weryfikacji czasem „wirtualnych” zamierzeń inwestycyjnych zawartych

w studiach.

zmiana przepisów

.go

Podobne działania, nakierowane na osiągnięcie wiążących rozstrzygnięć planistycznych w odniesieniu

do inwestycji transportowych, powinny być prowadzone przez władze samorządowe innych szczebli

oraz instytucje rządowe, z uwzględnieniem priorytetu w odniesieniu do terenów zurbanizowanych, w

których ryzyko zabudowania niechronionego korytarza transportowego, a tym samym podrożenia

kosztów przyszłej inwestycji, jest wielokrotnie większe. Dodatkowo takie działanie umożliwi gminom

właściwe w perspektywie długofalowej dostosowanie zagospodarowania do przebiegu szlaków

transportowych o znaczeniu ponadlokalnym przez ich obszar.

realizacja celu: miasto konkurencyjne

Należy wypracować nowe rozwiązania legislacyjne wprowadzające mechanizmy perspektywicznego

wyznaczania i utrzymania rezerw terenowych na potrzeby systemu transportowego, zintegrowane

z systemem planowania przestrzennego.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego we współpracy z ministrem właściwym ds. budownictwa,

lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa oraz ministrem właściwym ds. środowiska

działanie

realizacja celu: miasto konkurencyjne

w.

rcl

Inwestorzy inwestycji transportowych o znaczeniu krajowym podejmą skuteczne działania w celu

wyprzedzającego wiążącego (w granicach obowiązujących przepisów) rozstrzygnięcia lokalizacji

tych inwestycji w obszarach silnie zurbanizowanych w celu zabezpieczenia korytarzy

transportowych przed zabudową i zminimalizowania ryzyka przyszłych konfliktów z lokalnym

zagospodarowaniem przestrzennym.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. transportu

Wyzwaniem dla Polski jest stworzenie odpowiednich warunków do ukształtowania i rozwoju węzłów

miejskich sieci TEN-T w związku z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w sprawie

unijnych wytycznych dotyczących rozwoju transeuropejskiej sieci transportowej i wskazaniem ośmiu

miast jako węzłów sieci bazowej na europejskich korytarzach transportowych.

4.4. Niskoemisyjność i efektywność energetyczna

4.4.1.

Uwarunkowania i wyzwania

ww

Dokonujący się z coraz większą szybkością rozwój cywilizacyjny rodzi coraz bardziej pilną potrzebę

oszczędnego gospodarowania zasobami naturalnymi i dbałości o środowisko. To wyzwanie

koncentruje się ze szczególną intensywnością w miastach. Wychodząc naprzeciw tym potrzebom,

Unia Europejska przyjęła w 2008 roku tak zwany pakiet klimatyczno-energetyczny do 2020 roku,

zobowiązujący państwa członkowskie do zmniejszenia o 20% emisji gazów cieplarnianych w stosunku

do roku 1990, zmniejszenia zużycia energii o 20% w porównaniu z prognozami dla UE na 2020 rok

oraz zwiększenia udziału odnawialnych źródeł energii (OZE) do 20% całkowitego zużycia energii w UE,

w tym minimalny dla każdego z państw członkowskich cel 10% udziału OZE we wszystkich rodzajach

transportu na terytorium Unii Europejskiej (w przypadku Polski 20% w zakresie zmniejszenia emisji

gazów cieplarnianych, 20% w zakresie zmniejszenia zużycia energii oraz 15% w zakresie zwiększenia

udziału OZE). Ponadto na szczycie Rady Europejskiej w 2014 roku uchwalono drugi pakiet

.go

v.p

l

klimatyczno-energetyczny na lata 2020–2030. Rada Europejska zatwierdziła wiążący cel zakładający

ograniczenie wewnętrznych emisji gazów cieplarnianych w UE do roku 2030 o co najmniej 40% w

porównaniu z poziomem z roku 1990. Ponadto ustaliła cel, aby w 2030 r. udział energii ze źródeł

odnawialnych w energii zużywanej w UE wynosił co najmniej 27%, a także ustaliła orientacyjny cel w

wysokości co najmniej 27%, dotyczący poprawy efektywności energetycznej w 2030 r. w porównaniu

z prognozami zużycia energii w przyszłości. Zasady takiego postępowania wynikają z obaw, że rozwój

oparty na prostym zwiększaniu zapotrzebowania na tradycyjne źródła energii i użytkowane w sposób

nieangażujący nowych technologii i technik będzie przyczyniał się do zanieczyszczenia atmosfery, co

uznawane jest za podstawowy czynnik zmian klimatycznych. Nie mniej istotna powinna być

świadomość wyczerpywania się zasobów kopalnych, potrzeba racjonalnego gospodarowania

dostępnymi zasobami oraz konieczność dostosowywania się do zmian systemów zaopatrzenia w

energię. Poza emisją gazów cieplarnianych szkodliwych dla klimatu, największą bolączką polskich

miast jest tzw. niska emisja z sektora bytowo-komunalnego i transportu, polegająca na

zanieczyszczaniu powietrza szkodliwymi dla zdrowia pyłami i substancjami. Badania wykazują

znaczący wpływ tych zanieczyszczeń na poziom śmiertelności dorosłych, stan zdrowia dzieci oraz

zaburzenia rozwoju dzieci w okresie płodowym.

Działania podejmowane w miastach na rzecz niskoemisyjności i efektywności energetycznej wpisują

się w realizację powyższych uwarunkowań i celów określonych w dyrektywach przez Unię Europejską,

do realizacji których zobowiązane są państwa członkowskie.

w.

rcl

Na poziom, charakter i uciążliwość emisji zanieczyszczeń z obszaru miasta mają wpływ

uwarunkowania historyczno-gospodarcze rozwoju, jak również uwarunkowania geograficzno-przestrzenne. W strukturze zanieczyszczeń powietrza wywołanych działalnością człowieka

zasadniczy udział ma dwutlenek siarki, tlenki azotu, benzo(a)piren, pyły PM10 i PM2,5. W przypadku

części polskich miast problemem jest wysoki poziom tak zwanej niskiej emisji pochodzącej ze spalania

węgla (często nisko gatunkowego) w indywidualnych urządzeniach grzewczych.

Miasta mogą oddziaływać na rzecz niskoemisyjności i poprawy efektywności energetycznej w co

najmniej kilku obszarach. W skali kraju największa ilość energii zużywana jest na zaopatrzenie

budynków w ciepło i energię. W 2012 roku w miastach Polski było ok. 9,3 mln mieszkań o różnym

statusie właścicielskim. Do samorządów należą budynki mieszkalne (łącznie ok. 1 mln mieszkań), a

także obiekty użyteczności publicznej, zajmowane przez władze samorządowe i jednostki im podległe

czy też użytkowane przez inne podmioty. Duża część budynków wchodzących w zakres tych zasobów

została oddana do użytkowania przed rokiem 1945. Niski stan techniczny i technologiczny nie

odpowiada obecnym standardom i potrzebom, w tym w zakresie efektywności energetycznej.

ww

Następnym obszarem pod względem wielkości konsumpcji energii jest transport. Dlatego też wiele

do zrobienia na rzecz efektywnego jej wykorzystania jest w obszarze zadań znajdujących się w

kompetencji samorządów miejskich: poczynając od kształtowania potrzeb transportowych

mieszkańców, poprzez wpływ na organizację i płynność ruchu, a na organizacji transportu

publicznego i strukturze taboru kończąc. Działaniom prowadzonym przez samorządy w tych dwóch

zakresach stanowiących największe obszary konsumpcji energii powinno towarzyszyć także

zainteresowanie innymi dziedzinami, w których można osiągnąć efekt zwiększenia efektywności i

redukcję emisji gazów cieplarnianych, jak i poprawę jakości powietrza poprzez obniżenie emisji

zanieczyszczeń. Chodzi tu przede wszystkim o działania na rzecz zmian organizacji zakupu energii,

źródeł jej pochodzenia (kładzenie nacisku na wykorzystanie OZE), budowy i modernizacji

infrastruktury energetycznej, kształtowanie struktury jej zużycia.

Kierunki działań

v.p

l

4.4.2.

– 57 –

.go

Zobowiązania wynikające z dyrektyw Unii Europejskiej powinny być traktowane jako konieczne

wyznaczniki przedsięwzięć podejmowanych przez miasta na rzecz unowocześnienia swoich

struktur, dostosowania się do zmieniających się zasad zaopatrzenia w energię i źródeł energii,

podnoszenia atrakcyjności i konkurencyjności. Działania na rzecz niskoemisyjności i efektywności

energetycznej, powiązane ze sobą, powinny wpisywać się w całościową politykę prowadzoną przez

władze miejskie, mającą jednoznacznie sformułowane, przemyślane cele, uwzględniające

uwarunkowania ich realizacji, racjonalizację kosztów i koordynację przedsięwzięć inwestycyjnych.

Ważne jest, aby różne działania prowadzone przez samorządy i inne podmioty na terenie miast i

miejskich obszarów funkcjonalnych były przygotowywane i realizowane w pełnej koordynacji i

dążeniu do zapewnienia optymalnych rezultatów przy racjonalnym gospodarowaniu środkami

publicznymi. W tym zakresie władze lokalne i regionalne powinny prowadzić dialog z mieszkańcami

i reprezentującymi ich organizacjami.

W zakresie działań na rzecz niskoemisyjności

ww

w.

rcl

W działaniach podejmowanych przez miasta na rzecz niskoemisyjności i efektywności energetycznej

punktem odniesienia powinny być dokumenty przygotowywane i przyjmowane przez samorządy –

plany gospodarki niskoemisyjnej, które powinny być zgodne z programami ochrony powietrza i

założeniami do planów zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Plany gospodarki

niskoemisyjnej mogą być także elementami strategii rozwoju miast (co zapobiega niepotrzebnemu

mnożeniu dokumentów). Jakkolwiek obowiązek sporządzenia tych dokumentów wynika z różnych

uwarunkowań prawnych i różne szczeble administracji odpowiedzialne są za ich przygotowanie, to

należy starać się, aby były one ze sobą maksymalnie spójne i skoordynowane. Wówczas będą

przydatne dla szczegółowego programowania i optymalizowania zadań nakierowanych na osiąganie

założonych celów w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych, jak i poprawę jakości powietrza

poprzez obniżenie emisji zanieczyszczeń. Plany gospodarki niskoemisyjnej sporządzane przez

samorządy lokalne powinny wyznaczać i uwzględniać kierunki działań dla miast i ich obszarów

funkcjonalnych w szeroko przyjętym zakresie poczynań inwestycyjnych i nieinwestycyjnych co

najmniej w takich obszarach jak zaopatrzenie w energię i ciepło, budownictwo, „czysty” transport

miejski i jego infrastruktura. Będzie to znajdowało wyraz w zasadach prowadzonej przez władze

gospodarki przestrzennej. Przy opracowywaniu planów gospodarki niskoemisyjnej ważne jest, aby

wykonywane prace miały ukierunkowany cel, zastosowanie i odniesienie do stanu istniejącego z

przyjętym poziomem szczegółowości zależnym od potrzeb i specyfiki obszaru. Plan gospodarki

niskoemisyjnej powinien mieć charakter dokumentu strategicznego i wyznaczać konkretne cele w

zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych, efektywności energetycznej oraz wykorzystania

odnawialnych źródeł energii, z jednoczesnymi projektami niezbędnych działań. Odnosić się też

powinien do zagadnień dalekosiężnych, a więc np. wyznaczać kierunki zmian, które będą mogły być

realizowane za pomocą rozstrzygnięć dokonywanych w procesach planowania przestrzennego, które

także silnie determinują warunki oddziaływujące na poziom emisji zanieczyszczeń i poziom

efektywności energetycznej. Sposób zagospodarowania przestrzennego warunkuje m.in. sposoby

zapatrzenia budynków w ciepło, poziom transportochłonności itp.

Prace nad planem gospodarki niskoemisyjnej powinny być powiązane z kompleksową inwentaryzacją

zużycia energii i emisji gazów cieplarnianych z obszaru JST wraz z analizą możliwości redukcji zużycia

energii i oceną efektywności działań pod względem korzyści finansowych i efektów ekologicznych.

Sporządzanie planu gospodarki niskoemisyjnej powinno wynikać z chęci realizowania polityki

posiadającej ustalone cele i potrzeby, a nie tylko z chęci pozyskania środków unijnych na realizację

bieżących zamierzeń niewpisujących się w zakres przemyślanej i całościowej strategii. Plan powinien

być zintegrowany z planem działań krótkoterminowych, realizacją zapisów programu ochrony

powietrza przygotowanego przez zarząd województwa (w przypadku zaistnienia ustawowych

fundusze europejskie 2014–2020

v.p

l

podstaw do jego sporządzenia), założeniami do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i

paliwa gazowe, przygotowanymi przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Posiadanie przez

gminę planu gospodarki niskoemisyjnej jest niezbędne w przypadku finansowania ze środków UE

realizacji niektórych przedsięwzięć na rzecz niskoemisyjności.

.go

Samorządy do realizowania przedsięwzięć na rzecz niskoemisyjności oraz poprawy efektywności

energetycznej i jakości powietrza mogą korzystać ze środków, które będą dostępne w okresie

programowania 2014–2020.

Działania określone w planach gospodarki niskoemisyjnej miast będą mogły uzyskać wsparcie m.in.

w ramach Celu Tematycznego 4 Wspieranie przejścia na gospodarkę niskoemisyjną we wszystkich

sektorach. W tym zakresie planuje się wsparcie zarówno na poziomie krajowym (Program

Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014–2020, Program Operacyjny Polska Wschodnia), jak i

regionalnym (regionalne programy operacyjne).

Przedsięwzięcia o odmiennym charakterze niż te planowane w Celu Tematycznym 4, które będą

również przyczyniać się do poprawy jakości powietrza, będą możliwe do wsparcia także w ramach

Celu Tematycznego 6 Zachowanie i ochrona środowiska naturalnego oraz wspieranie efektywnego

gospodarowania zasobami.

w.

rcl

Ponadto należy mieć na uwadze, że samorządy, myśląc dalekosiężnie o zagadnieniach

niskoemisyjności i efektywności energetycznej, powinny starać się rozwiązywać te kwestie (i

konsekwentnie uwzględniać je w planach gospodarki niskoemisyjnej) z perspektywy obszaru

funkcjonalnego. Tylko w tej skali, we współpracy sąsiadujących samorządów, możliwa jest realizacja

części działań przyczyniających się do zmniejszenia emisji i oszczędności energii (zwłaszcza w zakresie

zmniejszenia transportochłonności jako rezultatu powstrzymania rozlewania się miast).

ww

Konieczność podejmowania działań w zakresie ochrony czystości powietrza w celu zmniejszenia

narażenia ludności na oddziaływanie zanieczyszczeń w strefach, w których występują znaczne

przekroczenia dopuszczalnych zanieczyszczeń (m.in. dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, tlenku węgla,

pyłów zawieszonych PM10 i PM2,5, ołowiu), wynika z dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady

2008/50/WE z 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy oraz

przepisów krajowych. Działania w zakresie ochrony powietrza wynikają z ustawy z dnia 27 kwietnia

2001 r. – Prawo ochrony środowiska i ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o efektywności

energetycznej. Spalanie węgla w indywidualnych urządzeniach grzewczych stanowi istotny czynnik

wpływający na emisję szkodliwych pyłów i gazów, to znaczy na poziom tak zwanej niskiej emisji.

Obowiązujące rozwiązania prawne dotyczące wytwarzania energii użytecznej z paliw stałych nie

ustanawiają mechanizmów aktywizujących mieszkańców używających paliwa stałe w indywidualnych

źródłach spalania (instalacje w gospodarstwach domowych, małe obiekty energetyczne: piece, kotły

małej mocy) do inwestowania w przyjazne środowisku źródła ciepła. Artykuł 96 ustawy z dnia 27

kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska daje jednakże sejmikowi województwa możliwość

podjęcia uchwały określającej, dla województwa lub jego części, rodzaj lub jakość paliw

dopuszczonych do stosowania na danym obszarze oraz sposób realizacji i kontroli tego obowiązku. W

zależności od lokalnych uwarunkowań stosowane mogą być centralne systemy zasilania w ciepło lub

rozwiązania polegające na wykorzystaniu nowych nośników ciepła (np. zamianie węgla na gaz) lub

wymianie źródeł ciepła (wymiana starych pieców węglowych na bardziej nowoczesne). Podejmując

działania na rzecz wprowadzania tych rozwiązań, należy brać pod uwagę zakres i charakter

rozwiązań, jakie wybierane były dotychczas przez mieszkańców danego obszaru, jak też ich

dostępność ekonomiczną dla przyszłych użytkowników, zarówno na etapie zakupu czy montażu, jak

również przyszłej eksploatacji. W tym kontekście niezbędne jest przeanalizowanie zasad

wprowadzania dodatkowych rozwiązań, zabezpieczających przed możliwościami wystąpienia tzw.

ubóstwa energetycznego, a tym samym ochrony odbiorcy wrażliwego.

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto spójne

v.p

l

Właściwi ministrowie podejmą prace nad rozwiązaniami umożliwiającymi włączenie osób najuboższych w

działania nakierowane na wprowadzanie ekologicznych rozwiązań dot. ogrzewania mieszkań.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa, minister właściwy ds. środowiska, minister właściwy ds. zabezpieczenia społecznego, minister właściwy

ds. rozwoju regionalnego

zmiana przepisów

.go

Jakkolwiek pożądane jest, aby to aktywność promocyjno-edukacyjna oraz różnorakie zachęty

stanowiły podstawę indywidualnych i grupowych działań, które wpływać będą na obniżenie

szkodliwych emisji, to nie w każdym wypadku będą to działania wystarczająco skuteczne. Niezbędne

jest więc stworzenie takich rozwiązań systemowych, które będą zapewniały możliwość

egzekwowania przez władze samorządowe obowiązku korzystania przez podmioty zlokalizowane w

danym obszarze z dostępnych systemów zaopatrzenia w ciepło, mniej uciążliwych dla otoczenia (np.

podłączenia do scentralizowanych systemów zaopatrzenia). Dopiero takie kompleksowe podejście

zapewni efektywność realizowanych przedsięwzięć termomodernizacyjnych. Niewątpliwie więc

aspekt efektywności ekonomicznej powinien być istotnym czynnikiem, wpływającym na możliwość

zastosowania takich nadzwyczajnych mechanizmów. W obszarach nowo zagospodarowywanych

egzekwowanie takich rozwiązań powinno mieć charakter bezwarunkowy.

realizacja celu: miasto sprawne

Rozważona zostanie potrzeba i zakres wprowadzenia rozwiązań systemowych pozwalających na

zobowiązanie podmiotów zlokalizowanych na danym obszarze do zmiany systemu zaopatrzenia w

ciepło w sytuacji, kiedy istnieje dostępność do efektywniejszych i mniej uciążliwych systemów.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa we współpracy z ministrem właściwym ds. gospodarki

w.

rcl

W zakresie działań na rzecz efektywności energetycznej

Zobowiązanie sektora publicznego do pełnienia wzorcowej roli w oszczędnym gospodarowaniu

energią jest jednym z dziesięciu kluczowych działań państwa na rzecz poprawy efektywności

energetycznej, wskazanych w dokumencie przyjętym przez Radę Ministrów w 2009 r. pt. Polityka

energetyczna Polski do 2030 r.

Władze miast powinny realizować działania na rzecz poprawy efektywności energetycznej w

odniesieniu do budynków do nich należących – zarówno już istniejących, jak i nowo wznoszonych.

Poprzez różne formy aktywności (w tym na niwie planowania przestrzennego) mogą rozszerzać

zakres oddziaływania na charakter i rozwiązania także w innych obiektach wznoszonych na ich

terenie.

ww

Budynki wchodzące w skład majątku posiadanego przez samorządy lokalne powinny być

priorytetowym obszarem działań zarówno ze względu na możliwość bezpośredniego osiągnięcia

konkretnych rezultatów, jak i fakt efektu promocyjno-edukacyjnego, jaki osiąga się, gdy władze

miejskie zalecając mieszkańcom w dokumentach strategicznych określony sposób postępowania,

konsekwentnie realizują go w pierwszym szeregu w odniesieniu do własnych obiektów. Działania na

rzecz ochrony i właściwego utrzymania tych obiektów muszą być podejmowane w celu

powstrzymania ich dalszej destrukcji. Głęboka termomodernizacja budynków powinna być połączona

z optymalizacją źródła ciepła (w obszarach miejskich może się to wiązać z potrzebą przyłączenia do

scentralizowanego źródła) lub stosowania innych rozwiązań przyczyniających się do zmniejszania

emisji zanieczyszczeń. Jest to zarazem kluczowe dla podniesienia ich wartości i efektywności

użytkowej i ustanowienia swoistego sprzężenia zwrotnego między planowaniem działań na rzecz

podnoszenia efektywności energetycznej, ograniczenia emisji gazów cieplarnianych i poprawy jakości

powietrza a programowaniem procesów rewitalizacyjnych. Starać się trzeba, aby te pierwsze były

komplementarne wobec zamierzeń rewitalizacyjnych, a inwestycje rewitalizacyjne zawsze

uwzględniały aspekt efektywności energetycznej. Takie podejście wynika nie tylko z idei

fundusze europejskie 2014-2020

v.p

l

kompleksowego i zintegrowanego zarządzania miastem nakierowanego na optymalizację

całościowego rezultatu, ale i z pragmatycznego powodu. Szeroka dostępność środków na wspieranie

działań w zakresie gospodarki niskoemisyjnej powoduje, że to właśnie te środki mogą być istotnym

źródłem finansowania działań rewitalizacyjnych38).

W ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014–2020 oraz w ramach

regionalnych programów operacyjnych w Celu Tematycznym 4 będzie możliwe dofinansowanie

inwestycji z zakresu kompleksowej modernizacji energetycznej budynków użyteczności publicznej

oraz mieszkaniowej wraz z wymianą wyposażenia tych obiektów na energooszczędne.

Przekształcenia istniejących systemów ogrzewania obiektów użyteczności publicznej oraz

mieszkaniowej będą jednocześnie wpływać na ograniczenie „niskiej emisji”.

w.

rcl

.go

Władze samorządowe, jako lokalny promotor efektywności energetycznej i niskoemisyjności,

powinny podejmować działania uwzględniając dłuższą perspektywę, w jakiej urządzenia i rozwiązania

będą eksploatowane i użytkowane – powinny starać się wyprzedzać minimalne wymogi wynikające z

przepisów prawa. Aktywność w tym obszarze oznacza otwartość na nowatorskie rozwiązania, które

dają szanse na spełnienie przyszłych oczekiwań i potrzeb. Ta otwartość może także oznaczać wręcz

inicjowanie poszukiwania przez lokalne ośrodki naukowe innowacyjnych rozwiązań, które pozwolą

jak najlepiej rozwiązać problemy z zakresu efektywności energetycznej koncentrujące się w danym

mieście (np. dotyczące obiektów zabytkowych). Podejście władz miejskich powinno wpisywać się w

filozofię zmian prawnych wynikających ze zobowiązań nakładanych na państwa członkowskie UE

przez dyrektywy odnoszące się kwestii efektywności energetycznej czy jakości powietrza. Dyrektywa

Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/UE z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie charakterystyki

energetycznej budynków nakłada na państwa członkowskie wymagania w zakresie rozwiązań

technicznych i technologicznych odnośnie charakterystyki energetycznej budynków. Od 1 stycznia

2019 roku wszystkie nowe budynki zajmowane przez władze publiczne oraz będące ich własnością

mają być budynkami o niemal zerowym zużyciu energii, natomiast po 31 grudnia 2020 roku wszystkie

nowe budynki mają charakteryzować się niemal zerowym zużyciem energii. Postanowienia dyrektywy

nie nakładają wprawdzie obowiązku stosowania analogicznych rozwiązań w stosunku do budynków

już istniejących, jednakże wynikające z dyrektywy zobowiązanie władz krajowych do tego rodzaju

postępowania wymaga określenia oraz aktualizowania krajowych przepisów techniczno-budowlanych

w zakresie energooszczędności, które odnoszą się do wszystkich działań, które wymagają uzyskania

pozwoleń na budowę, tj. zarówno do budynków nowych, jak i przebudowywanych oraz

rozbudowywanych.

ww

Zgodnie z przyjętymi założeniami przepisy te będą sukcesywnie aktualizowane i będą zwiększały

wymagania w przedziałach 2–3-letnich przy uwzględnieniu i zachowaniu optymalności kosztowej.

Ponieważ zasady postępowania są podane do powszechnej wiadomości, spełnianie wymagań

technicznych i technologicznych powinno być uwzględniane w planach prac podejmowanych w

perspektywie najbliższych lat przez samorządy lokalne. Pozwoli to usprawnić cykl prac

modernizacyjnych, ułatwi szacowanie kosztów i efektów oraz monitorowanie zastosowanych

rozwiązań.

Wsparciem dla prac modernizacyjnych, prowadzonych przez samorządy w ramach szeroko

pojmowanych programów rewitalizacji, będzie długoterminowa strategia wspierania inwestycji

w renowację krajowych zasobów budynków mieszkalnych i użytkowych, do której zobowiązuje

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/27/UE z dnia 25 października 2012 r. w sprawie

efektywności energetycznej, zmiany dyrektyw 2009/125/WE i 2010/30/UE oraz uchylenia dyrektyw

2004/8/WE i 2006/32/WE. Niewątpliwie elementem tych działań będzie przegląd wszystkich

dostępnych źródeł finansowania takich zadań, zarówno krajowych (w tym Funduszu

38)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: REWITALIZACJA, W zakresie szczegółowej analizy i wyboru działań rewitalizacyjnych oraz

określenia sposobów i warunków ich realizacji.

działanie

v.p

l

Termomodernizacji i Remontów, który jest dostępny dla szerokiego grona odbiorców, w tym

jednostek samorządu terytorialnego) jak i funduszy europejskich na lata 2014–2020, w celu

najlepszego ich skoordynowania i skoncentrowania na przedsięwzięciach, które przyniosą najsilniej

odczuwalne efekty. Ponadto zgodnie z postanowieniami dyrektywy 2010/31/UE w sprawie

charakterystyki energetycznej budynków powstał Krajowy plan mający na celu zwiększenie liczby

budynków o niskim zużyciu energii, który swoją treścią obejmie zasady finansowania oraz polską

definicję budynku o niemal zerowym zużyciu energii.

realizacja celu: miasto sprawne, zrównoważone i zwarte

Opracowanie mechanizmów, które spowodują włączenie budynków mieszkalnych oraz użytkowych

będących własnością lub zajmowanych przez samorządy w zakres krajowego planu mającego na

celu zwiększenie liczby budynków o niemal zerowym zużyciu energii.

działanie

.go

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa

realizacja celów: miasto sprawne, zrównoważone i zwarte

Wypracowanie i skoordynowanie rozproszonych mechanizmów wsparcia procesów

termomodernizacji tak, aby zwiększać motywację do podejmowania tych działań, a zarazem

zapewnić osiągnięcie optymalnych rezultatów przy jak najlepszym wykorzystaniu dostępnych

środków.

odpowiedzialny: minister ds. budownictwa lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa we współpracy z ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego, ministrem właściwym ds. gospodarki

oraz ministrem właściwym ds. środowiska

w.

rcl

Oprócz bezpośrednich działań inwestycyjnych miasta powinny oddziaływać na podnoszenie

świadomości i potrzeb w zakresie efektywności energetycznej i poszanowania energii. W oparciu

o narzędzia z zakresu planowania przestrzennego mogą oddziaływać na projektowanie i realizację

zespołów urbanistycznych uwzględniających ekologiczne i niskoemisyjne rozwiązania

architektoniczno-urbanistyczne.

ww

Problemem władz samorządowych, zwłaszcza w miastach mniejszych, może być niedostateczna

wiedza specjalistyczna o zakresie dostępnych rozwiązań i o stopniu efektywności takich działań.

Podejmując działania na rzecz poprawy efektywności energetycznej w obiektach użyteczności

publicznej lub obiektach komunalnych, władze samorządowe mogą korzystać z pomocy firm

zewnętrznych przy zastosowaniu partnerstwa publiczno-prywatnego w formule ESCO (Energy Saving

Company). Wykorzystanie tego mechanizmu jest szczególnie atrakcyjne w sytuacji braku

odpowiedniej kadry i wiedzy specjalistycznej, niezbędnej do opracowania pożądanego rozwiązania,

oraz środków finansowych. Kontrakt na przeprowadzenie projektu (tzw. EPC – Energy Performance

Contracting), zawarty przez samorząd z firmą zewnętrzną, jest spłacany z oszczędności zużycia

energii, jaką uzyskuje się w wyniku przeprowadzonych prac modernizacyjnych. Warunkiem

powodzenia przedsięwzięcia jest odpowiednio skonstruowana umowa, opierająca się na zasadzie

spłaty należności z realnie osiąganych oszczędności w wyniku przeprowadzonych prac

modernizacyjnych. Potrzeba i celowość edukacji oraz propagowania rozwiązań na rzecz oszczędności

energii znajduje swe potwierdzenie chociażby w kwestii włączania niewielkich firm

(niedysponujących odpowiednią wiedzą) w działania na rzecz oszczędności energii i zmniejszenia

zanieczyszczeń. Firmy te w sumie, w skali miasta, mogą posiadać znaczący udział w poziomie

emitowanych zanieczyszczeń czy zużyciu energii. Ważne jest, aby podmiotom tym dostarczyć

profesjonalne doradztwo i wsparcie ze strony wyspecjalizowanych instytucji i organizacji

specjalizujących się w pracach na rzecz efektywności energetycznej i niskoemisyjności. Ważne jest,

aby władze miast miały dobry dostęp do źródła wiedzy i dobrych praktyk, które następnie przełożą na

lokalne uwarunkowania i przekazywać będą dalej, do podległych instytucji oraz do mieszkańców i

przedsiębiorców.

centrum wiedzy

Poz. 1235

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

v.p

l

Minister właściwy ds. gospodarki i podległe mu instytucje rządowe, a także minister właściwy ds.

środowiska, propagując wiedzę o poszanowaniu energii, efektywności energetycznej,

niskoemisyjności, będzie akcentował treści dotyczące działań, jakie w tym zakresie powinny

podejmować miasta. Działań nakierowanych zarówno na struktury samorządowe, jak i na

rozszerzanie grona uczestników tych procesów, które nakierowane będą na jak najskuteczniejsze

osiąganie założonych celów dotyczących efektywności energetycznej i zmniejszenia

zanieczyszczenia powietrza. Jednocześnie centrum wiedzy będzie promować dobre przykłady

działań podejmowanych przez miasta i uzyskiwane przez nie efekty.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. gospodarki, minister właściwy ds. środowiska

fundusze europejskie 2014-2020

.go

W ramach Celu Tematycznego 4 finansowany będzie ogólnopolski program doradztwa w zakresie

efektywności energetycznej.

w.

rcl

Samorządy lokalne są zobowiązane prawem energetycznym do planowania i organizowania

zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Gmina, realizując to zadanie, powinna

czynić to w nawiązaniu do zasad polityki przestrzennej wynikających z gminnych dokumentów

dotyczących planowania przestrzennego. W przypadku braku miejscowego planu zagospodarowania

przestrzennego zadanie to realizowane jest zgodnie z kierunkami rozwoju gminy zawartymi w

studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy. Niezbędne jest, aby

samorządy lokalne weszły w rolę aktywnego gospodarza energii na rzecz lokalnego społeczeństwa i

podmiotów gospodarczych, a zarazem partnera dla dostawców energii. Planowanie energetyczne

powinno być kształtowane przez wyznaczane cele i działania na rzecz ich realizacji, służące rozwojowi

gospodarczemu i społecznemu. Sporządzenie założeń dobrego planu energetycznego przyczynia się

do: identyfikowania lokalnych priorytetów, budowy i modernizacji infrastruktury energetycznej

gminy zgodnej z potrzebami rozwoju społeczno-gospodarczego (m.in. przyczyniając się do

zmniejszania kosztów przyłączania się do sieci), koordynacji prac, minimalizacji kosztów zaopatrzenia

w energię itp.

ww

Działania na rzecz efektywności energetycznej wykorzystujące rozwiązania technologiczne czy

materiałowe powinny być wspierane nowoczesnymi środkami monitorującymi poziom pobieranej

energii i automatycznie dostosowującej jej pobór do określonych wcześniej parametrów. Przepisy

prawa budowlanego, wprowadzające system wystawiania świadectw energetycznych, powinny

przyczynić się m.in. do promowania wyboru energooszczędnych technologii i rozwiązań, które

obniżają pobór energii. Instalacja inteligentnych liczników informujących użytkowników o aktualnym

poziomie pobieranej energii czy wyposażanie mieszkań w centralne systemy sterowania

odbiornikami energii pobieranej w mieszkaniu pozwoli mieszkańcom na aktywne uczestniczenie w

tych procesach. Kształtowanie wiedzy i propagowanie idei inteligentnych rozwiązań leży więc w

interesie władz miejskich dla kształtowania miasta otwartego na rozwiązania podnoszące komfort

życia i jakość otoczenia.

Obszarem (na podstawie ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne), w którym

samorządy lokalne mogą prowadzić aktywną politykę na rzecz podniesienia efektywności

energetycznej, jest oddziaływanie na sposób oświetlenia obiektów zajmowanych przez jednostki

podległe czy oświetlenie ulic i przestrzeni publicznej. Infrastruktura oświetlenia ulic w większości

miast należy do zakładów energetycznych. Wpływ na zmniejszenie zużycia energii, poprzez wymianę

urządzeń na bardziej oszczędne i bardziej przyjazne dla środowiska, może odbywać się w drodze

zawierania porozumień z zakładami energetycznymi lub poprzez rozwiązania organizacyjno-prawne,

zmierzające do przejęcia kontroli właścicielskiej gminy nad majątkiem oświetleniowym. Lepszym

warunkom dostawy służyć także mogą rozwiązania organizacyjne, np. zawieranie porozumień

v.p

l

międzygminnych wzmacniających potencjał odbiorców przy ustalaniu warunków dostaw z

przedsiębiorstwami zaopatrującymi w energię elektryczną39).

Całość działań podejmowanych przez samorządy lokalne w zakresie poprawy funkcjonowania

transportu, zmiany zachowań komunikacyjnych i wykorzystywania innych środków transportu niż

indywidualny transport samochodowy należy kwalifikować jako przyczyniające się do poprawy

efektywności energetycznej i zmniejszania poziomu emisji zanieczyszczeń. Szerzej zagadnienia te

omówione są w wątku tematycznym Krajowej Polityki Miejskiej TRANSPORT I MOBILNOŚĆ MIEJSKA.

Tu wskazać jedynie należy, że, oprócz bezpośredniego podnoszenia atrakcyjności transportu

publicznego, powinno się mieć na uwadze rozwiązania ułatwiające i promujące ruch rowerowy czy

pieszy. Nie mniej ważne jest ustanowienie możliwości wyznaczania „stref ograniczonej emisji”, tj.

stref, do których możliwy jest wjazd jedynie dla pojazdów spełniających określone normy emisji

spalin40) 41).

w.

rcl

.go

Jako dalej idące i bardziej zaawansowane niż „strefy ograniczonej emisji” działania, wpływające na

stosowanie bardziej ekologicznych pojazdów, należy uznać promowanie używania m.in.

samochodów elektrycznych oraz pojazdów zasilanych gazem ziemnym CNG. Miasta mogą włączać się

w organizowanie sieci miejsc do ładowania akumulatorów takich pojazdów lub urządzeń do

tankowania pojazdów zasilanych napędami i paliwami alternatywnymi. Te działania mogą być

połączone z tworzeniem systemu udostępniania samochodu elektrycznego w celu odbycia krótkiej

podróży w obrębie miasta (na zasadzie podobnej do systemu roweru publicznego), choć nie powinny

się do tego ograniczać. Samochody elektryczne powinny zacząć być postrzegane jako jedna z

alternatyw dla samochodów spalinowych. Władze miast w tym zakresie mogą kreować trendy

poprzez wprowadzanie do eksploatacji w transporcie publicznym taboru wyposażonego w

ekologiczne jednostki napędowe lub korzystające z ekologicznych sposobów zasilania. Inwestycje w

określone źródła napędu czy środki transportu zapewniające ograniczenie emisji czy sprzyjające

efektywności energetycznej muszą jednak być analizowane z uwzględnieniem całościowych

zagadnień ekonomicznych związanych z kosztami zakupu (w tym możliwością ich zewnętrznego

wsparcia) i późniejszej eksploatacji. Należy pamiętać, że wprowadzanie nowych rozwiązań wiąże się z

powstaniem określonych kosztów stałych, dla ponoszenia których uzasadnienie występuje dopiero

przy większej skali wprowadzonych rozwiązań. Wprowadzenie nowych środków transportu musi być

jednocześnie skorelowane z faktycznie występującymi potrzebami transportowymi.

fundusze europejskie 2014-2020

W ramach Celu Tematycznego 4 możliwe będą działania na rzecz zrównoważonej mobilności

miejskiej, tj. budowa, przebudowa infrastruktury transportu publicznego, zakupu niskoemisyjnego

taboru (szynowego, trolejbusowego, autobusowego), przebudowy infrastruktury miejskiej w celu

ograniczania ruchu samochodowego w centrach miast, poprawy warunków użytkowania rowerów.

ww

Cechą działań podejmowanych przez samorządy na rzecz poprawy efektywności energetycznej i

powiązanym z tym obniżeniem zanieczyszczeń powietrza i emisji gazów cieplarnianych jest ich

ukierunkowanie na długookresowy program działań, realizowanych systematycznie według

wypracowanych kierunków postępowania. Współpraca z jednostkami naukowymi może sprzyjać

innowacyjności wprowadzanych rozwiązań, co powinno przekładać się na jakość i efektywność

stosowanych rozwiązań oraz ich dostosowanie do lokalnej specyfiki. Jednocześnie posiadanie

dokładnej wiedzy o źródłach zanieczyszczeń oraz możliwych kierunkach działań będzie wzmacniało

miasta w negocjacjach z dostawcami urządzeń, technologii czy dostawcami energii. Aby samorządy

posiadały większy potencjał wiedzy w tym zakresie, celowe jest, aby wykorzystywały do tego

dedykowane jednostki organizacyjne lub osoby posiadające odpowiednią wiedzę, odpowiedzialne za

39)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: ZARZĄDZANIE, W zakresie podstawowych zasad współpracy.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: TRANSPORT I MOBILNOŚĆ MIEJSKA, W zakresie organizacji i zarządzania transportem.

41)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Strategia „Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko – perspektywa do 2020, Zadanie 46.2.

wspieranie modernizacji miejskiego transportu zbiorowego w kierunku transportu przyjaznego dla środowiska.

40)

4.5. Rewitalizacja

4.5.1.

Uwarunkowania i wyzwania

v.p

l

szeroko pojmowane zarządzanie energią w gminie. Dzięki takiemu postępowaniu łatwiejsze będzie

łagodne dostosowanie struktury potrzeb i sposobu korzystania z kurczących się zasobów surowców

energetycznych. Będzie zarazem oddziaływać na poprawę konkurencyjności miast w zakresie jakości

życia i atrakcyjności inwestycyjnej.

.go

Od czasu transformacji ustrojowej polskie miasta znacząco się zmieniły. Procesy modernizacyjne nie

rozłożyły się jednak równomiernie. Wiele miast, w tym zwłaszcza mniejszych, które utraciły swe

dotychczasowe funkcje, dotknął splot negatywnych zjawisk oraz uwarunkowań do dziś nie

pozwalający im powrócić na ścieżkę wzrostu. Z kolei inne miasta dotyka problem znacznych,

wewnętrznych dysproporcji w poziomie rozwoju. Są tereny, na których skala kumulacji problemów

społecznych, zapaści gospodarczej i degradacji infrastruktury czy środowiska sprawia, że znajdują się

one w głębokim kryzysie. Miasta i miasteczka z enklawami biedy i wykluczenia, o substandardowych

warunkach życia, nie mają szansy być konkurencyjnymi i dynamicznymi, a ich potencjał rozwojowy

pozostaje niewykorzystany.

w.

rcl

Problem degradacji dotyczy istotnej części terenów zurbanizowanych w polskich miastach.

Czynnikami degradacji są często negatywne zjawiska społeczno-gospodarcze (bezrobocie, ubóstwo,

niski poziom przedsiębiorczości, koncentracja zjawisk i zachowań patologicznych skutkująca

segregacją społeczną i dziedziczeniem biedy, depopulacja) oraz niekorzystne zmiany

infrastrukturalno-przestrzenne (dekapitalizacja tkanki miejskiej, zanieczyszczenie środowiska, ułomna

struktura urbanistyczna), występujące najczęściej w historycznych częściach miast, w tym obszarach

śródmiejskich, choć mogą dotyczyć także innych dzielnic, np. wielorodzinnych kompleksów

mieszkaniowych, tzw. blokowisk. Degradacja techniczna i zanieczyszczenie środowiska to problem

także wielu obszarów o charakterze poprzemysłowym, pokolejowym czy powojskowym, które

niewątpliwie powinny podlegać ponownemu wykorzystaniu, choć nie zawsze zyska ono miano

rewitalizacji. O tym, czy będą one przedmiotem bezpośredniej reurbanizacji lub reindustrializacji, czy

też złożonych i wieloetapowych działań rewitalizacyjnych o charakterze społeczno-infrastrukturalnym, decydować będą lokalne uwarunkowania i indywidualny kontekst przedsięwzięć.

ww

Jak wskazują dotychczasowe doświadczenia w prowadzeniu działań rewitalizacyjnych w Polsce,

często ich niewystarczająca skuteczność wynikała z braku należytej kompleksowości, zbyt małej

terytorialnej koncentracji interwencji (skutkującej nadmiernym rozproszeniem środków) i

nieadekwatnością wdrażanych rozwiązań w stosunku do zidentyfikowanych negatywnych zjawisk.

Przejawiało się to chociażby w arbitralnym wyznaczaniu obszarów przeznaczonych do rewitalizacji w

oderwaniu od obiektywnych wskaźników dotyczących zagadnień społecznych, które zasadniczo

zawsze powinny mieć kluczowe znaczenie z punktu widzenia skutecznego prowadzenia procesów

rewitalizacji. Nazbyt często rewitalizacja utożsamiana była wyłącznie z modernizacją lub remontem,

podczas gdy jej zakres i znaczenie muszą być znacznie szersze. Z drugiej strony nawet tam, gdzie

starano się prowadzić rewitalizację w sposób zintegrowany i całościowy, procesy te niejednokrotnie

natrafiały na bariery o charakterze formalnym, organizacyjnym czy finansowym. W efekcie tylko

część ze zrealizowanych dotąd projektów można uznać za rewitalizacyjne w pełnym tego słowa

znaczeniu.

Degradacja obszarów zurbanizowanych przekłada się na pogorszenie jakości życia, a więc zmniejsza

atrakcyjność miasta dla jego mieszkańców. Skutkuje również znacznym wzrostem kosztów

4.5.2.

Kierunki działań

v.p

l

zarządzania obszarem miejskim, a także pogorszeniem się wizerunku miasta. Tym samym przyczynia

się ona do obniżania jego pozycji konkurencyjnej42).

Podmiotem inicjującym procesy naprawy miast powinny być ich władze, a działania dla odnowy

każdego z nich powinny mieć indywidualnie określoną formułę, charakter i zakres przyczyniający się

do zmiany strukturalnej miasta. Muszą one także optymalnie wykorzystywać lokalne potencjały,

inicjatywę społeczną i partnerów gospodarczych.

.go

Najbardziej zaawansowanym procesem przemian jest kompleksowa rewitalizacja, realizowana na

obszarach zdegradowanych, odnosząca się do konkretnego, wyznaczonego w oparciu o obiektywne

kryteria, terytorium i łącząca wysiłki różnych podmiotów, których suma ma spowodować trwałe

ożywienie społeczne i gospodarcze obszaru, zwiększenie jego atrakcyjności dla mieszkańców i

przedsiębiorców oraz poprawę jakości życia. W ten sposób należy wypracować przedsięwzięcia

całościowe (integrujące interwencję na rzecz społeczności lokalnej, przestrzeni i lokalnej

gospodarki), skoncentrowane terytorialnie i powstające we współpracy z lokalną społecznością.

Rewitalizacja jest ważną częścią myślenia o rozwoju miasta – powinna stać się kluczowym

programem społecznym i gospodarczym miasta w odniesieniu do jego obszarów problemowych.

Równocześnie jest ona procesem długotrwałym, kosztownym i wymagającym zachowania ciągłości

oraz konsekwencji. Co więcej, wymaga trafnego zidentyfikowania i uruchomienia lokalnych

potencjałów, co często jest trudnym wyzwaniem.

w.

rcl

Ze względu na to, że celem rewitalizacji jest równoczesna odnowa społeczna, gospodarcza,

kulturowa, przestrzenna (w tym także techniczna) oraz środowiskowa, nadanie nowych funkcji,

remonty lub modernizacja techniczna infrastruktury muszą być środkiem, a nie celem rewitalizacji.

Podobnie konieczne jest, by działania rewitalizacyjne w mieście nie były działaniami punktowymi, ale

by ujęte były w ramy kompleksowego i zintegrowanego podmiotowo i przedmiotowo programu

rewitalizacji43).

Włączanie lokalnych społeczności i przedsiębiorców w procesy programowania oraz realizacji

przedsięwzięć rewitalizacyjnych jest niezbędne dla ich powodzenia. Bez konsekwentnego i otwartego

dialogu z tymi, których rezultaty rewitalizacji mają dotyczyć, nie uda się zapewnić trwałej poprawy

obszaru44).

Rewitalizacja, poprzez poprawę jakości życia na obszarach zdegradowanych, w tym śródmiejskich,

sprzyja także realizacji innych wyzwań rozwojowych, m.in. w zakresie demografii czy realizacji idei

miasta zwartego. Odpływ mieszkańców na obszary podmiejskie lub do innych miast może być

powstrzymywany przez, będące rezultatem udanej rewitalizacji, zmiany jakościowe tworzące lepsze

warunki do życia i zamieszkania45) 46).

ww

Planowanie i programowanie rewitalizacji, poprzedzone rzetelną i pogłębioną diagnozą, prowadzone

powinno być w oparciu o trzy procesy, które prowadzone powinny być równolegle (bo każdy z nich

może mieć wpływ na zakres pozostałych)

42)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: KSRR – zaleca podjęcie kompleksowych działań rewitalizacyjnych, od przeciwdziałania

zjawiskom kryzysowym, po pobudzanie rozwoju społeczno-gospodarczego i poprawę jakości życia na obszarach

zdegradowanych.

43)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: DOBRA PRAKTYKA: Seria wydawnicza „Rewitalizacja miast polskich” (Instytut Rozwoju Miast,

Kraków 2010).

44)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA, Cel partycypacji publicznej i korzyści z niej płynące.

45)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: DEMOGRAFIA, Uwarunkowania i wyzwania.

46)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie ograniczania chaotycznego rozlewania się

zabudowy.

określenie wizji i koncepcji wyprowadzenia obszaru ze stanu kryzysowego,

•

szczegółową analizę i wybór działań rewitalizacyjnych oraz określenie sposobów i warunków

ich realizacji,

•

określenie źródeł finansowania przedsięwzięć rewitalizacyjnych.

v.p

l

•

Każdy z wymienionych elementów wymaga partnerskiego (samorząd we współpracy z obywatelami,

podmiotami społecznymi i gospodarczymi), strategicznego zaplanowania, a następnie

skoordynowanej realizacji. W efekcie powinien zaistnieć i zostać spisany w formie programu

rewitalizacji właściwy dobór interwencji, „szytych na miarę” uwarunkowań i potrzeb obszaru i

beneficjentów planowanych działań. Program rewitalizacji jest więc uchwalonym przez samorząd

lokalny wieloletnim programem działania w sferze społecznej, gospodarczej, przestrzennej

i technicznej, określającym rodzaj, zakres i etapy działań rewitalizacyjnych.

.go

W zakresie wizji i koncepcji wyprowadzenia obszaru ze stanu kryzysowego

Dla właściwego zidentyfikowania i przygotowania obszaru do rewitalizacji potrzebna jest pełna

diagnoza problemów – zarówno w skali całego miasta (obszar/obszary zdegradowane), jak i w

uszczegółowionej formie dla obszaru rewitalizacji, i na jej podstawie następować powinno określenie

wizji zmiany (odnowy) obszaru, która powinna obejmować kwestie









gospodarcze (m.in. wspieranie przedsiębiorczości, samozatrudnienia, ekonomii społecznej,

zwiększanie atrakcyjności dla inwestorów, szczególnie lokalnych),

przestrzenne (wizja przekształceń i zmiany funkcji terenów, poprawa dostępności, estetyki i

jakości przestrzeni publicznych, infrastruktury komunalnej, uzupełnienia zabudowy itd.),

środowiskowe (remediacja, rekultywacja, obniżenie szkodliwych emisji, tworzenie nowych i

odnowa terenów zielonych lub innych terenów o wartości ekologicznej, zieleń miejska itd.),

techniczne (przeciwdziałanie degradacji stanu technicznego obiektów budowalnych, w tym o

przeznaczeniu mieszkaniowym, energooszczędność, rozwój i modernizacja sieci ciepłowniczych

itp.),

związane z kulturą (z działaniami kulturalnymi i infrastrukturą kultury) oraz z zachowaniem i

ochroną dziedzictwa kulturowego – materialnego (m.in. zabytki) i niematerialnego,

ww



społeczne, które są kluczowym (i najtrudniejszym w zakresie osiągnięcia zakładanych efektów)

elementem rewitalizacji (m.in. przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, pomoc społeczna i

rozwój usług społecznych, poprawa jakości mieszkań i warunków ich eksploatacji, edukacja,

aktywizacja zawodowa grup zagrożonych wykluczeniem, wsparcie rodzin wychowujących dzieci,

wsparcie rodzin osób długo pozostających bez pracy, uczestnictwo w życiu publicznym i

kulturalnym, sport, działania na rzecz młodzieży zagrożonej wykluczeniem, wsparcie osób z

niepełnosprawnościami, wsparcie rodzin wielodzietnych itd., działania na rzecz prozdrowotnych

wyborów mieszkańców dotyczących stosowania substancji psychoaktywnych, w tym alkoholu i

narkotyków itd.),

w.

rcl





funkcjonowania miasta (np. w zakresie optymalizacji funkcjonowania gminnej gospodarki

komunalnej i lokalowej).

Powyższe kwestie powinny być rozpatrywane z odniesieniem do wizji rozwoju całego miasta (i jego

obszaru funkcjonalnego), obejmującej szczególnie aspekty gospodarki niskoemisyjnej, kształtowania

przestrzeni, gospodarki lokalnej, ochrony środowiska przyrodniczego, gleb, powietrza, wody,

adaptacji do zmian klimatu oraz wykorzystania potencjału nowych technologii.

Obszary zdegradowane powinny być identyfikowane w procesie porównania wewnątrzmiejskiego

stopnia zróżnicowania wskaźników degradacji. Zasady i kryteria wyboru takich obszarów powinny być

v.p

l

transparentne i odpowiednie dla danego miasta. Władze gminy są odpowiedzialne za

przeprowadzenie właściwych, obiektywnych analiz dla obszarów przeznaczonych do rewitalizacji,

identyfikację problemów i barier, diagnozę ich przyczyn oraz określenie kierunku i zakresu działań dla

ich przezwyciężenia oraz rozwoju.

W celu zapewnienia sprawnego realizowania programu rewitalizacji władze miasta ustanowić muszą

skuteczny system wdrożeniowy, który z jednej strony zapewni dobrą koordynację między

poszczególnymi aktorami (w tym jednostkami organizacyjnymi gminy), z drugiej strony będzie

dostosowany do uwarunkowań instytucjonalnych, skali działań rewitalizacyjnych itd. Możliwe są

różne formy i rozwiązania, a jednym z nich może być wyłonienie jednostki, która będzie odpowiadała

za prowadzenie i koordynację działań rewitalizacyjnych (operator rewitalizacji).

działanie

.go

Zadaniem rządu jest tworzenie warunków umożliwiających skuteczne prowadzenie różnorodnych

przedsięwzięć rewitalizacyjnych. Dotyczy to niwelowania barier oraz wypracowania instrumentów

prawnych, instytucjonalno-organizacyjnych i mechanizmów finansowania dla skutecznego i

kompleksowego przeprowadzania procesu przemian. Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o

rewitalizacji uporządkowała prawnie pojmowanie rewitalizacji oraz wyposażyła samorządy lokalne w

narzędzia ułatwiające skuteczne i efektywne prowadzenie rewitalizacji. O ile w ostatnim czasie

poprzez uchwalenie ustawy z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji nastąpił zasadniczy krok w

kreowaniu sprzyjających ram prawnych dla prowadzenia rewitalizacji, to jednak ze strony

administracji rządowej wciąż potrzebna jest gotowość do reagowania na ewentualne potrzeby w

zakresie zmian legislacyjnych na rzecz sprawnej i kompleksowej rewitalizacji.

realizacja celów: miasto spójne, konkurencyjne

w.

rcl

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego będzie prowadził na bieżąco monitorowanie

prowadzenia działań rewitalizacyjnych i stosowania przepisów ustawy z dnia 9 października 2015 r.

o rewitalizacji, a w przypadku stwierdzenia barier systemowych, luk w przepisach lub

nieoptymalnego działania zawartych w ustawie rozwiązań, podejmował będzie działania w celu

wprowadzenia niezbędnych zmian.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

ww

Immanentną cechą skutecznej rewitalizacji jest to, że jest planowana z aktywnym udziałem

społeczeństwa. W partnerskim określaniu wizji ważne jest poznanie społecznych oczekiwań

mieszkańców obszaru rewitalizacji i całego miasta oraz osiągnięcie generalnej akceptacji dla

planowanych zmian zarówno ze strony obywateli, jak i innych aktorów. Na każdym etapie planowania

działań rewitalizacyjnych władze miasta powinny dbać o zapewnienie równowagi pomiędzy

działaniami służącymi lokalnej społeczności a interesem ogółu mieszkańców miasta oraz wyważenie

interesu publicznego z prywatnym. Takim działaniom powinno służyć powołanie na podstawie

ustawy z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji Komitetu Rewitalizacji. Przy zapewnieniu jego

reprezentatywności i dobrym zorganizowaniu prac to doradcze ciało może spełniać rolę

podstawowego forum dialogu i współpracy, wspierającego proces rewitalizacji na wszystkich

etapach47) 48).

W zakresie szczegółowej analizy i wyboru działań rewitalizacyjnych oraz określenia sposobów i

warunków ich realizacji

Kluczową płaszczyzną szczegółowych analiz i wyboru działań rewitalizacyjnych jest sfera społeczna,

która następnie musi być przedmiotem koordynacji i integrowania działań rewitalizacyjnych

(synchronizowania interwencji – projektów) w tym i innych obszarach. Dotyczy to np. równoczesnych

i spójnych, a przez to bardziej efektywnych, w tym finansowo, działań społecznych (np. łączenie

opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 z aktywizacją zawodową rodziców z grup zagrożonych

47)

48)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE : USTAWA z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA, Priorytety w zakresie rozwijania partycypacji publicznej.

v.p

l

marginalizacją), czy inwestycyjnych (np. synchronizowania działań związanych z efektywnością

energetyczną budynków z poprawą infrastruktury komunalnej i przestrzeni publicznych).

.go

Wymogi związane z poprawą efektywności energetycznej, które na Polskę nakładają dyrektywy UE

wraz z wiążącą się z tym dostępnością funduszy na określone działania inwestycyjne na rzecz

niskoemisyjności, powodują, że w każdym przedsięwzięciu rewitalizacyjnym powinno się brać pod

szczególną uwagę istniejące uwarunkowania. Podniesienie efektywności energetycznej budynku,

wiążące się z obniżeniem zużycia i kosztów energii, staje się w naturalny sposób jednym z celów

rewitalizacji. Z uwagi na charakter i stan zabudowy standardowe rozwiązania w tym zakresie nie

zawsze okażą się technicznie wykonalne i ekonomicznie racjonalne, stąd konieczne może się okazać

poszukiwanie innowacji. Aby zapewnić koordynację działań pro-niskoemisyjnych i innych inwestycji

infrastrukturalnych oraz budowlanych, należy dokonywać analizy większego obszaru miasta. Analiza

powinna dotyczyć przeglądu planowanych oraz potencjalnie możliwych inwestycji publicznych i

prywatnych (sieci energetyczne, cieplne, telekomunikacyjne, wodociągowe i kanalizacyjne, budynki

mieszkalne i użytkowe). Powinno to prowadzić do optymalizacji końcowych efektów, łączenia prac i

działań w zintegrowane wielobranżowe projekty (wiązki projektów), i oszczędności związanych z

eliminacją zbędnych kosztów49).

Planując rewitalizację, analizować również należy możliwość lokowania instytucji publicznych i innych

obiektów użyteczności publicznej w odnawianych budynkach. Wzmacnia to szanse poprawy sytuacji

społecznej i zwiększenia znaczenia obszaru rewitalizacji w strukturze całego miasta, a dodatkowo

może stanowić impuls dla inwestorów prywatnych do lokowania własnej działalności i siedzib na

obszarach rewitalizacji.

działanie

realizacja celów: miasto spójne, zwarte i zrównoważone

w.

rcl

Instytucje rządowe, rozważając zmianę swoich siedzib lub podmiotów podległych (a także

ulokowanie nowej instytucji po raz pierwszy), preferować będą lokalizacje w obszarach

rewitalizacji.

odpowiedzialny: właściwi ministrowie, nadzorujące instytucje rządowe, wojewodowie

W prowadzeniu rewitalizacji istotną rolę pełni kultura i dziedzictwo kulturowe, które są ważnym

elementem budowania wartości i tożsamości miasta oraz planowania społeczno-gospodarczego

rozwoju. Przedsięwzięcia w sferze kultury są ważnym spoiwem więzi społecznych na obszarze i mogą

być ważnym elementem rewitalizacji w zakresie włączenia społecznego, budowania tożsamości,

zwiększania atrakcyjności obszaru itd. Równocześnie należy dążyć do skutecznego łączenia działań

rewitalizacyjnych z ochroną zabytków.

ww

Historyczne centra miast należy traktować jako zjawisko kulturowe, często o ponadlokalnym zasięgu.

Stąd też np. zespoły zabytkowe i parki kulturowe (jak też, w odpowiednio mniejszej skali, pojedyncze

zabytki, instytucje kultury lub pomniki historii) mogą być potencjalnym istotnym czynnikiem

katalizującym rewitalizację. Tam gdzie jest to uzasadnione, powinna być sporządzana diagnoza

konserwatorska na potrzeby opracowania programu rewitalizacji. Osiągnięcie celów odnowy wymaga

często przekształceń funkcji obiektów, co nakłada na wszystkich uczestniczących w tym procesie

dodatkowe uwarunkowania i wymagania. W szczególności organy ochrony zabytków powinny

wspierać działania rewitalizacyjne przez niezbędną pieczę konserwatorską oraz wsparcie

merytoryczne. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, aby wymagany zakres i sposób prowadzenia prac

konserwatorskich oraz wskazania niezbędnych do zastosowania materiałów i technologii określane

były w takim zakresie, w jakim jest to potrzebne, nie wywołując przy tym nieuzasadnionych kosztów

podważających tym samym logikę działań rewitalizacyjnych.

działanie

Minister

49)

właściwy

ds.

realizacja celu: miasto spójne

kultury

i

ochrony

dziedzictwa

narodowego

wyda

wytyczne

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: NISKOEMISYJNOŚĆ I EFEKTYWNOŚĆ ENERGETYCZNA, W zakresie działań na rzecz

efektywności energetycznej.

v.p

l

(zalecenia/rekomendacje) dla konserwatorów zabytków w zakresie zasad prowadzenia współpracy

z samorządami lokalnymi i innymi podmiotami zaangażowanymi w proces rewitalizacji, dotyczącej

realizacji ochrony, przekształceń lub zagospodarowania obiektów zabytkowych w ramach

rewitalizacji.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. kultury i ochrony dziedzictwa narodowego

W zakresie źródeł finansowania przedsięwzięć rewitalizacyjnych

Każde przedsięwzięcie rewitalizacyjne wymaga finansowania. Dlatego tak ważnym zadaniem

samorządu jest analiza pod kątem wszystkich możliwości finansowania, a następnie skonstruowanie

montażu finansowego dla wszystkich interwencji.

.go

Pierwszym źródłem finansowania interwencji rewitalizacyjnych służących interesowi publicznemu

powinien być budżet miasta. Jednak z powodu szerokiego zakresu i kosztochłonności takich działań,

samorząd lokalny musi pozyskiwać dodatkowe środki z różnych źródeł. Rolą władz miejskich powinno

być nie tylko pozyskiwanie środków zewnętrznych (np. z funduszy europejskich, środków funduszy

ochrony środowiska itd.), ale także angażowanie w proces kapitału prywatnego (przedsiębiorstw,

mieszkańców, wspólnot mieszkaniowych, banków), jak i wykorzystanie formuły partnerstwa

publiczno-prywatnego (ppp). Samorząd gminny powinien zachęcać do szerokiego udziału

przedsiębiorców i mieszkańców (wspólnot mieszkaniowych) w procesie rewitalizacji poprzez

tworzenie warunków współpracy oraz wskazanie dostępnych zachęt finansowych.

w.

rcl

Rewitalizacja centralnych obszarów miast tworzy warunki do osiągania korzyści z inwestycji

komercyjnych, które powinny być konstruowane w formule ppp. Wynagrodzeniem inwestora za

wkład w inwestycję publiczną może być tutaj prawo do korzystania z określonych preferencji i zysków

(atrakcyjna lokalizacja, powiązanie z dużymi potokami ludzi, lokalizacja w „odnowionym centrum”

itp.).

Najbardziej znaczącym źródłem wspierania działań rewitalizacyjnych miast w perspektywie roku 2020

są fundusze europejskie wydatkowane w ramach Umowy Partnerstwa.

fundusze europejskie 2014-2020

Działania rewitalizacyjne są realizowane przez dotacje i instrumenty zwrotne. Promowaną formą

wsparcia są projekty hybrydowe, łączące fundusze europejskie z formułą partnerstwa publiczno-prywatnego.

ww

Głównym źródłem wsparcia przedsięwzięć rewitalizacyjnych z funduszy UE są środki w ramach

regionalnych programów operacyjnych (RPO), natomiast dodatkowym, komplementarnym źródłem

finasowania są środki krajowych programów operacyjnych (KPO). W ramach Celu Tematycznego 9.

Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i wszelką dyskryminacją; rewitalizacji

dedykowano Priorytet Inwestycyjny 9.b Wspieranie rewitalizacji fizycznej, gospodarczej i społecznej

ubogich społeczności na obszarach miejskich i wiejskich. Oprócz Priorytetu Inwestycyjnego 9b na

projekty rewitalizacyjne mogą zostać przeznaczone środki z innych priorytetów inwestycyjnych

zarówno RPO jak i KPO, w szczególności bezpośrednio związane z rewitalizacją: 2a, 2c, 3a, 4iii, 4c,

4e, 4v, 6c, 6e, 6iv, 7d, 8i, 8ii, 8iii, 9a, 9i, 9iv, 9v.

Ponadto, w ramach Kontraktów Terytorialnych dla wszystkich województw, została przeznaczona

specjalna pula środków z budżetu państwa na dofinansowanie projektów rewitalizacyjnych.

Specjalnym instrumentem w ramach programów operacyjnych, ukierunkowanym na rozwój

obszarów miejskich (obszarów funkcjonalnych miast) są Zintegrowane Inwestycje Terytorialne

(ZIT). Działania rewitalizacyjne mogą być częścią zamierzeń realizowanych poprzez ZIT. W ramach

Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna 2014–2020 wspiera się finansowanie działań

planistycznych i strategicznych na poziomie lokalnym. Udzielane dotacje przeznaczone są na

przygotowanie lub aktualizację programów rewitalizacji. W ramach programów Europejskiej

v.p

l

Współpracy Terytorialnej z udziałem Polski, w ramach komponentów transnarodowego i

międzyregionalnego, realizowane są przedsięwzięcia związane z rewitalizacją. W programie

transnarodowym Europa Środkowa 2014–2020 planuje się działania m.in. dla poprawy gospodarki

niskoemisyjnej. W programie międzyregionalnym INTERREG Europa będzie wspierana współpraca

instytucji publicznych (również szczebli regionalnego i lokalnego) w realizacji projektów

rewitalizacyjnych.

działanie

.go

Wsparciem programowania i prowadzenia procesów rewitalizacji poprzez ujednolicenie warunków i

procedur wdrażania programów operacyjnych są horyzontalne Wytyczne Ministra Infrastruktury i

Rozwoju w zakresie rewitalizacji w programach operacyjnych na lata 2014–2020. Celem Wytycznych

jest wsparcie Instytucji Zarządzających programami operacyjnymi w zintegrowanym i efektywnym

projektowaniu i wdrażaniu przedsięwzięć rewitalizacyjnych w perspektywie finansowej 2014–2020.

Wytyczne formułują zasady i określają warunki wsparcia projektów rewitalizacyjnych środkami UE w

poszczególnych celach tematycznych i priorytetach inwestycyjnych50).

realizacja celów: miasto sprawne, spójne, konkurencyjne

Bieżące prowadzenie monitorowania stosowania Wytycznych w zakresie rewitalizacji w

programach operacyjnych na lata 2014–2020, a w przypadku stwierdzenia potrzeby zmian lub

uzupełnień dokonanie ich aktualizacji.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

w.

rcl

Skala środków na cele rewitalizacyjne pochodzących z funduszy unijnych w perspektywie 2014–2020

jest znacząca, jednak w miarę wyczerpywania się środków europejskich zwiększać się będzie

znaczenie finansowania krajowego. W przedsięwzięciach rewitalizacyjnych mogą mieć zastosowanie

instrumenty dłużne (np. kredyty, pożyczki, obligacje miejskie), poręczenia i gwarancje. Istotnym

elementem, który należy także uwzględniać w strukturze finansowania rewitalizacji, są środki na

działania społeczne, którymi dysponują urzędy pracy, ośrodki pomocy społecznej, centra oraz

instytucje wsparcia rodziny i systemu pieczy zastępczej i inne. Podobnie należy postrzegać instytucje

rządowe i samorządowe oraz ich oddziały, dysponujące instrumentami i środkami mogącymi

stanowić ważny komponent w finansowaniu rewitalizacji (np. Fundusz Termomodernizacji i

Remontów, Fundusz Dopłat, program Mieszkanie dla Młodych, program społecznego budownictwa

mieszkań na wynajem o umiarkowanym czynszu, rządowy program wsparcia budownictwa

socjalnego, programy typu: LEMUR, KAWKA, BOCIAN, SOWA, środki wspierające przedsiębiorczość,

Program „Świetlica-Dzieci-Praca”, projekty pilotażowe „Aktywny samorząd” itd.). Fundusze krajowe

powinny być koordynowane ze sobą i powinny preferować projekty będące elementem działań

kompleksowych.

ww

Nie należy planować działań przekraczających możliwości finansowych beneficjenta lub w oparciu o

niepewne środki finansowe i nieracjonalnie wysokie prognozy przychodów z planowanych inwestycji.

Projekty obejmujące cele publiczne powinny posiadać zabezpieczenie wkładu finansowego w

wieloletniej prognozie finansowej i uwzględniać rezerwy dla nieprzewidzianych wydatków przy

modernizacji zdekapitalizowanej zabudowy51).

Na poziomie krajowym będą podejmowane działania na rzecz możliwości budowy i rozwijania

krajowego systemu finansowania rewitalizacji, zwłaszcza po zakończeniu perspektywy finansowej

2014–2020. Należy dążyć do wypracowywania i upowszechniania nowych oraz rozwijania

dotychczasowych instrumentów finansowych, które będą służyć samorządom i innym

interesariuszom w realizacji procesów rewitalizacji.

działanie

50)

51)

realizacja celów: miasto sprawne, spójne

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: WYTYCZNE w zakresie rewitalizacji w programach operacyjnych na lata 2014–2020.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: POLITYKA INWESTYCYJNA, W zakresie przygotowania inwestycji.

v.p

l

Rząd podejmie działania w celu zwiększenia palety możliwości krajowego finansowania

przedsięwzięć rewitalizacyjnych, w tym dotyczących infrastruktury mieszkaniowej. Przeprowadzona

zostanie analiza działań stymulujących udział podmiotów prywatnych w projektach

rewitalizacyjnych (np. poprzez tworzenie instrumentów finansowych i zachęt dla przedsięwzięć

prywatnych, takich jak preferencyjne instrumenty fiskalne, instrumenty dłużne, gwarancje,

poręczenia i inne instrumenty pozadotacyjne).

Wykorzystane zostaną doświadczenia w stosowaniu instrumentów zwrotnych, takich jak Inicjatywa

JESSICA. Rozważona zostanie możliwość budowania instrumentów w oparciu o doświadczenia

efektywnych mechanizmów wspierających mieszkalnictwo, ochronę środowiska, efektywność

energetyczną, rynek pracy itd.

Programy rewitalizacji

.go

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego we współpracy z właściwymi ministrami

Pod pojęciem programu rewitalizacji rozumie się gminny program rewitalizacji (zgodnie z ustawą z

dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji) lub inne programy rewitalizacji (lokalne, miejskie itp.),

przygotowane w oparciu o inne przepisy niż ustawa z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji, a

podlegające okresowi przejściowemu zgodnie z tą ustawą. Program rewitalizacji musi być

bezpośrednio powiązany z innymi dokumentami dotyczącymi rozwoju gminy. Powinien on bazować

na aktualnej diagnozie społeczno-gospodarczej miasta.

w.

rcl

Program rewitalizacji musi przedstawiać pełną wizję zmian i sposób realizacji tej wizji. Powinien

wyraźnie definiować zakres zadań oraz obszary odpowiedzialności poszczególnych podmiotów

zaangażowanych w jego realizację. Musi posiadać realny plan finansowy, horyzont czasowy,

przejrzysty system monitoringu i elastyczny system wprowadzania modyfikacji w reakcji na

zachodzące zmiany oddziałujące na program. Dla jego właściwej realizacji konieczne będzie wsparcie

instytucjonalne oraz eksperckie, które nie powinno jednak zastępować zadań samorządu.

Uwzględniając postulat spójności działań, należy dążyć do uspójnienia programowania rewitalizacji z

planowaniem przestrzennym i gminną polityką społeczną, a także, co również bardzo istotne, z

zadaniami z zakresu edukacji oraz z polityką kulturalną gminy. To pierwsze zadanie może być

realizowane przy wykorzystaniu narzędzia, jakim jest miejscowy plan rewitalizacji, które pozwala na

zastosowanie rozwiązań, które powinny przyczyniać się do zwiększenia skuteczności działań

rewitalizacyjnych.

ww

Program rewitalizacji powinien uwzględniać „zarządzanie” procesami gentryfikacji, czyli zmiany

społecznej dokonującej się na zrewitalizowanym obszarze. Do pewnego stopnia jest to proces

nieunikniony, jednak dążąc do osiągnięcia na danym obszarze miksu społecznego, nie można

pozwolić, aby był to proces żywiołowy (prowadzący do pozbycia się z obszaru rewitalizowanego

„problemowych” lokatorów). W przypadku przemieszczania takich mieszkańców poza obszar

rewitalizacji program rewitalizacji nie powinien „tracić ich z oczu” i jego celem musi być

wyprowadzenie z wykluczenia społecznego także tych ludzi. W innym wypadku gentryfikacja

doprowadzić może do silnej segregacji przestrzennej i tworzenia w mieście „wysp” dobrobytu, a więc

efektów z definicji sprzecznych z ideą rewitalizacji.

Filary systemu wsparcia rewitalizacji

Rolą władz centralnych jest umożliwianie i upowszechnianie działań rewitalizacyjnych w najbardziej

zdegradowanych obszarach miast, różnej wielkości i o różnej skali problemów. Dlatego na poziomie

krajowym zidentyfikowana została potrzeba rozwijania ram prawnych oraz inicjowania efektywnych

rozwiązań systemowych i wzbogacania palety źródeł finansowania, a także upowszechniania wiedzy i

modelowego prowadzenia rewitalizacji.

Na system wsparcia rewitalizacji składają się filary obejmujące

rozwiązania legislacyjne polegające na zmianach obowiązujących regulacji oraz stworzeniu

nowych regulacji,

•

instrumenty wspierania rewitalizacji, obejmujące szczególnie włączanie działań w ramach

poszczególnych polityk publicznych w realizację kompleksowych, zintegrowanych programów

rewitalizacji (poprzez mechanizmy preferencji, terytorialne różnicowanie instrumentów itd.).

Dotyczy to takich sfer jak np. mieszkalnictwo, ochrona środowiska, edukacja, rynek pracy,

ochrona zabytków, kultura, sport itd.,

•

finansowanie działań w ramach kompleksowych programów rewitalizacji,

•

informacja i wsparcie merytoryczne, obejmujące m.in. projekty pilotażowe w zakresie

rewitalizacji, będące wsparciem dla samorządów poprzez wypracowanie modelowych

rozwiązań w prowadzonych przedsięwzięciach rewitalizacyjnych, z których bazy korzystać

będą mogli zainteresowani interesariusze rewitalizacji.

.go

działanie

v.p

l

•

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

w.

rcl

Rząd podejmie zespół działań w kierunku upowszechnienia rewitalizacji jako ważnego elementu

rozwoju miast, zapewniający trwałość zasad i instrumentów, kompleksowość, mechanizmy

finansowania, usprawnienia prawno-instytucjonalne oraz przejrzysty system monitorowania i

ewaluacji. Rewitalizacja dotyczy obszarów zdegradowanych, ale jednocześnie ukierunkowana jest

na włączanie różnych działań rozwojowych i różnych podmiotów w osiąganie celów związanych z

odnową miast, poprawą ich przestrzeni i zwiększaniem ich potencjału społecznego i

gospodarczego. Takie podejście oznacza podejmowanie wielu działań w kierunku upowszechnienia

rewitalizacji jako ważnego elementu rozwoju miast.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego we współpracy z właściwymi ministrami

W zakresie mieszkalnictwa

Ponieważ poprawa warunków zamieszkania na obszarach zdegradowanych stanowi jeden z

ważniejszych elementów procesów rewitalizacyjnych, programy rewitalizacji muszą obejmować

konkretne działania dotyczące poprawy jakości substancji mieszkaniowej.

Rząd realizując politykę mieszkaniową musi na bieżąco analizować funkcjonowanie instrumentów

wsparcia pod kątem wkomponowania ich w przedsięwzięcia rewitalizacyjne. Nowelizacja ustawy z

dnia 27 września 2013 r. o pomocy państwa w nabyciu pierwszego mieszkania przez młodych ludzi

oraz ustawy z dnia 26 października 1995 r. o niektórych formach popierania budownictwa

mieszkaniowego oraz niektórych innych ustaw kreuje lepsze warunki dla włączania mieszkalnictwa w

programy rewitalizacji, niemniej jednak spodziewane upowszechnienie procesów rewitalizacyjnych

wymaga pogłębiania tych działań.

ww

działanie/zmiana przepisów

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone , spójne

Przygotowane zostaną analizy barier w obszarze mieszkalnictwa, które utrudniają uwzględnianie w

jak najszerszym zakresie tej problematyki jako elementu rewitalizacji. Dotyczy to m.in. rozwiązań w

zakresie zwiększenia możliwości gmin w dysponowaniu zasobem mieszkań komunalnych pod

kątem możliwości realizowania założonych celów społecznych rewitalizacji.

Przeanalizowana zostanie możliwość rozwijania instrumentów pozwalających na intensyfikację

remontów i modernizacji, adaptacji i przebudowy obiektów na cele mieszkaniowe, uzupełnienia i

dogęszczenia zabudowy mieszkaniowej, w tym z zastosowaniem preferencji dla przedsięwzięć w

ramach programów rewitalizacji (np. zwiększenie zakresu wsparcia i wielkości środków Funduszu

Termomodernizacji i Remontów oraz Funduszu Dopłat) Opisane działania dotyczyłyby także

placówek noclegowych dla osób bezdomnych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa we współpracy z ministrem ds. rozwoju regionalnego

v.p

l

Gminy mogą w sposób bezpośredni oddziaływać na rynek mieszkaniowy, utrzymując i rozwijając w

obszarach rewitalizacji ofertę mieszkań o niewygórowanych czynszach. W szczególności część

dostępnych cenowo lokali może być przeznaczana dla określonych grup najemców wymagających

wsparcia, co wpływać będzie na przemieszanie różnych grup społecznych i wiekowych. Inny aspekt

dotyczy poprawy sytuacji mieszkaniowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym i ubóstwem.

Tworzenie w ramach programów rewitalizacji mieszkań chronionych i treningowych połączonych z

pakietem usług społecznych, w tym aktywizacyjnych, daje szansę na uzyskanie samodzielności

społecznej, zawodowej i ekonomicznej m.in. przez osoby bezdomne.

realizacja celu: miasto spójne

w.

rcl

działanie

.go

Wsparciem rewitalizacji w zakresie mieszkalnictwa może być szereg różnorodnych, innowacyjnych

form zaspokajania celów mieszkaniowych, które nie są obecnie powszechne. Dotyczy to na przykład

oddolnego tworzenia tzw. kooperatyw mieszkaniowych, powoływanych przez osoby dobrowolnie

zrzeszające się w tym celu. Do głównych zalet tego modelu należy niższy koszt uzyskania mieszkania

(podobnie jak w przypadku członkostwa w spółdzielni mieszkaniowej, nie pokrywa się marży zysku

podmiotów sprzedających mieszkania na zasadach komercyjnych), możliwość samodzielnego

zaprojektowania rozkładu mieszkania czy wyboru odpowiednich materiałów, sposób

zagospodarowania przestrzeni wokół budynków itd. Istnieją jednocześnie ryzyka związane z

organizacją i finansowaniem tego typu przedsięwzięć, obniżające atrakcyjność i powszechność tego

rozwiązania. Aby zwiększyć prawdopodobieństwo sukcesu takich przedsięwzięć i rozpowszechnić je

jako jedną z atrakcyjnych ścieżek do uzyskania własnego mieszkania, także jako element działań

rewitalizacyjnych, samorządy mogą zapewnić kooperatywom istotne wsparcie – nie tylko poprzez

udostępnianie gruntów na preferencyjnych zasadach, ale także w zakresie organizacyjnym.

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego

oraz mieszkalnictwa włączy się w upowszechnianie innowacyjnych form zaspokajania potrzeb

mieszkaniowych poprzez promowanie dobrych praktyk, a także zainicjuje projekt pilotażowy w tym

zakresie.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa

Rola samorządu województwa

Samorząd województwa powinien wspomagać procesy rewitalizacyjne i udzielać wsparcia

merytorycznego realizującym je podmiotom, szczególnie w zakresie spójności i realizacji celów

strategii rozwoju województwa.

ww

Dysponując środkami funduszy europejskich na rewitalizację (w ramach regionalnego programu

operacyjnego) samorząd województwa powinien wpływać na koordynację przedsięwzięć

rewitalizacyjnych na szczeblu lokalnym i ponadlokalnym oraz formułować dokumenty

implementacyjne umożliwiające zróżnicowaną, dopasowaną terytorialnie interwencję na poziomie

lokalnym. Powinien stworzyć zestaw odpowiednich mechanizmów (nabory wiązek projektów,

kryteria konkursowe), zapewniających skoncentrowanie i zsynchronizowanie oraz kompleksowość

procesu rewitalizacji.

W zakresie upowszechniania wiedzy

Rewitalizacja to złożony proces przemian, który wymaga merytorycznego wsparcia. Organizatorzy i

uczestnicy tego procesu powinni móc korzystać z eksperckiej wiedzy oraz doświadczeń (krajowych i

zagranicznych), jak i modelowych rozwiązań organizacyjnych, technicznych, finansowych itd.

Realizacja projektów pilotażowych dotyczących rewitalizacji ma prowadzić do zaprogramowania

zintegrowanych, kompleksowych i efektywnych działań rewitalizacyjnych, które będą stanowiły

v.p

l

odpowiedź na specyficzne potrzeby obszarów kryzysowych i jednocześnie wpisywały się w wizję

rozwoju miast. Wyznaczenie w miastach obszarów pilotażowych, szczegółowy zakres działań oraz ich

charakter będą wynikały z potrzeb miast w zakresie rewitalizacji, ich specyfiki oraz lokalnych

uwarunkowań społeczno-ekonomicznych.

Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju podejmuje inicjatywy konkursów dotacji w zakresie

rewitalizacji, czego przykładem jest „Modelowa rewitalizacja miast”. Konkurs polega na wsparciu JST

w procesie opracowywania programów rewitalizacji i modelowych działań w zakresie rewitalizacji na

obszarach miejskich. Opracowane lub zaktualizowane w jego ramach programy rewitalizacji mają

mieć wzorcowy charakter. Przygotowane modelowe rozwiązania wzbogacające warsztat

prowadzenia rewitalizacji będą stanowić wzór dla innych miast realizujących własne projekty.

centrum wiedzy

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone , spójne

.go

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego będzie promować i upowszechniać wiedzę na temat

kompleksowego podejścia do rewitalizacji. Udostępnione zostaną informacje – skierowane w

pierwszym rzędzie do mniejszych miast – dotyczące z jednej strony istoty prowadzenia działań

rewitalizacyjnych, doświadczeń, modelowych rozwiązań, ryzyk i zagrożeń, a z drugiej - możliwości i

instrumentów wsparcia procesów rewitalizacji.

Centrum wiedzy o rewitalizacji na poziomie krajowym udzielać będzie wsparcia merytorycznego

(także poprzez programy szkoleniowe) dla JST i innych podmiotów oraz będzie koordynować

gromadzenie, przetwarzanie i udostępnianie informacji o przebiegu i wynikach programów

rewitalizacyjnych w miastach (baza dobrych praktyk).

w.

rcl

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego będzie inicjować i wspierać projekty pilotażowe

dotyczące różnych aspektów rewitalizacji. Będzie przeprowadzać bieżący monitoring i prace

analityczne.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

4.6. Polityka inwestycyjna

4.6.1. Uwarunkowania i wyzwania

ww

Polskie miasta stoją w obliczu poważnych rozstrzygnięć związanych z polityką inwestycyjną. Z jednej

strony muszą reagować na wciąż bardzo znaczące potrzeby w zakresie inwestycji infrastrukturalnych i

mieszkaniowych, będących rezultatem trwających nawet dziesięciolecia zaniedbań i strukturalnych

niedoborów, błędnie wyznaczanych priorytetów, a także – w odniesieniu do obiektów, które trzeba

remontować, modernizować lub przebudowywać – złego planowania, niezadowalającej jakości

materiałów budowlanych lub niestaranności wykonania. Jednocześnie nowe uwarunkowania

technologiczne, gospodarcze, społeczne napędzają potrzebę realizowania nowych inwestycji

nakierowanych na przekształcanie organizmu miejskiego tak, aby zaspokajał on zmieniające się

potrzeby mieszkańców i kreował konkurencyjne w stosunku do innych ośrodków warunki życia oraz

prowadzenia działalności gospodarczej.

Z drugiej strony władze miast natrafiają na rosnące problemy w zabezpieczaniu środków na

prowadzenie działań inwestycyjnych. W ostatnich latach, głównie ze względu na poważne wysiłki

inwestycyjne, wiele samorządów znacząco zwiększyło swoje zadłużenie lub zbliżyło się do jego

dopuszczalnej granicy. Spowolnienie gospodarcze i zmniejszone wpływy z podatków dodatkowo

ograniczyły wielkość budżetów inwestycyjnych. Co więcej, poczynając od roku 2014 reguła

wydatkowa istotnie ogranicza gminom możliwość zaciągania dalszych kredytów. Nie obejmuje ona

jednak znacznej części wydatków na współfinansowanie projektów unijnych w nowej perspektywie

budżetowej UE (dotyczy to projektów lub zadań finansowanych w co najmniej 60% ze środków

europejskich). Środki, jakie trafią do polskich miast w ramach budżetu UE 2014–2020, stanowić będą

v.p

l

więc istotne wsparcie dla działań inwestycyjnych. Zakłada się koncentrację środków na określonych

tematach, które w największym stopniu dotyczą realizacji Strategii Europa 2020, a więc

wspierających rozwój inteligentny, zrównoważony i wspierający włączenie społeczne. Tym samym

nieuniknione jest, że gminy w swych budżetach wygospodarować będą musiały nie tylko środki na

współfinansowanie inwestycji realizowanych z wsparciem funduszy europejskich, ale także na

niezbędne – a takie na pewno będą występować – działania inwestycyjne w pozostałych obszarach

tematycznych.

Powyższe okoliczności sprawiają, że w nadchodzących latach samorządy gminne staną przed

koniecznością nowego spojrzenia na swoje polityki inwestycyjne i jeszcze bardziej intensywnego niż

dotychczas poszukiwania mechanizmów, które pozwolą zoptymalizować procesy inwestycyjne oraz

wykorzystać zewnętrzne środki do osiągania celów związanych z realizacją zadań publicznych.

.go

4.6.2. Kierunki działań

ww

w.

rcl

Miasta powinny prowadzić inwestycje infrastrukturalne w sposób racjonalny i wpisujący się w

zasady rozwoju zrównoważonego. Oznacza to w szczególności dążenie do osiągnięcia

maksymalnych efektów przy minimalnych kosztach (przede wszystkim finansowych, ale także

dotyczących innych zasobów, np. przestrzeni). Punktem wyjścia do rozważania każdej inwestycji

powinna być odpowiedź na pytanie, czy faktycznie jest ona potrzebna. Generalną zasadą musi być

maksymalne wykorzystanie istniejącej już infrastruktury (co czasem może wymagać niewielkich

działań inwestycyjnych lub modyfikacji systemu, aby móc te możliwości wykorzystać). Dopiero gdy

są one niewystarczające, należy planować realizację nowej inwestycji.

Każda istotna inwestycja realizowana przez władze samorządowe musi jednoznacznie wpisywać się

w długofalową strategię rozwoju miasta (miejskiego obszaru funkcjonalnego) oraz spójne z nią

dokumenty specjalistyczne (np. politykę transportową, plan gospodarki niskoemisyjnej),

wynikające z nich priorytety i kierunki działań. Spójność ta powinna być zapewniona nie tylko na

poziomie deklaracji, ale konkretnych rozwiązań. Kolejne istotne inwestycje powinny stanowić

wyraźne kroki w kierunku wizji miasta zadeklarowanej w dokumentach strategicznych. Takie

podejście skupione na jasno sprecyzowanych priorytetach będzie znacznie efektywniejsze niż

„sprawiedliwe” rozdzielanie środków inwestycyjnych między poszczególne obszary tematyczne.

Zdecydowanie natomiast należy się wystrzegać inwestycji, których skutki będą przeciwdziałać

osiąganiu strategicznych celów. W kategoriach globalnych taka inwestycja musiałaby zostać uznana

za nieefektywną.

W sferze polityki inwestycyjnej tak samo istotne muszą być działania stricte infrastrukturalne, jak i te

służące osiąganiu celów polityki społecznej, polityki zdrowotnej, kulturalnej i edukacyjnej.

Równocześnie, dla pogodzenia wyzwań ze wszystkich tych sfer kluczowe jest: racjonalne

gospodarowanie budżetem, odpowiadanie na dobrze zdiagnozowane potrzeby mieszkańców oraz

koordynacja działań ze wszystkich sfer funkcjonowania miasta. A zatem bardzo ważne jest, aby

samorządy, planując i podejmując działania inwestycyjne, w pierwszym rzędzie dążyły do

zaspokojenia podstawowych potrzeb mieszkańców. Oznaczać to powinno m.in. priorytet inwestycji w

zasób mieszkaniowy gminy nad inwestycjami dotyczącymi potrzeb wyższego rzędu.

W zakresie ogólnego kształtu inwestycji

Wpisywanie się każdej inwestycji w strategię rozwoju miasta musi mieć także wymiar praktyczny.

Każde realizowane czy planowane przedsięwzięcie powinno być uwzględniane w wieloletniej

prognozie finansowej gminy, zarówno pod względem kosztów samej inwestycji, kosztów innych,

komplementarnych inwestycji (których przyszłą realizację dana inwestycja „wymusza” lub czyni je

„racjonalną kontynuacją”, bez której efektywność tej inwestycji byłaby mocno ograniczona), a także

w.

rcl

.go

v.p

l

przyszłych kosztów eksploatacji takich inwestycji, a nawet zmian (ewentualnych ubytków) w

przychodach gminy wywołanych ich zrealizowaniem.

Decyzje inwestycyjne powinny mieć swe źródło w rezultatach obiektywnych analiz dotyczących ich

przewidywanych kosztów oraz pozytywnych i negatywnych skutków. Powinny one przyjmować formę

kompleksowych studiów wykonalności czy biznesplanów. Jakkolwiek szczegółowe rozstrzygnięcia

techniczno-merytoryczne powinny zostać oddane w ręce specjalistów, to władze samorządowe

powinny brać odpowiedzialność za ogólny kształt inwestycji i dopilnować, aby były one – m.in. pod

względem terminów realizacji, podziału na etapy, koordynacji z innymi przedsięwzięciami –

realizowane zgodnie z zasadami racjonalności, maksymalizowania pozytywnych efektów oraz

optymalizowania relacji korzyści do kosztów. Uwzględniać powinny przy tym nie tylko aktualne

potrzeby, ale także obserwowane czy przewidywane trendy rozwojowe.

Ważne jest także, aby zamierzenie inwestycyjne było zrozumiałe dla mieszkańców i nie rodziło

wątpliwości co do braku uzasadnienia lub racjonalności (dlatego np. w pierwszej kolejności powinny

być zrealizowane te etapy, które przyniosą najbardziej odczuwalne dla mieszkańców korzyści).

Generalnie w procesach inwestycyjnych władze miasta muszą dużą uwagę przywiązywać do kontaktu

i wymiany poglądów z mieszkańcami (na wszystkich etapach poprzedzających proces realizacji

inwestycji), kierując się zasadami opisanymi w wątku tematycznym Krajowej Polityki Miejskiej dot.

partycypacji. Szczególnie ważny w tym kontekście jest dialog (kluczowy na etapie, gdy dyskutowana

jest zasadność i kształt inwestycji) oraz dobra, rzetelna komunikacja pozwalająca mieszkańcom

zapoznać się z argumentami władz. W mniejszym stopniu znaczenie powinny mieć mechanizmy

demokracji bezpośredniej (referendum lub jako jego namiastka – sondaż czy ankieta), gdyż w takim

przypadku łatwiej o rozstrzygnięcia przypadkowe i nieoptymalne, ponadto rozmywa się

odpowiedzialność za podejmowanie decyzji o procesie inwestycyjnym. Ta powinna być zawsze

skoncentrowana w rękach władz samorządowych52).

W zakresie poszukiwania źródeł finansowania inwestycji

Władze miast powinny prowadzić stałe działania na rzecz poszukiwania mechanizmów, które pozwolą

na realizację niezbędnych inwestycji z udziałem środków zewnętrznych tak, aby zmaksymalizować

własne możliwości inwestycyjne. W chwili obecnej źródłem poszukiwania takich środków są fundusze

europejskie, przy czym należy pamiętać, że w perspektywie budżetowej 2014–2020 będzie miała

miejsce znacznie dalej idąca niż dotychczas koncentracja tematyczna środków, co oznacza, że wiele

przedsięwzięć inwestycyjnych może nie kwalifikować się do współfinansowania z tego źródła.

Jednocześnie władze samorządowe powinny unikać sytuacji, w której będą decydowały się na

realizację określonych rodzajów inwestycji jedynie z racji stosunkowo łatwego dostępu do środków

przeznaczonych na określony rodzaj przedsięwzięć.

fundusze europejskie 2014-2020

ww

Okres programowania 2014–2020 to wzmocnienie wymiaru miejskiego i szczególna koncentracja

interwencji na obszarach miejskich. Podstawowym dokumentem systematyzującym wsparcie

środkami europejskimi jest Umowa Partnerstwa, w oparciu o której zapisy można wskazać

podstawowe kierunki inwestycyjne funduszy europejskich w obszarach miejskich.

Niemal wszystkie cele tematyczne zawarte w rozporządzeniu ramowym mogą terytorialnie

odnosić się do obszarów zurbanizowanych. W sposób szczególny wymiar miejski wyrażony jest w

Celu tematycznym 4. Wspieranie przejścia na gospodarkę niskoemisyjną we wszystkich sektorach i

Celu tematycznym 7. Promowanie zrównoważonego transportu i usuwanie niedoborów

przepustowości w działaniu najważniejszej infrastruktury sieciowej. W ich ramach podejmowane

mają być szczególnie działania na rzecz rozwoju zrównoważonego, sprawnego transportu łączącego

52)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA.

v.p

l

miasto i jego obszar funkcjonalny/najbliższe otoczenie oraz poprawa dostępności transportowej do

głównych ośrodków miejskich w kraju czy ośrodków regionalnych, realizacja planów gospodarki

niskoemisyjnej. W Celu tematycznym 1. Wzmacnianie badań naukowych, rozwoju technologicznego

i innowacji; Celu tematycznym 3. Wzmacnianie konkurencyjności MŚP; Celu tematycznym 5.

Promowanie dostosowania do zmian klimatu, zapobiegania ryzyku i zarządzania ryzykiem; Celu

tematycznym 6. Zachowanie i ochrona środowiska oraz promowanie efektywnego gospodarowania

zasobami oraz Celu tematycznym 9. Promowanie włączenia społecznego, walka z ubóstwem i

wszelką dyskryminacją przewiduje się szeroko zakrojone działania związane ze wzmacnianiem w

ośrodkach miejskich badań, rozwoju technologicznego, innowacji oraz sieciowania miast w zakresie

rozwoju społeczno-gospodarczego, a także działania związane z rewitalizacją zdegradowanych

dzielnic i poprawą stanu środowiska przyrodniczego.

.go

Miasta wspierane są w ramach krajowych i regionalnych programów operacyjnych. Oprócz działań

realizowanych w tradycyjnym systemie realizacji, rozwojowi obszarów funkcjonalnych miast służą

specjalne instrumenty wsparcia. Przede wszystkim część interwencji każdego z regionalnych

programów operacyjnych dedykowana jest tym obszarom oraz realizowana poprzez Zintegrowane

Inwestycje Terytorialne wspierane środkami Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i

Europejskiego Funduszu Społecznego. Jednocześnie krajowe programy operacyjne, w szczególności

Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko oraz Program Operacyjny Polska Wschodnia,

wspierają działania komplementarne, które preferują realizację projektów ważnych dla osiągania

celów rozwojowych na terenie dużych ośrodków miejskich i obszarów powiązanych z nimi

funkcjonalnie.

w.

rcl

W ramach regionalnych programów operacyjnych miasta wspierane są szczególnie w zakresie

budowania kultury partnerstwa i poprawy koordynacji zarządzania na miejskich obszarach

funkcjonalnych, tak aby skutecznie rozwiązywać wspólne problemy (np. dostęp do usług dla

mieszkańców, przedsiębiorców czy efektywne wykorzystywanie zasobów). Na obszarach miejskich

szczególną rolę odgrywa rewitalizacja.

Uzupełnieniem działań dla miast są środki Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna służące

planowaniu działań rewitalizacyjnych, umacnianiu działań partnerskich w tych ośrodkach i

budowaniu trwałej współpracy JST w obszarach funkcjonalnych.

Ponadto instrumentami wsparcia miast, szczególnie w zakresie współpracy samorządów i

współdziałania samorządów z podmiotami społecznymi, są Norweski Mechanizm Finansowy oraz

Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego.

ww

Równocześnie samorządy miast powinny aktywnie angażować się w wypracowywanie innych

mechanizmów, które pozwolą im zwiększyć własny potencjał inwestycyjny. Jednym z takich

instrumentów jest realizacja przedsięwzięć inwestycyjnych w formule partnerstwa publiczno-prywatnego (ppp). W tej formule mieści się szeroka gama rozwiązań formalnych, technicznych i

organizacyjnych. Podstawą współpracy powinien być racjonalny podział ryzyk inwestycyjnych między

partnerów – dokonany w taki sposób, aby na każdego z nich przypadały te ryzyka, które może w

największym stopniu i najbardziej efektywnie kontrolować. Należy podkreślić, że nie istnieją

przeciwskazania, aby łączyć wykorzystanie funduszy europejskich z realizacją inwestycji w formule

ppp – wręcz przeciwnie, beneficjenci są zachęcani do realizacji takich projektów (nazywanych

projektami hybrydowymi).

Projekty ppp mogą w pierwszej kolejności mieć na celu wykorzystanie doświadczenia partnera

prywatnego w zakresie przygotowania, realizacji i eksploatacji inwestycji, a także rozłożenie ciężaru

kosztów inwestycyjnych, jakie obciążyłyby jednorazowo gminę, na dłuższy okres, m.in. poprzez

stosowanie tzw. „opłat za dostępność”. Jednakże możliwe są również bardziej zaawansowane

rozwiązania, w których wynagrodzeniem partnera prywatnego za zrealizowaną inwestycję służącą

celom publicznym w części lub w całości będzie prawo do czerpania określonych korzyści (np.

w.

rcl

.go

v.p

l

prowadzenia działalności gospodarczej w powiązaniu z przedmiotową inwestycją). W przestrzeni

miejskiej, w której przemieszczają się znaczne potoki ludzi (potencjalnych klientów), a różnorodne

indywidualne potrzeby sprzyjają przemieszaniu funkcji terenów i obiektów, występują sprzyjające

okoliczności dla realizacji przedsięwzięć w tej formule. Opcja taka powinna być tym bardziej

wspierana, że w jej przypadku – przy prawidłowym ustaleniu programu funkcjonalnego inwestycji i

jej charakteru – dochodzi do osiągnięcia celów publicznych przy ograniczonych (lub rozłożonych w

latach) wydatkach z budżetu miasta. Równocześnie dobre zaplanowanie inwestycji spowoduje, że

łączenie funkcji publicznych z komercyjnymi wcale nie ograniczy stopy zwrotu przedsięwzięcia

komercyjnego, a wręcz może ją zwiększyć. Tak więc model ten powinien być wykorzystywany nie

tylko przez samorządy, ale także inne podmioty publiczne dysponujące nieruchomościami na terenie

miast i ich obszarów funkcjonalnych wszędzie tam, gdzie istnieją ku temu sprzyjające warunki.

Aby jednak tego typu projekty mogły być realizowane przy równoczesnej optymalizacji stopnia

zaspokojenia interesu publicznego, jak i wymiaru finansowego (z punktu widzenia podmiotu

dysponującego nieruchomością), konieczna jest aktywna polityka przestrzenna władz miasta. Wyrazi

się ona w szczególności poprzez uchwalenie dla obszaru, w którym miałaby być lokalizowana

inwestycja w formule ppp, miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, którego treść z

jednej strony ochroni interes publiczny, a z drugiej dopuści zakres elastyczności niezbędny z punktu

widzenia inwestora prywatnego53).

Dla zwiększania popularności inwestycji w formule ppp konieczne jest zapewnienie kompleksowego

wsparcia dla jednostek sektora finansów publicznych planujących realizację projektów ppp. Powyższe

działanie powinno wpłynąć na upowszechnienie stosowania formuły ppp przy realizacji inwestycji

publicznych, zwłaszcza w przestrzeni miejskiej, mającej kluczowe znaczenia dla rozwoju rynku ppp w

Polsce. Wypracowane dobre praktyki, zdobyta wiedza na temat konkretnych rozwiązań, jakie mogą i

powinny być stosowane, powinny być upowszechniane poprzez udostępnianie wzorców umów,

modeli i innych dokumentów dotyczących projektów, które zostały z powodzeniem wdrożone.

Ważne jest również identyfikowanie barier prawnych i pozaprawnych, na które te projekty natrafiają

i podejmowanie działań na rzecz ich usunięcia.

centrum wiedzy

realizacja celu: miasto sprawne

ww

Minister właściwy ds. gospodarki upowszechnia i promuje ppp oraz dokonuje analiz i ocen

funkcjonowania ppp, w tym stanu i perspektyw finansowego zaangażowania sektora prywatnego.

Wspiera wymianę informacji i doświadczeń między jednostkami sektora finansów publicznych (w

tym samorządami) oraz organizacjami pozarządowymi, zwłaszcza w ramach prac

międzyresortowego Zespołu ds. partnerstwa publiczno-prywatnego. Poprzez upowszechnianie

międzynarodowych i krajowych publikacji z zakresu ppp, przygotowanie dokumentów wzorcowych

dotyczących projektów oraz prowadzenie Bazy projektów ppp, wspiera prace w zakresie

przygotowania i wdrażania przedsięwzięć gospodarczych w tej formule. Poprzez szkolenia działa na

rzecz dobrego przygotowania kadr. Na podstawie zdobytych doświadczeń prowadzi sprawy

dotyczące nowelizacji ustawy ppp.

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego udziela wsparcia dla jednostek sektora finansów

publicznych, w tym samorządów w przygotowaniu i realizacji inwestycji w formule ppp i koncesji,

zwłaszcza projektów hybrydowych. W szczególności inicjuje i wspiera pilotażowe projekty

ppp/koncesje oraz dostarcza pomocy eksperckiej m.in. w zakresie weryfikacji przyjętych założeń

realizacji projektów. Poprzez realizację projektów pilotażowych możliwe jest również

wypracowanie wzorców i dostarczenie niezbędnej wiedzy podmiotom rozważającym realizację

takich projektów.

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego prowadzi forum wymiany informacji, doświadczeń i

najlepszych praktyk między jednostkami sektora finansów publicznych, w tym samorządami,

poprzez realizację konkretnych projektów i upowszechnianie dotyczących ich dokumentacji,

53)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI.

v.p

l

procedur i zdobytych doświadczeń. Wspiera merytorycznie władze samorządowe w zakresie

przygotowywania pod kątem ich realizacji w formule ppp, jak i w zakresie dobrego przygotowania

kadr, co ma przekładać się na doskonalenie rozwiązań prawno-instytucjonalnych i stosowanie

najkorzystniejszych modeli finansowych. W razie potrzeby może sygnalizować potrzebę zmian

prawnych ułatwiających realizację przedsięwzięć ppp/koncesyjnych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. gospodarki we współpracy z ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego

zmiana prawa

.go

W przestrzeni miejskiej, a zwłaszcza w gęsto zabudowanych obszarach śródmiejskich, z punktu

widzenia interesu publicznego uzasadnione jest, lub wręcz konieczne, aby partnerstwo publiczno-prywatne wykorzystywane było przy tzw. zabudowie warstwowej, tj. aby nad lub pod gruntami,

szczególnie należącymi do Skarbu Państwa lub JST, mogła być wznoszona zabudowa komercyjna.

Obecnie obowiązujące przepisy prawa nie pozwalają na kształtowanie jednoznacznych relacji

prawnych i ekonomicznych pomiędzy podmiotami uczestniczącymi w realizacji inwestycji

usytuowanych nad lub pod powierzchnią nieruchomości będącej własnością odrębnego podmiotu.

Brakujące obecnie prawne uregulowanie warunków realizacji zabudowy warstwowej pozwoli na

efektywną działalność inwestycyjną na terenach potencjalnie uznanych za trudne do zainwestowania

(chodzi m.in. o realizację inwestycji powiązanych ze szlakami komunikacyjnymi), jednakże

zagadnienie to dotyczy także innych przedsięwzięć i kwestii własnościowych na terenach

zurbanizowanych. Brak uregulowań w tym zakresie ogranicza działania optymalizujące rozwój

przestrzenny miast, jak i te optymalizujące przychody samorządu z tytułu gospodarowania

nieruchomościami będącymi w jego dyspozycji. Konieczne jest więc wyposażenie władz miast w

możliwość sięgania po tego typu rozwiązanie przy planowaniu przedsięwzięć inwestycyjnych.

realizacja celu: miasto sprawne

w.

rcl

Potrzebne jest pilne wprowadzenie systemowych rozwiązań, umożliwiających realizowanie

podmiotom rynku nieruchomości inwestycji nad/pod powierzchnią gruntów, w tym na

nieruchomościach będących w użytkowaniu wieczystym. Rozważane jest osiągnięcie tego celu

przez wprowadzenie do Kodeksu cywilnego nowego ograniczonego prawa rzeczowego – „prawa

zabudowy”.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. sprawiedliwości we współpracy z ministrem właściwym ds. transportu oraz

ministrem właściwym ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa

W zakresie przygotowania inwestycji

ww

Przygotowanie inwestycji jest kluczowym etapem, na którym de facto rozstrzygnie się jej późniejsza

efektywność i racjonalność. Dlatego warto poświęcić mu tyle czasu, aby możliwe było planowe

przeprowadzenie wszystkich działań, które będą potrzebne na dopracowanie kształtu

przedsięwzięcia, warunków realizacji i późniejszej eksploatacji.

Kształt i zakres przygotowywanej inwestycji powinien zachowywać równowagę między

dalekosiężnym spojrzeniem a racjonalną i oszczędną polityką wydatkowania środków publicznych. Z

jednej strony – w płaszczyźnie generalnej – inwestycja powinna stanowić adekwatną odpowiedź na

przyszłościowe wyzwania, czyli te, które się dopiero pojawią (np. w wyniku zmian demograficznych).

W płaszczyźnie szczegółowej natomiast jej kształt powinien uwzględniać minimalizację tzw. robót

straconych (robót budowlanych, które zostaną zniweczone w bliskiej przyszłości, gdy przystąpi się do

kolejnego etapu inwestycji lub innego nowego zamierzania inwestycyjnego). Z drugiej jednak strony

należy unikać inwestycji przewymiarowanych (tzn. takich, których parametry użytkowe w długiej

perspektywie lub wręcz nigdy nie zostaną wykorzystane) lub takich, które dopiero jako element

większej całości osiągną swą efektywność, tymczasem jednak środków w dającej się przewidzieć

przyszłości na tę większą całość nie zapewniono.

Proces przygotowania inwestycji powinien być realizowany etapami – od najbardziej ogólnych analiz

różnych wariantów do szczegółowego projektu technicznego – najlepiej przez odrębne zespoły i w

w.

rcl

.go

v.p

l

odrębnych procedurach. Takie podejście ułatwi rzetelną weryfikację wcześniejszych zamierzeń i

eliminację ewentualnych błędów, a tym samym uprawdopodobni, że ostateczny kształt inwestycji

będzie optymalny.

Rozpatrując sposoby formułowania kształtu inwestycji, które miałyby rozwiązywać określone złożone

problemy funkcjonowania miasta (np. w zakresie organizacji ruchu drogowego), warto rozważać

koncepcję konkursu na prace projektowe. Ta procedura z zakresu zamówień publicznych jest

stosowana głównie w odniesieniu do prac architektonicznych czy rzeźbiarskich, rzadziej

urbanistycznych. Tymczasem nie ma przeciwwskazań, aby wykorzystać ją szerzej. Organizacja

konkursu, obok zalety w postaci możliwości poszerzenia przedstawiania profesjonalnych

różnorodnych wariantów rozwiązań danego zagadnienia, stwarza warunki do upublicznienia dyskusji

na temat kierunku możliwych działań, zwłaszcza w sytuacjach, gdy rozwiązanie jakiegoś

skomplikowanego problemu z życia miasta jest nieoczywiste. W ten sposób tworzy się okazję do

szerszej, w tym publicznej dyskusji, o możliwych rozwiązaniach i otwiera się drogę do formułowania

nowych i innowacyjnych pomysłów. Promowanie mechanizmów przygotowania i realizacji

przedsięwzięć inwestycyjnych, w których duży nacisk kładzie się na innowacyjność, brak

schematyzmu i optymalizację kształtu i funkcji inwestycji, powinno być elementem działań wszystkich

centrów wiedzy, których ustanowienie przewidziano w Krajowej Polityce Miejskiej. W szczególności

promocja ta powinna być realizowana poprzez uwzględnienie opisanych zasad w projektach

pilotażowych, których dokumentacja i rezultaty mają być szeroko udostępniane. Z racji tego, że

barierą przystąpienia, zwłaszcza przez miasta mniejsze, do bardziej złożonych i nietradycyjnych

inwestycji może być konieczność poniesienia istotnych kosztów na wstępne jej przygotowanie

(rozpatrzenie wariantów, analizy formalno-techniczne itp.) bez gwarancji ostatecznego powodzenia,

centra wiedzy powinny brać ten fakt pod uwagę i część swojej aktywności koncentrować na

działaniach zmierzających do przezwyciężania tego problemu.

Działanie

realizacja celu: miasto sprawne

Ministrowie organizujący poszczególne centra wiedzy i prowadzący projekty pilotażowe, a także

inne instytucje rządowe, w przypadku których jest to uzasadnione realizowanymi przez nie

zadaniami, powinni – w celu wsparcia miast – upowszechniać dobre praktyki i wzorcowe

dokumentacje przedsięwzięć inwestycyjnych, które mogą być wykorzystane przy realizacji zadań

publicznych przez miasta. Szczególny nacisk położony będzie na uwzględnienie innowacyjności i

optymalizacji kształtu i funkcji inwestycji w procesie przygotowywania inwestycji.

odpowiedzialny: właściwi ministrowie i podległe im instytucje rządowe

W zakresie wpływu realizacji inwestycji na funkcjonowanie miasta

ww

Przygotowanie i projektowanie inwestycji powinno zapewniać ograniczanie utrudnień dla

funkcjonowania miasta i jego mieszkańców do racjonalnego minimum, czy to poprzez – w zależności

od sytuacji – zaproponowanie odpowiednich technologii prowadzących do minimalizacji utrudnień

czy też włączenie w zakres inwestycji odpowiednich „działań zaradczych” (np. udrożnienie

efektywnego objazdu). Działania projektowe powinny być powiązane ze szczegółowymi analizami,

jaką skalę uciążliwości wywołają przewidywane utrudnienia (np. poprzez wykonanie mikrosymulacji

ruchu dla układu z utrudnieniami). W procesach równoczesnego przygotowania wielu inwestycji

niezbędne jest takie ich koordynowanie, aby wywołane przez nie uciążliwości się nie kumulowały.

Koordynacja tych działań musi być prowadzona przez miasto, ale wszyscy inwestorzy publiczni

powinni aktywnie współuczestniczyć w tym procesie.

Działanie

realizacja celu: miasto sprawne

Instytucje rządowe realizujące inwestycje na terenach miast oraz ich obszarów funkcjonalnych

będą współpracować z władzami samorządowymi w celu zminimalizowania do racjonalnego

poziomu uciążliwości tych inwestycji (w tym także wywołanych kumulacją ze skutkami innych

inwestycji) dla funkcjonowania miasta.

odpowiedzialny: kierownicy właściwych instytucji rządowych

Działanie

.go

v.p

l

Istotnym elementem działań wpływających na faktyczną uciążliwość inwestycji dla funkcjonowania

miasta jest przygotowanie przetargu i projektu umowy na wykonanie tej inwestycji. Na tym etapie

istnieje wiele możliwości wpłynięcia na przyszłe działania wykonawcy robót poprzez ujęcie w sposób

właściwy tego aspektu w przygotowywanych dokumentach. Działanie to może przyjąć formę

 stosowania wśród kryteriów oceny ofert tych związanych ze zmniejszaniem uciążliwości (przy

czym bardziej skuteczne jest odniesienie tych kryteriów do szczegółowych aspektów – np. „czas

trwania konkretnego utrudnienia”– niż stosowanie mało skutecznego ogólnego kryterium „czas

realizacji inwestycji”),

 uwzględnienia w umowie szczegółowych wymagań dotyczących organizacji robót i tymczasowej

organizacji ruchu (takich, aby minimalizować uciążliwości),

 wprowadzanie do umowy mechanizmów ekonomicznych zachęcających wykonawcę inwestycji

do minimalizowania utrudnień w funkcjonowaniu miasta (np. poprzez ujęcie przez

zamawiającego w kosztorysie inwestycji konkretnej uciążliwości, np. „wartości zwężenia jezdni

do 1 pasa ruchu przez 1 dzień”, i wycenienie (np. z uwzględnieniem kosztów społecznych) go na

konkretną ujemną wartość; wykonawca miałby wówczas obowiązek zaproponować cenę

uwzględniającą określone dni trwania uciążliwości, jeśli czas trwania uciążliwości w

rzeczywistości się przedłuży – wykonawca otrzyma odpowiednio niższe wynagrodzenie.

realizacja celu: miasto sprawne

Prezes Urzędu Zamówień Publicznych w porozumieniu z właściwymi resortami wypracuje metody i

na ich podstawie przygotuje wytyczne lub wskazówki w zakresie stosowania w przetargach na

roboty budowlane kryteriów oceny ofert oraz mechanizmów umownych, które skłaniać mają

wykonawców robót do ograniczania ich uciążliwości dla funkcjonowania miasta do technologicznie

niezbędnego minimum.

w.

rcl

odpowiedzialny: Prezes Urzędu Zamówień Publicznych

Na etapie prowadzenia inwestycji, na bieżąco powinien być prowadzony stały monitoring robót w

celu weryfikacji, czy roboty prowadzone są właściwie z punktu widzenia minimalizacji uciążliwości (a

więc zgodnie z wymaganiami umownymi w tym zakresie, z poszanowaniem interesu mieszkańców i

interesu publicznego itp.). W przypadku wystąpienia nieprzewidzianych komplikacji czy opóźnień

skutkujących zwiększeniem niedogodności, niezwłocznie powinny być podejmowane działania

zaradcze minimalizujące skalę i czas trwania tych dodatkowych utrudnień. Mieszkańcy na bieżąco

muszą być rzetelnie informowani o utrudnieniach, czasie ich trwania i sposobach ich

minimalizowania.

ww

Odrębnym zagadnieniem powiązanym z prowadzeniem inwestycji na terenie miasta, które powinno

znajdować się w obszarze zainteresowania władz jest analiza kosztów społecznych i gospodarczych

prowadzenia danej inwestycji, które miałyby obciążać mieszkańców i przedsiębiorców. Charakter i

mechanizm powstawania takich kosztów może być różnoraki, zależny od lokalnych uwarunkowań,

jednak najczęściej chodzi o spadek obrotów punktów handlowych i usługowych zlokalizowanych przy

wyłączonych z ruchu ulicach. Zarówno wyprzedzająco na etapie przygotowania inwestycji, jak i w

trakcie jej realizacji władze miasta powinny podejmować działania w celu minimalizacji tych

negatywnych skutków. Po pierwsze poprzez kroki organizacyjne, a więc opisane powyżej działania

nakierowane na skrócenie utrudnień lub/i zmniejszenie ich dolegliwości. Natomiast po drugie,

wykorzystane powinny zostać pozostające w kompetencjach władz miejskich mechanizmy finansowe

(np. czasowa redukcja czynszów w lokalach gminnych dotkniętych obniżeniem dochodów).

4.7.1. Uwarunkowania i wyzwania

v.p

l

4.7. Rozwój gospodarczy

w.

rcl

4.7.2. Kierunki działań

.go

Miasta stanowią kluczowy element rozwoju gospodarczego państwa, tworzenia nowych miejsc pracy,

jak również są miejscami koncentracji usług podstawowych oraz wyższego rzędu. Stąd ich rozwój leży w

interesie całego państwa. Rozwój gospodarczy państwa zależy nie tylko od największych ośrodków

miejskich, ale od potencjału rozwojowego wszystkich polskich miast. Postęp globalizacji oraz integracji

europejskiej zaostrza między państwami, regionami, a także miastami konkurencję o zasoby rozwojowe

rozumiane jako nowe funkcje, inwestycje oraz wykwalifikowaną kadrę. Istotnym wskaźnikiem ogólnej

pozycji państwa w skali globalnej jest międzynarodowa ranga ośrodków miejskich. Polskie ośrodki

miejskie często ustępują miastom Europy Zachodniej i Europy Północnej, ze względu na niską

konkurencyjność oraz niedostatecznie rozwinięte funkcje.

Budowanie przewagi konkurencyjnej opartej na wiedzy, innowacjach oraz wysokiej jakości kapitale

ludzkim może zagwarantować trwały, zrównoważony rozwój. Z prowadzonych diagnoz i analiz wynika,

że ze względu na słabości strukturalne oraz deficyt dobrych jakościowo miejsc pracy na niektórych

obszarach dochodzi do kumulacji negatywnych zjawisk społeczno-gospodarczych. Wyzwaniem polityki

miejskiej jest rozwijanie powiązań funkcjonalnych między różnymi miastami oraz pomiędzy miastami a

ich otoczeniem tak, aby w jak największym stopniu wykorzystać ich potencjał i zwiększyć możliwości

absorpcji procesów rozwojowych. Równie istotne wyzwanie dla zrównoważonego rozwoju

gospodarczego stanowią negatywne konsekwencje procesów demograficznych dla rynku pracy, w tym

w szczególności starzenia się społeczeństwa i odpływu z miast osób w wieku produkcyjnym.

ww

Polskie miasta, bez względu na ich wielkość, dążąc do zapewnienia wysokiej jakości życia

mieszkańców, muszą mieć kompleksowy, a zarazem zindywidualizowany pomysł na własny rozwój.

Powinny w tym celu prowadzić spójną politykę rozwoju, koncentrując się przede wszystkim na

mocnych stronach lokalnej gospodarki oraz przewidywanych trendach rozwoju. Prowadzenie działań

w tym zakresie powinno odbywać się we współpracy z samorządami województw, odpowiedzialnymi za

prowadzenie regionalnych polityk rozwoju, oraz pozostałymi gminami w ramach m.in. obszaru

funkcjonalnego, celem osiągnięcia efektu synergii oraz wspólnego sprostania wyzwaniom.

Celem polityki miejskiej jest wzmocnienie innowacyjnego charakteru ośrodków miejskich – tak, aby w

zależności od ich wielkości i wewnętrznego potencjału mogły skutecznie konkurować na lokalnych,

regionalnych i globalnych rynkach. Zwiększania szans rozwojowych mniejszych ośrodków należy

upatrywać w ich funkcjonalnym powiązaniu z ośrodkami wzrostu i ich współpracy przede wszystkim w

zakresie rozwoju edukacji i nauki, innowacyjności oraz sektora badań i rozwoju. Małe miasta, zwłaszcza

te oddalone od głównych ośrodków, pełnią bardzo ważną rolę w równoważeniu tempa rozwoju

regionów, stanowią także lokalne centra rozwoju i zapewniania usług dla obszarów wiejskich. Mniejsze

miasta powinny korzystać z rozwoju dużych ośrodków miejskich poprzez wykorzystywanie tworzonych

tam innowacji, podnoszenie kompetencji, zwiększanie możliwości zatrudnienia oraz poszerzanie ścieżek

edukacyjnych. Realizacji działań sprzyjać będzie poprawa w zakresie infrastruktury transportowej oraz

upowszechnianie technologii informacyjnych i komunikacyjnych, a także infrastruktury społecznej oraz

infrastruktury kultury, sprzyjających kreowaniu konkurencyjnej pozycji miasta jako miejsca atrakcyjnego

do życia i prowadzenia działalności gospodarczej. Czynnikami wymagającymi wzmocnienia są przede

wszystkim: innowacyjność, jakość kapitału ludzkiego i kapitału społecznego, możliwości instytucjonalne

oraz efektywność infrastruktury. Podejmowane przez samorządy działania powinny odpowiadać

specyfice danego obszaru, uwzględniając zapisy regionalnych i lokalnych strategii oraz prowadzonych

.go

v.p

l

działań monitorujących i ewaluacyjnych, stanowiąc odpowiedź na zmianę otoczenia, dynamiki

gospodarki, rynku pracy oraz procesów globalizacyjnych.

Polityka miejska ma na celu budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji

obszarów miejskich o niższych zdolnościach rozwoju oraz wykorzystywanie potencjału każdego z

terytoriów. Ważną rolę w tym procesie odgrywa dostęp do wysokiej jakości usług i dóbr publicznych, a

także tworzenie warunków do kreowania wysokiej jakości miejsc pracy. Szczególnego potraktowania i

wzmocnienia w tym zakresie wymagają mniejsze ośrodki miejskie. Istotne jest więc zwiększanie

dostępności komunikacyjnej, rozwój instytucji otoczenia biznesu, wspieranie regionalnych oraz

lokalnych specjalizacji, podejmowanie działań horyzontalnych w zakresie kapitału intelektualnego i

społecznego, wykorzystywanie walorów środowiska przyrodniczego oraz potencjału dziedzictwa

kulturowego, przy jednoczesnym zachowaniu priorytetu miasta zwartego i zahamowaniu zjawiska

żywiołowej suburbanizacji. Samorządy powinny wzmacniać funkcje ośrodków miejskich poprzez

integrację w ramach obszarów funkcjonalnych, m.in.: wspieranie zintegrowanych i kompleksowych

rozwiązań w zakresie zagospodarowania przestrzennego, transportu zbiorowego (infrastruktury, taboru

i rozwiązań organizacyjnych), usług komunalnych oraz rynku pracy.

ww

w.

rcl

W zakresie wsparcia wykorzystania lokalnego potencjału, pozyskiwania inwestorów oraz

promowania innowacyjności

Podnoszenie konkurencyjności polskich miast w wymiarach lokalnym, regionalnym oraz globalnym

uzależnione jest w dużym stopniu od umiejętnego wykorzystywania i aktywnego promowania

wewnętrznych zasobów i potencjałów. Samorządy miast powinny skoncentrować się na możliwie

szerokim zidentyfikowaniu i rozwijaniu lokalnych specjalizacji, wyznaczając kierunki rozwoju lokalnego

rynku pracy, edukacji, technologii oraz innowacji, uwzględniając uwarunkowania społeczne i

gospodarcze, jak również oddziaływanie otoczenia. Szczególne znaczenie w identyfikowaniu lokalnych

specjalizacji mają takie aspekty jak: bliskość głównych szlaków transportowych (w tym także tych, które

mają być zrealizowane w niedługiej przyszłości), dobre warunki ekologiczne, zasoby wysoko

wykwalifikowanej kadry pracowniczej, pozytywne doświadczenia przedsiębiorców, wizerunek miast.

Określając lokalną specjalizację należy jednak dochować szczególnej staranności, ponieważ dokonanie

nietrafnego bądź nieprecyzyjnego wyboru, bez zapewnienia jakiejkolwiek alternatywy dla rozwoju

miasta, może okazać się działaniem powodującym zbytnie uzależnienie od monokultury gospodarczej

lub od jednego dużego pracodawcy, co doprowadzić może do szczególnie niekorzystnej sytuacji w

obliczu dynamiki zmian współczesnej gospodarki. Ponadto, społeczności miast, których rozwój

gospodarczy zdominowany jest przez jedną funkcję (dominujący zakład pracy, monokultura

przemysłowa itp.) są często bardziej narażone na negatywne skutki kryzysu, cykli koniunkturalnych itd. i

mniej elastyczne na rynku pracy. W znacznym stopniu ogranicza to rozwój rynków lokalnych. W

szerokim horyzoncie czasowym władze miast powinny dążyć do uzyskania zdywersyfikowanej struktury

gospodarki opartej na nowoczesnych, wysokowydajnych usługach oraz przemysłach i technologiach. W

ramach zintegrowanego i kompleksowego podejścia do rozwoju, lokalne specjalizacje powinny być

identyfikowane w ścisłej współpracy z partnerami społeczno-gospodarczymi prowadzącymi działalność

przede wszystkim w ramach tego samego obszaru funkcjonalnego, a także samorządami województw i

regionalnymi agencjami rozwoju, w odniesieniu do specjalizacji regionalnych.

Lokalne specjalizacje, tam gdzie to uzasadnione, powinny być wspierane przez klastry powiązane z

dominującymi branżami w danym obszarze funkcjonalnym. Wpływa to pozytywnie na potencjał

samego klastra, a przede wszystkim angażuje zasoby oraz możliwości gospodarcze lokalnego

środowiska. Klastry, sprzyjając rozpowszechnianiu innowacji, mogą okazać się szczególnie korzystnym

rozwiązaniem zwłaszcza dla mniejszych ośrodków. Są one korzystnym rozwiązaniem również dla

małych podmiotów, które nie posiadają wystarczającego potencjału do realizacji zadań, np. promocji

międzynarodowej czy prowadzenia działalności innowacyjnej. Współpraca z podmiotami z branży

fundusze europejskie 2014-2020

v.p

l

pozwala uzyskać efekt synergii i lepiej wykorzystać własny potencjał. Klastry stanowią również jedną z

możliwych form wzmacniania partnerstwa między środowiskiem naukowym a biznesem.

.go

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój (PO IR), jak również regionalne programy operacyjne w Celu

tematycznym 1. Wzmacnianie badań naukowych, rozwoju technologicznego i innowacji przewidują

skierowanie środków finansowych na rzecz wzmacniania zdolności i potencjału do prowadzenia

badań naukowych w Polsce i ich komercjalizacji, na wspieranie projektów z sektora badania i rozwój,

realizowanych samodzielnie przez przedsiębiorstwa, jak i wspólnie z jednostkami naukowymi, a także

do generowania i absorpcji innowacyjnych rozwiązań przez przedsiębiorstwa.

Koncentracja działań PO IR zgodnie z podejściem do tzw. inteligentnych specjalizacji polegać będzie

na: wzmocnieniu jakości badań oraz pozycji krajowych jednostek naukowych w ramach Europejskiej

Przestrzeni Badawczej; budowie powiązań między nauką i potrzebami rynku oraz

przedsiębiorstwami; wsparciu i rozwoju innowacyjności przedsiębiorstw.

ww

w.

rcl

Innowacje tworzone są i wykorzystywane przede wszystkim w ośrodkach miejskich charakteryzujących

się najwyższym potencjałem wiedzy, nauki i gospodarki. Przedsiębiorstwa zdolne do wdrażania

innowacji mogą skuteczniej konkurować na rynku. Władze miast powinny wspierać i zachęcać lokalnych

przedsiębiorców do poszukiwania i wprowadzania innowacyjnych rozwiązań, rozważając możliwość

stosowania instrumentów finansowych, np. funduszy typu venture capital, funduszy zalążkowych, czy

tworzenia sieci „aniołów biznesu”.

Współcześnie innowacyjność gospodarki należy interpretować nie tylko jako rozwijanie nowoczesnych

technologii i branż, ale również przez pryzmat innowacji w zakresie usług publicznych, zarządzania itd.

Istotnym elementem systemu innowacji jest rozwinięty sektor technologii informacyjno-komunikacyjnych. Z jednej strony stanowi on efekt połączenia pracy naukowej i przedsiębiorczości, a z

drugiej przyczynia się do tworzenia zupełnie nowych segmentów rynku, zapewniając sprawny i szybki

przepływ informacji, a tym samym umożliwiając tworzenie społeczeństwa wiedzy. Sektor technologii

informacyjno-komunikacyjnych, ekologii i efektywnego wykorzystania energii pełni funkcję katalizatora

innowacyjności w gospodarce.

Wykorzystując lokalny potencjał gospodarczy samorządy powinny wspierać przedsiębiorców w

kreowaniu produktów lokalnych oraz świadczeniu unikalnych usług (np. w obszarach o wysokich

walorach krajobrazowych, przyrodniczych, turystycznych), a następnie aktywnie promować oraz

popularyzować, m.in. poprzez związanie marki produktu z marką miasta (np. wspólna szata graficzna,

użyczenie znaku graficznego miasta do posługiwania się nim na produkcie, promowanie na targach,

wystawach, w których uczestniczą władze miasta).

Samorządy powinny współpracować z lokalnym środowiskiem naukowo-badawczym w określaniu,

wdrażaniu, monitorowaniu lokalnych polityk sektorowych oraz podejmowaniu i inicjowaniu działań w

tym zakresie. Dla władz lokalnych i przedsiębiorców, szczególnie w mniejszych ośrodkach, szkoły wyższe

oraz inne placówki edukacyjne mogą pełnić rolę centrów badawczo-rozwojowych oferujących zarówno

zaplecze techniczne (laboratoria), jak i wykształconą oraz kompetentną kadrę specjalistów. Samorządy

powinny wdrażać mechanizmy promujące i ułatwiające współpracę przedsiębiorstw z jednostkami

badawczo-naukowymi i uczelniami w zakresie transferu i absorpcji innowacji oraz nowych technologii, a

także dbać o zatrzymanie w mieście absolwentów i pracowników o najwyższym poziomie kompetencji

zawodowych jako potencjału intelektualnego i rozwojowego miasta.

fundusze europejskie 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój (PO IR), jak również regionalne programy operacyjne w Celu

tematycznym 3. Wzmacnianie konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw przewidują

interwencję mającą poprawić pozycję konkurencyjną sektora małych i średnich przedsiębiorstw.

w.

rcl

.go

v.p

l

W zakresie rozwoju kapitału ludzkiego

Dla rozwoju miast istotne znaczenie mają kwalifikacje i kompetencje ich mieszkańców. Współcześnie

wiele miast, szczególnie małych, dotyka problem odpływu wykwalifikowanych pracowników do

większych ośrodków miejskich. Samorządy powinny kłaść szczególny nacisk na wsparcie tworzenia

wysokiej jakości miejsc pracy poprzez m.in. uczestniczenie w kształtowaniu programów edukacyjnych

uwzględniających specyfikę lokalnego rynku pracy i zapotrzebowanie zgłaszane przez pracodawców.

Szczególny nacisk należy położyć na przeciwdziałanie odpływowi mieszkańców posiadających najwyższe

kompetencje i kwalifikacje oraz wysoki potencjał rozwojowy (określanych mianem klasy kreatywnej),

np. poprzez oferowanie staży, stypendiów, tworzenie inkubatorów przedsiębiorczości, wspieranie

projektów typu start-up, spin-off i spin-out. Samorządy, chcąc rozwijać długofalowo ten rodzaj kapitału,

powinny oferować swoim mieszkańcom możliwie wysoki standard życia, gwarantować swobodę

realizowania własnych pasji oraz możliwość kreatywnego i innowacyjnego kształtowania miasta, w

którym żyją.

Ważnym aspektem wspierania konkurencyjności gospodarki jest nie tylko umiejętność zatrzymania, ale

też optymalnego wykorzystania potencjału ludzkiego. Aktualnie wśród krajów OECD Polska zajmuje

jedno z czołowych miejsc pod względem rocznego przeciętnego czasu pracy w przeliczeniu na jednego

pracownika. Dla poprawy konkurencyjności gospodarki ważne jest przeniesienie punktu ciężkości z

wymiaru ilościowego pracy (wydłużanie czasu pracy) na rzecz wymiaru jakościowego (zwiększanie

efektywności pracy).

Edukacja na poziomie lokalnym powinna być opracowywana z myślą o miejscowym rynku pracy,

odpowiadając na zapotrzebowanie zgłaszane przez lokalnych przedsiębiorców. Samorządy oraz lokalne

organizacje pozarządowe powinny prowadzić aktywne działania na rzecz współpracy ze szkołami, aby w

ramach edukacji uwzględniać lokalne uwarunkowania, a także promować postawę zdobywania wiedzy i

uczenia się przez całe życie w celu zwiększania konkurencyjności jednostek na rynku pracy.

Jednocześnie, w celu dostosowania kompetencji uczniów/studentów do lokalnych rynków pracy istotne

jest zapewnienie współpracy podmiotów edukacyjnych z ich otoczeniem społeczno-gospodarczym, w

tym zwłaszcza z lokalnymi przedsiębiorcami, np. w formie staży.

działanie

realizacja celów: miasto sprawne, konkurencyjne i silne

Przy okazji ewentualnej zmiany podstawy programowej minister właściwy ds. oświaty i wychowania

zadba o silniejsze zaakcentowanie kwestii edukacji dotyczącej regionalnych i lokalnych uwarunkowań

oraz specjalizacji, pod kątem budowania lokalnej tożsamości i świadomości gospodarczej.

Upowszechnianie i wzmacnianie mechanizmów skutecznego wsparcia lokalnych samorządów,

przedsiębiorców, instytucji publicznych w organizowaniu praktyk, staży dla uczniów i studentów

celem poprawy jakości edukacji, dostosowania struktury kształcenia do potrzeb regionalnej i lokalnej

gospodarki poprzez zastosowanie interdyscyplinarnego podejścia w nauczaniu, łączącego rozwój

umiejętności biznesowych i kreatywnych oraz kompetencji kulturowych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. oświaty i wychowania, minister właściwy ds. szkolnictwa wyższego

ww

fundusze europejskie 2014-2020

Działania ukierunkowane na zapewnienie trwałej współpracy na rzecz dostosowywania kształcenia do

potrzeb rynku pracy, a także włączenia pracodawców w praktyczną edukację uczniów i studentów

możliwe są do sfinansowania ze środków EFS.

W ramach Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój (PO WER) wypracowane zostaną

mechanizmy umożliwiające nawiązanie i prowadzenie dialogu z pracodawcami, inspirowanie ich do

włączania się w proces kształcenia, upowszechnianie dobrych praktyk w tym zakresie, wreszcie

monitorowanie rozwoju tej współpracy. Planowane jest także opracowanie ram jakości staży i

praktyk, modelowych programów praktycznej nauki zawodu czy systemu zachęt dla pracodawców

angażujących się w proces kształcenia zawodowego.

v.p

l

Ponadto PO WER w ramach kształcenia na poziomie wyższym będzie umożliwiał współpracę uczelni z

pracodawcami już na etapie tworzenia programu kształcenia na danym kierunku, a następnie w

trakcie jego realizacji (np. poprzez organizację staży dla studentów czy przez prowadzenie

praktycznych zajęć dla studentów).

W ramach RPO możliwe jest finansowanie inicjatyw dotyczących współpracy szkół z pracodawcami, w

tym m. in. w zakresie: wspólnego przygotowywania programów nauczania, zwiększenia udziału

pracodawców w organizacji praktyk i staży dla nauczycieli kształcenia zawodowego. Jednocześnie

środki RPO będą wzmacniały działania prowadzone w systemie dualnym, obejmującym realizację

praktycznej nauki zawodu w formule ,,on the job”, w ramach praktyk i staży zawodowych.

w.

rcl

.go

Samorządy powinny także wykorzystać potencjał osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, m.in.

tworząc przyjazny klimat do rozwoju ekonomii społecznej. Pomocne są tu narzędzia ekonomii

społecznej, spółdzielnie socjalne zakładane przez JST, zakłady aktywności zawodowej, centra integracji

społecznej czy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjne działające w celach społecznych,

dzięki którym można nie tylko tworzyć miejsca pracy, ale także realizować część zadań publicznych.

Ważne jest, aby samorządy dostarczały podmiotom ekonomii społecznej wsparcia np. poprzez zlecanie

tym podmiotom realizacji zadań publicznych i zamówień publicznych (m.in. z wykorzystaniem klauzul

społecznych) czy udostępnianie im lokali, budynków lub działek na potrzeby prowadzenia ich

działalności.

Prowadzona przez władze samorządowe polityka rozwoju, propagująca rozwój lokalnej

przedsiębiorczości oraz pozyskiwanie inwestorów, powinna być nastawiona na pozyskiwanie

przedsiębiorstw z branż, dla których będzie możliwe zapewnienie odpowiednio wykwalifikowanych

pracowników, pochodzących z lokalnego rynku pracy. W przypadku pozyskania pracodawców z innych

branż, samorządy lokalne, we współpracy z instytucjami rynku pracy, powinny oferować mieszkańcom

możliwość uczestniczenia w szkoleniach pozwalających na przekwalifikowanie, zwiększając tym samym

ich szansę na zatrudnienie54).

zmiana przepisów

realizacja celów: miasto sprawne, konkurencyjne i silne

Minister właściwy ds. rynku pracy podejmie działania na rzecz analizy zasadności zmian przepisów

regulujących funkcjonowanie instytucji rynku pracy lub wprowadzenia innych działań w kierunku

umożliwienia większego wpływu władz miasta na zakres i sposób działalności prowadzonej przez

lokalne lub regionalne instytucje rynku pracy, podlegające bezpośrednio samorządowi powiatowemu

lub samorządowi województwa.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. pracy

ww

W zakresie promowania i wspierania przedsiębiorczości

Działania podejmowane przez samorządy powinny być skoncentrowane na promowaniu postaw

przedsiębiorczych, tworzeniu warunków dogodnych do rozpoczynania i prowadzenia działalności

gospodarczej, również prowadzonej w ramach przedsiębiorstw społecznych oraz aktywizacji

mieszkańców poprzez zapewnienie kompleksowego wsparcia osobom lub podmiotom

zainteresowanym rozpoczęciem lub rozwijaniem działalności gospodarczej.

Skuteczne wsparcie mogą stanowić tworzone przez samorządy, we współpracy z podmiotami

prywatnymi i publicznymi, dedykowane obsłudze przedsiębiorców centra, wspierające osoby chcące

założyć działalność gospodarczą, które, obok świadczenia poradnictwa merytorycznego w zakresie

księgowości, marketingu oraz doradztwa prawnego, udostępniałyby powierzchnie biurowe, oferowały

warsztaty i szkolenia.

54)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: DEMOGRAFIA, W zakresie adresatów i działań.

działanie

.go

v.p

l

Wspieranie lokalnej przedsiębiorczości może odbywać się poprzez wprowadzanie programów

partnerskich, oferujących mieszkańcom zniżki przy zakupie dóbr i usług u lokalnych przedsiębiorców. W

zamian samorząd mógłby zaoferować przedsiębiorcom świadczenia w zakresie reklamy i promocji.

Ważne są również elementy wizerunkowe wspierające markę, jak np. przyznawanie nagród liderom w

zakresie działań proekologicznych czy wspierających kulturę.

Prowadzenie odpowiedniej polityki informacyjnej i marketingowej jest jednym z obowiązków

spoczywających na JST, co w dobie konkurowania o inwestorów nabiera szczególnej wagi. Lokalne

samorządy powinny tworzyć bądź rozwijać już istniejące centra usług informacyjnych, doradczych,

szkoleniowych. W szczególności w mniejszych ośrodkach działalność instytucji otoczenia biznesu

powinna być dostosowana do lokalnych warunków, uwzględniających posiadane potencjały oraz

możliwości ich wykorzystania poprzez np. powoływanie klastrów edukacyjnych, skupiających

przedsiębiorców, instytucje otoczenia biznesu, samorządy, lokalne szkoły wspierające edukację

zawodową, tak aby odpowiadała na potrzeby lokalnego rynku pracy.

Samorządy powinny tworzyć warunki do rozwoju lokalnych przedsiębiorstw tak, aby w zakresie swych

możliwości odpowiadać na zgłaszane przez nie problemy, zidentyfikowane bariery i deficyty oraz

propagować i wzmacniać postawy przedsiębiorcze wśród mieszkańców. W tym kontekście istotne jest

tworzenie platform współpracy, np. w postaci lokalnego forum gospodarczego czy rady gospodarczej

przy wójcie, burmistrzu albo prezydencie miasta. Działania podejmowane przez lokalną społeczność

(samorządowców, przedsiębiorców, organizacje pozarządowe) powinny mieć na celu kształtowanie

rozwoju gospodarczego w sposób umożliwiający rozwijanie interakcji oraz współpracy w całym

obszarze funkcjonalnym miasta.

realizacja celu: miasto sprawne i konkurencyjne

w.

rcl

Bieżące dokonywanie przeglądu efektywności i skuteczności funkcjonowania sieci lokalnych instytucji

otoczenia biznesu oraz usprawnienia systemu oraz uzupełnienie „białych plam” w tym zakresie.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. gospodarki (we współpracy z Polską Agencją Rozwoju Przedsiębiorczości i Polską

Agencją Informacji i Inwestycji Zagranicznych)

fundusze europejskie 2014-2020

Rozwój przedsiębiorczości jest wspierany przez fundusze europejskie w ramach EFS (PO WER i RPO).

Głównymi instrumentami są dotacje, instrumenty zwrotne (na uruchomienie działalności

gospodarczej), wsparcie szkoleniowe i doradcze.

Szczególnymi adresatami wsparcia EFS są osoby pozostające bez pracy, szczególnie młode do 30

roku życia, starsze po 50 roku życia, kobiety, osoby z niepełnosprawnościami, długotrwale

bezrobotne oraz o niskich kwalifikacjach.

Dodatkowo EFS wspiera także rozwój przedsiębiorczości społecznej (tworzenie miejsc pracy,

nowych przedsiębiorstw społecznych oraz wsparcie zatrudnienia w już istniejących podmiotach).

ww

W zakresie ułatwień na rzecz planowania i prowadzenia inwestycji

Wyjściem naprzeciw oczekiwaniom przedsiębiorców jest niwelowanie deficytów w zakresie planowania

przestrzennego (określającego przeznaczenie terenu i charakter zabudowy), które wpływają na

nieuzasadnione zwiększanie ryzyka inwestycyjnego, utrudniają ocenę rentowności inwestycji,

wydłużają terminy uzyskania pozwolenia na budowę, utrudniają racjonalną rozbudowę sieci drogowej,

kanalizacyjnej, ciepłowniczej, energetycznej. Wykazując dbałość o zrównoważony rozwój miasta,

władze samorządowe powinny w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego wyznaczać

tereny przeznaczone pod działalność gospodarczą (w tym z uwzględnieniem specyfiki małych i średnich

przedsiębiorstw) w ramach wielofunkcyjnych zespołów miejskich oraz lokalizować duże i kluczowe dla

rozwoju miasta inwestycje z zachowaniem poszanowania ładu przestrzennego. Planując miejskie

inwestycje, samorządy powinny z odpowiednim wyprzedzeniem przewidywać możliwość wystąpienia w

działanie

v.p

l

czasie ich realizacji negatywnych skutków dla przedsiębiorców. Identyfikacja takiego ryzyka powinna

prowadzić do zaproponowania rozwiązań łagodzących te skutki, tak aby publiczne inwestycje nie

uderzały w prowadzenie działalności gospodarczej55).

Władze miast powinny w zakresie własnych możliwości i kompetencji czynić starania, aby procedury

związane z realizacją inwestycji dla inwestorów zewnętrznych i lokalnych przedsiębiorców,

przebiegały maksymalnie sprawnie. W tym zakresie również na szczeblu ogólnokrajowym konieczne

jest podejmowanie działań zmierzających do modyfikowania przepisów prawa budowlanego, m.in. w

kierunku wprowadzenia zmian usprawniających procesy inwestycyjne.

realizacja celu: miasto sprawne i konkurencyjne

Propozycje kompleksowej zmiany przepisów zmierzającej w kierunku wzmocnienia ładu

przestrzennego (m.in. poprzez zwiększenie kontroli samorządów nad procesami przestrzennymi) oraz

na usprawnienie procesu inwestowania w budownictwie.

.go

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa oraz minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

ww

w.

rcl

Poza działaniami na szczeblu centralnym miasta również powinny usprawniać własne procedury dla

inwestorów zarówno zewnętrznych, jak i lokalnych. Należy także wzmocnić działania edukacyjne i

promocyjne dotyczące estetyki przestrzeni i umiejętności wkomponowania inwestycji w istniejącą

zabudowę oraz kontekst architektoniczny, kulturowy i funkcjonalny.

Celem ułatwienia planowania i prowadzenia inwestycji, a przez to podniesienia atrakcyjności miast (a

właściwie całych ich obszarów funkcjonalnych) dla inwestorów zewnętrznych, samorządy mogą

przygotowywać tereny inwestycyjne wraz z infrastrukturą techniczną. Takie działania powinny być

jednak prowadzone wyłącznie wtedy, gdy w mieście występuje deficyt takich terenów, a wcześniejsze

podobne inicjatywy przyniosły pozytywny skutek. Przy wyznaczaniu terenów przeznaczanych pod

inwestycje priorytetem powinno być wskazywanie obszarów podlegających ponownemu

zagospodarowaniu, często poprzemysłowych, pokolejowych, powojskowych (promowanie realizowania

inwestycji typu „brownfield”). Tereny typu „brownfield” mają często bardzo atrakcyjną lokalizację i po

zagospodarowaniu mogą pełnić nowe, istotne dla mieszkańców funkcje. Stąd samorządy miast powinny

budować rozwój i potencjał gospodarczy miasta na obszarach zdegradowanych, które powinny zostać

poddane rewitalizacji, przy zachowaniu równowagi pomiędzy poszczególnymi jej aspektami, m.in.

społecznym, gospodarczym, przestrzennym56).

Istotnym czynnikiem, poprzez który władze samorządowe mogą aktywnie wpływać na lokalny rozwój

gospodarczy, są publiczne wydatki i inwestycje realizowane poprzez system zamówień publicznych.

Władze miasta mogą mieć tym samym jeszcze większy wpływ na aktywizację gospodarczą poprzez

inicjowanie projektów realizowanych w ramach formuły partnerstwa publiczno-prywatnego,

zwłaszcza tych bardziej zaawansowanych, które, przynajmniej częściowo, zakładają wynagrodzenie

wykonawcy w innej postaci niż transfery od publicznego zamawiającego57).

Równocześnie jednak, planując miejskie inwestycje, samorządy powinny z wyprzedzeniem

przewidywać możliwość wystąpienia negatywnych skutków w czasie realizacji robót zarówno dla

mieszkańców, jak i lokalnych przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą. Identyfikacja

takiego ryzyka powinna prowadzić do zaproponowania rozwiązań łagodzących te skutki tak, aby

publiczne inwestycje nie uderzały w lokalny rozwój gospodarczy na terenie miasta58).

Unikalnym, aczkolwiek często niedocenianym zasobem każdego miasta jest jego przestrzeń oraz teren,

na którym zostało zlokalizowane. Władze miast powinny opracowywać jasną i spójną politykę

planistyczną oraz programy, w ramach których będzie ona konsekwentnie realizowana. Samorządy

lokalne powinny w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego wyznaczać tereny

przeznaczone pod działalność gospodarczą w ramach wielofunkcyjnych zespołów miejskich oraz

55)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: POLITYKA INWESTYCYJNA, W zakresie wpływu realizacji inwestycji na funkcjonowanie miasta.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: REWITALIZACJA.

57)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: POLITYKA INWESTYCYJNA, W zakresie poszukiwania źródeł finansowania inwestycji.

58)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: POLITYKA INWESTYCYJNA, W zakresie wpływu realizacji inwestycji na funkcjonowanie miasta.

56)

v.p

l

lokalizować duże i kluczowe dla rozwoju miasta inwestycje z poszanowaniem ładu przestrzennego

wpisującego się w strukturę przestrzenną59).

ww

w.

rcl

.go

W zakresie podnoszenia atrakcyjności miast

O atrakcyjności miast dla mieszkańców, lokalnych przedsiębiorców oraz potencjalnych inwestorów

decyduje szereg czynników zarówno tak jednoznacznych jak np. łatwość dotarcia do miasta, dostępność

usług, zaplecze naukowe, kapitał ludzki, jak i tych związanych z subiektywnym odbiorem, m.in.

sposobem podejścia i traktowania inwestorów przez lokalną administrację, pierwszym wrażeniem z

pobytu czy reputacją miasta tworzoną przez podmioty już prowadzące działalność gospodarczą.

Dla tworzenia pozytywnego wizerunku miasta niezbędne jest budowanie przyjaznej dla mieszkańców,

przedsiębiorców oraz inwestorów przestrzeni miejskiej z jej edukacyjnym, naukowo-badawczym,

zdrowotnym oraz kulturalnym i sportowo-rekreacyjnym zapleczem. Samorządy uwzględniając

wielowymiarowość procesów, muszą umiejętnie dostosowywać się do dynamicznie zmieniających się

uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych. Istotna jest zdolność przewidywania oraz szybkość i

elastyczność reagowania na zmiany. Ważne jest również rozwijanie sektorów gospodarki opartej na

wiedzy i umiejętne pozyskiwanie kapitału inwestycyjnego, a wraz z nim nowych profesjonalistów,

których przyciągnie atrakcyjność miasta.

Stąd też, samorządy lokalne powinny dbać o dobry wizerunek miasta, traktując go jako unikalny zasób,

wzmacniać go i promować wśród przedsiębiorców, inwestorów, turystów i samych mieszkańców.

Jednym z warunków skuteczności działań w tym zakresie jest znajomość potencjału inwestycyjnego

własnego miasta i umiejętne definiowanie najbardziej perspektywicznych branż, dla których lokalizacja

w mieście byłaby optymalna. Zwłaszcza w przypadku małych miast istotne jest wykorzystanie kapitału

bazującego na lokalnych zasobach, m.in. dziedzictwie kulturowym, lokalnym kapitale społecznym czy

przyjaznej obsłudze przedsiębiorców.

Samorządy powinny prowadzić działania mające na celu budowanie tożsamości miasta wśród lokalnej

społeczności. Ważne jest, aby osoby, które miasto opuściły, nadal się z nim identyfikowały, utrzymując

kontakt i pełniąc funkcję jego „ambasadorów”. Jednocześnie perspektywa powrotu powinna stanowić

dla nich atrakcyjną alternatywę.

Samorządy miast powinny uwzględniać znaczenie małych, rodzinnych biznesów w kreowaniu miejsc i

tożsamości miast oraz tworzyć mechanizmy, aby ci przedsiębiorcy mogli utrzymać się w centrach miast i

wzdłuż ważnych ulic, m. in. poprzez odpowiednie zarządzania handlem i usługami, w tym np. w zakresie

regulowania czynszów na głównych traktach handlowych miast.

Promocji pozytywnego wizerunku miasta sprzyja rozwój branży turystycznej, w tym turystyki

kulturowej, biznesowej, również zdrowotnej. Samorządy, również małych miast, zlokalizowanych przy

szlakach komunikacyjnych, powinny dążyć do tworzenia, we współpracy z sąsiednimi samorządami,

spójnej i zintegrowanej oferty zawierającej wykaz lokalnych atrakcji (np. zabytków, zbiorników

wodnych, parków edukacyjnych etc.). Ważne jest tworzenie lokalnego produktu turystycznego, który

uwzględniałby sezonowość ruchu turystycznego, dając więcej stabilnych miejsc pracy. Miasta, we

współpracy z samorządami województw, w celu zwiększania konkurencyjności oferty turystycznej i

wzmocnienia lokalnych gospodarek, powinny starać się budować system jednolitych oznaczeń, wspólne

punkty informacyjne, elektroniczne bazy danych, aplikacje mobilne prezentujące lokalne zasoby.

Do miast sukcesu zalicza się miasta otwarte, różnorodne, cechujące się wysokim poziomem tolerancji,

promujące indywidualne talenty, umiejętności i kompetencje oraz zorientowane na technologię i

innowacyjność. Przykładem działań w tym zakresie jest zakładanie i prowadzenie miejskich forów

dyskusyjnych, kampanii informacyjno-edukacyjnych i promocyjnych w mediach społecznościowych.

59)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie zwiększania jakości planowania i kształtowania

przestrzeni.

v.p

l

Samorządy powinny angażować różnorodne podmioty na rzecz rozwoju miasta, jak również

wykorzystywać lokalny potencjał twórczy oraz dziedzictwo kulturowe, wprowadzając w przestrzeń

publiczną różne rodzaje sztuki, które dzięki atrakcyjnej formie i estetyce będą wpływały na wrażliwość

mieszkańców (obiekty małej architektury, murale itp.). Służyć temu mogą przedsięwzięcia, w których

wspiera się artystów już na etapie planowania dzieła i jego przyszłej aranżacji. Istotnym elementem

takiej aktywności mogą być organizowane przez samorządy konkursy na zagospodarowanie lub

zaaranżowanie przestrzeni publicznych. W tym zakresie władze lokalne i regionalne powinny

propagować projekty pozwalające na włączenie lokalnych twórców, artystów oraz ich dzieł w obieg

kulturalny i gospodarczy. Konsekwentne działania w tym obszarze przyczynią się do budowania

wizerunku miasta jako ośrodka twórczości i kreatywności. Wydatki samorządów ponoszone z tego

tytułu należy traktować w kategorii inwestycji w rozwój miasta60).

.go

4.8. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu

4.8.1 Uwarunkowania i wyzwania

Gęsto zaludnione obszary zurbanizowane wpływają na środowisko przyrodnicze i przyczyniają się do

zmiany klimatu. Jednocześnie ponoszą dotkliwe konsekwencje tych zmian, które mogą powodować

zmniejszenie zasobów dostępnej przestrzeni i nasilenie negatywnych zjawisk przyrodniczych (często

o katastrofalnych skutkach), a także wpływają na zdrowie i życie ludzkie oraz generują konflikty

społeczne. Miasta muszą sprostać zmianom środowiska, które często stanowią zagrożenie dla zdrowia

i życia oraz pogarszają jakość pracy, zamieszkania i wypoczynku mieszkańców.

w.

rcl

Miejska wyspa ciepła jest efektem specyficznego przebiegu procesów wymiany energii między

podłożem a atmosferą. Wpływ na jej powstawanie ma ograniczenie ruchu powietrza, spadek

wilgotności i zmieniony bilans cieplny obszarów zabudowanych. Temu zjawisku sprzyja występowanie

powierzchni kumulujących ciepło (np. asfalt, beton, pokrycia dachów itp.) oraz zmniejszanie udziału

terenów biologicznie czynnych w strukturze miast.

Zmiany klimatu pociągają za sobą zaburzenie stosunków wodnych i powstawanie coraz częstszych

gwałtownych zjawisk pogodowych (np. burze, gradobicia, trąby powietrzne). Obecnie największe straty

powodziowe powstają nie w dolinach rzek w wyniku rzecznych fal powodziowych, lecz na terenach

miast w rezultacie tzw. szybkich powodzi (flash floods) tworzonych przez deszcze nawalne. Do

intensyfikacji tych zjawisk przyczyniają się m.in. intensywność zabudowy i pokrycie terenu materiałami

nieprzepuszczalnymi. Polska charakteryzuje się wyższym od średniej europejskiej wskaźnikiem

zasklepienia powierzchni, czemu sprzyja żywiołowa zabudowa terenów otwartych (suburbanizacja).

ww

Intensyfikacja zabudowy przyczynia się również, obok wzmożonego ruchu drogowego, działalności

przemysłowej i indywidualnych źródeł ciepła, do zwiększenia zanieczyszczenia powietrza (szczególnie

tlenkiem siarki, tlenkami azotu i pyłami). Problem pogłębia postępująca zabudowa terenów otwartych,

np. dolin rzecznych, która zatrzymuje przewietrzanie miast i usuwanie zanieczyszczeń.

Należy pamiętać, że zjawiska przyrodnicze są ze sobą wzajemnie powiązane. Interwencja w jednej

sferze powoduje reakcję całego środowiska, zatem konieczne jest długookresowe planowanie. Tereny

otwarte stają się coraz ważniejszym i docenianym elementem struktury miasta, gdyż chronią przed

negatywnymi zjawiskami przyrodniczymi i wpływają na jakość środowiska, która ma kluczowe

znaczenie dla dobrostanu psychofizycznego człowieka, szczególnie w gęsto zaludnionych obszarach

miejskich. Dlatego dbałość o nie staje się ważnym wyzwaniem zarówno dla władz, jak i mieszkańców.

60)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, Kształtowanie przestrzeni w obszarach śródmiejskich.

v.p

l

4.8.2. Kierunki działań

Zmiany klimatu wymagają nowego podejścia w myśleniu o rozwoju miast. Kluczową rolę odgrywają tu

samorządy lokalne, bowiem zarządzają infrastrukturą, transportem oraz ochroną środowiska. Na tle

całej administracji publicznej władze miast są najbliżej obywateli, stąd mają najwięcej możliwości

wpływu na promowanie proekologicznych postaw konsumentów. Należy przy tym pamiętać, że

korzyści wynikające z takich działań pojawiają się często dopiero w długiej perspektywie. Aby

przystosować obszary intensywnej urbanizacji do skutków zmian klimatycznych, a jednocześnie

wpłynąć na integrację tych obszarów ze środowiskiem naturalnym, dbając o jego ochronę, potrzebne są

skoordynowane działania na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym.

W zakresie gospodarki wodnej

.go

Przystosowanie miejskiej polityki przestrzennej do zmian klimatycznych jest jednym z najważniejszych

wyzwań dla administracji szczebla lokalnego. Szczególną wagę należy przyłożyć do zagospodarowania

terenów otwartych, które korzystnie wpływają na lokalne warunki klimatyczne oraz na jakość życia

mieszkańców. Działania samorządów na rzecz ochrony środowiska powinny uwzględniać szerokie

spektrum długofalowych oddziaływań przyrodniczych oraz być zgodne z ideą błękitno-zielonej

infrastruktury. Ważne jest minimalizowanie konfliktów na styku rozwoju infrastruktury i ochrony

przyrody.

w.

rcl

Miasta z jednej strony przyczyniają się do zaburzeń w cyrkulacji wodnej, z drugiej same borykają się

z ich efektami: powodziami i suszami. Przeciwdziałania powinny prowadzić do ograniczenia wielkości

spływu wód opadowych i ich zatrzymania, a także zwiększania ich retencji na terenach otwartych.

Samorząd powinien promować retencję w różnych skalach (od podwórka do lasu miejskiego) i

wykorzystywanie nadmiaru wód opadowych oraz dbać, aby struktura miasta tworzyła mozaikę terenów

otwartych i zabudowanych, przy unikaniu dużych, jednolitych przestrzeni nieprzepuszczalnych.

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Przegląd regulacji prawnych w zakresie wyposażenia samorządów w instrumenty zachęcające

właścicieli nieruchomości do retencji i wykorzystania wód opadowych, a także w zakresie

właściwego utrzymania i zapobiegania degradacji systemów hydrologicznych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa we współpracy z ministrem właściwym ds. środowiska

ww

Idea błękitno-zielonej infrastruktury podkreśla niezbędną integrację obszarów zielonych z siecią

hydrograficzną, przy jednoczesnym dostosowaniu do kontekstu społeczno-gospodarczego. Formą jej

realizacji jest tzw. zwrot miast ku rzekom, który dotyczy przede wszystkim nadania nowych funkcji

nabrzeżom czy stworzenie linearnego systemu parków w oparciu o układy hydrograficzne.

Zagospodarowanie dolin rzecznych i nabrzeży daje szansę na utworzenie przyjaznych mieszkańcom

przestrzeni publicznych, które mają duży potencjał w zakresie rozwoju lokalnego, a ponadto pozytywnie

wpływają na system przyrodniczy miasta, o ile są powiązane z innymi obszarami otwartymi w mieście.

Jednocześnie potrzebne są działania ograniczające skutki powodzi i podtopień. Szczególną rolę w tym

zagadnieniu ma planowanie przestrzenne. Tereny zagrożone powodzią lub podtopieniem powinny być

zagospodarowywane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa oraz mapami zagrożenia

powodziowego.

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Zaprogramowanie w politykach krajowych inwestycji infrastrukturalnych współfinasowanych

środków europejskich w zakresie poprawy jakości środowiska miejskiego, zahamowania spadku

różnorodności biologicznej, zwiększenia możliwości zapobiegania i reagowania na skutki zagrożeń

v.p

l

naturalnych oraz zwiększania odporności miast na zagrożenia związane z negatywnymi efektami

zmian klimatu (np. deszczami nawalnymi). Rząd włączy działania wspierające zarządzanie ryzykiem

powodziowym w krajowe polityki sektorowe, w tym realizację infrastruktury krytycznej.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. środowiska, minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

W zakresie gospodarki przestrzennej i budownictwa

.go

Prowadzenie zrównoważonej polityki przestrzennej jest narzędziem, które pozwala uwzględniać

potrzeby i zagrożenia środowiskowe w kontekście potrzeb gospodarczych i społecznych. Pożądaną

zasadą postępowania jest ograniczanie ekspansji rozwojowej na obszarach otwartych, w szczególności

cennych przyrodniczo. Intensywność użytkowania powinna rosnąć na terenach już zagospodarowanych

lub zdegradowanych, które straciły swoje dotychczasowe funkcje. Polityka władz lokalnych w tym

zakresie powinna być wspierana dokumentami planistycznymi, strategicznymi czy programowymi

poziomu regionalnego i krajowego.

Nowoczesna infrastruktura i zabudowa powinny sprzyjać ochronie zasobów naturalnych i

minimalizować ewentualny negatywny wpływ na otoczenie. Poleca się stosowanie

energooszczędnych i niskoemisyjnych rozwiązań oraz promowanie transportu publicznego i

rowerowego61).

w.

rcl

Zrównoważony rozwój przestrzenny wymaga mieszania funkcji i przeznaczenia terenów w mieście.

Zagospodarowanie terenów zurbanizowanych musi uwzględniać kształtowanie spójnej sieci zieleni

miejskiej, terenów wodnych, zielonych pierścieni i klinów napowietrzających – zielonej infrastruktury,

która korzystnie wpływa na zdrowie mieszkańców, poprawę jakości powietrza, zmniejszenie hałasu,

ułatwia migracje zwierząt oraz poprawia atrakcyjność miast dla mieszkańców i inwestorów, nadając

specyficzny charakter ich dzielnicom. Zarządzanie „błękitno-zieloną” infrastrukturą powinno łączyć

funkcje ekologiczne z rekreacyjnymi (integracja z małą infrastrukturą, ciągami pieszo-rowerowymi,

skwerami itd.). Istnieje także konieczność stosowania w procesach planowania, projektowania i

realizacji ciągów komunikacyjnych kompleksowych rozwiązań uwzględniających zieleń wysoką jako

elementu zielonej infrastruktury, mającego ogromny wpływ na jakość przestrzeni i życia

mieszkańców. Nowo sadzone rośliny (najlepiej gatunki rodzime) nie powinny być tylko estetyczne.

Należy stosować rośliny niewywołujące reakcji alergicznych, a także budować siedliska miejskie

przyjazne dla ptaków i owadów. Roślinność może pojawiać się nie tylko na terenach zielonych, ale

również wzdłuż ulic, na dachach i ścianach budynków, na gruntach tymczasowo wyłączonych z

użytkowania czy w formule tzw. rolnictwa miejskiego62).

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

ww

Przegląd regulacji prawnych w zakresie prawa budowlanego związanych z oddziaływaniem na

pożądane i optymalne sposoby zasilania budynków w energię, ciepło, chłód oraz w zakresie

zapewnienia odporności budynków oraz infrastruktury budowlanej i technicznej na zmiany klimatu.

Potrzebne jest stopniowe wprowadzanie do porządku prawnego obowiązku określania bilansów

wodnych i energetycznych na poziomie lokalnym.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa we współpracy z ministrem właściwym ds. środowiska

Zmiany klimatu należy postrzegać jako potencjalne ryzyko, które powinno być brane pod uwagę np.

przy tworzeniu mechanizmów regulacyjnych i planów inwestycyjnych, podobnie jak ryzyka o

charakterze makroekonomicznym czy geopolitycznym. Charakterystyczną cechą inwestycji

proekologicznych są wysokie koszty początkowe oraz uzyskanie korzyści głównie dzięki późniejszym

61)

62)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: TRANSPORT I MOBILNOŚĆ MIEJSKA, NISKOEMISYJNOŚĆ I EFEKTYWNOŚĆ ENERGETYCZNA.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI.

v.p

l

oszczędnościom. Logika ta wymaga planowania długofalowego, stąd istotne jest prowadzenie wśród

przedsiębiorców działań promocyjno-informacyjnych w tym zakresie63) 64) 65).

W zakresie poprawy jakości środowiska przyrodniczego w miastach

.go

Samorządy mają wpływ na ograniczenie hałasu przede wszystkim przez kształtowanie układu

komunikacyjnego i struktury transportu publicznego. Rozwiązania techniczne pozwalają na stosowanie

cichych nawierzchni i torowisk, zagłębianie ciągów komunikacyjnych, stosowanie izolacji roślinnej lub

wałów ziemnych czy instalowanie ekranów dźwiękochłonnych (przy uwzględnieniu estetyki przestrzeni

publicznej). Również organizacja ruchu pozwala zmniejszyć dokuczliwość hałasu poprzez zmniejszenie

dopuszczalnej prędkości i wyznaczenie stref ruchu uspokojonego. Parametry ekologiczne powinny być

również brane pod uwagę przy zakupie taboru transportu zbiorowego. Miasta powinny dywersyfikować

rodzaje środków komunikacji i wspierać ciche rozwiązania66).

Władze miast, zwłaszcza tych największych, powinny położyć nacisk na upowszechnianie wyników

analiz i dokumentów dotyczących problemów z hałasem. Istotne znaczenie ma także terminowe i

rzetelne wywiązywanie się przez samorządy z obowiązku przygotowania map akustycznych i

programów ochrony środowiska przed hałasem. Dobrą praktyką byłoby wykorzystanie map

akustycznych przy opracowywaniu miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

w.

rcl

Dla ułatwienia samorządom sporządzania map akustycznych należy opracować i wprowadzić

metodologię ustalania terenów oraz populacji mieszkańców narażonych na hałas, a także dążyć do

określenia wskaźników obrazujących skutki szkodliwego oddziaływania hałasu na zdrowie ludzi.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. środowiska, minister właściwy ds. zdrowia

zmiana przepisów

realizacja celów: miasto sprawne, zwarte i zrównoważone

Nowelizacja prawa w celu wprowadzenia instrumentów egzekwowania od organów samorządu

terytorialnego terminowej realizacji obowiązku sporządzania i udostępniania map akustycznych i

programów ochrony środowiska przed hałasem.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. środowiska

ww

Na jakość miejskiego powietrza wpływa przede wszystkim sposób zagospodarowania przestrzennego,

technologie grzewcze oraz transport. Tereny otwarte połączone w ciągłe korytarze pełnią funkcję

miejskiego systemu regeneracji i wymiany powietrza. Aby proces napowietrzania miasta był skuteczny,

system musi uwzględniać warunki przyrodnicze, np. dominujące kierunki wiatru, układ dolin rzecznych.

Ważne, aby tereny otwarte pełniące rolę klinów napowietrzających były zagospodarowane w sposób,

który jest atrakcyjny dla mieszkańców. Ogranicza to presję zabudowy oraz przeciwdziała degradacji.

Technologie grzewcze, a także źródła zaopatrzenia w energię, to często najważniejsi emitenci miejskich

zanieczyszczeń. Samorządy powinny ograniczać wykorzystywanie przy ogrzewaniu materiałów

szkodliwych (szczególnie paliw stałych, np. węgla), jak też rozbudowywać miejską sieć ciepłowniczą.

63)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: RADA UNII EUROPEJSKIEJ STRATEGIA UE W ZAKRESIE PRZYSTOSOWANIA SIĘ DO ZMIANY

KLIMATU (2013).

64)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: KOMISJA EUROPEJSKA ADAPTACJA DO ZMIAN KLIMATU: EUROPEJSKIE RAMY DZIAŁANIA.

BIAŁA KSIĘGA (2013).

65)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: STRATEGICZNY PLAN ADAPTACJI DLA SEKTORÓW I OBSZARÓW WRAŻLIWYCH NA ZMIANY

KLIMATU DO ROKU 2020 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2030.

66)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: TRANSPORT.

v.p

l

Okres przejściowy przy wprowadzaniu ograniczeń i akcje informacyjno-edukacyjne powinny ograniczać

niechęć mieszkańców do zmian, a jednocześnie przybliżyć w czasie efekty środowiskowe67).

Ruch uliczny jest kolejnym istotnym źródłem zanieczyszczeń powietrza w miastach. Samorząd może

niwelować jego wpływ przez wprowadzanie stref ruchu uspokojonego, odpowiedni dobór roślinności

pochłaniającej szkodliwe substancje czy wprowadzanie „ekostref” o ograniczonej dostępności dla

pojazdów. Istotne znaczenie mają również technologie stosowane w transporcie publicznym68).

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

.go

Nadzorowanie wdrażania przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

programu priorytetowego „System zielonych inwestycji (GIS – Green Investment Scheme) Część 7)

GAZELA - Niskoemisyjny transport miejski”, w ramach Krajowego systemu zielonych inwestycji,

którego celem jest ograniczenie lub uniknięcie emisji dwutlenku węgla poprzez dofinansowanie

przedsięwzięć polegających na obniżeniu zużycia energii i paliw w transporcie miejskim.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. środowiska

W zakresie wspierania działań i postaw proekologicznych

w.

rcl

Działania wspierające aktywizację rynku na rzecz ochrony środowiska obejmują rozwój świadomych

postaw konsumenckich, upowszechnianie zrównoważonych wzorców konsumpcji, stosowanie

„zielonych” zamówień publicznych, a także promowanie „zielonych” miejsc pracy. Na rynku lokalnym

należy wspierać proekologiczną produkcję, co warto uwzględnić poszukując lokalnych specjalizacji i

kreując produkty regionalne, a także wspierać działania na rzecz eliminowania wyrobów szkodliwych

dla środowiska, np. azbestu69).

Miasta mogą poszerzać świadomość ekologiczną mieszkańców, szczególnie przez współpracę z

wyspecjalizowanymi organizacjami pozarządowymi. Działania edukacyjne powinny być skierowane do

różnych odbiorców, a ich treść – dostosowana do grupy docelowej. Do najskuteczniejszych metod

należą praca z dziećmi czy upowszechnianie dobrych praktyk i innowacji przyjaznych środowisku, np. w

postaci konkursów na proekologiczne zagospodarowanie podwórek70).

W zakresie koordynacji działań

ww

Przyjęty przez Rząd Strategiczny plan adaptacji dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu

do roku 2020 z perspektywą do roku 2030 (SPA 2020) został przygotowany z myślą o zapewnieniu

warunków stabilnego rozwoju społeczno-gospodarczego w obliczu ryzyk, jakie niosą ze sobą zmiany

klimatu, ale również z myślą o wykorzystaniu pozytywnego wpływu, jaki działania adaptacyjne mogą

mieć nie tylko na stan środowiska przyrodniczego, ale również wzrost gospodarczy. Samorządy

odpowiadają za terytorialną koordynację działań adaptacyjnych. Zgodnie ze SPA 2020 niezwykle istotne

jest opracowanie planów adaptacji do zmian klimatu w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców.

Skuteczność planów będzie większa, gdy obejmą zasięgiem obszary funkcjonalne miast. Jednocześnie

zachęca się do opracowania tego typów planów także mniejsze miasta71).

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Minister właściwy ds. środowiska opracuje plany adaptacji do zmian klimatu dla miast powyżej

67)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: NISKOEMISYJNOŚĆ I EFEKTYWNOŚĆ ENERGETYCZNA, W zakresie działań na rzecz

niskoemisyjności.

68)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: TRANSPORT, W zakresie miejskiej polityki transportowej.

69)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: PROGRAM OCZYSZCZANIA KRAJU Z AZBESTU NA LATA 2009–2032.

70)

ODWOŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA.

71)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: STRATEGICZNY PLAN ADAPTACJI DLA SEKTORÓW I OBSZARÓW WRAŻLIWYCH NA ZMIANY

KLIMATU DO ROKU 2020 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2030.

100 tys. mieszkańców.

v.p

l

Ministrowie odpowiedzialni za poszczególne sektory (szczególnie: budownictwo, transport,

infrastruktura energetyczna, gospodarka wodna) opracowują sektorowe plany adaptacyjne.

Ponadto minister właściwy ds. środowiska przygotuje (w oparciu o wytyczne Komisji Europejskiej)

Poradnik przygotowania inwestycji z uwzględnieniem zmian klimatu, ich łagodzenia i

przystosowania do tych zmian oraz odporności na klęski żywiołowe.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. środowiska we współpracy z innymi właściwymi ministrami

Odpowiedzią na dylematy środowiskowe powinny być programy ochrony środowiska, które

uwzględniają lokalną specyfikę przyrodniczą i potrzeby społeczno-ekonomiczne. Przy tym szczególnie

istotna jest efektywna współpraca między administracją rządową i samorządową różnych szczebli72).

centrum wiedzy

realizacja celów: zwarte i zrównoważone

.go

Minister właściwy ds. środowiska będzie koordynował na poziomie krajowym działania na rzecz

adaptacji do zmian klimatu oraz promował nowoczesne, kompleksowe, elastycznie funkcjonalne

rozwiązania z zakresu infrastruktury i przeciwdziałania negatywnym skutkom zmian klimatycznych.

Będzie wspierał, promował i upowszechniał informacje o dobrych praktykach oraz realizowanych

programach pilotażowych dotyczących adaptacji do zmian klimatu (np. poprzez portal KLIMADA).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. środowiska

w.

rcl

Działania w zakresie ochrony środowiska powinny być przeprowadzane w zgodzie z ideą partycypacji.

Mieszkańcy powinni mieć możliwość konsultowania procesu planowania przestrzennego, w

szczególności w odniesieniu do zielonej i błękitnej infrastruktury oraz innych działań mających na celu

adaptację ich najbliższego otoczenia do zmian klimatu. Ważne jest także zapewnienie możliwie

szerokiego udziału pozarządowych organizacji ekologicznych we wszystkich gremiach podejmujących

decyzje dotyczące ochrony środowiska.

działanie

realizacja celów: miasto sprawne, zwarte i zrównoważone

Wzmocnienie mechanizmów zapewniających udział organizacji pozarządowych w podejmowaniu

decyzji dotyczących ochrony środowiska, w tym ulepszanie procesów konsultacji społecznych w

obszarze ochrony środowiska.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. środowiska we współpracy z innymi właściwymi ministrami

W zakresie monitoringu i ostrzegania o zagrożeniach środowiskowych

ww

Samorządy, które współtworzą państwowy system monitoringu środowiska, powinny rozbudowywać

własne systemy monitorowania zjawisk przyrodniczych. Na tej bazie konieczne jest wzmocnienie

lokalnych i regionalnych systemów wczesnego ostrzegania i reagowania na zagrożenia, szczególnie

gwałtowne zjawiska pogodowe, w kontekście zmian mikro- i mezoklimatycznych.

Na terenach zurbanizowanych, gdzie grunt obciążony jest masywnymi budowlami, poddany drganiom

wynikającym z ruchu drogowego oraz zagrożony eksploatacją wód podziemnych, nasila się zjawisko

subsydencji, czyli stałego, powolnego osiadania fragmentów powierzchni ziemi. Ważne jest w związku z

tym monitorowanie zagrożeń geologicznych: trzęsień ziemi, osuwisk, ruchów gruntu spowodowanych

eksploatacją wód podziemnych, procesów krasowych, deformacją iłów, spełzywaniem i obrywaniem

skał. Istotne jest także podejmowanie działań na rzecz zapewnienia drożności kanalizacji, systemów

72)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: ZARZĄDZANIE NA OBSZARACH FUNKCJONALNYCH MIAST, W zakresie podstawowych zasad

współpracy.

v.p

l

odwadniania budowli podziemnych, powiększanie zdolności retencji, przeciwdziałanie możliwościom

zanieczyszczenia wody, powietrza itp.

działanie

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Należy dokonać przeglądu skuteczności stosowania prawa dotyczącego gospodarki wodnej w

zakresie zasad inwestowania na obszarach narażonych na niebezpieczeństwo powodzi (tereny

zalewowe).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. środowiska we współpracy z ministrem właściwym ds. budownictwa, lokalnego

planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz mieszkalnictwa oraz ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego

fundusze europejskie 2014–2020

.go

Samorządy powinny pamiętać, że część wpływu działalności człowieka na środowisko pozostała jeszcze

niezbadana naukowo. Dotyczy to takich zagadnień jak zanieczyszczenie sztucznym światłem, które

wpływa na zwiększanie się potencjału zmian w całych ekosystemach. Miasta powinny tworzyć warunki

do elastycznego reagowania i przewidywania ewentualnych zagrożeń w zakresie zmian

środowiskowych, np. poprzez wspieranie współpracy z sektorem naukowo-badawczym.

w.

rcl

Tematyka adaptacji do zmian klimatu jest w perspektywie 2014–2020 szeroko poruszana i stanowi

jedno z najważniejszych wyzwań stojących przed państwami UE. Niniejsze zagadnienia mieszczą się w

Celu Tematycznym 5: Promowanie dostosowania do zmiany klimatu, zapobiegania ryzyku i

zarządzania ryzykiem oraz Celu Tematycznym 6: Zachowanie i ochrona środowiska naturalnego oraz

wspieranie efektywnego gospodarowania zasobami. Środki na poziomie krajowym są dostępne

zarówno przez Regionalne Programy Operacyjne, jak również krajowy PO Infrastruktura i Środowisko.

Ważnymi partnerami w zakresie projektów środowiskowych są Narodowy i Wojewódzkie Fundusze

Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

4.9. Demografia

4.9.1 Uwarunkowania i wyzwania

Struktura ludności w miastach zmienia się pod względem ilościowym i jakościowym. Obecnie

obserwowane zmiany demograficzne stawiają przed miastami dwa szczególnie istotne wyzwania.

Pierwszym z nich jest malejąca ogólna liczba ludności miast – w skrajnych przypadkach przyjmująca

formę depopulacji i kurczenia się miast (tzw. shrinking cities). Zgodnie z opublikowaną w 2014 r.

prognozą GUS, do roku 2050 ludność Polski zmniejszy się o około 4,5 miliona mieszkańców, a spadek

niemal w całości będzie dotyczył liczby mieszkańców miast.

ww

Drugim kluczowym wyzwaniem jest starzenie się społeczeństwa. Zmiana struktury wieku populacji

miast wynika z trzech głównych przyczyn: rosnącej długości życia, spadku liczby urodzeń oraz

procesów migracyjnych. Prognozy GUS przewidują w latach 2013–2050 ubytek ludności w wieku

produkcyjnym rzędu 5,5 mln osób.

Spadek liczby ludności w miastach niesie ze sobą skutki dotyczące ich rozwoju i funkcjonowania

kształtowania budżetów (związanego z większymi wydatkami, zwłaszcza w zakresie ochrony zdrowia i

zabezpieczenia społecznego, a spadkiem dochodów z powodu zmniejszania bazy podatkowej),

odpowiedniej organizacji usług publicznych, projektowania przestrzeni miejskiej, ułatwień w dostępie

do odpowiedniej jakości mieszkań, partycypacyjnego modelu rozwiązywania pojawiających się

problemów itd. Nie pozostaje to także bez wpływu na rynek pracy i potencjał gospodarczy miast.

Ze względu na to, że w procesach migracyjnych uczestniczą głównie ludzie młodzi, występuje

zagrożenie miejscowym odpływem przedsiębiorczych jednostek oraz pogłębionym spadkiem

v.p

l

przyrostu naturalnego. Powoduje to jeden z większych problemów rozwojowych w małych i średnich

miastach. Z drugiej strony miasta, zwłaszcza największe, stoją przed wyzwaniem zapewnienia

odpowiednich warunków życia osobom migrującym do nich w związku z pracą.

Obserwowane zmiany demograficzne, przy jednoczesnym intensywnym występowaniu w Polsce

zjawiska suburbanizacji, będą w najbliższej przyszłości powodowały w wielu miastach konieczność

utrzymania infrastruktury i zapewnienia usług publicznych dla rozległych obszarów zurbanizowanych.

Wyzwaniem jest stworzenie odpowiednich warunków do życia i aktywności dla wszystkich grup

mieszkańców. Szczególnie istotne jest wykorzystanie potencjału rosnącej populacji osób starszych

oraz podjęcie działań w celu przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i pasywności.

4.9.2 Kierunki działań

.go

Należy podkreślić, że choć wiele kwestii i wyzwań demograficznych to horyzontalne wyzwania stojące

przed Polską, będące przedmiotem polityk krajowych, jednak część z nich odnosi się bezpośrednio do

miast i wymaga od nich podjęcia działań, które przyczynią się do adaptacji bądź przeciwdziałania

zachodzącym zmianom.

Przedstawione na wstępie zjawiska demograficzne powinny być traktowane jako wyzwania i dopiero

od reakcji władz miejskich zależy, czy staną się one barierami rozwojowymi, czy też procesami, które

należy wykorzystać do zredefiniowania koncepcji rozwoju miasta. W zjawisku depopulacji miasta

mogą upatrywać szans na zastąpienie „rozwoju nastawionego na ilość” „rozwojem nastawionym

na jakość”.

w.

rcl

Pierwszym krokiem do odpowiedzi na te wyzwania na poziomie poszczególnych miast powinno być

kompleksowe i zintegrowane planowanie strategiczne. Oznacza to uwzględnianie warunków i

trendów demograficznych w każdym obszarze planowanych i podejmowanych działań, a także

stworzenie kompleksowego, opartego o diagnozę lokalnych uwarunkowań, pomysłu na działania

adaptacyjne wobec zachodzących zmian lub przeciwdziałanie im. Wszystkie obszary obejmowane

działaniami przez samorządy miejskie muszą być „filtrowane” pod kątem zjawisk demograficznych.

Ponadto, w celu zapewnienia trafniejszego i bardziej kompleksowego uwzględniania kwestii

demograficznych w planowaniu strategicznym oraz programowaniu interwencji publicznych (wraz z

niezbędnymi analizami kosztów i korzyści), ważne jest wspieranie wymiany wiedzy i doświadczeń

między miastami i różnymi aktorami miejskimi, w szczególności – mieszkańcami i władzami.

ww

Wsparciem w tak prowadzonym zintegrowanym planowaniu strategicznym powinny być

„wewnątrzmiejskie” bazy danych dotyczące sytuacji społecznej, gospodarczej i przestrzennej,

pomocne w planowaniu i monitorowaniu skutków wdrażanych rozwiązań. Pozyskiwanie

wiarygodnych i porównywalnych danych powinno następować w jak najmniejszych jednostkach

terytorialnych. Potrzebne jest zatem wypracowanie systemu, który będzie obligował instytucje

państwowe do udostępniania danych „zanonimizowanych”, pozwalających na badanie zróżnicowań

wewnątrzmiejskich w celu dopasowania odpowiednich instrumentów do problemów73).

Tryb pracy powinien uwzględniać szeroką partycypację publiczną, ponieważ to od pojedynczych

decyzji podejmowanych przez mieszkańców (np. na temat zmiany miejsca zamieszkania) zależy

przyszłość wielu miast. Sposobem angażowania mieszkańców może być m.in. tworzenie ciał mających

konsultacyjny, doradczy i inicjatywny charakter, np. rad seniorów czy rad młodzieży74).

73)

74)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: MONITOROWANIE REALIZACJI POLITYKI MIEJSKIEJ.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA, Wspieranie oddolnej aktywności mieszkańców.

W zakresie adresatów i działań

v.p

l

Działania podejmowane wobec wyzwań demograficznych powinny wspierać i uzupełniać

ogólnokrajowe polityki, systemowe rozwiązania z poziomu rządowego oraz inicjatywy regionalne.

Taki sposób pracy wymaga współpracy i bieżącej koordynacji aktywności różnych podmiotów75).

Adresatami działań podejmowanych przez władze publiczne w obszarach związanych z wyzwaniami

demograficznymi powinni być wszyscy mieszkańcy miast. W sytuacji malejącej liczby ludności miast,

działania powinny być również skierowane do potencjalnych nowych mieszkańców. Poza podażą

miejsc pracy, to jakość życia (warunkowana m.in. dostępem do usług publicznych i kultury,

atrakcyjność przestrzeni publicznych i jakość terenów zielonych) staje się coraz ważniejszym

czynnikiem wpływającym na decyzje o osiedleniu się w danym miejscu oraz pozostawaniu w nim.

.go

Jak zaznaczono powyżej, miasta w swoich działaniach powinny identyfikować i odpowiadać na

lokalne wyzwania i problemy, jednocześnie wspierając i uzupełniając polityki i programy rządowe.

Drogą do sprostania wyzwaniom demograficznym będzie przede wszystkim stymulowanie wzrostu

wskaźnika dzietności, aktywizacja zawodowa, w szczególności kobiet oraz osób w wieku 50+,

prowadząca do maksymalnego wykorzystania dostępnych zasobów pracy, wydłużanie aktywności

zawodowej, a także stworzenie systemu wspierającego podnoszenie kwalifikacji i uczenie się przez

całe życie.

w.

rcl

Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020 określają cele, kierunki i

działania oraz dotyczą rozwiązań medyczno-opiekuńczych, kwestii bezpieczeństwa, kształtowania

przestrzeni oraz aktywizacji osób starszych. Wyzwania demograficzne i działania w ich zakresie są

także przedmiotem wielu innych dokumentów rządowych, np. Strategii Rozwoju Kraju (SRK) i

Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2010–2020. W ramach wspierania i uzupełniania działań na

poziomie krajowym, miasta powinny szczególną uwagę skierować na osoby starsze i rodziny z

dziećmi76).

Miasta przyjazne seniorom

Miasta przyjazne seniorom powinny uwzględniać różnorodność potrzeb osób starszych, aby

przeciwdziałać ich wykluczeniu, promować wnoszony przez nie wkład w życie społeczne i

kształtowanie tożsamości miasta, szanować ich decyzje i sposób życia, a także być gotowe na

wprowadzanie odpowiednich zmian we wszystkich obszarach funkcjonowania miasta. W 2006 r.

Światowa Organizacja Zdrowia powołała Międzynarodową Sieć Miast Przyjaznych Seniorom. Efektem

działania sieci było m.in. wskazanie ośmiu powiązanych ze sobą obszarów kluczowych, które powinny

zostać objęte spójnymi działaniami. Są to: przestrzeń publiczna, transport/komunikacja,

mieszkalnictwo, partycypacja publiczna, integracja społeczna, aktywność obywatelska i zatrudnienie,

komunikowanie się i informacja oraz wspieranie społeczności i usługi zdrowotne77).

ww

Dla dobrej jakości życia seniorów potrzebne jest zwiększenie podaży i dostępności usług zdrowotnych

i opiekuńczych oraz tworzenie i popularyzacja działań umożliwiających aktywne starzenie się (np. w

zakresie kultury czy edukacji)78 ). Należy także podejmować działania na rzecz międzypokoleniowej

współpracy, poznawania się i czerpania z wzajemnych doświadczeń.

75)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Projekt Założeń Polityki Ludnościowej Polski 2013.

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020 oraz Rządowy

Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020, przygotowane w Ministerstwie Pracy i Polityki

Społecznej.

77)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Poradnik Światowej Organizacji Zdrowia Global Age-Friendly Cities: A Guide. Ageing and Life

Course, Family and Community Health, 2007 r.

78)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Aktywne starzenie się, zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia ONZ, jest procesem

umożliwiającym jednostkom oraz grupom społecznym zagospodarowanie ich potencjału z perspektywy całego życia,

zachowanie dobrostanu psychicznego i fizycznego, aktywności zawodowej, społecznej, a także niezależności i

samodzielności.

76)

centrum wiedzy

Poz. 1235

realizacja celów: miasto sprawne, spójne i konkurencyjne

v.p

l

Stworzone zostanie „senioralne” centrum wiedzy, które zawierać będzie informacje i dobre praktyki

dotyczące aktywizacji osób starszych oraz tzw. srebrnej gospodarki, a także promować rozwiązania

umożliwiające likwidację barier architektonicznych. Centrum wspierać będzie samorządy w

projektowaniu działań ukierunkowanych na efektywne wykorzystanie potencjału osób starszych i

integracji międzypokoleniowej.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. pracy i minister właściwy ds. zabezpieczenia społecznego

w.

rcl

.go

Potrzebne jest rozwijanie usług (zwłaszcza opieki długoterminowej) dla osób starszych, przede

wszystkim w ich domach, ale także w innych formach opieki świadczonych w lokalnej społeczności (w

tzw. formach zdeinstytucjonalizowanych). Biorąc pod uwagę lokalne potrzeby w zakresie wsparcia

rodzin możliwe jest ustanowienie przez gminę świadczeń na rzecz rodziny w formie bonu opiekuńczowychowawczego. Usługi świadczone w lokalnej społeczności to usługi umożliwiające osobom

starszym prowadzenie niezależnego życia w domach i w innych placówkach o określonych cechach

(m.in. niewielka liczba mieszkańców, zindywidualizowane usługi, warunki życia jak najbardziej

zbliżone do warunków domowych i rodzinnych wraz z możliwością decydowania o sobie i własnym

planie dnia). Dodatkowym zadaniem jest rozwijanie dziennych form opieki dla osób starszych, dzięki

którym rodziny takich osób nie będą musiały rezygnować z zatrudnienia w celu sprawowania opieki, a

jednocześnie nie będą zmuszone umieszczać swoich rodziców w formach opieki całodobowej.

Przejście na świadczenie usług świadczonych w lokalnej społeczności (tzw. proces

deinstytucjonalizacji) wymaga nowego podejścia samorządów. Przede wszystkim zmiany sposobu

myślenia o sposobie zaspokojenia potrzeb osób starszych, ale także innych zmian: odpowiedniego

przygotowania infrastrukturalnego, zmian w strukturze finansowania usług prowadzenia polityki

kadrowej w ramach podległych podmiotów (np. zatrudnienie ekspertów przygotowujących i

realizujących lokalne plany dotyczące deinstytucjonalizacji usług, ale także przygotowanie zasobów

kadrowych bezpośrednio do świadczenia usług dla osób starszych, np. opiekunów, rehabilitantów,

animatorów itp.) i szerokiej współpracy z innymi lokalnymi podmiotami (np. organizacjami

pozarządowymi, przedsiębiorstwami społecznymi) świadczącymi usługi opiekuńcze79).

fundusze europejskie 2014-2020

Działania z zakresu deinstytucjonalizacji usług świadczonych w lokalnych społecznościach będą

realizowane przede wszystkim w RPO. EFS i EFRR będą umożliwiały finansowanie infrastruktury

wspierającej proces deinstytucjonalizacji (EFRR), jak i usług zwiększających liczbę miejsc opieki w

formach zdeinstytucjonalizowanych (EFS).

W ramach PO WER będą ponadto wypracowywane nowe rozwiązania z zakresu dziennych form

opieki medycznej świadczonych w środowisku lokalnym, z których docelowo będą korzystać przede

wszystkim osoby starsze po procesie hospitalizacji, ale wciąż wymagające usług medycznych.

ww

Jednym ze środków aktywizacji gospodarczej i społecznej seniorów jest idea międzypokoleniowych

przedsiębiorstw społecznych. Miasta powinny promować i wspierać powstawanie takich

przedsiębiorstw jako podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, która ma wyraźną

orientację na społecznie użyteczny cel, a przy tym oddolny, obywatelski i wspólnotowy charakter.

Przedsiębiorstwa te jednocześnie oddziaływują na rzecz włączenia społecznego poprzez pracę oraz

rozbudowę kapitału społecznego.

79)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Wieloletni program finansowany ze środków z budżetu państwa „Senior-WIGOR” na lata

2015–2020 zakłada tworzenie Dziennych Domów i wspieranie ich funkcjonowania. Jego głównym celem jest poprawa

jakości życia osób starszych poprzez świadczenie w tego typu placówkach m.in. działań opiekuńczych, aktywizacyjnych,

edukacyjnych, kulturalnych czy rekreacyjnych.

Miasta przyjazne rodzicielstwu

fundusze europejskie 2014-2020

v.p

l

Miasta powinny prowadzić działania zmierzające do zwiększania dostępności usług opiekuńczo-wychowawczych dla dzieci, m.in. poprzez zwiększanie liczby miejsc w żłobkach, klubach dziecięcych,

przedszkolach oraz rozwijanie infrastruktury w tym zakresie z uwzględnieniem zmieniających się

uwarunkowań demograficznych. Zwiększeniu dostępności ekonomicznej usług w zakresie opieki nad

dziećmi, także z niepełnosprawnościami, towarzyszyć powinno zapewnienie ich dostępności

lokalizacyjnej i organizacyjnej (wprowadzanie elastycznych godzin pracy, dostępność przez cały rok).

.go

Na działania związane z poprawą dostępu do usług opieki nad dziećmi do lat 3 miasta mogą

pozyskiwać środki EFS. Wsparcie udzielane jest w ramach RPO w dwóch obszarach: tworzenie

nowych miejsc w żłobkach i innych formach opieki nad dziećmi do lat 3 oraz bezpośrednie wsparcie

dla rodziców, którzy chcą powrócić na rynek pracy.

Miasta mogą również korzystać z funduszy europejskich na działania związane z tworzeniem miejsc

przedszkolnych.

Dla umożliwienia realizacji aspiracji związanych z rodzicielstwem ważne jest wspieranie aktywności

zawodowej kobiet jako czynnika istotnego dla ekonomicznej stabilności gospodarstwa domowego.

Urzędy i instytucje publiczne, jako pracodawcy, powinny promować najlepsze wzorce i rozwiązania,

ułatwiające łączenie funkcji zawodowych i rodzinnych dla kobiet i mężczyzn.

działanie

realizacja celu: miasto konkurencyjne

w.

rcl

Minister właściwy ds. pracy i minister właściwy ds. rodziny będzie rozwijał rozwiązania stwarzające

warunki do łączenia ról zawodowych i rodzinnych oraz równego podziału odpowiedzialności i

obowiązków między rodzicami.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. pracy i minister właściwy ds. rodziny

Konieczne jest także obniżanie bezpośrednich kosztów związanych z urodzeniem i wychowywaniem

dziecka. W tym celu miasta powinny wspierać rodziny z dziećmi na utrzymaniu, w tym rodziny

wielodzietne, poprzez różnego rodzaju preferencje o charakterze zintegrowanym,

międzypokoleniowym i dostosowanym do rzeczywistych potrzeb, np. w formule samorządowych

świadczeń na rzecz rodziny (np. bon opiekuńczo-wychowawczy). W odniesieniu do rodzin

wielodzietnych wskazać należy w szczególności na samorządowe „karty rodzin” oraz ogólnopolską

Kartę Dużej Rodziny, które uprawniają rodziny wielodzietne do bezpłatnego lub preferencyjnego

korzystania z usług publicznych, m.in. transportu, kultury, sportu i rekreacji80).

działanie

realizacja celu: miasto konkurencyjne

ww

Intensywniej promowane będą rozwiązania i dobre praktyki w zakresie wspierania rodzin, w tym

wielodzietnych. W szczególności potrzebne jest dalsze wzmacnianie działań mających na celu

stworzenia spójnego i kompleksowego systemu wsparcia rodzin wielodzietnych w ramach

ogólnopolskiej inicjatywy Karta Dużej Rodziny i kart samorządowych.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rodziny i minister właściwy ds. zabezpieczenia społecznego

80)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny; Informator dla samorządów „Jak

wprowadzić lokalną Kartę Dużej Rodziny?”.

W zakresie przyjaznej przestrzeni miejskiej

v.p

l

Uwarunkowania demograficzne powinny znajdować swoje wyraźne odzwierciedlenie w planowaniu

przestrzennym i polityce inwestycyjnej miast81).

Należy zdecydowanie zapobiegać sytuacji, w której obecnie tereny przeznaczane pod zabudowę

wskazane w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego czy studiach uwarunkowań i

kierunków zagospodarowania przestrzennego zezwalają na osiedlanie się zbyt dużej w stosunku do

faktycznych potrzeb danej gminy. Skutkuje to niekontrolowaną suburbanizacją i szeregiem

niekorzystnych zjawisk z niej wynikających. Uchwalanie obu tych dokumentów musi być poprzedzane

rzetelnymi analizami trendów demograficznych w całych obszarach funkcjonalnych miast, nie tylko w

pojedynczych jednostkach administracyjnych. Wnioski z nich płynące stanowią podstawę koordynacji

planowania rozwoju zabudowy, ze szczególnym uwzględnieniem inwestycji na terenach już

zagospodarowanych.

W zakresie mieszkalnictwa

.go

Miasta, w zakresie przyjazności przestrzeni, powinny także tworzyć warunki sprzyjające i zachęcające

do podejmowania aktywności fizycznej. Dotyczy to np. inwestycji w zaplecze sportowe, utrzymanie

terenów zielonych i terenów rekreacji.

w.

rcl

Stabilna sytuacja mieszkaniowa przyczynia się do wzrostu poczucia bezpieczeństwa i umożliwia

mieszkańcom realizację aspiracji życiowych (np. posiadanie dzieci). Mieszkalnictwo stanowi jeden z

głównych obszarów działań zmierzających do odwrócenia negatywnych trendów demograficznych. W

decyzjach inwestycyjnych dotyczących mieszkalnictwa należy uwzględniać prognozy demograficzne82)

Ważne jest zwiększanie dostępności mieszkań, szczególnie dla tych grup społecznych, które nie są w

stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb mieszkaniowych na rynku (osób i rodzin o niskich

dochodach oraz zagrożonych wykluczeniem społecznym). Obok rozwijania gminnych zasobów

mieszkaniowych (np. dzięki wykorzystaniu grantów z Funduszu Dopłat), ważne jest również

racjonalne zarządzanie istniejącym zasobem83)

działanie

realizacja celów: miasto sprawne, zwarte i zrównoważone

Minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa przygotuje, na bazie analiz rynku mieszkaniowego, propozycje zmian regulujących

sposób zarządzania gminnym zasobem mieszkaniowym oraz funkcjonowania prywatnego rynku

najmu.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. budownictwa, lokalnego planowania i zagospodarowania przestrzennego oraz

mieszkalnictwa

Rząd w swoich działaniach będzie rozwijał inicjatywy ukierunkowane na poprawę bezpieczeństwa

socjalnego rodzin poprzez pomoc w realizacji fundamentalnej potrzeby, jaką jest mieszkanie84).

ww

Samorządy powinny także korzystać z możliwości, które daje rozwijany sektor budownictwa

czynszowego (społecznego i prywatnego). W jego ramach mogą być szczególnie wspierane wybrane

grupy docelowe, np. osoby młode oraz rodziny z dziećmi85). Konieczne jest prowadzenie dalszych

81)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie kształtowania przestrzeni miejskiej wysokiej

jakości.

82)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: POLITYKA INWESTYCYJNA.

83)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI.

84)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w nabyciu pierwszego

mieszkania przez młodych ludzi – MdM, przewidujący preferencje dla rodzin wielodzietnych.

85)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Ustawa z dnia 10 września 2015 r. o zmianie ustawy o niektórych formach popierania

budownictwa mieszkaniowego oraz niektórych innych ustaw.

v.p

l

działań regulacyjnych i finansowych na rzecz tworzenia efektywnego systemu wynajmu mieszkań i

upowszechnienia tej formuły realizacji potrzeb mieszkaniowych86).

W zakresie optymalizacji funkcjonowania usług i infrastruktury w miastach o malejącej liczbie

mieszkańców

.go

W miastach, w których już teraz zachodzą procesy depopulacji lub też prognozy demograficzne

wskazują na bliską perspektywę wystąpienia tego problemu, niezbędne jest podjęcie działań na rzecz

optymalizacji funkcjonowania usług publicznych i infrastruktury miejskiej – podjęcie korekt i

dopasowanie istniejących zasobów (ang. right-sizing). Zadaniem miast w odniesieniu do generalnego

zjawiska malejącej liczby ludności musi być dopasowanie się do prognoz demograficznych, poprzez

m.in.: budowanie infrastruktury w sposób modułowy (umożliwiający rezygnację lub rozbudowanie

pewnych modułów zależnie od zmian w liczbie ludności), a także tworzenie obiektów w sposób

pozwalający na zmianę ich funkcji i przeznaczenia. Kompleksowe myślenie strategiczne pozwoli na

uniknięcie potencjalnych problemów budżetowych, gospodarczych i społecznych.

W sytuacji już istniejącego problemu depopulacji i ryzyka obniżenia popytu globalnego w miastach,

należy szukać możliwości pozyskania nowych klientów i odbiorców usług. Dlatego samorządy miast

powinny współpracować z otaczającymi gminami tworzącymi obszar funkcjonalny w celu wspólnego

wykonywania zadań publicznych dla ich większej optymalizacji i efektywności. Skutecznym

mechanizmem koordynacji działań, mających na celu minimalizowanie negatywnych efektów zmian

demograficznych może być tworzenie przez samorząd specjalnej strategii przeciwdziałania

depopulacji oraz prowadzenie rzetelnej diagnozy procesów demograficznych, opartej o wiarygodną

prognozę demograficzną.

w.

rcl

W kontekście możliwości pozyskiwania nowych odbiorców produktów i usług należy przeanalizować

możliwość wzmocnienia działań w obszarze polityki migracyjnej na rzecz przyciągania kapitału

ludzkiego, np. poprzez stosowanie różnego rodzaju zachęt dla obcokrajowców do podejmowania

nauki na polskich wyższych uczelniach oraz pozostawania w Polsce. Ważne są także programy

ukierunkowane na wsparcie powracających emigrantów, np. w postaci umarzalnych pożyczek i

uproszczeniu procedur związanych z powrotem do kraju87).

Wyzwania demograficzne jako impuls do zredefiniowania ścieżki rozwoju mniejszych miast

Lokalne trendy demograficzne powinny być traktowane przez samorządy miast jako ważne przesłanki

planowanych działań, a w niektórych przypadkach także jako impulsy do zredefiniowania wizji

strategicznej. Istotnym zadaniem jest powstrzymanie odpływu młodych, przedsiębiorczych jednostek

poprzez stworzenie im dogodnych warunków do aktywności zawodowej i rodzinnej.

ww

Dla części miast, szczególnie tych mniejszych, atrakcyjnie położonych czy uzdrowiskowych, pomysł na

rozwój gospodarczy może wiązać się z formowaniem nowych zawodów i sektorów/branż. Jednym z

nowych sektorów jest tzw. srebrna gospodarka (silver economy), rozumiana jako gospodarka

absorbująca potencjał ekonomiczny i zawodowy osób starszych. W gospodarce tej występuje rosnąca

podaż miejsc pracy w sektorach związanych z produkcją i usługami odpowiadającymi na potrzeby

starszych konsumentów (m.in. w obszarze kultury, rekreacji, ułatwień życia codziennego, opieki i

rehabilitacji). Przemiany rynkowe muszą być wspierane odpowiednimi działaniami systemowymi z

poziomu rządowego, np. poprzez rozwój sektora usług opiekuńczych i zdrowotnych świadczonych dla

osób starszych.

Dla miast położonych w atrakcyjnej pod względem przyrodniczym i kulturowym lokalizacji

dodatkową, nową ścieżkę rozwoju może stanowić wykorzystanie elementów koncepcji slow city,

86)

87)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: REWITALIZACJA, W zakresie mieszkalnictwa.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: ZARZĄDZANIE OBSZARAMI MIEJSKIMI, W zakresie zintegrowanego podejścia do rozwoju.

4.10. Zarządzanie obszarami miejskimi

4.10.1 Uwarunkowania i wyzwania

v.p

l

dotyczącej kreowania wizerunku miast dbających w sposób szczególny o kwestie wspierające wysoką

jakość życia: jakość środowiska przyrodniczego, atrakcyjność i dostępność przestrzeni, promowanie

produktów regionalnych, rozwój infrastruktury preferującej transport pieszy i rowerowy.

.go

Niezbędnym warunkiem zwiększenia konkurencyjności i atrakcyjności regionów jest modernizacja

systemu zarządzania rozwojem miast i ich obszarów funkcjonalnych. Wciąż w Polsce wyraźnie

dostrzegalny jest deficyt poziomej i pionowej współpracy między poszczególnymi poziomami władz

publicznych różnego szczebla. Nie mniej ważne są niewystarczająco sprzyjające warunki dla

budowania aktywności społecznej w sferze rozwoju miast.

Modernizacja systemu zarządzania polityką rozwoju powinna mieć swój silny wymiar miejski – to

w miastach bowiem koncentruje i krzyżuje się wiele działań rozwojowych różnych podmiotów

(różnych szczebli). Co więcej – efektywniejsze zarządzanie obszarami miejskimi ma na celu nie tylko

poprawę konkurencyjności i jakości życia w miastach, ale jednocześnie podnoszenie

konkurencyjności i atrakcyjności całych regionów. To miasta (nie tylko te największe) są motorami

gospodarczego rozwoju kraju i poszczególnych regionów.

w.

rcl

Obecnie współpraca między JST w celu wspólnej realizacji zadań realizowana jest w różnych formach.

Są to głównie związki międzygminne i międzypowiatowe tworzone na podstawie ustawy z dnia

8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym i ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie

powiatowym. Istnieją również możliwości współpracy w formach stowarzyszeń komunalnych

tworzonych w oparciu o przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, na

zasadzie umownej – w oparciu o porozumienia międzygminne, w oparciu o ustawę z dnia 8 marca

1990 r. o samorządzie gminnym (porozumienia komunalne) oraz wykorzystywaniu również innych

możliwości organizacyjno-prawnych, w tym przede wszystkim spółki prawa handlowego. W wielu

przypadkach współpraca ta przynosi dobre efekty, jednak są również obszary, w których jest ona

niewystarczająca88).

ww

Potrzeba wypracowania nowych, skutecznych rozwiązań jest szczególnie widoczna w sferze

dotyczącej finansowania i korzystania ze wspólnej infrastruktury. Rywalizacja gmin o mieszkańców w

celu pozyskania źródła dochodów samorządów oraz wiążąca się z tym sytuacja korzystania z usług

publicznych przez osoby, które nie partycypują w ich finansowaniu, gdyż zamieszkują inną gminę,

powoduje nadmierne obciążenia części samorządów wydatkami (np. na transport publiczny),

a przede wszystkim rodzi konflikty między poszczególnymi jednostkami. Dużym problemem jest brak

koordynacji w procesie podejmowania decyzji dotyczących planowania usług, mieszkalnictwa,

transportu – obecnie decyzje te często podejmowane są w oderwaniu od wspólnych potrzeb

wszystkich zainteresowanych samorządów znajdujących się w danym obszarze funkcjonalnym.

Zarządzanie obszarami funkcjonalnymi miast dotyczy wszystkich miast niezależnie od ich wielkości.

Zarówno w małych miastach, jak i w największych ośrodkach miejskich występuje konieczność

podniesienia efektywności działań wielu podmiotów (mieszkańców, władz, przedsiębiorców)

mających często różne interesy, co powoduje potrzeby w zakresie koordynacji ich działań.

Należy również pamiętać, że pomimo zachodzących przekształceń własnościowych, Skarb Państwa

jest nadal jednym z istotnych „inwestorów” działającym w wielu sferach gospodarki, więc wraz z

88)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: Cele dla polityki miejskiej w zakresie zarządzania obszarami miejskimi wynikają m.in. z

następujących dokumentów: KSRR, Strategia Sprawne Państwo 2020, Biała Księga Obszarów Metropolitalnych, KPZK 2030.

4.10.2 Kierunki działań

W zakresie realizacji celów ogólnych polityki miejskiej

v.p

l

instytucjami rządowymi ma istotny wpływ na sytuację wielu miast. Brak niezbędnej spójności działań

władz publicznych w tym zakresie oraz niewystarczający poziom współpracy z miastami w zakresie

najważniejszych wyzwań i problemów ich dotyczących (niekontrolowana suburbanizacja, konieczność

dbania o ład przestrzenny, rewitalizacja) jest również dużym problemem.

.go

Zasadniczym kierunkiem Krajowej Polityki Miejskiej w zakresie zarządzania miastami i ich obszarami

funkcjonalnymi, realizowanej przez rząd i jednostki mu podległe oraz samorządy terytorialne, jest

wzmacnianie współpracy. Co do zasady dobrowolna współpraca w zarządzaniu miastami

i obszarami funkcjonalnymi powinna prowadzić do stałego poprawiania jakości tego zarządzania,

które prowadzi do lepszej alokacji zasobów, większej dostępności i wyższej jakości usług

publicznych, a przez to do podniesienia jakości życia mieszkańców i konkurencyjności miast.

Poprawa jakości zarządzania powinna się odbywać poprzez działania zmierzające do efektywnego

wykorzystania potencjałów obszarów miejskich (zasobów ludzkich, środków materialnych, sieci

powiązań) dzięki zwiększaniu możliwości i upowszechnianiu koordynacji jednostek administracji

publicznej różnych szczebli, we współpracy z przedstawicielami partnerów społecznych

i gospodarczych.

zmiana przepisów

realizacja celów: miasto sprawne, konkurencyjne i silne

w.

rcl

Zostanie przeprowadzony przegląd przepisów dotyczących funkcjonowania samorządu

terytorialnego, a następnie zaproponowane będą zmiany, których efektem powinno być

 uruchomienie nowoczesnych mechanizmów zarządzania rozwojem ukierunkowanych na

efektywność i racjonalną gospodarkę zasobami i włączanie do niego partnerów społecznych

i gospodarczych,

 zapewnienie stabilnego i trwałego rozwoju gospodarczego,

 wzmocnienie partycypacji publicznej w działalności samorządowej.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego we współpracy z ministrami właściwymi, w tym z ministrem

właściwym ds. administracji publicznej

Zarządzanie miastami i ich obszarami funkcjonalnymi powinno odbywać się w oparciu o zasadę

partnerstwa, która charakteryzuje się wspólnym określeniem i realizacją celów rozwojowych danego

obszaru funkcjonalnego. Ponadto kluczowe jest stosowanie, ważnej dla całej Krajowej Polityki

Miejskiej, zasady wielopoziomowego zarządzania, która polega na efektywnej koordynacji działań

między rządem (i całą administracją rządową), samorządami województw i samorządami lokalnymi w

układzie pionowym oraz poziomej współpracy JST i innych podmiotów w miejskim obszarze

funkcjonalnym (środowisk biznesu, instytucji lokalnych, organizacji pozarządowych, mieszkańców)

wszystkich partnerów, których działania mogą być istotne dla osiągania wspólnych celów.

ww

Istotną rolę w zarządzaniu obszarami miejskimi odgrywać powinno aktywne poszukiwanie partnerów

przez władze miast i wspólne rozwiązywanie problemów. Partnerami miast w poszczególnych

działaniach i sferach mogą być np.: rząd, inne samorządy – m.in. wojewódzkie, powiatowe, gminy

sąsiednie, aktorzy społeczni (stowarzyszenia, organizacje pozarządowe), ośrodki akademickie,

przedstawiciele biznesu i mieszkańcy. Dużym wsparciem i ułatwieniem w procesie włączania

mieszkańców w zarządzanie miastami może być wzmocnienie kompetencji jednostek pomocniczych

gminy działających w mieście (rady osiedli czy rady dzielnic)89 ).

Sieciowanie się miast i podejmowanie stałej, długofalowej współpracy jest szczególnie ważne w

przypadku sąsiadujących mniejszych ośrodków miejskich. Dla tych miast zasadnym polem współpracy

89)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA, Wspieranie oddolnej aktywności mieszkańców.

W zakresie podstawowych zasad współpracy

v.p

l

jest racjonalny podział funkcji w celu np. lepszej realizacji usług publicznych i efektywniejszego

gospodarowania budżetem.

Poprawianie jakości zarządzania obszarami funkcjonalnymi miast, służące realizacji celów Krajowej

Polityki Miejskiej, odbywać się będzie przez następujące kierunki działań

w.

rcl

.go

Wprowadzenie elastycznych mechanizmów współpracy JST, przy czym podstawowymi zasadami

powinny być

 zasada dobrowolności współpracy – przy dążeniu do zapewnienia jak najtrwalszych

mechanizmów współpracy, należy samorządom pozostawić wybór modelu zarządzania

obszarem funkcjonalnym (przemawia za tym zróżnicowana struktura miejskich obszarów

funkcjonalnych, tradycje współpracy, różnorodność problemów wymagających wspólnych

działań itd.);

 zasada tworzenia możliwie elastycznych rozwiązań, reguł współpracy i form instytucjonalnych

(aby nie narzucać z góry zakresu zadań, które zostaną przekazane do realizacji wspólnym

organom, dobór i zasady przekazywania zadań JST były możliwie elastyczne i decydowałyby o

tym same zainteresowane współpracą strony);

 zasada dążenia do racjonalizacji wydatków publicznych;

 zasada nietworzenia nowych szczebli samorządu i niemnożenia instytucji ponad faktyczne

potrzeby;

 możliwość tworzenia związków komunalnych pomiędzy różnymi szczeblami samorządu

(wojewódzkim, powiatowym, gminnym);

 zasada równości partnerów, która wyraża się w zapewnieniu równowagi i uznania znaczenia

jednostek różnej wielkości w danym miejskim obszarze funkcjonalnym (co ma szczególne

znaczenie w miejskich obszarach funkcjonalnych, których rdzeń stanowi duże miasto) oraz

solidarnym i sprawiedliwym ponoszeniu kosztów;

 umożliwienie różnych modeli funkcjonowania komunikacji, w tym zarządzania komunikacją

przez spółkę samorządową (również przez operatora zewnętrznego);

 możliwość ujednolicenia zasad stosowania, uznawania i rozliczania ulg obowiązujących np. w

transporcie publicznym.

działanie

realizacja celów: miasto sprawne, konkurencyjne i silne

Ministrowie właściwi dokonają oceny funkcjonowania przepisów dotyczących mechanizmów

współpracy JST oraz zbadają potrzebę w zakresie dostosowania przepisów prawa.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. administracji publicznej oraz minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

ww

Istotą i celem wprowadzanych zmian powinno być pogłębianie i rozwijanie istniejących rozwiązań w

kierunku skuteczniejszej współpracy. Ww. przepisy umożliwiać będą efektywną instytucjonalizację

współpracy w obszarach funkcjonalnych miast – zarówno tych największych (metropolii), jak i

średnich i mniejszych ośrodków.

Najpoważniejszym zagadnieniem, w którym deficyt współpracy samorządów w obszarze

funkcjonalnym przekłada się na nieoptymalną realizację usług publicznych, jest kwestia obsługi

transportowej. Gminy powinny podjąć szczególne wysiłki w celu rozwiązania tego problemu trwale

zacieśniając współpracę, np. powołując związki transportowe obejmujące swoim zasięgiem teren

obszaru funkcjonalnego, wprowadzając „wspólny bilet” i kolejne rozwiązania integrujące i

podnoszące jakość usług.

Obecnie system finansowania samorządów nie wspiera w sposób dostateczny mechanizmów

współpracy JST zmierzających do optymalnej realizacji usług publicznych, w niektórych przypadkach

wręcz do niej zniechęca. Problemem jest nierównomierne obciążenie samorządów kosztami

zmiana przepisów

v.p

l

zapewnienia usług publicznych, niedostosowane do rzeczywistych ich beneficjentów czy też trudności

w ścisłym przypisaniu usług publicznych do obywateli według miejsca ich zamieszkania (czy też

rozliczenia podatków). Rodzi to konflikty i nie tworzy warunków do trwałej, zgodnej współpracy.

Wymaga to podjęcia działań w celu systemowego rozwiązania tych kwestii. Konieczne jest

wypracowanie mechanizmów finansowych zachęcających JST w miejskich obszarach funkcjonalnych

do współpracy w zakresie wspólnego optymalnego świadczenia usług publicznych w zakresie m.in.

transportu publicznego, gospodarki wodnej, gospodarki odpadami, edukacji itd.

realizacja celów: miasto konkurencyjne, silne

.go

Należy dokonać przeglądu i analizy regulacji i stanu faktycznego dotyczących finansów JST w celu

zidentyfikowania w tym obszarze barier we współpracy JST oraz innych dysfunkcji oraz rozwiązań

całościowych zmian w tym zakresie w celu zoptymalizowania systemu. Kierunki zmian mogą

dotyczyć m.in.

 udziału samorządu w dochodach z PIT i CIT (ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku

dochodowym od osób fizycznych, ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym

od osób prawnych),

 premiowania, w systemie subwencjonowania JST, zwiększenia efektywności wydatkowania

środków w wyniku współpracy JST na rzecz wspólnego świadczenia usług publicznych,

 zagadnień dystrybucji subwencji ogólnej, w tym ew. możliwości subwencjonowania

bezpośrednio sformalizowanych podmiotów utworzonych w celu wspólnego świadczenia

usług publicznych przez samorządy.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. finansów publicznych we współpracy z ministrem właściwym ds. administracji

publicznej oraz ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego

realizacja celów: miasto konkurencyjne, silne

w.

rcl

Fundusze europejskie 2014-2020

W ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna JST oraz ich związki realizują projekty

mające na celu upowszechnienie podejścia funkcjonalnego w planowaniu przestrzennym, podejścia

zintegrowanego do rozwiązywania wspólnych problemów (m.in. za pomocą ZIT) oraz stworzenie

warunków umożliwiających określenie obszarów współpracy pomiędzy JST w ramach obszarów

funkcjonalnych miast. Finansowane są m.in. działania na rzecz rozwoju kompetencji JST oraz

działania dotyczące planowania rewitalizacji.

Dodatkowym instrumentem, z którego będą mogły korzystać miasta, są innowacyjne działania w

dziedzinie zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich. Na instrument ten przeznaczono (dla

wszystkich Państw Członkowskich) 370 mln euro z EFRR. Z tych środków będą wspierane działania

obejmujące badania i projekty pilotażowe mające na celu zidentyfikowanie lub przetestowanie

nowych rozwiązań odnoszących się do zagadnień zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich,

istotnych na poziomie Unii.

ww

Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego – w ramach tego mechanizmu

prowadzony jest program „Rozwój miast poprzez wzmocnienie kompetencji jednostek samorządu

terytorialnego, dialog społeczny oraz współpracę z przedstawicielami społeczeństwa

obywatelskiego”. Celem programu jest osiągniecie lepszej spójności społecznej i gospodarczej na

szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym poprzez wypracowanie mechanizmów efektywnej

współpracy zarówno między samymi JST, jak i tymi jednostkami oraz przedstawicielami

społeczeństwa obywatelskiego czy przedsiębiorcami w celu podejmowania wspólnych decyzji

dotyczących danego obszaru czy rozwiązywania istotnych dla danego terenu problemów. Celem

realizowanych w ramach programu projektów jest również planowanie miast przyjaznych

wszystkim kategoriom mieszkańców.

W zakresie uwzględniania miejskiej polityki kulturalnej

W zakresie zintegrowanego podejścia do rozwoju

v.p

l

Bardzo ważnym elementem w zarządzaniu miastem i jego obszarem funkcjonalnym jest

konsekwentne prowadzenie spójnej miejskiej polityki kulturalnej. Kultura to nie tylko budowanie

wizerunku miasta, ale także ważny element gospodarki miasta oraz czynnik mający rzeczywisty

wpływ na jakość życia mieszkańców całego obszaru funkcjonalnego.

ww

w.

rcl

.go

Wprowadzanie i upowszechnianie zarządzania miejskimi obszarami funkcjonalnymi, nie tylko w

dużych ośrodkach miejskich, wymaga wypracowania zasad i praktyki zarządzania zgodnie z zasadą

podejścia funkcjonalnego. Dotyczy to szczególnie zarządzania przestrzenią miejskich obszarów

funkcjonalnych, w tym zwłaszcza zapobiegania i powstrzymywania żywiołowej suburbanizacji90).

Ważnym zagadnieniem, gdzie powinno być stosowane podejście funkcjonalne do zarządzania, są

kwestie dotyczące zarządzania drogami. Co do zasady model stosowany w miastach na prawach

powiatu, gdzie miasto jest zarządcą wszystkich dróg na swoim terenie, niezależnie od ich kategorii

(z wyjątkiem autostrad i dróg ekspresowych) mógłby być szerzej stosowany we wszystkich miastach –

w zależności od indywidualnego wyboru władz miasta uzależnionego od poczucia ich gotowości do

przejęcia takiego zadania oraz w porozumieniu z zarządcami dróg. Należy umożliwić wdrażanie

powyższego rozwiązania nie tylko w miastach, ale w całych ich obszarach funkcjonalnych – wówczas

rolę zarządcy przejmowałby związek JST (lub ewentualnie inna formalna struktura współpracy).

Jednakże rozwiązanie to powinno być stosowane z zachowaniem marginesu elastyczności

dopuszczającego różne formuły (np. w konkretnym przypadku przejęcie zarządzania dotyczyć będzie

wszystkich dróg z wyjątkiem dróg krajowych, a w przypadku obszaru funkcjonalnego dużego miasta

mogłoby objąć także drogi ekspresowe).

Ogólnym kierunkiem działań w zakresie zarządzania miejskimi obszarami funkcjonalnymi jest

rozwijanie kultury współpracy jednostek samorządu, tak aby była to współpraca realna, partnerska i

efektywna. Należy rozwijać współpracę w zarządzaniu miejskimi obszarami funkcjonalnymi nie tylko

w dużych ośrodkach, ale również w mniejszych ośrodkach – subregionalnych i lokalnych.

W zarządzaniu miejskimi obszarami funkcjonalnymi powinny w odpowiednim stopniu aktywnie

uczestniczyć także samorządowe władze województwa.

Instrumentem, który powinien silnie przyczynić się do budowania trwałej platformy zarządzania

obszarem funkcjonalnym miasta, są Zintegrowane Inwestycje Terytorialne (ZIT) – nowy instrument

Polityki Spójności UE, zaimplementowany przez rząd do wsparcia rozwoju na obszarach

funkcjonalnych miast. Jednym z ważniejszych celów realizacji ZIT jest promowanie partnerskiego

modelu współpracy różnych jednostek administracyjnych obszaru funkcjonalnego poprzez realizację

wspólnych i zintegrowanych przedsięwzięć, które odpowiadają w sposób kompleksowy na potrzeby i

problemy miast i obszarów powiązanych z nimi funkcjonalnie. To nowe rozwiązanie należy traktować

nie tylko jako element polityki spójności, ale jako swojego rodzaju znaczący pilotaż budowy

efektywnej, zinstytucjonalizowanej współpracy w obszarach funkcjonalnych. Wnioski i doświadczenia

z realizacji ZIT będą podstawą wypracowania efektywnych i trwałych modeli zarządzania obszarami

funkcjonalnymi w Polsce.

Fundusze europejskie 2014-2020

Warunkiem otrzymania wsparcia w ramach instrumentu Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych,

adresowanego do obszarów funkcjonalnych ośrodków wojewódzkich, jest udokumentowanie chęci

JST do współpracy, która wyraża się zawiązaniem zinstytucjonalizowanej formy partnerstwa, a

następnie przygotowaniem Strategii ZIT – dokumentu wskazującego wspólne wyzwania, cele, ale też

90)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie ograniczania chaotycznego rozlewania się

zabudowy.

v.p

l

propozycje konkretnych projektów.

Niezbędne jest stałe działanie na rzecz lepszego wykorzystania krajowych środków publicznych

(będących w posiadaniu różnych ministrów sektorowych czy funduszy celowych) oraz regionalnych

(w posiadaniu JST) zapewniające spójne finansowanie przyjętych celów i największą ich efektywność.

Zagadnienia miejskie powinny znaleźć swoje odzwierciedlenie w systemie realizacji dokumentów

strategicznych na poziomie krajowym (9 strategii zintegrowanych), jak i na poziomie regionalnym

(strategie rozwoju województw). Pozwoli to na dobre wykorzystanie systemu kontraktów

terytorialnych91) 92).

działanie

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone, konkurencyjne, silne

.go

W realizacji strategii zintegrowanych w systemie realizacji dokumentów strategicznych będą

uwzględniane cele Krajowej Polityki Miejskiej w odpowiednich elementach realizacji tych strategii.

odpowiedzialny: ministrowie odpowiedzialni za realizację strategii zintegrowanych, koordynacja: Komitet Koordynacyjny

do spraw Polityki Rozwoju

w.

rcl

Bardzo istotne dla realizacji interesu publicznego oraz rozwoju współpracy z JST jest również

zapewnienie spójności działań instytucji rządowych z kierunkami wyznaczonymi przez Krajową

Politykę Miejską. Minister właściwy do spraw Skarbu Państwa, jako główny podmiot inicjujący

i koordynujący politykę w zakresie gospodarowania mieniem Skarbu Państwa oraz państwowych

osób prawnych, a także występujące w imieniu Skarbu Państwa organy administracji publicznej oraz

inne podmioty uprawnione (na podstawie odrębnych przepisów) do reprezentowania Skarbu

Państwa (ministrowie, wojewodowie, kierownicy urzędów państwowych) powinni w swoich

działaniach w możliwie największym stopniu starać się realizować swoje zadania w zgodzie z celami

określonymi w Krajowej Polityce Miejskiej93).

działanie

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone, konkurencyjne, silne

Minister Skarbu Państwa w ramach polityki informacyjnej wobec przedstawicieli Skarbu Państwa w

radach nadzorczych i pełnomocników wspólnika będzie informował o kierunkach działań i celach

określanych w Krajowej Polityce Miejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień

zrównoważonego rozwoju i jakości życia.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. Skarbu Państwa

ww

Na poziomie regionalnym zachęca się władze województw do przygotowania własnych regionalnych

polityk miejskich, w których określą rolę samorządu województwa we wspieraniu rozwoju miast

danego regionu (wraz z ich obszarami funkcjonalnymi).

Rola samorządu regionalnego w zakresie udziału w zarządzaniu rozwojem miast i ich obszarów

funkcjonalnych jest szczególnie istotna z uwagi na fakt, że samorząd regionalny odpowiada za

realizację strategii województwa, kieruje znaczną część środków europejskich przeznaczonych Polsce

na inwestycje o znaczeniu regionalnym i lokalnym poprzez regionalne programy operacyjne oraz

odpowiada za planowanie przestrzenne na poziomie województw, którego istotnym aspektem jest

integracja miejskich obszarów funkcjonalnych.

91)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: CELE POLITYKI MIEJSKIEJ.

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: SYSTEM WDRAŻANIA KRAJOWEJ POLITYKI MIEJSKIEJ.

93)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI, W zakresie zwiększania jakości planowania i kształtowania

przestrzeni.

92)

zmiana przepisów

v.p

l

Ponieważ organy administracji i agendy rządowe działają w sposób bezpośredni w miastach i ich

obszarach funkcjonalnych, konieczne jest stałe prowadzenie dialogu z miastami, wzmocnienie

współpracy w celu zapewnienia przepływu informacji między rządem i samorządem.

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Należy dokonać analizy obowiązujących przepisów i zaproponować regulacje dla stworzenia

odpowiednich ram prawnych do prowadzenia dialogu między rządem i miastami.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

W zakresie integrowania dokumentów planistycznych gminy

w.

rcl

.go

Na poziomie miasta dla zwiększenia skuteczności działania samorządu lokalnego potrzebne jest

dążenie do integrowania i koordynowania działań w różnych obszarach. Zapewni to większą synergię

i powiązanie działań – a przez to większą ich skuteczność i lepszą efektywność wydatkowania

środków publicznych. Jest to istotne także w kontekście zapowiadanego w krajowej polityce

regionalnej i przestrzennej (KSRR i KPZK 2030) integrowania planowania społeczno-gospodarczego

z planowaniem przestrzennym.

Zagwarantowanie strategicznego, wielosektorowego i długoterminowego podejścia do działań

rozwojowych może odbywać się m.in. przez stopniowe integrowanie dokumentów, które

opracowywane są przez gminy na podstawie różnych przepisów. Obecnie realizacja wielu

ustawowych obowiązków gminy dokonuje się w sposób niejednokrotnie niespójny lub

niewystarczająco skoordynowany. Katalog zadań gminy obejmuje szereg zagadnień, od spraw ładu

przestrzennego, dróg i organizacji ruchu drogowego, przez organizację transportu zbiorowego, po

sprawy ochrony zdrowia, edukacji publicznej czy kultury.

Zaplanowanie działań gminy w tych wszystkich sferach powinno być integrowane w spójnych

dokumentach obejmujących różne aspekty rozwoju i zarządzania gminą. Pożądanym kierunkiem

działań jest spajanie na poziomie gminy w możliwie niewielkiej liczbie dokumentów wielu obszarów i

kwestii, dla których istnieje obowiązek sporządzania sektorowych planów, programów czy strategii.

Integracja tych dokumentów pozwoli na uczynienie ich realnym odniesieniem dla wszystkich działań

władz.

działanie

realizacja celu: miasto zwarte, sprawne, konkurencyjne i zrównoważone

Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego we współpracy z ministrem właściwym ds.

administracji przeprowadzi pilotażowe działania, mające na celu analizę obligatoryjnych

dokumentów strategicznych przygotowywanych przez gminę oraz ich faktycznego wykorzystania i

przydatności przy wykonywaniu ustawowych obowiązków gminy.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

ww

W opracowaniu dokumentów dotyczących rozwoju gminy, na każdym etapie prac konieczne jest

zapewnienie aktywnego udziału społeczności lokalnej. Umożliwienie jak najszerszego włączenia

uczestników spoza administracji pozwoli mieszkańcom odgrywać aktywną rolę w kształtowaniu

swojego bezpośredniego otoczenia94).

Posiadanie wysokiej jakości dokumentów dotyczących rozwoju gminy przyczyniać się będzie do

integrowania planowania społeczno-gospodarczego z przestrzennym (mpzp) na poziomie lokalnym.

zmiana przepisów

realizacja celu: miasto zwarte i zrównoważone

Analiza obowiązujących przepisów i podjęcie działań w kierunku stopniowego integrowania

lokalnych dokumentów sektorowych lub planów, które gminy mają obowiązek sporządzać na

podstawie postanowień różnych ustaw (np. plan zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i

94)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA, Konsultowanie jako podstawowa forma partycypacji publicznej.

paliwa gazowe, strategia rozwiązywania problemów społecznych itd.)

v.p

l

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego oraz minister właściwy ds. administracji we współpracy z

właściwymi ministrami

.go

Powinno się dążyć w oparciu o opisane wyżej mechanizmy współpracy JST do określenia

dokumentów dotyczących rozwoju obejmujących nie tylko pojedyncze gminy miejskie, ale całe ich

obszary funkcjonalne. Jeśli nawet nie ma warunków lub potrzeby do opracowywania formalnych

dokumentów o zasięgu ponadgminnym, to mimo tego należy dążyć do koordynowania treści i

założeń dokumentów w sąsiadujących gminach.

Wsparciem dla samorządów i administracji centralnej w zakresie planowania przestrzennego może

być powołanie na poziomie centralnym krajowej szkoły adresowanej do osób zatrudnionych w

administracji samorządowej, która umożliwi szkolenie analityków, planistów będących

profesjonalnym zapleczem w procesie planowania przestrzennego95).

W zakresie tworzenia centrów wiedzy, wymiany doświadczeń oraz promowania dobrych praktyk

Zintegrowane podejście do rozwoju wymaga stałej wymiany wiedzy i możliwości korzystania z

doświadczeń innych miast. Istniejące rozwiązania prawne, organizacyjne i finansowe dotyczące

zintegrowanego zarządzania jednostkami samorządu, współpracy z partnerami powinny być

rozwijane i służyć innym miastom. Również Karta Lipska wskazuje na rosnące znaczenie

systematycznej i ustrukturyzowanej wymiany doświadczeń i wiedzy w dziedzinie zrównoważonego

rozwoju.

centrum wiedzy

realizacja celów: miasto zrównoważone i konkurencyjne

w.

rcl

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego będzie promował nowoczesne, kompleksowe,

elastyczne funkcjonalnie rozwiązania z zakresu zintegrowanego zarządzania w obszarach

funkcjonalnych miast. Ponadto zobowiąże podległe mu instytucje do współpracy i współdziałania z

JST w celu wymiany doświadczeń związanych ze zintegrowanym zarządzaniem obszarami

funkcjonalnymi miast, ze szczególnym uwzględnieniem elastycznych mechanizmów współpracy

samorządów.

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

ww

Obok centrów wiedzy należy rozwijać już funkcjonujące instrumenty wymiany doświadczeń, np.

Program URBACT. W obliczu złożonych przemian społecznych i gospodarczych w miastach nadal

występuje deficyt wiedzy w zakresie promowania dobrych praktyk, zdobytej wiedzy i doświadczeń w

obszarze zrównoważonego rozwoju miejskiego. Ważnym elementem jest ułatwienie wymiany

doświadczeń między władzami lokalnymi i regionalnymi, wyciągnięcie wniosków ze zrealizowanych

projektów oraz rozpowszechnianie efektów tych projektów, a także stworzenie platformy współpracy

pomiędzy osobami formułującymi kierunki polityki miejskiej oraz praktykami w zakresie

zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich. Od 2002 r. Program URBACT stanowi forum wymiany

doświadczeń, szczególnie przydatnych w zakresie szerzenia wiedzy na temat zintegrowanego

zarządzania miejskiego. Wykorzystanie doświadczeń Programu URBACT ma miejsce także w

zainicjowanej przez Komisję Europejską w październiku 2014 r. platformie UDN (Urban Development

Network), skupiającej przede wszystkim samorządy miejskie.

działania

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone, konkurencyjne, silne

Program URBACT jest programem Europejskiej Współpracy Terytorialnej, współfinansowanym ze

środków Unii Europejskiej (w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego) oraz państw

członkowskich. Jest programem wymiany wiedzy i doświadczeń promującym zrównoważony rozwój

miejski. Pomaga miastom wypracować praktyczne, innowacyjne i zrównoważone metody, łączące

wymiary ekonomiczny, społeczny i środowiskowy. Umożliwia im dzielenie się dobrymi praktykami i

95)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: KSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENI.

v.p

l

zdobytymi doświadczeniami ze wszystkimi profesjonalistami zaangażowanymi w politykę miejską w

Europie.

Poprzez uczestnictwo we wspólnych projektach (tzw. sieci tematyczne) miasta starają się znaleźć

możliwe do implementacji rozwiązania ważnych dla siebie kwestii, takich jak np. wsparcie

przedsiębiorczości, rozwój mieszkalnictwa, wzmocnienie marki miasta czy usprawnienie realizacji

instrumentów takich jak Zintegrowane Inwestycje Terytorialne. Z jednej strony partnerzy projektu

biorą udział w międzynarodowych spotkaniach, gdzie mogą wymieniać się doświadczeniami, z

drugiej strony każdy partner projektu musi wypracować przy wsparciu lokalnej grupy wsparcia tzw.

lokalny plan działania.

Budżet Programu wynosi 74 mln euro pochodzące ze środków EFRR oraz 22 mln euro pochodzące

ze składek państw członkowskich (w sumie 96 mln euro).

odpowiedzialny: minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

.go

Dla zintegrowanego zarządzania ważne jest usprawnienie systemu gromadzenia informacji i danych

statystycznych oraz monitorowania i oceny polityk, systemów świadczenia usług publicznych i innych

zjawisk rozwojowych na poziomie miejskich obszarów funkcjonalnych. Umożliwi to sukcesywne

tworzenie baz informacji (ilościowych i jakościowych), co jest ważne dla decydentów, aby mogli

podejmować decyzje dotyczące zarządzania miejskim obszarem funkcjonalnym na podstawie

aktualnej i możliwie dokładnej informacji (evidence-based policy).

Działania te będą szły w parze z działaniami zwiększającymi zdolność instytucjonalną do

wielopoziomowego i partnerskiego zarządzania miejskimi obszarami funkcjonalnymi. Działania te są

szczególnie potrzebne w tych miastach, w których ww. instrumenty nie były dotąd stosowane96).

w.

rcl

W celu zwiększenia efektywności zarządzania miastami, przekładającej się na wzrost jakości życia i

efektywności finansowej samorządów, miasta powinny korzystać z nowoczesnych i efektywnych

narzędzi zarządzania miastem i jego obszarem funkcjonalnym. W tym celu samorządy powinny

starać się w większym stopniu rozwijać narzędzia informatyczne i telekomunikacyjne w celu

zapewnienia szybkiego i sprawnego przepływu informacji oraz korzystać z narzędzi monitoringu

umożliwiających natychmiastowe reagowanie.

ww

Należy dążyć do budowania i rozwijania platformy informatycznej, w ramach której gromadzone

byłyby dane na temat infrastruktury miasta oraz procesów w nim zachodzących. W ramach takiej

platformy funkcjonować mogą podsystemy zarządzające określonymi elementami infrastruktury,

takimi jak: transport miejski, zarządzanie ruchem i sytuacjami nadzwyczajnymi, oświetlenie miejskie,

system monitoringu miejskiego, miejskie sieci energetyczne, gospodarki odpadami, gospodarki

wodno-ściekowej, komunikacja z mieszkańcami (zarówno w zakresie partycypacji publicznej w

procesach zarządzania miastem, jak i doraźnego przekazywania informacji istotnych dla

mieszkańców). Podstawą funkcjonowania takiej platformy musi być sprawnie działająca

infrastruktura przesyłu danych, obejmująca całe miasto i pozwalająca integrować nowe usługi i

funkcjonalności w przyszłości. Powinno to skutkować zwiększeniem bezpieczeństwa publicznego,

poprawą jakości funkcjonowania miasta oraz pozwolić na lepsze dopasowanie usług do potrzeb

mieszkańców97).

Rozwój i zastosowanie nowych technologii może w znaczący sposób wspierać miasta w poprawianiu

efektywności ich funkcjonowania oraz w przystosowywaniu ich struktur organizacyjnych i

funkcjonalnych do zmian zachodzących w gospodarce i społeczeństwie. Dlatego niezbędne są

działania ukierunkowujące miasta na wprowadzanie przedsięwzięć z zakresu nowoczesnych

technologii (w tym technologii informacyjno-komunikacyjnych obejmujących m.in. upowszechnienie

dostępu do szerokopasmowego internetu, nowoczesne zarządzanie wartościowymi zasobami danych

96)

97)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: MONITOROWANIE REALIZACJI POLITYKI MIEJSKIEJ.

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: PARTYCYPACJA PUBLICZNA, Konsultowanie jako podstawowa forma partycypacji publicznej.

działanie

v.p

l

(np. big data, chmura obliczeniowa) oraz wprowadzenie e-usług publicznych w proces zarządzania

nowoczesnymi miastami), które pozwolą zwiększyć efektywność działania struktur miejskich i jakość

świadczonych usług, co będzie oddziaływało na poprawę warunków życia mieszkańców.

realizacja celów: miasto zwarte i zrównoważone, konkurencyjne, silne

Minister właściwy ds. nauki będzie wspierał upowszechnianie nowoczesnych rozwiązań

technicznych, technologicznych i organizacyjnych związanych z funkcjonowaniem miast. Będzie

wspierał JST w wyborze optymalnych rozwiązań technicznych i organizacyjnych przyczyniających się

do poprawy warunków funkcjonowania obszarów miejskich. Wspólnie z innymi ministrami będzie

koordynował działania na rzecz współpracy nauki biznesu i JST w zakresie opracowywania, rozwoju i

wdrażania nowatorskich rozwiązań zarządczych i rozwiązań technicznych, ukierunkowanych na

potrzeby miast.

ww

w.

rcl

.go

odpowiedzialny: minister właściwy ds. nauki

5.

Poz. 1235

System wdrażania Krajowej Polityki Miejskiej

.go

v.p

l

Realizacja Krajowej Polityki Miejskiej wpisuje się w system realizacji KSRR, KPZK 2030 i SRK. Tak jak w

przypadku tych trzech dokumentów, realizowana jest przez Radę Ministrów. Realizacja polityki

miejskiej następuje poprzez terytorialnie ukierunkowane i realizowane na rzecz miast (miejskich

obszarów funkcjonalnych) działania w poszczególnych działach administracji rządowej, wynikające

zwłaszcza z obowiązku realizacji dziewięciu strategii zintegrowanych, w tym KSRR98). Oznacza to, że

wszyscy właściwi Ministrowie uczestniczą w realizacji Krajowej Polityki Miejskiej w zakresie swoich

kompetencji, szczególnie przez adresowanie i dopasowywanie polityk sektorowych do

zróżnicowanych potrzeb miast i ich obszarów funkcjonalnych. Ministrowie działają na rzecz

zwiększenia na poziomie krajowym komplementarności różnych polityk publicznych z wymiarem

miejskim. Ministrowie organizują centra wiedzy, których zadaniem jest wypracowywanie

modelowych rozwiązań dla złożonych przedsięwzięć rozwojowych w miastach, wymagających

współpracy i synchronizacji działań różnych podmiotów i wypracowania rozwiązań prawnych, a także

prowadzenie projektów pilotażowych i upowszechnianie dobrych praktyk.

Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego pełni szczególną rolę w zakresie polityki miejskiej,

ponieważ spoczywa na nim inicjowanie, programowanie i prowadzenie polityki miejskiej. Minister

właściwy do spraw rozwoju regionalnego koordynuje i monitoruje na poziomie krajowym realizację

Krajowej Polityki Miejskiej. Koordynacja ta polega na

harmonizowaniu możliwie szerokiego spektrum jednoczesnych działań rozwojowych różnych

sektorów na rzecz miast (miejskich obszarów funkcjonalnych),

inicjowaniu mechanizmów zwiększających miejski wymiar polityk publicznych (terytorializacja),

zwiększaniu efektywności i skuteczności działań na rzecz miast w różnych sektorach.







w.

rcl

Płaszczyznę koordynacji działań instytucji rządowych realizujących politykę miejską stanowi Zespół

ds. wymiaru terytorialnego, ładu przestrzennego i krajowej polityki miejskiej przy Komitecie

Koordynacyjnym do spraw Polityki Rozwoju (KKPR). Zadaniem Zespołu będzie stałe monitorowanie i

koordynowanie realizacji celu strategicznego i poszczególnych celów szczegółowych Krajowej Polityki

Miejskiej. Zespół, a także cały KKPR, koordynując realizację strategicznych celów rozwoju kraju

wyrażonych w SRK i dziewięciu strategiach zintegrowanych, będzie dążył do optymalnego

uwzględniania miejskiego wymiaru tych strategii, z naciskiem na uwarunkowania rozwojowe średnich

i małych miast.

Główną płaszczyznę strategicznego dialogu rządowo-samorządowego dotyczącego realizacji celów

Krajowej Polityki Miejskiej stanowi Komisja Wspólna Rządu i Samorządu Terytorialnego (KWRiST), a

szczególnie działający w jej ramach Zespół ds. Funkcjonalnych Obszarów Metropolitalnych i Miejskich

(FOMM).

ww

Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego, w imieniu Rady Ministrów, zawiera z zarządem

województwa kontrakt terytorialny. Kontrakt jest umową określającą cele i przedsięwzięcia

priorytetowe, które mają istotne znaczenie dla rozwoju kraju oraz wskazanego w niej województwa,

sposób ich finansowania, koordynacji i realizacji, a także dofinansowanie programów służących

realizacji umowy partnerstwa w zakresie polityki spójności opracowywanych przez zarząd

województwa. Kontrakt terytorialny jest ważny w polityce miejskiej ze względu na fakt, że projekty

realizowane w jego ramach dotyczą w znacznej części rozwoju miast. Doskonalenie podejścia

kontraktowego, z uwzględnieniem postanowień i celów Krajowej Polityki Miejskiej, pozwoli na coraz

trafniejsze i efektywniejsze, partnerskie decydowanie o głównych inwestycjach i przedsięwzięciach. Ma

to ogromne znaczenie z punktu widzenia zarówno celu głównego Krajowej Polityki Miejskiej w

kontekście jakości życia i zrównoważonego rozwoju miast, jak również z punktu widzenia konieczności

racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi.

98)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE: ZAŁĄCZNIK 1.

v.p

l

Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego w ramach centrum wiedzy gromadzi, tworzy i

udostępnia informacje na temat mechanizmów, rozwiązań, instrumentów i innych narzędzi, które

mogą być przydatne dla samorządów miejskich i zwiększać efektywność i skuteczność ich działań.

Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego prowadzi również dodatkowe działania

informacyjne i promocyjne dotyczące realizacji celów i Krajowej Polityki oraz prowadzi projekty

pilotażowe w tym zakresie99).

Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego, aktywnie uczestnicząc w debacie na temat

określenia i realizacji Agendy Miejskiej Unii Europejskiej, dąży do synergii i komplementarności

Krajowej Polityki Miejskiej i Agendy Miejskiej, na etapie jej tworzenia, realizacji i ewentualnego

przeglądu po 2020 roku.

Miasta (samorząd lokalny)

.go

W realizacji polityki miejskiej uczestniczą wszystkie instytucje rządowe i inne podmioty publiczne,

w tym pełniące obowiązki w zakresie nadzoru właścicielskiego Skarbu Państwa.

Jednostki samorządu lokalnego są najważniejszym i podstawowym podmiotem realizującym cele

Krajowej Polityki Miejskiej. Dopiero suma działań podjętych przez poszczególne samorządy może dać

efekt w postaci realizacji celu strategicznego Krajowej Polityki Miejskiej, jakim jest poprawa życia

mieszkańców oraz takie wzmocnienie zdolności miast i obszarów zurbanizowanych, które przełoży się

na zrównoważony rozwój i stworzy nowe miejsca pracy.

w.

rcl

Jedną z odpowiedzi na wyzwania, które wskazuje Krajowa Polityka Miejska, jest zwiększenie stopnia

współpracy JST. Do realizacji Krajowej Polityki Miejskiej konieczna będzie zarówno współpraca

między miastami, integracja w ramach miejskich obszarów funkcjonalnych, jak i relacje na linii

miasto–wieś, a także pomiędzy władzami publicznymi różnego szczebla w miejskich obszarach

funkcjonalnych. Stosowanie zapisów Krajowej Polityki Miejskiej powinno skutkować stworzeniem i

ciągłym rozwijaniem platformy do partnerskiego dialogu między instytucjami rządowymi a miastami

oraz lepszych warunków instytucjonalno-prawnych dla wspólnej, wielopodmiotowej realizacji działań

rozwojowych miast.

W realizacji Krajowej Polityki Miejskiej istotną rolę pełnić mogą organizacje samorządów lokalnych,

zarówno te o zasięgu krajowym, jak i regionalnym. Są one ważnymi podmiotami dyskusji o rozwoju

miast, regionów i kraju oraz, co ważne z punktu widzenia celów i filozofii Krajowej Polityki Miejskiej,

są ważnymi partnerami przedstawiającymi konkretne propozycje kierunków działań i zmian

legislacyjnych, a także stanowią ważne węzły sieci informacji.

Samorząd województwa

ww

Na poziomie regionalnym istotna dla realizacji celów Krajowej Polityki Miejskiej jest rola samorządu

województwa. Samorząd województwa jest podmiotem odpowiedzialnym za przygotowanie i

realizację strategii rozwoju województwa oraz powiązanego z nią planu zagospodarowania

przestrzennego województwa. W planie tym powinien określić obszar poszczególnych miejskich

ośrodków funkcjonalnych w regionie (co wynika z zalecenia KPZK) oraz określa miejskie obszary

funkcjonalne ośrodków wojewódzkich (wymóg ustawowy).

Samorząd województwa uczestniczy w tworzeniu i działaniu mechanizmów współpracy w ramach

miejskich obszarów funkcjonalnych, w których współdziałają: samorząd miasta oraz samorządy

otaczających go gmin (tworzących razem miejskie obszary funkcjonalne), przedstawiciele

administracji rządowej w terenie, przedstawiciele wojewódzkich oddziałów instytucji rządowych

mających w swoich zadaniach realizację składowych polityki rozwoju.

Zarząd Województwa i Marszałek Województwa w realizacji strategii rozwoju województwa powinni

uwzględniać wymiar miejski oraz rolę miast (również małych i średnich) jako czynników rozwoju.

99)

ODESŁANIE WEWNĘTRZNE – Załącznik 2.

v.p

l

Zachęca się też władze województw, jako najlepiej znające lokalne wyzwania i problemy, do

tworzenia swoich własnych, regionalnych polityk miejskich. Regionalna polityka miejska tym różni się

od Krajowej Polityki Miejskiej, że nie wprowadza rozwiązań systemowych i nie zobowiązuje Rady

Ministrów do konkretnych działań, a jednocześnie szczegółowo zajmuje się sytuacją poszczególnych

kategorii miast w województwie dla właściwego ukierunkowania działań województwa na rzecz

wykorzystania potencjału miast w rozwoju regionu. Samorząd województwa poprzez rozwijanie

współpracy z miastami i gminami w ramach miejskiego obszaru funkcjonalnego powinien odgrywać

aktywną rolę, wspierając rozwój wszystkich miast w regionie wraz z ich obszarami funkcjonalnymi.

Regionalne polityki miejskie mogą stać się ważną podstawą określania polityki rozwoju regionów po

roku 2020 (w tym priorytetów wsparcia w ramach następnej puli funduszy europejskich i w ramach

następnej edycji kontraktów terytorialnych).

Partnerzy społeczni i gospodarczy

.go

Zgodnie z obecnym, zintegrowanym podejściem do polityki regionalnej jej aktorami są nie tylko rząd i

samorządy, ale również w znacznym stopniu partnerzy społeczni oraz przedsiębiorcy. Realizacja

celów Krajowej Polityki Miejskiej nie może odbywać się z ich pominięciem. Wzmacnianie współpracy

musi odbywać się w oparciu o dialog społeczny, partycypację mieszkańców w zarządzaniu miastem

oraz w ścisłej współpracy z nauką i biznesem. Udział społeczeństwa w zarządzaniu pozwoli na lepsze

dopasowanie działań samorządów do rzeczywistych potrzeb mieszkańców i innych użytkowników

miast, a zaangażowanie przedsiębiorców jest konieczne z uwagi na to, że to oni właśnie

w największym stopniu przyczyniają się do wzrostu i rozwoju gospodarczego miast. Biznes staje się

również istotnym uczestnikiem działań rozwojowych dzięki uczestnictwu w partnerstwie publiczno-prywatnym (ppp). Dodatkowo zaangażowanie przedstawicieli partnerów społecznych, organizacji

pozarządowych i przedsiębiorców zapewni niezbędne wsparcie dla realizowanych działań.

w.

rcl

Rozwijanie partycypacji w działaniach na rzecz rozwoju miast stanowi istotny element Krajowej

Polityki Miejskiej. Idea partycypacji była realizowana w trakcie prac nad Krajową Polityką Miejską.

Przygotowanie i dyskusja nad Krajową Polityką Miejską zbiegły się w czasie z dynamicznym rozwojem

tzw. ruchów miejskich, w których można upatrywać potencjał do stawania się ważną stroną dyskusji

o mieście – nie tylko na poziomie lokalnym, ale także na poziomie krajowym i regionalnym.

Ocena realizacji Krajowej Polityki Miejskiej

ww

W celu zapewnienia skuteczności, trafności i efektywności działań rządu na rzecz realizacji celów

określonych w Krajowej Polityce Miejskiej, dwukrotnie przeprowadzona zostanie ewaluacja realizacji

Krajowej Polityki Miejskiej, w 2019 roku oraz po 2023 roku (ewaluacja ex-post). Ponadto będzie

prowadzona bieżąca ocena realizacji Krajowej Polityki Miejskiej w oparciu o informacje

poszczególnych resortów i urzędów centralnych, urzędów wojewódzkich, opinie samorządów i

organizacji branżowych, badania, ewaluacje i inne dokumenty, a jej wynik przestawiany będzie co pół

roku na forum Komitetu Koordynacyjnego ds. Polityki Rozwoju. Ocena realizacji Krajowej Polityki

Miejskiej stanowi część ciągłego procesu stałej oceny efektywności polityk publicznych w ramach

systemu zarządzania rozwojem Polski. Za organizację procesu oceny i wdrożenia wniosków

odpowiedzialny jest minister właściwy ds. rozwoju regionalnego.

Monitorowanie realizacji polityki miejskiej

Cele monitorowania

v.p

l

6.

– 116 –

.go

Dynamiczny rozwój miast, ich wewnętrzne zróżnicowanie oraz procesy w nich zachodzące powodują

zmiany – często o dużej skali i natężeniu – w przestrzeni i krajobrazie miejskim. Zmiany te oraz ich

skutki są wprawdzie rejestrowane, ale często w sposób niepełny lub rozproszony, co przekłada się na

niewystarczający poziom wiedzy do wykorzystania w procesie zarządzania miastami i ich obszarami

funkcjonalnymi, a tym samym w celu podejmowania prawidłowych decyzji rozwojowych związanych

z użytkowaniem przestrzeni, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju. Celem monitorowania

działań z zakresu polityki miejskiej jest postawienie prawidłowej diagnozy stanu rozwoju miasta, w

oparciu o dane wewnątrzmiejskie, oraz uzyskanie rzeczowej informacji zwrotnej na temat efektów

działań podejmowanych w miastach, które w swojej złożoności są adresatami i miejscem krzyżowania

się działań różnych polityk.

Wnioski z monitoringu polityki miejskiej powinny być bazą dla tworzenia długookresowych strategii

miejskich, sygnalizować pojawiające się trudności oraz być źródłem wiedzy na temat zachodzących i

projektowanych zmian dla społeczności lokalnych. Etapem budowy systemu monitorowania realizacji

polityki miejskiej jest integracja danych z różnych istniejących systemów i zasobów oraz ich ciągłe

dostosowanie do potrzeb lokalnych – zwłaszcza w zakresie skali/poziomu zbierania wiarygodnych

danych.

w.

rcl

Monitorowanie polityki miejskiej będzie odbywać się w połączeniu z istniejącymi instytucjami

i narzędziami opisującymi i monitorującymi politykę rozwoju. Podstawowym warunkiem

uruchomienia sprawnego systemu monitorowania polityki miejskiej będzie dostosowanie systemu

monitorowania polityki rozwoju umożliwiające monitorowanie działań polityki miejskiej na

poziomie miejskich obszarów funkcjonalnych po uprzednim ich określeniu (zgodnie

z wypracowanymi standardami i uwzględnieniem lokalnych potrzeb).

Wypełnienie ww. warunku będzie możliwe dzięki realizacji dwóch celów cząstkowych

1. sformułowanie/zwiększanie zestawu danych w przekroju terytorialnym wewnątrz miast i

budowanie na tej podstawie baz danych umożliwiających np. identyfikację obszarów

zdegradowanych i formułowanie względem nich trafnej interwencji. Podstawowym

działaniem dla osiągania tego celu jest pozyskiwanie i integracja szerokiej gamy istniejących

danych (pochodzących z rejestrów miejskich, urzędów skarbowych, urzędów

marszałkowskich, Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii i innych.), umożliwiających analizy

zróżnicowań wewnętrznych w miastach. Dodatkowo, w możliwym zakresie, prowadzone

będą działania ukierunkowane na rozwijanie zestawu pozyskiwanych danych i realizację przez

GUS odrębnych badań dedykowanych obszarom zurbanizowanym.

ww

2. stworzenie możliwości pozyskiwania potrzebnych, obecnie niedostępnych, danych dla

miast (w tym małych i średnich). Należy dążyć do pogłębiania poziomu (do poziomu dzielnic

czy jednostek urbanistycznych) i poszerzania katalogu danych gromadzonych na przykład w

Banku Danych Lokalnych GUS lub w oparciu o rozbudowę systemu STRATEG. Należy dążyć do

stworzenia dostępu do podstawowych danych do przygotowania wiarygodnej diagnozy czy

prognozy demograficznej dla obszarów zurbanizowanych, przede wszystkim na potrzeby

wykonania rzetelnego bilansu terenów pod zabudowę.

W tym celu minister właściwy ds. rozwoju regionalnego we współpracy z Głównym Urzędem

Statystycznym będzie rozwijał zakres działań statystyki publicznej ukierunkowany na

•

zwiększanie możliwości monitorowania dynamiki rozwoju w miejskich obszarach

funkcjonalnych,

•

zwiększanie możliwości badań zróżnicowań wewnątrzmiejskich,

identyfikację i monitorowanie obszarów zdegradowanych,

•

pomiar potencjału ekonomicznego obszarów miejskich.

System instytucjonalny

v.p

l

•

Zgodnie z zasadą integralności, system monitorowania polityki miejskiej będzie stanowił składową

część systemu monitorowania polityki przestrzennej i polityki rozwoju regionalnego

zaproponowanego w istniejących dokumentach – KPZK 2030 i KSRR, która określiła podstawy dla

systemu. Jednym z celów monitorowania polityk publicznych w ujęciu terytorialnym jest wspieranie

prowadzenia polityki miejskiej na każdym poziomie zarządzania, a także bieżąca weryfikacja na bazie

gromadzonych i analizowanych danych.

.go

Dla skutecznej realizacji polityk rozwojowych, w tym polityki miejskiej, oraz zapewniania jej

obiektywnej i pełnej informacji (evidence based policy), wykorzystane zostaną instytucje

wspomagające procesy monitorowania wprowadzone przez politykę regionalną (Regionalne

Obserwatoria Terytorialne i Krajowe Obserwatorium Terytorialne) i ewaluacji (Krajowa Jednostka

Ewaluacji oraz regionalne jednostki ewaluacyjne) – przy założeniu poszerzenia istniejącej bazy danych

o dane umożliwiające ocenę zmian w wyniku realizacji celów polityki miejskiej. Instytucje te tworzą

system współpracy i zapewniają przepływ informacji między najważniejszymi podmiotami

publicznymi biorącymi udział w planowaniu i realizacji polityki rozwoju w celu monitorowania i oceny

całości interwencji publicznej mającej wpływ terytorialny, w tym na rozwój obszarów miejskich.

W systemie monitorowania polityki regionalnej i przestrzennej więcej uwagi zostanie poświęcone

monitorowaniu tendencji i zjawisk w miastach oraz w miejskich obszarach funkcjonalnych.

w.

rcl

Docelowo zostanie ustanowiony system monitorowania polityki miejskiej, mający charakter

sieciowy, który będzie scalać działania podmiotów szczebla krajowego i regionalnego. Istotne w tym

kontekście będzie stworzenie stałego powiązania z pracami Głównego Urzędu Statystycznego oraz

Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii jako naturalnych uczestników procesu monitorowania. Rola

Głównego Urzędu Statystycznego jest w tym procesie wiodąca – obowiązek statystyczny nałożony na

gminy oraz inne jednostki i instytucje zaangażowane w proces dostarczania danych, wiarygodność

danych i dostosowanie ich szczegółowości do potrzeb polityki miejskiej i rewitalizacji, a także interwał

i systematyczność w ich zbieraniu (choć niekoniecznie w systemie corocznym), to podstawa systemu,

który ma umożliwiać analizę stanu, trendów dla efektywnego i skutecznego zarządzania rozwojem

miast i programami rewitalizacji zgodnie z zasadą polityki opartej na dowodach.

Dodatkowym elementem wspierającym monitorowanie polityki miejskiej będą wyniki badań

instytucji badawczych i naukowych o profilu miejskim, przestrzennym i ewaluacyjnym – wnosząc

wiedzę, analizy i ocenę umożliwiające zapewnienie trafności i efektywności realizacji działań

z zakresu polityki miejskiej.

Źródła danych

ww

Z uwagi na istnienie w zasobach instytucji publicznych, ale poza statystyką publiczną, różnych źródeł

informacji, zbiorów danych, wskaźników, rejestrów danych przestrzennych, w tym zwłaszcza danych

istotnych dla miast (gromadzonych na różnych poziomach i w różnych skalach przestrzennych),

kluczowym zadaniem w procesie budowy systemu monitorowania polityki miejskiej jest stałe dążenie

do systematyzowania, porządkowania i łączenia lub koordynowania tych zasobów oraz nadanie im

interoperacyjnego charakteru. Wiele podmiotów publicznych i pozarządowych podjęło inicjatywy,

których celem jest scalenie istniejącej wiedzy i jej udostępnienie. Na potrzeby systemu

monitorowania polityki miejskiej konieczne jest rozwijanie systemu pozyskiwania informacji

z różnych źródeł (szczególnie publicznych) i współpraca ministra właściwego ds. rozwoju

regionalnego z m.in. Głównym Urzędem Statystycznym, ministrem właściwym ds. administracji

publicznej, Głównym Urzędem Geodezji i Kartografii.

v.p

l

Przegląd możliwości pozyskiwania informacji ze źródeł publicznych (baz danych, rejestrów, zasobów

urzędów centralnych, JST, przeglądów i raportów dostarczanych przez instytucje krajowe

i europejskie, jednostki badawcze itp.) w celu rozwijania sprawnego sieciowego systemu

monitorowania polityki miejskiej.

Przykładowe źródła (istniejące lub tworzone) to: Geoportal 2, STRATEG, system monitorowania usług

publicznych, System Analiz Samorządowych, Ogólnodostępna Platforma Informacji „Tereny

Poprzemysłowe i Zdegradowane”, Zintegrowany System Informacji o Nieruchomościach, Centrum

Analiz Przestrzennych Administracji Publicznej (jako centrum analiz przestrzennych łączących

i analizujących dane z różnych rejestrów), Polska 3D+, Zintegrowany System Informacji o

Nieruchomościach, Urban Audit i inne.

.go

Funkcjonalność bazy STRATEG dotycząca przeglądu i analizy danych w różnych przekrojach

terytorialnych w miarę możliwości będzie rozszerzana o dane dla miejskich obszarów funkcjonalnych

i obszarów współpracy (obejmujących np. zintegrowane inwestycje terytorialne).

W miarę postępu prac nad budową krajowej infrastruktury informacji przestrzennej i standaryzacją

zasobów danych, system monitorowania będzie miał możliwość korzystania ze zbiorów danych

przestrzennych i usług sieciowych tworzonych w ramach tej infrastruktury.

w.

rcl

Aspekty miejskie polityki przestrzennej będą odzwierciedlone w przygotowywanym przez ministra

właściwego ds. rozwoju regionalnego, w oparciu o wyniki ewaluacji i analiz, raporcie o rozwoju

społeczno-gospodarczym, regionalnym oraz przestrzennym i raportach okresowych w tym zakresie.

Ocena (ewaluacja) realizacji celów polityki miejskiej w kontekście zjawisk zachodzących w miastach

i miejskich obszarach funkcjonalnych umożliwia dostosowanie polityk skoncentrowanych na

zagadnieniach miejskich w celu lepszego ukierunkowania terytorialnego, na poziomie krajowym

i regionalnym.

Dodatkowe elementy zwiększające wiedzę o mieście

Uzupełnieniem systemu monitorowania polityki miejskiej, przydatnym zarówno na poziomie

krajowym i lokalnym, są dodatkowe narzędzia zwiększające wiedzę o mieście i umożliwiające

podejmowanie optymalnych decyzji co do sposobów rozwoju miast. Na uwagę zasługuje między

innymi instrument porównywania miast opracowany przez ESPON (benchmarking miast), Lokalny

Wskaźnik Rozwoju Społecznego oraz rozwijająca się gałąź nauki – studia miejskie (urban studies).

Porównywanie (benchmarking) miast

Samorządy miast powinny w możliwie szerokim stopniu wykorzystywać wyniki badań naukowych

i narzędzi badawczych w zakresie planowania terytorialnego opartego na wiedzy.

ww

Benchmarking miast jest jedną z metod analitycznych stosowaną w projektach Programu ESPON,

narzędziem kształtowania i ewaluacji polityk rozwoju na poziomie centralnym, regionalnym

i lokalnym. Prostota i łatwość zastosowania benchmarkingu jako narzędzia oceny daje możliwość jego

praktycznego wykorzystania przez przedstawicieli administracji publicznej różnych szczebli oraz

ekspertów odpowiedzialnych za opracowywanie i realizację polityk w zakresie planowania

przestrzennego100).

Benchmarking to czytelna metoda porównywania miast między sobą –„podobne z podobnym”,

dająca równocześnie miastu możliwość autooceny. Benchmarking jest narzędziem oceny poziomu

rozwoju miasta i jego pozycji w porównaniu z miastami o podobnej wielkości, specjalizacji, funkcjach

itp. Umożliwia dokonanie diagnozy potencjału rozwojowego miasta na tle wybranej grupy innych

miast jako punktów odniesienia. Efektem benchmarkingu jest wykazanie czynników, które sprawiają,

że dany proces czy działanie miejskie gdzie indziej są realizowane bardziej efektywnie.

100)

ODESŁANIE ZEWNĘTRZNE: http://citybench.espon.eu/.

Lokalny Wskaźnik Rozwoju Społecznego

Studia miejskie

v.p

l

Jednym z istniejących elementów wspomagających monitorowanie polityki miejskiej jest Lokalny

Wskaźnik Rozwoju Społecznego (Local Human Development Index – LHDI), pokazujący nierówności

w rozwoju terytorialnym na szczeblu powiatów. Wskaźnik, bazując na trzech podstawowych

zmiennych dotyczących zdrowia, edukacji i zamożności obywateli, może stanowić pomoc dla władz

samorządowych w ustalaniu priorytetów działania w kontekście obecnych i przyszłych problemów

społecznych. Badanie LHDI jest przygotowywane cyklicznie, jednak nie częściej niż raz na dwa lata ze

względu na charakter składowych wskaźnika – zdrowie, edukację i inwestycje – które dają efekty

dopiero po dłuższym czasie.

ww

w.

rcl

.go

Zarządzanie miastami i obszarami funkcjonalnymi wymaga podejścia uwzględniającego złożone

relacje zachodzące w ramach obszarów funkcjonalnych. Studia miejskie (urban studies) to

stosunkowo nowa dziedzina zajmująca się funkcjonowaniem miast i modelowaniem ich

zrównoważonego rozwoju. Jej wykorzystanie może okazać się użyteczne, ponieważ nie wszystkie

zjawiska dziejące się w mieście można skwantyfikować, przeanalizować i wyciągnąć wnioski dające

podstawę do efektywnych działań władz miasta i innych podmiotów. Studia miejskie mogą dać tę

wartość dodatkową, której nie ma w zestawieniach wskaźników – rys historyczny czy ogląd

socjologiczny (użyteczność przestrzeni publicznych, zaspakajanie potrzeb mieszkańców itd).

Zauważenie procesów długiego trwania w polskiej przestrzeni, w połączeniu z wnioskami z analiz na

bazie systematycznie zbieranych „twardych” danych i wiedzy usystematyzowanej, stanowić powinno

jedną z podstaw ustalania priorytetów działania i podejmowania trafnych decyzji w procesie

zarządzania miastem.

v.p

l

Załącznik 1. Powiązanie celów szczegółowych polityki miejskiej z celami strategii

zintegrowanych

Poniższe zestawienie wskazuje najważniejsze cele strategii zintegrowanych, które będą osiągane

dzięki realizacji poszczególnych celów Krajowej Polityki Miejskiej

Cel 1. Stworzenie warunków dla skutecznego, efektywnego i partnerskiego zarządzania rozwojem

na obszarach miejskich, w tym w szczególności na obszarach metropolitalnych [miasto sprawne]

Cel ten będzie osiągany poprzez realizację w wymiarze miejskim w szczególności następujących celów strategii

zintegrowanych

.go

Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”

Cel 1. Dostosowanie otoczenia regulacyjnego i finansowego do potrzeb innowacyjnej i efektywnej gospodarki

Cel 2. Stymulowanie innowacyjności poprzez wzrost efektywności wiedzy i pracy

Cel 3. Wzrost efektywności wykorzystania zasobów naturalnych i surowców

Cel 4. Wzrost umiędzynarodowienia polskiej gospodarki

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020

Cel 5. Podniesienie poziomu kompetencji oraz kwalifikacji obywateli

Strategia Rozwoju Transportu do 2020 roku (z perspektywą do 2030 roku)

Cel 1. Stworzenie nowoczesnej, spójnej sieci infrastruktury transportowej

Cel 2. Poprawa sposobu organizacji i zarządzania systemem transportowym

w.

rcl

Strategia Sprawne Państwo 2020

Cel 2. Zwiększenie sprawności instytucjonalnej państwa

Cel 3. Skuteczne zarządzanie i koordynacja działań rozwojowych

Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020

Cel 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich

Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020

Cel 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne

Cel 3. Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy

Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko (perspektywa do 2020 roku)

Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska

Cel 2. Zapewnienie gospodarce krajowej bezpiecznego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię

Cel 3. Poprawa stanu środowiska

ww

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie

Cel 3. Tworzenie warunków dla skutecznej, efektywnej i partnerskiej realizacji działań rozwojowych

ukierunkowanych terytorialnie (sprawność)

Cel 2. Wspieranie zrównoważonego rozwoju ośrodków miejskich, w tym przeciwdziałanie

negatywnym zjawiskom niekontrolowanej suburbanizacji [miasto zwarte i zrównoważone]

Cel ten będzie osiągany poprzez realizację w wymiarze miejskim w szczególności następujących celów strategii

zintegrowanych

Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”

Cel 1. Dostosowanie otoczenia regulacyjnego i finansowego do potrzeb innowacyjnej i efektywnej gospodarki

Cel 2. Stymulowanie innowacyjności poprzez wzrost efektywności wiedzy i pracy

Cel 3. Wzrost efektywności wykorzystania zasobów naturalnych i surowców

Cel 4. Wzrost umiędzynarodowienia polskiej gospodarki

v.p

l

Strategia Rozwoju Transportu do 2020 roku (z perspektywą do 2030 roku)

Cel 1. Stworzenie nowoczesnej, spójnej sieci infrastruktury transportowej

Cel 2. Poprawa sposobu organizacji i zarządzania systemem transportowym

Cel 4. Ograniczanie negatywnego wpływu transportu na środowisko

Strategia Sprawne Państwo 2020

Cel 3. Skuteczne zarządzanie i koordynacja działań rozwojowych

Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020

Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020

Cel 3. Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy

.go

Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko (perspektywa do 2020 roku)

Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska

Cel 2. Zapewnienie gospodarce krajowej bezpiecznego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię

Cel 3. Poprawa stanu środowiska

w.

rcl

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie

Cel 1. Wspomaganie wzrostu konkurencyjności regionów (konkurencyjność)

Cel 2. Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych (spójność)

Cel 3. Tworzenie warunków dla skutecznej, efektywnej i partnerskiej realizacji działań rozwojowych

ukierunkowanych terytorialnie (sprawność)

Cel 3. Odbudowa zdolności do rozwoju poprzez rewitalizację zdegradowanych społecznie,

ekonomicznie i fizycznie obszarów miejskich [miasto spójne]

Cel ten będzie osiągany poprzez realizację w wymiarze miejskim w szczególności następujących celów strategii

zintegrowanych

Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”

Cel 1. Dostosowanie otoczenia regulacyjnego i finansowego do potrzeb innowacyjnej i efektywnej gospodarki

Cel 2. Stymulowanie innowacyjności poprzez wzrost efektywności wiedzy i pracy

Cel 3. Wzrost efektywności wykorzystania zasobów naturalnych i surowców

Cel 4. Wzrost umiędzynarodowienia polskiej gospodarki

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020

Cel 3. Poprawa sytuacji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym

ww

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020

Cel 4. Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego

Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko (perspektywa do 2020 roku)

Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska

Cel 2. Zapewnienie gospodarce krajowej bezpiecznego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię

Cel 3. Poprawa stanu środowiska

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 20102020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie

Cel 1. Wspomaganie wzrostu konkurencyjności regionów (konkurencyjność)

Cel 2. Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych (spójność)

Cel 3. Tworzenie warunków dla skutecznej, efektywnej i partnerskiej realizacji działań rozwojowych

ukierunkowanych terytorialnie

v.p

l

Cel 4. Poprawa konkurencyjności i zdolności głównych ośrodków miejskich do kreowania

rozwoju, wzrostu i zatrudnienia [miasto konkurencyjne]

Cel ten będzie osiągany poprzez realizację w wymiarze miejskim w szczególności następujących celów strategii

zintegrowanych

Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”

Cel 1. Dostosowanie otoczenia regulacyjnego i finansowego do potrzeb innowacyjnej i efektywnej gospodarki

Cel 2. Stymulowanie innowacyjności poprzez wzrost efektywności wiedzy i pracy

Cel 3. Wzrost efektywności wykorzystania zasobów naturalnych i surowców

Cel 4. Wzrost umiędzynarodowienia polskiej gospodarki

.go

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020

Cel 1. Wzrost zatrudnienia

Cel 3. Poprawa sytuacji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym

Strategia Rozwoju Transportu do 2020 roku (z perspektywą do 2030 roku)

Cel 1. Stworzenie nowoczesnej, spójnej sieci infrastruktury transportowej

Cel 2. Poprawa sposobu organizacji i zarządzania systemem transportowym

Strategia Sprawne Państwo 2020

Cel 5. Efektywne świadczenie usług publicznych

Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020

Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020

Cel 4. Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego

w.

rcl

Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko (perspektywa do 2020 roku)

Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska

Cel 2. Zapewnienie gospodarce krajowej bezpiecznego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię

Cel 3. Poprawa stanu środowiska

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie

Cel 1. Wspomaganie wzrostu konkurencyjności regionów (konkurencyjność)

Cel 5. Wspomaganie rozwoju subregionalnych i lokalnych ośrodków miejskich, przede wszystkim

na obszarach problemowych polityki regionalnej (w tym na niektórych obszarach wiejskich)

poprzez wzmacnianie ich funkcji oraz przeciwdziałanie ich upadkowi ekonomicznemu [miasto silne]

Cel ten będzie osiągany poprzez realizację w wymiarze miejskim w szczególności następujących celów strategii

zintegrowanych

ww

Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki „Dynamiczna Polska 2020”

Cel 1. Dostosowanie otoczenia regulacyjnego i finansowego do potrzeb innowacyjnej i efektywnej gospodarki

Cel 2. Stymulowanie innowacyjności poprzez wzrost efektywności wiedzy i pracy

Cel 3. Wzrost efektywności wykorzystania zasobów naturalnych i surowców

Cel 4. Wzrost umiędzynarodowienia polskiej gospodarki

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020

Cel 1. Wzrost zatrudnienia

Cel 2. Wydłużenie okresu aktywności zawodowej i zapewnienie lepszej jakości funkcjonowania osób starszych

Cel 3. Poprawa sytuacji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym

Cel 4. Poprawa zdrowia obywateli oraz efektywności systemu opieki zdrowotnej

Strategia Sprawne Państwo 2020

Cel 5. Efektywne świadczenie usług publicznych

v.p

l

Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa na lata 2012–2020

Cel 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich

Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020

Cel 4. Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego

Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko (perspektywa do 2020 roku)

Cel 1. Zrównoważone gospodarowanie zasobami środowiska

Cel 2. Zapewnienie gospodarce krajowej bezpiecznego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię

Cel 3. Poprawa stanu środowiska

ww

w.

rcl

.go

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie

Cel 1. Wspomaganie wzrostu konkurencyjności regionów (konkurencyjność)

Cel 2. Budowanie spójności terytorialnej i przeciwdziałanie marginalizacji obszarów problemowych (spójność)

Podstawa prawna

v.p

l

Załącznik 2. Podsumowanie konsultacji publicznych

Zgodnie z art. 21c ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju

(Dz. U. z 2014 r. poz. 1649, z późn. zm.) projekt krajowej polityki miejskiej podlega konsultacjom

z partnerami społecznymi i gospodarczymi oraz jest uzgadniany z członkami Rady Ministrów.

I etap prac nad Krajową Polityką Miejską – nieformalna debata

Formalnym początkiem i podstawą prac nad Krajową Polityką Miejską były Założenia Krajowej

Polityki Miejskiej do roku 2020, przyjęte przez Radę Ministrów 16 lipca 2013 roku.

w.

rcl

.go

Po przyjęciu ww. Założeń uruchomiono prace nad pierwszym projektem Krajowej Polityki Miejskiej.

Z uwagi na obserwowany wzrost zainteresowania miastami i zagadnieniami związanymi z szeroko

rozumianą polityką miejską różnych środowisk lokalnych i regionalnych, przyjęto założenie, że należy

dążyć do opracowania dokumentu zintegrowanego, odpowiadającego w sposób kompleksowy na

potrzeby mieszkańców i użytkowników miast. W odpowiedzi na to założenie starano się przygotować

dokument w jak największym stopniu we współpracy z szerokim gronem partnerów zewnętrznych

przedstawicielami miast, korporacji samorządowych, ekspertów samorządowych, resortów,

środowisk naukowych, organizacji społecznych i gospodarczych. W tym celu zorganizowano cykl

warsztatów z udziałem przedstawicieli różnych branży i środowisk, poświęconych dyskusji nad

głównymi wątkami tematycznymi Krajowej Polityki Miejskiej. Na tym etapie prac szczególny nacisk

został położony na współpracę z wyspecjalizowanymi ekspertami tak, aby dalszym konsultacjom

poddawany był już materiał o wysokim poziomie merytorycznym. Wypracowane wspólnie pomysły

na uczynienie polskich miast konkurencyjnymi, silnymi, spójnymi, zwartymi i zrównoważonymi oraz

sprawnymi posłużyły do szczegółowego opracowania treści wątków tematycznych.

Prezentacja pierwszej wersji dokumentu odbyła się podczas ogólnopolskiej konferencji

zorganizowanej w Ministerstwie Infrastruktury i Rozwoju w dniu 7 kwietnia 2014 roku. Konferencja

była poświęcona omówieniu dokumentu, dotychczasowych prac oraz dalszych, planowanych działań.

Wydarzenie to zainaugurowało nieformalną szeroką debatę publiczną na temat polityki miejskiej

i przyszłości polskich miast. Debata ta trwała od kwietnia do września 2014 roku. Przeznaczenie na

nią kilku miesięcy uzasadniał fakt, że w Polsce po raz pierwszy podjęta została próba sformułowania

kompleksowej polityki miejskiej i była to okazja nie tylko do wypracowania zapisów samego

dokumentu, czyniąc go bardziej zakorzenionym w istniejących uwarunkowaniach, ale także szerzej –

podjęcia szerokiej dyskusji o polskich miastach i pożądanych kierunkach ich rozwoju.

ww

W ramach debaty publicznej zorganizowano trzy tematyczne konferencje regionalne w celu

przedyskutowania zawartości poszczególnych wątków tematycznych Krajowej Polityki Miejskiej.

Ponadto projekt Krajowej Polityki Miejskiej był prezentowany i omawiany na wielu innych

konferencjach, wydarzeniach i spotkaniach bilateralnych, organizowanych zarówno przez

Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, jak również przez inne podmioty, miasta i organizacje.

Dyskusję prowadzono we współpracy ze środowiskami profesjonalistów, samorządowców i

pozostałymi partnerami chętnymi do włączenia się w ten proces. Jednocześnie prowadzono

dodatkowe działania nastawione na dotarcie z informacją o powstawaniu Krajowej Polityki Miejskiej

do jak największej liczby jej adresatów i zaangażowanie ich w powstawanie tego dokumentu – m.in.

poprzez publikacje w mediach.

II etap prac nad Krajową Polityką Miejską – konsultacje publiczne

Wnioski i opinie zebrane podczas nieformalnej debaty na temat Krajowej Polityki Miejskiej,

dotyczące szerokiego spektrum zagadnień rozwoju miast oraz treści, formy i zakresu dokumentu,

zostały wykorzystane przy opracowaniu drugiego jej projektu.

v.p

l

Proces formalnych konsultacji publicznych projektu Krajowej Polityki Miejskiej rozpoczął się w dniu

27 sierpnia 2015 roku, a uwagi można było zgłaszać do dnia 10 września 2015 roku.

W ramach konsultacji zgłoszono ok. 600 uwag. Zostały one zgłoszone m.in. przez: samorządy

miejskie, wojewódzkie i powiatowe, partnerów społeczno-gospodarczych, korporacje samorządowe,

aktywistów miejskich, szkoły wyższe, izby gospodarcze, ekspertów, naukowców, organizacje

branżowe i osoby prywatne. Uwagi dotyczyły całości dokumentu, natomiast najliczniejsze odnosiły

się do wątków tematycznych dotyczących kształtowania przestrzeni, partycypacji publicznej,

rewitalizacji, transportu i mobilności miejskiej oraz niskoemisyjności i efektywności energetycznej.

Uwzględnienie uwag wiązało się z nadaniem większej czytelności zapisom dokumentu oraz jego

uzupełnieniem, w mniejszym zakresie – z nadmierną rozbudową treści. Przyjęto uwagi, które

poprawiają zrozumiałość tekstu Krajowej Polityki Miejskiej oraz doprecyzowują jego przekaz.

Uzyskano dzięki temu podniesienie jakości dokumentu i jego spójności wewnętrznej.

ww

w.

rcl

.go

W ramach konsultacji publicznych projekt podlegał także zaopiniowaniu przez Komisję Wspólną

Rządu i Samorządu Terytorialnego (zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 6 maja 2005 r. o Komisji

Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz o przedstawicielach Rzeczypospolitej Polskiej

w Komitecie Regionów Unii Europejskiej) i dnia 17 września 2015 roku uzyskał jej pozytywną opinię.

v.p

l

Załącznik 3. Projekty pilotażowe

Wprowadzanie pewnych rozwiązań legislacyjnych, informacyjnych i organizacyjnych, a także

rozbudowa narzędzi i instrumentów konieczne są do realizacji przedsięwzięć zaplanowanych w

Krajowej Polityce Miejskiej.

W celu zwiększenia efektywności zarządzania miastami Krajowa Polityka Miejska wskazuje, iż miasta

powinny korzystać z innowacyjnych i efektywnych narzędzi zarządzania miastem i jego obszarem

funkcjonalnym. Celem projektów pilotażowych jest wypracowanie modelowych rozwiązań dla

poszczególnych działań związanych z wykorzystaniem tych narzędzi. W rezultacie mają zostać

wypracowane dobre praktyki w rozwiązywaniu konkretnych problemów, przeciwdziałaniu barierom

itd., przynoszące określone, pozytywne rezultaty dla funkcjonowania miast, które będą mogły być

wykorzystywane przez inne JST.

.go

Poniższa indykatywna lista projektów pilotażowych wskazuje główne kierunki wypracowania

modelowych i efektywnych rozwiązań w nowych lub złożonych kwestiach związanych z rozwojem

miast i ich obszarów funkcjonalnych, które wynikają z Krajowej Polityki Miejskiej. Zakres i możliwości

realizacji poszczególnych pilotaży będą zależne od dostępnych środków finansowych, możliwości

organizacyjnych i instytucjonalnych. Szczegółowe zasady wyłaniania JST realizujących projekty

pilotażowe, jak również podmiotów je koordynujących określane będą na etapie wdrażania zapisów

Krajowej Polityki Miejskiej, jednak ze względu na chęć zapewnienia możliwie najszerszego udziału

samorządów preferowany będzie tryb konkursowy. Na etapie wdrażania KPM lista projektów

pilotażowych i prowadzących je resortów będzie ustalana i aktualizowana w ramach KKPR.

w.

rcl

W zakresie, który przyczyniał się będzie do zwiększania efektywności inwestowania środków polityki

spójności w perspektywie 2014–2020 oraz który przyczyniał się będzie do przygotowania do

wdrażania środków polityki spójności po roku 2020 (w której można zakładać utrzymanie lub

wzmocnienie akcentu na zrównoważony i kompleksowy rozwój miast), w miarę dostępności środków

wybrane pilotaże będą finansowane ze środków Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna.

Projekt

Cel

Zakres

ww

Wątki

tematyczne

Zmiana struktury własności dla lepszego kształtowania przestrzeni

Wypracowanie modelowych rozwiązań w zakresie przeprowadzania procedury scalania i podziału

nieruchomości na terenach, na których struktura własności uniemożliwia odpowiednie

zagospodarowanie terenu zgodnie z polityką przestrzenną miasta.

Przeprowadzenie w powiązaniu z procedurą planistyczną procedury scalenia i podziału nieruchomości

w celu umożliwienia realizacji zamierzeń przewidzianych w miejscowym planie zagospodarowania

przestrzennego.

Procedurę należy przeprowadzić co najmniej dla trzech przypadków, wybranych zależnie od etapu

procedury planistycznej, w tym procedury po uchwaleniu planu miejscowego lub rozpoczęte jeszcze

przed jego uchwaleniem (dla obszarów rewitalizacji).

Procesowi powinny towarzyszyć działania wspierające, w tym doradztwo w zakresie PR, komunikacji,

negocjacji, wypracowania koncepcji inwestycyjnych oraz podsumowanie z wnioskami z porównania

procedur, a także opracowanie publikacji umożliwiającej upowszechnienie wypracowanych rozwiązań.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Transport i mobilność miejska ♦

Rewitalizacja ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

Projekt

Cel

Zakres

Naprawa rozlewania się miast („urban sprawl”)

Wypracowanie modelowych metod w zakresie szczegółowej analizy obszaru objętego procesami

chaotycznego rozpraszania zabudowy podmiejskiej oraz konkretnych rozwiązań w celu wykreowania

warunków do realnej naprawy przestrzeni, relacji międzyludzkich i warunków życia na danych

obszarach.

Opracowanie koncepcji naprawy negatywnego zjawiska rozlewania się miast zawierającego analizę i

diagnozę stanu istniejącego, w tym uwarunkowań przestrzennych, społecznych, ekonomicznych i

środowiskowych, uwzględniającego bilans terenów przeznaczonych pod zabudowę, oraz

Zakres

w.

rcl

Wątki

tematyczne

Współpraca samorządów w ramach tworzenia spójnej polityki przestrzennej

Wypracowanie modelowych rozwiązań w zakresie współpracy samorządów (miasta i gmin

sąsiadujących) nad opracowaniem spójnej polityki przestrzennej.

Przeprowadzenie procedury zmiany lub opracowania nowych dokumentów oraz aktów planistycznych

w sposób zapewniający ich skoordynowanie, uspójnienie i urealnienie oraz umożliwiający

wypracowanie spójnej polityki przestrzennej zapewniającej harmonijny rozwój w szerszym ujęciu

terytorialnym. Projekt jest adresowany w szczególności do gmin w obrębie miejskich obszarów

funkcjonalnych.

Wskazana jest również rola samorządu wojewódzkiego jako koordynatora działań odpowiedzialnego

za planowanie przestrzenne w województwie.

Kształtowanie przestrzeni ♦ Transport i mobilność miejska ♦ Niskoemisyjność i efektywność

energetyczna ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój gospodarczy ♦ Ochrona środowiska i

adaptacja do zmian klimatu ♦ Demografia ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

.go

Projekt

Cel

v.p

l

proponowane rozwiązania do poprawy sytuacji tych obszarów, a także wdrożenie ich w

opracowywane akty i dokumenty gminne, w szczególności do treści dokumentów i aktów

planistycznych.

Dla W kontekście właściwej diagnozy i poszukiwania modelowych rozwiązań, projekt powinien obejmować

tereny w trzech wariantach

•

relatywnie ograniczony powierzchniowo obszar na terenie dużego miasta centralnego,

•

obszar obejmujący częściowo teren miasta centralnego i gminy podmiejskiej,

•

obszar obejmujący kilka gmin podmiejskich.

Wątki

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Transport i mobilność miejska ♦

tematyczne

Niskoemisyjność i efektywność energetyczna ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka inwestycyjna ♦ Ochrona

środowiska i adaptacja do zmian klimatu ♦ Demografia ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

Projekt

Cel

Zakres

Wątki

tematyczne

Projekt

Cel

Wzmocnienie roli zintegrowanego węzła przesiadkowego jako elementu miastotwórczego

Wypracowanie modelowych rozwiązań w zakresie projektowania węzłów przesiadkowych w sposób

zapewniający właściwy rozwój funkcji miastotwórczej.

Opracowanie koncepcji zintegrowanego węzła przesiadkowego wokół dworca kolejowego, w tym

koncepcji programowo-przestrzennej, studium wykonalności/biznes planu zapewniającego finansową

wykonalność przedsięwzięcia, tak aby pełni on rolę istotnego elementu miastotwórczego z wyraźnym i

umiejętnie zaprogramowanym komponentem komercyjnym zapewniającym jego efektywność

ekonomiczną. Przygotowanie niezbędnych dokumentów planistycznych.

Projekt będzie uwzględniał przygotowanie przedsięwzięcia pod kątem możliwości zastosowania

mechanizmów partnerstwa publiczno-prywatnego.

Projekt ma wdrażać idee zrównoważonej mobilności, niskoemisyjności, „powrotu do centrum”,

miasta zwartego, przyjaznego i atrakcyjnego do życia.

♦Kształtowanie przestrzeni ♦ Transport i mobilność miejska ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój

gospodarczy ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

ww

Zakres

Urbanistyczne przedsięwzięcie publiczno-prywatne

Przygotowanie pod względem planistycznym oraz realizacyjnym dużego założenia urbanistycznego

(na terenie brownfield) o kluczowym znaczeniu rozwojowym dla miasta.

Wypracowanie modelu współpracy publiczno-prywatnej i modelu finansowania przedsięwzięcia

(opracowanie projektów umów, porozumień, aktów prawnych). Stworzenie koncepcji

zagospodarowania terenu (konkurs urbanistyczny). Opracowanie dokumentów planistycznych.

Wsparcie działań z zakresu partycypacji społecznej.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój gospodarczy

Wątki

tematyczne

Wątki

tematyczne

Projekt

Cel

Zakres

Wątki

tematyczne

Zwiększenie dostępności komunikacyjnej

Wypracowanie modelowych rozwiązań w zakresie zwiększenia dostępności komunikacyjnej dla

wybranego obszaru.

Opracowanie koncepcji zasadniczej zmiany dostępności i obsługi transportowej (istotna zmiana

podziału międzygałęziowego ze skokowym zwiększeniem znaczenia transportu publicznego) zespołu

małych miast/osiedli o charakterze turystycznym, połączonej z przekształceniem ich układu

transportowego skorelowanego z tą zmianą.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Transport i mobilność miejska ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój

gospodarczy ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

Innowacyjne przedsięwzięcie z zakresu transportu publicznego

Opracowanie innowacyjnych rozwiązań w zakresie organizacji, funkcjonowania, badania lub

planowania transportu publicznego, stanowiących podstawę do ich powielenia w innych miastach lub

miejskich obszarach funkcjonalnych.

Zróżnicowany zakres badań, analiz, opracowań, dokumentów, dokumentacji technicznej w zależności

od szczegółowego tematu przedsięwzięcia, przy czym powinien on koncentrować się na takich

zagadnieniach, jak integracja środków transportu, integracja taryfowa, związki transportowe,

organizacja transportu publicznego.

♦ Transport i mobilność miejska ♦ Niskoemisyjność i efektywność energetyczna ♦ Zarządzanie

obszarami miejskimi♦

w.

rcl

Projekt

Cel

Lepszy transport

Wypracowanie modelowych rozwiązań na rzecz realizacji idei miasta zwartego i niskoemisyjnego,

w zakresie ukształtowania struktury urbanistycznej oraz projektowania i planowania transportu dla

wybranego obszaru zgodnie z zasadą zrównoważonej mobilności.

Opracowanie koncepcji nowego podejścia do obsługi transportowej małego lub średniego miasta oraz

dla dzielnicy dużego miasta, uwzględniającego kształtowanie wielofunkcyjnych obszarów zabudowy,

skracanie tras przejazdów, priorytetu transportu publicznego oraz przemieszczania się pieszego

i rowerem, z wypracowaniem szczegółowych rozwiązań dla newralgicznych obszarów, miejsc, węzłów

przesiadkowych, uwzględniającej w swoim zakresie zarówno kwestie infrastrukturalne i organizacyjne.

Kształtowanie przestrzeni ♦ Transport i mobilność miejska ♦ Niskoemisyjność i efektywność

energetyczna ♦ Rewitalizacja ♦ Rozwój gospodarczy ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

v.p

l

Zakres

Poz. 1235

.go

Projekt

Cel

– 128 –

Zakres

Wątki

tematyczne

Projekt

Cel

ww

Zakres

Wzmocnienie spójności polityk lokalnych

Wskazanie kierunku zmian niezbędnych do uspójnienia i lepszej koordynacji polityk lokalnych dla

podniesienia ich efektywności na wszystkich płaszczyznach funkcjonowania miasta.

Przeprowadzenie analizy lokalnych dokumentów sektorowych oraz planów i programów, a także

dokumentów i aktów planistycznych, sporządzanych na podstawie różnych przepisów, oraz wskazanie

propozycji zmniejszania obciążenia w zakresie ilości dokumentów, które gmina musi opracować

(wskazanie kierunków inwestycyjnych, np. w strategii rozwoju gminy), wzmocnienia ich spójności,

integralności, a przez to także ich jakości i efektywności.

Dla uzyskania możliwie pełnego obrazu niezbędnych zmian projekt należy przeprowadzić w co

najmniej 3 miastach, w tym w przynajmniej jednym małym lub średnim mieście.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Transport i mobilność miejska ♦

Niskoemisyjność i efektywność energetyczna ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój

gospodarczy ♦ Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu ♦ Zarządzanie obszarami

miejskimi♦

Wątki

tematyczne

Wątki

tematyczne

Projekt

Cel

Przeciwdziałanie negatywnym skutkom zjawiska kurczenia się miast

Opracowanie programu działań niezbędnych do przeciwdziałania negatywnym skutkom zjawiska

kurczenia się miast.

Opracowanie kompleksowego, wielosektorowego programu/strategii działań niezbędnych do

przeciwdziałania negatywnym skutków zjawiska kurczenia się miast na rzecz optymalizacji

funkcjonowania usług publicznych i infrastruktury miejskiej, takich jak

•

dopasowanie zakresu planowanych inwestycji do prognoz demograficznych,

•

budowanie infrastruktury w sposób modułowy, umożliwiający rezygnację

z pewnych modułów, gdy liczba populacji spada, lub rozbudowywanie, gdy liczba ta rośnie,

•

tworzenie obiektów w sposób umożliwiający łączenie lub zmianę funkcji

i przeznaczenia,

•

działania społeczne na rzecz seniorów,

•

działania na rzecz zwiększenia atrakcyjności miast jako miejsca zamieszkania.

Program powinien służyć wypracowaniu wskazań do pozostałych powiązanych dokumentów i aktów

gminnych.

Projekt dedykowany jest w szczególności małym i średnim miastom.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój gospodarczy ♦

Demografia ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

w.

rcl

Zakres

Łączenie gmin dla wzmocnienia ich potencjału

Przeprowadzenie modelowej procedury dobrowolnego łączenia gmin – małego miasta wraz z gminą

wiejską otaczającą, dla wzmocnienia potencjału całego obszaru oraz ukierunkowania działań

związanych z rozwojem miasta w szerszym kontekście terytorialnym i przedmiotowym.

Wsparcie samorządu w procedurze łączenia się gmin, w tym w zakresie zmian prawnych, zmian aktów

i dokumentów planistycznych, zmian dokumentów strategicznych, w celu wypracowania spójnych

rozwiązań dla obszaru gminy powstałej z połączenia małego miasta i gminy otaczającej.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Transport i mobilność miejska ♦ Niskoemisyjność i efektywność

energetyczna ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój gospodarczy ♦ Ochrona środowiska i adaptacja do

zmian klimatu ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

v.p

l

Zakres

Poz. 1235

.go

Projekt

Cel

– 129 –

Wątki

tematyczne

Projekt

Cel

Zakres

Wątki

tematyczne

Ulepszenie systemu zieleni miejskiej

Wypracowanie standardu rozwiązań w zakresie analizy dostępności, jakości i atrakcyjności terenów

zieleni dla mieszkańców oraz konkretnych rozwiązań w celu utworzenia spójnego systemu terenów

zieleni (z wykorzystaniem greenway, blueway) dostępnych, atrakcyjnych i chętnie użytkowanych przez

mieszkańców miast.

Analiza obszaru miasta i wytypowanie obszarów niedostatecznie wyposażonych w tereny zieleni

(o niedostatecznym stosunku terenów zieleni i powierzchni biologicznie czynnych do obszarów

zabudowanych oraz liczby i potrzeb mieszkańców), uwzględniająca również kwestie dostępności,

jakości, atrakcyjności tych terenów.

Opracowanie koncepcji spójnego systemu terenów zieleni poprzez

•

zwiększenie udziału terenów zieleni i powierzchni biologicznie czynnych

z wykorzystaniem/uwzględnieniem zróżnicowanych warunków (w tym własności terenów)

ww

Projekt

Cel

Innowacyjne formy zaspokajania potrzeb mieszkaniowych w miastach

Wsparcie, wypracowanie i upowszechnienie mechanizmów prowadzących do zaspokojenia potrzeb

mieszkaniowych o różnym charakterze (własność, najem, formy pośrednie), które – z racji swojej

innowacyjności – posiadać będą przewagę (o charakterze ekonomicznym, organizacyjnym, formalnym

itd.) nad klasycznymi rozwiązaniami.

Zróżnicowany zakres badań, analiz, opracowań, dokumentów, dokumentacji technicznej, modeli

finansowych, wsparcia działań organizacyjnych w zależności od szczegółowego tematu

przedsięwzięcia.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój gospodarczy ♦

Demografia

Zakres

Wątki

tematyczne

Projekt

Zarządzanie wodą w mieście, z wykorzystaniem układu hydrograficznego w układzie miejskim oraz

zwiększeniem możliwości retencyjnych obszarów miejskich

Wypracowanie standardu rozwiązań w zakresie analizy oraz konkretnych rozwiązań w zakresie

zarządzania wodą w mieście, uwzględniających lepsze wykorzystanie układu hydrograficznego w

układzie miejskim, zwiększenie możliwości retencyjnych obszarów miejskich i przeciwdziałanie

zasklepianiu się gleb.

Opracowanie koncepcji zarządzania wodą w mieście. Koncepcja powinna uwzględniać

•

zwiększenie retencyjności obszaru (z uwzględnieniem opadów nawalnych), w tym

lokalne uwarunkowania przyrodnicze i antropogeniczne, różnorodność form zwiększania

retencji (m.in. ogrody deszczowe), przeciwdziałanie zasklepianiu gleb oraz zastępowanie

nawierzchni nieprzepuszczalnych przepuszczalnymi, symulację modelu hydrologicznego

przed i po wprowadzeniu proponowanych rozwiązań,

•

bezpieczeństwo przeciwpowodziowe,

•

walory ekologiczne,

•

atrakcyjność dla mieszkańców i/lub atrakcyjność turystyczna,

•

wykorzystanie w układzie komunikacyjnym.

Koncepcja powinna służyć wypracowaniu wskazań do pozostałych powiązanych dokumentów i

aktów gminnych.

Projekt może obejmować obszar całego miasta lub nie mniejszy niż obszar obejmujący daną

jednostkę hydrologiczną z uwzględnieniem zasięgu zlewni, poszerzony o obszary objęte koncepcją.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Transport i mobilność miejska ♦ Ochrona

środowiska i adaptacja do zmian klimatu ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

w.

rcl

Cel

.go

v.p

l

i z wykorzystaniem alternatywnych form zwiększenia udziału zieleni,

•

tworzenie powiązań funkcjonalno-przestrzennych pomiędzy terenami zieleni oraz

zwiększenie ich dostępności, ze szczególnym uwzględnieniem interakcji z systemem

komunikacyjnym miasta,

•

poprawy jakości oraz zwiększenia atrakcyjności terenów zieleni (nacisk na lokalny

kontekst),

•

opracowanie wytycznych do zarządzania terenami zieleni.

Koncepcja powinna zawierać/uwzględniać m.in.

•

kontekst przyrodniczy,

•

jakość i trwałość (np. dobór gatunków, operat pielęgnacyjny),

•

użyteczność i dostępność dla mieszkańców (z uwzględnieniem lokalnych potrzeb),

•

zaangażowanie różnych uczestników (np. formy zachęt, akcji z udziałem

mieszkańców, instytucji – na etapie formułowania potrzeb, koncepcji czy realizacji).

Koncepcja powinna służyć wypracowaniu wskazań do pozostałych powiązanych dokumentów i aktów

gminnych.

Dla właściwej diagnozy i poszukiwania uniwersalnych rozwiązań projekt powinien obejmować tereny

w trzech wariantach

•

relatywnie ograniczony powierzchniowo obszar na terenie dużego miasta

centralnego,

•

obszar obejmujący częściowo teren miasta centralnego i gminy podmiejskiej,

•

małe miasto – cały obszar

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Ochrona środowiska i adaptacja do zmian

klimatu ♦ Demografia ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

Zakres

ww

Wątki

tematyczne

Projekt

Cel

Zakres

Integracja danych i wiedzy o mieście – utworzenie platformy informatycznej do gromadzenia danych

o mieście

Utworzenie platformy informatycznej, w ramach której gromadzone i udostępniane byłyby dane na

temat infrastruktury miasta oraz procesów w niej zachodzących.

W ramach platformy funkcjonować mogą podsystemy zarządzające określonymi elementami

infrastruktury, takimi jak

 transport miejski, zarządzanie ruchem i sytuacjami nadzwyczajnymi,

 oświetlenie miejskie,

 system monitoringu miejskiego,

Zakres

Wątki

tematyczne

„Główna ulica” lub „Rynek 2.0” lub kwartał śródmiejski

Wypracowanie modelowego zakresu zintegrowanych i kompleksowych działań służących rewitalizacji

z uwzględnieniem zagadnienia przywrócenia znaczenia głównej ulicy/rynkom jako ważnego centrum

funkcjonalnego i miejsca spotkań.

Wybrane miasto/miasta powinny aktywnie zacząć sterować procesami zagospodarowania lokali

handlowo-usługowych na wybranych obszarach głównej ulicy lub rynku. Celem pilotażu powinno być

wsparcie rozwoju w tych obszarach funkcji „miastotwórczych” – czyniących z tych obszarów atrakcyjne

miejsca do spędzania czasu dla mieszkańców i gości miasta. W ramach pilotażu miasta powinny

określić listę pożądanych działalności, np. usługi gastronomiczne, kulturalne i rozrywkowe, usługi

publiczne, rzemiosło, wybrane typy handlu.

Rozwiązania, których zastosowanie wymaga rozważenia, to wspieranie rozwoju ww. działalności

101)

poprzez proponowanie znacząco niższych niż rynkowe stawek najmu

oraz aktywne pozyskiwanie

przez miasto lokali usługowo-handlowych.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦

Rozwój gospodarczy ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

Podmioty ekonomii społecznej w rewitalizacji

Wypracowanie, w ramach kompleksowych rozwiązań w zakresie rewitalizacji, modelowych ścieżek

współpracy i trwałych zleceń na świadczenie usług w obszarach rewitalizowanych przez podmioty

ekonomii społecznej zatrudniające osoby bezrobotne, zagrożone wykluczeniem lub wymagające

wsparcia z obszarów rewitalizowanych.

Wypracowanie wzorców stosowania klauzul społecznych w zamówieniach publicznych w stosunku do

podmiotów ekonomii społecznej, które zatrudniają osoby z obszarów rewitalizacji.

Odbiorcami wsparcia powinny być nie tylko podmioty ekonomii społecznej, ale też pracownicy JST

oraz ich jednostek budżetowych, którzy zlecają świadczenie prostych usług.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦

Rozwój gospodarczy ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

w.

rcl

Projekt

Cel

 miejskie sieci energetyczne,

 wywóz śmieci,

 komunikacja z mieszkańcami (zarówno w zakresie partycypacji publicznej w procesach

zarządzania miastem, jak i doraźnego przekazywania informacji istotnych dla mieszkańców).

Podstawą funkcjonowania takiej platformy musi być sprawnie działająca infrastruktura przesyłu

danych, obejmująca całe miasto i pozwalająca integrować nowe usługi i funkcjonalności w przyszłości.

Powinno to skutkować zwiększeniem bezpieczeństwa publicznego, poprawą jakości funkcjonowania

miasta oraz pozwolić na lepsze dopasowanie usług do potrzeb mieszkańców.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Transport i mobilność miejska ♦ Polityka

inwestycyjna♦ Rozwój gospodarczy ♦ Zarządzanie obszarami miejskimi♦

v.p

l

Projekt

Cel

Poz. 1235

.go

Wątki

tematyczne

– 131 –

Zakres

Wątki

tematyczne

Projekt

Cel

ww

Zakres

Kodeks reklamowy dla małego lub średniego miasta

Wypracowanie modelowego przykładu uchwały reklamowej w celu rozpowszechniania go wśród

innych miast.

Przeprowadzenie niezbędnych analiz, prac koncepcyjnych, wsparcie konsultacji publicznych,

przygotowanie merytoryczne i formalne projektu uchwały rady gminy.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Rewitalizacja ♦ Rozwój gospodarczy

Wątki

tematyczne

Projekt

Cel

101)

Estetyka i wizerunek miasta

Wypracowanie modelowych rozwiązań w kwestii tworzenia tożsamości i wizerunku miasta,

w szczególności w wymiarze wizualnym i estetycznym.

W wielu miastach dotkniętych kryzysem funkcji usługowych w centrum – szczególnie małych i średnich, a także

w większych miastach tracących funkcje przemysłowe – powinien być możliwy zakup tego typu lokali, szczególnie, jeżeli

część lokali nie może znaleźć najemców.

Projekt

Cel

Zakres

Dogęszczanie zabudowy mieszkaniowej w śródmieściach

Wypracowanie modelowych rozwiązań w zakresie kompleksowej rewitalizacji, z uwzględnieniem

potrzeby rozwoju budownictwa mieszkaniowego w obszarach śródmiejskich.

We współpracy z partnerami prywatnymi, TBS, deweloperami w ramach pilotażu powinny zostać

uruchomione projekty wsparcia finansowego uzupełniania zabudowy mieszkaniowej (wraz z częściami

usługowymi na parterach). Z uwagi na znaczące środki niezbędne do realizacji tego typu pilotażu –

powinien on uwzględniać specyfikę lokalnych rynków nieruchomości, a wymaganym dokumentem

powinien być szczegółowy biznesplan.

Przewidywane wymagane wsparcie publiczne na poziomie 25–30% wartości inwestycji.

♦Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Transport i mobilność miejska ♦

Niskoemisyjność i efektywność energetyczna ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój

gospodarczy ♦ Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu ♦ Zarządzanie obszarami

miejskimi♦

w.

rcl

Wątki

tematyczne

Opracowanie koncepcji tworzenia tożsamości i wizerunku miasta w wymiarze wizualnym, mającej na

celu m.in.

•

wypracowanie wizerunku zgodnego z polityką i strategią rozwoju miasta,

•

łatwiejszą identyfikację przestrzeni, pozwalających na poprawę orientacji w terenie,

•

tworzenie genius loci,

•

podniesienie stopnia utożsamiania się użytkowników z przestrzenią, a przez to

również ich odpowiedzialności za podejmowane w niej działania,

•

porządkowanie przestrzeni publicznej.

Opracowanie wytycznych do uwzględnienia w powiązanych dokumentach i aktach gminnych.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Transport i mobilność miejska ♦

Niskoemisyjność i efektywność energetyczna ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój

gospodarczy ♦ Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu ♦ Zarządzanie obszarami

miejskimi♦

v.p

l

Wątki

tematyczne

Poz. 1235

.go

Zakres

– 132 –

Projekt

Cel

Zakres

Wątki

tematyczne

Rewitalizacja – dodatkowe pilotaże

Projekty pilotażowe uzupełniające do projektów w ramach konkursu pn: „Modelowa rewitalizacja

miast” oraz pilotaży w Łodzi, Bytomiu i Wałbrzychu.

Projekty pilotażowe dotyczące zagadnień, które nie zostały w pełni lub wystarczająco szczegółowo

rozwiązane w toku wcześniejszych projektów pilotażowych.

Rewitalizacja ♦ Pozostałe wątki

ww

Projekt

Cel

Podniesienie jakości życia w osiedlach wielkopłytowych

Wypracowanie standardów postępowania poprawiającego jakość życia w blokowiskach znajdujących

się na obszarach rewitalizowanych w małych i średnich miastach. Blokowiska często nie należą do

obszarów zdegradowanych, ale jakość życia w nich często jest niska lub niezadowalająca, stąd potrzeba

wypracowania modeli poprawy jakości życia.

Szerokie konsultacje społeczne z lokalnymi organizacjami pozarządowymi oraz mieszkańcami

dotyczące potrzebnych zmian, możliwość wykorzystania konkursu urbanistyczno-architektonicznego

jako narzędzia pozwalającego na przeformułowanie struktury przestrzennej i funkcjonalnej blokowisk.

Założenie finansowania drobnych inwestycji modernizacyjnych.

♦ Kształtowanie przestrzeni ♦ Partycypacja publiczna ♦ Transport i mobilność miejska ♦

Niskoemisyjność i efektywność energetyczna ♦ Rewitalizacja ♦ Polityka Inwestycyjna ♦ Rozwój

gospodarczy ♦ Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu ♦ Zarządzanie obszarami

miejskimi♦

Zakres

Wątki

tematyczne

v.p

l

Załącznik 4. Ubieganie się przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej o przyznanie prawa do

zorganizowania Międzynarodowej Wystawy EXPO w roku 2022

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej ubiega się o przyznanie prawa do zorganizowania Międzynarodowej

Wystawy EXPO w Łodzi w roku 2022. Międzynarodowa Wystawa EXPO to organizowana cyklicznie

wystawa tematyczna, tzw. „małe EXPO”, prezentująca cywilizacyjny i techniczny dorobek świata, za

której organizację odpowiedzialne jest Międzynarodowe Biuro Wystaw z siedzibą w Paryżu. Zgodnie z

jego zasadami, podmiotem ubiegającym się o przyznanie prawa do zorganizowania Międzynarodowej

Wystawy EXPO jest rząd państwa, w którym miałaby zostać zorganizowana.

Rząd Rzeczypospolitej Polskiej zaaprobował ideę organizacji Międzynarodowej Wystawy EXPO jako

wpisującą się w sposób postrzegania Rzeczypospolitej Polskiej jako lidera przemian w tej części Europy.

Jej motywem przewodnim będzie kompleksowa i zintegrowana rewitalizacja obszarów miejskich,

stanowiąca jedno z kluczowych wyzwań rozwojowych miast, które w najbliższych latach zyskiwać

będzie na znaczeniu.

.go

Problem rewitalizacji centrów miast dotyka wielu aglomeracji na całym świecie. Łódź jest miastem

wymagającym kompleksowej rewitalizacji, w którym skala wyzwań w tym zakresie jest ogromna.

Jednocześnie Łódź jest miastem, w którym przeprowadzono i nadal prowadzonych jest szereg

przedsięwzięć rewitalizacyjnych, co stanowi szansę zaprezentowania dotychczasowych dokonań

z zakresu rewitalizacji i polityki rozwoju miasta.

w.

rcl

Koncepcja Międzynarodowej Wystawy EXPO wpisuje się w poszczególne wątki tematyczne Krajowej

Polityki Miejskiej, a tym samym promowane z poziomu krajowego podejście do rozwoju miast i ich

rewitalizacji, poprzez m.in.: zlokalizowanie wystawy w centrum miasta a nie jak to jest zazwyczaj, na

przedmieściach; wpisanie wystawy w szerszą strategię rozwoju miasta i promocji kraju, a nie

traktowanie w kategoriach jednostkowego wydarzenia; propagowanie idei wystawy maksymalnie

wykorzystującej już istniejącą infrastrukturę oraz zakładającej perspektywiczne planowanie inwestycji

pod kątem przyszłych możliwości ich zaadaptowania i wykorzystania po jej zakończeniu.

Stąd, Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na posiedzeniu w dniu 12 listopada 2013 roku przyjął Informację

dla Rady Ministrów dotyczącą ubiegania się o przyznanie Miastu Łodzi prawa organizacji

Międzynarodowej Wystawy EXPO w roku 2022. Ubieganie się o przyznanie prawa do zorganizowania

Międzynarodowej Wystawy EXPO w Łodzi w roku 2022 odbywa się w ścisłej współpracy strony

rządowej oraz strony samorządowej. Ze strony administracji rządowej koordynatorem procesu jest

Minister Infrastruktury i Rozwoju, we współpracy z Ministrem Gospodarki oraz Ministrem Spraw

Zagranicznych. Po stronie samorządowej głównym partnerem jest Miasto Łódź.

Współpracę Ministra Infrastruktury i Rozwoju oraz Prezydenta Miasta Łodzi sformalizował List

intencyjny w sprawie współpracy mającej na celu uzyskanie przez Rzeczpospolitą Polską prawa

organizacji Międzynarodowej Wystawy EXPO w Łodzi w roku 2022, podpisany przez Strony w dniu

11 lutego 2014 roku.

ww

Współpraca między stroną administracji rządowej oraz stroną samorządową została formalnie

ustrukturyzowana i usystematyzowana zarządzeniem nr 56 Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2015

roku w sprawie Komitetu Sterującego do spraw EXPO 2022 (M.P. z 2015 r. poz. 598). Zadaniem

utworzonego Komitetu jest prowadzenie prac mających na celu uzyskanie przez Rzeczpospolitą Polską

prawa do zorganizowania Międzynarodowej Wystawy EXPO w Łodzi w roku 2022, w szczególności

inicjowanie, nadawanie kierunku, dokonywanie przeglądu stopnia ich zaawansowania. Utworzenie

Komitetu umożliwiło również zaangażowanie innych podmiotów kluczowych ze względu na

prowadzone prace.

Skład Komitetu odzwierciedla wieloaspektowy charakter przedsięwzięcia, jakim jest wystawa typu

EXPO, jak również wybraną jej tematykę – rewitalizację, będącą procesem wyprowadzania ze stanu

kryzysowego

obszarów

zdegradowanych,

prowadzonym

w

sposób

kompleksowy,

poprzez zintegrowane działania na rzecz lokalnej społeczności, przestrzeni i gospodarki,

v.p

l

skoncentrowane terytorialnie. Członkami Komitetu są Minister Infrastruktury i Rozwoju oraz Prezydent

Miasta Łodzi, pełniący funkcje współprzewodniczących, oraz Minister Administracji i Cyfryzacji, Minister

Finansów, Minister Gospodarki, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Minister Pracy i Polityki

Społecznej, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Minister Skarbu Państwa, Minister Sportu i Turystyki,

Minister Spraw Wewnętrznych, Minister Spraw Zagranicznych, Minister Zdrowia, Szef Kancelarii

Prezesa Rady Ministrów, Wojewoda Łódzki, jak również Sekretarz Komitetu. Zgodnie z treścią

zarządzenia do udziału w pracach Komitetu, na prawach członka, zaprasza się: Marszałka Województwa

Łódzkiego, Prezydenta Miasta Łodzi jako współprzewodniczącego, oraz przedstawiciela Zarządu PKP

S.A. oraz przedstawiciela Zarządu PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. Ponadto formuła Komitetu przewiduje

możliwość zapraszania do udziału w pracach Komitetu, z głosem doradczym, innych osób, właściwych

ze względu na poruszaną tematykę. Obsługę Komitetu zapewnia Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju.

ww

w.

rcl

.go

Ubieganie się o przyznanie prawa do zorganizowania Międzynarodowej Wystawy EXPO wpisuje się

w cele i kierunki określone w Krajowej Polityce Miejskiej i może stać się zwieńczeniem działań

podejmowanych w ramach określonego w niej horyzontu czasowego, dając możliwość

zaprezentowania dorobku miasta Łodzi oraz innych polskich miast w zakresie ich rozwoju oraz

rewitalizacji. Starania Rządu Rzeczypospolitej Polskiej mogą doprowadzić do zrealizowania pierwszego

tego typu międzynarodowego wydarzenia w Polsce oraz w tej części Europy.

Dokument podpisany

przez Marek Głuch

Data: 2015.12.09

15:50:25 CET

MONITOR POLSKI

v.p

l

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 9 grudnia 2015 r.

Poz. 1235

UCHWAŁA NR 198

RADY MINISTRÓW

.go

z dnia 20 października 2015 r.

w sprawie przyjęcia Krajowej Polityki Miejskiej

Na podstawie art. 21c ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2014 r.

poz. 1649, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje

załącznik do uchwały.

ww

w.

rcl