PL
Uchwała Nr 237 Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2013 r. w sprawie ustanowienia Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014-2020
Table of Provisions (8)
Statutory Text (8 Articles)
§ 1. Ustanawia się Rządowy Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020, zwany dalej
„Programem”, stanowiący załącznik do uchwały.
§ 2. Program ustanawia się w celu realizacji Strategii Rozwoju Kraju 2020.
w.
rcl
ZAŁĄCZNIK ........................................................................................................................................ 30
WSTĘP
v.p
l
Podstawą dla zaprojektowania Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób
Starszych na lata 2014–2020 (zwanego dalej „Programem ASOS 2014–2020”) stały się
doświadczenia z realizacji Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób
Starszych na lata 2012–2013 (zwanego dalej „Programem ASOS 2012–2013”), współpraca
z organizacjami realizującymi projekty w ramach komponentu konkursowego Programu oraz
szeroki dialog z przedstawicielami sektora pozarządowego, środowisk naukowych
i eksperckich, samorządów, administracji centralnej, organizacji związkowych i organizacji
pracodawców, prowadzony m.in. w ramach działalności Rady ds. Polityki Senioralnej.
.go
Szczególnie ważnym wyrazem nowego podejścia do problematyki osób starszych jest
podmiotowe ujęcie tej kwestii społecznej. W konsekwencji dało to podstawy do przyjęcia
zintegrowanej, horyzontalnej formuły Programu, odnoszącej się do różnorodnych potrzeb
oraz interesów istotnych dla tak wrażliwej społecznie fazy życia człowieka.
Program, podobnie jak jego pierwsza wersja na lata 2012–2013, jest przedsięwzięciem
kompleksowym, uwzględniającym obszary i kierunki wsparcia umożliwiające osiągnięcie
celu głównego, jakim jest poprawa jakości i poziomu życia osób starszych dla godnego
starzenia się poprzez aktywność społeczną.
Program zakłada praktyczne włączenie sektora organizacji pozarządowych do działań
służących zaangażowaniu seniorów.
w.
rcl
Doświadczenia Programu ASOS 2012–2013 wskazują na trafne wyodrębnienie priorytetów
obejmujących sferę edukacji osób starszych, integrację wewnątrz- i międzypokoleniową,
partycypację obywatelską osób starszych oraz szeroko rozumiane usługi społeczne,
z akcentem na aktywność w formie wolontariatu osób starszych. Dają one podstawy do
działań o charakterze komplementarnym, prowadzących do rozwiązań systemowych.
Fundamentalne znaczenie dla przyszłości polityki publicznej dla osób starszych ma
stworzenie strategicznych podstaw do jej realizacji, co przewidywał drugi – systemowy
komponent Programu ASOS 2012–2013. Racjonalna koncepcja długofalowej polityki w tym
zakresie może powstać, w najbliższej przyszłości, jedynie w formule partycypacyjnej,
z udziałem wszystkich interesariuszy. Rada ds. Polityki Senioralnej stała się platformą do
stworzenia długofalowego dokumentu1), odpowiadającego na obecne i przyszłe potrzeby
kraju zidentyfikowane w obszarze osób starszych.
Projekt długofalowej polityki wobec osób starszych stanowi dokument komplementarny
wobec Programu ASOS 2014–2020.
ww
Założenia Programu mogą zostać zrealizowane jedynie poprzez planowanie, projektowanie
oraz wdrożenie długofalowych działań realizujących dalekosiężne cele. Z tego względu
Program przewidziano na siedem kolejnych lat, gdyż tylko działania kompleksowe
i odpowiednio długookresowe mają szansę przynieść trwałe efekty dla sytuacji społecznej
osób starszych realizowane wobec wyzwań demograficznych Polski.
Projekt założeń długofalowej polityki senioralnej został przekazany przez Radę ds. Polityki Senioralnej
Ministrowi Pracy i Polityki Społecznej w dniu 30 września 2013 r., a w dniu 30 października 2013 r. został
przekazany do konsultacji społecznych.
1)
1. DIAGNOZA2)
v.p
l
Dodatkowo planowana jest rewizja działania Programu w połowie okresu jego
obowiązywania, tj. w 2017 r.
.go
1.1. Demografia
W Polsce od kilkunastu lat obserwowany jest proces zmiany struktury demograficznej,
którego cechą jest rosnący udział osób starszych w populacji ogółem. Na koniec 2012 r.
liczba ludności Polski wynosiła 38,5 mln osób. W 2012 r. odnotowano ujemny przyrost
rzeczywisty ludności, tempo ubytku ludności wyniosło 0,01%, co oznacza, że na każde
10 tys. mieszkańców Polski ubyła 1 osoba. W podziale na ekonomiczne grupy ludności (0–
17, 18–59/64, 60+/65+) populacja w wieku przedprodukcyjnym stanowiła 18,3%,
produkcyjnym – 63,9%, poprodukcyjnym – 17,8%. Zgodnie z prognozami demograficznymi
wzrost procentowy w tej grupie będzie miał charakter stały.
Jednocześnie, na skutek poprawy warunków życia wydłuża się średnia długość życia
Polaków3), która dla mężczyzn urodzonych w 2012 r. wynosiła 72,7 lat, a dla kobiet – 81,0
lat. W ciągu 12 lat, od 2000 r., przeciętne dalsze trwanie życia mężczyzn wzrosło o 3 lata,
zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet. Według prognozy demograficznej Głównego Urzędu
Statystycznego (GUS) w latach 2012–2035 przeciętne trwanie życia wzrośnie odpowiednio
o 4,4 lat dla mężczyzn oraz o prawie 3 lata dla kobiet.
w.
rcl
Wydłużająca się przeciętna długość życia sprawia, że w perspektywie najbliższych
dwudziestu kilku lat nastąpi gwałtowny proces starzenia się ludności. Tempo starzenia się
społeczeństwa obrazuje mediana wieku4), która w 2012 r. dla ogółu populacji Polski wynosiła
38,7 lat, a w 2035 r., według prognozy GUS, może wynieść 47,9 lat (w ciągu 25 lat wzrost
o 26%).
Wraz ze zmieniającą się strukturą populacji Polski zmieni się również struktura osób w wieku
poprodukcyjnym. Do 2035 r., w porównaniu z 2010 r., wzrośnie udział osób w przedziałach
wieku 60/65–74, 75–79, 80–84, 85–89, 90+, a największą dynamikę wzrostu zaobserwować
będzie można wśród osób będących w wieku 90+ (ok. 2,5-krotny wzrost), 85–89 (2-krotny
wzrost). Liczba osób w wieku 75+ wyniesie ok. 4,5 mln w 2035 r. (w 2010 r. ta liczba
wynosiła 2,4 mln).
ww
Istotną konsekwencją demograficznego starzenia się społeczeństwa jest coraz częstsze
samotne zamieszkiwanie osób starszych – tzw. singularyzacja starości. W przyszłości wzrost
liczby jednoosobowych gospodarstw domowych będzie się utrzymywał. Według prognoz
GUS, w 2030 r. ogółem 53,3% gospodarstw jednoosobowych będzie prowadzonych przez
osoby w wieku co najmniej 65 lat, w tym 17,3% przez osoby w wieku 80 lat i więcej.
W liczbach bezwzględnych jednoosobowych gospodarstw domowych prowadzonych przez
osoby w wieku 65 lat i więcej będzie 2740 tys., w tym 887 tys. gospodarstw, w których
pozostawać będą samotnie osoby w wieku 80 lat i więcej. Należy podkreślić, iż znacznie
częściej w jednoosobowych gospodarstwach pozostają kobiety5).
2)
Pełna treść diagnozy patrz: załącznik.
Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym, GUS, Warszawa 2013 r.
4)
Parametr wyznaczający granicę wieku, którą połowa ludności już przekroczyła, a druga połowa jeszcze nie osiągnęła.
5)
P. Błędowski, Starzenie się jako problem społeczny. Perspektywy demograficznego starzenia się ludności Polski do roku
2035 w: P. Błędowski, M. Mossakowska, A. Więcek (red.), Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne
starzenia się ludzi w Polsce (PolSenior), Termedia, Wydawnictwa Medyczne, Poznań 2012 r.
3)
v.p
l
Przedstawione zjawiska o charakterze demograficznym, w tym zmiany struktury wieku
populacji, powodują, iż Polska stoi przed wyzwaniami w obszarze aktywności społecznej
osób starszych.
.go
1.2. Wskaźnik Aktywnego Starzenia się
Zmieniająca się sytuacja demograficzna stawia przed krajami Unii Europejskiej, również
przed Polską, wyzwania związane z planowaniem i kształtowaniem polityki na rzecz
aktywnego i zdrowego starzenia się. Narzędziem służącym realizacji tego zadania może być
Wskaźnik Aktywnego Starzenia się (Active Ageing Index – AAI), wyznaczony przez Komisję
Europejską w ramach Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności
Międzypokoleniowej 2012. Wskaźnik ten identyfikuje potencjał osób starszych w obszarze
zatrudnienia, życia społecznego, samodzielnej egzystencji oraz możliwości aktywnego
starzenia się.
Wskaźnik Aktywnego Starzenia się (AAI)6) jest wskaźnikiem złożonym z 22 indywidualnych
wskaźników.
Zakres przedmiotowy wskaźnika
1. Zatrudnienie
2. Partycypacja społeczna
3. Niezależne, zdrowe i bezpieczne życie
4. Warunki aktywnego starzenia się.
w.
rcl
Dla Polski wskaźnik ten wynosi 27,3 przy założeniu, że 100 opisuje sytuację idealną,
tzn. 100-procentową realizację zadań wszystkich obszarów oraz 100-procentową partycypację
osób starszych we wszystkich obszarach. W rankingu ogólnym krajów UE Polska zajmuje 27
– ostatnie miejsce7). W ramach obszarów Polska zajęła odpowiednio miejsce 24. w obszarze
zatrudnienia, miejsce 27. w obszarze partycypacji społecznej, miejsce 21. w obszarze
samodzielnej egzystencji oraz miejsce 22. w obszarze możliwości aktywnego starzenia się.
1.3. Działalność społeczna osób starszych
Koncepcja aktywnego starzenia się zakłada zapewnienie jednostce możliwości bycia jak
najdłużej społecznie produktywną. Społeczna produktywność definiowana jest jako każda
aktywność, która wytwarza dobra i usługi, niezależnie, czy jest opłacana, czy nie, włączając
taką aktywność jak praca domowa, opieka nad dziećmi, wolontariat, pomoc rodzinie
i przyjaciołom8).
ww
Działalność społeczna osób starszych może przyjmować różne formy. Wymienić wśród nich
można zaangażowanie w ramach organizacji pożytku publicznego, Uniwersytetów Trzeciego
Wieku, rad seniora, klubów seniora, wspólnot lokalnych (w tym działających przy kościołach
i związkach wyznaniowych), organizacji branżowych, działań samopomocowych,
różnorodnych towarzystw społeczno-kulturalnych czy kół gospodyń wiejskich. W Polsce
osoby powyżej 50. roku życia9) należą do grupy wieku, która jest najmniej aktywna na polu
społecznym. Także w porównaniu z osobami w podobnym wieku zamieszkującymi inne kraje
europejskie ich aktywność społeczna jest niewielka. Ze względu na rosnącą liczbę osób
6)
Wskaźnik dotyczy osób powyżej 55. roku życia.
Ranking nie uwzględniał Chorwacji.
8)
P. Szukalski, Aktywność zawodowa w: P. Błędowski, M. Mossakowska, A. Więcek (red.), Aspekty medyczne,
psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce (PolSenior), Termedia, Wydawnictwa Medyczne,
Poznań 2012 r.
9)
Przytaczane badania różnie definiują wiek, od którego daną osobę zalicza się do przedziału osób starszych. Z tego względu
trudno jest odnieść dane bezpośrednio do osób, które zakończyły swoją aktywność na rynku pracy i są adresatami Programu.
7)
v.p
l
w wieku 50+ w kolejnych latach w tej grupie można upatrywać zwiększania się potencjalnych
zasobów aktywności społecznej.
Należy zauważyć, że przy tworzeniu oferty wolontariatu dla osób starszych należy przede
wszystkim uwzględnić duże zróżnicowanie wewnętrzne tej grupy społecznej, zarówno pod
względem stanu zdrowia i wynikających z tego możliwości i ograniczeń zaangażowania się w
działania wolontariackie, jak również specyfikę lokalnych problemów społecznych.
.go
Z badań przeprowadzonych w województwie mazowieckim przez Stowarzyszenie Centrum
Wolontariatu w 2013 r. wynika, że najważniejszą barierę do zaangażowania się w wolontariat
stanowi w opinii osób starszych ich stan zdrowia. Ponadto seniorzy nie chcą się podejmować
zadań, które mogą ich przerosnąć – na brak pewności siebie wskazuje aż 63% ankietowanych.
Dużo wskazań otrzymały także: obawa o zbyt małą odporność psychiczną (61%), brak
wiedzy o możliwości podjęcia współpracy (58%) oraz brak odpowiedniego przygotowania
(55%). Ponadto część osób starszych wskazuje, że obawia się bycia wykorzystanym jako
darmowy pracownik.
1.4. Sytuacja dochodowa gospodarstw domowych emerytów
W 2012 r. przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny gospodarstw domowych emerytów
wyniósł 1361 zł na osobę, wobec średniej 1270 zł w Polsce. Wyższy dochód od emerytów
osiągają jedynie gospodarstwa pracujących na własny rachunek – 1519 zł.
w.
rcl
Gospodarstwa domowe emerytów są również tymi, w których przeciętne miesięczne wydatki
ogółem, z wyjątkiem gospodarstw pracujących na własny rachunek (1257 zł), są najwyższe –
1159 zł, podczas gdy średnio w Polsce kształtują się na poziomie 1045 zł. Relacja wydatków
do dochodów w gospodarstwach emerytów wynosi 85,1%. Wyższa jest tylko
w gospodarstwach domowych rencistów (93,2%).
1.5. Formy edukacji dla osób starszych
Edukacja osób starszych przybiera formy edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnej.
Z danych Eurostatu wynika, że w Polsce w 2011 r. kształcenie i szkolenie dotyczyło 0,9%
populacji osób w wieku 50–74 lata, podczas gdy przeciętnie w krajach UE 27 – 4,2%.
Obserwując dane od 2005 r., można stwierdzić, że odsetek ten jest prawie niezmienny,
zarówno dla krajów UE (od 4,5 do 4,2), jak i dla Polski (od 1,2 do 0,9). W populacji kobiet
w wieku 50–74 lata, podobnie jak w całej Unii Europejskiej, odsetek kształcących się był
wyższy niż w populacji mężczyzn w tej samej grupie wieku.
ww
1.6. Uniwersytety Trzeciego Wieku (UTW)10)
Uniwersytety Trzeciego Wieku są najbardziej popularną formą zajęć edukacyjnych wśród
osób starszych. Ich głównym celem jest edukacja osób starszych. Jest to formuła działalności
edukacyjnej, która przyczynia się do zaspokajania takich potrzeb seniorów, jak
samokształcenie, poznawanie środowiska, poszerzanie wiedzy i umiejętności, wykonywanie
społecznie użytecznych działań, wypełnienie wolnego czasu, utrzymywanie więzi
towarzyskich, stymulacja psychiczna i fizyczna, a czasem nawet możliwość realizacji
młodzieńczych marzeń. Jednym z czynników, który zdecydował o ich popularności, jest fakt,
że wpisują się one w idee edukacji otwartej. Korzystanie z usług większości Uniwersytetów
Trzeciego Wieku jest jednak uwarunkowane koniecznością spełnienia pewnych wymagań
przez jego przyszłych słuchaczy (np. posiadania statusu emeryta/rencisty, osiągnięcia
określonego wieku).
10)
Na podstawie www.utw.pl.
v.p
l
Innymi celami UTW są: rozwój intelektualny, społeczny, aktywność fizyczna osób starszych,
wspieranie poszerzania wiedzy i umiejętności seniorów, ułatwianie kontaktów z instytucjami,
takimi jak: służba zdrowia, ośrodki kultury, ośrodki rehabilitacyjne, angażowanie słuchaczy
w aktywność sportową i turystyczną oraz w aktywność na rzecz otaczającego ich środowiska.
Ponadto pełnią istotną rolę na rzecz podtrzymywania więzi społecznych i komunikacji
międzyludzkiej wśród seniorów.
1.7. Kompetencje cyfrowe osób starszych
Jednym z wyzwań dla szerszego włączenia osób starszych w sferę aktywności obywatelskiej
jest wzmocnienie ich kompetencji cyfrowych i zmniejszanie poziomu e-wykluczenia. W tym
celu konieczna jest zarówno reforma edukacji, transformacja sytemu uczenia się przez całe
życie, budowanie kompetencji cyfrowych osób starszych w ramach edukacji formalnej
i nieformalnej, jak i zmiana przyzwyczajeń i przezwyciężenie obaw osób starszych.
.go
Jedną z barier korzystania z technologii cyfrowych dla osób starszych mogą stanowić koszty
dostępu do tych usług (w stosunku do wysokości świadczeń emerytalnych i rentowych).
1.8. Budżet czasu wolnego osób starszych11)
Osoby w wieku 65+ najwięcej czasu dobowego (51,3%, tj. 12 godz. 18 min.) poświęcają na
zaspokajanie potrzeb fizjologicznych, do których należą m.in. sen, jedzenie, mycie i ubieranie
się. Najwięcej czasu przeznaczają na sen – 39,9%, tj. 9 godz. 34 min. Potrzeby fizjologiczne
zajmują tej grupie najwięcej czasu wśród wszystkich grup wieku.
w.
rcl
Najmniej czasu, również w porównaniu do innych grup wieku, osoby starsze poświęcały
swoim zamiłowaniom, hobby – 0,5%, tj. 8 min.
Często przytaczaną motywacją dla aktywności osób starszych jest chęć zagospodarowania
wolnego czasu. Istotne jest zatem kierowanie właściwej oferty do osób starszych przy
uwzględnieniu oczekiwania oraz motywacji tych osób do podejmowania działalności
społecznej12).
1.9. Zdrowie i usługi kierowane do osób starszych
W kontekście starzejącego się społeczeństwa kluczowa jest kwestia opieki zdrowotnej.
Wydatki na opiekę zdrowotną w Polsce w 2009 r. wyniosły według danych Eurostat 6,9%
PKB (ok. 92 mld zł13)). Na wydatki na opiekę nad osobami starszymi w 2008 r. przeznaczono
0,22% PKB.
ww
Osoby w starszym wieku są w bardzo dużym stopniu konsumentami świadczeń zdrowotnych,
co wynika z występujących u nich chorób przewlekłych, takich jak: choroby serca,
nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, a także utrata słuchu lub wzroku, przebyty udar oraz zmiany
w stanie funkcjonalnym. Istotnym zagadnieniem staje się zatem jakość życia w okresie
starości oraz wydolność czynnościowa, której wymiernym wskaźnikiem jest samodzielność
w codziennym funkcjonowaniu, bez pomocy osób drugich. Wyniki badania Polsenior
wskazują, iż odsetek osób niezależnych pod względem funkcjonalnym w grupie 65–69
kształtował się na poziomie 99,9%, ale malał z wiekiem i w grupie 85+ wynosił 79,1%.
11)
Rozdział na podstawie raportu GUS, Budżet czasu ludności 1.VI.2003 r. – 31.V.2004 r., Warszawa 2005, (rozdział 3.3
Budżet czasu a wiek, s. 37 oraz tabl. 2 s. 132).
12)
Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce we współpracy z regionalnym centrum wolontariatu przeprowadziła w Elblągu
sondaż postaw wobec wolontariatu 50+. Jego wyniki wskazują, że najważniejsze zachęty dla osób starszych do angażowania
się w wolontariat to: niesienie pomocy potrzebującym (72%), poznanie nowych ludzi (61%) oraz własna satysfakcja (47%).
Publikacja w ramach projektu „Same plusy. Wolontariat 50+”: Same plusy. Wolontariat 50+. Prezentacja doświadczeń
projektu. Stowarzyszenie Centrum Wolontariatu w Elblągu, 2007, s. 43–44.
13)
Przeliczone wg stałego kursu ustalonego dla strefy euro.
v.p
l
Korzystanie z komunikacji publicznej, samodzielne zakupy, wykonywanie prac domowych
i pranie były czynnościami najczęściej wskazywanymi przez osoby starsze jako niemożliwe
do wykonania przez nie lub wymagające pomocy osób drugich. Większą utratę
samodzielności odnotowano w grupie kobiet, a także wśród mieszkańców wsi14).
Przedstawiona w zarysie sytuacja stanu zdrowia oraz budżetu czasu wolnego osób starszych
dowodzi, iż wymagane są działania, które obejmują obszar usług zdrowotnych w zakresie
profilaktyki zdrowotnej. Konieczne są zatem działania na rzecz rozwoju usług społecznych,
bezpośrednio i pośrednio związanych ze zdrowiem, takich jak: sport, turystyka, rekreacja.
Wzmocnienia wymagają również działania na rzecz profilaktyki zdrowia oraz profilaktyki
społecznej. Takie działania realizowane są w różnych formach edukacji osób starszych.
.go
2. PODSTAWA PRAWNA PROGRAMU
Podstawą prawną Programu jest art. 5c ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności
pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536, z późn. zm.).
3. CELE PROGRAMU
Program uwzględnia wewnętrzne zróżnicowanie populacji osób starszych i promuje działania
mające na celu podtrzymanie aktywności osób starszych i zapewnienie ich udziału w życiu
społecznym oraz działania ukierunkowane na osoby o ograniczonej samodzielności.
w.
rcl
Celem Programu jest poprawa jakości i poziomu życia osób starszych15) dla godnego
starzenia się poprzez aktywność społeczną. Program ma przyczyniać się do pełniejszego
korzystania z potencjału społeczno-zawodowego osób starszych, aby mogły one pełnić różne
role społeczne w życiu publicznym. Ważne jest również uwzględnienie w działaniach
ograniczeń wynikających z barier funkcjonalnych, na które narażone mogą być osoby starsze.
Tabela 1. Mierniki celu głównego i celów szczegółowych
Wskaźniki/mierniki Wartość
celów
bazowa
Cel główny
Respondenci w wieku
powyżej 60 lat
29%
pracujący społecznie
(2012)**
w organizacjach
obywatelskich*
ww
Poprawa jakości i poziomu
życia osób starszych dla
godnego starzenia się
poprzez aktywność społeczną Dobrowolna praca
3%
w organizacjach i poza
nimi osób w wieku
(2003)**
powyżej 60 lat*
Szacunkowa
wartość
docelowa
Źródło danych
wskaźnika
36%
(2020)**
Aktywność społeczna
w organizacjach
obywatelskich, CBOS
6%
Badanie budżetu czasu
****
(GUS, realizowane w
2013 r., pierwsze wyniki
dostępne najwcześniej
w 2014 r.)
(2020)**
14)
B. Wizner, A. Skalska, A. Klich-Rączka, K. Piotrowicz, Ocena stanu funkcjonalnego u osób w starszym wieku w: Aspekty
medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce (PolSenior), Termedia, Wydawnictwa
Medyczne, Poznań 2012.
15)
Na potrzeby Programu osobę starszą definiuje się jako osobę w wieku powyżej 60. roku życia.
Cele szczegółowe
20 tys.
(2012)
120 tys.
(2020)
Sprawozdania z realizacji
I edycji Programu
ASOS16)
Liczba wolontariuszy
biorących udział
w projektach
1000
(2012)
6000
(2020)
Sprawozdania z realizacji
I edycji Programu ASOS
16%***
(2020)
Społeczeństwo
informacyjne w Polsce.
Wyniki badań
statystycznych z lat
2007–2011
v.p
l
1. Zwiększenie
różnorodności i poprawa
jakości oferty edukacyjnej
dla osób starszych
Liczba nowych
słuchaczy
.go
Odsetek osób w wieku
powyżej 60 lat*
11%***
regularnie
(2011)
2. Tworzenie warunków dla korzystających
z komputera
integracji wewnątrz- i
Liczba beneficjentów
międzypokoleniowej osób
24 tys.
starszych przy wykorzystaniu uczestniczących
w nowo utworzonych (2012)
istniejącej infrastruktury
projektach
społecznej
Liczba wolontariuszy 1,8 tys.
biorących udział
(2012)
w projektach
3. Rozwój zróżnicowanych Liczba beneficjantów 3 tys.
form aktywności społecznej,
(2012)
uczestniczących
w tym upowszechnianie
w nowo utworzonych
wolontariatu, partycypacji
projektach
w procesach decyzyjnych,
w życiu społecznym, w tym
Liczba wolontariuszy
udział osób starszych
170
biorących udział
w kształtowaniu polityki
(2012)
w projektach
publicznej.
Liczba beneficjentów
nowych usług
900
4. Zwiększenie dostępności, społecznych oraz
(2012)
podniesienie jakości usług nowych form
społecznych oraz wspieranie samopomocy
działań na rzecz
samopomocy
Liczba wolontariuszy
80
i samoorganizacji
biorących udział
(2012)
w projektach
140 tys.
(2020)
Sprawozdania z realizacji
I edycji Programu ASOS
11 tys.
(2020)
Liczba wolontariuszy
biorących udział
w projektach
Liczba wolontariuszy
biorących udział
w projektach
w.
rcl
18 tys.
(2020)
1 tys.
(2020)
Sprawozdania z realizacji
I edycji Programu ASOS
5 tys.
(2020)
Sprawozdania z realizacji
I edycji Programu ASOS
400
(2020)
Sprawozdania z realizacji
I edycji Programu ASOS
ww
*Wartości szacunkowe, ze względu na ograniczoną reprezentatywność danych dla grupy osób w wieku 60–69 lat.
**Dane odnoszą się do osób w wieku 65+.
***Dane odnoszą się do osób w wieku 64–75 lat.
**** Z uwagi na przyjęty przez GUS 10-letni cykl powtarzalności badania, nie przewiduje się Badania Budżetu
Czasu w 2018 r., więc dla tego roku nie będzie danych.
16)
Na podstawie sprawozdań z projektów zrealizowanych i rozliczonych do 31.07.2013 r.
Cel główny Programu będzie realizowany przez cele szczegółowe
w.
rcl
.go
v.p
l
Cel szczegółowy 1. Zwiększenie różnorodności i poprawa jakości oferty edukacyjnej dla osób
starszych
• tworzenie ofert odpowiadających problemom osób starszych znajdujących się w trudnej
sytuacji, w tym w szczególności w procesie wykluczenia społecznego,
• promowanie nowych rozwiązań na rzecz motywowania osób starszych do uczenia się dla
zachowania aktywności, w tym szczególnie osób starszych pozostających w niekorzystnej
sytuacji,
• tworzenie specjalnej oferty dydaktycznej oraz nowych form inicjatyw edukacyjnych,
odpowiadających na potrzeby osób starszych, w tym szczególności w procesie
wykluczenia społecznego.
• rozwój oferty edukacyjno-kulturalnej.
Cel szczegółowy 2. Tworzenie warunków dla integracji wewnątrz- i międzypokoleniowej
osób starszych przy wykorzystaniu istniejącej infrastruktury społecznej, m.in. pogłębianie
wiedzy na temat zmian biologicznych, zdrowotnych, społecznych zachodzących wraz
z wiekiem w ramach przygotowywania społeczeństwa do starości.
Cel szczegółowy 3. Rozwój zróżnicowanych form aktywności społecznej, w tym
upowszechnianie wolontariatu, partycypacji w procesach decyzyjnych, w życiu społecznym,
w tym udział osób starszych w kształtowaniu polityki publicznej.
Cel szczegółowy 4. Zwiększenie dostępności, podniesienie jakości usług społecznych oraz
wspieranie działań na rzecz samopomocy i samoorganizacji
• rozwój systemów wsparcia umożliwiających zaspokojenie specyficznych dla wieku
podeszłego potrzeb, w szczególności osobom starszym o ograniczonej samodzielności,
• rozwój usług społecznych w sferze sportu, turystyki, rekreacji i kultury.
ww
W okresie realizacji Programu (lata 2014–2020) zakłada się
• dofinansowanie rozwoju oraz powstanie nowej oferty edukacyjnej dla osób starszych,
zwiększenie dostępu do zajęć edukacyjnych w ramach już istniejących oraz nowo
utworzonych organizacji m.in. na terenach defaworyzowanych, przy wykorzystaniu
istniejącej infrastruktury oświatowo-kulturalnej dla osób starszych,
• wspieranie różnych form edukacji i uczenia się na rzecz poprawy umiejętności osób
starszych, w tym zwłaszcza umiejętności cyfrowych oraz szczególnie w odniesieniu do
osób pozostających w niekorzystnej sytuacji, w tym w szczególności w procesie
wykluczenia społecznego,
• podnoszenie kompetencji/kwalifikacji kadry zajmującej się zawodowo i ochotniczo
aktywizacją społeczną osób starszych,
• dofinansowanie innych form aktywności społecznej osób starszych,
• zwiększenie oferty oraz podniesienie jakości usług społecznych dla osób starszych, w tym
dostosowanie tej oferty odpowiednio do potrzeb i możliwości starszych osób
niepełnosprawnych lub o ograniczonej sprawności ruchowej.
SŁABE STRONY
– niewystarczające środki finansowe,
pozwalające na realizację większej liczby
projektów w komponencie konkursowym
Programu,
– brak punktu odniesienia we wcześniej
podejmowanych działaniach w zakresie
zorganizowanej polityki senioralnej.
w.
rcl
.go
MOCNE STRONY
– Program ASOS 2014–2020 może przynieść
wymierne korzyści: umożliwia zaspokojenie
potrzeb seniorów w różnych sferach ich
funkcjonowania,
– dzięki swojej dwupoziomowej strukturze
Program pozwala na podjęcie działań
odpowiadających potrzebom osób starszych
zarówno w perspektywie długookresowej
(polityka długofalowa), jak i potrzebom
bieżącym (komponent konkursowy),
– Program pozwala na realizację potrzeb
artykułowanych bezpośrednio przez samych
seniorów (Rada ds. Polityki Senioralnej, projekty
realizowane przez organizacje seniorskie),
– Program angażuje do współpracy partnerów
społecznych oraz jednostki samorządowe,
tj. podmioty bezpośrednio stykające się
z problemami osób starszych,
– dzięki partycypacji partnerów społecznych oraz
diagnozie potrzeb osób starszych wykorzystanie
środków finansowych będzie bardziej efektywne,
– Program ma zasięg ogólnokrajowy, a więc daje
szansę wszystkim podmiotom w kraju,
– Program posiada zaplecze
techniczno-eksperckie.
SZANSE
– Program będzie niezbędną odpowiedzią na
zmieniającą się strukturę demograficzną Polski,
– Program będzie miał wpływ na przyszłą
finansową i gospodarczą sytuację kraju, będzie
miał znaczenie dla stanu zatrudnienia oraz
odciążenia służby zdrowia, systemu pomocy
społecznej,
– grupa docelowa, do której kierowany jest
Program, będzie stanowiła w przyszłości
znaczącą grupę społeczną,
– Program ma szansę na rozwój w przyszłości,
– Program opiera się na wiarygodnych danych,
pochodzących z badań i analiz społecznych,
– Program opiera się na wnioskach
i rekomendacjach pochodzących z realizacji
Programu ASOS 2012–2013.
v.p
l
Tabela 2. Analiza SWOT rządowego programu na rzecz aktywności społecznej osób
starszych na lata 2014–2020
ww
ZAGROŻENIA
– ograniczone środki finansowe na realizację
Programu,
– konkurencja ze strony innych możliwości
uzyskania dotacji dla wartościowych projektów
organizacji pozarządowych działających
w obszarze aktywności osób starszych,
– brak woli włączenia się w kreowanie polityki
senioralnej ze strony innych resortów.
4. DZIAŁANIA PODEJMOWANE W RAMACH RZĄDOWEGO PROGRAMU ASOS
2012–2013
Podsumowanie dotychczasowych edycji konkursu w ramach Rządowego Programu na rzecz
Aktywności Społecznej Osób Starszych
v.p
l
W pierwszej edycji otwartego konkursu do Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej wpłynęło
około 1400 ofert. Z przyczyn formalnych odrzucono 6% wszystkich ofert. Pozytywną ocenę
formalną przeszły 1302 projekty. Do realizacji przyjęto 430 wniosków, co stanowi 31%
wszystkich nadesłanych wniosków. Cztery organizacje zrezygnowały z przyznanej dotacji.
I edycja Programu ASOS (październik 2012 r. – czerwiec 2013 r.) – podział na województwa
Ogółem w ramach I edycji zdecydowanie najwięcej ofert złożyły organizacje z województwa
mazowieckiego (228). Powyżej stu ofert wpłynęło z województw: dolnośląskiego (129),
małopolskiego (126), śląskiego (113) oraz wielkopolskiego (105). Najniższa liczba ofert
nadeszła z województw świętokrzyskiego (34), opolskiego (46), podlaskiego i lubuskiego
(po 48).
250
228
200
150
129
126
113
100
105
.go
Wykres 1. Liczba nadesłanych ofert w podziale na województwa
88
83
83
78
76
54
48
48
46
34
w.
rcl
50
52
0
Źródło: opracowanie własne (dane zebrane przez Departament Polityki Senioralnej, MPiPS).
Oferty wspólne i partnerstwa, forma prawna oferentów
Ogółem zrealizowano – dofinansowano 426 ofert. W tym 350 to oferty indywidualne, 70 –
partnerskie oraz 6 – wspólne (w tym 1 dodatkowo w partnerstwie).
ww
Wśród 430 projektów przyjętych do realizacji przeważająca część została złożona przez
stowarzyszenia – 304 oferty, a 80 ofert to projekty fundacji. Inne, w tym kościelne, jednostki
organizacyjne reprezentowały nieco więcej niż 10% przyjętych ofert.
Nadesłane projekty w podziale na priorytety konkursu
Największym powodzeniem oferentów cieszył się priorytet 2, w ramach którego złożono
ponad połowę ofert – 717 oraz priorytet 1 – w jego ramach nadesłano 35%, czyli 491
wniosków. Znacznie mniej ofert – 7% i 6% zostało nadesłanych zgodnie z priorytetem 4
(103 oferty) i priorytetem 3 (80 ofert).
Priorytet 3
6%
Priorytet 4
7%
Priorytet 1
35%
.go
Priorytet 2
52%
v.p
l
Wykres 2. Udział wniosków złożonych w poszczególnych priorytetach w liczbie
wniosków ogółem
Źródło: opracowanie własne (dane zebrane przez Departament Polityki Senioralnej, MPiPS).
Największa liczba projektów dofinansowanych została złożona w ramach dwóch najbardziej
popularnych priorytetów 1 i 2.
II edycja Programu ASOS (kwiecień – grudzień 2013 r.) – podział na województwa
w.
rcl
Ogółem w ramach II edycji najwięcej ofert złożyły organizacje z województwa
mazowieckiego (305). Na drugim miejscu jest województwo małopolskie (204). Powyżej 100
ofert wpłynęło z województw dolnośląskiego (179), śląskiego (166), wielkopolskiego (138),
lubelskiego (129). Najmniej ofert złożyło województwo opolskie (35), poniżej 50 ofert
złożyły też województwa: lubuskie i świętokrzyskie (po 44).
Wykres 3. Złożone oferty według priorytetów
Priorytet 4
8%
Priorytet 3
6%
Priorytet 1
37%
ww
Priorytet 2
49%
Źródło: opracowanie własne (dane zebrane przez Departament Polityki Senioralnej, MPiPS).
Duża liczba ofert w województwach mazowieckim, małopolskim oraz dolnośląskim wynika
z faktu, iż w tych województwach działa wiele organizacji pozarządowych.
350
305
300
250
200
204
179
166
150
138
129
92
100
92
50
80
65
57
57
44
44
35
.go
0
84
v.p
l
Wykres 4. Liczba ofert według województw
Źródło: opracowanie własne (dane zebrane przez Departament Polityki Senioralnej, MPiPS).
Oferty wspólne i partnerstwa
w.
rcl
Ogółem złożono 345 ofert w partnerstwie (w tym 8 będących jednocześnie ofertami
wspólnymi), 39 ofert wspólnych (w tym 8 dodatkowo w partnerstwie) oraz 1393 oferty
indywidualne.
Wykres 5. Udział ofert wspólnych i partnerstw w ogólnej liczbie ofert
wspólne (w tym 8
w partnerstwie)
2%
partnerskie
19%
ww
indywidualne
79%
Źródło: opracowanie własne (dane zebrane przez Departament Polityki Senioralnej, MPiPS).
Forma prawna oferentów
Wykres 6. Forma prawna oferentów
kościelne
spółdzielnie
jednostki
socjalne
organizacyjne
1%
1%
kościelne osoby
prawne
3%
inne
2%
stowarzyszenia
67%
.go
fundacje
26%
v.p
l
Przeważająca liczba ofert została złożona przez stowarzyszenia – 1199. Fundacje zgłosiły 475
ofert, kościelne osoby prawne – 54 oferty, spółdzielnie socjalne – 17 ofert, a kościelne
jednostki organizacyjne – 10 ofert.
Źródło: opracowanie własne (dane zebrane przez Departament Polityki Senioralnej, MPiPS).
w.
rcl
Nadesłane projekty w podziale na priorytety konkursu
Najwięcej ofert złożono na Priorytet 2 (862) i Priorytet 1 (663), dalej Priorytet 4 (138)
i Priorytet 3 (106).
Wykres 7. Projekty w podziale na priorytety konkursu ASOS
Priorytet 4
8%
Priorytet 3
6%
Priorytet 1
37%
ww
Priorytet 2
49%
Źródło: opracowanie własne (dane zebrane przez Departament Polityki Senioralnej, MPiPS).
Beneficjenci I edycji konkursu ASOS
v.p
l
W II edycji Programu ASOS 355 ofert złożyli beneficjenci I edycji.
Wykres 8. Udział ofert beneficjentów I edycji konkursu ASOS w ogóle ofert II edycji
konkursu
nowi oferenci
80%
.go
beneficjenci I
edycji
20%
Źródło: opracowanie własne (dane zebrane przez Departament Polityki Senioralnej, MPiPS).
Wnioski
w.
rcl
Dotychczasowe doświadczenia dwóch edycji konkursu wskazują, że najpowszechniejszą
formą aktywności społecznej promowanej w ramach projektów jest aktywność
ukierunkowana na bezpośrednie potrzeby seniorów (tzw. bierna aktywność, w której seniorzy
są bezpośrednimi odbiorcami usług skierowanych na zaspokojenie ich potrzeb). Bardzo
nieliczną grupę stanowią projekty ukierunkowane na pobudzenie czynnej aktywności
seniorów, skierowanej na zewnątrz i służącej realizacji szerszych celów społecznych,
np. w społecznościach lokalnych.
Projekty prowadzone w partnerstwie stanowiły niewielką grupę zgłoszonych w I i II edycji
konkursu. Może to wskazywać na niechęć lub nieumiejętność organizacji pozarządowych do
wchodzenia we współpracę z partnerami, tj. niewielką otwartość organizacji na partnerów.
ww
Postępujące zmiany w strukturze społecznej (niski wskaźnik urodzeń, migracje – głównie
o charakterze zarobkowym angażujące osoby w wieku produkcyjnym, „singularyzacja
społeczeństwa”) oraz niewielkie zaangażowanie osób starszych w różne formy aktywności
społecznej, np. wolontariat17), wskazują na zwiększającą się potrzebę organizacji
i zapewnienia seniorom wysokiej jakość usług opiekuńczych.
Wnioski te stanowiły podstawę kształtowania założeń Programu na lata 2014–2020.
17)
Raport na temat sytuacji osób starszych w Polsce, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2012.
Rada ds. Polityki Senioralnej
.go
v.p
l
Rada ds. Polityki Senioralnej została powołana w lutym 2013 r., w ramach komponentu
systemowego Rządowego Programu ASOS. Jej kształt odpowiada założeniu tworzenia
polityki senioralnej w formule partycypacyjnej. Choć jest to organ pomocniczy Ministra
Pracy i Polityki Społecznej, to do stałego udziału w jej pracach zostali zaproszeni
przedstawiciele ministerstw oraz centralnych organów administracji publicznej, jak również
przedstawiciele organizacji jednostek samorządu terytorialnego, organizacji trzeciego sektora
i eksperci wydelegowani do prac w Radzie. Założony kształt Rady jest odzwierciedleniem jej
konsultacyjnego i opiniodawczego charakteru. Projekt założeń długofalowej polityki
senioralnej ma być głównym efektem prac Rady w pierwszym okresie działalności
(do września 2013 r.).
w.
rcl
5. DZIAŁANIA NA RZECZ OSÓB STARSZYCH W DOKUMENTACH
STRATEGICZNYCH
Program jest integralnym elementem działań na rzecz realizacji Strategii Rozwoju Kraju,
Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego oraz
Strategii Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Zatem Program jest spójny
z krajowymi dokumentami strategicznymi, należącymi do grupy dziewięciu strategii rozwoju
opracowanych w ramach Zespołu Doradców Strategicznych Premiera i stanowiącymi „inne
strategie rozwoju” w rozumieniu ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia
polityki rozwoju. Służą one realizacji celów określonych w Długookresowej Strategii
Rozwoju Kraju „Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności” oraz Średniookresowej Strategii
Rozwoju Kraju.
Strategia Rozwoju Kraju 2020 – Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka,
sprawne państwo
ww
Strategia Rozwoju Kraju 2020 – to główna strategia rozwojowa w średnim horyzoncie
czasowym, wskazująca strategiczne zadania państwa, których podjęcie w perspektywie
najbliższych lat jest niezbędne, by wzmocnić procesy rozwojowe. Strategia Rozwoju Kraju
2020 oparta jest na scenariuszu stabilnego rozwoju. Pomyślność realizacji wszystkich
założonych w tej Strategii celów będzie uzależniona od wielu czynników, zarówno
wewnętrznych, jak i zewnętrznych, które mogą wpływać na dostępność środków finansowych
na jej realizację. Strategia wyznacza trzy obszary strategiczne – Sprawne i efektywne
państwo, Konkurencyjna gospodarka, Spójność społeczna i terytorialna, w których
koncentrować się będą główne działania, oraz określa, jakie interwencje są niezbędne
w perspektywie średniookresowej w celu przyspieszenia procesów rozwojowych.
Strategia wskazuje na działania, które mają usunąć bariery rozwojowe kraju. Celem głównym
Strategii staje się więc wzmocnienie i wykorzystanie gospodarczych, społecznych
i instytucjonalnych potencjałów zapewniających szybszy i zrównoważony rozwój kraju oraz
poprawę jakości życia ludności. Program ASOS 2014–2020 wpisuje się w realizację celu,
jakim jest „Zwiększenie aktywności osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem
społecznym”.
Strategia Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego na lata 2009–2015
.go
v.p
l
Strategia Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego na lata 2009–2015 (SWRSO)
to długofalowy dokument mający na celu kształtowanie procesu rozwoju społeczeństwa
obywatelskiego. SWRSO stanowi instrument realizacji polityki rozwoju w zakresie rozwoju
zachowań prospołecznych wspólnot lokalnych oraz budowy i umacniania struktur
społeczeństwa obywatelskiego. Celem SWRSO jest wzmocnienie podmiotowości obywateli
i ich wspólnot oraz stworzenie warunków dla rozwoju instytucji społeczeństwa
obywatelskiego.
SWRSO zakłada realizację czterech priorytetowych kierunków
• aktywni, świadomi obywatele, aktywne wspólnoty lokalne,
• silne organizacje pozarządowe w dobrym państwie,
• rozwój organizacji pozarządowych na rzecz integracji społecznej,
• rozwój przedsiębiorczości społecznej.
Wśród głównych kierunków działania, które są zbieżne z założeniami Programu, można
wymienić: tworzenie infrastruktury dla lokalnej aktywności obywatelskiej, edukację
obywatelską, aktywizację obywateli w sprawach publicznych, zapewnienie dostępu do usług
społecznych grupom wykluczonym i zagrożonym wykluczeniem społecznym (w tym osobom
starszym), zapewnienie tworzenia i funkcjonowania mechanizmów kompleksowego wsparcia
integracji społecznej itd.
Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020
w.
rcl
Celem głównym Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest rozwijanie kapitału ludzkiego
poprzez wydobywanie potencjałów osób, tak aby mogły one w pełni uczestniczyć w życiu
społecznym, politycznym i ekonomicznym na wszystkich etapach życia. Strategia opiera się
na nowatorskiej koncepcji polegającej na budowaniu kapitału ludzkiego w pięciu etapach
życia: 1) wczesne dzieciństwo, 2) edukacja szkolna, 3) edukacja na poziomie wyższym, 4)
aktywność zawodowa, uczenie się dorosłych i rodzicielstwo, 5) starość. Program ASOS
odpowiada realizacji powyższego celu „Wydłużenie aktywności zawodowej i zapewnienie
lepszej jakości funkcjonowania osób starszych”.
Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020
Celem głównym Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego jest budowa współpracy
i wzajemnego zaufania między obywatelami oraz między obywatelami a państwem i jego
instytucjami.
ww
Dokument strategiczny „Perspektywa uczenia się przez całe życie”
Dokument strategiczny „Perspektywa uczenia się przez całe życie” nie ma statusu strategii
rozwoju. Zgodnie z „Planem uporządkowania strategii rozwoju” ma on status
tzw. dodatkowego dokumentu strategicznego. Został on przygotowany przez
Międzyresortowy Zespół do spraw uczenia się przez całe życie, w tym Krajowych Ram
Kwalifikacji na podstawie zobowiązań międzynarodowych, w szczególności na podstawie
zobowiązań wynikających z ustanowienia Europejskiej przestrzeni uczenia się przez całe
v.p
l
życie (European Area of Lifelong Learning) oraz zaleceń Rady UE w sprawie Krajowego
Programu Reform Polski.
Ponadto Program przyczynia się do realizacji działań podejmowanych na poziomie UE
Europa 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju
sprzyjającego włączeniu społecznemu
.go
Strategia Europa 2020 stanowi strategię wzrostu Unii Europejskiej w kolejnych latach.
Zakłada ona potrzebę stworzenia inteligentnej i zrównoważonej gospodarki, która sprzyja
włączeniu społecznemu. Do sytuacji osób starszych w szczególności odnosi się uwzględniony
w tym dokumencie priorytet Rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu oraz inicjatywa
flagowa Przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu społecznemu, w ramach których
podejmowane są zarówno działania zmierzające do zapobiegania dezintegracji społecznej, jak
i promowania idei aktywnego starzenia się.
Europejskie partnerstwo na rzecz innowacji sprzyjającej aktywnemu starzeniu się
w dobrym zdrowiu (European Innovation Partnership on Active and Healthy Ageing –
EIP AHA)
w.
rcl
EIP AHA stanowi inicjatywę unijną w ramach wdrażania Strategii Europa 2020. Jej celem
jest identyfikacja i usunięcie przeszkód w podejmowaniu i realizacji działań innowacyjnych
na rzecz aktywnego i zdrowego starzenia się. W inicjatywie tej wyznaczono sześć obszarów
działań, w ramach których wskazano określone cele i mierzalne rezultaty. Są to
•
•
•
•
•
•
poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań na rzecz właściwego korzystania z recept
i zażywania leków przez pacjentów;
poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań na rzecz lepszego zarządzania własnym
zdrowiem i zapobiegania upadkom;
pomoc w przeciwdziałaniu deficytom zdrowia fizycznego oraz ograniczeniu
aktywności;
promocja zintegrowanych modeli opieki nad pacjentami z chorobami przewlekłymi;
promocja innowacyjnych rozwiązań konstrukcyjnych i architektonicznych
przyjaznych osobom starszym;
rozwój rozwiązań wspierających samodzielną egzystencję.
ww
Działania w ramach inicjatywy mogą być finansowane ze środków partnerów społecznych
(przedsiębiorców) oraz środków publicznych (krajowych bądź unijnych). Wskaźnikiem
ogólnym realizacji EIP AHA jest wydłużenie o 2 lata życia w zdrowiu obywateli Unii
Europejskiej.
Rezolucja Rady UE w sprawie odnowionej europejskiej agendy na rzecz uczenia się
dorosłych
Rezolucja została przyjęta w listopadzie 2011 r. podczas polskiej prezydencji w Radzie UE.
Zgodnie ze wspólną intencją polskiej prezydencji, Rady UE i Komisji Europejskiej agenda ta
ma uzupełniać uzgodnienia wspólnych celów europejskich i działania podejmowane
v.p
l
w ramach dwóch dużych procesów – Procesu Kopenhaskiego dotyczącego rozwoju
kształcenia i szkolenia zawodowego oraz Procesu Bolońskiego dotyczącego rozwoju
szkolnictwa wyższego. W związku z tym, że oba wymienione procesy współpracy
europejskiej w edukacji dotyczą w znacznej mierze osób dorosłych, specyfiką agendy ma być
stawianie wspólnych celów i rozwijanie działań na rzecz osób dorosłych z niskimi
umiejętnościami i pozostającymi w niekorzystnej sytuacji.
Nowa perspektywa finansowa 2014–2020 na środki z Europejskiego Funduszu
Społecznego
.go
Program jest zgodny z celami perspektywy Europejskiego Funduszu Społecznego na lata
2014–2020. Program odpowiada na dwa cele perspektywy: inwestowanie w uczenie się przez
całe życie, edukację i nabywanie umiejętności oraz walkę z ubóstwem i promowanie inkluzji
społecznej. Powyższe cele wprowadzają priorytety dotyczące m.in. poprawy dostępności
i uczestnictwa w różnych formach lifelong learning18), aktywnej integracji społecznej osób
w każdej grupie wiekowej, aktywnego starzenia się w zdrowiu, poprawy dostępności różnego
rodzaju wysokiej jakości usług społecznych, w tym przeznaczonych dla seniorów.
w.
rcl
6. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA PROGRAMU
Aktywność społeczna osób starszych często skupia się wokół inicjatyw lokalnych. Ważne jest
zwiększanie wymiaru zaangażowania społecznego osób starszych, w tym niepełnosprawnych
lub o ograniczonej sprawności ruchowej, poprzez włączenie w różne formy edukacji oraz
współpracy międzypokoleniowej. Pomoże to we włączeniu osób starszych w życie lokalnych
społeczności.
Problem stanowi finansowanie tych działań, bowiem brak ścisłego obowiązku kierowania
ofert np. edukacyjno-kulturalnych do osób starszych przez samorządy w praktyce powoduje,
że ich dostępność zależy od oferty generowanej przez lokalne instytucje i organizacje
pozarządowe.
ww
Program służy wsparciu ofert organizacji oraz instytucji działających na rzecz osób starszych,
w tym niepełnosprawnych lub o ograniczonej sprawności ruchowej, przy wykorzystaniu
istniejącej infrastruktury społecznej oraz ścisłej współpracy z jednostkami samorządowymi
(placówki oświatowo-kulturalne). Współpraca międzysektorowa na poziomie lokalnym może
istotnie zwiększyć efektywność podejmowanych działań na rzecz aktywności społecznej osób
starszych.
18)
Uczenie się przez całe życie.
v.p
l
7. PRIORYTETY I KIERUNKI INTERWENCJI
W Programie ASOS 2012–2013 przewidziano komponent długookresowy (systemowy) oraz
komponent krótkookresowy (konkursowy).
.go
Komponent systemowy długookresowy polega na wypracowaniu założeń długofalowej
polityki senioralnej19) i opiera się na doświadczeniach i ustaleniach poczynionych w ramach
Rządowego Programu na rzecz Osób Starszych na lata 2012–2013. Zakłada się, iż do końca
2013 r. zostanie przyjęty rządowy dokument strategiczny, określający politykę senioralną
rządu na lata 2014–2020. Będzie on realizowany w urzędzie obsługującym ministra
właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego, we współpracy z innymi resortami,
organizacjami obywatelskimi oraz środowiskami naukowymi i eksperckimi. Rada ds. Polityki
Senioralnej będzie monitorować realizację założeń polityki senioralnej, opiniować programy
i inne rozwiązania przyjmowane w ramach tej polityki.
W ramach komponentu systemowego podjęte zostaną kompleksowe działania zmierzające do
stworzenia strategicznych podstaw realizacji polityki senioralnej. Będzie ona ściśle odnosiła
się do istniejących dokumentów o charakterze strategicznym, stanowiąc ich uzupełnienie
i rozszerzenie w zakresie działań skierowanych do osób starszych.
w.
rcl
Założenia długofalowej polityki senioralnej wypracowane w otwartej formule i w ścisłej
współpracy z zainteresowanymi podmiotami będą stanowiły odpowiedź nie tylko na
wyzwania społeczne, związane ze starzeniem się społeczeństwa, ale będą również podstawą
stymulacji polityki publicznej (szczególnie w obszarze aktywności społecznej osób
starszych).
Komponent konkursowy przewiduje działania w czterech priorytetowych obszarach
Priorytet I. Edukacja osób starszych
Priorytet II. Aktywność społeczna promująca integrację wewnątrz- i międzypokoleniową
Priorytet III. Partycypacja społeczna osób starszych
Priorytet IV. Usługi społeczne dla osób starszych (usługi zewnętrzne).
Tabela 3. Priorytety i kierunki działań
Kierunki działań*
Priorytet I
1. Zajęcia edukacyjne z zakresu różnych dziedzin (m.in.
prawo, gospodarka, zdrowie, w tym profilaktyka zdrowotna,
sport, turystyka, edukacja, wizyty studyjne, języki obce,
umiejętności interpersonalne, nowe technologie), programy
edukacyjne i warsztaty o starzeniu, osobach starszych
i aktywnym starzeniu.
2. Zajęcia przygotowujące do usług wolontariackich.
3. Kształcenie opiekunów.
ww
Priorytety
Edukacja osób starszych
19)
Komponent systemowy stanowi odrębny dokument. Prace nad nim zakończą się wraz z końcem 2013 r.
Priorytet II
Aktywność społeczna promująca
integrację wewnątrz- i
międzypokoleniową
– 23 –
4.
5.
1.
2.
3.
4.
Partycypacja społeczna osób
starszych
2.
3.
4.
Priorytet IV
1.
2.
3.
w.
rcl
Usługi społeczne dla osób
starszych (usługi zewnętrzne)
Promowanie wolontariatu kompetencji.
Promocja oferty edukacyjnej wśród osób starszych.
Aktywność społeczna, w tym wolontariat osób starszych.
Aktywność fizyczna osób starszych, aktywność
turystyczno-rekreacyjna osób starszych.
Zajęcia w obszarze kultury i sztuki, w tym angażujące różne
pokolenia.
Budowanie sieci społecznych, w tym wolontariat wewnątrzi międzypokoleniowy.
Przeciwdziałanie e-wykluczeniu.
Formy aktywności osób starszych wobec społeczności
lokalnych (rozwój społeczeństwa obywatelskiego).
Aktywność wspierająca uczestnictwo i integrację w życiu
społecznym/publicznym.
Sieć pomocowo-informacyjna (budowanie pozytywnego
wizerunku starości, pomoc obywatelska).
Aktywna obecność w procesie tworzenia i funkcjonowania
grup obywatelskich oraz organizacji pożytku publicznego.
Szkolenia dla wolontariuszy i opiekunów (z zakresu
pomocy osobom starszym).
Wspieranie różnych form samopomocy.
Wspieranie rodzin w opiece nad osobą starszą poprzez
rozwój usług opartych na działalności wolontariuszy.
Rozszerzanie dostępności do usług społecznych m.in.
opiekuńczych, kulturalnych, edukacyjnych, poradniczodoradczych, sportowych i turystycznych.
.go
Priorytet III
5.
1.
Poz. 52
v.p
l
Monitor Polski
4.
* Wszelkie działania podejmowane w ramach Programu powinny uwzględniać potrzeby osób, które narażone są
na tzw. bariery funkcjonalne.
Program ma przyczynić się do zwiększenia aktywności społecznej osób starszych, które
poprzez włączenie w aktywność społeczną mogą wykorzystać swoje doświadczenie i wiedzę,
stając się aktywnymi uczestnikami życia społeczności lokalnych.
Oferta działań w ramach różnych priorytetów powinna uwzględniać potrzeby potencjalnych
uczestników, którzy narażeni są na tzw. bariery funkcjonalne.
ww
Priorytet I. Edukacja osób starszych – działania na rzecz poprawy aktywności społecznej
osób starszych poprzez różne formy edukacji formalnej i pozaformalnej, które pozwalają na
aktywne włączenie się w życie społeczności lokalnych. Działania te zwiększają integrację
wewnątrzpokoleniową osób starszych.
Priorytet
II.
Aktywność
społeczna
promująca
integrację
wewnątrzi międzypokoleniową – zakłada rozwój różnych form aktywności dla osób starszych przy
wykorzystaniu istniejącej infrastruktury społecznej, w tym instytucji kultury (takich jak m.in.
biblioteki publiczne, domy kultury, świetlice, teatry, muzea). Ponadto poprzez współpracę
v.p
l
międzypokoleniową, działania te sprzyjają wzajemnemu rozwojowi umiejętności społecznych
również wśród młodszego pokolenia.
Priorytet III. Partycypacja społeczna osób starszych – działania na rzecz zwiększenia
udziału osób starszych w życiu społecznym, które będą sprzyjały rozwojowi społeczeństwa
obywatelskiego, takie jak wspieranie uczestnictwa i integracji w życiu
społecznym/publicznym, włączanie osób starszych w proces tworzenia i funkcjonowania grup
obywatelskich oraz organizacji pozarządowych, tworzenie sieci pomocowo-informacyjnej.
Ważna jest tu rola organizacji reprezentujących interesy i potrzeby osób starszych, zwłaszcza
takich, które sprzyjają zaangażowaniu seniorów w życie społeczności lokalnych.
.go
Priorytet IV. Usługi społeczne dla osób starszych (usługi zewnętrzne) – działania służące
rozwojowi różnych form wsparcia (w formule partnerstwa publiczno-społecznego, w tym
realizowane przez organizacje pozarządowe działające w sferze pożytku publicznego),
poprzez zwiększanie dostępności oraz podniesienie jakości usług społecznych dla osób
starszych, poprzez zwiększenie zaangażowania opiekunów-wolontariuszy, tworzenie
środowiska samopomocy oraz zwiększenie sieci wyszkolonych wolontariuszy.
w.
rcl
Należy zwrócić uwagę, że sytuacja życiowa seniorów wskazująca na konieczność
zaspokojenia dwóch istotnych potrzeb tej grupy (ukierunkowania aktywności seniorów na
działania społeczne, skoncentrowane na realizacji szeroko rozumianych zadań i potrzeb
społecznych, zaangażowanie społeczne oraz zapewnienia wysokiej jakości usług
opiekuńczych) wysuwa na plan pierwszy Priorytety: III. Partycypacja społeczna osób
starszych oraz IV. Usługi społeczne dla osób starszych (usługi zewnętrzne). Tym dwóm
priorytetom należy poświęcić szczególną uwagę.
Niewielka liczba projektów prowadzonych w partnerstwie sugeruje konieczność promowania
projektów o takim charakterze na etapie ogłaszania otwartych konkursów ofert.
8. FINANSOWANIE PROGRAMU
Budżet Programu w latach 2014–2020 wyniesie 280 mln zł.
W latach 2014–2020 planuje się finansowanie Programu ze środków budżetu państwa
w wysokości 40 mln zł rocznie. Środki finansowe pochodzić będą ze środków budżetu
państwa ujętych w ustawie budżetowej na kolejne lata.
ww
Dysponentem środków jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, który
przekazuje dotacje beneficjentom Programu na podstawie umów z podmiotami, o których
mowa w punkcie 9 BENEFICJENCI PROGRAMU.
Program zostanie sfinansowany ze środków budżetu państwa będących w dyspozycji ministra
właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w kolejnych latach na zadania ujęte
w Priorytetach I–IV Programu. Każdemu z priorytetów zostaną przypisane środki
w wysokości od 15% do 40% całości części I budżetu Programu, tj. środków przeznaczonych
na dotacje.
v.p
l
Budżet składa się z dwóch części – dotacje i środki techniczne.
W latach 2014–2020
I część – dotacje: 95% budżetu rocznego,
II część – środki techniczne: do 5% budżetu rocznego.
Środki techniczne zostaną przeznaczone na obsługę Programu (komponent konkursowy),
wymianę dobrych praktyk oraz monitoring i ewaluację działania Programu w latach 2014–
2020. Ponadto będą wykorzystane do wsparcia eksperckiego – analiz, raportów oraz realizacji
założeń długofalowej polityki wobec osób starszych20).
.go
9. BENEFICJENCI PROGRAMU
Podmiotami uprawnionymi do korzystania ze środków finansowych przeznaczonych na
realizację Programu są
1. Organizacje pozarządowe, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia
2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234,
poz. 1536, z późn. zm.);
2. Podmioty określone w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności
pożytku publicznego i o wolontariacie, w tym
w.
rcl
1) osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów ustawy
o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, przepisów
o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach
wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności
pożytku publicznego, o których mowa w art. 3 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r.
o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie;
2) spółdzielnie socjalne, o których mowa w ustawie z dnia 27 kwietnia 2006 r.
o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. Nr 94, poz. 651, z późn. zm.) (w zakresie działalności
społecznie użytecznej w sferze zadań publicznych);
3) stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego;
ww
4) spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz kluby sportowe będące
spółkami działającymi na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie
(Dz. U. Nr 127, poz. 857, z późn. zm.), które nie działają w celu osiągnięcia zysku oraz
przeznaczają całość dochodu na realizację celów statutowych oraz nie przeznaczają zysku do
podziału między swoich udziałowców, akcjonariuszy i pracowników.
Partnerstwo
Jednostkom organizacyjnym, które nie mogą brać udziału w otwartym konkursie ofert
w ramach Programu, możliwość korzystania z dotacji w pośredni sposób stwarza partnerstwo
z oferentem na zasadach opisanych poniżej.
20)
Projekt długofalowej polityki wobec osób starszych stanowi dokument komplementarny wobec Programu ASOS 2014–
2020.
v.p
l
Partnerstwo dotyczy jednostek samorządu terytorialnego, uczelni i innych podmiotów, przede
wszystkim publicznoprawnych, ale nie może dotyczyć spółek prawa handlowego
(działających dla zysku).
.go
Za pośrednie korzystanie z dotacji uznaje się działania w partnerstwie, polegające na tym, że
podmiot uprawniony do korzystania z dotacji (beneficjent) współpracuje na zasadzie
partnerstwa (podział zadań i odpowiedzialności określony w umowie o partnerstwo)
z partnerem – organizacją, która samodzielnie nie jest uprawniona do złożenia oferty
w ramach Programu. Należy zaznaczyć, iż formuła partnerstwa w przypadku tego Programu
dotyczy zwłaszcza jednostek samorządu terytorialnego (w tym jednostek organizacyjnych
samorządu terytorialnego) oraz uczelni. Funkcję partnerów mogą pełnić jednostki
organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej ani zdolności prawnej, które nie działają
w celu osiągnięcia zysku (partnerzy), a więc organizacje inne niż podmioty uprawnione,
wymienione powyżej w pkt 1 i 2, mogą w sposób pośredni korzystać z dotacji, pod
warunkiem zawarcia wcześniej umowy o partnerstwo z podmiotem uprawnionym, którego
oferta została wybrana do realizacji.
w.
rcl
Umowa powinna przewidywać, że partnerzy będą głównym adresatem działań realizowanych
w ramach Programu oraz będą w nich aktywnie uczestniczyć. Umowa określi prawa
i obowiązki stron w związku z realizacją zadania publicznego zleconego przez urząd
obsługujący ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Umowa musi być
podpisana przez właściwe organy osób prawnych, w których strukturze działają partnerzy
(w przypadku jednostek organizacyjnych działających w strukturze organizacyjnej osób
prawnych).
Partnerami mogą być w szczególności jednostki organizacyjne wchodzące w skład jednostek
samorządu terytorialnego (w tym jednostki organizacyjne samorządu terytorialnego), uczelni
(w tym uczelni artystycznych) oraz państwowych instytucji kultury, szkół artystycznych
i archiwów państwowych.
Partnerami nie mogą być jednostki organizacyjne przedsiębiorców działających w formie
spółek prawa handlowego.
ww
Program ten umożliwia zatem współpracę międzysektorową – organizacji pozarządowych,
które wspólnie z jednostkami samorządu terytorialnego oraz uczelniami przyczyniają się do
rozwoju społecznego w wymiarze lokalnym. Ma to służyć utrwalaniu modelu współpracy
międzysektorowej, która jest kluczowym elementem działań długofalowych podejmowanych
w związku ze starzeniem się społeczeństwa.
10. PODMIOTY UCZESTNICZĄCE W REALIZACJI PROGRAMU I ICH ZADANIA
Urząd obsługujący ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego zapewni
obsługę części dotacyjnej konkursu poprzez
•
•
•
ogłoszenie konkursu/ów,
ocenę przesłanych wniosków (ocena formalna i merytoryczna),
przygotowanie umów z beneficjentami,
•
•
•
– 27 –
weryfikację sprawozdań,
sprawozdanie zbiorcze z realizacji Programu,
rozliczanie dotacji.
Poz. 52
v.p
l
Monitor Polski
11. WARUNKI I ZASADY SKŁADANIA OFERT I REALIZACJI PROGRAMU
W ramach komponentu konkursowego Programu
•
•
•
•
oferta składana jest do urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw
zabezpieczenia społecznego,
przyznawanie dotacji odbywać się będzie w trybie otwartego konkursu ofert,
postępowanie konkursowe odbywać się będzie przy uwzględnieniu zasad określonych
w ogłoszeniu o konkursie,
oferta jest składana zgodnie ze wzorem oferty, stanowiącym załącznik do ogłoszenia,
oraz warunkami zawartymi w ogłoszeniu,
po zakończeniu realizacji zadania finansowanego z Programu podmiot przedstawia
ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego sprawozdanie w ujęciu
merytorycznym i finansowym, zgodne ze wzorem stanowiącym załącznik do umowy.
.go
•
12. ZASADY FINANSOWANIA
Wsparcie w ramach Programu ma charakter dotacyjny, co jest szczególnie ważne dla małych
podmiotów aplikujących o środki w ramach Programu.
w.
rcl
Wartość dotacji w komponencie konkursowym (w ramach ogłaszanych edycji otwartego
konkursu w latach 2014–2020) wyniesie od 20 000 zł do 200 000 zł.
Wkład własny – podmioty składające ofertę współfinansowaną w ramach Programu są
zobowiązane do przedstawienia wkładu własnego w wysokości minimum 10% wartości
projektu. Za wkład własny uznaje się wkład pieniężny oraz wkład osobowy.
13. NADZÓR NAD REALIZACJĄ PROGRAMU
Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego decyduje w drodze konkursowej
o podziale środków w ramach Programu. Minister właściwy do spraw zabezpieczenia
społecznego składa Prezesowi Rady Ministrów sprawozdania z realizacji Programu do dnia
30 września każdego roku za rok poprzedni.
ww
W uzasadnionych przypadkach minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego
może, w trakcie i po realizacji Programu, przeprowadzić jego kontrolę.
Ponadto monitoring realizacji Programu będzie wykonywany przez Radę ds. Polityki
Senioralnej przy współpracy z Radą Działalności Pożytku Publicznego.
v.p
l
WYKAZ WYKRESÓW
Wykres 1. Liczba nadesłanych ofert w podziale na województwa;
Wykres 2. Udział wniosków złożonych w poszczególnych priorytetach w liczbie wniosków
ogółem;
Wykres 3. Złożone oferty według priorytetów;
Wykres 4. Liczba ofert według województw;
Wykres 5. Udział ofert wspólnych i partnerstw w ogólnej liczbie ofert;
Wykres 6. Forma prawna oferentów;
.go
Wykres 7. Projekty w podziale na priorytety konkursu ASOS;
ww
w.
rcl
Wykres 8. Udział ofert beneficjentów I edycji konkursu ASOS w ogóle ofert II edycji
konkursu.
WYKAZ TABEL
v.p
l
Tabela 1. Mierniki celu głównego i celów szczegółowych;
Tabela 2. Analiza SWOT rządowego programu na rzecz aktywności społecznej osób
starszych na lata 2014–2020;
ww
w.
rcl
.go
Tabela 3. Priorytety i kierunki działań.
§ 3. Program realizuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego.
ww
ZAŁĄCZNIK
21)
v.p
l
DIAGNOZA
1.1. Demografia
W Polsce od kilkunastu lat obserwowany jest proces zmiany struktury demograficznej,
którego cechą jest rosnący udział osób starszych w populacji ogółem. Na koniec 2012 r.
liczba ludności Polski wynosiła 38,5 mln osób. W 2012 r. odnotowano ujemny przyrost
rzeczywisty ludności, tempo ubytku ludności wyniosło 0,01%, co oznacza, że na każde
10 tys. mieszkańców Polski ubyła 1 osoba. W podziale na ekonomiczne grupy ludności
(0–17, 18–59/64, 60+/65+) populacja w wieku przedprodukcyjnym stanowiła 18,3%,
produkcyjnym – 63,9%, poprodukcyjnym – 17,8%. Zgodnie z prognozami demograficznymi
wzrost procentowy w tej grupie będzie miał charakter stały.
.go
Jednocześnie, na skutek poprawy warunków życia, wydłuża się średnia długość życia
Polaków22), która dla mężczyzn urodzonych w 2012 r. będzie wynosiła 72,7 lat, a dla kobiet
– 81,0 lat. W ciągu 12 lat, od 2000 r., przeciętne dalsze trwanie życia mężczyzn wzrosło o 3
lata zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet. Według prognozy demograficznej Głównego Urzędu
Statystycznego (GUS) w latach 2012–2035 przeciętne trwanie życia wzrośnie odpowiednio o
4,4 lata dla mężczyzn oraz o prawie 3 lata dla kobiet. Szczegółowo kształtowanie się trwania
życia przedstawiono na Wykresie 1, na którym zaznaczono również prognozowane dalsze
trwanie życia do 2035 r. Zaprezentowano najbardziej optymistyczny wariant prognozy
(wariant II), w którym przeciętne trwanie życia jest najdłuższe.
w.
rcl
Wykres 1. Trwanie życia w podziale na płeć w latach 1985–2035
85
83
81
79
77
75
73
71
69
67
ww
65
mężczyźni
mężczyźni prognoza (wariant II)
kobiety
kobiety prognoza (wariant II)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
21)
Ze względu na brak aktualnych danych lub nowszych wyników badań zachowano zasadniczo treść rozdziału z poprzedniej
wersji Programu ASOS 2012–2013.
22)
Podstawowe informacje o rozwoju demograficznym Polski do 2012 r., GUS, Warszawa 2012 r.
v.p
l
Wydłużająca się przeciętna długość życia sprawia, że w perspektywie najbliższych
dwudziestu kilku lat nastąpi gwałtowny proces starzenia się ludności. Tempo starzenia się
społeczeństwa obrazuje mediana wieku23), która w 2012 r. dla ogółu populacji Polski
wynosiła 38,7 lat, a w 2035 r., według prognozy GUS, może wynieść 47,9 lat (w ciągu 25 lat
wzrost o 26%).
Na skutek niskiego wskaźnika urodzeń24) w kolejnych latach odsetek ludności w wieku
przedprodukcyjnym będzie malał – do 2035 r. o 1,5 mln osób (3 pkt. proc.). Ponadto GUS
przewiduje znaczący ubytek ludności w wieku produkcyjnym. Począwszy od 2010 r. w ciągu
15 lat liczebność tej grupy zmniejszy się o 3 mln, a największy ubytek – 1,2 mln osób –
nastąpi pomiędzy latami 2015 i 2020. Do 2035 r. zmniejszenie się populacji osób w wieku
produkcyjnym prognozowane jest na poziomie 3,9 mln osób (spadek o 7 pkt. proc.).
.go
Znacząco wzrośnie liczba osób w wieku poprodukcyjnym – o 3,2 mln osób, co spowoduje,
że udział tej grupy w całej populacji wzrośnie o 10 pkt. proc.
Relację pomiędzy liczbą osób w wieku poprodukcyjnym a liczbą osób w wieku
produkcyjnym określa się współczynnikiem obciążenia demograficznego ludnością w wieku
poprodukcyjnym. Według prognozy GUS współczynnik ten wzrośnie z 26 osób w wieku
poprodukcyjnym przypadających na 100 osób w wieku produkcyjnym w 2010 r. do 46 osób
w 2035 r.
w.
rcl
W latach 2010–2035 wzrośnie udział osób w wieku nieprodukcyjnym (wiek
przedprodukcyjny oraz poprodukcyjny). Ludność w wieku produkcyjnym zostanie
w większym niż obecnie stopniu obciążona pracą na rzecz pokolenia w wieku
przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym. Prognozowane kształtowanie się struktury
demograficznej przedstawiono na Wykresie 2.
Wykres 2. Struktura demograficzna ludności Polski w latach 2010–2035 w podziale na
ekonomiczne grupy wieku*
64,4
70
62,4
59,5
57,8
60
50
40
35,6
37
2010
2015
57,8
57,6
40,5
42,2
42,2
42,4
2020
2025
2030
2035
30
20
10
ww
0
produkcyjny
nieprodukcyjny
* Wiek produkcyjny: dla kobiet 18–59 lat i mężczyzn 18–64 lata, wiek nieprodukcyjny: 0–17 i 60+/65+ lat.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
23)
24)
Parametr wyznaczający granicę wieku, którą połowa ludności już przekroczyła, a druga połowa jeszcze nie osiągnęła.
W 2010 r. wskaźnik urodzeń wynosił 1,38, a w 2011 r. – 1,29.
v.p
l
Na Wykresie 3 przedstawiono, jak zmieni się struktura wieku w Polsce do 2035 r. Osoby
z wyżu demograficznego z lat 50. w znacznej mierze zasilą grupę 75+, natomiast osoby
z wyżu z lat 80. wejdą w wiek poprodukcyjny. Warto zwrócić uwagę, że po tych dwóch
najliczniejszych grupach nie ma kolejnych (młodszych), które byłyby zbliżone pod względem
liczebności. Gdy grupa osób z lat 80. wejdzie w wiek poprodukcyjny, można się spodziewać
znacznego obciążenia systemu ubezpieczeń społecznych oraz systemu opieki zdrowotnej.
Wykres 3. Liczba osób w 5-letnich grupach wieku w latach 2010, 2035, 2060*
3 500
w tys
2 500
2 000
1 500
1 000
500
0
.go
3 000
2035
2060*
w.
rcl
2010
* Uwaga: dane z 2060 r. pochodzą z prognoz Komisji Europejskiej, dane z 2010 r. i 2035 r. pochodzą
z prognozy demograficznej GUS na lata 2008–2035 (prognozy nie są w pełni porównywalne). Zastosowano
takie zestawienie, aby zobrazować sytuację demograficzną w dłuższym horyzoncie czasowym.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS oraz Komisji Europejskiej.
Na koniec 2010 r.25) liczba osób w wieku poprodukcyjnym (60+/65+) wyniosła 6,44 mln26),
a w 2012 r. już 6,86 mln27). GUS prognozuje, że liczba ta wyniesie 9,62 mln osób w 2035 r.
(wzrost o 49%), a największy wzrost będzie obserwowany pomiędzy latami 2015 i 2020
(1,0 mln osób). Należy jednak pamiętać, że prognoza GUS nie uwzględnia nowego wieku
emerytalnego dla kobiet i mężczyzn. W związku z tym wzrost liczby osób w wieku
poprodukcyjnym będzie nieznacznie odłożony w czasie.
ww
Wraz ze zmieniającą się strukturą populacji Polski zmieni się również struktura osób w wieku
poprodukcyjnym. Do 2035 r., w porównaniu z 2010 r., wzrośnie udział osób w przedziałach
wieku 60/65–74, 75–79, 80–84, 85–89, 90+, a największą dynamikę wzrostu zaobserwować
będzie można wśród osób będących w wieku 90+ (ok. 2,5-krotny wzrost), 85–89 (2-krotny
wzrost). Liczba osób w wieku 75+ wyniesie ok. 4,5 mln w 2035 r. (w 2010 r. ta liczba
wynosiła 2,4 mln). Szczegółową strukturę osób w wieku 60/65 przedstawiono na Wykresie 4.
25)
Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym, stan na 31.12.2010 r., GUS.
Na podstawie danych GUS około 38% tej populacji stanowią osoby niepełnosprawne.
27)
Podstawowe informacje o rozwoju demograficznym Polski do 2012 r., GUS, Warszawa 2012 r.
26)
5,81
6,00
5,38
5,00
3,96
3,00
1,00
5,13
1,92
1,47
1,90
1,13
0,79
0,39
0,12
0,00
2010
0,99
0,82
0,49
0,26
1,22
0,470,31
.go
w mln zł
4,00
2,00
v.p
l
Wykres 4. Liczba osób w wybranych grupach wieku w latach 2010, 2020, 2030, 2035
2020
60/65-74
2030
75-79
80-84
85-89
0,79
0,32
2035
90+
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
w.
rcl
Istotną konsekwencją demograficznego starzenia się społeczeństwa jest coraz częstsze
samotne zamieszkiwanie osób starszych – tzw. singularyzacja starości. W przyszłości wzrost
liczby jednoosobowych gospodarstw domowych będzie się utrzymywał. Według prognoz
GUS, w 2030 r. ogółem 53,3% gospodarstw jednoosobowych będzie prowadzonych przez
osoby w wieku co najmniej 65 lat, w tym 17,3% przez osoby w wieku 80 lat i więcej.
W liczbach bezwzględnych jednoosobowych gospodarstw domowych prowadzonych przez
osoby w wieku 65 lat i więcej jest 2740 tys., w tym 887 tys. gospodarstw, w których
pozostawać będą samotnie osoby w wieku 80 lat i więcej. Należy podkreślić, iż znacznie
częściej w jednoosobowych gospodarstwach pozostają kobiety28).
Przedstawione zjawiska o charakterze demograficznym, w tym zmiany struktury wieku
populacji, powodują, iż Polska stoi przed wyzwaniami w obszarze aktywności społecznej
osób starszych.
1.2. Wskaźnik Aktywnego Starzenia
ww
Zmieniająca się sytuacja demograficzna stawia przed krajami Unii Europejskiej, również
przed Polską, wyzwania związane z planowaniem i kształtowaniem polityki na rzecz
aktywnego i zdrowego starzenia się. Narzędziem służącym realizacji tego zadania może być
Wskaźnik Aktywnego Starzenia się (Active Ageing Index – AAI), wyznaczony przez Komisję
Europejską w ramach Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności
Międzypokoleniowej 2012. Wskaźnik ten identyfikuje potencjał osób starszych w obszarze
zatrudnienia, życia społecznego, samodzielnej egzystencji oraz możliwości aktywnego
starzenia się.
Wskaźnik Aktywnego Starzenia się (AAI) jest wskaźnikiem złożonym z 22 indywidualnych
wskaźników.
Zakres przedmiotowy wskaźnika
28)
P. Błędowski, Starzenie się jako problem społeczny. Perspektywy demograficznego starzenia się ludności Polski do roku
2035 w: P. Błędowski, M. Mossakowska, A. Więcek (red.), Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne
starzenia się ludzi w Polsce (PolSenior), Termedia, Wydawnictwa Medyczne, Poznań 2012 r.
1.
2.
3.
4.
– 34 –
Zatrudnienie
Partycypacja społeczna
Niezależne, zdrowe i bezpieczne życie
Warunki aktywnego starzenia się.
Poz. 52
v.p
l
Monitor Polski
Tabela 1. Wskaźnik ogólny oraz wskaźniki aktywności osób starszych
Wskaźnik
ogólny
Zatrudnienie
Partycypacja
społeczna
Wskaźnik
zatrudnienia
55–59
Wolontariat
Wskaźnik
zatrudnienia
60–64
Wskaźnik
zatrudnienia
65–69
Aktywność
fizyczna
Opieka nad
dziećmi,
wnukami
Dostęp do opieki
zdrowotnej
Opieka nad
osobami
starszymi
Niezależne życie
Bezpieczeństwo
finansowe (3
wskaźniki*)
Bezpieczeństwo
fizyczne
Uczenie się przez
całe życie
w.
rcl
Subwskaźniki
Niezależne
i bezpieczne życie
w zdrowiu
Wskaźnik
zatrudnienia
70–74
Warunki
aktywnego
starzenia się
Oczekiwane
dalsze trwanie
życia w wieku
55 lat
Oczekiwane
dalsze trwanie
życia w zdrowiu
w wieku 55 lat
.go
Zakres
przedmiotowy
Wskaźnik aktywności osób starszych
Partycypacja
polityczna
Dobrostan
psychiczny
Korzystanie z
technologii ICT
Sieci społeczne
Osiągnięcia
edukacyjne
Źródło: opracowanie własne.
* Bezpieczeństwo finansowe – 3 wskaźniki: 1. Relatywna mediana dochodów dla osób powyżej 65. roku życia
do dochodu osób poniżej 65. roku życia, 2. Brak ryzyka ubóstwa osób starszych, 3. Brak ryzyka deprywacji
materialnej.
ww
Dla Polski wskaźnik ten wynosi 27,3 przy założeniu, że 100 opisuje sytuację idealną,
tzn. 100-procentową realizację zadań wszystkich obszarów oraz 100-procentową partycypację
osób starszych we wszystkich obszarach. W rankingu ogólnym krajów UE Polska zajmuje 27
– ostatnie miejsce. W ramach obszarów Polska zajęła odpowiednio miejsce 24. w obszarze
zatrudnienia, miejsce 27. w obszarze partycypacji społecznej, miejsce 21. w obszarze
samodzielnej egzystencji oraz miejsce 22. w obszarze możliwości aktywnego starzenia się.
Najwyższym poziomem AAI odznaczają się Szwecja (44,0), Dania (40,2) oraz Irlandia
(39,4). Oznacza to, że przed Polską stoi wyzwanie podjęcia szeroko zakrojonych działań
we wszystkich obszarach uwzględnionych w tym wskaźniku. Priorytety Programu ASOS
2014–2020 stanowią realizację tego zadania w zakresie działalności organizacji
pozarządowych partycypacji społecznej, wolontariatu czy edukacji.
1.3. Działalność społeczna osób starszych
v.p
l
Koncepcja aktywnego starzenia się zakłada zapewnienie jednostce możliwości bycia jak
najdłużej społecznie produktywną. Społeczna produktywność definiowana jest jako każda
aktywność, która wytwarza dobra i usługi, niezależnie, czy opłacana, czy nie, włączając taką
aktywność jak praca domowa, opieka nad dziećmi, wolontariat, pomoc rodzinie
i przyjaciołom29).
.go
Działalność społeczna osób starszych może przyjmować różne formy. Wymienić wśród nich
można zaangażowanie w ramach organizacji pożytku publicznego, Uniwersytetów Trzeciego
Wieku, rad seniora, klubów seniora, wspólnot lokalnych (w tym działających przy kościołach
i związkach wyznaniowych), organizacji branżowych, działań samopomocowych,
różnorodnych towarzystw społeczno-kulturalnych czy kół gospodyń wiejskich. W Polsce
osoby powyżej 50. roku życia30) należą do grupy wieku, która jest najmniej aktywna na polu
społecznym. Także w porównaniu z osobami w podobnym wieku zamieszkującymi inne kraje
europejskie ich aktywność społeczna jest niewielka. Ze względu na rosnącą liczbę osób
w wieku 50+ w kolejnych latach w tej grupie można upatrywać zwiększania się potencjalnych
zasobów aktywności społecznej.
Należy zauważyć, że przy tworzeniu oferty wolontariatu dla osób starszych należy przede
wszystkim uwzględnić duże zróżnicowanie wewnętrzne tej grupy społecznej, zarówno pod
względem stanu zdrowia i wynikających z tego możliwości i ograniczeń zaangażowania się
w działania wolontariackie, jak również specyfikę lokalnych problemów społecznych.
w.
rcl
Z badań przeprowadzonych w województwie mazowieckim przez Stowarzyszenie Centrum
Wolontariatu w 2013 r. wynika, że najważniejszą barierę do zaangażowania się w wolontariat
stanowi w opinii osób starszych ich stan zdrowia. Ponadto seniorzy nie chcą się podejmować
zadań, które mogą ich przerosnąć – na brak pewności siebie wskazuje aż 63% ankietowanych.
Dużo wskazań otrzymały także: obawa o zbyt małą odporność psychiczną (61%), brak
wiedzy o możliwości podjęcia współpracy (58%) oraz brak odpowiedniego przygotowania
(55%). Ponadto część osób starszych wskazuje, że obawia się bycia wykorzystanym jako
darmowy pracownik.
ww
Badania odnoszące się do świadczenia pracy społecznej w ciągu ostatnich 4 tygodni,
przeprowadzone przez GUS, wskazują, iż w grupie osób w wieku 55+ 10% osób badanych
zadeklarowało zaangażowanie w ten rodzaj aktywności. Jednocześnie z danych GUS wynika,
że średnia liczba godzin pracy społecznej w ciągu 4 tygodni wynosi dla wolontariusza
w wieku 55–64 lata 15 godzin, a dla wolontariusza w wieku 65+ – 13 godzin31). Badania
Stowarzyszenia Klon/Jawor wskazują, że w 2010 r. zaangażowanie w wolontariat, jako jedną
z form aktywności osób starszych, na rzecz organizacji lub grup zadeklarowało 10% Polaków
powyżej 55. roku życia (wśród osób młodych poniżej 25 lat odsetek ten wyniósł 22%)32).
Zbliżone wyniki przynosi poświęcony aktywnemu starzeniu się sondaż Eurobarometru
z 2011 r. Według tego sondażu zaangażowanie w nieodpłatne i dobrowolne działania na rzecz
29)
P. Szukalski, Aktywność zawodowa w: P. Błędowski, M. Mossakowska, A. Więcek (red.), Aspekty medyczne,
psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce (PolSenior), Termedia, Wydawnictwa Medyczne,
Poznań 2012 r.
30)
Przytaczane badania różnie definiują wiek, od którego daną osobę zalicza się do przedziału osób starszych. Z tego
względu trudno jest odnieść dane bezpośrednio do osób, które zakończyły swoją aktywność na rynku pracy i są adresatami
Programu.
31)
GUS, Wolontariat w organizacjach i inne formy pracy niezarobkowej poza gospodarstwem domowym, 2011, s. 160,
http://www.stat.gov.pl/gus/5840_13928_PLK_HTML.htm
32)
Zob. J. Przewłocka, Zaangażowanie społeczne Polaków w roku 2010: Wolontariat, filantropia, 1%. Raport z badań,
Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2011.
v.p
l
organizacji charytatywnych i zajmujących się wolontariatem deklaruje 12% Polaków powyżej
55. roku życia, gdy średnia europejska wynosi 27%33).
.go
Należy pamiętać o istnieniu szeregu uwarunkowań, które mogą mieć wpływ na małe
zainteresowanie osób starszych działalnością społeczną, w tym wolontariacką. Należą do nich
m.in.
• pogarszanie się stanu zdrowia wraz z upływem lat,
• sytuacja materialna skutkująca zmniejszeniem oczekiwań i potrzeb co do jakości życia,
• poczucie osamotnienia i marginalizacji,
• ogólna niechęć do aktywności społecznej związana z postawami we wcześniejszych
fazach życia i doświadczeniami życiowymi,
• duże zaangażowanie w życie rodzinne (m.in. opieka nad wnukami),
• słabo rozwinięty w Polsce wolontariat kompetencji, tzn. sytuacja, w której odchodząca
z rynku pracy osoba ma możliwość podzielenia się swoją wiedzą i doświadczeniem
z młodymi pracownikami swojej branży,
• niewystarczające kompetencje cyfrowe.
w.
rcl
Te uwarunkowania determinują działania wobec osób starszych oraz powinny stanowić
główne kierunki interwencji, stanowiąc podstawę zagospodarowania potencjału osób
starszych w społeczeństwie.
Jednocześnie organizacje współpracujące obecnie z osobami starszymi – wolontariuszami,
zarówno publiczne, jak i pozarządowe, wskazują na ich liczne zalety: dyspozycyjność,
odpowiedzialność, cierpliwość, rzadkie wycofywanie się z raz podjętych zobowiązań, a więc
możliwość długotrwałej współpracy, a nie działań o charakterze akcyjnym. Wolontariusze
seniorzy najczęściej wykonują prace związane ze spędzaniem czasu z innymi ludźmi (opieka,
nauka, animacja czasu wolnego).
Szczególnym rodzajem aktywności społecznej są działania podejmowane na rzecz lokalnych
społeczności, definiowane jako zaangażowanie obywatelskie, tj. indywidualne zaangażowanie
w sprawy lokalne i krajowe, a także przekonanie o zdolności wywierania na nie
bezpośredniego wpływu. Poziom zaangażowania obywatelskiego zależy m.in. od
następujących czynników
• postrzegana zdolność do wpływania na wydarzenia,
• stopień poinformowania o sprawach lokalnych i krajowych,
• kontakt z urzędnikami lub przedstawicielami politycznymi,
• zaangażowanie w lokalne grupy działania,
• skłonność do głosowania.
1.4. Sytuacja dochodowa gospodarstw domowych emerytów
ww
W 2012 r. przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny gospodarstw domowych emerytów
wyniósł 1361 zł na osobę, wobec średniej 1270 zł w Polsce. Wyższy dochód od emerytów
osiągają jedynie gospodarstwa pracujących na własny rachunek – 1519 zł.
Gospodarstwa domowe emerytów są również tymi, w których przeciętne miesięczne wydatki
ogółem, z wyjątkiem gospodarstw pracujących na własny rachunek (1257 zł), są najwyższe –
1159 zł, podczas gdy średnio w Polsce kształtują się na poziomie 1045 zł. Relacja wydatków
do dochodów w gospodarstwach emerytów wynosi 85,1%. Wyższa jest tylko
w gospodarstwach domowych rencistów (93,2%). Dane przedstawiono w Tabeli 2.
33)
Active Ageing, http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_378_fact_pl_en.pdf
1 600,00
1 400,00
1 518,50
1 270,28
1 361,36
1 280,14
1 200,00
1 000,00
800,00
v.p
l
Wykres 5. Przeciętne miesięczne dochody i wydatki gospodarstw domowych na osobę
wg grup społeczno-ekonomicznych w 2012 r.
1 098,29
1 044,64
1 032,07
789,69
600,00
400,00
0,00
Ogółem
1 158,53
993,56
925,93
.go
200,00
1 256,84
Pracowników
Rolników
Pracujących na Emerytów
własny
rachunek
Dochód rozporządzalny Wydatki
Rancistów
Źródło: Sytuacja gospodarstw domowych w 2012 r. w świetle wyników badań budżetów gospodarstw
domowych, GUS, 2013.
ww
w.
rcl
Gospodarstwa domowe emerytów, podobnie jak innych grup społeczno-ekonomicznych,
największą część domowego budżetu przeznaczają na żywność i napoje bezalkoholowe
(27,7% wydatków ogółem) oraz użytkowanie mieszkania lub domu i nośniki energii (24,1%).
Kolejnymi największymi grupami wydatków gospodarstw domowych emerytów są te
związane ze zdrowiem (8,1%), transportem (6,3%) oraz rekreacją i kulturą (6,4%). Warto
zauważyć, że wydatki na zdrowie są najwyższe spośród wszystkich grup społeczno-ekonomicznych (por. Wykres 5).
Wydatki
WYDATKI OGÓŁEM
v.p
l
Tabela 2. Przeciętne miesięczne wydatki na 1 osobę w gospodarstwach domowych
według grup społeczno-ekonomicznych w 2012 r.
Gospodarstwa domowe
pracująemerytów i rencistów
Ogółem pracownicych na
rolników
ków
własny
rachunek razem emerytów rencistów
w złotych na osobę
1044,64
1032,07
789,69
1256,84
1112,17
1158,53
925,93
93,9
95,0
w odsetkach wydatków ogółem
w tym
95,7
96,3
95,6
96,3
94,1
.go
Towary i usługi konsumpcyjne
25,1
23,8
31,8
21,5
28,1
27,7
30,0
2,7
2,8
2,5
2,6
2,5
2,5
2,7
66,2
67,5
59,3
70,7
62,5
62,7
61,5
5,0
5,6
5,1
6,3
2,9
2,9
2,8
20,3
18,8
17,8
18,4
24,5
24,1
26,2
12,1
10,6
12,8
10,8
15,9
15,7
16,9
4,8
5,0
4,9
5,1
4,3
4,3
3,9
5,0
4,0
3,9
3,9
8,1
8,2
7,5
artykuły farmaceutyczne
3,0
2,1
2,4
1,7
5,8
5,8
5,7
usługi ambulatoryjne i
medycyny niekonwencjonalnej
1,6
1,6
1,2
1,8
1,6
1,7
1,3
transport
9,8
11,2
11,2
11,7
6,0
6,3
4,3
łączność
4,0
4,0
4,1
4,4
3,9
3,9
4,2
8,2
8,9
5,5
9,9
6,3
6,4
6,0
0,6
0,7
1,0
0,7
0,2
0,1
0,3
1,2
1,6
0,7
1,7
0,2
0,2
0,3
restauracje i hotele
2,8
3,1
1,2
3,9
1,6
1,5
1,8
pozostałe towary i usługi
w tym
5,2
5,3
4,8
5,3
4,8
4,9
4,4
higiena osobista
2,9
3,1
2,0
3,1
2,3
2,3
2,2
Wydatki pozostałe
w tym dary przekazane innym
gospodarstwom domowym
4,3
3,7
4,4
3,7
5,9
6,0
5,0
3,2
2,7
3,2
2,8
4,5
4,8
3,5
żywność i napoje bezalkoholowe
napoje alkoholowe, wyroby
tytoniowe i narkotyki
Towary nieżywnościowe i usługi
w tym
odzież i obuwie
użytkowanie mieszkania lub domu
i nośniki energii
w tym
w.
rcl
nośniki energii
wyposażenie mieszkania i
prowadzenie gospodarstwa
domowego
zdrowie
w tym
ww
rekreacja i kultura
w tym
artykuły przeznaczone do
celów edukacyjnych
edukacja
Źródło: Sytuacja gospodarstw domowych w 2012 r. w świetle wyników badań budżetów gospodarstw
domowych, GUS.
1.5. Formy edukacji dla osób starszych
v.p
l
Edukacja osób starszych przybiera formy edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnej.
Z danych Eurostatu wynika, że w Polsce w 2011 r. kształcenie i szkolenie dotyczyło 0,9%
populacji osób w wieku 50–74 lata, podczas gdy przeciętnie w krajach UE 27 – 4,2%.
Obserwując dane od 2005 r., można stwierdzić, że odsetek ten jest prawie niezmienny,
zarówno dla krajów UE (od 4,5 do 4,2), jak i dla Polski (od 1,2 do 0,9) (por. Tabela 3).
W populacji kobiet w wieku 50–74 lata, podobnie jak w całej Unii Europejskiej, odsetek
kształcących się był wyższy niż w populacji mężczyzn w tej samej grupie wieku.
Tabela 3. Kształcenie i szkolenie populacji w wieku 50–74 lata (w %)
Wyszczególnienie
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
.go
ogółem
UE 27
4,2
4,3
4,4
4,5
4,5
4,4
4,2
Polska
1,1
1,1
1,1
1,1
1,1
1,2
0,9
mężczyźni
3,7
3,7
3,7
3,8
3,7
3,6
3,6
Polska
1,0
1,1
1,0
0,9
1,0
1,0
0,8
w.
rcl
UE 27
kobiety
UE 27
4,6
4,8
5,0
5,2
5,2
5,1
4,8
Polska
1,1
1,2
1,2
1,2
1,2
1,3
1,0
Źródło: Eurostat.
Z danych Eurostat wynika również, że uczestnictwo osób dorosłych w Polsce w kształceniu
i szkoleniu jest silnie uzależnione od ich wieku, poziomu wykształcenia i formy edukacji
(edukacji formalnej lub pozaformalnej). Pomiędzy najmłodszymi osobami dorosłymi (grupa
wieku 18–24 lata) i najstarszymi (50+ i 60+) oraz najniżej i najwyżej wykształconymi istnieje
w Polsce widoczna na tle UE różnica. Nakłada się na to różny poziom uczestnictwa
w edukacji formalnej i pozaformalnej.
ww
Na przykład według danych z 2011 r. uczestnictwo najmłodszych osób dorosłych (do 24. roku
życia) w Polsce w edukacji formalnej jest na poziomie wyraźnie wyższym od średniej w UE
(w UE 50,3%, w Polsce 61,1%, co daje miejsce w czołówce krajów UE). Niewiele od średniej
w UE odbiega uczestnictwo w edukacji formalnej kolejnych kategorii wieku (25–34 i 34–44
lata). Natomiast uczestnictwo osób dorosłych z najstarszej kategorii wieku poddawanej
badaniom w UE (55–74 lata), zarówno w edukacji formalnej, jak i pozaformalnej, wyraźnie
odstaje od średniej w UE (w Polsce 0,6%, w UE 3,5%), co daje jedno z ostatnich miejsc
wśród krajów UE. Podobne, wyraźne różnice dzielą osoby lepiej i gorzej wykształcone, na
korzyść tej pierwszej grupy.
v.p
l
Zatem wyzwaniem w Polsce znacznie bardziej widocznym niż w większości krajów UE jest
edukacja (kształcenie i szkolenie) osób starszych, nisko wykształconych i, co pozostaje z tym
w ścisłym związku, nieaktywnych ekonomicznie i społecznie. Dotyczy to różnych grup osób
dorosłych pozostających w niekorzystnej sytuacji, w tym zagrożonych ubóstwem, chorych,
samotnych, niepełnosprawnych, o ograniczonej sprawności itp. Działania w ww. obszarze
powinny być potraktowane jako kwestia specyficzna, o której decyduje szczególna sytuacja
życiowa powyższej grupy, ale również jako zagadnienie ujęte w szerszym kontekście lifelong
learning, czyli edukacji osób, które mają już za sobą etap edukacji formalnej.
Przykłady dobrej praktyki w zakresie edukacji dorosłych w obszarze UE wskazują,
że skuteczna oferta edukacyjna, kierowana zwłaszcza do osób pozostających w niekorzystnej
sytuacji, nie może być powieleniem tradycyjnej edukacji typu szkolnego.
.go
1.6. Uniwersytety Trzeciego Wieku (UTW)34)
Uniwersytety Trzeciego Wieku są najbardziej popularną formą zajęć edukacyjnych wśród
osób starszych. Ich głównym celem jest edukacja osób starszych. Jest to formuła działalności
edukacyjnej, która przyczynia się do zaspokajania takich potrzeb seniorów, jak
samokształcenie, poznawanie środowiska, poszerzanie wiedzy i umiejętności, wykonywanie
społecznie użytecznych działań, wypełnienie wolnego czasu, utrzymywanie więzi
towarzyskich, stymulacja psychiczna i fizyczna, a czasem nawet możliwość realizacji
młodzieńczych marzeń. Jednym z czynników, który zdecydował o ich popularności, jest fakt,
że wpisują się one w idee edukacji otwartej.
w.
rcl
Innymi celami UTW są: rozwój intelektualny, społeczny, aktywność fizyczna osób starszych,
wspieranie poszerzania wiedzy i umiejętności seniorów, ułatwianie kontaktów z instytucjami,
takimi jak: służba zdrowia, ośrodki kultury, ośrodki rehabilitacyjne, angażowanie słuchaczy
w aktywność sportową i turystyczną oraz w aktywność na rzecz otaczającego ich środowiska.
Ponadto pełnią istotną rolę na rzecz podtrzymywania więzi społecznych i komunikacji
międzyludzkiej wśród seniorów.
UTW, podobnie jak wolontariat, wspomagają budowanie kapitału społecznego. Kontakt
z innymi osobami oraz budowanie relacji ma pozytywny wpływ na poczucie bycia
potrzebnym, kondycję zdrowotną itp. Dlatego tak ważne jest włączenie osób starszych do
społeczeństwa, m.in. poprzez zaangażowanie społeczności lokalnych.
ww
UTW w Polsce funkcjonują w zróżnicowanej strukturze organizacyjnej. Wyróżnia się te,
które działają w strukturach i pod patronatem uczelni, kierowane najczęściej przez
pełnomocnika rektora danej uczelni, powołane przez stowarzyszenia prowadzące działalność
popularnonaukową, fundacje oraz pozostałe, działające jako jednostki samorządu
terytorialnego, np. przy domach kultury, bibliotekach, domach dziennego pobytu, ośrodkach
pomocy społecznej.
Z danych Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku oraz
Ogólnopolskiego Porozumienia Uniwersytetów Trzeciego Wieku wynika, że w Polsce działa
ponad 450 Uniwersytetów Trzeciego Wieku (na podstawie informacji uzyskanych
z Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń UTW), które prowadzą zajęcia i wykłady dla około
100 tys. słuchaczy (na podstawie raportu „Zoom na UTW”)35). Porównując rozkład UTW
w województwach z medianą wieku, można dojść do wniosku, że UTW nie powstają w tych
34)
35)
Na podstawie www.utw.pl.
Liczba słuchaczy może być większa, ponieważ nie wszystkie UTW udostępniły informacje nt. liczby swoich uczestników.
v.p
l
województwach, w których mediana wieku jest najwyższa (czyli tam, gdzie wzrasta liczba
potencjalnych słuchaczy).
Należy podkreślić, że UTW często są tworzone i prowadzone przez osoby starsze, będące
liderami w lokalnym środowisku seniorów. Dlatego też istotne dla rozwoju tego typu działań
są inicjatywy lokalne.
Wykres 6. Liczba UTW w podziale na województwa w 2012 r.
71
47
44
38
35
.go
47
24
21
21
20
20
20
17
11
8
5
w.
rcl
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Źródło: Opracowanie własne na podstawie informacji uzyskanych z Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń
UTW, 2013.
Oferta edukacyjna dla osób starszych obejmuje różne dziedziny (zdrowie, prawo, gospodarka)
oraz zajęcia ruchowe. Jednak edukacja w sferze nowych technologii (obsługa komputera,
korzystanie z sieci Internet) stanowi często początek procesu edukacji oferowanej osobom
starszym. Rozwój umiejętności i kompetencji osób starszych w tym zakresie zwiększa
znacząco zakres uczestnictwa osób starszych w życiu społecznym.
Równolegle z dalszym rozwojem UTW, należy wspierać inne formy aktywności edukacyjnej
osób starszych, które będą odpowiedzią na potrzeby wszystkich osób starszych. Ogromną rolę
w tym obszarze będą odgrywać lokalne stowarzyszenia i organizacje pozarządowe, a także
instytucje publiczne, np. gminne ośrodki kultury, biblioteki, domy pomocy społecznej itp.
ww
1.7. Kompetencje cyfrowe osób starszych
Jednym z wyzwań dla szerszego włączenia osób starszych w sferę aktywności obywatelskiej
jest wzmocnienie ich kompetencji cyfrowych i zmniejszanie poziomu e-wykluczenia. W tym
celu konieczna jest zarówno reforma edukacji, transformacja sytemu uczenia się przez całe
życie, budowanie kompetencji cyfrowych osób starszych w ramach edukacji formalnej
i nieformalnej, jak i zmiana przyzwyczajeń i przezwyciężenie obaw osób starszych.
Jedną z barier korzystania z technologii cyfrowych dla osób starszych mogą stanowić koszty
dostępu do tych usług (w stosunku do wysokości świadczeń emerytalnych i rentowych).
v.p
l
Charakterystyczne dla Polski jest istnienie dużego rozwarstwienia w poziomie rozwoju
społeczeństwa cyfrowego. Jedynie nieco ponad połowa Polaków korzysta z Internetu.
W społeczeństwie cyfrowym uczestniczą przede wszystkim osoby młodsze, natomiast
wykluczone z niego są osoby starsze. Żyją one w dużej mierze nadal w rzeczywistości
analogowej, czego dowodzi fakt, że z Internetu korzysta w tej grupie wieku jedynie około
20%36) osób. Według danych GUS w przypadku osób powyżej 65. roku życia występuje
zjawisko ograniczonego wykluczenia cyfrowego. W Polsce w 2011 r. odsetek osób
korzystających z komputera, ale niekorzystających z Internetu, wynosił ok. 5%. Tymczasem
w przypadku osób powyżej 65 lat odsetek ten był wyższy – 36%, a w przypadku emerytów –
26,5%. W wielu przypadkach nie czują one nawet potrzeby korzystania z Internetu
i w mniejszym stopniu korzystają także z innych technologii cyfrowych. Według danych GUS
w 2010 r., 87% osób powyżej 65. roku życia nie korzystało wcześniej z Internetu, a tylko
11% korzystało regularnie z komputera37).
.go
Powszechne wykorzystanie technologii cyfrowych jest niezbędnym warunkiem odpowiedniej
jakości indywidualnego życia oraz stworzenia wystarczającego potencjału rozwojowego dla
całego społeczeństwa. Poprawa kompetencji cyfrowych osób starszych jest także istotna
ze względu na wyzwanie związane z polepszaniem jakości życia na wsi.
w.
rcl
W oparciu o kompetencje kluczowe w uczeniu się przez całe życie opracowane przez KE,
należy wyróżnić następujące obszary aktywności edukacyjnej, zapewniającej samodzielne
i godne życie osób starszych
1. Nauka nowych technologii, w tym zapobieganie wykluczeniu cyfrowemu
2. Rozwój świadomości konsumenckiej i wiedzy z zakresu bezpieczeństwa osobistego
3. Edukacja prozdrowotna
4. Przygotowanie do procesu starzenia
5. Uczenie się poprzez wolontariat
6. Rozwój umiejętności społecznych.
Przejście na emeryturę to dla wielu osób moment, w którym mogą realizować w pełni swoje
pasje i rozwijać zainteresowania. Oferta edukacyjna skierowana dla seniorów powinna
również stwarzać warunki ku temu.
1.8. Budżet czasu wolnego osób starszych38)
Osoby w wieku 65+ najwięcej czasu dobowego (51,3%, tj. 12 godz. 18 min.) poświęcają na
zaspokajanie potrzeb fizjologicznych, do których należą m.in. sen, jedzenie, mycie i ubieranie
się. Najwięcej czasu przeznaczają na sen – 39,9%, tj. 9 godz. 34 min. Potrzeby fizjologiczne
zajmują tej grupie najwięcej czasu wśród wszystkich grup wieku.
ww
Kolejnymi czynnościami, które zabierały najwięcej czasu, były zajęcia i prace domowe, które
wypełniały przeciętnie 15,9% czasu dobowego, tj. 3 godz. 49 min. Zdecydowanie mniej czasu
na tego typu czynności poświęcały jedynie osoby w wieku poniżej 24 lat.
Osoby w wieku 65 lat i więcej, częściej niż osoby w innych grupach wieku, spędzały czas na
korzystaniu ze środków masowego przekazu – 15,7% dobowego czasu, tj. 3 godz. 46 min.,
z czego 2 godz. 55 min. poświęcały na oglądanie telewizji i filmów.
36)
Za: Projekt dokumentu: Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Część II,
Warszawa 2012, s. 108.
37)
Społeczeństwo informacyjne w Polsce, GUS 2012.
38)
Rozdział na podstawie raportu GUS, Budżet czasu ludności 1.VI.2003 r. – 31.V.2004, Warszawa 2005, (rozdział 3.3
Budżet czasu a wiek, s. 37 oraz tabl. 2 s. 132).
v.p
l
Życie towarzyskie i rozrywki były najbardziej popularne wśród najmłodszych w wieku 15–24
lata (6,5% czasu dobowego, tj. 1 godz. 34 min.) oraz najstarszych – 65 lat i więcej (5,9%, tj.
1 godz. 25 min.).
Osoby w wieku 65+ wskazywały, podobnie jak osoby w wieku 55–64 lata, że na dobrowolną
pracę w organizacjach i poza nimi przeznaczają 3,1% (45 min.) swojego dobowego czasu
(ponad 2 razy więcej niż osoby w wieku 15–44 lata).
Najmniej czasu, również w porównaniu do innych grup wieku, osoby starsze poświęcały
swoim zamiłowaniom, hobby – 0,5%, tj. 8 min.
Tabela 4. Struktura dobowego budżetu czasu według wieku w latach 2003–2004
(w % czasu dobowego ogółem)39) – do uzupełnienia po publikacji najnowszych wyników
GUS.
Wiek (w latach)
.go
Wyszczególnienie
w.
rcl
15–19 20–24 25–34 35–44 45–54 55–64
Czas trwania czynności w ciągu doby ogółem
100
100
100
100
100
100
Potrzeby fizjologiczne*
47,1
46,3
43,8
43,4
44,7
47,5
Praca zawodowa
2,1
9,3
16,3
17,1
14,8
6,3
Nauka
14,4
6,2
0,9
0,3
0,1
–
Zajęcia i prace domowe
5,3
9,3
15,3
15,6
14,8
17,2
Dobrowolna praca w organizacjach i poza
1,3
1,3
1,4
2
3,1
nimi
1,3
Życie towarzyskie i rozrywki
6,6
6,4
4,2
3,8
4
4,6
Uczestnictwo w sporcie i rekreacji
2,9
1,9
1,2
1,1
1,3
1,7
Zamiłowania osobiste, hobby i gry
3,1
2,2
1
0,6
0,6
0,8
Korzystanie ze środków masowego przekazu
10,3
10,3
9,7
10,8
12
13,9
Dojazdy, dojścia oraz inne niewymienione
6,8
6,3
5,9
5,7
4,9
czynności
6,8
w tym dojazdy i dojścia
6,3
6,5
6
5,6
5,3
4,5
60+
100
51,3
–
–
15,9
3,1
5,9
–
0,5
15,7
–
–
*Zaliczają się tu takie potrzeby, jak: sen, jedzenie i picie, mycie i ubieranie się oraz pozostałe.
Źródło: Budżet czasu ludności 1.VI.2003 – 31.V.2004, GUS 2005.
Często przytaczaną motywacją dla aktywności osób starszych jest chęć zagospodarowania
wolnego czasu. Istotne jest zatem kierowanie właściwej oferty do osób starszych przy
uwzględnieniu oczekiwania oraz motywacji tych osób do podejmowania działalności
społecznej40).
1.9. Zdrowie i usługi kierowane do osób starszych
ww
W kontekście starzejącego się społeczeństwa kluczowa jest kwestia opieki zdrowotnej.
Wydatki na opiekę zdrowotną w Polsce w 2009 r. wyniosły według danych Eurostat 6,9%
39)
Obliczany na podstawie przeciętnego czasu trwania czynności przypadającego na 1 osobę bez względu na to, czy
wykonywała daną czynność, czy nie.
40)
Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce we współpracy z regionalnym centrum wolontariatu przeprowadziły w Elblągu
sondaż postaw wobec wolontariatu 50+. Jego wyniki wskazują, że najważniejsze zachęty dla osób starszych do angażowania
się w wolontariat to: niesienie pomocy potrzebującym (72%), poznanie nowych ludzi (61%) oraz własna satysfakcja (47%).
Publikacja w ramach projektu „Same plusy. Wolontariat 50+”: Same plusy. Wolontariat 50+. Prezentacja doświadczeń
projektu. Stowarzyszenie Centrum Wolontariatu w Elblągu, 2007, s. 43–44.
v.p
l
PKB (ok. 92 mld zł41)). Na wydatki na opiekę nad osobami starszymi w 2008 r. przeznaczono
0,22% PKB.
Z danych Eurostatu42) wynika, że kobiety urodzone w 2010 r. będą żyły w zdrowiu
przeciętnie 62,2 lata, co stanowi 77,1% całej oczekiwanej długości życia (80,7 lat).
Mężczyźni przeciętnie w zdrowiu będą żyli krócej niż kobiety – 58,5 lat, tj. 81,1%
oczekiwanej długości życia (72,1 lat). Przewidywana długość życia w zdrowiu kobiet, które
w 2010 r. miały 65 lat, to 7,5 lat (38,5% dalszego przewidywanego trwania życia, które
wynosi 19,5 lat). W przypadku mężczyzn, którzy w 2010 r. mieli 65 lat, przewidywana
długość życia w zdrowiu wynosi 6,7 lat (44,4% dalszego przewidywanego życia, które
wynosi 15,1 lat).
.go
Analizując dane z 2010 r. (por. wykres 7), obserwuje się znaczną dysproporcję życia oraz
życia „w zdrowiu” kobiet i mężczyzn. Warto jednak podkreślić, że kobiety wprawdzie żyją
dłużej od mężczyzn „w zdrowiu” (o 0,8 roku), ale ze względu na dużą różnicę długości
dalszego trwania życia czeka je znacznie większa niż mężczyzn liczba lat „bez zdrowia”
(o 3,6 roku).
Wykres 7. Oczekiwana średnia długość życia kobiet i mężczyzn w wieku 65 lat w 2010 r.
w Polsce
20
18,5
19,5
14,3
15
10,2
7,5
w.
rcl
10
15,1
8,4
6,7
5
0
Oczekiwana długość
życia w latach
Liczba lat "w
zdrowiu"
Oczekiwana długość
życia w latach
Kobiety w wieku 65 lat
Liczba lat "w
zdrowiu"
Mężczyźni w wieku 65 lat
2005
2010
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostatu.
Jednak biorąc pod uwagę proporcję długości życia w zdrowiu do długości prognozowanego
życia, wskaźnik życia w zdrowiu wynosi dla kobiet 39%, a dla mężczyzn 45%.
ww
Osoby w starszym wieku są w bardzo dużym stopniu konsumentami świadczeń zdrowotnych,
co wynika z występujących u nich chorób przewlekłych, takich jak: choroby serca,
nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, a także utrata słuchu lub wzroku, przebyty udar oraz zmiany
w stanie funkcjonalnym. Istotnym zagadnieniem staje się zatem jakość życia w okresie
starości oraz wydolność czynnościowa, której wymiernym wskaźnikiem jest samodzielność
w codziennym funkcjonowaniu, bez pomocy osób drugich. Wyniki badania Polsenior
41)
Przeliczone wg stałego kursu ustalonego dla strefy euro.
Źródłem danych zaprezentowanych jest Eurostat, korzystający ze statystyk krajowych oraz badań EU-SILC. Przy
wyliczaniu wskaźników dotyczących długości życia, dane mogą nieznacznie różnić się od statystyk prezentowanych przez
GUS ze względu na stosowanie innej metodologii.
42)
v.p
l
wskazują, iż odsetek osób niezależnych pod względem funkcjonalnym w grupie 65–69
kształtował się na poziomie 99,9%, ale malał z wiekiem i w grupie 85+ wynosił 79,1%.
Korzystanie z komunikacji publicznej, samodzielne zakupy, wykonywanie prac domowych
i pranie były czynnościami najczęściej wskazywanymi przez osoby starsze jako niemożliwe
do wykonania przez nie lub wymagające pomocy osób drugich. Większą utratę
samodzielności odnotowano w grupie kobiet, a także wśród mieszkańców wsi43).
Przedstawiona w zarysie sytuacja stanu zdrowia oraz budżetu czasu wolnego osób starszych
dowodzi, że wymagane są działania, które obejmują obszar usług zdrowotnych w zakresie
profilaktyki zdrowotnej. Konieczne są zatem działania na rzecz rozwoju usług społecznych,
bezpośrednio i pośrednio związanych ze zdrowiem, takich jak: sport, turystyka, rekreacja.
Wzmocnienia wymagają również działania na rzecz profilaktyki zdrowia oraz profilaktyki
społecznej. Takie działania realizowane są w różnych formach edukacji osób starszych.
.go
SHARE (Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe) – Badanie Zdrowia,
Starzenia się i Emerytur w Europie
Ocena stanu zdrowia Polaków po 50. roku życia została przeprowadzona w ramach
międzynarodowego badania SHARE. Analizowano zarówno subiektywne, jak i obiektywne
wskaźniki stanu zdrowia. Badanie wykazało także wyraźny wpływ stylu życia i czynników
socjoekonomicznych (takich jak wykształcenie) na stan zdrowia osób starszych.
w.
rcl
Polacy wyróżniają się na tle krajów Unii Europejskiej pod względem negatywnej samooceny
własnego stanu zdrowia. Aż 61,7% mężczyzn i 62,5% kobiet ocenia go jako „poniżej
dobrego”. Dla porównania, w krajach północnej i południowej UE odsetek ten wynosi od
28,5% do 39,5%, a w Czechach – około 42%. Negatywna ocena zdrowia Polaków ma też
odzwierciedlenie w obiektywnych wskaźnikach, takich jak trudności z przejściem 100 m
(ponad 15% mężczyzn i 18% kobiet w porównaniu z 8–13% w innych krajach).
Tabela 5. Wybrane wskaźniki badania SHARE w podziale na regiony UE
UE Północna
Miara zdrowia
Samoocena stanu zdrowia
Samoocena stanu zdrowia
Poniżej
dobrego =
zadawalający
lub zły
B.dobry lub
doskonały
UE Południowa
Czechy
Polska
M
K
M
K
M
K
M
K
28,5%
31,1%
33,6%
39,5%
42,1%
42,7%
61,7%
62,5%
34,4%
32,6%
26,6%
21,6%
19,9%
18,5%
8,1%
7,3%
Tak
45,5%
49,6%
41,1%
45,2%
51,5%
51,9%
61,9%
68,3%
Ograniczenia aktywności
(GALI)
Poważnie
ograniczona
14,2%
16,3%
10,3%
11,2%
19,4%
18,3%
29,1%
27,4%
ww
Długotrwałe problemy
zdrowotne
Źródło: prezentacja SHARE www.share50plus.pl/
43)
B. Wizner, A. Skalska, A. Klich-Rączka, K. Piotrowicz, Ocena stanu funkcjonalnego u osób w starszym wieku w: Aspekty
medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce (PolSenior), Termedia Wydawnictwa
Medyczne, Poznań 2012.
Tabela 6. Wybrane wskaźniki badania SHARE w podziale na regiony
M
K
UE Południowa
Czechy
Polska
v.p
l
UE Północna
Miara zdrowia
M
K
M
K
M
K
Siła uścisku dłoni
Średnia
40,6
25,9
37,6
23,4
41,7
26,1
38,6
23,7
Szybkość chodzenia (75+)
Średnia
0,8
0,73
0,75
0,63
0,82
0,72
0,58
0,59
Szybkość chodzenia
% osób
=<0,4m/s
10,9
14,8
23,7
31,8
16,2
21,1
24,8
29,8
Puff test
Średnia
425
304
369
275
385
262
342
240
Trudność z przejściem 100m
Tak
6,8
9,0
8,0
13,2
6,9
9,6
15,7
18,6
Źródło: prezentacja SHARE www.share50plus.pl/
1,00
0,80
0,80
0,75
0,60
0,40
0,20
0,82
0,58
0,73
0,63
0,72
0,59
w.
rcl
0,00
.go
Wykres 8. Szybkość chodzenia (m/s) – SHARE
Źródło: prezentacja SHARE www.share50plus.pl/
ww
Zdrowy styl życia nie jest cechą wyróżniającą osoby 50+ w Polsce. Do palenia w okresie
przeprowadzonego badania przyznaje się jedna trzecia mężczyzn i jedna piąta kobiet.
W Czechach jest to 26% i 17%, a w krajach Europy Południowej – prawie 6% kobiet i 18%
mężczyzn.
Tabela 7. Wybrane miary badania SHARE dotyczące stylu życia
Aktywność fizyczna
Nadwaga
K
61,2
Polska
M
K
M
K
M
K
46,5
60,0
28,6
54,6
29,4
75,6
37,4
23,6
20,9
29,7
19,2
48,0
60,2
44,0
53,1
14,4
9,7
17,8
5,5
26,2
17,7
33,3
19,9
35,7
43,3
41,5
45,3
39,1
53,3
52,5
60,0
7,2
10,3
12,8
16,3
13,2
17,6
21,0
24,9
BMI 25/29.9
48,4
35,5
52,8
38,2
52,2
42,1
43,3
38,6
BMI >=30
13,8
14,9
17,8
17,5
23,3
24,8
21,2
29,2
62.2
50,4
70,6
55,7
75,5
66,9
64,5
67,8
BMI >=25
.go
Palenie
M
kiedykolwiek
aktualnie jeśli
kiedykolwiek
aktualnie %
całej próby
brak
intensywnej
aktywności
brak
umiarkowanej
aktywności
Czechy
v.p
l
EU10-Pn
EU10-Pn
Źródło: Zdrowie, praca i styl życia populacji 50+ w Polsce na tle innych krajów Europy, CenEA Research Note
Series RN02pl/09, http://www.share50plus.pl/.
Polacy nie prowadzą aktywnego stylu życia. Około 60% kobiet i 53% mężczyzn
zadeklarowało brak intensywnej aktywności fizycznej, a brak umiarkowanej aktywności
odpowiednio 25% i 21%. W każdym z porównywanych regionów Europy aktywność
seniorów była większa. Niska aktywność ruchowa przekłada się na problemy z nadwagą
wśród osób starszych.
w.
rcl
Rozpowszechnienie otyłości wśród Polaków jest prawie dwa razy większe niż w krajach
Europy Zachodniej. U jednej piątej Polaków i jednej trzeciej Polek wskaźnik BMI jest
większy lub równy 30. Odsetek osób o takim wskaźniku nie przekracza 15% w Europie
Północnej i 18% w Europie Południowej.
Odsetek osób z nadwagą (BMI 20–30) nie różni się znacznie pomiędzy różnymi grupami
wieku w Polsce i wynosi około 40–45% dla mężczyzn oraz około 36–41% dla kobiet. Zmiany
zachodzą natomiast w odsetku osób o BMI poniżej 25 oraz otyłych. Od 60. roku życia
odsetek osób otyłych spada wśród seniorów, a odsetek osób o BMI poniżej 25 wzrasta.
Wykres 9. Kategorie BMI w grupach wieku – mężczyźni, Polska
ww
50
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
< 60
< 25
60-69
20-30 nadwaga
70-79
> 79
> 30 otyłość
Źródło: Prezentacja SHARE www.share50plus.pl/
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
< 60
20-30 nadwaga
70-79
> 79
> 30 otyłość
.go
< 25
60-69
v.p
l
Wykres 10. Kategorie BMI w grupach wieku – kobiety, Polska
Źródło: Prezentacja SHARE www.share50plus.pl/
w.
rcl
Pod względem zdrowia psychicznego Polacy najczęściej różnią się od pozostałych regionów
Europy w swoich wypowiedziach odnoszących się do braku nadziei na przyszłość, smutku,
utraty przyjemności, kłopotów ze snem, zmęczenia i drażliwości. Prawie 60% kobiet po
50. roku życia w Polsce deklaruje odczuwanie przynajmniej czterech objawów depresji (z
listy 12). Dla porównania podobne odpowiedzi uzyskano od 30% Czeszek i 25% mieszkanek
Europy Północnej. Subiektywne odczucia depresyjne występują częściej wśród Polaków
i Polek niż wśród mieszkańców innych krajów. Najczęściej deklarują je osoby
niepełnosprawne oraz osoby na emeryturze.
ww
Wykres 11. Odsetek osób 50+ deklarujących przynajmniej 4 objawy depresji w podziale
na wiek, płeć i region
Źródło: Prezentacja SHARE, www.share50plus.pl
ww
w.
rcl
.go
v.p
l
Podsumowując, stan zdrowia osób po 50. roku życia w Polsce jest relatywnie gorszy niż
mieszkańców innych krajów europejskich. Dotyczy to zarówno subiektywnych, podatnych na
wpływy kulturowe wskaźników, jak i obiektywnych miar stanu fizycznego. Polacy są też
w gorszej formie psychicznej od mieszkańców innych krajów, a mimo to z różnych względów
nie podejmują leczenia. Tak niekorzystnym czynnikom dotyczącym zdrowia towarzyszy
niewielka aktywność fizyczna. Można założyć, że promocja zdrowia i zmiana nawyków osób
dojrzałych i starszych wpłynie pozytywnie na wskaźniki zdrowia fizycznego i psychicznego
osób po 50. roku życia w Polsce.
15/12-kt
§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
1)
Prezes Rady Ministrów: D. Tusk
Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2011 r. Nr 112, poz. 654, Nr 149, poz. 887, Nr 205,
poz. 1211, Nr 208, poz. 1241, Nr 209, poz. 1244 i Nr 232, poz. 1378.
v.p
l
Elektronicznie
podpisany przez
Grzegorz Paczowski
Data: 2014.01.24
15:48:23 +01'00'
MONITOR POLSKI
v.p
l
DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 24 stycznia 2014 r.
Poz. 52
UCHWAŁA Nr 237
RADY MINISTRÓW
.go
z dnia 24 grudnia 2013 r.
w sprawie ustanowienia Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020
Na podstawie art. 5c ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U.
z 2010 r. Nr 234, poz. 1536, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje
Załącznik do uchwały nr 237 Rady Ministrów
z dnia 24 grudnia 2013 r. (poz. 52)
.go
Załącznik
do uchwały nr 237
Rady Ministrów
z dnia 24 grudnia 2013 r.
(poz. ...)
Rządowy Program
na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych
ww
w.
rcl
na lata 2014–2020
WSTĘP
v.p
l
SPIS TREŚCI
1. DIAGNOZA ........................................................................................................................................ 5
1.1. Demografia ................................................................................................................................... 5
1.2. Wskaźnik Aktywnego Starzenia się ............................................................................................. 6
1.3. Działalność społeczna osób starszych .......................................................................................... 6
1.4. Sytuacja dochodowa gospodarstw domowych emerytów ............................................................ 7
1.5. Formy edukacji dla osób starszych .............................................................................................. 7
1.6. Uniwersytety Trzeciego Wieku (UTW) ....................................................................................... 7
.go
1.7. Kompetencje cyfrowe osób starszych .......................................................................................... 8
1.8. Budżet czasu wolnego osób starszych ......................................................................................... 8
1.9. Zdrowie i usługi kierowane do osób starszych............................................................................. 8
2. PODSTAWA PRAWNA PROGRAMU ............................................................................................. 9
3. CELE PROGRAMU ........................................................................................................................... 9
4. DZIAŁANIA PODEJMOWANE W RAMACH RZĄDOWEGO PROGRAMU ASOS 2012–2013
............................................................................................................................................................... 12
5. DZIAŁANIA NA RZECZ OSÓB STARSZYCH W DOKUMENTACH STRATEGICZNYCH ... 18
w.
rcl
6. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA PROGRAMU .......................................................................................... 21
7. PRIORYTETY I KIERUNKI INTERWENCJI ................................................................................ 22
8. FINANSOWANIE PROGRAMU ..................................................................................................... 24
9. BENEFICJENCI PROGRAMU ........................................................................................................ 25
10. PODMIOTY UCZESTNICZĄCE W REALIZACJI PROGRAMU I ICH ZADANIA ................. 26
11. WARUNKI I ZASADY SKŁADANIA OFERT I REALIZACJI PROGRAMU ........................... 27
12. ZASADY FINANSOWANIA ......................................................................................................... 27
13. NADZÓR NAD REALIZACJĄ PROGRAMU .............................................................................. 27
WYKAZ WYKRESÓW........................................................................................................................ 28
WYKAZ TABEL .................................................................................................................................. 29
ww