PL
Uchwała Nr 238 Rady Ministrów z dnia 24 grudnia 2013 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014-2020
Table of Provisions (7)
Statutory Text (7 Articles)
§ 1. Przyjmuje się Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020, zwane dalej „Założeniami”, stanowiące załącznik do uchwały.
w.
rcl
§ 2. Założenia przyjmuje się w celu realizacji komponentu długookresowego, o którym mowa w części 6 „Priorytety
i kierunki interwencji” załącznika do uchwały nr 137 Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2012 r. w sprawie ustanowienia
Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2012–2013 (M.P. poz. 642).
Załącznik
do uchwały nr 238
Rady Ministrów
z dnia 24 grudnia 2013 r.
(poz. …)
.go
Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce
ww
w.
rcl
na lata 2014–2020
ww
w.
rcl
.go
v.p
l
WPROWADZENIE ………………………………………....……………………………….. 4
1. SYTUACJA DEMOGRAFICZNA POLSKI – STAN OBECNY, PERSPEKTYWY
ROZWOJU, GŁÓWNE WYZWANIA …………………………....…………………… .... 7
2. ZDROWIE i SAMODZIELNOŚĆ ………………………………....………………… ..... 10
2.1. UWARUNKOWANIA ROZWIĄZAŃ MEDYCZNO-OPIEKUŃCZYCH DLA
OSÓB STARSZYCH ………………………………………...…………………………. .. 10
2.1.1. Priorytet 1. Stworzenie systemowych rozwiązań, które pozwolą na rozwój usług
medycznych dla osób starszych ………………………….…….……………….. 16
2.1.2. Priorytet 2. Promocja zdrowia i profilaktyka zdrowotna …………….……........ 18
2.1.3. Priorytet 3. Rozwój usług społecznych i opiekuńczych dostosowanych do potrzeb
osób starszych …………………………………………….……….………...….. 19
2.2. BEZPIECZEŃSTWO …………………………………………………….….……… 21
2.3. PRZESTRZEŃ I MIEJSCE ZAMIESZKANIA ……………………….….……...… . 23
3. AKTYWNOŚĆ ZAWODOWA OSÓB 50+ …………………………………..………… 24
4. AKTYWNOŚĆ EDUKACYJNA, SPOŁECZNA I KULTURALNA OSÓB STARSZYCH
……………………………………………………………………...................………….. 29
4.1. AKTYWNOŚĆ EDUKACYJNA.…………………….………………….………….. 29
4.1.1. Priorytet 1. Rozwój oferty edukacyjnej dla osób starszych w obszarach zgodnych
z potrzebami …………………………………………….…………………........ 30
4.1.2. Priorytet 2. Wspieranie rozwoju systemowych rozwiązań dla organizacji różnych
form uczenia się osób starszych, w tym ruchu Uniwersytetów Trzeciego Wieku
………………………………………………………………….….….………… 34
4.2. AKTYWNOŚĆ W OBSZARZE KULTURY ………………………………..……... 36
4.3. AKTYWNOŚĆ SPOŁECZNA ………………………………………………..……. 39
4.3.1. Priorytet 1. Rozwój aktywności obywatelskiej osób starszych ……….….……. 39
4.3.2. Priorytet 2. Rozwój wolontariatu osób starszych .………………………….…... 41
5. SREBRNA GOSPODARKA ……………………………….………………………..….. 44
6. RELACJE MIĘDZYPOKOLENIOWE ……………………………………………...….. 45
PODSUMOWANIE …………………………………………………………………..…….. 49
7. Spis tabel i wykresów …………………….………………………………..…………….. 50
v.p
l
WPROWADZENIE
Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020 (ZDPS) są
wykonaniem zobowiązania przewidzianego w Rządowym Programie na rzecz Aktywności
Społecznej Osób Starszych na lata 2012–2013 (Program ASOS). Program ASOS jest
pierwszym ogólnopolskim programem przygotowanym na taką skalę, przeznaczonym dla
osób starszych oraz współpracy międzypokoleniowej. Realizacja Programu ASOS pozwoliła
na stworzenie podstaw polityki senioralnej w Polsce (polityki dotyczącej osób starszych oraz
dla osób starszych).
.go
Polityka senioralna jest to ogół celowych działań organów administracji publicznej
wszystkich szczebli oraz innych organizacji i instytucji, które realizują zadania i inicjatywy
kształtujące warunki godnego i zdrowego starzenia się.
Na potrzeby niniejszego dokumentu polityka senioralna rozumiana jest szeroko jako ogół
działań, w okresie całego życia człowieka, prowadzących do zapewnienia warunków
wydłużenia aktywności, zarówno zawodowej, jak i społecznej, oraz samodzielnego,
zdrowego, bezpiecznego i niezależnego życia osób starszych1).
w.
rcl
Odpowiednio zaprojektowana i opracowana polityka senioralna jest istotnym elementem
modelu polityki społecznej. Powinna reagować na aktualne wyzwania. Wyznaczone cele oraz
kierunki działań będą mogły być realizowane dzięki zaangażowaniu różnych podmiotów.
Polityka senioralna powinna być zaprojektowana horyzontalnie, tzn. powinna być spójna
z polityką państwa w obszarze zabezpieczenia społecznego2), rynku pracy, zdrowia, edukacji
(uczenia się przez całe życie), infrastruktury, mieszkalnictwa i innych. Przejęcie przez rząd
ZDPS nie spowoduje dodatkowych kosztów dla sektora finansów publicznych, a jego
finansowanie będzie realizowane poprzez odpowiednią alokację dostępnych środków
finansowych będących w dyspozycji jednostek sektora finansów publicznych
z uwzględnieniem nowych celów ustanowionych w ZDPS oraz przeorganizowanie
dostępnych zasobów ludzkich oraz zadań stosownie do wyzwań związanych z postępującym
procesem starzenia się populacji.
ww
ZDPS, choć mają charakter ramowy, to jednocześnie stanowią konkretny zestaw koniecznych
działań w obszarze polityki senioralnej w Polsce, który jest kierowany do szerokiego grona
odbiorców. Po pierwsze do społeczeństwa, które ze względu na swoje kompetencje
i potencjał stanowi kluczowy element w procesie budowania i rozwoju polityki aktywnego
i zdrowego starzenia się. Po drugie do władz publicznych wszystkich szczebli, sektora
prywatnego oraz pozarządowego i partnerów społecznych, których działania pozwolą na
odpowiednie zagospodarowanie aktywów wynikających z wydłużania życia. Tak
zdefiniowani adresaci działań, w obszarze polityki senioralnej oraz ich ścisła wzajemna
współpraca, będą stanowiły o skuteczności realizacji głównego celu polityki senioralnej –
poprawy sytuacji osób starszych dla godnego starzenia się w dobrym zdrowiu. ZDPS
1)
Na potrzeby niniejszego dokumentu przyjmuje się, że osoba starsza (zamiennie stosowane senior) to osoba,
która ukończyła 60. rok życia. Definicja jest zgodna z przyjętą przez Pierwsze Światowe Zgromadzenie na temat
Starzenia się Społeczeństw ONZ w 1982 r. Takie założenie wynika z konieczności opracowania działań
skierowanych do osób nie tylko nieaktywnych zawodowo, ale działań, które będą wspierać wydłużenie
aktywności zawodowej i przygotowywać do aktywnego starzenia się.
2)
Por. „Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu 2020. Nowy wymiar aktywnej
integracji”.
v.p
l
pozostają w zgodności z dokumentami strategicznymi, m.in. Strategią Rozwoju Kapitału
Ludzkiego (cel szczegółowy 2: Wydłużenie okresu aktywności zawodowej i zapewnienie
lepszej jakości funkcjonowania osób starszych), Długookresową Strategią Rozwoju Kraju
„Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności” (cel 11: Wzrost społecznego kapitału rozwoju
m.in. poprzez promocję partycypacji społecznej i obywatelskiej). ZDPS są zgodne również
z Krajowym Programem Działań na rzecz Równego Traktowania na lata 2013–2015,
zwłaszcza z obszarami: Równe traktowanie w systemie ochrony zdrowia, m.in. cel główny 4
upowszechnienie prozdrowotnych postaw wśród osób w wieku 50+ oraz Równe traktowanie
na rynku pracy i w systemie zabezpieczenia społecznego.
.go
Należy zaznaczyć, iż czas przeznaczony na przygotowanie dokumentu (luty–wrzesień
2013 r.) oraz pogłębiona dyskusja członków Rady ds. Polityki Senioralnej3) spowodowały
konieczność wyraźnej priorytetyzacji proponowanych działań. Partycypacyjny proces
powstawania dokumentu pozwolił na przedłożenie projektu ZDPS, w którym w wyniku
dyskusji i uzgodnień zidentyfikowano większość czynników, które – w opinii członków Rady
– mają istotny wpływ na funkcjonowanie osób starszych.4)
W pracach nad założeniami polityki senioralnej wykorzystano koncepcję aktywnego
starzenia się, które jest definiowane jako proces umożliwiający zarówno jednostkom, jak
i grupom społecznym zagospodarowanie ich potencjału z perspektywy całego życia,
zachowania zarówno dobrostanu psychicznego i fizycznego, jak i aktywności zawodowej,
społecznej oraz niezależności i samodzielności5).
w.
rcl
Na podstawie dostępnych wielu danych, jak i wyników badań (m.in. dotyczących
perspektywy demograficznej Polski6)), oraz opinii wyrażanej przez członków Rady
ds. Polityki Senioralnej, w ZDPS zawarto cztery główne obszary wyzwań, które stanowiły
podstawę do wypracowania konkretnych kierunków interwencji, niezbędnych do poprawy
jakości życia osób starszych.
Główne zidentyfikowane wyzwania dla polityki senioralnej, wokół których wypracowano
kierunki interwencji, to
• zwiększający się udział osób starszych w populacji i przygotowanie się na wiele
społecznych i ekonomicznych konsekwencji tego zjawiska,
• wydłużenie okresu aktywności zawodowej,
• włączenie potencjału osób starszych w obszar aktywności społecznej i obywatelskiej,
3)
ww
Rada ds. Polityki Senioralnej została powołana w lutym 2013 r. w ramach komponentu systemowego
Rządowego Programu ASOS. Jej kształt odpowiada założeniu tworzenia polityki senioralnej w formule
partycypacyjnej. Jest to organ pomocniczy Ministra Pracy i Polityki Społecznej i do stałego udziału w jej
pracach zostali zaproszeni przedstawiciele ministerstw oraz centralnych organów administracji publicznej, jak
również przedstawiciele organizacji jednostek samorządu terytorialnego, organizacji trzeciego sektora i eksperci,
wydelegowani do prac w Radzie.
4)
W 2017 r. planuje się rewizję ZDPS, ze względu na zmieniającą się sytuację społeczno-gospodarczą Polski,
która jest wypadkową zmian demograficznych.
5)
Niektóre ujęcia aktywnego starzenia się ograniczają się tylko do wydłużania aktywności zawodowej starszych
pracowników. Natomiast ONZ podkreśla, że na starzenie się należy patrzeć jako na wynik długiego procesu,
a nie stan wynikający z osiągnięcia pewnego wieku. Zgodnie z definicją aktywnego starzenia się WHO, What is
active ageing?
http://www.who.int/ageing/active_ageing/en/ (dostęp: 11.06.2013 r.).
6)
Opis i szczegółowa diagnoza wyzwań, które były podstawą niniejszego dokumentu, znajdują się w dalszej
części dokumentu po prezentacji celów i kierunków interwencji.
zapotrzebowanie na rozwiązania pozwalające osobom pracującym w wieku 50+ na
godzenie życia zawodowego z rodzinnym (konieczność sprawowania opieki nad
rodzicami lub innymi osobami zależnymi).
v.p
l
•
–6–
.go
Dodatkowo wyzwania wynikające z procesu starzenia się społeczeństwa wymagają podjęcia
wielokierunkowych działań, których celami głównymi są zapewnienie godnego starzenia się
poprzez poprawę jakości i poziomu życia oraz tworzenie warunków do aktywności
zawodowej i społecznej osób starszych. Ze względu na różnorodność obszarów, w których
działania te powinny być podjęte, niezbędne jest staranne rozpoznanie potrzeb i oczekiwań
środowiska osób starszych oraz osób, organizacji i instytucji działających na ich rzecz,
a następnie wypracowanie wielokierunkowej, kompleksowej i długoterminowej strategii
działań7), odpowiadającej w jak największym stopniu na te potrzeby i oczekiwania. Niniejszy
dokument powinien być potraktowany jako początek ważnego procesu, który jest prowadzony
w Polsce, i którego celem jest opracowanie, a następnie wdrażanie polityki senioralnej nie
tylko na poziomie kraju, ale także regionu i w lokalnym środowisku.
Celem polityki senioralnej w Polsce będzie wspieranie i zapewnienie możliwości
aktywnego starzenia się w zdrowiu oraz możliwości prowadzenia w dalszym ciągu
samodzielnego, niezależnego i satysfakcjonującego życia, nawet przy pewnych
ograniczeniach funkcjonalnych.
w.
rcl
Postępujący proces starzenia się populacji wymaga od państwa działań na zasadzie synergii
w różnych obszarach polityki publicznej, które będą stanowić efektywną odpowiedź na to
wyzwanie demograficzne. Przyjmując, że prognozowana sytuacja demograficzna może być
dodatkowym źródłem nowych możliwości w procesie rozwoju potencjału społecznego dzięki
wykorzystaniu intelektualnych zasobów twórczych osób starszych, należy wypracować
komplementarną strategię w zakresie polityki senioralnej z uwzględnieniem przenikania się
owych działań w tych różnych obszarach.
ww
W celu wypracowania komplementarnej strategii polityki senioralnej koniecznie należy
wskazać cele optymalne w określonych obszarach polityki społecznej oraz zaprogramować
wynikające z nich operacyjne zadania i synergiczne działania, które będą realizowane przez
instytucje państwa w pełni otwarte na partycypacyjną współpracę z organizacjami
społeczeństwa obywatelskiego (działającymi dla osób starszych), tj. kształtowania warunków
prowadzenia zdrowego i samodzielnego trybu życia oraz zachowania przez seniorów
dobrostanu psychofizycznego i umożliwiania im wykorzystania ich intelektualnych zasobów
twórczych i zwiększania potencjału społecznego poprzez partycypację w sferach kultury,
edukacji i nauki.
7)
Przykładem jest opracowanie Strategie działań na rzecz starzejącego się społeczeństwa przygotowane pod
kierunkiem prof. dr hab. B. Szatur-Jaworskiej w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich pod patronatem
prof. dr hab. Ireny Lipowicz.
v.p
l
1. SYTUACJA DEMOGRAFICZNA POLSKI – STAN OBECNY,
PERSPEKTYWY ROZWOJU, GŁÓWNE WYZWANIA
Współczesne społeczeństwa europejskie charakteryzują się dynamicznymi zmianami
w strukturze demograficznej ludności. Ze względu na dwa współwystępujące zjawiska: niski
wskaźnik dzietności oraz wydłużającą się długość życia rośnie udział osób starszych (60+)
w populacji. Według danych Eurostatu w końcu 2011 r. osoby starsze stanowiły 23,9%
ludności UE-27.
Tabela 1. Udział osób w poszczególnych grupach wieku UE-27 i Polsce w 2011 r. (w %) (stan na 31.12.2011 r.)
a)
15–64
66,6
71,1
15–60
60,5
64,7
60–64
6,1
6,4
60+
23,9
20,2
.go
UE-27
Polska
0–14
15,6
15,1
a)
dane wstępne
Źródło: opracowanie własne na podstawie Eurostat (demo_pjanind).
65+
17,8
13,8
Wykres 1. Udział osób w wieku 60+ w ogólnej liczbie ludności UE-27 i Polsce w latach 2002–2011 (w %)
30
25
w.
rcl
20
15
UE-27
Polska
10
5
0
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Źródło: opracowanie własne na podstawie Eurostat (demo_pjanind).
ww
Podobne trendy obserwuje się w Polsce. Udział osób starszych w polskim społeczeństwie
systematycznie rośnie. W 1988 r. ludność w wieku 60+ stanowiła 14,5% populacji,
a w 2010 r. już 19,6%, co oznacza przyrost o 2 mln osób (37,3 %).8)
Według kryteriów przyjętych przez E. Rosseta wyznacznikiem przekroczenia progu
demograficznej starości jest przekroczenie 12% udziału osób powyżej 60. roku życia
8)
NSP 2011, GUS.
Tabela 2. Udział osób starszych (60+) w populacji Polski w 2011 r.
Wskaźnik
60+
w tym
odsetek osób 80+
v.p
l
i starszych w ogólnej liczbie ludności, co oznacza, że Polska należy do krajów, w których
proces demograficznego starzenia się populacji jest zaawansowany9).
Wartość wskaźnika (%)
20,2
Liczba osób (w mln)
7,8
3,6
1,4
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
.go
Inną miarą starzenia się społeczeństwa jest relacja między generacją najmłodszą 0–14 lat
a pokoleniem 65+, określająca, ile osób starszych przypada na 1000 dzieci. Według danych
z raportu Rządowej Rady Ludnościowej Sytuacja demograficzna Polski 2010–2011 w 2010 r.
liczba osób starszych przypadających na 1000 dzieci wyniosła 1007 w miastach oraz 764 na
wsi, a do 2035 r. nastąpi ponaddwukrotny jej wzrost.
Tabela 3. Relacja między liczbą dzieci (0–14 lat) a liczbą osób w wieku 65+
2010
liczba osób starszych
przypadająca na 1000 dzieci
900
1007
764
w.
rcl
Ogółem
Miasto
Wieś
1988
liczba osób starszych
przypadająca na 1000 dzieci
383
348
434
Źródło: opracowanie własne na podstawie raportu „Sytuacja demograficzna Polski 2010–2011”.
Z danych Eurostatu wynika, iż w 2020 r. osoby po 60. roku życia będą stanowić blisko 25%
ludności polskiego społeczeństwa, a Prognoza ludności na lata 2008–2035 GUS wskazuje, że
najbliższe lata będą cechowały się przyrostem ludności w najstarszych grupach wieku.
Szacuje się, że w 2030 r. odsetek osób w wieku 85 lat i więcej będzie wynosić 2,1%
(por. tabela 4).
Tabela 4. Prognoza ludności w latach 2010–2035 według grup wieku (w %)
2010
15,0
71,4
6,1
19,6
13,5
1,4
ww
Wiek
0–14
15–64
60–64
60+
65+
85+
2015
15,2
69,2
7,1
22,7
15,6
1,8
2020
15,6
66,0
7,0
25,4
18,4
2,0
2025
15,0
64,1
5,8
26,8
21,0
2,1
2030
13,7
64,0
5,7
28,0
22,3
2,1
2035
12,5
64,2
6,8
30,0
23,2
3,1
Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, Prognoza ludności na lata 2008–2035.
9)
GUS, Seniorzy w województwie mazowieckim w świetle wyników narodowego spisu ludności i mieszkań 2011,
http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/warsz/ASSETS_seniorzy_na_mazowszu.pdf (dostęp: 13.06.2013 r.).
v.p
l
Odsetek ludności w wieku 60+ będzie systematycznie wzrastał. W 2035 r. ma on wynieść
30%, przy czym w miastach będzie się kształtował na nieco wyższym poziomie (31%) niż na
wsi (28,6%). Mediana wieku, czyli parametr wyznaczający granicę wieku, którą połowa
populacji już przekroczyła, a druga połowa jeszcze nie osiągnęła, także ulegnie podwyższeniu
z 38 lat w 2010 r. do 47,9 lat w roku 2035. Jednocześnie współczynnik obciążenia
demograficznego10) wzrośnie z 26 osób w wieku poprodukcyjnym na 100 osób w wieku
produkcyjnym w 2010 r. do 46 osób w roku 2035.
.go
W charakterystyce procesu starzenia się populacji w Polsce ważne jest zwrócenie uwagi na
regionalne zróżnicowanie. Obecnie największy udział osób starszych w populacji notowany
jest w województwach łódzkim, świętokrzyskim i śląskim (ponad 21–22%), z medianą wieku
ok. 40 lat. Najmłodsze województwa – gdzie odsetek osób starszych nie przekracza 19%,
a mediana wieku kształtuje się na poziomie ok. 37 lat, to: warmińsko-mazurskie oraz
podkarpackie, pomorskie, wielkopolskie i lubuskie. „Najstarszym” demograficznie miastem
jest Łódź – odsetek osób w wieku 60+ wynosi tam 26,2%. „Najmłodszym” miastem jest
Rzeszów z odsetkiem 19,4%, (szczegółowe dane w tabeli 5).
Tabela 5. Udział osób 60+ w strukturze ludności województw i ich stolic w 2011 r.
Województwo
Dolnośląskie
Kujawsko-pomorskie
Miasta
Wrocław
Bydgoszcz
Toruń
Lublin
Gorzów
Wielkopolski
Zielona Góra
Łódź
Kraków
Warszawa
Opole
Rzeszów
Białystok
Gdańsk
Katowice
Kielce
Olsztyn
Poznań
Szczecin
20,7
19,0
w.
rcl
Lubelskie
Lubuskie
Udział osób 60+
(%)
20,9
19,6
ww
Łódzkie
Małopolskie
Mazowieckie
Opolskie
Podkarpackie
Podlaskie
Pomorskie
Śląskie
Świętokrzyskie
Warmińsko-Mazurskie
Wielkopolskie
Zachodniopomorskie
22,6
19,5
21,0
20,7
18,9
20,3
18,9
21,2
21,8
18,0
18,9
19,7
Udział osób 60+ (%)
23,5
23,4
21,2
21,6
20,9
22,0
26,2
22,8
24,5
22,6
19,4
19,5
23,4
24,4
23,2
20,0
23,1
23,0
Źródło: opracowanie własne na podstawie Rocznika Demograficznego 2012.
Proces starzenia się społeczeństwa charakteryzuje się kilkoma istotnymi cechami. Jedną
z nich jest tzw. singularyzacja starości. Jej wyrazem jest wysoki odsetek osób starszych
prowadzących jednoosobowe gospodarstwa domowe. W 2030 r. aż 53,3% gospodarstw
domowych będzie prowadzonych przez osoby w wieku co najmniej 65 lat, w tym 17,3%
10)
Współczynnik obciążenia demograficznego – stosunek liczby osób w wieku, gdy są one nieaktywne lub
bierne zawodowo, czyli w wieku nieprodukcyjnym (liczba dzieci w wieku 0–14 lat, liczba osób w wieku 60 lub
65 lat i więcej) do liczby osób będących w wieku produkcyjnym (liczba osób w wieku 15–59 lub 64 lata).
v.p
l
przez osoby w wieku 80 lat i więcej11). Znacznie częściej w jednoosobowych gospodarstwach
domowych pozostają kobiety. Według danych z badania PolSenior, ok. 33% kobiet powyżej
75. roku życia mieszka samotnie. Udział mężczyzn 75+ prowadzących jednoosobowe
gospodarstwa domowe jest niższy i wynosi 13,6%12). Singularyzacja wiąże się
z osamotnieniem, zwiększa ryzyko wykluczenia społecznego, np. w przypadku ograniczonej
samodzielności.
Drugą cechą charakterystyczną jest feminizacja starzenia się. Jak pokazują dane GUS
(Rocznik Demograficzny 2012) w grupie wieku 50–54 lata występuje nadwyżka liczby kobiet
nad liczbą mężczyzn (103 kobiety na 100 mężczyzn). Nadwyżka ta systematycznie wzrasta
w starszych grupach wieku. W grupie 70–74 lata wskaźnik feminizacji wynosi już 147,
a w grupie 85+ aż 28413).
.go
2. ZDROWIE i SAMODZIELNOŚĆ
2.1. UWARUNKOWANIA ROZWIĄZAŃ MEDYCZNO-OPIEKUŃCZYCH
DLA OSÓB STARSZYCH
Obszar dotyczący ochrony zdrowia osób starszych jest identyfikowany jako jeden
z najważniejszych w polityce senioralnej w Polsce.
Stan zdrowia
ww
w.
rcl
Zarówno kobiety, jak i mężczyźni po 50. roku życia doświadczają różnego rodzaju chorób,
ale w większym stopniu dotyczy to kobiet niż mężczyzn. Najwyższy odsetek osób w Polsce
cierpi na nadciśnienie tętnicze (odpowiednio: ponad 50% kobiet i ponad 35% mężczyzn
w wieku 50 lat), zapalenie stawów (odpowiednio około 40%, ponad 25%) oraz doświadczyło
zawału serca (około 1/5 kobiet i mężczyzn). Jednak warto zaznaczyć, iż mężczyźni w Polsce
mają ciągle o kilka lat krótszą oczekiwaną długość życia niż kobiety, szczególnie dotyczy to
osób zagrożonych ubóstwem. Ubóstwo pozostaje nadal najważniejszą determinantą długości
życia i życia w zdrowiu. Polska negatywnie prezentuje się na tle innych krajów europejskich
pod względem zawałów serca, zapalenia stawów i wrzodów żołądka. Udar mózgu jest także
zjawiskiem częstszym w Polsce niż w innych krajach. Z kolei odsetek osób ze
zdiagnozowanym nowotworem złośliwym jest w Polsce niższy niż w pozostałych krajach
Europy. Polacy wyróżniają się na tle krajów Unii Europejskiej także pod względem
negatywnej samooceny własnego stanu zdrowia. Aż 61,7% mężczyzn i 62,5% kobiet ocenia
go jako „poniżej dobrego” (por. badanie SHARE). Negatywna ocena zdrowia Polaków ma też
odzwierciedlenie w obiektywnych wskaźnikach, takich jak trudności z przejściem 100 m
(ponad 15% mężczyzn i 18% kobiet w porównaniu z 8–13% w innych krajach). Zdrowy styl
życia nie jest cechą wyróżniającą osoby 50+ w Polsce. Do palenia w okresie
przeprowadzonego badania SHARE przyznała się jedna trzecia mężczyzn i jedna piąta kobiet.
Polacy nie prowadzą aktywnego pod względem ruchowym stylu życia. Około 60% kobiet
i 53% mężczyzn zadeklarowało brak intensywnej aktywności fizycznej, a brak umiarkowanej
aktywności odpowiednio 25% i 21%. Niska aktywność ruchowa przekłada się na problemy
11)
P. Błędowski (i inni), Raport na temat sytuacji osób starszych w Polsce, 2012, s. 6.
B.Szatur-Jaworska, Sytuacja rodzinna i więzi rodzinne ludzi starych i osób na przedpolu starości, w
M. Mossakowska, A. Więcek., P. Błędowski, Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne
starzenia się ludzi w Polsce, s. 422.
13)
Rocznik Demograficzny 2012.
12)
v.p
l
z nadwagą wśród osób starszych, a w konsekwencji na postępujący rozwój chorób układu
krwionośnego i ruchowego. Aż 63% osób starszych uskarża się na trzy lub więcej
dolegliwości, głównie ze strony narządu ruchu, krążenia, zaburzeń równowagi, nietrzymanie
moczu, zaburzenia pamięci. Wielochorobowość, otępienie, cukrzyca, pogorszenie funkcji
narządów zmysłów, upośledzenie zdolności poznawczej i osłabienie siły mięśniowej
prowadzi do uznania osoby w wieku 65+ jako wymagającej odmiennego podejścia. Przekłada
się to na konieczność organizacji zintegrowanej opieki, opartej na specjalistycznym podejściu
geriatrycznym, a więc uwzględniającym trudności w zapamiętywaniu, dezorientację
przestrzenną i czasową, niedosłuch, zaburzenia wzroku oraz obniżoną sprawność fizyczną i
niewydolność krążeniową. Zdolność do samozarządzania procesem leczniczym przez osoby
starsze jest ograniczona i wymaga wsparcia instytucjonalnego. Zmniejsza się w ten sposób
ryzyko powikłań i zaniechania terapii, głównych czynników odpowiedzialnych za
zwiększenie odsetka hospitalizacji w chorobach przewlekłych niezakaźnych.
ww
w.
rcl
.go
Oprócz złego stanu zdrowia obserwuje się zjawisko e-wykluczenia14), zmniejszenia więzi
rodzinnych, osłabienia relacji międzyludzkich, nienadążania seniorów za rozwojem
technologicznym w ich życiu codziennym, co z kolei sprzyja występowaniu poczucia
alienacji i w konsekwencji prowadzi do zwiększonego odsetka stanów depresyjnych. Pod
względem zdrowia psychicznego, starsi Polacy różnią się od osób z innych krajów
europejskich: częściej mówią o braku nadziei na przyszłość, smutku, utracie przyjemności,
kłopotach ze snem, zmęczeniu i drażliwości. Prawie 60% kobiet po 50. roku życia w Polsce
deklaruje odczuwanie przynajmniej czterech objawów depresji. Subiektywne odczucia
depresyjne występują częściej wśród Polaków i Polek niż wśród mieszkańców innych krajów.
Najczęściej deklarują je osoby niepełnosprawne oraz osoby na emeryturze.
14)
E-wykluczenie – inaczej wykluczenie cyfrowe, odnosi się do osób, w przypadku których brak dostępu do
Internetu wiąże się z brakiem umiejętności posługiwania się nowymi technologiami w pracy i życiu codziennym.
Kadra medyczna15)
v.p
l
Szczególnym problemem jest deficyt specjalistów z dziedziny geriatrii16) oraz innych
profesjonalistów sprawujących opiekę nad osobami w wieku starszym. Z uwagi na istotny
niedostatek liczby specjalistów geriatrii (ok. 270) oraz geriatrycznych łóżek szpitalnych (ok.
600) konieczne jest zwiększenie kompetencji lekarzy innych specjalności, a przede wszystkim
specjalistów chorób wewnętrznych i medycyny rodzinnej. Zaplanowana w ten sposób
przebudowa nadzoru specjalistycznego będzie sprzyjać obniżeniu kosztów opieki nad
seniorami, przy jednoczesnej poprawie ich stanu zdrowia i jakości życia.
w.
rcl
.go
Ponadto podkreślanym przez ekspertów problemem jest brak wyodrębnionego nauczania w
ramach przedmiotu geriatria na kierunku lekarskim, co skutkuje deficytami wiedzy
i umiejętności w tym zakresie wśród lekarzy. Spośród 11 uczelni medycznych, jedynie
w Białymstoku, Krakowie, Bydgoszczy, Gdańsku i Katowicach istnieją kliniki geriatrii
i prowadzona jest edukacja przed- i podyplomowa na bazie łóżkowej, w mniejszym lub
większym zakresie. W Warszawie, Łodzi i Wrocławiu są kliniki geriatrii bez bazy łóżkowej,
w Poznaniu geriatria wykładana jest na bazie obcej lub teoretycznie, a w Lublinie i Szczecinie
w ogóle nie istnieje. Uprawnienia do prowadzenia szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie
geriatrii posiadają 23 jednostki dysponujące 114 miejscami szkoleniowymi (stan na dzień
22.08.2012 r.). Należy jednak podkreślić, że obserwuje się systematyczny wzrost liczby
miejsc szkoleniowych w jednostkach organizacyjnych uprawnionych do prowadzenia
specjalizacji. Według stanu na dzień 29.08.2008 r., w dziedzinie geriatrii dostępnych było 89
miejsc szkoleniowych w 20 jednostkach szkolących, co oznacza, że w ciągu 4 ostatnich lat
liczba miejsc szkoleniowych w ww. dziedzinie wzrosła o ok. 28%. Szkolenie
15)
ww
Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (Dz. U. Nr 174,
poz. 1039, z późn. zm.), pielęgniarki mają obowiązek stałego aktualizowania wiedzy i umiejętności
zawodowych oraz prawo do doskonalenia zawodowego w różnych rodzajach kształcenia podyplomowego.
Jednym z rodzajów kształcenia podyplomowego jest szkolenie specjalizacyjne w dziedzinie pielęgniarstwa
geriatrycznego. Tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa geriatrycznego posiada 375 pielęgniarek (dane
Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych na dzień 23.10.2013 r.). Zgodnie
z rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 9 maja 2012 r. w sprawie standardów
kształcenia dla kierunków studiów: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielęgniarstwa i położnictwa
(Dz. U. poz. 631), standard kształcenia dla kierunku pielęgniarstwo (studia pierwszego stopnia) obejmuje swoim
zakresem m.in. treści z zakresu geriatrii i pielęgniarstwa geriatrycznego, zarówno w wymiarze kształcenia
teoretycznego, zajęć praktycznych, jak i praktyk zawodowych.
Ponadto od 2012 r. Minister Zdrowia – Departament Pielęgniarek i Położnych w partnerstwie z Centrum
Medycznym Kształcenia Podyplomowego – realizuje projekt systemowy pn. Wsparcie systemu kształcenia
ustawicznego personelu medycznego w zakresie opieki geriatrycznej, współfinansowany z Europejskiego
Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Celem projektu jest poprawa opieki
nad osobami w wieku podeszłym w Polsce poprzez podniesienie kompetencji (szkolenie) kadr medycznych
w zakresie opieki geriatrycznej. W ramach projektu założono przeszkolenie 2000 lekarzy podstawowej opieki
zdrowotnej, 2000 pielęgniarek podstawowej opieki zdrowotnej, 1000 fizjoterapeutów, 200 opiekunów
medycznych i 200 terapeutów środowiskowych. Kolejnym działaniem na rzecz osób starszych jest realizacja
przez Ministerstwo Zdrowia – Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych – projektu
systemowego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Priorytet II Działania 2.3 Poddziałania 2.3.2.
pn. Rozwój kwalifikacji i umiejętności kadry pielęgniarskiej w kontekście zmian epidemiologicznych będących
następstwem starzejącego się społeczeństwa współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach
Europejskiego Funduszu Społecznego. Celem głównym projektu jest podniesienie jakości kompleksowej opieki
pielęgniarskiej nad osobami starszymi poprzez organizację kursów specjalistycznych „Kompleksowa
pielęgniarska opieka nad pacjentem z najczęstszymi schorzeniami wieku podeszłego”. Projekt skierowany jest
do 4800 pielęgniarek, pielęgniarzy i jest przedsięwzięciem ogólnopolskim.
16)
Liczba lekarzy posiadających tytuł specjalisty w dziedzinie geriatrii w 2011 r. wynosiła 254 (w przeliczeniu
na 100 tys. populacji Polski – 0,66). W 2012 r. liczba lekarzy geriatrów wzrosła do 275 (wskaźnik 0,71). Jest to
bardzo niski wskaźnik na tle innych państw UE. W Czechach wskaźnik ten wynosi 1,5, w Niemczech 2,7,
w Hiszpanii 2,5.
v.p
l
w rozpatrywanym zakresie powinno być prowadzone także w ramach kształcenia
podyplomowego lekarzy większości specjalności.
Infrastruktura ochrony zdrowia
.go
Dla jakości i dostępności udzielanych świadczeń opieki zdrowotnej kluczowym elementem
jest stan oraz wyposażenie w infrastrukturę w ochronie zdrowia. Największe zasoby
występują w podstawowej opiece zdrowotnej, która stanowi pierwsze ogniwo w dotarciu
pacjenta do systemu ochrony zdrowia. W 2012 r. Narodowy Fundusz Zdrowia zawarł
kontrakty na realizację świadczeń z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej z 6119
świadczeniodawcami (w 2011 r. – z 5936), którzy udzielali tych świadczeń w 9697
lokalizacjach w Polsce. Wprowadzona w 2011 r. przez NFZ procedura – Całościowa Ocena
Geriatryczna – dotyczy obecnie tylko lecznictwa zamkniętego. Liczba oddziałów
geriatrycznych wynosi w Polsce 34 (728 łóżek geriatrycznych)17), co sytuuje Polskę bardzo
niekorzystnie na tle innych państw UE18).
w.
rcl
Niewystarczające jest także zabezpieczenie potrzeb obywateli, którzy stali się niesamodzielni
w związku z chorobą, urazem lub wiekiem. Obserwuje się istotny deficyt jednostek
świadczących opiekę długoterminową. W 2011 r. funkcjonowało łącznie 505 stacjonarnych
zakładów długoterminowej opieki zdrowotnej (zakłady opiekuńczo-lecznicze i pielęgnacyjno-opiekuńcze o charakterze ogólnym i psychiatrycznym), tj. o 8,1% (38) więcej niż w 2010 r.
oraz 79 hospicjów, tj. o 17,9% (12) więcej. Jednostki te łącznie dysponowały 28,1 tys. łóżek,
czyli blisko o 7,7% więcej niż w 2010 r., objęły opieką stacjonarną 71,6 tys. osób, co stanowi
wzrost o blisko 5%19). Blisko 90% placówek opieki długoterminowej to zakłady opiekuńczo-lecznicze i pielęgnacyjno-opiekuńcze o profilu ogólnym, które dysponowały 81,3%
(tj. 21,8 tys.) wszystkich łóżek opieki długoterminowej, o 8,6% (1,7 tys.) więcej niż
w 2010 r.20)
Organizacja systemu świadczeń zdrowotnych dla osób starszych
ww
System opieki zdrowotnej i społecznej nad osobami starszymi w Polsce jest niedostosowany
do potrzeb tej populacji – oferuje zdezintegrowane, rozproszone i niespójne świadczenia.
System nie spełnia standardów podejścia geriatrycznego – powszechności, jakości,
dostępności i kompleksowości zaspokajania złożonych potrzeb. Długotrwała opieka nad
niedołężnymi i poważnie chorymi osobami starszymi w Polsce spoczywa głównie na rodzinie
– niedostatecznie wspomaganej usługami medycznymi i pozamedycznymi systemu
opiekuńczego państwa. Aktualna sytuacja w zakresie organizacji świadczeń zdrowotnych
sprzyja polipragmazji21), która w podwójny sposób generuje olbrzymie koszty: poprzez
finansowanie niepotrzebnych leków oraz przez konieczność leczenia działań niepożądanych
tych leków. Dane z piśmiennictwa wskazują, że objawy jatrogenne22) u osób starszych są
przyczyną około 20% wszystkich hospitalizacji, co świadczy o braku koordynacji w leczeniu
17)
Sprawozdanie za 2012 r. konsultanta krajowego w dziedzinie geriatrii.
W Belgii 75 łóżek na 100 tys. mieszkańców, w Austrii 25, w Szwecji 24,4, na Słowacji 14, w Czechach 6,
a w Polsce 1,8.
19)
GUS, Zdrowie i ochrona zdrowia w 2011 r., s. 100.
20)
Ibidem, s. 100.
21)
Polipragmazja to zażywanie przez chorego wielu leków równocześnie bez znajomości mechanizmów ich
działania i występujących między nimi interakcji albo przepisywanie nadmiernej liczby leków bez wyraźnej
potrzeby. (prof. Marian Wielosz, „Służba Zdrowia” nr 88–91 z 24 listopada 2008 r.).
22)
Schorzenie jatrogenne może powstać na skutek ubocznego działania leków bądź też powstaje u pacjenta przez
autosugestię związaną z niezrozumieniem słów lekarza.
18)
v.p
l
osób starszych. Z drugiej strony należy pokreślić brak przygotowania lekarzy rodzinnych do
opieki geriatrycznej oraz brak koordynacji opieki wysokospecjalistycznej, co jest ważną
przyczyną nieskuteczności leczenia lub pogorszenia stanu zdrowia u dużej części chorych w
starszym wieku. Ponadto dyskryminacja w zakresie procedur diagnostycznych i leczniczych
ze względu na wiek, a z drugiej strony kwalifikowanie chorych do procedur
wysokospecjalistycznych bez pełnej geriatrycznej analizy przeciwwskazań (brak oceny
stosunku spodziewanych korzyści i ryzyka) jest ważną przyczyną nieskuteczności leczenia
lub działań niepożądanych u dużej części chorych w starszym wieku.
Aktywność fizyczna
.go
Warunkiem bezpiecznego, aktywnego i zdrowego starzenia się jest przeciwdziałanie
głównym czynnikom ryzyka w czasie wszystkich faz życia, a szczególnie w okresie
okołoemerytalnym i poprodukcyjnym. Uzyskany dzięki temu większy potencjał zdrowia
w starszym wieku ma istotne znaczenie. Aktywny zdrowy senior to wsparcie dla gospodarki
poprzez odciążenie systemu ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego, zaangażowania
rodziny w pomoc dla seniora, przy jednoczesnym odciążaniu przez emerytów osób aktywnie
pracujących w rodzinie od części obowiązków związanych z organizacją domu i nadzoru nad
dziećmi. Dlatego kluczowe znaczenie ma promocja związana z prawidłowymi nawykami
dotyczącymi diety, wysiłku fizycznego, spożywania alkoholu i unikania dymu tytoniowego.
w.
rcl
Według raportu GUS „Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji ruchowej w 2012 r.” tylko
24,6% osób w wieku powyżej 60 lat deklaruje udział w zajęciach sportowych lub
rekreacyjno-ruchowych. Według raportu pn. ,,Diagnoza społeczna 2011 – warunki i jakość
życia Polaków” ponad 61% Polaków deklaruje, że nie uprawia żadnego rodzaju aktywności
fizycznej. Poziom aktywności fizycznej osób dorosłych w Polsce jest jednym z najniższych
w Europie. Wśród zbadanych osób 72,9% zakwalifikowano do prowadzących siedzący tryb
życia. Z pewną regularnością (od 1 do 4 razy w tygodniu) aktywność fizyczną uprawiało 19%
Polaków, podczas gdy średnia dla całej Unii wynosiła 31%. Z danych badania PolSenior
wynika, że tylko ok. 40% osób starszych po 65. roku życia podejmuje rekreacyjną aktywność
fizyczną, przy czym wskaźnik ten jest najwyższy dla grupy wieku 65–69 lat (50,4%)
i systematycznie obniża się dla starszych seniorów, aż do 8,7% dla grupy 90+23). Jako bariery
ograniczające aktywność fizyczną ok. 75% respondentów wymieniło stan zdrowia.
Jednocześnie ok. 30% badanych przyznało, że w ogóle nie odczuwa potrzeby podejmowania
aktywności ruchowej. Warte uwagi jest, że 8,5% osób starszych tłumaczy się brakiem czasu,
a ok. 6% zgadza się ze stwierdzeniem „w moim wieku nie wypada”24).
Opieka nad osobą starszą i rola opiekunów nieformalnych
ww
Perspektywa zmian demograficznych w kierunku zwiększenia odsetka osób w wieku
poprodukcyjnym, przy spadku liczby osób w wieku produkcyjnym, stanowi także istotne
wyzwanie w zakresie wsparcia rodzinnego i społecznego dla osób starszych i wynikające z
tego obciążenie finansowe poza systemem opieki zdrowotnej. W ciągu 20 lat nastąpi spadek
liczby ludności w wieku produkcyjnym szacowany na ok. 2 mln osób. Jednocześnie nastąpi
przesunięcie części zatrudnionych z gospodarki do usług opiekuńczych dla rosnącej populacji
23)
R. Rowiński, A. Dąbrowski, Aktywność fizyczna Polaków w wieku podeszłym, w: M. Mossakowska,
A. Więcek, P. Błędowski, Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi
w Polsce, s. 534.
24)
Ibidem, s. 539.
v.p
l
seniorów (z 5 mln do ponad 8 mln). Wobec zmian na rynku pracy należy spodziewać się
osłabienia tempa wzrostu PKB z obecnie szacowanego na ok. 6% do wartości 2%.
Wyniki badań jednoznacznie wskazują, że potrzeby opiekuńcze w starszych grupach
wiekowych są dość duże25), m.in. ponad 50% Polaków w wieku 75+ ma kłopot w pewnym
stopniu lub w dużym stopniu z wykonywaniem codziennych czynności. U prawie 78% osób
w wieku od 75 do 84 lat występowały trwałe choroby lub problemy zdrowotne.
.go
Obowiązek opieki nad osobą starszą w Polsce i zapewnienie różnych usług opiekuńczych
należy przede wszystkim do rodziny26). Jak pokazują między innymi badania Special
Eurobarometer 283/Wave 67.3 z 2007 r. (Eurobarometer, 2007), blisko 60% Polaków
wyraziło opinię, że osoby starsze powinny mieszkać z jednym ze swoich dzieci, mogącym
zapewnić im opiekę, a w Polsce tylko 8% akceptowało rozwiązanie, że zarówno publiczni,
jak i prywatni dostawcy usług powinni przychodzić do domów osób starszych i świadczyć
odpowiednią pomoc i opiekę.
Zapewnienie proponowanych zmian musi odbyć się z uwzględnieniem potrzeb i oczekiwań
nieformalnych opiekunów osób starszych, którzy będą potrzebowali systemowych rozwiązań
umożliwiających im opiekę, gdy nie są zatrudnieni i mogą poświęcić się opiece, ale także gdy
będą musieli łączyć opiekę z pracą. To rodzinni opiekunowie nieformalni pełnią dzisiaj
kluczową rolę w zapewnianiu opieki dla swoich bliskich – starszych osób w rodzinie
i wsparcie ich jest wyzwaniem dla polityki senioralnej.
w.
rcl
Nowe technologie w opiece nad osobami starszymi
Nowe technologie mogą być dużym wsparciem w opiece osób starszych. Pozwalają
w znacznym stopniu odciążyć system opieki zdrowotnej, ułatwić codzienne funkcjonowanie
osób starszych, a opiekunom umożliwić godzenie ról, które pełnią w społeczeństwie. Obecnie
brak w Polsce powszechnie dostępnych rozwiązań z obszaru teleopieki i telemedycyny, które
można by było wykorzystać we wsparciu i nadzorze nad osobami starszymi, zmniejszając
jednocześnie wysiłek i stres opiekuna i poprawiając bezpieczeństwo seniorów.
Konieczne jest również zwiększenie bezpieczeństwa i godności seniorów w obszarze życia
społecznego, prawnego i finansowego poprzez dostarczenie rekomendacji adresowanych do
nich dotyczących jakości technologii, umów cywilnoprawnych i innych zagadnień, których
pojmowanie przez osoby w starszym wieku jest utrudnione.
ww
Wydaje się więc w pełni uzasadnione, aby zagadnienie zdrowia i bezpieczeństwa osób
w wieku senioralnym znalazło swoje odzwierciedlenie w priorytetyzacji tych zagadnień
w polityce wielu resortów, a szczególnie zdrowia i nauki (rekomendacje ekspertów
skupionych w koalicji na rzecz zdrowego starzenia się, opublikowane w dokumencie Zdrowe
Starzenie się – Biała Księga i zaprezentowanym podczas debaty w polskim parlamencie
w dniu 27 lutego 2013 r. oraz opracowania Rzecznika Praw Obywatelskich).
25)
I. Kotowska, I. Wóycicka, Sprawowanie opieki oraz inne uwarunkowania podnoszenia aktywności
zawodowej osób w starszym wieku produkcyjnym, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa 2008.
26)
P. Błędowski, W. Pedich, B. Bien, Z. B. Wojszel, P. Czekanowski, Supporting Family Carers of Older
People in Europe – National Background Report for Poland, LIT VERLAG, Hamburg 2006, J. TwardowskaRajewska (red.), Senior w domu. Opieka długoterminowa nad niesprawnym seniorem, Wydawnictwo Naukowe
UAM, Poznań 2007.
v.p
l
Celem głównym polityki senioralnej w obszarze zdrowie i samodzielność jest tworzenie
warunków dla jak najdłuższego utrzymywania dobrego stanu zdrowia i autonomii.
2.1.1. Priorytet 1. Stworzenie systemowych rozwiązań, które pozwolą na rozwój
usług medycznych dla osób starszych, w tym
.go
tworzenie innowacyjnych rozwiązań w sferze farmakoterapii i technicznego wsparcia oraz
programów prozdrowotnych i aktywizujących osoby starsze, podejmowanie działań
niwelujących skutki ubóstwa, poprawa zabezpieczenia socjalnego, chroniącego przed
skutkami niepełnosprawności i inwalidztwa, a także budowanie właściwych relacji
społecznych, więzi pokoleniowych, walka z wykluczeniem społecznym, przygotowanie
systemu opieki zdrowotnej do rozwiązań niezbędnych dla wzrastającej w tej grupie wieku
wielochorobowości i inwalidztwa, ze szczególnym zwróceniem uwagi na rozwój geriatrii
i wprowadzenie jej do praktyki lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej, wczesne wykrywanie
i prewencja chorób przewlekłych poprzez badania skriningowe i programy profilaktyczne.
Cel 1. Rozwój geriatrii jako specjalizacji27)
w.
rcl
Kierunki interwencji – rekomendacje
umożliwienie doskonalenia zawodowego lekarzy (lekarz pierwszego kontaktu, inne
specjalności niż geriatria), pielęgniarek i innych kadr medycznych w kierunku
całościowej i kompleksowej opieki zdrowotnej nad starszym pacjentem
wzmocnienie roli lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) oraz pielęgniarki POZ
w opiece nad osobami starszymi
stworzenie systemu zachęt do podejmowania edukacji w dziedzinie geriatrii przez
studentów i absolwentów wydziałów lekarskich
rozwój kształcenia specjalizacyjnego lekarzy m.in. w dziedzinie geriatrii
zwiększenie dostępności do łóżek geriatrycznych poprzez dostosowanie infrastruktury
podmiotów leczniczych do zwiększającej się liczby osób chorych w wieku podeszłym,
również z wykorzystaniem potencjału podmiotów niepublicznych
Cel 2. Przygotowanie i doskonalenie zawodowe kadry medycznej w kierunku
całościowej i kompleksowej opieki zdrowotnej nad starszym pacjentem
ww
Kierunki interwencji – rekomendacje
umożliwienie doskonalenia zawodowego lekarzy (lekarz pierwszego kontaktu, inne
specjalności niż geriatria) i innej kadry medycznej w kierunku całościowej
i kompleksowej opieki zdrowotnej nad starszym pacjentem
wzmocnienie roli lekarza podstawowej opieki zdrowotnej w opiece nad osobami
starszymi
27)
Por. cele szczegółowe Krajowego Planu Działań na Rzecz Równego Traktowania: Cel szczegółowy 3.1.
Poprawienie jakości opieki geriatrycznej.
Kluczowe działania prowadzące do osiągnięcia celu 3.1
- uruchomienie krótkiej ścieżki specjalizacyjnej w zakresie geriatrii w celu zwiększenia liczby lekarzy
posiadających tę specjalizację,
- wprowadzenie fakultatywnego trybu kształcenia gerontologicznego dla studentów uczelni medycznych
nieobjętych obowiązkowym kształceniem gerontologicznym,
- rewizja warunków kontraktowania przez Narodowy Fundusz Zdrowia lekarzy geriatrów.
v.p
l
wsparcie kształcenia przeddyplomowego studentów kierunków medycznych w zakresie
opieki nad starszym pacjentem
rozwój kształcenia podyplomowego lekarzy innych specjalności (w szczególności
lekarzy POZ) w zakresie opieki nad osobami starszymi
poszerzenie systemu kształcenia podyplomowego o zagadnienia dotyczące specyfiki
chorób i osób w wieku podeszłym we wszystkich specjalnościach medycznych
Cel 3. Wspieranie i rozwój poradni i opieki geriatrycznej w Polsce
w.
rcl
.go
Kierunki interwencji – rekomendacje
zapewnienie osobom starszym medycznej opieki przy zachowaniu holistycznego
podejścia do pacjenta m.in. przez zbudowanie systemu zintegrowanej opieki zdrowotnej
na potrzeby seniorów
upowszechnienie takich rozwiązań, aby pacjent w wieku starszym z wcześniej
zdiagnozowaną chorobą przewlekłą i ustalonym leczeniem (np. nadciśnieniem tętniczym,
osteoporozą, cukrzycą, chorobą zwyrodnieniową stawów) mógł uzyskać podstawową
poradę i receptę na stale przyjmowane leki u lekarza innej specjalności
wspieranie tworzenia poradni geriatrycznych oraz konsultacji geriatrycznych
(szczególnie na obszarach wiejskich)
rozwój instytucjonalny i wspieranie podmiotów leczniczych, realizujących świadczenia
w zakresie opieki geriatrycznej, również z wykorzystaniem potencjału podmiotów
niepublicznych28)
inwestycje w rozwój infrastruktury ponadregionalnej szpitali klinicznych i instytutów
badawczych
wsparcie podmiotów realizujących świadczenia w zakresie opieki długoterminowej
wsparcie podmiotów leczniczych realizujących opiekę paliatywną i hospicyjną
zwiększenie liczby i udoskonalenie zakładów opiekuńczo-leczniczych
ww
Kompleksowa opieka medyczna osób starszych powinna opierać się na zasadach
• powszechności opieki – zapewnienie właściwego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej
• dostępności opieki – bliskość placówek ochrony zdrowia od miejsca zamieszkania
i bezkolejkowe konsultacje i opieka medyczna
• nieodpłatności świadczeń i długotrwałości opieki – ciągłość wynikająca z długofalowości
starzenia się i chorób towarzyszących. Wsparcie finansowe w dostępie do drogich
technologii medycznych
• kompleksowości opieki – całościowe rozwiązywanie problemów w interdyscyplinarnej
współpracy lekarza, pielęgniarki, pracownika socjalnego i innych profesjonalistów
• jakości opieki – stosowanie fachowej wiedzy gerontologicznej i geriatrycznej, ze
szczególnym uwzględnieniem zasad etyki oraz zgodnie z wypracowanymi standardami
postępowania medycznego w opiece geriatrycznej.
28)
Lokalizacja oddziałów geriatrycznych, ze względu na z reguły długotrwałe hospitalizacje osób starszych,
wymaga zapewnienia możliwości łatwego dostępu rodzin pacjentów (powinny być one zlokalizowane blisko
miejsca zamieszkania ich rodzin), a tym samym powinny się one znajdować w strukturach szpitali regionalnych
i lokalnych. Również charakter udzielanych na ww. oddziałach świadczeń przemawia za poziomem regionalnym
i lokalnym.
v.p
l
Stworzenie kompleksowego systemu opieki, w skład którego wejdą następujące formy
opieki
1) podstawowa opieka zdrowotna;
2) specjalistyczna ambulatoryjna opieka geriatryczna;
3) dzienna opieka geriatryczna;
4) domowa opieka geriatryczna;
5) stacjonarna/całodobowa opieka geriatryczna – powyższa propozycja wynika z faktu, iż
nie ma potrzeby przypisywania konkretnych zakresów świadczeń do wskazanych komórek
organizacyjnych.
.go
– działania projakościowe przeznaczone dla podmiotów wykonujących działalność leczniczą
w każdym obszarze opieki zdrowotnej (podstawowej opieki zdrowotnej, ambulatoryjnej
opieki specjalistycznej, leczenia szpitalnego) w szczególności w celu dostosowania
podmiotów leczniczych do zmieniających się warunków epidemiologiczno-demograficznych.
– wykorzystanie organizacji opieki koordynowanej (OOK) do polepszenia jakości
i efektywności dostawy publicznych usług zdrowotnych – pilotaż innowacji organizacyjnej,
procesowej i technologicznej.
2.1.2. Priorytet 2. Promocja zdrowia i profilaktyka zdrowotna
w.
rcl
Cel 1. Przygotowanie do okresu własnej starości pod względem wiedzy na temat zmian
fizycznych i psychicznych podczas procesów starzenia i konsekwencji
określonych zachowań
Kierunki interwencji – rekomendacje
edukacja społeczeństwa na temat procesów starzenia i jego konsekwencji
uwrażliwienie opinii publicznej na problemy starości i niesamodzielności
przywrócenie neutralnego charakteru pojęciu „starość” jako ostatniej fazie życia
człowieka
stworzenie mechanizmów pomocy psychologicznej dla osób przeżywających kryzys lub
wymagających wsparcia w związku z zakończeniem aktywności zawodowej, procesem
starzenia się i zmianami ról w rodzinie i w społeczeństwie
ww
Cel 2. Promocja właściwego stylu życia w sferze zdrowia psychicznego, aktywności
intelektualnej, odżywiania, rytmu dnia, rekreacji, higieny ciała i unikania
zachowań ryzykownych pod względem zdrowotnym
Kierunki interwencji – rekomendacje
rozwój efektywnej edukacji prozdrowotnej we wszystkich okresach życia człowieka –
promowanie zdrowego stylu życia w każdym wieku
popularyzacja i rozwój oferty edukacyjnej w zakresie prawidłowego żywienia
dostosowanego do zmieniającego się organizmu osoby starszej
popularyzacja i rozwój oferty edukacyjnej w zakresie profilaktyki typowych chorób
wieku starszego
uwzględnienie w edukacji prozdrowotnej zagadnień zdrowia psychicznego, rozumienia
procesów zachodzących w psychice osoby starzejącej się
.go
v.p
l
rekrutowanie uczestników edukacji prozdrowotnej wśród szerszej grupy osób starszych,
w tym osób o niższym dochodzie, niepełnosprawnych, biernych społecznie
tworzenie spotkań grupowych sprzyjających powstawaniu więzi międzyludzkich
i poprawie zdrowia psychicznego
rozszerzenie oferty dydaktycznej dla osób pracujących w kontakcie z osobami starszymi
o kwestie promocji zdrowia i aktywnego starzenia
uwzględnianie specyfiki potrzeb osób starszych w planowaniu i realizacji edukacji
prozdrowotnej i rekreacji – zarówno pod względem samych treści, jak i oferowanych
form i metod organizacyjnych
edukacja pracowników ochrony zdrowia w zakresie potrzeb z zakresu aktywności
fizycznej, diety i zdrowego stylu życia
opracowanie i wdrożenie pilotażowych i testujących programów profilaktycznych
w zakresie przeciwdziałania schorzeniom, które są istotną przyczyną dezaktywizacji
zawodowej (w tym nowotworów), oraz ich upowszechnianie29)
opracowanie i wdrożenie ogólnokrajowych programów w zakresie edukacji zdrowotnej
i promocji zdrowego stylu życia, związanych z przeciwdziałaniem chorobom
stanowiącym istotną przyczynę dezaktywizacji zawodowej30)
opracowanie i wdrożenie projektów profilaktycznych dotyczących chorób będących
istotnym problemem zdrowotnym danego regionu31)
opracowanie i wdrożenie programów ukierunkowanych na eliminowanie zdrowotnych
czynników ryzyka w miejscu pracy32)
w.
rcl
Cel 3. Rozwój i wspieranie aktywności fizycznej
Kierunki interwencji – rekomendacje
zwiększenie dostępności istniejących obiektów sportowych dla osób starszych
rozwój otoczenia przyjaznego dla aktywności fizycznej seniorów, np. w miejscu
zamieszkania, w miejscu pracy, w miejscach użyteczności publicznej (np. parki, osiedla
mieszkaniowe)
promowanie inicjatyw dotyczących aktywności fizycznej wśród osób starszych
prowadzących siedzący tryb życia
rozwijanie i wspieranie systemu zorganizowanych zajęć aktywności fizycznej dla osób
dorosłych i starszych
2.1.3. Priorytet 3. Rozwój usług społecznych i opiekuńczych dostosowanych do
potrzeb osób starszych
ww
Cel 1. Rozwój usług społecznych dostosowanych do potrzeb oraz możliwości osób
starszych
Usługi społeczne według definicji OECD to usługi świadczone na rzecz gospodarstw
domowych, mające w większości krajów tworzących tę organizację nierynkowy charakter.
Ich dostarczycielem jest głównie sektor publiczny, organizacje non-profit oraz organizacje
29)
Typy działań/narzędzi zaproponowane przez resort zdrowia do realizacji ze środków EFS w przyszłej
perspektywie finansowej 2014–2020.
30)
Ibidem.
31)
Ibidem.
32)
Ibidem.
v.p
l
o charakterze prywatnym. Wśród usług społecznych można wyróżnić usługi zdrowotne,
edukacyjne, inne usługi społeczne.33)
Usługi społeczne to również ta część usług publicznych, której celem jest zaspokajanie
potrzeb społecznych. W dokumentach Unii Europejskiej termin ten odnosi się do
ubezpieczeń społecznych związanych z ryzykiem życiowym, takim jak starzenie się,
wypadki przy pracy, bezrobocie, itp. Są to również inne usługi nakierowane bezpośrednio na
osobę w kryzysowych momentach jej życia (na przykład bezrobocie) oraz takie, które
pozwalają na reintegrację społeczną34).
.go
Kierunki interwencji – rekomendacje
planowanie i organizowanie usług społecznych (w tym zdrowotnych, a także
edukacyjnych, kulturalnych, transportowych i rekreacyjnych) z uwzględnieniem potrzeb
osób starszych i dostosowanie ich do potrzeb i możliwości osób starszych
likwidowanie barier architektonicznych i transportowych utrudniających mobilność
i aktywność osobom starszym, dzięki temu umożliwianie korzystania z dostępnych usług
społecznych
umożliwienie osobom starszym korzystania z pomocy asystentów świadczących usługi
społeczne w domu i poza domem
upowszechnienie korzystania z usług opiekuńczych przy wykorzystaniu nowych
technologii
w.
rcl
Cel 2. Zapewnienie odpowiedniej opieki nad osobami o ograniczonej samodzielności
poprzez rozwój usług opiekuńczych
ww
Kierunki interwencji – rekomendacje
poprawa dostępu do usług opiekuńczych, co pozwoli osobom starszym i/lub
o ograniczonej samodzielności jak najdłużej zostać we własnym środowisku
rozwój systemu świadczeń pieniężnych, w naturze lub czeków na pokrycie wydatków
na usługi i produkty związane z opieką, w tym bardziej efektywna dystrybucja świadczeń
poprzez ich dywersyfikację w zależności od stopnia ograniczenia samodzielności
tworzenie warunków do zwiększenia różnorodności form opieki nad seniorami: dzienne
domy pomocy, opiekunowie dzienni, zorganizowana pomoc sąsiedzka, wspieranie
rozwoju form samopomocowych, wolontariatu i innych
likwidacja barier legislacyjnych i administracyjnych w uregulowaniu zatrudnienia
opiekunów nieformalnych
zmniejszenie udziału „szarej strefy” w rynku usług opiekuńczych
stworzenie warunków stabilnych źródeł finansowania usług opiekuńczych
lepsze dostosowanie obecnie dostępnych usług do potrzeb osób starszych, jak również
rozwój nowych rozwiązań
zapewnienie wsparcia osobom starszym mieszkającym w jednoosobowych
gospodarstwach domowych
– identyfikacja osób potrzebujących wsparcia i opieki w gminie
– systematyczny monitoring potrzeb w zakresie pomocy i opieki dla osób starszych
oraz koordynowanie opieki we współpracy z lekarzem, pielęgniarką rodzinną
i innymi podmiotami
33)
Glosariusz OECD on-line, http://stats.oecd.org/glossary/detail.asp?ID=2497.
A VOLUNTARY EUROPEAN QUALITY FRAMEWORK FOR SOCIAL SERVICES, The Social Protection
Committee, http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=6140&langId=en.
34)
v.p
l
poprawa jakości świadczonych usług opiekuńczych (w tym pielęgnacyjnych) dla osób
starszych
– stworzenie systemu informowania i edukowania opiekunów o problemach
związanych z opieką nad osobą starszą i sposobami radzenia sobie wraz
z przekazywaniem wiedzy i doświadczeń od innych,
– umożliwienie edukacji, szkoleń, praktyk i wymiany praktyk i doświadczeń dla
opiekunów nieformalnych potrzebnych do opieki nad osobami starszymi (rodzina,
pomoc sąsiedzka, wolontariusze)
– wprowadzenie rejestru, kwalifikowania, potwierdzenia umiejętności i kompetencji
i udzielania certyfikatów dla opiekunów formalnych i nieformalnych
.go
Cel 3. Opracowanie i wdrożenie systemu teleopieki oraz wykorzystanie innowacyjnych
technologii w ułatwieniu organizacji opieki dla osób starszych
w.
rcl
Kierunki interwencji – rekomendacje
opracowanie minimalnych standardów teleopieki i innych form niebezpośrednich usług
opiekuńczych wykorzystujących nowe technologie (ICT)
określenie źródeł i zasad finansowania lub dofinansowywania teleopieki i innych form
niebezpośrednich usług opiekuńczych35)
aktywizacja środowisk lokalnych w celu tworzenia społecznych (sąsiedzkich) metod
samopomocy przy wykorzystaniu nowych technologii (ICT)
wspieranie wdrożenia rozwiązań z zastosowaniem teleopieki
wykorzystywanie nowych technologii dla rozwoju profilaktyki i zachowań
prozdrowotnych
Cel 4. Stworzenie systemów wsparcia dla opiekunów nieformalnych, w szczególności na
poziomie lokalnym
ww
Kierunki interwencji – rekomendacje
wsparcie rodziny i opiekunów nieformalnych36)
opracowanie rozwiązań systemowych wspierających osoby opiekujące się osobami
starszymi (umożliwiające łączenie pracy i opieki)
stworzenie szerokiego dostępu do informacji o możliwościach wsparcia dla opiekunów
oraz na temat możliwości poprawy jakości opieki przez opiekunów nieformalnych
umożliwienie opieki długo- i krótkotrwałej nad osobą starszą, na przykład w przypadku
hospitalizacji opiekuna lub opieki wytchnieniowej
rozwój wolontariatu opiekuńczego (w tym w sąsiedztwie, w środowisku lokalnym)
2.2.
BEZPIECZEŃSTWO
Ryzyko agresji wobec starszych rośnie w przypadku, gdy opiekunowie nie są odpowiednio
przygotowani do pełnienia tej roli, co wiąże się dla nich ze zwiększonym stresem. W ramach
badania PolSenior przeprowadzono analizę zjawiska przemocy dotykającej osoby starsze.
35)
Usługi opiekuńcze nieświadczone osobiście, np. za pośrednictwem urządzeń.
Opiekun nieformalny – osoba niebędąca opiekunem medycznym, opiekująca się osobą o ograniczonej
samodzielności, np. członek rodziny.
36)
.go
v.p
l
Zjawisko to dotknęło 5,9% badanych osób. Przemoc częściej dotyka kobiet niż mężczyzn
(wśród kobiet – prawie 7%, wśród mężczyzn – 5%). Najczęściej występującą formą
przemocy jest znieważanie, wyzywanie, ośmieszanie lub lekceważenie (5,4%), następnie –
nadużycia materialne lub ryzyko wygnania z mieszkania, w dalszej kolejności utrudnianie
dostępu do lekarza, kontaktu z rodziną, z przyjaciółmi, przemoc fizyczna, wymuszanie
zachowań seksualnych. Najczęściej zgłaszano przemoc wobec młodszych seniorów oraz
wobec osób mieszkających w dużych miastach. Najrzadziej doświadczali przemocy seniorzy
z województwa opolskiego (2,4% badanych), a najczęściej – mieszkańcy województwa
podlaskiego i warmińsko-mazurskiego (około 11%). Przemoc bierną – zaniedbanie –
zasygnalizowało około 13% badanych. Przemoc wobec kobiet częściej dotyka je we własnym
środowisku, na przykład w domu, ze strony rodziny i znanych osób. Z kolei mężczyźni
częściej spotykali się z agresywnymi zachowaniami poza domem – na ulicy, w sklepie,
w urzędzie. Sprawcami przemocy są często osoby zależne od osoby starszej – w zakresie
finansowym (w związku z brakiem pracy), mieszkaniowym, a także opiekuńczym.
W przypadku przemocy nieintencjonalnej, jej ryzyko zwiększa się ze względu na przeciążenie
opiekuna obowiązkami wynikającymi z ciągłej uwagi, ciężkiej fizycznej pracy i stresu.
Szczególnym rodzajem przemocy instytucjonalnej są nieuczciwe praktyki handlowe wobec
osób starszych, związane zwłaszcza z usługami finansowymi.
Cel. Zapewnienie bezpieczeństwa osób starszych i przeciwdziałanie stosowanym wobec
nich nadużyciom
ww
w.
rcl
Kierunki interwencji – rekomendacje
zapobieganie przemocy wobec osób starszych (rozpoznawanie i reagowanie na
przypadki przemocy) w ramach programu kształcenia zawodowego i informowania osób
pierwszego kontaktu – pracujących bezpośrednio z osobami starszymi (w tym w ramach
programów kształcenia podyplomowego i uzupełniającego dla osób zajmujących się
zawodowo osobami starszymi), również z uwzględnieniem kwalifikacji pracowników
z zagranicy, w szczególności obywateli powracających na polski rynek pracy
zwiększenie świadomości osób starszych na temat sytuacji przemocy oraz instytucji, do
których mogą zwrócić się w sytuacji doświadczania przemocy
zwiększenie świadomości przemocy wśród osób z otoczenia, aby sygnalizowały,
z zachowaniem poufności, niepokojące oznaki mogące świadczyć o występowaniu
jakiejkolwiek przemocy
wprowadzenie w instytucjach opieki i w jednostkach dostarczających usługi opiekuńcze
procedury postępowania w przypadku wystąpienia przemocy oraz zaznajomienie
z procedurami
wprowadzenie telefonu zaufania dla osób starszych (np. Jesienna Linia)
stworzenie warunków dla koordynacji zgłoszeń o nadużyciach wobec osób starszych,
z uwzględnieniem pomocy prawnej i psychologicznej kierowanej do ofiar przemocy
przeciwdziałanie przemocy ekonomicznej
przeciwdziałanie nieuczciwym praktykom handlowym wobec osób starszych
v.p
l
2.3. PRZESTRZEŃ I MIEJSCE ZAMIESZKANIA37)
Celem projektowania dla wszystkich jest takie zorganizowanie przestrzeni, aby stała się
przyjazna i dostępna dla mieszkańców. Zasadą powinno być uwzględnianie potrzeb różnych
grup osób: starszych, niepełnosprawnych, rodzin z dziećmi, kobiet i mężczyzn (age-friendly
environment38)). Realizacja idei projektowania uniwersalnego jest również wyrażona
w Konwencji o Prawach Osób Niepełnosprawnych z 2006 r.
.go
Światowa Organizacja Zdrowia definiuje miasta przyjazne seniorom jako miejsca, gdzie
zarówno przedstawiciele władz publicznych, sektora prywatnego oraz mieszkańcy
uwzględniają różnorodność osób starszych i ich potrzeb, działają na rzecz spójności
społecznej i promują wkład osób starszych w każdą dziedzinę życia, szanują decyzje i sposób
życia osób starszych, uwzględniają potrzeby związane ze starością w planowaniu,
i elastycznie na nie reagują39).
w.
rcl
Jako przykład można przywołać Światową Sieć Miast i Społeczności Przyjaznych Osobom
Starszym40) czy zrzeszenie organizacji Projektowanie dla Wszystkich41). Zalecenia organizacji
obejmują między innymi następujące obszary: komunikacja, przyjazne miejsca i budynki
publiczne, szacunek i inkluzja społeczna, mieszkalnictwo, partycypacja społeczna, transport,
zatrudnienie. Przykładowo transport jest przyjazny seniorom, ale też innym mieszkańcom,
i jest dostępny pod względem finansowym, bezpieczny, z wydzielonymi miejscami,
ułatwieniami dla osób o mniejszej mobilności. Dodatkowo w miejscach publicznych,
w odpowiednich odstępach znajdują się ławki, na których można odpocząć. Rezygnuje się
z dekoracyjnych kostek brukowych o nierównych, ostrych powierzchniach, informacje na
przystankach i w środkach transportu miejskiego przedstawiane są za pomocą dużych
wyraźnych liter oraz komunikatów głosowych.
Nie można też pominąć w założeniach polityki senioralnej kwestii mieszkalnictwa
dostosowanego do sytuacji, możliwości (zarówno finansowych)42) i potrzeb osób star-
37)
ww
Por. Krajowy Program na Rzecz Równego Traktowania, działania związane z projektowaniem uniwersalnym
Cel główny 1. Poprawa dostępu do dóbr i usług dla osób z niepełnosprawnością oraz osób starszych
Cel szczegółowy 1.1. Przeciwdziałanie dyskryminacji osób z niepełnosprawnością oraz osób starszych poprzez
ograniczenie barier uniemożliwiających im właściwe funkcjonowanie w przestrzeni publicznej.
Kluczowe działania prowadzące do osiągnięcia Celu 1.1
1. Wprowadzenie do prawa budowlanego projektowania uniwersalnego jako realizacji zapisów Konwencji
o Prawach Osób Niepełnosprawnych.
2. Analiza standardów kształcenia dla kierunków studiów architektura i urbanistyka oraz wzornictwo
przemysłowe pod kątem możliwości szerszego zaakcentowania problematyki projektowania uniwersalnego oraz
ewentualna modyfikacja właściwych dokumentów.
38)
AGE Platform Europe „Age friendly environment”.
39)
Por. www.who.org
40)
Zob. Global Age-friendly Cities,
http://www.who.int/ageing/publications/Global_age_friendly_cities_Guide_English.pdf.
41)
EIDD Design for All Europe, http://www.designforalleurope.org/.
42)
Instrumentami wykorzystującymi mieszkanie w celu stworzenia możliwości zapewnienia seniorom
dodatkowych świadczeń pieniężnych jest odwrócony kredyt hipoteczny oraz renta dożywotnia. Obecnie
w ramach rządu trwają prace nad dwiema regulacjami prawnymi pozwalającymi na uzyskanie stałego dochodu
w zamian za przekazane po śmierci prawa własności do mieszkania. Merytorycznie za ten obszar odpowiadają
Ministerstwo Finansów i Ministerstwo Gospodarki.
v.p
l
szych43). Nie tylko w ramach pojedynczych mieszkań, ale zespołów mieszkań (osiedli)
z odpowiednią infrastrukturą i usługami dla ich mieszkańców44).
Cel. Wspieranie przestrzennego planowania architektonicznego dostosowanego do
wszystkich (projektowanie uniwersalne) i z uwzględnieniem potrzeb różnych grup
wieku (w tym osób starszych)
w.
rcl
.go
Kierunki interwencji – rekomendacje
współpraca z seniorami i organizacjami społecznymi w sprawie oceny miejsc
i budynków publicznych pod względem dostępności dla osób starszych oraz
przygotowywanie planów i propozycji zmian, które by uwzględniały potrzeby osób
starszych
upowszechnianie świadomości w zakresie efektywności energetycznej mieszkań
i budynków będących własnością osób starszych oraz ryzyka ubóstwa energetycznego
planowanie transportu publicznego z uwzględnieniem potrzeb osób starszych
(rozmieszczenie przystanków, godziny kursowania, częstotliwość przejazdów,
przesiadki)
wprowadzenie działań skracających okres oczekiwania na obsługę w miejscach
publicznych (urząd, biblioteka)
wdrażanie zasad projektowania inkluzywnego na każdym poziomie
wspieranie budowy zespołów mieszkań, jak i zmiany istniejących, jako specjalnie
dostosowanych pod względem infrastruktury i usług do potrzeb osób starszych
3. AKTYWNOŚĆ ZAWODOWA OSÓB 50+
ww
Poniższa część stanowi wybór najważniejszych kwestii poruszanych w czasie posiedzeń Rady
ds. Polityki Senioralnej, gdyż równolegle trwają prace w ramach Rady Społecznej
i Programowej 50+ nad przygotowaniem Programu Solidarność Pokoleń. Działania dla
zwiększenia aktywności zawodowej osób w wieku 50+ – Aktualizacja (projekt wstępny
z dnia 17 września 2013 r.). Program Solidarność Pokoleń szerzej ujmuje kwestie aktywizacji
zawodowej osób w wieku 50+ i jest komplementarny względem tego dokumentu. Rada
Społeczna 50+ została powołana zarządzeniem nr 13 Ministra Pracy i Polityki Społecznej
z dnia 24 kwietnia 2013 r. Zadaniem Rady jest opracowanie rekomendacji w zakresie działań
prowadzonych w ramach Programu Solidarność Pokoleń. Działania dla zwiększenia
43)
Osoby, które wymagają wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, ale nie wymagają usług w zakresie
świadczonym przez jednostkę całodobowej opieki, mogą ubiegać się o tzw. mieszkania chronione. Mieszkania te
umożliwiają zapewnienie wszechstronnej pomocy, a jednocześnie pozwalają ich lokatorom na względnie
samodzielne funkcjonowanie. Czynsz w mieszkaniach chronionych jest dostosowany do sytuacji finansowej
lokatorów. Tworzenie mieszkań chronionych przez gminy, powiaty i organizacje pożytku publicznego jest
wspierane przez państwo, które wspiera tego typu inwestycje poprzez pokrycie części kosztów przedsięwzięć
(30–50%) ze środków ulokowanego w Banku Gospodarstwa Krajowego Funduszu Dopłat (ustawa z dnia
8 grudnia 2006 r. o finansowym wsparciu tworzenia lokali socjalnych, mieszkań chronionych, noclegowni
i domów dla bezdomnych (Dz. U. Nr 251, poz. 1844, z późn. zm.)).”.
44)
Por. „Główne kierunki, cele i kierunki programu wspierania rozwoju budownictwa mieszkaniowego do
2020 roku”.
.go
v.p
l
aktywności zawodowej osób w wieku 50+ (Programu 50+) oraz określenie kierunków zmian
Programu i wytycznych dla opracowania koncepcji działań wspierających na rynku pracy
osoby 60+.
W Polsce notowany jest jeden z najniższych wskaźników zatrudnienia osób w wieku 55–64
(38,7% w 2012 r. wg danych Eurostat) i jedna z najniższych średnia wieku przechodzenia na
emeryturę wśród państw europejskich45). Wydłużanie aktywności zawodowej pracowników
po 50. roku życia należy do priorytetowych działań wszystkich krajów Unii Europejskiej.
Zgodnie z założeniami Strategii na rzecz inteligentnego zrównoważonego rozwoju
sprzyjającego włączeniu społecznemu Europa 2020 przyjętej w 2010 r., jednym
z nadrzędnych celów Unii Europejskiej ma być osiągnięcie do 2020 r. wskaźnika zatrudnienia
osób w wieku 20–64 lata na poziomie 75%. W 2004 r. wymóg zatrudnienia osób starszych na
poziomie co najmniej 50% spełniały tylko: Szwecja, Dania, Finlandia, Wielka Brytania,
Estonia i Portugalia. W Polsce diagnozuje się tendencję panującą wśród pracowników 50+ do
jak najszybszego przechodzenia na świadczenia emerytalne (o ile jest to możliwe) oraz
istnienie szeregu możliwości korzystania z różnego rodzaju transferów socjalnych (także
świadczeń rodzinnych czy pomocy społecznej), co również wpływa na dezaktywizację na
rynku pracy.
Przygotowanie do pracy – system edukacji i szkoleń
w.
rcl
Obecnie w Polsce obserwuje się deficyt odpowiednich szkoleń i form uczenia się
wspomagających skutecznie osoby w wieku 50+ oraz 60+ do przystosowania się bądź
lepszego funkcjonowania na rynku pracy. Co więcej, istniejące szkolenia nie są prowadzone
w sposób odpowiadający potrzebom i predyspozycjom osób w wieku 50+. Informacje
o prowadzonych szkoleniach nie są też powszechnie dostępne, a wiele osób w wieku 50+
może nie być świadomych, że mogą skorzystać z możliwości podjęcia edukacji/uczenia się.
Występuje też duże zróżnicowanie dostępu do oferty edukacyjnej w zależności od
uwarunkowań lokalnych (zwłaszcza występujący deficyt podaży usług edukacyjnych
w mniejszych miejscowościach oraz na obszarach wiejskich). Może wystąpić także problem
z niechęcią pracodawców do szkolenia pracowników z małych i średnich firm (z uwagi na ich
absencję w pracy). Zwraca się także uwagę na brak możliwości potwierdzenia posiadanych
umiejętności.
Zarządzanie wiekiem i ergonomia
ww
Zachęcanie rosnącej liczby starszych pracowników do pozostania w zatrudnieniu jest
uzasadnione tylko wówczas, gdy równolegle podejmowane są działania zmierzające do
utrzymywania zdolności do pracy przez cały okres aktywności zawodowej pracownika oraz
podnoszenia jego kwalifikacji, a także działania ukierunkowane na modyfikację zadań,
stanowisk, rytmu i czasu pracy w celu dostosowania ich do zmieniających się wraz z wiekiem
45)
Por. zgodnie z informacją OECD zawartą w Pensions at glance z 2011r. – przeciętny efektywny wiek
opuszczenia rynku pracy w Polsce, zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn, jest niższy od przeciętnej w OECD,
jednakże nie jest najniższy wśród krajów europejskich. Należy zwrócić uwagę, że dane OECD przyjęte dla
porównania w tym zakresie pochodzą z okresu 2004–2009, podczas gdy w Polsce zanotowano istotny wzrost
przeciętnego efektywnego wieku opuszczenia rynku pracy w ostatnich latach.
v.p
l
możliwości pracownika (tzw. zarządzanie wiekiem oraz ergonomia46)). Zarządzanie wiekiem
nie jest jeszcze powszechne w Polsce47), tak jak w innych krajach48).
Instytucje rynku pracy
.go
Istnieje konieczność wspierania instytucji w aktywizowaniu osób 50+. Działania oferowane
przez te instytucje charakteryzują się różną, często małą skutecznością. Instytucje nie
posiadają rzetelnej wiedzy na temat efektywności podejmowanych działań, w szczególności
w odniesieniu do osób 50+. Wskazuje się także na niewystarczającą współpracę szeregu
instytucji mających wpływ na sytuację na lokalnym rynku pracy, w szczególności na brak
współpracy w kwestiach polityki zdrowotnej oraz polityki rynku pracy. Wskazuje się także
na niewystarczające zaangażowanie partnerów społecznych w politykę rynku pracy
i prowadzone działania aktywizacyjne.
System emerytalny i aktywność zawodowa
w.
rcl
Zmiana systemu emerytalnego w Polsce49) polegała na przejściu z systemu opartego na
zasadzie defined-benefit (zdefiniowanego świadczenia) do systemu defined-contribution
(zdefiniowanej składki). Obecnie w Polsce funkcjonuje system emerytalny oparty o 3 filary
I filar – Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (zarządzany przez ZUS), II filar – Otwarte
Fundusze Emerytalne oraz III filar – Indywidualne Konta Emerytalne, Indywidualne Konta
Zabezpieczenia Emerytalnego i Pracownicze Programy Emerytalne. Zgodnie z obecnie
obowiązującymi przepisami emerytury z II filara (okresowe emerytury kapitałowe
i dożywotnie emerytury kapitałowe) finansowane są nie tylko ze środków zgromadzonych
w otwartych funduszach emerytalnych, ale także z subkonta. Jednak poziom najniższej
emerytury i zasady jej podnoszenia nie zmieniły się. W związku z tym względny stosunek
najniższej emerytury do przeciętnych zarobków może spaść poniżej średniej wartości dla
OECD50). Obecnie51) najniższa emerytura wynosi 22% średniego wynagrodzenia i 52%
minimalnego.
46)
ww
Według definicji przyjętej w statucie Międzynarodowego Towarzystwa Ergonomicznego (IEA): „Ergonomia
określa stosunki powstałe między człowiekiem a jego zajęciem, sprzętem i środowiskiem, w najszerszym tego
słowa znaczeniu włączając w to sytuacje związane z pracą, zabawą, rekreacją i podróżą”, por. E. Kowal,
Ekonomiczno-społeczne aspekty ergonomii, PWN, Warszawa-Poznań 2002, s. 23, z kolei „Zarządzanie
wiekiem/różnorodnością należy rozumieć jako aktywne działania zmierzające do stworzenia pracownikom
korzystnych i motywujących warunków pracy. Inicjatywy skierowane są na jak najdłuższe zatrzymanie
pracowników w firmie. Priorytetem jest dbałość o zdrowie pracowników (Por. G. Naegele, A. Walker, A guide
to good practice in age managment. European Foundation for the Improvement of Living and Working
Conditions, Dublin 2006, s. 7 oraz wyniki badań przeprowadzonych w Centralnym Instytucie Ochrony Pracy –
Państwowym Instytucie Badawczym w ramach projektu celowego zamawianego „Aktywność zawodowa
pracowników w aspekcie starzejącego się społeczeństwa”).
47)
B. Urbaniak, Pracownicy 45+ w naszej firmie, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, Warszawa
2007, J. Perek-Białas, K. Turek, Organisation-level Policy towards Older Workers in Poland, International
Journal of Social Welfare, 2012.
48)
K. Henkens, J. Schippers, Active Ageing in Europe: The Role of Organisations, International Journal of
Manpower, Vol. 33, Issue 6, 2012.
49)
A. Chłoń-Domińczak, P. Strzelecki (2010). The minimum pension as an instrument of poverty protection. In
the defined contribution pension system – an example of Poland, s. 3. Źródło: http://mpra.ub.unimuenchen.de/id/eprint/25262 (data dostępu: 29.08.2013).
50)
Ibidem, s. 3.
51)
Ibidem, s. 16.
v.p
l
Celem głównym polityki senioralnej w obszarze aktywizacji zawodowej jest
zaplanowanie i podjęcie działań, które pozwolą na jak najlepsze wykorzystanie
potencjału osób starszych na rynku pracy i tym samym pozwolą na zwiększenie
i przedłużenie aktywności zawodowej osób 50+ oraz 60+.
Cel 1. Upowszechnienie oferty edukacyjnej, poprawa jej jakości oraz dostosowanie
zarówno do potrzeb rynku pracy, jak i do potrzeb oraz możliwości odbiorców
(pracowników i poszukujących pracy w wieku 50+)
w.
rcl
.go
Kierunki interwencji – rekomendacje
rozwój szkoleń przeznaczonych dla osób 50+, dostosowanych pod względem treści,
metodyki kształcenia oraz prowadzących szkolenia do potrzeb rynku pracy i do potrzeb
i możliwości danej grupy słuchaczy
wdrażanie dostosowanych do potrzeb rozwiązań organizacyjnych umożliwiających
uczestnictwo w szkoleniach (np. organizacja dojazdów, opieka nad dziećmi czy innymi
członkami rodzin)
rozwój form typu distance learning, e-learning, blended learning – tworzenie oferty
i wsparcie osób uczących się przez odpowiednio przygotowane kadry
wypracowanie i upowszechnienie rozwiązań ułatwiających pracodawcom z małych
i średnich przedsiębiorstw organizację szkoleń dla swoich pracowników
promowanie inwestowania w podnoszenie kompetencji pracowników
wdrożenie Krajowych Ram Kwalifikacji i rozwój sieci instytucji walidujących oraz
instytucji zapewniania jakości – umożliwiających potwierdzanie kompetencji osób
dorosłych
upowszechnianie rozwiązań wypracowanych w ramach działań finansowanych z EFS,
monitorowanie efektywności prowadzonych szkoleń
Cel 2.: Tworzenie warunków pracy przyjaznych pracownikom i stosowanie rozwiązań
z zakresu zarządzania wiekiem
ww
Kierunki interwencji – rekomendacje
dostosowanie tempa pracy do osób starszych, elastyczny czas pracy, analiza możliwości
urlopu na podnoszenie kwalifikacji zawodowych, rezygnacja z pracy zmianowej,
zwiększenie roli badań wstępnych i okresowych pracowników
zapewnienie możliwości wyboru kolejności wykonywanych zadań, czasu przerw
w pracy, jasne określenie roli i perspektywy zawodowej pracowników w starszym wieku
ograniczenie ciężkiej pracy fizycznej oraz pracy w środowisku gorącym lub zimnym
zmiana zarządzania zasobami ludzkimi w celu określenia i wykorzystania mocnych stron
starszych pracowników
inicjatywy promujące pozytywne nastawienie społeczeństwa wobec starszych
pracowników
stwarzanie możliwości rozwoju zawodowego i kariery w każdym wieku
Projekt Programu nie zakłada bezpośrednich działań legislacyjnych, a odnosi się do
praktycznego wykorzystania strategii zarządzania wiekiem. Warto podkreślić, że Program jest
skierowany do szerokiego grona odbiorców. Adresatami projektu są partnerzy społeczni, jak
również przedstawiciele sektora prywatnego.
v.p
l
Cel 3. Zwiększenie skuteczności i efektywności działań promujących zatrudnienie
i aktywność zawodową osób 50+ oraz 60+
w.
rcl
.go
Kierunki interwencji – rekomendacje
profilowanie osób bezrobotnych i lepsze dopasowanie Aktywnych Polityk Rynku Pracy
do osób w wieku 50+
rzetelna ocena efektywności działań kierowanych do osób w wieku 50+
powołanie inkubatorów przedsiębiorczości/centrów aktywizacji osób starszych, na wzór
CAZ (Centrum Aktywizacji Zawodowej)
wykorzystanie koncepcji inteligentnych specjalizacji do określenia kierunków wsparcia
i aktywizacji osób w wieku 50+
wspieranie outplacementu (programu aktywizacji zawodowej osób, u których doszło
do rozwiązania stosunku pracy z przyczyn zakładu pracy)
budowanie wyspecjalizowanych narzędzi wspierania doradztwa zawodowego
adresowanych do osób w wieku 50+
rozwój kwalifikacji trenera pracy (adresowanej do oferty edukacyjnej sektora formalnego
i pozaformalnego), w tym specjalizacja w zakresie wspierania osób w wieku 50+
rekrutacja i rozwój sieci doradców zawodowych w wieku 50+ jako budzących zaufanie
wśród własnej grupy wieku (w tym rozwój oferty edukacyjnej, przygotowującej
do uzyskania kwalifikacji doradcy zawodowego)
rozwój pośrednictwa i doradztwa pracy dla osób w wieku 50+ wśród instytucji
niepublicznych
wspieranie przedsiębiorczości 50+, adresowanie jej do pracujących i krótkotrwale
bezrobotnych
wypracowanie modelu pomocy długotrwale bezrobotnym w wieku 50+
uwzględnienie polityki zdrowotnej w ramach działań aktywizacyjnych, w szczególności
tych kierowanych do długotrwale bezrobotnych
Cel 4. Rozwój współpracy na rzecz wzrostu zatrudnienia osób w wieku 50+
ww
Kierunki interwencji – rekomendacje
promocja rozwiązań wspierających konsultacje społeczne z osobami w wieku 50+
w podejmowaniu działań na poziomie krajowym i lokalnym
tworzenie i wdrożenie mechanizmów stałej współpracy pracodawców, podmiotów
publicznych i prywatnych oferujących szkolenia, uczelni, jednostek samorządu
terytorialnego w zakresie kształtowania oferty edukacyjnej dla osób w wieku 50+ (w tym
projekty przeznaczone dla osób w wieku 50+ w partnerstwie publiczno-społecznoprywatnym, umowy lokalne pomiędzy samorządem a pracodawcami, związkami
zawodowymi dla zatrudniania osób w wieku 50+, pakt na rzecz zatrudnienia osób
w wieku 50+ obejmującego wszystkich kluczowych interesariuszy)
rozwój narzędzi wspierania samorządów w realizacji działań dla osób w wieku 50+
(koordynatorzy lokalni, promocja przedsiębiorczości – preferencyjne warunki dla osób
w wieku 50+, kontrakty międzypokoleniowe, mentoring)
v.p
l
4. AKTYWNOŚĆ EDUKACYJNA, SPOŁECZNA I KULTURALNA
OSÓB STARSZYCH
.go
Aktywność społeczna jest jednym z niezbędnych elementów realizacji idei aktywnego
i zdrowego starzenia się. Wobec zakończenia lub ograniczenia pracy zawodowej związanego
z osiągnięciem wieku emerytalnego, poświęcenie czasu na bezpłatną pomoc innym stanowi
istotną przestrzeń dla aktywności osób starszych. Doniosłe znaczenie ma nie tylko pomoc
osobom najbliższym, ale także działania podejmowane na rzecz społeczności lokalnych,
w tym sąsiedzkich, a także środowiska w ramach pracy niezarobkowej poza własnym
gospodarstwem domowym, zwłaszcza w formie wolontariatu. Jednak równolegle
z aktywnością społeczną istotne jest także podejmowanie aktywności edukacyjnej, która
umożliwia nie tylko poszerzanie wiedzy i nabywanie nowych oraz aktualizację
dotychczasowych umiejętności, ale pełni ona także istotną rolę w tworzeniu więzi
społecznych i tym samym jest czynnikiem wspierającym aktywność społeczną.
w.
rcl
Celem ogólnym polityki senioralnej w obszarze aktywności edukacyjnej, społecznej
i kulturalnej jest wspieranie idei uczenia się wśród osób starszych i aktywizowanie do
działań obywatelskich i społecznych, w tym
• rozwój oferty edukacyjnej dla osób starszych
• rozwój i wspieranie aktywności społecznej osób starszych (w tym zaangażowania
obywatelskiego i wolontariatu)
• zwiększenie uczestnictwa osób starszych w kulturze zarówno jako jej odbiorców, jak
i twórców
4.1. AKTYWNOŚĆ EDUKACYJNA
Umożliwienie osobom starszym uczenia się jest podstawowym czynnikiem wpływającym na
rozwój ich aktywności oraz zachowanie dobrego zdrowia i niezależności do późnych lat,
a tym samym wyraźnie przyczynia się do poprawy jakości ich życia. Podnoszenie
kompetencji niezbędnych do życia we współczesnym świecie pozwala również
przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu osób starszych. Aktywność edukacyjna tych osób
przynosi też korzyści w postaci większego zaangażowania w działania na rzecz własnego
i młodszych pokoleń w społecznościach lokalnych oraz pełnego funkcjonowania w wymiarze
obywatelskim. Dlatego też podejmuje się szereg różnorodnych działań na rzecz włączenia
osób starszych do grona uczących się i w ten sposób urzeczywistnienia idei uczenia się przez
całe życie, zwłaszcza w obszarach, które najbardziej odpowiadają potrzebom edukacyjnym tej
grupy obywateli (por. Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 202052), SRKL 2020).
ww
Niespełna 1% osób powyżej 55. roku życia w Polsce korzysta z zajęć edukacyjnych. Osoby
starsze – jeśli już uczą się – to uczestniczą przede wszystkim w uczeniu się pozaformalnym
i nieformalnym53). Dla porównania, średnio ponad 4% osób w Unii Europejskiej w tej grupie
wieku uczestniczy w zajęciach edukacyjnych. Możliwy potencjał aktywności edukacyjnej
osób starszych obrazują dane dla Danii, Szwecji, Finlandii, czy Wielkiej Brytanii, gdzie
udział osób starszych w uczeniu się przez cały życie jest dwu-, trzy- lub ponadpięciokrotnie
52)
W Strategii zakłada się, że odsetek osób wieku 55–74 lata uczestniczących w kształceniu lub szkoleniu
wzrośnie do poziomu średniej unijnej w 2020 r. Dla porównania wskaźnik ten w Polsce wynosił 0,6% w 2011 r.,
podczas gdy średnia kształtowała się na poziomie 3,5%.
53)
Nabywanie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych w toku różnorodnych aktywności poza
zorganizowanymi formami kształcenia się.
v.p
l
wyższy niż średnia Unii Europejskiej. Najbardziej aktywne w tym obszarze są osoby
z wyższym wykształceniem. Oznacza to, że osoby, które często najbardziej są zagrożone
wykluczeniem, najrzadziej korzystają z możliwości uczestnictwa w zajęciach edukacyjnych.
Podobnie badania przeprowadzone przez GUS w 2011 r. uwzględniające wszystkie formy
edukacji wskazują, że średnio co czwarta osoba w wieku 55+ uczestniczyła w edukacji
w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Należy zauważyć wzrost uczestnictwa w aktywności
edukacyjnej w porównaniu z rokiem 2006. Jednakże w dalszym ciągu udział ten jest
niezadowalający, szczególnie w świetle danych obrazujących np. umiejętności w zakresie
obsługi komputera, świadomość praw obywatelskich czy też praw konsumenta, które mają
istotny wpływ na jakość życia. Aktywność edukacyjna różni się w poszczególnych grupach
wieku, ale z wiekiem znacząco maleje. Dodatkowo osoby mieszkające na wsi rzadziej
korzystają z oferty edukacyjnej. Około 66% osób starszych uczestniczących w jakiejkolwiek
formie edukacji mieszka w mieście.
w.
rcl
.go
W Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 202054) wyraźnie wskazuje się, że zachodzące
w polskim społeczeństwie zmiany demograficzne wymagają nowego podejścia do aktywności
osób starszych. „Do tej pory takie aspekty, jak np. uczenie się seniorów, tak istotne dla
utrzymania ich aktywności zawodowej i społecznej oraz samodzielności w sferze osobistej,
nie należały do priorytetów polityki społecznej i edukacyjnej. Aktywność seniorów kończyła
się zwykle w momencie przejścia (bardzo wczesnego jak na warunki europejskie) na
emeryturę”55). Dokument ten wskazuje promocję uczenia się seniorów jako ważny obszar
działania państwa. Ważnym zapisem jest wskazanie do wykorzystania „innowacyjnych form
edukacji (kształcenia i szkolenia) osób w podeszłym wieku opartych na wykorzystaniu ich
doświadczenia w uczeniu się wzajemnym, w formach edukacji środowiskowej oraz
w szkoleniach utrzymujących zaangażowanie osób w podeszłym wieku na rzecz
rozwiązywania problemów społecznych i edukacji osób z młodszych pokoleń”56).
W przyjętej przez Radę Ministrów 10 września 2013 r. „Perspektywie uczenia się przez całe
życie” wytyczono kierunki polityki, która obejmuje działania na rzecz uczenia się
formalnego, pozaformalnego i nieformalnego we wszystkich etapach życia, do późnej
starości. W dokumencie podkreśla się znaczenie uczenia się osób starszych i najstarszych, nie
tylko dla celów zawodowych, ale też utrzymania aktywności społecznej, doskonalenia
niezbędnych kompetencji kluczowych, zwłaszcza w zakresie technologii informacyjno-komunikacyjnej, oraz zaspokojenia potrzeby bycia potrzebnym i potrzeb dnia codziennego.
Celem ogólnym polityki senioralnej w obszarze aktywności edukacyjnej jest zwiększenie
uczestnictwa osób starszych w edukacji oraz zwiększenie dostępności i jakości oferty
edukacyjnej
4.1.1. Priorytet 1. Rozwój oferty edukacyjnej dla osób starszych w obszarach
ww
zgodnych z potrzebami
Do najczęstszych obszarów edukacyjnych w ofercie dla osób starszych należą edukacja
prozdrowotna, obywatelska i w zakresie nowych technologii. Zostały one przedstawione
szczegółowo niżej. Obszar kultury i związanej z nią animacji i edukacji został opisany
w rozdziale poświęconym uczestnictwu osób starszych w kulturze, natomiast zagadnienia
praw konsumenckich omówione w części dotyczącej aktywności obywatelskiej.
54)
Ibidem.
Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego, przyjęta przez RM 18 czerwca 2013 r. s. 31.
56)
Ibidem.
55)
Cel 1. Upowszechnienie edukacji prozdrowotnej
v.p
l
Promocja zdrowia i profilaktyka są jednym z kluczowych elementów mających pozytywny
wpływ na długość życia w zdrowiu. Aktywny styl życia w wieku dojrzałym zwiększa liczbę
lat przeżytych w dobrym lub relatywnie dobrym zdrowiu. Aktywne i zdrowe starzenie zostało
zapisane w polskim Narodowym Programie Zdrowia na lata 2007–2015. Przewidziano w nim
działania na rzecz zmiany zwyczajów żywieniowych, ograniczania palenia oraz promocji
zdrowia seniorów.
Promocja zdrowia jest to proces umożliwiający jednostkom i grupom społecznym
zwiększenie kontroli nad własnym zdrowiem i umożliwienie jego poprawy. Wychodząc poza
obszar indywidualnych zachowań, łączy się z działaniami w sferze środowiskowej
i społecznej57).
.go
Zdrowy tryb życia prowadzi, zgodnie z deklaracjami, jedna czwarta Polaków. Pozostałe
osoby w różnym stopniu stosują się do jego zasad. W badaniu Eurobarometr aż jedna trzecia z
nich przyznała się do palenia, jedna czwarta nie ćwiczy w ogóle lub ćwiczy bardzo rzadko, a
około jednej piątej z nich cierpi na otyłość. Stres w pracy lub w bliskich relacjach jest
udziałem jednej piątej z ankietowanych osób.
w.
rcl
Wieloletnie badania wskazują na aktywność ruchową jako element konieczny do właściwego
funkcjonowania organizmu ludzkiego w każdym wieku. Regularna aktywność ruchowa jest
również jedną z najważniejszych składowych promocji zdrowia osób starszych. Z dostępnych
danych wynika, że programowanie aktywności ruchowej u osób starszych musi być ściśle
związane z klarownym przedstawianiem korzyści, wyjaśnianiem wątpliwości dotyczących
bezpieczeństwa ćwiczeń, wyjaśnieniami dotyczącymi przeciwwskazań lub ich braku
w kontekście współistniejących chorób, wsparciem społecznym. Ma to na celu stworzenie
odpowiedniej motywacji do systematycznego i długofalowego stosowania ćwiczeń
fizycznych jako jednego z podstawowych zachowań prozdrowotnych osób starszych58).
Jednakże z ogólnopolskich danych wynika, że ponad 50% badanych deklaruje potrzebę ruchu,
ale tylko 7% osób w wieku 60–64 lata i 0,6% w wieku 80 lat i więcej podejmuje regularną
aktywność ruchową. Wraz z wydłużaniem się okresu życia maleje jednak jego jakość
rozumiana jako dobry stan zdrowia pozwalający na względnie samodzielną egzystencję,
uczestnictwo w życiu społecznym, samorealizację. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest
właśnie mała aktywność fizyczna ludzi w starszym wieku59).
Inne konieczne obszary edukacji prozdrowotnej to nabywanie wiedzy i umiejętności
w zakresie właściwego doboru diety i przygotowania posiłków, a także w zakresie
prawidłowego stylu życia, unikania niebezpiecznych zachowań mogących prowadzić do
pogorszenia stanu zdrowia, zachowań i zdrowia psychicznego.
ww
Edukacja prozdrowotna już teraz stanowi stały element oferty edukacyjnej dla osób starszych,
w tym szczególnie Uniwersytetów Trzeciego Wieku (UTW). W świetle przeprowadzonych
badań60) większość uniwersytetów ma w swojej ofercie zajęcia związane z medycyną. Dużym
powodzeniem cieszą się też wykłady z dietetyki i medycyny naturalnej. Zainteresowanie tymi
tematami wyrażają częściej kobiety niż mężczyźni. Dla 11–14% badanych to właśnie zajęcia
w UTW wzbudziły zainteresowanie medycyną i ochroną zdrowia jako dziedziną wiedzy.
57)
http://www.who.int/topics/health_promotion/en/
T. Kostka, Phisical Activity Programming In The Elderly, Łódź 2009.
59)
E. Kozdroń, Program Rekreacji Ruchowej Osób Starszych, Warszawa 2008.
60)
Uniwersytety Trzeciego Wieku: przeciw wykluczeniu, dla społeczeństwa wiedzy, J. Gulanowski (red.),
Agencja Wydawnicza „Argij”, Wrocław 2012.
58)
v.p
l
Do edukacji prozdrowotnej można też zaliczyć popularyzowanie wiedzy o starzeniu się,
w tym starzeniu się w zdrowiu. W ramach profilaktyki gerontologicznej najczęściej
organizowane są trzy rodzaje działań: szeroko pojęte przygotowanie do starości, konferencje
i badania naukowe oraz poradnictwo. W niektórych miastach przy UTW działają punkty
poradnictwa z zakresu psychologii. Poza strukturami UTW działają także poradnie
gerontologiczne oraz telefony zaufania61).
.go
Kierunki interwencji – rekomendacje
rozwijanie oferty edukacyjnej seniorów w zakresie profilaktyki zdrowotnej
rozwój warunków w różnych formach uczenia się seniorów do promowania zdrowego
stylu życia
uświadamianie konieczności aktywności fizycznej i przestrzegania prawidłowej diety
dostosowanych do wieku starszego
rozwój świadomości wśród seniorów w zakresie skutków niebezpiecznych zachowań
(w tym nałogi, nieprzestrzeganie zasad zdrowego odżywiania, narażenia na kontuzje
i urazy)
Cel 2. Upowszechnianie edukacji obywatelskiej
w.
rcl
Szczególnym obszarem edukacyjnym jest przygotowanie do bycia świadomym
i poinformowanym obywatelem, w tym osobą, która może się zaangażować społecznie
w różne działania na rzecz swojego środowiska lokalnego, w tym np. w wolontariat. Z badań
wynika, że jednym z hamulców wolontariatu osób starszych jest obawa, czy podołają
zadaniom. Z drugiej strony warto pamiętać, że samo świadczenie wolontariatu przez osoby
starsze jest okazją do uczenia się, gdyż wolontariat jest uznawany za bardzo cenne
doświadczenie nieformalnego uczenia się dla osób ze wszystkich grup wieku, nie tylko
młodzieży62). Szczególną rolę osób starszych, zarówno jako wolontariuszy, jak również
adresatów aktywności wolontariackiej, podkreśla projekt Długofalowej polityki rozwoju
wolontariatu w Polsce, opracowany przez międzysektorowy zespół ekspercki w 2011 r. Te
zagadnienia umownie na potrzeby tego dokumentu określone są pojęciem „edukacja
obywatelska”.
Pokolenia seniorów, których proces edukacji formalnej oraz wchodzenia w społeczność
dorosłych przypadł na lata przed transformacją w 1989 r., z reguły są w wymiarze
obywatelskim bardziej pasywne od pokoleń kolejnych. Wynika to nie tylko z utrwalonego
w poprzednim systemie poczucia braku realnego wpływu na decyzje dotyczące spraw
publicznych w skali kraju, regionu czy środowisk lokalnych, ale również z braku orientacji
dotyczącej funkcjonowania państwa. W szczególności, niejasne są struktura władzy
publicznej oraz kompetencje różnych jej organów. Niewielka jest też świadomość odnosząca
się do możliwych form reprezentowania na forum publicznym interesu własnego środowiska
61)
ww
Ibidem.
Osoby dojrzałe poprzez wolontariat
– nabywają kompetencji społecznych i obywatelskich,
– uczą się organizacji pracy własnej, zarządzania czasem, obowiązkowości, rzetelności,
– uczą się nawiązywać relacje i współpracować z różnymi grupami wiekowymi, lepiej rozpoznają i rozumieją
potrzeby tych grup, uczą się komunikacji, tolerancji i empatii, cierpliwości, ale i pokory,
– uczą się przyjmowania kolejnych wyzwań, przekraczania własnych ograniczeń, przeświadczenia, że sobie
poradzą w trudnych lub nieoczekiwanych sytuacjach, wiary w siebie,
– uczą się otwartości, kreatywności, zarządzania konfliktami,
– uczą się lepiej wykorzystywać własny potencjał nabyty z wiekiem (doświadczenie, wiedzę, wolny czas i chęć
pomocy innym) na rzecz pokoleń młodszych i na rzecz swego lub starszego pokolenia,
– uczą się nowych technologii, często niezbędnych przy organizowaniu wolontariatu,
– uczą się dbać o swoją kondycję psychiczną i fizyczną, by podołać zadaniom.
62)
v.p
l
lokalnego czy grupy społecznej. Z tego powodu, kluczowym elementem dla poprawy
aktywności obywatelskiej seniorów w perspektywie najbliższych 15–20 lat jest edukacja
obejmująca zarówno aspekty formalno-prawne, jak i praktyczne. W pierwszym okresie
powinna ona obejmować także szkolenia ukierunkowane na pokonywanie barier mentalnych
i zmianę postawy obywatelskiej z pasywnej na aktywną oraz różne formy poradnictwa
prawnego i obywatelskiego.
.go
Kierunki interwencji – rekomendacje
rozwijanie oferty edukacyjnej dotyczącej aspektów formalno-prawnych oraz
praktycznych reprezentowania interesu własnego środowiska i grupy społecznej
rozwijanie u osób starszych kompetencji społecznych i obywatelskich, w tym
motywowanie do podejmowania aktywności obywatelskiej i wolontariatu
przygotowanie lokalnych liderów/animatorów aktywności obywatelskiej i wolontariatu
wspieranie i rozwój „innowacyjnych form edukacji (kształcenia i szkolenia) osób
w podeszłym wieku opartych na wykorzystaniu ich doświadczenia w uczeniu się
wzajemnym, w formach edukacji środowiskowej oraz w szkoleniach utrzymujących
zaangażowanie osób w podeszłym wieku na rzecz rozwiązywania problemów
społecznych i edukacji osób z młodszych pokoleń” (por. SRKL 2020)
Cel 3. Upowszechnienie edukacji w zakresie nowych technologii
w.
rcl
Niezmiernie istotnym elementem edukacji osób starszych jest nabycie kompetencji
informatycznych. Posiadanie umiejętności cyfrowych i ich rozwijanie jest niezbędnym
warunkiem, aby w pełni korzystać z coraz większego zakresu usług świadczonych
elektronicznie. Niestety dane wskazują, że w tym obszarze jest jeszcze bardzo dużo do
zrobienia. Co szczególnie ważne w odniesieniu do osób starszych, usługi cyfrowe sprzyjają
zjawisku włączenia społecznego, a tym samym zapobiegają marginalizacji we współczesnym
społeczeństwie. Zapewnienie seniorom dostępu do zasobów informatycznych stanowi jeden
z kluczowych czynników wpływających na poprawę funkcjonowania seniorów nie tylko
w zakresie wielu podstawowych czynności związanych z życiem codziennym, ale także
z życiem społecznym. Rosnący stopień cyfryzacji i zastosowania nowych technologii w życiu
codziennym sprawia, że rośnie zapotrzebowanie na przystosowanie osób starszych do
funkcjonowania w świecie nowych technologii. Kompetencje informatyczne są jednymi
z ośmiu kompetencji kluczowych niezbędnych każdemu człowiekowi do życia we
współczesnym społeczeństwie.
ww
Osiem kompetencji kluczowych63) to połączenie wiedzy, umiejętności i postaw
odpowiednich do sytuacji. Kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują
do samorealizacji i rozwoju osobistego, bycia aktywnym obywatelem, integracji społecznej
i zatrudnienia
1) porozumiewanie się w języku ojczystym;
2) porozumiewanie się w językach obcych;
3) kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne;
4) kompetencje informatyczne;
5) umiejętność uczenia się;
6) kompetencje społeczne i obywatelskie;
7) inicjatywność i przedsiębiorczość;
8) świadomość i ekspresja kulturalna.
63)
Zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie kompetencji kluczowych
w procesie uczenia się przez całe życie.
v.p
l
Wskazuje się, że ponad 150 mln Europejczyków (około 30%) nigdy nie korzystało
z Internetu. W tej grupie wykluczonych dominują osoby w wieku od 65 do 74 lat. Wpływ na
to ma przede wszystkim brak umiejętności wykorzystywania technologii cyfrowych i usług
medialnych, nie tylko do celów zawodowych, lecz również do nauki, tworzenia i uczestnictwa
w kulturze.
w.
rcl
.go
Sformułowaną w SRKL tezę, że wiek jest głównym wymiarem wykluczenia w Polsce,
potwierdzają wyniki badań przedstawione w raporcie Między alienacją a adaptacją. Polacy
w wieku 50+ wobec Internetu64). Według badaczy wśród prawie 13 mln Polaków w wieku
50+ z Internetu korzysta zaledwie 21,6% (2,8 mln), mimo że 40% posiada do niego dostęp
w domu. Obecnie osoby w wieku 50+ to tylko 18% polskich internautów. Według danych
GUS-u, w 2010 r., 87% osób powyżej 65. roku życia nie korzystało wcześniej z Internetu,
a tylko 11% korzystało regularnie z komputera65). Polska należy w Unii Europejskiej do
krajów o najniższym odsetku użytkowników sieci. Polacy w wieku 50+, którzy nie korzystają
z Internetu, to ponad 10 mln osób, w tym 3,9 mln w wieku 50–59 lat i 6,26 mln w wieku 60+.
Ponadto w najbliższym czasie wejdzie w wiek senioralny grupa obecnych
40-latków. Należałoby monitorować ich potrzeby, które ze względu na korzystanie z TIK
(technologia informacyjno-komunikacyjna) będą w ich „wieku senioralnym” zupełnie inne.
W Polsce osiami podziału między osobami biegłymi w cyfrowych technologiach a
nieposiadającymi tych umiejętności są przede wszystkim wiek, miejsce zamieszkania
i wykształcenie. O ile wśród osób młodych korzystanie z Internetu jest dosyć powszechne,
o tyle wykluczenie cyfrowe osób starszych staje się problemem. W przypadku tej drugiej
grupy osób kompetencje cyfrowe nie stanowią naturalnego składnika procesów socjalizacji
i są mocno skorelowane z poziomem wykształcenia.
Kierunki interwencji – rekomendacje
stworzenie rozwiązań systemowych dotyczących uczenia osób starszych w zakresie
kompetencji cyfrowych
rozwój warunków dla systemu edukacji międzypokoleniowej szczególnie w tym obszarze
tematycznym
upowszechnianie korzyści z posiadania kompetencji cyfrowych oraz rozwiązań w ramach
nowych technologii wśród seniorów
wspieranie działań edukacyjnych w zakresie wykorzystania nowoczesnych technologii
w służbie osobom starszym (Ambient Assisted Living, AAL), aby umożliwić seniorom
i osobom niepełnosprawnym niezależne życie i możliwie pełną aktywność społeczną
upowszechnianie wyników badań nad nowoczesnymi technologiami (np. zdalne
monitorowanie zdrowia pacjentów) dla i z udziałem osób starszych i wspieranie ich
wdrożenia
ww
4.1.2. Priorytet 2. Wspieranie rozwoju systemowych rozwiązań dla organizacji
różnych form uczenia się osób starszych, w tym ruchu Uniwersytetów
Trzeciego Wieku
Wyrazem efektów działania ruchu społeczeństwa obywatelskiego środowiska seniorów jest
dynamiczny rozwój zorganizowanych form uczenia się, wychodzących naprzeciw
64)
Między alienacją a adaptacją. Polacy w wieku 50+ wobec Internetu. Raport Otwarcia Koalicji „Dojrz@łość
w sieci”, D. Batorski, J. M. Zając (red.) Cytowany raport jest pierwszym efektem prac Koalicji Cyfrowego
Włączenia Generacji 50+ „Dojrz@łość w Sieci”.
65)
Społeczeństwo informacyjne w Polsce, GUS 2012.
w.
rcl
.go
v.p
l
wzrastającej w tym środowisku potrzebie przedłużenia edukacji formalnej oraz zapewnienia
dostępu do edukacji pozaformalnej i nieformalnej. Działalność ta prowadzona jest przez
zróżnicowaną grupę podmiotów, od organizacji pozarządowych, przez instytucje i firmy
o profilu edukacyjno-szkoleniowym, czy niektóre instytucje kultury (biblioteki, domy
kultury) do najbardziej zorganizowanej i najszerzej upowszechnionej formy, jaką jest ruch
Uniwersytetów Trzeciego Wieku (UTW). Popularność wśród seniorów różnych
organizowanych form uczenia się wynika z trzech następujących przyczyn: (1) wpisywania
się przez nie w ideę edukacji otwartej; (2) powszechny dostęp, bez konieczności spełnienia
konkretnych kryteriów formalnych (np. posiadania konkretnego typu wykształcenia);
(3) specyficzna, szeroka i elastyczna oraz często interaktywna formuła działalności
edukacyjnej, która przyczynia się do zaspokajania różnych potrzeb seniorów, takich jak
samokształcenie, poznawanie środowiska seniorów, poszerzanie i aktualizacja wiedzy
i umiejętności, możliwość wykonywania społecznie użytecznych działań, wypełnienie
wolnego czasu, utrzymywanie więzi towarzyskich, stymulacja psychiczna i fizyczna,
a czasem nawet możliwość realizacji młodzieńczych marzeń.
O skali zainteresowania seniorów udziałem w zorganizowanych formach uczenia się
świadczą dane Ogólnopolskiej Federacji Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku,
z których wynika, że w Polsce działa ponad 450 Uniwersytetów Trzeciego Wieku, które
prowadzą zajęcia i wykłady dla około 100 tys. słuchaczy w wieku 50+. Te wskaźniki są
znacznie wyższe z uwagi na wspomnianą, bardzo rozwiniętą, ale nieewidencjonowaną
ilościowo działalność edukacyjną innych organizacji i instytucji. Jednakże szacunkowa liczba
wszystkich uczestniczących w tych działaniach seniorów stanowi bardzo mały odsetek
w ogólnej liczbie osób starszych w Polsce. Osoby korzystające z tego typu działalności to
głównie osoby starsze z wyższym lub średnim wykształceniem. Zatem oferta UTW często nie
jest skierowana lub nie dociera do pozostałych osób starszych.
Dodatkowo daje się zauważyć: (1) znaczną feminizację wśród uczestników działań
edukacyjnych – 85% uczestników UTW to kobiety; (2) dysproporcję dostępu do działań
edukacyjnych, polegającą na jego deficycie na terenach wiejskich oraz w małych miastach,
szczególnie tych odległych od dużych miast, a nierzadko również w dużych osiedlach
pełniących funkcje tzw. sypialni dużych miast.
Feminizacja wynika nie tylko z feminizacji starzenia się, ale też generalnie z mniejszej
aktywności społecznej mężczyzn (mniej niż 30% wolontariuszy 50+ to mężczyźni). Co
ważne, powoduje ona również ograniczenie oferty odpowiadającej zainteresowaniom
mężczyzn.
ww
Ze względu na wskazany deficyt dostępu, bardzo ważnym wyzwaniem jest promowanie
aktywności edukacyjnej seniorów mieszkających w wymienionych obszarach. Tam
rozwiązaniem może być wykorzystanie lokalnej infrastruktury i potencjału środowiskowego,
np. szkoły, domy kultury, domy parafialne, świetlice, domy wiejskie, koła gospodyń
wiejskich, ochotnicza straż pożarna oraz wspieranie działań dla seniorów z poziomu
lokalnego (sołectwa, gminy, powiaty) i regionalnego.
Warto zauważyć, że UTW w Polsce funkcjonują w zróżnicowanej strukturze organizacyjnej
1) w strukturach i pod patronatem uczelni, kierowane najczęściej przez pełnomocnika rektora
danej uczelni (ok. 20%);
2) przy jednostkach samorządu terytorialnego, np. przy domach kultury, bibliotekach, domach
dziennego pobytu, ośrodkach pomocy społecznej (ok. 20%);
3) jako samodzielny podmiot prawny: stowarzyszenie, fundacja lub ich filia (60%).
v.p
l
Wynika z tego, że wiele UTW, podobnie jak prawie wszystkie inne organizacje i instytucje,
realizują funkcje edukacyjne bez formalnej afiliacji w instytucjach edukacyjnych.
.go
Należy podkreślić, że organizacje prowadzące działalność edukacyjną, w tym UTW, często są
tworzone i prowadzone przez osoby starsze, będące liderami w lokalnym środowisku
seniorów. Przyczynia się to do budowy kapitału społecznego. Dlatego też istotne dla rozwoju
tego typu działań jest wspieranie aktywności obywatelskiej i inicjatyw lokalnych. Prowadzi to
pośrednio do poszerzenia kręgu osób starszych korzystających z tej formy edukacji. Z reguły
inicjatywy edukacyjne, mające na celu stworzenie warunków do rozwoju osobistego
i rozwoju zainteresowań, mogą prowadzić również do podjęcia lub poszerzenia działalności
społecznej i prowadzonej przez osoby starsze, a także obywatelskiej, prowadzącej do rozwoju
samoorganizacji wewnątrzpokoleniowej. W przypadku UTW, aż 83% osób pracujących
społecznie na ich rzecz, to jednocześnie słuchacze, a 88% uniwersytetów deklaruje
współpracę z samorządem.
ww
w.
rcl
Kierunki interwencji – rekomendacje
stworzenie modelu działań stymulujących proces uczenia się osób starszych
z wykorzystaniem potencjału doświadczonych organizacji i instytucji oraz
Uniwersytetów Trzeciego Wieku
opracowanie i realizacja programu wspierania działań rozwijających aktywność
edukacyjną seniorów na terenach wiejskich oraz w małych miastach, zwłaszcza
odległych od dużych miast
opracowanie i realizacja programu wspierania działań rozwijających aktywność
edukacyjną seniorów w dużych osiedlach większych miast, pełniących funkcje tzw.
sypialni
rozwój systemu finansowania działań z zakresu aktywności edukacyjnej (uczenia się
przez całe życie) w ramach administracji publicznej – rządowej i samorządowej
rozwój efektywnych programów edukacyjnych dla osób starszych dostosowanych do
różnych potrzeb – od wyzwań rynku pracy poprzez uczenie się dla rozwoju nowych
umiejętności potrzebnych we współczesnym społeczeństwie i dla zachowania zdrowia do
edukacji na rzecz aktywności obywatelskiej, kreatywności i rozwijania zainteresowań
tworzenie warunków dla wypracowania standardów działania oraz oferty uczenia się
osób starszych, na podstawie badań monitorujących rozwój UTW i innych inicjatyw
edukacyjnych adresowanych do tej grupy
rozwój warunków dla koordynacji systemu uczenia się osób starszych na poziomie
regionalnym oraz dla stymulowania aktywności społecznej tych osób
tworzenie warunków dla rozwoju współpracy (w tym międzynarodowej) między różnymi
instytucjami edukacyjnymi i naukowymi dla efektywnego wykorzystania potencjału
międzypokoleniowego (w tym: mentoringu i coachingu)
wspieranie tworzenia przez seniorów platform wzajemnej komunikacji w obszarze
aktywności edukacyjnej z wykorzystaniem nowych technologii
4.2.
AKTYWNOŚĆ W OBSZARZE KULTURY
Kultura stanowi przestrzeń dla partycypacji społecznej, budowania sieci relacji między
ludźmi i tworzenia więzi wewnątrz i międzypokoleniowych, zaś uczestnictwo w kulturze jest
intensywną formą społecznego włączenia się, sprzyja pełnemu wykorzystaniu intelektualnych
zasobów twórczych, którymi dysponują osoby starsze, i stwarza im możliwości udziału
v.p
l
w innych obszarach aktywności społecznej, wpływając istotnie na jakość i poczucie
satysfakcji z życia.
Kształtowanie warunków umożliwiających seniorom prowadzenie aktywnego trybu życia, ze
specjalnym uwzględnieniem uczestnictwa w kulturze i w jej upowszechnianiu, pozwala na
wykorzystanie ich intelektualnych zasobów twórczych jako czynnika rozwoju potencjału
społecznego.
.go
Analizując wyniki ogólnopolskich badań CBOS z 2003 r. obejmujących swoim zakresem
wybrane aspekty uczestnictwa w kulturze, można zaobserwować, iż uczestnictwo w kulturze
rośnie wraz z wykształceniem, pozycją materialną i miejscem zamieszkania badanych. Im są
oni lepiej wykształceni, lepiej oceniają własne warunki materialne, a także im większa jest
miejscowość, w której mieszkają, tym częściej chodzą do kina, do teatru, czytają książki.
Zauważalny jest też wpływ wieku: wraz z wiekiem maleje skłonność do uczestniczenia
w kulturze66).
Uczestnictwo w formach aktywności kulturalnej, np. takich jak kino dla grupy wieku 15–24
wynosi 82%, a dla 55+ już tylko 24%, korzystania z bibliotek publicznych wynosi
odpowiednio 55% oraz 24%, podobnie w przypadku muzeów i galerii 48% wobec 34% dla
starszej grupy wieku (55+)67).
Uczestnictwo w kulturze, jak i jej współtworzenie, sprzyja uwalnianiu i aktywizowaniu
potencjałów, którymi dysponują osoby starsze; sprzyja także rozwojowi późniejszej
aktywności nie tylko na płaszczyźnie artystycznej czy kulturalnej, ale też w innych obszarach
m.in. aktywności obywatelskiej, społecznej, wolontariackiej, gospodarczej, fizycznej.
w.
rcl
Podczas badań przeprowadzonych przez Regionalne Obserwatorium Kultury UAM (projekt
„Po co seniorom kultura? Badania kulturalnych aktywności osób starszych”, grudzień 2012 r.)
określono najistotniejsze czynniki utrudniające osobom starszym uczestnictwo w kulturze.
Należą do nich: brak pieniędzy, wewnętrzne opory przed zetknięciem się z odmiennymi
względem własnego stylami życia i otwarciem się na istniejącą rzeczywistość, problemy ze
zdrowiem, a także brak potrzeb kulturalnych oraz brak wolnego czasu.
ww
Należy również zwrócić uwagę na różnice w dostępie do kultury dla mieszkańców miast oraz
małych miejscowości i wsi. Jak wynika z badania „Stan i zróżnicowanie kultury wsi i małych
miast w Polsce” osoby na emeryturze są jedną z ważniejszych grup mieszkańców wsi, które
aktywnie korzystają i współtworzą lokalną ofertę kulturalną. W zakresie wspierania
aktywności społecznej poprzez kulturę na obszarach wiejskich istotną rolę (obok instytucji
kultury) odgrywają inicjatywy oddolne, sformalizowane i nieformalne — cieszące się dużą
popularnością i akceptacją mieszkańców — jak orkiestry, zespoły kultury ludowej, chóry,
koła gospodyń wiejskich. Osoby biorące udział w tych inicjatywach nie są traktowane jako
odrębna grupa społeczna, ale część lokalnej społeczności.
66)
Komunikat z badań, Uczestnictwo w kulturze i niektóre inne formy spędzania czasu wolnego w 2003 roku,
CBOS, Warszawa 2004, s. 3, http://www.cbos.pl/spiskom.pol/2004/k_020_04.pdf.
67)
EUROBAROMETER European Cultural Values 2007.
Cel 1. Podnoszenie kompetencji kulturowych
v.p
l
Celem głównym polityki senioralnej w obszarze kultury jest zwiększenie uczestnictwa
osób starszych w kulturze zarówno jako jej odbiorców, jak i twórców.
.go
Kierunki interwencji – rekomendacje
wyposażenie osób starszych w narzędzia ułatwiające uczestnictwo w kulturze oraz
wspomaganie ich w działaniach służących międzypokoleniowemu przekazywaniu
wartości i współtworzeniu zasobów kultury, w tym uwzględniających tradycję
i dziedzictwo kulturowe
wspieranie nieformalnej edukacji kulturalnej i artystycznej, służącej rozwijaniu talentów
osób starszych oraz upowszechnianie ich różnorodnej twórczości, w tym także dziedzin
kultury ludowej
Cel 2. Integrowanie działań instytucji i organizacji
w.
rcl
Kierunki interwencji – rekomendacje
propagowanie współpracy podmiotów sektorów kultury, edukacji i nauki z organizacjami
pozarządowymi, a także podmiotami prywatnymi na rzecz realizacji przedsięwzięć
służących uczestnictwu w kulturze osób starszych oraz wykorzystywania w tym działaniu
potencjalnych zasobów infrastrukturalnych i osobowych na poziomie lokalnym
dostosowanie instytucjonalnej oferty i infrastruktury lokalnej do pełnienia funkcji
ośrodków kultury i dialogu z udziałem osób starszych oraz przygotowanie ofert
zwiększających uczestnictwo w kulturze przy wsparciu samorządu lokalnego, zwłaszcza
na terenach wiejskich
Cel 3. Promowanie animacji kulturalnej
ww
Kierunki interwencji – rekomendacje
wzmacnianie pozycji osób starszych jako liderów działających na rzecz uczestnictwa
w kulturze w społecznościach lokalnych oraz aktywności osób starszych w przestrzeni
publicznej, w celu sprzyjania dialogowi wewnątrz- i międzypokoleniowemu
wspieranie tworzenia warunków dla propagowania dorobku kulturalnego wytworzonego
w ramach partnerskiej współpracy międzypokoleniowej
wspieranie upowszechniania dóbr kultury poprzez wymianę środowisk twórczych osób
starszych z kraju i zagranicy
v.p
l
4.3. AKTYWNOŚĆ SPOŁECZNA68)
Pojęcia „zaangażowanie obywatelskie” czy „aktywność obywatelska” są bardzo różnie
definiowane. Niektórzy autorzy podkreślają znaczenie partycypacji w formalnych strukturach,
takich jak organizacje społeczne69). Inni rozumieją ją znacznie szerzej jako udział
w instytucjach demokratycznych, poziom zaufania do nich, uczestnictwo w nieformalnych
strukturach lokalnych (np. grupy sąsiedzkie)70).
.go
Na potrzeby niniejszego dokumentu przyjmuje się, że aktywność społeczna osób starszych
jest pojęciem szerszym i dzieli się na aktywność obywatelską (partycypację obywatelską,
zaangażowanie obywatelskie) i na działania na rzecz potrzebujących osób, środowiska oraz
organizacji i instytucji, czyli wolontariat.
4.3.1. Priorytet 1. Rozwój aktywności obywatelskiej osób starszych
w.
rcl
Według danych z Diagnozy Społecznej 2011 tylko 15,6% badanych angażowało się
w działania na rzecz społeczności lokalnej (gminy, osiedla, miejscowości, w najbliższym
sąsiedztwie). Ponadto 22,9% deklaruje, że w roku poprzedzającym badanie brało udział
w zebraniu publicznym poza miejscem pracy. W Polsce w 2011 r. członkami „jakichś
organizacji, stowarzyszeń, partii, komitetów, rad, grup religijnych, związków lub kół” było
14,8% badanych: 11,6% należało tylko do jednego stowarzyszenia; 2,2% do dwóch, a 1,0%
do dwóch lub więcej, co oznacza, że 85,2% nie należało do żadnej organizacji. Według badań
GUS ok. 39% osób powyżej 65. roku życia w 2011 r. należało do jakiejś organizacji
(pozarządowej, o charakterze religijnym, politycznym, zawodowym, spółdzielni i innych),
a 19,6% osób pracowało bezpłatnie na ich rzecz. Seniorzy najczęściej należą do wspólnot
i organizacji o charakterze religijnym (ok. ¼ wszystkich osób starszych). Nieco częściej
przynależność do organizacji deklarują starsi mężczyźni (41%) niż kobiety (37%)71). Z badań
68)
ww
Celem Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2012–2013 (zwanego
„Programem ASOS 2012–2013”), który ma być kontynuowany w ramach Rządowego Programu na rzecz
Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020 (zwanego „Programem ASOS 2014–2020”), jest
wspieranie aktywności społecznej osób w wieku 60+. Istotne jest to, że Program ASOS zakłada włączenie
sektora organizacji pozarządowych do działań służących zaangażowaniu seniorów w różnych formach
aktywności (Cel szczegółowy 1. Zwiększenie różnorodności i poprawa jakości oferty edukacyjnej dla osób
starszych, Cel szczegółowy 2. Tworzenie warunków dla integracji wewnątrz- i międzypokoleniowej osób
starszych przy wykorzystaniu istniejącej infrastruktury społecznej, Cel szczegółowy 3. Rozwój zróżnicowanych
form aktywności społecznej, w tym upowszechnianie wolontariatu, partycypacji w procesach decyzyjnych,
w życiu społecznym, w tym udział osób starszych w kształtowaniu polityki publicznej oraz Cel szczegółowy 4.
Zwiększenie dostępności, podniesienie jakości usług społecznych oraz wspieranie działań na rzecz samopomocy
i samoorganizacji).
Dużą rolę w pobudzaniu działań na rzecz rozwoju aktywności społecznej osób starszych oraz na rzecz osób
starszych odegrał finansowany ze środków krajowych Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, który od
2005 r. funkcjonował w różnych formach prawnych jako instrument programowy i finansowy zwiększający
dynamikę rozwoju społeczeństwa obywatelskiego.
69)
Według Australian Bureau of Statistics: realizowanie działań odzwierciedlających interesy i zaangażowanie
w rządzenie (governance) oraz demokrację, takie jak członkostwo w partiach politycznych i związkach
zawodowych (stowarzyszeniach zawodowych), pełnienie funkcji w klubach i stowarzyszeniach, kontaktowanie
się z parlamentarzystami oraz uczęszczanie na zebrania i konsultacje społeczne.
70)
Według T. Healy’ego: na aktywność obywatelską składają się takie elementy, jak: głosowanie w wyborach,
udział w grupach obywatelskich i partiach politycznych, postrzeganie sąsiedztwa i usług lokalnych oraz zaufanie
do instytucji lokalnych i krajowych.
71)
GUS, Jak się żyje osobom starszym w Polsce? http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/
WA_jak_sie_zyje_os_starszym_w_pl_30_XI_2012.pdf (dostęp: 03.04.2013 r.).
v.p
l
wynika, że w 2012 r. ponad połowa organizacji (55%) korzystała z pracy wolontariuszy
zewnętrznych, tzn. osób nienależących do organizacji72).
Centrum Badania Opinii Społecznej prowadzi cykliczne badania dotyczące poczucia wpływu
na sprawy publiczne i zaangażowanie obywatelskie. Z badania przeprowadzonego w 2012 r.
wynika, że tylko 30% obywateli jest przekonanych, że „ludzie tacy, jak oni mają wpływ na
sprawy kraju”. Aż 68% wyraża opinię przeciwną. Jak zauważono, poczuciu wpływu na
sprawy kraju, a także gminy i społeczności lokalnych sprzyja młody wiek, wyższe
wykształcenie, zamieszkiwanie w największych aglomeracjach oraz wysokie dochody na
osobę w gospodarstwie domowym73).
.go
Aktywność obywatelską można rozumieć jako indywidualne zaangażowanie w sprawy
lokalne i krajowe, a także przekonanie o zdolności wywierania na nie bezpośredniego
wpływu. Przykładowo w Wielkiej Brytanii wykorzystuje się następujące wskaźniki do
mierzenia poziomu aktywności obywatelskiej
postrzegana zdolność do wpływania na wydarzenia,
stopień poinformowania o sprawach lokalnych i krajowych,
kontakt z urzędnikami lub przedstawicielami politycznymi,
zaangażowanie w lokalne grupy działania,
skłonność do głosowania.
w.
rcl
Celem głównym polityki senioralnej w obszarze aktywności obywatelskiej jest
zwiększenie zaangażowania osób starszych w życie społeczności lokalnych i sprawy
kraju oraz wzrost roli obywateli seniorów w rozwiązywaniu problemów społecznych.
ww
Kierunki interwencji – rekomendacje
upowszechnianie zasady uczestnictwa seniorów w aktywności obywatelskiej
tworzenie warunków na poziomie lokalnym dla rozwoju dialogu i zaangażowania
obywatelskiego wśród seniorów (w tym w ramach gminnych rad seniorów) oraz innych
ciał dialogu społecznego74).
zwiększenie zaangażowania jednostek samorządu terytorialnego w programy aktywizacji
seniorów (na wzór programów współpracy z organizacjami pozarządowymi)
zapewnienie seniorom równego dostępu do korzystania z pełni praw wyborczych poprzez
ograniczanie barier w dostępie do lokali wyborczych oraz usprawnienie procedur
głosowania przez pełnomocnika, głosowania korespondencyjnego oraz zagwarantowania
nakładek braillowskich
zmniejszenie dezaktywizacji społecznej osób starszych, inicjowanie i wspieranie
aktywnego zaangażowania seniorów w życie społeczności lokalnych przy wykorzystaniu
w jak największym stopniu współpracy w tym obszarze samorządów, organizacji
pozarządowych, w tym działających dla seniorów (rada seniorów, kościoła i innych
instytucji oraz poprzez konsultacje społeczne; informowanie społeczności lokalnych
o planowanych i realizowanych działaniach). Zapewnienie osobom starszym i ich
rodzinom dostępu do informacji, porad prawnych, obywatelskich i konsumenckich,
rzecznictwa interesów tej grupy obywateli, wsparcia psychologicznego i w postaci
72)
Podstawowe
fakty
o
organizacjach
pozarządowych
–
raport
z
badania
2012,
http://www.ngo.pl/PodstawoweFakty_2012_raport/ebook/content/PodstawoweFaktyNGO_2012_KlonJawor_rap
ort.pdf (dostęp 23.10.2013 r.).
73)
Poczucie wpływu na sprawy publiczne i zaangażowanie obywatelskie, Komunikat z badań, CBOS 2012,
http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2012/K_142_12.PDF (dostęp: 13.06.2013 r.).
74)
Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2013 r. poz. 594, z późn. zm.).
v.p
l
mediacji oraz rozwój kanałów informacyjnych i struktur poradnictwa i wsparcia.
Wspieranie osób starszych w pełnieniu roli liderów społecznych poprzez
– promowanie zwiększenia udziału osób starszych w lokalnym życiu społecznym
– objęcie programem szkoleniowym i mentoringowym osób starszych w celu rozwijania ich
talentów liderskich
– wsparcie dla organizacji pozarządowych zajmujących się problematyką osób starszych
tworzenie na poziomie lokalnym bazy dobrych praktyk oraz organizacji działających na
rzecz aktywności obywatelskiej seniorów, z uwzględnieniem współpracy
międzynarodowej w tym zakresie.
4.3.2. Priorytet 2. Rozwój wolontariatu osób starszych
.go
Zagospodarowanie cennego potencjału osób starszych – wiedzy, umiejętności, doświadczenia
zawodowego i życiowego oraz chęci pracy na rzecz innych, jest jednym z kluczowych
wyzwań polityki senioralnej.
w.
rcl
Wolontariat75) w powszechnym odczuciu utożsamiany jest z bezpłatną i dobrowolną
pomocą innym. Wspomniana pomoc może być świadczona w różnoraki sposób i obejmować
cały szereg działań. Zgodnie z definicją przyjmowaną w statystyce publicznej, wolontariatem
jest nieodpłatna, dobrowolna praca świadczona na rzecz osób spoza własnego gospodarstwa
domowego (w tym na rzecz niezamieszkującej wspólnie rodziny, przyjaciół, sąsiadów, ale
także na rzecz osób nieznajomych), na rzecz środowiska naturalnego, społeczeństwa lub
społeczności lokalnej, podejmowana indywidualnie albo w ramach organizacji lub
instytucji76).
Z badań GUS wynika, że przynajmniej raz na cztery tygodnie w wolontariat formalny
angażuje się 10% osób w wieku 55–64 lata, a 9% w wieku 65+, analogiczne odsetki dla
wolontariatu nieformalnego wynoszą odpowiednio 32% i 17%77). Dodatkowo na przykładzie
badań GUS widać, że odsetek osób 65+ pracujących społecznie w ramach różnych struktur
organizacyjnych wynosi 11,5%, gdy pytanie dotyczy trzech miesięcy, albo 19,6%, gdy
uwzględnia się także sporadyczne przypadki wolontariatu rzadziej niż raz na 3 miesiące78).
Z kolei, jak pokazują dane z badania Eurobarometru z 2012 r. obywatele krajów UE-27,
którzy angażują się w pracę niezarobkową, poświęcają na nią średnio 12 godzin
miesięcznie79). Jednocześnie z danych GUS wynika, że średnia liczba godzin pracy społecznej
75)
ww
Według ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie,
wolontariuszem jest osoba, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia odpowiadające
świadczeniu pracy na zasadach określonych w ustawie na rzecz m.in. organizacji pozarządowych, organów
administracji publicznej i jednostek im podległym lub przez nie nadzorowanym (zgodnie z art. 2 i 42).
76)
Najkrótsza forma definicji volunteer work stwierdza, że jest to bezpłatna, dobrowolna praca świadczona
przez jednostkę na rzecz organizacji lub bezpośrednio na rzecz osób spoza własnego gospodarstwa domowego.
W tym ujęciu dla istoty wolontariatu najważniejsze są trzy elementy: praca, brak wynagrodzenia, dobrowolność.
Jest to definicja opracowana w ramach Międzynarodowej Organizacji Pracy przy udziale Centrum Studiów nad
Społeczeństwem Obywatelskim na Uniwersytecie John Hopkins w USA. Jest stosowana także przez Główny
Urząd Statystyczny/International Labour Office, Manual on the Measurement of Volunteer Work, Geneva 2010.
77)
Wolontariat w organizacjach i inne formy pracy niezarobkowej poza gospodarstwem domowym – 2011; red.
Goś-Wójcicka, S. Nałęcz, Studia i analizy statystyczne, GUS, Warszawa 2012, s. 95 i 122.
78)
Notatka informacyjna GUS, Jak się żyje osobom starszym w Polsce.
79)
Actice Ageing Report, Special Eurobarometer 378, s. 93.
http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_378_en.pdf (dostęp: 15.07.2013 r.).
v.p
l
w ciągu czterech tygodni dla wolontariusza w Polsce w wieku 55–64 lata wynosi 15 godzin,
a 13 godzin dla wolontariusza w wieku 65+ 80).
Zgodnie z wynikami badań GUS praca społeczna w ramach różnych struktur organizacyjnych
i instytucjonalnych w Polsce odpowiadała pracy ponad 200 tys. pełnoetatowych
pracowników. Wartość wolontariatu świadczonego w organizacjach została oszacowana na
ok. 8,6 mld zł rocznie, co odpowiadałoby ok. 0,6% poszerzonego PKB (uwzględniającego
wartość wolontariatu)81).
W ramach dobrowolnej pracy o charakterze niezarobkowym wyróżnia się coraz częściej tzw.
wolontariat kompetencji. Ten typ wolontariatu jest szczególnie ważny w aspekcie
właściwego zagospodarowania potencjału osób starszych.
.go
Wolontariat kompetencji to nieodpłatne dzielenie się wiedzą, doświadczeniem
i umiejętnościami z innymi. Bywa utożsamiany ze specyficzną odmianą wolontariatu
pracowniczego, czyli sytuacji, gdy np. pracownik firmy czy odchodząca z rynku pracy osoba
dzieli się specjalistyczną wiedzą i doświadczeniem ze swojej branży z podmiotami
niedziałającymi dla zysku, zwłaszcza organizacjami pozarządowymi. Wolontariat
kompetencji warto jednak traktować szerzej jako dzielenie się wszelkiego rodzaju
doświadczeniem, nie tylko zawodowym, ale także tym związanym z pełnionymi rolami
rodzinnymi, funkcjami publicznymi czy umiejętnościami związanymi z realizacją
zainteresowań82).
w.
rcl
Wydaje się, że duża liczba organizacji działających w trzecim sektorze nie odkryła jeszcze
potencjału starszych wiekiem wolontariuszy. Może to wynikać z dość upowszechnionego
stereotypu, zgodnie z którym osoby starsze to przede wszystkim odbiorcy działań ludzi
młodych. Starość, a nawet już wiek dojrzały, kojarzą się z mniejszą sprawnością
i niesamodzielnością. Podstawowa obawa, jaka wiąże się z zaangażowaniem osób starszych
to ich stan zdrowia i słabsza kondycja fizyczna. Niepokój może budzić także konieczność
poświęcenia więcej czasu na wprowadzenie seniorów w sprawy merytoryczne i sposób
działania danej organizacji. Ponadto istnieją duże zastrzeżenia co do umiejętności osób
starszych, w szczególności w zakresie nowoczesnych technologii, a także ich otwartości na
nowe doświadczenia i metody pracy83).
ww
Równolegle jednak doświadczenia organizacji i instytucji, które zdecydowały się na
współpracę z wolontariuszami seniorami są bardzo dobre. Osoby starsze mają przede
wszystkim więcej czasu na wolontariat i na dłużej związują się z organizacją, w której
działają. Ponadto świetnie sprawdzają się w zadaniach, które wymagają specjalistycznych
umiejętności, doświadczenia życiowego, cierpliwości. Organizacje współpracujące ze
starszymi wolontariuszami, zarówno publiczne, jak i pozarządowe, wskazują na ich liczne
zalety: dyspozycyjność, odpowiedzialność, cierpliwość, rzadkie wycofywanie się z raz
80)
Wolontariat w organizacjach…,op. cit., s. 71.
Warto zwrócić uwagę na szczególne przykłady pracy niezarobkowej osób starszych w ramach organizacji, np.
w ramach organizacji kościelnych i wyznaniowych, jak np. parafialne (diecezjalne) zespoły Caritas. Z danych
uzyskanych od organizacji wynika, że osoby w wieku 60+ stanowią większość ze 120 tys. zaangażowanych
wolontariuszy. Innym przykładem jest działalność seniorów w ramach hufców harcerskich. Według danych
przekazanych przez Wydział Seniorów i Starszyzny Harcerskiej ZHP w sumie w hufcach w całej Polsce działa
ok. 3 tys. seniorów. Zob. Wolontariat w organizacjach…,op. cit., s. 160 i 200.
82)
Strategia rozwoju wolontariatu 50+ w Poznaniu, Poznań, luty 2013 r., s. 7.
83)
Opracowanie własne na podstawie: Współpraca z wolontariuszami 50+. Poradnik dla organizacji i instytucji.
Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, 2007.
81)
v.p
l
podjętych zobowiązań, a więc możliwość długotrwałej współpracy, a nie działań
o charakterze akcyjnym. Wolontariusze seniorzy najczęściej angażują się w działania
interpersonalne związane z opieką, nauką, animacją czasu wolnego innych osób84).
W ekspertyzie Wolontariat osób dojrzałych w Polsce85) przygotowanej dla Ministerstwa
Pracy i Polityki Społecznej zwrócono uwagę na fakt, że przy tworzeniu oferty wolontariatu
dla osób starszych należy przede wszystkim uwzględnić duże zróżnicowanie wewnętrzne tej
grupy społecznej, zarówno pod względem stanu zdrowia i wynikających z tego możliwości
i ograniczeń zaangażowania się w działania wolontarystyczne, jak również specyfikę
lokalnych problemów społecznych. Na przykład duży udział w społeczności
niesamodzielnych osób powyżej 80. roku życia będzie determinować potrzebę rozwoju
wolontariatu opiekuńczego.
.go
Z powyższego wynika, że wolontariat osób starszych jest obszarem wymagającym jak
najszybszego rozwoju. Dojrzali wolontariusze mają cenne zasoby doświadczenia i wiedzy,
a także wolny czas, którymi mogą się z powodzeniem dzielić z potrzebującymi. Ich
zaangażowanie jest wysoko cenione przez otoczenie. Świadczenie wolontariatu przynosi
również oczywiste korzyści samym wolontariuszom seniorom: są aktywni fizycznie
i intelektualnie, czują się potrzebni i mają satysfakcję z wykonywanej pracy i okazywanego
uznania, rozwijają nowe kompetencje, w tym te niezbędne we współczesnym świecie.
Efektem tych działań jest poprawa jakości ich życia.
w.
rcl
Celem głównym polityki senioralnej w obszarze wolontariatu jest zwiększenie udziału
osób starszych w różnych formach wolontariatu pozwalające na zagospodarowanie
potencjału tych osób oraz na rozwój nowych kompetencji.
ww
Kierunki interwencji – rekomendacje
tworzenie warunków do systematycznego rozwoju wolontariatu osób starszych w Polsce
(na podstawie diagnozy sytuacji społecznej w tym obszarze, ustalenia niezbędnych
warunków, dostosowania rozwiązań organizacyjnych do potrzeb i potencjału starszych
wolontariuszy)86)
budowanie społecznego zaufania do starszych wolontariuszy i promowanie zalet
wolontariatu seniorów oraz rozwój współpracy międzynarodowej w tym zakresie
rozwój kadry przygotowującej do specyfiki współpracy z osobami starszymi
(przygotowanie koordynatorów i animatorów wolontariatu)
rozwój instytucjonalny wolontariatu – stwarzanie lokalnych struktur organizacyjnych
umożliwiających diagnozowanie potrzeb pracy wolontarystycznej, rozpoznanie
potencjału lokalnych wolontariuszy, ich przygotowanie do pracy i właściwy dobór zajęć
do możliwości wolontariusza
zachęcanie instytucji publicznych, takich jak biblioteki, domy kultury, muzea, ośrodki
i domy pomocy społecznej oraz instytucje opieki nad dziećmi w wieku do lat 3
i instytucji wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej, do inicjowania działań
84)
Wolontariat seniorów w województwie mazowieckim, za: D. Mól, Na Mazowszu seniorzy mało angażują się
w wolontariat, http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/866042.html (dostęp: 06.05.2013 r.).
85)
F. Pazderski, P. Sobiesiak-Penszko, Wolontariat osób dojrzałych w Polsce. Ekspertyza dla MPiPS, Warszawa
czerwiec 2012, s. 55.
86)
Warto odwołać się do projektu Długofalowej polityki rozwoju wolontariatu w Polsce, który stanowi pierwszy
tak przekrojowy dokument zawierający całościowe, strategiczne podejście do wspierania rozwoju wolontariatu
w politykach publicznych. Waga dokumentu została dostrzeżona m.in. poprzez bezpośrednie odwołanie
w Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego (Kierunek działań: 2.2.2. Rozwijanie indywidualnej i korporacyjnej
filantropii oraz wolontariatu).
v.p
l
wolontarystycznych
osób
starszych
w
ramach
swojej
działalności,
w tym m.in. tworzenie programów tym zakresie
wzmocnienie współpracy i komunikacji pomiędzy organizatorami wolontariatu osób
starszych z organizatorami wolontariatu młodzieżowego (tworzenie projektów
międzypokoleniowych)
promowanie wolontariatu jako elementu uczenia się przez całe życie, szczególnie
w obszarze uczenia się nieformalnego – skutecznego sposobu nabywania nowych
kompetencji zarówno na etapie przygotowania doświadczenia wolontariatu (szkolenia
z nowych umiejętności, praw wolontariusza, itp.), jak i podczas samej pracy
5. SREBRNA GOSPODARKA
.go
Starzenie się społeczeństwa sprawia, że wyłania się duża grupa osób o różnorodnych, choć
specyficznych potrzebach. Ta zmiana jest szansą na pojawienie się nowych produktów i usług
skierowanych do tej grupy konsumentów. Są to z jednej strony produkty związane z kulturą
i rozrywką, ale też ułatwiające życie codzienne, opiekę i rehabilitację oraz rekreację.
Rozwój tego segmentu rynku może być szansą dla lokalnych firm, przyczyną wzrostu
zatrudnienia w sektorze usług, w tym tzw. białych miejsc pracy.
Warunkiem powodzenia tego procesu jest uwzględnienie zachodzących zmian
demograficznych w planowaniu na poziomie lokalnym.
w.
rcl
Srebrna gospodarka (silver economy) to system ekonomiczny ukierunkowany na
wykorzystanie potencjału osób starszych i uwzględniający ich potrzeby87). Stąd też do
pojęcia silver economy należy podchodzić dualnie, bowiem z jednej strony jest to podejście
skoncentrowane na potrzebach starszego pokolenia w kontekście potrzeb i popytu,
a z drugiej strony na wykorzystaniu specyficznych cech ludzi starszych, dla zwiększenia ich
aktywności i wykorzystania ich potencjału88).
Wpisanie (realizacja) silver economy w system ekonomiczny jest tylko wtedy możliwe, jeśli
starość traktuje się nie jako obciążenie, ale jako naturalny, nieunikniony i nieodwracalny
proces, i przyjmuje się, że zachodzące procesy demograficzne, zwłaszcza zmniejszająca się
liczba urodzin, spadek umieralności i wydłużanie się przeciętnego trwania życia niosą
określone konsekwencje, z którymi trzeba sobie poradzić.
ww
Silver economy została zainicjowana w 2005 r. w Niemczech (Nadrenia Północna-Westfalia),
jako wspólna inicjatywa europejskich regionów. Głównym przekazem programu jest
traktowanie starzenia się społeczeństwa nie jako zagrożenia, lecz jako wyzwania i szansy dla
osiągnięcia wzrostu gospodarczego i poprawy konkurencyjności Europy. Celem nadrzędnym
jest poprawa jakości życia osób starszych, stymulowanie działalności gospodarczej na rzecz
wzrostu, tworzenie miejsc pracy i spójności, wsparcie i integracja różnych regionów Unii
Europejskiej. Takie podejście zwłaszcza w kontekście długofalowym przyczynia się do
podnoszenia świadomości w społeczeństwie, wymiany doświadczeń i efektywniejszej
komunikacji w tym obszarze. Do realizacji srebrnej gospodarki zostali włączeni nie tylko
seniorzy, ale także przedsiębiorcy i partnerzy gospodarczy, administracja, politycy, lokalne
podmioty i sektor NGO.
87)
Zob. www.silvereconomy-europe.org
Zob. S. Golinowska, „Srebrna gospodarka” i miejsce w niej sektora zdrowotnego. Koncepcja i regionalne
przykłady zastosowania, „Zdrowie Publiczne i Zarządzanie” vol. 1/2011, s. 76–85.
88)
v.p
l
„Białe miejsca pracy”
Jednym z kluczowych elementów srebrnej gospodarki są tzw. białe miejsca pracy – sektor
usług opiekuńczych i zdrowotnych świadczonych głównie dla osób starszych, którego
znaczenie wzrasta wraz ze zwiększającą się liczbą osób starszych w populacji. W dokumencie
przedstawionym przez Komisję Europejską w 2010 r.89) podkreślono potrzebę zwiększenia
„białych miejsc pracy” w Europie oraz dopasowania kształcenia zawodowego do potrzeb
rynku pracy. Podobne założenia zostały uwzględnione w unijnym wniosku w sprawie
kwalifikacji zawodowych. Największy przyrost miejsc pracy jest oczekiwany w sektorze
usług medycznych i opiekuńczych.
w.
rcl
.go
W Polsce znaczącą część opieki świadczą opiekunowie nieformalni. Rolę tę pełnią najczęściej
kobiety w wieku 50–69 lat. W 37% są to córki, a w jednej piątej przypadków żony osób
niesamodzielnych. Około jedna trzecia opiekunów łączy troskę o bliskich z regularną pracą
zawodową. Część pozostałych to osoby bezrobotne, część musiała zrezygnować z pracy
z powodu opieki nad członkami rodziny. Obecnie nie ma bowiem dostępnych rozwiązań
pozwalających na łączenie opieki nad osobą niesamodzielną z pracą zawodową. W rezultacie,
oprócz utraconego dochodu, osoba rezygnująca z pracy w celu opieki nad bliskim otrzyma
niższe świadczenie emerytalne. Wiąże się to z ryzykiem ubóstwa i niemożnością
zaspokojenia własnych potrzeb opiekuńczych w przyszłości.
Opieka sprawowana prywatnie lub poza oficjalnym rynkiem pracy nie jest obecnie
monitorowana. Opiekunowie nie mają najczęściej przeszkolenia dotyczącego opieki nad
osobą starszą ani w zakresie ergonomii pracy opiekuna.
Włączenie tych osób w rynek pracy jest szansą na zmniejszenie bezrobocia, ubóstwa
i przyszłego obciążenia systemu zabezpieczenia społecznego. Zwiększyłoby to też popyt na
usługi szkoleniowe w tej dziedzinie.
Celem głównym polityki senioralnej w obszarze srebrnej gospodarki jest wspieranie
rozwoju efektywnych rozwiązań dostosowanych do potrzeb i oczekiwań osób starszych.
Kierunki interwencji – rekomendacje
rozwój alternatywnych form opieki dla osób starszych
promocja pracy – zawodu w sektorze opiekuńczym
promocja działalności gospodarczej w sektorze opieki nad osobami starszymi (w tym
rozwój podmiotów ekonomii społecznej jako narzędzia aktywizacji społecznej
i zawodowej osób starszych)
podnoszenie kwalifikacji opiekunów (w tym opiekunów nieformalnych)
promocja rozwoju oferty usług, sprzętu i oprogramowania dostosowanego do możliwości
i potrzeb osób starszych
ww
6. RELACJE MIĘDZYPOKOLENIOWE90)
Badania postaw wobec starości prowadzone przez CBOS wskazują na poczucie rosnącego
dystansu międzypokoleniowego. Jedynie co czwarty badany postrzega młode pokolenie jako
życzliwe wobec seniorów, 49% badanych wskazało na dominującą postawę obojętności.
Warto jednak podkreślić, że sami seniorzy znacznie częściej niż inni dostrzegają u młodzieży
89)
90)
Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia (2010).
Opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Towarzystwo Inicjatyw Twórczych „ę”.
v.p
l
życzliwość (40%), a rzadziej obojętność lub niechęć. Z obserwacji badanych wynika, że
w Polsce osoby w starszym wieku są bardzo różnie traktowane. Konieczne są też działania na
rzecz pozytywnego wizerunku osób starszych i ich roli w społeczeństwie.
Pozytywny wizerunek osób starszych to taki, który zakłada spojrzenie na starość jako na
naturalny etap życia człowieka. Ważne jest również, aby w debacie publicznej przedstawiać
osoby starsze jako grupę zróżnicowaną, twórczą, wnoszącą istotny wkład w życie społeczne
i ekonomiczne. Tworzenie pozytywnego wizerunku osób starszych jest procesem
długofalowej zmiany społecznej, która wymaga zaangażowania i współpracy wielu
podmiotów m.in.: mediów, organizacji seniorskich, samorządów lokalnych, szkół i uczelni,
pracodawców.
.go
Życzliwy stosunek do seniorów zdecydowanie dominuje w rodzinie (79%), w środowisku
sąsiedzkim (68%) oraz w parafii (64%). Osoby starsze rzadziej spotykają się z życzliwością
w sklepach (46%) i w byłym miejscu pracy (41%). Postawy negatywne dominują
w placówkach służby zdrowia, w urzędach, na ulicy, w środkach komunikacji miejskiej91).
w.
rcl
Charakterystyczne dla relacji międzypokoleniowych92) w polskich rodzinach jest zjawisko
asymetryczności świadczeń, polegające na pomocy płynącej od pokoleń starszych ku
młodszym. Pomoc dorosłym dzieciom czy wnukom świadczona jest przez ponad 1/5 ludzi
starszych, w tym prawie 6% osób udziela jej w sposób stały. Pomoc idąca w odwrotnym
kierunku jest znacznie mniejsza. Transfer w postaci rzeczowej bądź pieniężnej płynie przede
wszystkim od rodziców do dzieci, od starszych do młodszych. Jedynie bilans
międzypokoleniowego transferu w postaci usług bytowych wypada korzystnie dla starszego
pokolenia93). Badanie Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego pokazało, że 60% osób
starszych korzysta ze wsparcia młodego pokolenia w zakresie prac domowych, niemal co
druga osoba starsza korzysta z pomocy w robieniu zakupów i załatwianiu spraw urzędowych,
41% w zakresie opieki pielęgnacyjnej94).
W sferze międzypokoleniowych relacji rodzinnych szczególne miejsce zajmują relacje
pomiędzy dziadkami i wnukami. Wyniki badania „Rola dziadków w naszym życiu”
przeprowadzonego w 2012 r. przez CBOS wskazują, że blisko trzy czwarte dorosłych
Polaków (72%) ma poczucie, że coś zawdzięcza swojej babci lub dziadkowi. Prawie dwie
piąte badanych przyznało, że dzięki dziadkom zdobyli praktyczne umiejętności (44%),
znajomość niektórych wydarzeń historycznych (43%) i nauczyli się miłości do ojczyzny
(38%). W co czwartym odpowiadającym na to pytanie badanym dziadkowie rozbudzili jakieś
zainteresowania.
ww
O ile rodzina tworzy naturalną przestrzeń do spotkania pokoleń, o tyle wyzwaniem pozostaje
inicjowanie współpracy międzypokoleniowej95), tworzenie przestrzeni do spotkania młodych
91)
Czy zmienia się stosunek Polaków do starości, CBOS, 2007.
Zob. również: Zasada równego traktowania prawo i praktyka: Dialog międzypokoleniowy. Między ideą
a praktyką, RPO, 2013.
93)
E. Bojanowska, Ludzie starsi w rodzinie i społeczeństwie, w: J. Hrynkiewicz (red.), O sytuacji ludzi starszych,
Warszawa 2012, s. 22–23.
94)
P. Czekanowski, Rodzina w życiu osób starszych i osoby starsze w rodzinie, w: B. Synak (red.), Polska
starość, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2003, s. 164; Również Fundusz Inicjatyw
Obywatelskich wspierał działania w omawianym obszarze.
95)
Przykładem zmian i popularyzowania współpracy i integracji międzypokoleniowej mogą być projekty
realizowane w ramach Programu ASOS (z 4 priorytetów 50% projektów jest realizowana w jednym z nich –
dedykowanym współpracy międzypokoleniowej).
92)
v.p
l
ze starszymi w społecznościach lokalnych, w sąsiedztwie. Jest to tym trudniejsze, że osoby
starsze w Polsce są mało aktywne społecznie, rzadko angażują się w wolontariat, sport,
kulturę czy działania lokalnych organizacji. Ich aktywność zamyka się najczęściej w kręgu
rodzinnym. Z badań Eurostatu przeprowadzonych w 2009 r. wynika, że 64% osób w wieku
15+ uważa, że młodzi i starsi mają mało okazji do wspólnego spotykania się i współpracy
przy inicjatywach kierowanych do społeczności lokalnych96).
Należy zauważyć, że zarówno po stronie seniorów, jak i osób młodych, funkcjonuje wiele
stereotypów odnoszących się do wieku. Utrwalanie ich może przyczynić się do poszerzania
się zjawiska gerontofobii97) oraz dyskryminacji ze względu na wiek (tzw. ageism)98). To
w konsekwencji sprzyjać może hermetyzacji obu grup i nawiązywaniu kontaktów tylko
w obrębie swojej grupy wieku99).
.go
Solidarność międzypokoleniowa100) może być definiowana jako spójność społeczna
pomiędzy różnymi grupami wieku (spójność międzypokoleniowa).
w.
rcl
Budowanie międzypokoleniowych relacji opartych na dialogu jest trudne, wymaga dobrego
moderatora101). Warto zwrócić uwagę na to, że więcej barier, obaw odnośnie relacji
międzypokoleniowych występuje po stronie osób starszych. Młodzi w kontaktach
międzypokoleniowych najczęściej przyjmują rolę słuchacza, osoby starsze raczej rolę
głównego mówcy, nauczyciela. Młodzi wchodzą w kontakt z osobami starszymi
z szacunkiem, jednak często brak odwrotnej relacji (szacunek osób starszych wobec młodych)
osłabia tą postawę. Bardzo szybko pojawia się też rezygnacja związana z niepowodzeniem
nawiązania z osobą starszą dialogu, rozmowa najczęściej przeradza się w monolog osoby
starszej. Starsi w kontaktach z młodymi są często dyrektywni. Przekonanie o wielkim,
życiowym bagażu doświadczeń sprawia, że często narzucają swoją wolę młodszym, bardziej
chcą ich nauczyć niż wysłuchać. Pojawia się wobec młodych postawa roszczeniowości.
Oczekuje się od młodzieży posłuszeństwa; często w kontekście młodych pada zwrot
„powinni…”, a każde odstępstwo od ogólnie przyjętych zasad traktowane jest jako brak
szacunku, naruszenie godności i złe wychowanie102).
ww
Zarówno w przekazie telewizyjnym, jak i radiowym, brakuje neutralnego języka mówienia
o starości. Z jednej strony jest sporo eufemizmów określających starość (np. druga młodość,
trzeci wiek), z drugiej strony funkcjonuje sporo negatywnych określeń. Brakuje
niewartościującego języka określającego starość jako kolejny etap w cyklu życia człowieka.
Starzenie się społeczeństwa prezentowane jest jako „katastrofa demograficzna”, co pogłębia
jeszcze negatywny obraz osób starszych. We współczesnym przekazie medialnym dominuje
„kult młodości”, co negatywnie wpływa na akceptację starzejącego się ciała. Nieadekwatność
własnego fizycznego wyglądu do tego promowanego wpływa na obniżenie poczucia wartości
96)
Aktywność osób starszych i solidarność międzypokoleniowa. Statystyczny obraz Unii Europejskiej 2012,
Eurostat, tłum. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, s. 111.
97)
Gerontofobia – irracjonalny strach przed starszymi ludźmi, nienawiść do nich i wrogość.
98)
Ageism – systematyczna stereotypizacja, uprzedzenia i dyskryminacja ukierunkowana na osoby starsze.
99)
T. D. Nelson, Psychologia uprzedzeń, Gdańsk 2003, s. 235; P. Czekanowski, Społeczne aspekty starzenia się
ludności w Polsce. Perspektywa socjologii starości, Gdańsk 2012, s. 158.
100)
Intergenerational Solidarity: Strengthening Economic and Social Ties, ONZ 2007.
101)
„Konflikt międzypokoleniowy to rodzaj kulturowego konfliktu nasilający się w okresach dynamicznych
przemian kulturowych. Występuje wtedy, gdy pokolenie młodsze internalizuje nowe wzory kulturowe różne od
wzorów kulturowych obowiązujących w pokoleniu starszym.”, P. Sztompka, Socjologia Analiza Społeczeństwa,
Wydawnictwo „Znak”, Kraków 2005, s. 237.
102)
Osoby starsze w oczach młodzieży….. op. cit, s. 24.
v.p
l
osób starszych oraz stanowi przeszkodę w podejmowaniu aktywności fizycznej, społecznej
oraz w korzystaniu z usług medycznych103).
Ważną rolę w kształtowaniu postaw wobec starości powinna odgrywać szkoła, zagadnienia
związane ze starością, starzeniem się społeczeństw i dialogiem pokoleń powinny być
włączane do programu szkolnego. Z badań przeprowadzonych przez Towarzystwo Edukacji
Antydyskryminacyjnej z 2011 r. wynika, że w polskim systemie edukacji formalnej
w niewielkim stopniu rozwija się kompetencje uczniów jeżeli idzie o edukację
antydyskryminacyjną. Uczniowie i uczennice niewiele wiedzą o zjawisku dyskryminacji
i sposobach reagowania. Nie mają też odpowiedniej wiedzy dotyczącej dyskryminowanych
grup104).
.go
Cel główny polityki senioralnej w obszarze relacji międzypokoleniowych to solidarność
pokoleń jako norma kierunkowa w społeczeństwie, polityce społecznej, kulturze oraz na
rynku pracy.
ww
w.
rcl
Kierunki interwencji – rekomendacje
upowszechnianie współpracy i wymiany doświadczeń między samorządowymi
komisjami/radami, organizacjami pozarządowymi działającymi dla osób młodych
i starszych
wykorzystanie istniejącej infrastruktury społecznej do tworzenia i rozwoju przyjaznych,
łatwo dostępnych przestrzeni do spotkań międzypokoleniowych i wymiany doświadczeń
dla osób młodych i starszych w środowiskach lokalnych, sąsiedzkich, miejscach pracy
wspieranie projektów międzypokoleniowych poprzez konkursy dotacyjne na inicjatywy
międzypokoleniowe, kampanie edukacyjne
wprowadzenie do systemu edukacji formalnej i nieformalnej zagadnień związanych ze
starością, starzeniem się społeczeństw oraz komunikacji i współpracy
międzypokoleniowej
otwieranie uczelni i szkół na współpracę z organizacjami seniorskimi (wspólne projekty,
staże studenckie, wolontariat osób młodych, badania poświęcone współpracy pokoleń
realizowane we współpracy z organizacjami seniorskimi etc.)
wypracowanie i upowszechnienie narzędzi wspierających współpracę różnych grup
wieku z uwzględnieniem m.in. metod mentoringu i zarządzania wiekiem
współpraca organizacji pozarządowych, samorządów, dziennikarzy oraz przedsiębiorców
w przygotowywaniu kampanii, programów, akcji promujących pozytywny wizerunek
osób starszych
zmiana języka mówienia i pisania o starości oraz o osobach starszych poprzez
prowadzenie szkoleń zawodowych i edukacji młodszego pokolenia
wprowadzenie tematyki promowania współpracy pokoleń i pozytywnego wizerunku
starości jako zadania misyjnego mediów publicznych
103)
A. Chabiera, B. Tokarz-Kamińska, op. cit., s. 124–125.
Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej, Wielka nieobecna – o edukacji antydyskryminacyjnej
w systemie edukacji formalnej w Polsce, Warszawa 2011, s. 291.
104)
v.p
l
PODSUMOWANIE
.go
Planowane kierunki interwencji wynikają z kompleksowego ujęcia problematyki senioralnej,
charakteryzującego się syntetycznym podejściem od strony merytorycznej oraz
zintegrowanym od strony operacyjnej. W sferze merytorycznej należy objąć wsparciem
aktualnie tego wymagające obszary (zatrudnienie, zdrowie i opieka, aktywność obywatelska
i społeczna, edukacja i kultura) i zachować elastyczność, wynikającą z możliwości otwierania
się nowych. W wymiarze operacyjnym należy wziąć pod uwagę integrację i koordynację
działań różnego typu podmiotów, mających bezpośredni kontakt z seniorami, jak i pośrednio
oddziaływujące na to środowisko, od jednostek administracji publicznej przez jednostki
edukacyjne oraz kultury po organizacje i inicjatywy obywatelskie. Konieczna jest rozbudowa
sieci tych podmiotów oraz wytworzenie mechanizmów współpracy, prowadzących także do
popularyzacji tzw. dobrych praktyk.
Równie istotne jest znaczne wzmocnienie infrastruktury dla tego typu działań. Jednak
najczęściej nie wiąże się to z potrzebą budowy nowych obiektów, lecz z wykorzystaniem
istniejącej infrastruktury, np. szkół czy bibliotek, a także obiektów pełniących funkcje
środowiskowe (szczególnie w ośrodkach wiejskich, w małych miastach czy w niemających
innych możliwości osiedlach mieszkaniowych).
w.
rcl
Kontekst koordynacyjny i integrujący dotyczy także środków przeznaczanych przez
administrację publiczną na politykę senioralną. Warto podkreślić, że nie można tej polityki
traktować jako zadania nowego, ale jako restrukturyzację zadań i skumulowanie środków
dotychczas występujących w różnych obszarach. Ta zmiana jest naturalnym skutkiem zmian
zachodzących w naszym społeczeństwie.
Realizacja Programu powinna możliwie szybko doprowadzić do tego, aby osoby starsze
poczuły się pełnoprawną grupą społeczną, i zapobiec pojawiającemu się wykluczeniu
społecznemu. W pierwszym rzędzie oznacza to
1) szeroko rozumiane poczucie bezpieczeństwa (socjalne, zdrowotne, fizyczne, prawne
i konsumenckie);
2) szansę nabywania niezbędnych we współczesnym świecie kompetencji, rozwijania
zainteresowań oraz kreatywności;
3) możliwość integracji w wymiarze zarówno wewnątrz-, jak i międzypokoleniowym.
Kolejny etap to pełna partycypacja w sferze obywatelskiej i aktywność społeczna.
ww
Należy rozważyć przyjęcie analogicznych rozwiązań dla osób starszych i organizacji
seniorskich przez jednostki samorządu terytorialnego do tych podejmowanych wobec
współpracy z organizacjami pozarządowymi na szczeblu gminnym, powiatowym
i wojewódzkim. Wymaga to jednak podjęcia działań legislacyjnych z udziałem parlamentu
RP, a wcześniej konsultacji w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego.
Elementem ważnym, a nawet kluczowym, warunkującym odpowiedni efekt podczas realizacji
polityki będzie jej bieżące i cykliczne monitorowanie. Wskazane jest, aby oprócz jednostek
formalnie za to odpowiedzialnych, brali w tym udział partnerzy społeczni, w tym organizacje
obywatelskie, podobnie jak to jest w przypadku tworzenia ZDPS przez Radę, w skład której
wchodzą przedstawiciele różnych resortów, urzędów i partnerów społecznych.
v.p
l
7. SPIS TABEL I WYKRESÓW
ww
w.
rcl
.go
Tabela 1……………………………………………………………………………..……..….. 7
Tabela 2…………………………………………………………………………….………..... 8
Tabela 3………………………………………………………………………...………...…… 8
Tabela 4……………………………………………………………………….………...…….. 8
Tabela 5………………………………………………………………………..…………...…. 9
Wykres 1…………………………………………………………………………………...…. 7
§ 3. Założenia realizuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego.
ww
§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Prezes Rady Ministrów: D. Tusk
Elektronicznie
podpisany przez
Grzegorz Paczowski
Data: 2014.02.04
14:22:40 +01'00'
MONITOR POLSKI
v.p
l
DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Warszawa, dnia 4 lutego 2014 r.
Poz. 118
UCHWAŁA Nr 238
RADY MINISTRÓW
.go
z dnia 24 grudnia 2013 r.
w sprawie przyjęcia dokumentu Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020
Rada Ministrów uchwala, co następuje
Załącznik do uchwały nr 238 Rady Ministrów
v.p
l
z dnia 24 grudnia 2013 r. (poz. 118)