Uchwała Nr 121 Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2013 r. w sprawie przyjęcia zaktualizowanej "Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020"

§ 1. Przyjmuje się zaktualizowaną „Strategię rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020”,

zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik do uchwały.

w.

rcl

§ 2. Koordynowanie i nadzorowanie Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw rozwoju regionalnego.

§ 3. Traci moc uchwała nr 278/2008 Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 2008 r. w sprawie przyjęcia Strategii rozwoju

społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020.

ww

§ 4. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

1)

Prezes Rady Ministrów: D. Tusk

Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644,

z 2012 r. poz. 1237 oraz z 2013 r. poz. 714.

v.p

l

Elektronicznie

podpisany przez

Grzegorz Paczowski

Data: 2013.08.08

14:35:07 +02'00'

MONITOR POLSKI

v.p

l

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 8 sierpnia 2013 r.

Poz. 641

UCHWAŁA Nr 121

RADY MINISTRÓW

.go

z dnia 11 lipca 2013 r.

w sprawie przyjęcia zaktualizowanej „Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej

do roku 2020”

Na podstawie art. 14a ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r.

Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje

Załącznik do uchwały nr 121 Rady Ministrów

z dnia 11 lipca 2013 r. (poz. 641)

.go

Ministerstwo Rozwoju Regionalnego

ww

w.

rcl

Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020.

Aktualizacja

Warszawa, 2013 r.

v.p

l

SPIS TREŚCI

ww

w.

rcl

.go

WROWADZENIE. Uzasadnienie podjęcia prac aktualizujących Strategię rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 i ich kluczowe uwarunkowania................ 5

STRESZCZENIE.................................................................................................................. 12

PRZEBIEG PRAC AKTUALIZACYJNYCH I PROCES KONSULTACJI STRATEGII .......................... 14

1. POZYCJA ROZWOJOWA POLSKI WSCHODNIEJ NA TLE KRAJU ORAZ UNII EUROPEJSKIEJ.

DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE ................................................................................. 18

1.1. Pozycja konkurencyjna regionów Polski Wschodniej ................................................... 18

1.2. Przyczyny niskiej pozycji rozwojowej i konkurencyjnej Polski Wschodniej .................. 20

1.3. Podsumowanie.............................................................................................................. 23

2. INNOWACYJNOŚĆ MAKROREGIONU POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA ....................... 24

2.1. Potencjał sektora naukowo-badawczego w Polsce Wschodniej .................................. 27

2.1.1. Działalność badawczo-rozwojowa i kadry ............................................................. 27

2.1.2. Uczestnictwo ośrodków naukowych z Polski Wschodniej w sieciach współpracy 28

2.1.3. Potencjały rozwojowe ośrodków naukowo-badawczych ...................................... 29

2.2. Potencjał innowacyjny sektora przedsiębiorstw w Polsce Wschodniej ....................... 30

2.2.1. Nakłady i aktywność innowacyjna przedsiębiorstw oraz poziom komercjalizacji

innowacji .......................................................................................................................... 30

2.2.2. Bariery dla prowadzenia działalności innowacyjnej przez przedsiębiorstwa

w Polsce Wschodniej ....................................................................................................... 32

2.2.3. Potencjały: wiodące endogeniczne ponadregionalne specjalizacje gospodarcze. 33

2.3. Powiązania nauki z biznesem i współpraca w ramach potrójnej helisy ....................... 35

3. ZASOBY PRACY W MAKROREGIONIE POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA....................... 36

3.1. Jakość zasobów pracy i sytuacja na rynku pracy w makroregionie Polski Wschodniej 38

3.1.1. Aktywność zawodowa ludności Polski Wschodniej ............................................... 38

3.1.2. Poziom wykształcenia ludności Polski Wschodniej ............................................... 39

3.1.3. Poziom przedsiębiorczości w Polsce Wschodniej .................................................. 40

3.1.4. Umiejętności cyfrowe ludności Polski Wschodniej ............................................... 40

3.2. Grupy w szczególnie trudnej sytuacji na makroregionalnym rynku pracy ................... 41

3.2.1. Długotrwale bezrobotni ......................................................................................... 41

3.2.2. Osoby młode .......................................................................................................... 41

3.3.3. Absolwenci ............................................................................................................. 42

3.3.4. Osoby w wieku 55+ i kobiety ................................................................................. 42

4. INFRASTRUKTURA TRANSPORTOWA I ELEKTROENERGETYCZNA W MAKROREGIONIE

POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA................................................................................... 44

4.1. Dostępność transportowa zewnątrzregionalna............................................................ 47

4.2. Dostępność transportowa wewnątrzregionalna ............................................................... 50

4.3. Infrastruktura elektroenergetyczna.............................................................................. 51

5. ANALIZA SWOT ........................................................................................................... 54

6. POLSKA WSCHODNIA W 2020 ROKU – WIZJA STRATEGICZNA, WYZWANIA I SZANSE

ROZWOJOWE .................................................................................................................. 55

7. CEL GŁÓWNY I STRATEGICZNE KIERUNKI DZIAŁAŃ DLA POLSKI WSCHODNIEJ ............... 57

7.1. INNOWACYJNOŚĆ ......................................................................................................... 58

7.1.1. Budowa trwałych przewag konkurencyjnych w oparciu o wiodące endogeniczne

ponadregionalne specjalizacje gospodarcze ................................................................... 58

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

7.1.2. Wzmocnienie potencjału sektora nauki i badań ................................................... 59

7.2. ZASOBY PRACY I JAKOŚĆ KAPITAŁU LUDZKIEGO .......................................................... 60

7.2.1. Przeciwdziałanie wykluczeniu na makroregionalnym rynku pracy ....................... 61

7.2.2. Wzmocnienie potencjału nowoczesnych kadr dla gospodarki opartej na wiedzy 62

7.3. INFRASTRUKTURA TRANSPORTOWA I ELEKTROENERGETYCZNA ................................. 63

7.3.1. Przełamywanie barier związanych z peryferyjnym położeniem............................ 63

7.3.2. Wzmocnienie spójności wewnętrznej Polski Wschodniej ..................................... 64

7.3.3. Wzmocnienie bezpieczeństwa elektroenergetycznego Polski Wschodniej .......... 65

8. TABELA WSKAŹNIKÓW................................................................................................. 66

9. SYSTEM REALIZACJI, MONITOROWANIA I EWALUACJI .................................................. 69

9.1. System realizacji ............................................................................................................ 69

9.1.1. Wdrażanie Strategii .................................................................................................. 69

9.1.2. Kontrakt terytorialny ................................................................................................ 70

9.1.3. Strategia wykorzystania Funduszy Europejskich przez Polskę ............................. 71

9.1.4. Programy operacyjne współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

polityki spójności.............................................................................................................. 71

9.1.5. Instytucje zaangażowane we wdrażanie Strategii ................................................. 71

9.2. Monitorowanie ............................................................................................................. 72

9.2.1. Roczny raport monitoringowy Strategii................................................................. 73

9.2.2. Okresowy raport z realizacji Strategii ........................................................................ 73

9.3. Ewaluacja ...................................................................................................................... 73

9.3.1. Instytucje zaangażowane w proces monitorowania i ewaluacji .................................. 74

10. RAMY FINANSOWE .................................................................................................... 74

v.p

l

WROWADZENIE. Uzasadnienie podjęcia prac aktualizujących

Strategię rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do

roku 2020 i ich kluczowe uwarunkowania

Makroregion Polski Wschodniej stanowi zwarty obszar o najniższym poziomie rozwoju

gospodarczego w Polsce i jeden z najsłabszych w Unii Europejskiej. Charakter problemów

niekorzystnie wpływających na sytuację społeczno-gospodarczą i perspektywy rozwoju tego obszaru

w znacznej mierze mają wymiar strukturalny, będący konsekwencją historycznych uwarunkowań. Są

one dodatkowo negatywnie wzmacniane skutkami peryferyjnego położenia makroregionu na

zewnętrznej granicy Unii Europejskiej, za którą znajdują się w dużej mierze obszary jeszcze słabiej

rozwinięte.

1

Podstawowa charakterystyka makroregionu Polski Wschodniej

• lubelskiego,

• podkarpackiego,

• podlaskiego,

• świętokrzyskiego,

• warmińsko-mazurskiego.

Mapa nr 1: Makroregion Polski Wschodniej

.go

Makroregion Polski Wschodniej składa się z pięciu

województw

w.

rcl

Wschodnia granica makroregionu jest jednocześnie granicą

państwa polskiego, Unii Europejskiej (UE) oraz strefy

Schengen. Makroregion sąsiaduje z pięcioma państwami - od

północy z Rosją i Litwą, w centralnej części z Białorusią, od

2

południowego-wschodu z Ukrainą, a od południa ze Słowacją ,

co czyni obszar makroregionu obszarem tranzytowym.

Polska Wschodnia obejmuje 31,7% powierzchni kraju

i zamieszkuje go ponad 8 mln osób, co stanowi 21% ludności

kraju. Makroregion jest obszarem o niskiej gęstości

zaludnienia – na każdy kilometr kwadratowy przypada

3

zaledwie 86 osób, wobec średniej krajowej wynoszącej 122 .

Źródło: www.outsourcingportal.pl

Województwa Polski Wschodniej charakteryzuje niski poziom degradacji przyrodniczej, co manifestuje się występowaniem

stosunkowo niewielu terenów zdegradowanych przez przemysł oraz relatywnie niewielkim zanieczyszczeniem powietrza.

Makroregion dysponuje dużym ilościowym i jakościowym potencjałem ziemi rolniczej – prawie 31% krajowych zasobów

użytków rolnych przypada na ten obszar, stanowiąc prawie połowę jego powierzchni.

ww

Polskę Wschodnią cechuje niski stopień urbanizacji. W Polsce średnio 61% ludności zamieszkuje miasta, natomiast

w makroregionie wskaźnik ten kształtuje się na poziomie 49%. Niski poziom urbanizacji analizowanego obszaru jest

2

odzwierciedleniem rzadkiej sieci miejskiej i struktury wielkościowej miast. Na jedno miasto w makroregionie przypada 472 km ,

2

podczas gdy w Polsce wskaźnik ten kształtuje się na poziomie 346 km . W Polsce Wschodniej znajdują się jedynie 3 miasta

zamieszkałe przez ponad 200 tys. mieszkańców każde (Lublin, Białystok, Kielce) oraz 3 ośrodki miejskie z liczbą mieszkańców od

100 do 200 tys. Dominują miasta bardzo małe, do 5 tysięcy mieszkańców. Przeciętna liczba mieszkańców miast

w województwach Polski Wschodniej jest o około ¼ niższa niż średnio w kraju (25,8 tys.)

1

Wszystkie dane zaprezentowane w ramce są danymi za 2010 r.

Zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego, zewnętrzna granica Unii Europejskiej na terenie Polski

liczy 1163 km, co stanowi 33% długości granicy państwowej RP. Najdłuższy odcinek przypada na granicę

z Ukrainą – 535 km (46%), nieco mniejszy z Białorusią – 418 km (36%) i najkrótszy z Federacją Rosyjską

(Obwodem Kaliningradzkim) – 210 km (18%).

3

Wszystkie dane wykorzystane w ramce są danymi za 2010 r.

.go

v.p

l

Ze względu na specyfikę sytuacji społeczno-gospodarczej Polska Wschodnia jest obszarem

szczególnego zainteresowania polityki regionalnej wymagającym podejmowania dodatkowych

działań, umożliwiających nadrobienie zapóźnień i zdynamizowanie rozwoju. Skutecznie wdrożone

przyczynią się one do zwiększenia spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej całego kraju.

Przejawem takiego myślenia o makroregionie było przyjęcie przez Radę Ministrów w 2008 r. Strategii

rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 – pierwszej i, jak dotąd, jedynej

tego typu rządowej strategii skierowanej do grupy województw. Dodatkowo, w ramach wieloletnich

ram finansowych Unii Europejskiej na lata 2007–2013, makroregion został objęty specjalnym,

dedykowanym ponadregionalnym wsparciem w postaci Programu Operacyjnego Rozwój Polski

Wschodniej 2007–20134, stając się istotnym beneficjentem europejskiej polityki spójności. Jednak

charakter i skala wyzwań stojących przed Polską Wschodnią w kontekście zmieniających się

uwarunkowań krajowych, europejskich i globalnych sprawiły, że niezbędna jest kontynuacja

i intensyfikacja działań publicznych, prowadzących do skutecznego wykorzystania wewnętrznych

potencjałów makroregionu i przełamania barier, utrudniających i spowalniających zachodzące w nim

procesy rozwojowe.

w.

rcl

Strategia rozwojowa dla Polski Wschodniej, adekwatnie identyfikując kluczowe wyzwania

rozwojowe stojące przed makroregionem i sposób ich zaadresowania, powinna wpisywać się w

najważniejsze uwarunkowania krajowe i europejskie, tak aby mogła stanowić podstawę dla

planowania skutecznych działań o charakterze operacyjnym. Od chwili przyjęcia Strategii rozwoju

społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 w grudniu 2008 r. uwarunkowania te

uległy istotnym przeobrażeniom ze względu na uchwalenie nowych unijnych i krajowych

dokumentów o charakterze strategicznym, przesądzających o kierunkach działań rozwojowych

w perspektywie do 2020 r., a nawet 2030 r. (unijna strategia Europa 2020, Krajowa Strategia

Rozwoju Regionalnego 2010–2020, Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030,

średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020 i Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2030),

stanowiących w znacznej mierze odpowiedź na zmieniające się uwarunkowania rozwojowe, w tym

znaczące spowolnienie gospodarcze, które dotknęło Europę.

Kierując się dążeniem do skutecznego i trwałego zdynamizowania procesów rozwojowych w Polsce

Wschodniej, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego oraz samorządy województw Polski Wschodniej

podjęły wspólną inicjatywę odnowienia rządowej Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego

Polski Wschodniej do roku 2020, czego wyrazem było podpisanie w czerwcu 2011 r. przez Ministra

Rozwoju Regionalnego i marszałków województw Polski Wschodniej wspólnej deklaracji w tej

sprawie5. Wolą wszystkich stron było uwzględnienie w aktualizowanym dokumencie najistotniejszych

nowych uwarunkowań europejskiej polityki spójności i krajowej polityki, w tym uwarunkowań

o charakterze formalno-prawnym6, odnosząc je do specyfiki wyzwań i szans rozwojowych, stojących

przed makroregionem. Sposób myślenia o średniookresowej wizji strategicznej dla Polski Wschodniej

i optymalnym podejściu do jej realizacji był silnie zdeterminowany przyjęciem w deklaracji kilku

kluczowych zasad organizujących i ukierunkowujących proces aktualizacji Strategii, do których należały

ww

1) zasada partnerstwa i współpracy;

2) zasada subsydiarności;

3) zasada selektywności celów i tematycznej, geograficznej i finansowej koncentracji działań przy

jednoczesnym wsparciu dla endogennych potencjałów;

4) zasada mierzalności strategicznych celów;

5) zasada wieloszczeblowego zarządzania.

4

Więcej informacji na temat programu jest dostępnych pod adresem www.polskawschodnia.gov.pl

Pełen tekst deklaracji jest dostępny pod adresem

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_regionalna/Strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_2020

6

Ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z

późn. zm.) oraz Założenia systemu zarządzania rozwojem przyjęte przez Radę Ministrów w kwietniu 2009 r.

v.p

l

Proces przygotowania zaktualizowanej Strategii od samego początku przebiegał w pełnym

partnerstwie i w ścisłej współpracy Ministerstwa Rozwoju Regionalnego z samorządami województw

Polski Wschodniej, a ostateczny zakres i zawartość Strategii stanowi wynik wspólnej dyskusji

i uzgodnień obu stron.

.go

Zaktualizowana Strategia wypełnia lukę pomiędzy uniwersalną, horyzontalną polityką wobec

wszystkich polskich regionów sformułowaną w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego

2010–2020 a polityką rozwoju poszczególnych regionów w Polsce Wschodniej, wyrażoną

w Strategiach Rozwoju Województw. Stanowi odpowiedź na potrzebę zidentyfikowania

dodatkowego, makroregionalnego poziomu potrzeb i celów rozwojowych w perspektywie do 2020

r., komplementarną z krajowymi7 i regionalnymi strategiami rozwoju. Selektywność celów i będąca

jej konsekwencją tematyczna, finansowa i geograficzna koncentracja działań zidentyfikowanych

w makroregionalnej Strategii pozwolą na osiągnięcie masy krytycznej niezbędnej do skutecznego

wzmacniania endogennych potencjałów Polski Wschodniej oraz przełamywania kluczowych barier

dla rozwoju za pomocą zintegrowanych i skoordynowanych przedsięwzięć. Mierzalność

strategicznych celów umożliwi monitorowanie skuteczności prowadzonych działań i ich ewentualne

korekty. Z kolei wdrażanie Strategii zgodnie z zasadą wieloszczeblowego zarządzania przyczyni się

do osiągnięcia niezbędnej komplementarności podejmowanych inicjatyw rozwojowych i wzmocni

efekt synergii.

w.

rcl

Prace nad aktualizacją Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020

były systematycznie wspierane przez środowisko eksperckie: eksperta wiodącego – dr Pawła

Sameckiego oraz ekspertów tematycznych. Ich rolą było dostarczenie specjalistycznej wiedzy na

temat procesów zachodzących w makroregionie Polski Wschodniej na tle analogicznych zjawisk

zachodzących w skali całej Polski i Unii Europejskiej8 oraz dbałość o zachowanie logicznej spójności

i metodologicznej poprawności prowadzonych prac.

Niezwykle istotne było również aktywne zaangażowanie przedstawicieli samorządów województw

Polski Wschodniej9, którzy uczestniczyli w procesie aktualizacji przez cały okres jego trwania i swoją

wiedzą merytoryczną na temat specyfiki i kontekstu zjawisk społeczno-gospodarczych

i przestrzennych zachodzących w poszczególnych regionach Polski Wschodniej w znacznym stopniu

przyczynili się do podniesienia jakości ostatecznego dokumentu.

Procesowi aktualizacji dokumentu towarzyszyły również działania informacyjne skierowane do opinii

publicznej, a także aktywna rola partnerów społecznych i gospodarczych w procesie opiniowania

i konsultowania projektu zaktualizowanej Strategii.

Uwarunkowania unijne i krajowe w kontekście aktualizacji Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020

ww

Istotną zmianą w kontekście programowania polskiej polityki rozwoju było przyjęcie przez Radę

Europejską w czerwcu 2010 r. dokumentu EUROPA 2020. Strategia na rzecz inteligentnego

7

DSRK 2030, KPZK 2030, SRK 2020, KSRR 2010-2020 oraz pozostałe osiem zintegrowanych strategii rozwoju

(Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, Strategia Rozwoju Transportu, Strategia Rozwoju Kapitału

Ludzkiego, Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego, Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko,

Strategia Sprawne Państwo, Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP, Strategia

Zrównoważonego Rozwoju Rolnictwa i Wsi).

8

Wszystkie ekspertyzy przygotowane na potrzeby aktualizacji Strategii są dostępne na stronie

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_regionalna/Strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_2020

9

Szczegółowe informacje dot. współpracy z przedstawicielami władz samorządowych Polski Wschodniej

w ramach procesu aktualizacji Strategii znajdują się w załączniku nr 1.

v.p

l

i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu10. Dokument ten wytycza ramy

procesów rozwojowych dla całej UE i stanowi nowy, długookresowy program rozwoju społecznogospodarczego Wspólnoty, zastępując obowiązującą w latach 2000–2010 Strategię Lizbońską.

Strategia EUROPA 2020 wyznacza trzy priorytety rozwojowe

1) wzrost inteligentny, rozumiany jako budowanie gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach;

2) wzrost zrównoważony (promocja bardziej efektywnego wykorzystania zasobów do budowania

bardziej konkurencyjnej i „zielonej” gospodarki) oraz

3) wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu (zwiększenie aktywności zawodowej, podnoszenie

kwalifikacji i walka z ubóstwem).

.go

W komunikacie Komisji Europejskiej w sprawie przeglądu budżetu UE z czerwca 2011 r.11 politykę spójności

przedstawiono jako politykę o charakterze rozwojowym, przyczyniającą się do wzrostu gospodarczego

i reform strukturalnych we wszystkich regionach UE i zaproponowano koncentrację tematyczną polityki

spójności na wybranych priorytetach, związanych z realizacją celów strategii EUROPA 2020. Europejska

polityka spójności ma niezwykle istotne znaczenie z punktu widzenia Polski ze względu na jej rolę jako

ważnego źródła inwestycji wspierających zmiany strukturalne w polskiej gospodarce oraz wzmacniających

procesy rozwojowe na poziomie regionów. Z tego względu niezbędne było wpisanie strategicznych

kierunków działań dla Polski Wschodniej w szersze cele rozwojowe sformułowane w strategii EUROPA 2020.

w.

rcl

Krajowe uwarunkowania uległy również głębokim zmianom, co było spowodowane przyjęciem przez Radę

Ministrów w 2009 r. nowego systemu zarządzania rozwojem w Polsce12. Motywacją do jego

zaprojektowania był zamiar stworzenia sprawnego mechanizmu programowania strategicznego,

zapewniającego realizację strategicznych celów rozwojowych państwa. Stało się to możliwe dzięki

wzmocnieniu roli polityki rozwoju jako nadrzędnej wobec wszystkich polityk sektorowych, dziedzinowych

i regionalnych oraz wprowadzeniu nowej generacji hierarchicznych długo i średniookresowych

dokumentów strategicznych, integrujących społeczny, gospodarczy i przestrzenny wymiar działań

rozwojowych. Konsekwencją przyjęcia nowego systemu było uporządkowanie katalogu obowiązujących

dokumentów strategicznych i zredukowanie ich liczby. Jesienią 2012 r. Rada Ministrów przyjęła

średniookresową Strategię Rozwoju Kraju 2020, a w lutym 2013 r. – Długookresową Strategię Rozwoju

Kraju. Sukcesywnie zatwierdzono także dziewięć zintegrowanych strategii rozwoju, które zastąpiły

dotychczasowe strategie sektorowe.

Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Polska 2030 – trzecia fala nowoczesności13 (DSRK 2030)

formułuje długofalowy projekt cywilizacyjny realizowany w Polsce w perspektywie do 2030 r. i wskazuje

obowiązujący model rozwoju kraju. Strategicznym celem jest poprawa jakości życia Polaków, której miarami

będą wzrost wartości PKB per capita, zwiększenie spójności społecznej oraz zmniejszenie

nierównomierności o charakterze terytorialnym. Proponowany model rozwoju opiera się na trzech

zasadniczych filarach

ww

1) budowaniu podstaw dla innowacyjności kraju (odrabianie zaległości cywilizacyjnych poprzez działania

o charakterze infrastrukturalnym i modernizującym powiązane z budową nowych przewag

konkurencyjnych opartych o szeroko pojęty kapitał intelektualny);

10

Pełen tekst strategii EUROPA 2020 jest dostępny pod adresem: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2010:2020:FIN:PL:PDF

11

Tekst komunikatu dostępny pod adresem: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=SPLIT_COM:2011:0500(01):FIN:PL:PDF

12

Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski – dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu

27 kwietnia 2009 r., Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2009 i ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r.

o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz.U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.).

13

Pełen tekst DSRK 2030 w wersji przyjętej przez Radę Ministrów jest dostępny pod adresem

https://mac.gov.pl/wp-content/uploads/2013/02/Strategia-DSRK-PL2030-RM.pdf

v.p

l

2) terytorialnym równoważeniu rozwoju (tworzenie warunków dla szerokiego promieniowania

i rozprzestrzeniania się korzyści rozwojowych z „biegunów wzrostu”, czyli głównie miast, oraz

stymulowanie potencjałów rozwojowych pozostałych obszarów – ośrodków regionalnych,

lokalnych, obszarów wiejskich);

3) solidarności międzypokoleniowej (pakiet działań będących odpowiedzią na przemiany społecznych

wzorców życia oraz wyzwania związane z trendami demograficznymi).

W DSRK 2030 wiele uwagi poświęcono geografii rozwoju i wyzwaniom związanym ze zmniejszaniem skali

zróżnicowań w jakości życia i potencjale wzrostu występującymi między poszczególnymi częściami kraju, co

stanowi kluczowe zadanie państwa w perspektywie do 2030 r. W tym kontekście wskazano na konieczność

szczególnego uwzględnienia w planowaniu działań rozwojowych sytuacji w Polsce Wschodniej, gdzie

obserwowane zapóźnienia rozwojowe w największym stopniu blokują potencjał tego obszaru.

w.

rcl

.go

Drugim w hierarchii dokumentów strategicznych jest średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 202014

(SRK 2020), która odnosząc się do kluczowych przesądzeń sformułowanych w DSRK 2030, wytycza

strategiczne obszary i interwencje, niezbędne dla osiągania rozwojowych celów w perspektywie do 2020 r.

Szczególny nacisk został położony na działania służące wzmacnianiu regionalnych potencjałów, najbardziej

obiecujących w kontekście zapewnienia trwałości efektu rozwojowego. Z tego względu SRK 2020 nie odnosi

się do całego spektrum działań państwa we wszystkich obszarach jego funkcjonowania, ale koncentruje się

na wybranych. Trzy obszary strategiczne – sprawne i efektywne państwo, konkurencyjna gospodarka oraz

spójność społeczna i terytorialna – stanowią odpowiedź na zidentyfikowane wyzwania rozwojowe.

Kluczowym zadaniem państwa jest zapewnienie wewnętrznej spójności kraju, umożliwiającej uczestniczenie

w rozwoju wszystkim regionom oraz niedopuszczenie do nadmiernych zróżnicowań przestrzennych. Polska

Wschodnia została wskazana – obok peryferyjnych obszarów wiejskich, obszarów przygranicznych

i tracących dotychczasowe funkcje społeczno-gospodarcze – jako obszar koncentracji procesów

marginalizacji, wymagający podjęcia ukierunkowanych działań mających na celu wzmocnienie

mechanizmów dyfuzji oraz pogłębienie przestrzennej integracji.

ww

Kolejnym dokumentem kluczowym dla kreowania strategicznej wizji rozwojowej dla Polski Wschodniej jest

przyjęta przez Radę Ministrów w lipcu 2010 r. jedna ze zintegrowanych strategii rozwoju – Krajowa

Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie15 (KSRR 2020),

wprowadzająca nowy sposób myślenia o polityce regionalnej w Polsce16. Dokument ten wyznacza trzy

zasadnicze cele tej polityki, również wobec obszarów miejskich i wiejskich, i wskazuje instrumenty ich

realizacji. Jednym z celów – obok wspomagania wzrostu konkurencyjności wszystkich polskich regionów

i podnoszenia efektywności realizowanych działań rozwojowych – jest budowanie spójności terytorialnej

i przeciwdziałanie procesom marginalizacji zachodzących na zidentyfikowanych w KSRR 2020 obszarach

problemowych, które charakteryzują się niskim potencjałem rozwojowym, wynikającym z kumulacji

negatywnych zjawisk społeczno-gospodarczych. Ze względu na diagnozowane wyzwania rozwojowe

stworzono typologię obszarów problemowych (strategicznej interwencji polityki regionalnej), wobec

których przewiduje się podejmowanie ukierunkowanych interwencji służących zdynamizowaniu procesów

restrukturyzacyjnych i podniesieniu jakości życia mieszkańców. Makroregion Polski Wschodniej, ze względu

na obserwowane znaczne opóźnienia rozwojowe w stosunku do reszty kraju17, został zidentyfikowany jako

14

Pełen tekst SRK 2020 jest dostępny pod adresem

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_rozwoju/SRK_2020/Documents/SRK_2020_112012_1.pdf

15

Pełen tekst KSRR 2020 jest dostępny pod adresem

http://www.mrr.gov.pl/aktualnosci/polityka_rozwoju/Documents/KSRR_13_07_2010.pdf

16

Nowy paradygmat rozwoju regionalnego zakłada dynamizowanie procesów rozwojowych zachodzących

w poszczególnych regionach i podnoszenie ich konkurencyjności poprzez zróżnicowane terytorialne

i zintegrowane podejście do wspierania regionalnych endogennych potencjałów. Szerzej na ten temat patrz

KSRR 2020, str. 14–17.

Mierzone wartością PKB per capita.

v.p

l

jedyny w Polsce obszar problemowy o znaczeniu krajowym, wobec którego ukierunkowana interwencja

rozwojowa powinna być realizowana przy szczególnym, dodatkowym wsparciu z poziomu centralnego.

ww

w.

rcl

.go

Istotnym nowym uwarunkowaniem była również przyjęta przez Radę Ministrów w grudniu 2011 r.

Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 203018 (KPZK 2030), stanowiąca najważniejszy

dokument strategiczny dotyczący zagospodarowania przestrzennego terytorium Polski. Dokument ten

wprowadza współzależność celów polityki przestrzennej z celami polityki regionalnej, zrywając

z dotychczasową dychotomią planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego. Zgodnie z przyjętym

w KPZK 2030 zintegrowanym podejściem do rozwoju, przestrzeń kraju postrzegana jest jako obszar

różnicowania przebiegu i efektów zachodzących procesów społeczno-gospodarczych, środowiskowych

i kulturowych, a proponowana wizja rozwoju akcentuje znaczenie uwarunkowań przestrzennych dla

optymalnego wykorzystania endogenicznych potencjałów. Celem polityki zagospodarowania

przestrzennego jest skuteczne wykorzystywanie potencjału całego terytorium Polski dla osiągania celów

rozwojowych, zgodnie z założeniem terytorialnego równoważenia rozwoju. W KPZK 2030 zidentyfikowano

również obszary wymagające szczególnego wsparcia procesów rozwojowych, ze względu na niski

potencjał rozwojowy i niewystarczającą integrację przestrzenną z resztą kraju, negatywnie wpływającą na

perspektywy ich rozwoju. Obszar Polski Wschodniej został wskazany jako jeden z trzech tego typu

obszarów, wobec których niezbędna jest skoordynowana interwencja, wzmacniająca spójność

przestrzenną i endogenne potencjały, realizowana na podstawie makroregionalnej strategii.

18

KPZK 2030 jest aktualnie jedynym dokumentem planistycznym o charakterze rządowym; o ostatecznym

kształcie planowania zagospodarowania przestrzennego na poziomie krajowym zdecyduje reforma systemu

planowania przestrzennego w Polsce, przewidziana w zapisach KPZK 2030 oraz w art. 61 ustawy z dnia

13 lipca 2012 r. o zmianie ustawy o działach administracji rządowej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U.

poz. 951) oraz art. 47a ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U.

z 2012 r. poz. 647, z późn. zm.). Pełen tekst KPZK 2030 jest dostępny pod adresem

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_przestrzenna/KPZK/Aktualnosci/Documents/KPZK2030.pdf

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek nr 1: Strategia dla Polski Wschodniej w systemie krajowych dokumentów strategicznych

Źródło: Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu

27 kwietnia 2009 r. (zob. również przypis nr 18).

STRESZCZENIE

v.p

l

Makroregion Polski Wschodniej, który konstytuują województwa lubelskie, podkarpackie, podlaskie,

świętokrzyskie i warmińsko-mazurskie, należy do najsłabiej gospodarczo rozwiniętych i najmniej

konkurencyjnych regionów w Polsce i Unii Europejskiej. W latach 2002–2009 udział makroregionu w PKB

Polski zmniejszał się i ten trend – dodatkowo wzmacniany niekorzystnymi prognozami demograficznymi,

przewidującymi kurczenie się zasobów pracy – utrzyma się w perspektywie do 2020 r., jeśli nie zostaną

podjęte skuteczne działania dynamizujące procesy rozwojowe na tym obszarze. Biorąc pod uwagę

przewidywane niższe tempo rozwoju krajów unijnych w latach 2009–2020 prognozuje się, że makroregion

zmniejszy dystans rozwojowy w stosunku do średniej unijnej, jednak wartość PKB per capita makroregionu

będzie nadal o prawie połowę niższa od średniej wartości dla UE-27.

.go

Ze względu na specyfikę sytuacji społeczno-gospodarczej Polska Wschodnia jest obszarem szczególnego

zainteresowania polityki regionalnej, czego przejawem było przyjęcie w 2008 r. rządowej Strategii rozwoju

społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 – pierwszej i, jak dotąd, jedynej strategii

skierowanej do grupy województw oraz objęcie makroregionu specjalnym, dedykowanym

ponadregionalnym Programem Operacyjnym Rozwój Polski Wschodniej 2007–2013 współfinansowanym ze

środków unijnej polityki spójności. Charakter i skala wyzwań stojących przed Polską Wschodnią wymagają

kontynuacji działań rozwojowych w warunkach nowych krajowych, europejskich i globalnych wyzwań

w ramach nowego paradygmatu rozwoju, sformułowanego m.in. w ramach unijnej strategii Europa 2020.

W wyniku porozumienia zawartego w 2011 r. między ministrem ds. rozwoju regionalnego i marszałkami

województw Polski Wschodniej zadecydowano – w partnerstwie i ścisłej współpracy z samorządami

województw Polski Wschodniej i przy znaczącym wsparciu środowiska eksperckiego – o przeprowadzeniu

głębokiej aktualizacji dokumentu strategicznego, tak by mógł on stanowić podstawę dla planowania

skutecznych działań o charakterze operacyjnym w perspektywie do 2020 r.

w.

rcl

Zaktualizowana Strategia stanowi odpowiedź na potrzebę zidentyfikowania dodatkowego,

makroregionalnego poziomu potrzeb i celów rozwojowych, komplementarną z krajowymi i regionalnymi

strategiami rozwoju. Selektywność celów i będąca jej konsekwencją tematyczna, finansowa i geograficzna

koncentracja działań zidentyfikowanych w makroregionalnej Strategii pozwolą na osiągnięcie masy

krytycznej niezbędnej do skutecznego wzmacniania endogennych potencjałów Polski Wschodniej oraz

przełamywania kluczowych barier dla rozwoju za pomocą zintegrowanych i skoordynowanych

przedsięwzięć. Mierzalność strategicznych celów umożliwi monitorowanie skuteczności prowadzonych

działań i ich ewentualne korekty. Z kolei wdrażanie Strategii zgodnie z zasadą wieloszczeblowego

zarządzania przyczyni się do osiągnięcia niezbędnej komplementarności podejmowanych inicjatyw

rozwojowych i wzmocni efekt synergii.

ww

Z przeprowadzonych na potrzeby aktualizacji Strategii analiz wynika, że dwa główne czynniki, które

w znacznej mierze odpowiadają za rozmiar luki rozwojowej dzielącej Polskę Wschodnią od bardziej

rozwiniętych regionów w kraju i UE-27 to niska wydajność pracy oraz niewykorzystane zasoby pracy. Niska

wydajność pracy jest efektem specyfiki branżowej gospodarek województw makroregionu i niższej niż

średnio w kraju produktywności poszczególnych sektorów. Makroregion Polski Wschodniej cechuje na tle

kraju bardzo wysokie zaangażowanie zasobów pracy w sektorze rolniczym, charakteryzującym się znacznie

niższą wydajnością pracy niż pozostałe sektory gospodarki. Z kolei niższa wydajność pracy w poszczególnych

sektorach gospodarki jest efektem gorszego wyposażenia województw Polski Wschodniej w kluczowe

regionalne aktywa: potencjał technologiczny i innowacyjny, jakość zasobów pracy oraz wyposażenie

w infrastrukturę.

Diagnoza barier i potencjałów w trzech wskazanych obszarach stała się podstawą do sformułowania wizji

rozwojowej, która koncentruje się na trzech szansach rozwojowych, których właściwe wykorzystanie może

w największym stopniu przyczynić się w średnim okresie do zwiększenia wydajności pracy i poprawy pozycji

rozwojowej makroregionu. Pierwsza z nich to podnoszenie poziomu innowacyjności makroregionalnej

gospodarki, bazujące na ugruntowanych wiodących specjalizacjach gospodarczych, przy jednoczesnym

wzmacnianiu potencjału sektora nauki i badań do kreowania aplikowalnych rozwiązań o charakterze

v.p

l

innowacyjnym oraz potencjału sektora przedsiębiorstw do ich absorpcji i komercyjnego wykorzystania.

Drugą szansą jest aktywizacja zasobów pracy i poprawa jakości kapitału ludzkiego, co będzie sprzyjać

większemu włączeniu społecznemu, zwłaszcza grup defaworyzowanych, oraz systematycznemu

podnoszeniu i wzmacnianiu umiejętności i kompetencji kadr, zdolnych do skutecznego działania

w warunkach gospodarki opartej na wiedzy i generowania dodatkowych impulsów rozwojowych. Trzecią

szansą na zdynamizowanie procesów rozwojowych w Polsce Wschodniej jest zbudowanie intensywnych

powiązań społeczno-gospodarczych z lepiej rozwiniętym otoczeniem, dla których warunkiem niezbędnym

jest zintegrowana i efektywna infrastruktura powiązań komunikacyjnych, zarówno zewnętrznych –

z krajowymi biegunami wzrostu, jak i wewnętrznych, wzmacniających terytorialną spójność makroregionu.

Rozwój infrastruktury transportowej i elektroenergetycznej, towarzyszący intensyfikacji procesów

innowacyjnych i wzmocnieniu kapitału ludzkiego, jest niezbędnym środkiem przyczyniającym się do

osiągnięcia tych celów. Szanse te stały się podstawą dla wyznaczenia strategicznych kierunków działań.

w.

rcl

.go

Skoordynowana realizacja zintegrowanych działań zaproponowanych w Strategii w formie menu

i stanowiących odpowiedź na zidentyfikowane bariery i szanse rozwojowe w ramach trzech strategicznych

obszarów: INNOWACYJNOŚĆ – ZASOBY PRACY – INFRASTRUKTURA przyczyni się w dłuższym okresie do

wzrostu wydajności pracy we wszystkich sektorach gospodarki oraz do zmian w strukturze zatrudnienia

(stopniowe zmniejszenie zatrudnienia w rolnictwie i zwiększenie w pozostałych sektorach gospodarki), co

z kolei przełoży się na wzrost dochodów mieszkańców makroregionu. W efekcie zdynamizowane zostaną

procesy restrukturyzacyjne makroregionalnych gospodarek. Działania te, bazujące na endogennych

uwarunkowaniach i wpisujące się w model rozwoju promowany w unijnych i krajowych dokumentach

strategicznych, będą miały również pozytywny wpływ na odwrócenie niekorzystnych trendów związanych

z odpływami migracyjnymi ludności z makroregionu oraz zwiększenie atrakcyjności inwestycyjnej Polski

Wschodniej. W efekcie ich realizacji w 2020 r. Polska Wschodnia będzie makroregionem dynamicznie

rozwijającym się z poszanowaniem zasady zrównoważonego rozwoju, stopniowo i systematycznie

poprawiającym swoją pozycję rozwojową i konkurencyjną w kraju oraz w Unii Europejskiej, który dzięki

ponadregionalnym specjalizacjom gospodarczym skutecznie konkuruje w kraju i za granicą; dysponuje

nowoczesnymi kadrami dla gospodarki opartej na wiedzy i skutecznie przeciwdziała społecznemu

wykluczeniu oraz jest obszarem komunikacyjnie dostępnym oraz wewnętrznie terytorialnie spójnym.

ww

System realizacji Strategii opiera się na instytucjach i mechanizmach ustanowionych dla zarządzania krajową

polityką rozwoju, w szczególności do zarządzania środkami pochodzącymi z Unii Europejskiej

i przeznaczonymi na realizację polityki spójności w latach 2014–2020. Wdrażanie Strategii odbywa się

poprzez programy operacyjne polityki spójności Unii Europejskiej. Najważniejszym elementem

umożliwiającym przejście z poziomu Strategii do poziomu programowania stanowi kontrakt terytorialny,

negocjowany miedzy stroną rządową i samorządową19. Źródłem finansowania przedsięwzięć realizujących

cele Strategii będą środki Unii Europejskiej, budżetu państwa i samorządów wojewódzkich, powiatowych

i gminnych (w ramach współfinansowania lub wkładu własnego do projektów), inne środki publiczne (np.

fundusze celowe) oraz środki prywatne (wkład własny beneficjentów do projektów). Proces wdrażania

Strategii podlega monitorowaniu i ewaluacji, co służy zwiększaniu skuteczności i efektywności działań

przyczyniających się do osiągania jej celów.

19

Zgodnie z KSRR 2020 kontrakt terytorialny „obejmuje, mieszczące się w obszarach strategicznej interwencji,

przedsięwzięcia priorytetowe rozumiane jako najważniejsze z punktu widzenia rządu i samorządów

województw działania, które mają istotne znaczenie rozwojowe dla terytorium, na którym jest realizowana

interwencja oraz służą realizacji celów polityki regionalnej uzgodnionych między stroną rządową

i samorządową w trakcie negocjacji kontraktu” (KSRR 2020, rozdział 7.3.3.).

v.p

l

PRZEBIEG PRAC AKTUALIZACYJNYCH I PROCES KONSULTACJI

STRATEGII

1.1. Zaangażowanie samorządów województw Polski Wschodniej i środowiska eksperckiego

w proces aktualizacji Strategii

.go

Prace związane z aktualizacją Strategii toczyły się na forum zespołu roboczego, składającego się

z przedstawicieli Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, wskazanych przez Marszałków przedstawicieli

Urzędów Marszałkowskich województw Polski Wschodniej oraz eksperta wiodącego. W ramach

9 warsztatowych spotkań, w których uczestniczyli również przedstawiciele środowiska eksperckiego

wpierający proces aktualizacji w wybranych obszarach tematycznych, zaprezentowano ekspertyzy zlecone

na potrzeby aktualizacji Strategii20, jak również omówiono i przedyskutowano projekty poszczególnych

części Strategii. Uwagi zgłaszane przez przedstawicieli samorządów województw miały istotny wpływ na

kształt aktualizowanego dokumentu, podnoszący jego jakość i silniej osadzając zarówno część

diagnostyczną, jak i kierunkową w makroregionalnej specyfice społeczno-gospodarczej.

Dodatkowo, projekt Strategii był prezentowany i poddawany pod dyskusję na trzech posiedzeniach Komisji

ds. Polski Wschodniej Związku Województw RP, a uwagi i wnioski zgłaszane przez członków tego gremium

były uwzględniane w toku prowadzonych prac. Projekt Strategii został również skonsultowany na forum

Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego i pozytywnie przez to gremium zaopiniowany.

1.2. Ocena ex ante projektu zaktualizowanej Strategii

w.

rcl

Projekt zaktualizowanej Strategii został poddany kompleksowej ocenie ex ante, którą na zlecenie MRR

przeprowadziła w okresie listopad 2012 r. – luty 2013 r. firma ECORYS Polska sp. z o.o. W wyniku

przeprowadzonego badania, ewaluator sformułował propozycję w zakresie systemu monitorowania

i ewaluacji Strategii oraz szereg zaleceń i rekomendacji odnośnie do ocenianego dokumentu. Raport

końcowy z badania ewaluacyjnego wraz z tabelą rekomendacji był przedmiotem odrębnego spotkania

z przedstawicielami Urzędów.

Większość rekomendacji została przyjęta, a ich uwzględnienie w tekście Strategii skutkowało przede

wszystkim

przeredagowaniem dokumentu w sposób zwiększający jego przejrzystość i komunikatywność (lepsze

wyeksponowanie logiki podejścia przyjętego w projekcie zaktualizowanej Strategii ze szczególnym

uwzględnieniem kwestii związanych z selektywnością celów i koncentracją działań),

•

wzmocnieniem uzasadnienia dla wyboru trzech strategicznych kierunków działań (innowacyjność,

zasoby pracy, dostępność), w tym z szerszym wykorzystaniem krajowej i zagranicznej literatury

przedmiotu,

•

uzupełnieniem części diagnostycznej (m.in. w zakresie klastrów w Polsce Wschodniej) i uspójnieniem

jej z ramami finansowymi,

•

doprecyzowaniem zapisów systemu realizacji Strategii (m.in. wskazanie listy programów

operacyjnych i określenie, w jakim zakresie będą one realizowały poszczególne kierunki strategiczne

wskazane w Strategii),

ww

•

20

Pełna lista ekspertyz zleconych przez MRR na potrzeby aktualizacji Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski

Wschodniej do roku 2020 jest dostępna pod adresem

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_2020/doku

menty/strony/dokumenty_i_ekspertyzy.aspx

w projekcie Strategii umieszczono także zaproponowany przez ewaluatora system monitorowania

(w tym tabelę wskaźników monitorowania wraz z szacunkowymi wartościami docelowymi) oraz

ewaluacji.

v.p

l

•

Rekomendacje, które nie zostały uwzględnione dotyczyły przede wszystkim poszerzenia zakresu

tematycznego Strategii o nowe obszary (m.in. transgraniczność, rolnictwo, polityka rodzinna), co z jednej

strony stało w sprzeczności z kompromisem wypracowanym w tym zakresie z województwami Polski

Wschodniej, z drugiej zaś naruszało zasadę selektywności celów i koncentracji działań przyjętą w pracach

aktualizacyjnych.

1.3. Opinia Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w sprawie strategicznej oceny oddziaływania

na środowisko projektu zaktualizowanej Strategii

w.

rcl

.go

Projekt zaktualizowanej Strategii był również konsultowany z Generalną Dyrekcją Ochrony Środowiska

(GDOŚ) w celu stwierdzenia, czy konieczne jest przeprowadzenie dla dokument strategicznej oceny

oddziaływania na środowisko w trybie ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji

o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania

na środowisko21. W dniu 10 kwietnia 2013 r. GDOŚ zadecydował o odstąpieniu od przeprowadzania

strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, argumentując swoją decyzję tym, że z punktu widzenia

możliwości znaczącego oddziaływania na środowisko zaktualizowane zapisy Strategii można potraktować

jako mało istotne. Ponadto GDOŚ wskazał, że część działań wskazanych w zaktualizowanym dokumencie

jest zgodna z zapisami Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 w wersji

przyjętej przez Radę Ministrów w grudniu 2008 r., dla której została przeprowadzona strategiczna ocena

oddziaływania na środowisko22. W tym zakresie ważność zachowują zalecenia sformułowane w jej toku.

Z kolei nowe działania wynikające ze zaktualizowanej Strategii są zgodne z zapisami dokumentów

strategicznych wyższego rzędu, które zostały już poddane odpowiedniej ocenie środowiskowej.

Dodatkowym argumentem na rzecz odstąpienia od obowiązku przeprowadzenia oceny był fakt, że

programy operacyjne unijnej polityki spójności, wskazane w Strategii jako główne instrumenty realizacji

wskazanych w niej celów rozwojowych, w przypadku spełnienia określonych kryteriów kwalifikujących

również będą podlegały takiej ocenie. W związku z tym GDOŚ stwierdził, że nie istnieje ryzyko, aby działanie

mogące potencjalnie znacząco wpływać na środowisko nie zostało poddane odpowiedniej ocenie

środowiskowej.

1.4. Konsultacje międzyresortowe projektu zaktualizowanej Strategii

W dniach 12–29 kwietnia 2013 r. zostały przeprowadzone konsultacje międzyresortowe projektu

zaktualizowanej Strategii. W toku konsultacji uwagi i propozycje uzupełnień do dokumentu zgłosiło 12

ministerstw oraz Główny Urząd Statystyczny, który dokonał szerokiej aktualizacji danych statystycznych

wykorzystanych w części diagnostycznej Strategii. MRR uwzględnił ogromną większość zgłoszonych uwag

(116 ze 123 zgłoszonych ogółem), które dotyczyły przede wszystkim

uściślenia zapisów dotyczących pozycji konkurencyjnej Polski Wschodniej oraz poszerzenia opisu

metody wykorzystanej do zidentyfikowania czynników odpowiadających za dystans dzielący

makroregion od lepiej rozwiniętych regionów w kraju i w UE (dekompozycja WDB per capita),

ww

•

21

Dz. U. z 2008 r. Nr 199, poz. 1227, z późn. zm.

Pełen tekst Prognozy oddziaływania na środowisko projektu Strategii rozwoju społeczno–gospodarczego Polski

Wschodniej do roku 2020 zleconej przez MRR na potrzeby opracowania Strategii w 2008 r. jest dostępny pod adresem

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/poziom_regionalny/strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_2020/Docu

ments/Prognoza_POS_do_Strategii_PW.pdf

zaktualizowania danych i pogłębienia opisów zjawisk społeczno-gospodarczych w części

diagnostycznej (zwłaszcza w obszarach: zasoby pracy i jakość kapitału ludzkiego oraz infrastruktura

transportowa i elektroenergetyczna),

•

doprecyzowania zapisów Strategii w części kierunkowej,

•

lepszego powiązania Strategii z zapisami zintegrowanych strategii rozwoju,

•

v.p

l

•

zweryfikowania szacowanych wartości docelowych wskaźników monitorowania Strategii

i poszerzenia ich zestawu w obszarze dostępności komunikacyjnej i infrastruktury

elektroenergetycznej.

Projekt Strategii został również skonsultowany z Rządowym Centrum Legislacji, czego efektem było

doprecyzowanie zapisów w zakresie systemu realizacji Strategii.

1.5. Konsultacje społeczne projektu zaktualizowanej Strategii

.go

Konsultacje społeczne projektu zaktualizowanej Strategii były zorganizowane i nadzorowane przez

Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju. Konsultacje, które odbyły się w terminie od 10 kwietnia do 15 maja 2013 r.,

miały charakter ogólnopolski i regionalny i były w pełni udokumentowane. Konsultacje zostały

przeprowadzone zgodnie z zasadą jawności, której podstawowym wyznacznikiem jest możliwie swobodny

dostęp do dokumentów i danych. Konsultacje miały charakter publiczny i były oparte o zasady równości

i otwartości. Każda osoba miała możliwość dotarcia do informacji o konsultacjach i wzięcia w nich udziału.

Wszystkie osoby i instytucje, które wzięły udział w procesie konsultacji uzyskały informację zwrotną,

zawierającą ustosunkowanie się Ministerstwa Rozwoju Regionalnego do zgłoszonych uwag. Tabela

zawierająca zestawienie wszystkich zgłoszonych uwag wraz ze stanowiskiem MRR została także

udostępniona na stronie internetowej MRR23.

w.

rcl

W ramach procesu konsultacji społecznych projektu zaktualizowanej Strategii otrzymano łącznie 126 uwag

od 21 interesariuszy, w których gronie znalazły się zarówno osoby fizyczne (2), jak i partnerzy

instytucjonalni (19). Większość otrzymanych uwag pochodziła od gminnych, powiatowych i wojewódzkich

jednostek samorządu terytorialnego z regionów Polski Wschodniej. Wśród podmiotów zgłaszających

uwagi były również agencja rozwoju regionalnego (1), stowarzyszenie (1) oraz lokalne i regionalne

organizacje turystyczne (2). Uwagi do projektu zgłosiły również Urzędy Marszałkowskie dwóch

województw spoza Polski Wschodniej, co może świadczyć o zainteresowaniu dokumentem także poza

makroregionem oraz o dobrym upowszechnieniu informacji o konsultacjach.

ww

Uwagi nadesłane w toku konsultacji zaliczały się do pięciu podstawowych kategorii

1) propozycje poszerzenia projektu Strategii o nowe obszary działań;

2) propozycje doprecyzowania lub wzmocnienia zapisów już znajdujących się w projekcie Strategii

w celu silniejszego wyeksponowania kwestii, którym podmiot zgłaszający uwagi przypisywał

kluczowe znaczenie;

3) uwagi dotyczące zaktualizowania lub poszerzenia zakresu danych statystycznych wykorzystanych

w części diagnostycznej projektu Strategii;

4) uwagi o charakterze redakcyjnym;

5) uwagi odnoszące się do poziomu instrumentów wdrażania Strategii lub kwestii systemowych

pozostających poza właściwością MRR.

23

Tabela jest dostępna pod adresem

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_regionalna/strategia_rozwoju_polski_wschodniej_do_

2020/konsultacje/strony/konsultacje.aspx

v.p

l

Kilka wypowiedzi zgłoszonych w toku konsultacji społecznych miało charakter szerszej refleksji na temat

zagadnień związanych z działaniami prorozwojowymi w Polsce Wschodniej, bez formułowania konkretnych

uwag skutkujących potrzebą wprowadzenia ewentualnych zmian w projekcie Strategii.

Po przeprowadzeniu analizy wszystkich uwag zgłoszonych w toku konsultacji międzyresortowych MRR

zdecydowało o uwzględnieniu znaczącej większości z nich (kategorie 2, 3 i 4) w formie dodania nowych

zapisów w projekcie Strategii oraz doprecyzowania lub korekty zapisów już istniejących.

Uwagi odnoszące się do instrumentów wsparcia dla Polski Wschodniej (kategoria 5) ze względu na swój

bardzo szczegółowy, operacyjny charakter zostały przekazane do odpowiednich komórek MRR zajmujących

się przygotowywaniem programów operacyjnych polityki spójności UE na lata 2014–2020, tak by możliwe

było rozważenie i ewentualne uwzględnienia proponowanych rozwiązań na poziomie operacjonalizacji

działań. Z kolei uwagi o charakterze systemowym (kategoria 5) dotyczące kwestii pozostających poza

właściwością MRR zostały przekazane do właściwych resortów z wnioskiem o poddanie analizie możliwości

ich implementacji.

.go

Nie zostały uwzględnione uwagi dotyczące dodania do części kierunkowej projektu Strategii nowych

obszarów działań (kategoria 1) ze względu na brak obiektywnych argumentów, opartych o przeprowadzone

na potrzeby aktualizacji Strategii analizy, uzasadniających poszerzenie katalogu wskazanego w dokumencie.

Zakres tematyczny projektu zaktualizowanej Strategii jest wynikiem zastosowanej metody

dekompozycji WDB per capita i kompromisu wypracowanego z samorządami województw Polski

Wschodniej. Strategia – zgodnie z przyjętą na początku prac aktualizacyjnych zasadą selektywności

celów i koncentracji działań – skupia się na kierunkach działań, które w największym stopniu mogą

wpłynąć na poprawę pozycji konkurencyjnej makroregionu w średnim okresie.

Podsumowanie procesu konsultacji projektu zaktualizowanej Strategii

w.

rcl

Projekt zaktualizowanej Strategii został ogólnie pozytywnie przyjęty przez konsultowane środowiska.

Stanowiące trzon dokumentu i zaprezentowanej w nim wizji strategicznej selektywne podejście,

skoncentrowane na realizacji kluczowych działań w ramach trzech strategicznych obszarów,

wykorzystujących wewnętrzny potencjał makroregionu i zgodne z przyjętym dla Polski paradygmatem

rozwoju nie zostało zakwestionowane. Przeprowadzona na potrzeby dokumentu identyfikacja

najważniejszych wyzwań rozwojowych stojących przed makroregionem, uwzględniających uwarunkowania

krajowe i europejskie została generalnie uznana za trafną i poprawną. Doceniono również syntetyczną

formułę Strategii, ułatwiającą odbiór dokumentu i dobrze wpisującą się w nurt nowoczesnego planowania

strategicznego.

ww

Zmiany wprowadzone do projektu Strategii w wyniku przeprowadzonych szerokich konsultacji przyczyniły

się do podniesienia jego jakości, integralności i komunikatywności. Konsultacje umożliwiły również

zgromadzenie szeregu wartościowych uwag i propozycji do wykorzystania w procesie projektowania

instrumentów wsparcia dla województw Polski Wschodniej, przyczyniających się do osiągnięcia celów

rozwojowych sformułowanych w projekcie Strategii.

v.p

l

1. POZYCJA ROZWOJOWA POLSKI WSCHODNIEJ NA TLE KRAJU ORAZ

UNII EUROPEJSKIEJ. DIAGNOZA I TRENDY ROZWOJOWE

1.1. Pozycja konkurencyjna regionów Polski Wschodniej

W dyskursie publicznym na temat przestrzennych zróżnicowań utrwalił się obraz Polski Wschodniej jako

obszaru pozostającego daleko w tyle za najlepiej rozwiniętymi regionami w Unii Europejskiej. Dostępne

dane potwierdzają, że taki sposób postrzegania makroregionu jest uzasadniony. W 2010 r., na potrzeby V

Raportu Kohezyjnego Komisji Europejskiej, zostało przygotowane kompleksowe studium24, które na bazie

indeksu konkurencyjności25 w syntetyczny sposób przedstawiło pozycję konkurencyjną wszystkich 271

regionów poziomu NUTS-226 w UE-27.

.go

Z polskich regionów najmniej konkurencyjne okazało się województwo warmińsko-mazurskie, które –

z wartością indeksu 29 (w skali od 0 do 100) – uplasowało się na 233 miejscu wśród wszystkich

analizowanych regionów. Niewiele lepiej wypadły pozostałe województwa Polski Wschodniej, które

uzyskując wartości indeksu od 31 (świętokrzyskie) do 37 (podkarpackie) znalazły się odpowiednio na

pozycjach od 230 do 211.

w.

rcl

Mapa nr 2: Indeks Regionalnej Konkurencyjności (2010)

Źródło: Working Papers n°02/2011: A New Regional Competitiveness Index: Theory, Methods and Findings,

Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Polityki Regionalnej.

24

ww

Wyniki badania zostały przedstawione w dwóch opracowaniach Komisji Europejskiej: 1) Annoni P., Kozowska

K., EU regional competitiveness index (RCI) 2010, Joint Research Centre EC,:2) A New Regional Competitiveness

Index: Theory, Methods and Findings, DG Regio Working Paper, 2/2011.

25

Zaproponowany wskaźnik uwzględnia szeroki zakres kwestii związanych z konkurencyjnością regionalną,

w tym m.in. czynniki związane z innowacyjnością i technologicznymi potencjałami, infrastrukturą transportową

i komunikacyjną, zdrowiem, edukacją, jakościowym potencjałem instytucji. Indeks bierze pod uwagę natężenie

zjawisk istotnych nie tylko dla przedsiębiorstw, ale również dla mieszkańców danego regionu i mających wpływ

na jakość ich życia.

26

Uwzględniając też trzy państwa nadbałtyckie, Maltę, Cypr oraz Luksemburg, w przypadku których cały kraj

stanowi jeden region poziomu NUTS-2.

v.p

l

Pozycja konkurencyjna regionów silnie koreluje z ich pozycją rozwojową, charakteryzowaną przez

wielkość Produktu Krajowego Brutto na mieszkańca (PKB per capita): im niższy poziom syntetycznej

regionalnej konkurencyjności, tym niższy poziom rozwoju. W 2009 r. PKB per capita wypracowany

w makroregionie Polski Wschodniej stanowił zaledwie 44% średniej unijnej27. W latach 2002–2009

dystans makroregionu do średniej UE-27 zmniejszył się, m.in. ze względu na wolniejszą dynamikę

rozwoju większości krajów unijnych, co wskazuje na zachodzący proces konwergencji. Niemniej

jednak wszystkie województwa Polski Wschodniej nadal znajdują się wśród dwudziestu

najbiedniejszych regionów Unii (NUTS-2).

Tabela nr 1: Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wg PPP, UE-27 = 100

2002–2010

POLSKA

MAZOWIECKIE28

LUBELSKIE

PODKARPACKIE

PODLASKIE

ŚWIĘTOKRZYSKIE

WARMIŃSKO-MAZURSKIE

48

74

34

34

37

37

37

2003

2004

2005

2006

2007

%

52

83

35

35

38

39

39

54

87

37

37

40

42

40

2008

2009

2010

.go

2002

49

76

35

35

37

38

39

51

77

35

35

38

39

39

51

81

35

36

38

38

39

56

89

39

39

41

45

42

61

97

41

42

45

47

45

62

102

42

42

45

47

46

zmiana w

punktach

procentowych

14

28

8

8

8

10

9

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych Eurostat.

w.

rcl

Wielkość PKB wytworzonego w Polsce w 2009 r. była wyższa w porównaniu z 2002 r. o 37%29, co

w wartościach bezwzględnych przekłada się na przyrost rzędu 302 mld zł. Realny wzrost PKB

w Polsce Wschodniej w tym okresie był nieznacznie niższy i wyniósł ponad 32%. W stosunku do

średniej dla Polski, makroregion pogłębiał lukę rozwojową, a więc na poziomie krajowym zachodził

proces dywergencji.

Udział makroregionu w kreowaniu krajowego PKB w 2010 r. wyniósł 15,1% i była to wartość o 0,8 pp

niższa niż w 2002 r. Prognozowane PKB30 pokazuje, że obecne niekorzystne trendy utrzymają się.

Jeśli nie zostaną podjęte skuteczne działania dynamizujące procesy rozwojowe, to mimo

prognozowanego wzrostu PKB per capita makroregion do 2020 r. powiększy swój dystans

rozwojowy do wartości krajowych. PKB Polski Wschodniej wzrośnie w stosunku do 2009 r. o 38%,

osiągając poziom blisko 282 mld zł31, przy czym jedynie w województwie świętokrzyskim dynamika

zmian będzie zbliżona do poziomu tempa wzrostu PKB, który według prognoz będzie osiągał cały kraj

(45,9%). W rezultacie PKB Polski Wschodniej będzie stanowić w 2020 r. 14,4% wielkości krajowej

27

ww

Pozycja rozwojowa regionów Polski Wschodniej została określona na podstawie wskaźników PKB per capita

(z uwzględnieniem parytetu siły nabywczej poszczególnych walut narodowych) w relacji do średniej krajowej

i w odniesieniu do średniej UE-27, źródło: Eurostat.

28

Województwo mazowieckie zostało wyróżnione ze względów porównawczych w celu zwrócenia uwagi na

pozycję tego regionu jako elementu odstającego statystycznie (outlier), zawyżającego średnią krajową.

29

Uwzględniając ruch cen, tj. w cenach z 2009 r.

30

Na potrzeby analizy przyszłych trendów ekonomicznych przyjęto założenia wynikające ze scenariusza

umiarkowanego rozwoju Polski: przewidywane średnie roczne tempo wzrostu PKB w Polsce na poziomie

3,45%; przewidywane tempo wzrostu PKB per capita w UE-27 na poziomie 2,0% por. Kusideł E., LewandowskaGwarda K., Ekspertyza dotycząca projekcji PKB per capita (wg PPS) na poziomie województw (NUTS-2) oraz

wybranych podregionów (NUTS-3) do 2020 roku wraz z analizą konsekwencji ewentualnych zmian klasyfikacji

NUTS dla polityki spójności po 2020 roku. Na zlecenie MRR, 2012.

W cenach z 2009 r.

v.p

l

PKB, co oznacza, że prognozowany udział makroregionu w tworzeniu krajowego PKB zmniejszy się (o

0,8 pp). Biorąc pod uwagę przewidywane niższe tempo rozwojowe krajów unijnych w latach

2009–2020, makroregion zmniejszy dystans rozwojowy w stosunku do średniej unijnej, ale nadal

wartość PKB per capita makroregionu będzie o prawie połowę od niej niższa.

Rysunek nr 2: Prognozowane wartości PKB per capita wg PPS w relacji do UE-27

80%

POLSKA

75%

70%

65%

ŚWIĘTOKRZYSKIE

60%

PODKARPACKIE

LUBELSKIE

50%

45%

40%

35%

.go

WARMIŃSKOMAZURSKIE

PODLASKIE

55%

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

w.

rcl

Źródło: Obliczenia własne na podstawie ekspertyzy Kusideł E., Lewandowska-Gwarda K., Ekspertyza dotycząca

projekcji PKB per capita (wg PPS) na poziomie województw (NUTS-2) oraz wybranych podregionów (NUTS-3) do

2020 roku wraz z analizą konsekwencji ewentualnych zmian klasyfikacji NUTS dla polityki spójności po 2020

roku. Na zlecenie MRR, 2012.

1.2. Przyczyny niskiej pozycji rozwojowej i konkurencyjnej Polski Wschodniej

Pozycja rozwojowa i konkurencyjna makroregionu jest efektem szeregu powiązanych ze sobą

czynników, zarówno o charakterze ogólnokrajowym (toczący się kryzys gospodarczy, krajowa

polityka gospodarcza i finansowa), jak i regionalnym (wyposażenie infrastrukturalne, kapitał ludzki

itp.), określających specyfikę funkcjonowania makroregionalnej gospodarki.

ww

Do zidentyfikowania głównych źródeł rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej zastosowano

metodę dekompozycji (Spiezia, 2003)32. Metoda ta pozwala określić w sposób skwantyfikowany

wpływ szerokiego spektrum czynników społeczno-gospodarczych na regionalne zróżnicowania

poziomu i dynamiki rozwoju.

W celu zbadania wpływu różnych determinant na rozwój poszczególnych regionów dokonuje się

rozkładu głównego wskaźnika na czynniki związane z wydajnością pracy, charakterystyką rynku pracy

oraz strukturą populacji. Na potrzeby aktualizacji Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski

Wschodniej do roku 2020 zastosowano metodę dekompozycji w ujęciu statyczno-porównawczym

z wykorzystaniem wskaźnika Wartość Dodana Brutto (WDB)33per capita, która w tym przypadku

32

Metoda ta znalazła swe praktyczne zastosowanie w szeregu publikacji, m.in. jednej z flagowych publikacji

OECD – Regions at a Glance 2009. W oparciu o analizę przyczyn zróżnicowanego poziomu produktywności

osiąganego przez regiony, dekompozycja umożliwia sformułowanie odpowiedzi na pytanie, dlaczego niektóre

regiony są bardziej konkurencyjne niż inne. Czyt. więcej w: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju

gospodarczego Polski Wschodniej przy zastosowaniu metody dekompozycji PKB. Ekspertyza dla Ministerstwa

Rozwoju Regionalnego, 2011.

33

Wartość Dodana Brutto powiększona o podatki od produktów i pomniejszona o dotacje do produktów to

Produkt Krajowy Brutto.

v.p

l

pokazuje różnice w poziomie rozwoju gospodarek regionów w stosunku do średniej dla kraju.

Dekompozycję wykonano dla roku 2002 i 200934, co umożliwiło ocenę zmian zachodzących w czasie.

Wyniki przeprowadzonych analiz wskazują35, iż niski poziom rozwoju gospodarczego województw

Polski Wschodniej w dużej mierze jest rezultatem niskiej wydajności pracy wyrażonej Wartością

Dodaną Brutto36 na 1 pracującego (w 2010 r. kształtowała się ona w granicach od 70% przeciętnej

wydajności krajowej gospodarki w województwie lubelskim do niecałych 88% w województwie

warmińsko-mazurskim) oraz niewykorzystanych zasobów pracy.

Rysunek nr 3: Główne czynniki wyjaśniające różnice w poziomie WDB na 1 mieszkańca województw Polski

37

w relacji do średniej krajowej w 2009 r.

WARMIŃSKO-MAZURSKIE

POMORSKIE

wydajność pracy

KUJAWSKO-POMORSKIE

OPOLSKIE

ZACHODNIOPOMORSKIE

WIELKOPOLSKIE

LUBUSKIE

ŚWIĘTOKRZYSKIE

PODLASKIE

PODKARPACKIE

LUBELSKIE

ŚLĄSKIE

MAŁOPOLSKIE

MAZOWIECKIE

zatrudnienie

aktywność zawodowa

struktura wiekowa

ludności

w.

rcl

ŁÓDZKIE

odpływy ludności zw.

z pracą zawodową

.go

DOLNOŚLĄSKIE

-50%

-30%

-10%

10%

30%

50%

Źródło: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej przy

zastosowaniu metody dekompozycji PKB. Ekspertyza dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, 2011 r.

Niska wydajność pracy w Polsce Wschodniej jest efektem zarówno specyfiki branżowej gospodarek

województw makroregionu (tzw. specjalizacji sektorowej), jak i niższej niż średnio w kraju

produktywności poszczególnych sektorów. Regiony Polski Wschodniej, za wyjątkiem województwa

warmińsko-mazurskiego38, cechuje na tle kraju bardzo wysokie zaangażowanie zasobów pracy

34

ww

Wybór lat poddanych analizie został podyktowany dostępnością i porównywalnością danych w chwili

przeprowadzenia analizy. Czyt. więcej w: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju gospodarczego

Polski Wschodniej przy zastosowaniu metody dekompozycji PKB. Ekspertyza dla Ministerstwa Rozwoju

Regionalnego, 2011.

35

Czyt. więcej w: M. Lewandowski, Identyfikacja determinant rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej przy

zastosowaniu metody dekompozycji PKB. Ekspertyza dla Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, 2011.

36

Produkt Krajowy Brutto – Wartość Dodana Brutto powiększona o podatki od produktów i pomniejszona

o dotacje do produktów.

37

Na wykresie pominięto tzw. błąd przybliżenia. Czynniki uwzględnione w dekompozycji zostały szczegółowo

zdefiniowane w ekspertyzie zleconej na potrzeby aktualizacji Strategii (czyt. więcej w: M. Lewandowski, Identyfikacja

determinant rozwoju gospodarczego Polski Wschodniej przy zastosowaniu metody dekompozycji PKB).

38

Mniejszy udział zatrudnionych w sektorze rolniczym w województwie warmińsko-mazurskim wynika

z historycznie uwarunkowanej struktury agrarnej w tym regionie. Prawie 1/5 użytkowanej rolniczo ziemi

należała do publicznych i prywatnych osób prawnych, a struktura wielkościowa gospodarstw była

korzystniejsza niż średnio w Polsce (mniej małych gospodarstw, więcej wielkoobszarowych). Województwo to

cechuje korzystna relacja zatrudnionych w rolnictwie do efektów ekonomicznych. Jednocześnie jednak

zaobserwowano niższą niż w skali całego kraju aktywność zawodową ludności i mniejsze wykorzystania

zasobów pracy.

.go

v.p

l

w sektorze rolniczym39 (22,5% wobec średniej krajowej 12,8%), charakteryzującym się dużo niższą

wydajnością pracy niż pozostałe sektory gospodarki. Dla porównania, w Unii Europejskiej wskaźnik

ten kształtował się na średnim poziomie 5,4%40. Jednocześnie dane wskazują na mniejsze niż średnio

w kraju zaangażowanie zasobów pracy w przemyśle (odpowiednio 18,7% i 22,1%); budownictwie

(7,5% i 8,1%); usługach rynkowych (24,2% i 28,0%) oraz pozostałych usługach (27,1% i 28,9%).

Rolnictwo (łącznie z leśnictwem, łowiectwem i rybactwem) w makroregionie było w 2010 r. o 28,5%

mniej wydajne niż przeciętnie w kraju, choć w ramach makroregionu sytuacja jest silnie

zróżnicowana (w województwie warmińsko-mazurskim i podlaskim wydajność pracy w tym sektorze

była znacznie wyższa niż w kraju, natomiast w pozostałych województwach nie przekroczyła 64%

średniej krajowej). Wśród innych działów gospodarki, poziom wydajności pracy w dziale przemysłu

był o 17,1% niższy od średniej krajowej (w tym przetwórstwie przemysłowym – o 15,8%);

w budownictwie – o 7,7%, handlu, naprawie pojazdów samochodowych, transporcie i gospodarce

magazynowej, zakwaterowaniu i gastronomii, informacji i komunikacji – o 10%, w działalności

finansowej i ubezpieczeniowej – o 7%, a w pozostałych usługach – o 11,8 %.

Realny wzrost przeciętnej wydajności regionalnych gospodarek Polski Wschodniej (o ¼) w latach

2002–2009 był przede wszystkim efektem indywidualnych dynamik wzrostu poszczególnych

sektorów, w małym stopniu natomiast (poza województwem warmińsko-mazurskim) przyczyniły się

do tego międzysektorowe zmiany w zatrudnieniu, zwłaszcza przesunięcia zatrudnionych z sektora

rolniczego do bardziej efektywnych sektorów gospodarki. Struktura pracujących, obrazująca

specjalizację sektorową w poszczególnych gospodarkach regionalnych makroregionu praktycznie nie

uległa zmianie w badanym okresie. Nadal jest specyficzna i odmienna od struktur gospodarek

w innych regionach kraju, głównie za sprawą wysokiego udziału pracujących w rolnictwie, który

w największej mierze przesądza o dystansie rozwojowym, dzielącym Polskę Wschodnią od lepiej

rozwiniętych regionów w kraju i UE.

w.

rcl

Wyniki przeprowadzonych analiz wskazują, że niższa wydajność pracy w poszczególnych sektorach

gospodarki w Polsce Wschodniej jest efektem gorszego wyposażenia województw w regionalne

aktywa, takie jak: infrastruktura, potencjał technologiczny i innowacyjny i jakość pracy. O ile

świadomość wpływu dostępności i jakości infrastruktury oraz jakości pracy i poziomu innowacyjności

dla osiąganych wyników gospodarczych jest powszechna, to przeprowadzona dekompozycja

uwidoczniła, że czynniki te odpowiadają za istotną część dysproporcji rozwojowych makroregionu

wobec średniej dla Polski (od ok. 1/5 w województwie podlaskim do blisko połowy w podkarpackim).

Czynnikiem istotnie wpływającym na niski poziom rozwoju jest niedostateczne wykorzystanie

dostępnych zasobów pracy. Znaczący negatywny wpływ na rozwój gospodarczy makroregionu mają

kwestie dotyczące zatrudnienia oraz odpływy ludności związane z pracą zawodową41. Drugie

z wymienionych zjawisk świadczy o niskiej atrakcyjności regionalnych rynków pracy w Polsce

Wschodniej. Zbyt duża migracja z regionów uboższych do bogatszych może prowadzić do

uszczuplenia zasobów wykwalifikowanych pracowników (tzw. „drenażu mózgów”), niekorzystnie

39

ww

Pogłębiona diagnoza sytuacji w sektorze rolnictwa (m.in. struktura gospodarstw rolnych, zasoby kapitału,

potencjał produkcyjny) w układzie regionów wraz z kierunkami strategicznych działań państwa znajduje się

w Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa przygotowanej przez ministra właściwego ds.

rolnictwa i rozwoju wsi i przyjętej przez Radę Ministrów w kwietniu 2012 r. jako jedna z dziewięciu

zintegrowanych

strategii

rozwoju.

Tekst

Strategii

jest

dostępny

pod

adresem

http://www.minrol.gov.pl/pol/Informacje-branzowe/Strategia-zrownowazonego-rozwoju-wsi-rolnictwa-irybactwa-na-lata-2012-2020/Dokumenty-analizy

40

Eurostat, dane dla 2010 r.

41

Mowa tu o zmniejszającej się w ciągu roku liczbie pracujących oraz odpływie pracowników w postaci

dojazdów do pracy w innych województwach. Należy zwrócić uwagę, że osoby, które, nie zmieniając miejsca

zamieszkania, wyjeżdżają pracować do innego regionu, współtworzą WDB tego właśnie regionu, nie zaś

swojego macierzystego województwa.

v.p

l

wpływając na potencjał makroregionalnych gospodarek oraz negatywnych skutków społecznych

(wpływ na więzi rodzinne, pogłębienie niekorzystnych trendów demograficznych).

Biorąc pod uwagę zachodzące zmiany ilościowe i strukturalne w demografii Polski Wschodniej,

należy spodziewać się niekorzystnych tendencji związanych z kurczeniem się zasobów pracy.42 Do

2020 r. prognozuje się spadek udziału ludności w wieku produkcyjnym w makroregionie do poziomu

poniżej 60% (o przeszło 4 pp), czyli podobnego do szacunku wartości dla całego kraju. W wielkościach

bezwzględnych szacuje się, że liczba ludności w wieku produkcyjnym w 2020 r. w makroregionie

wyniesie 4,7 mln i w porównaniu do 2010 r. zmniejszy się w makroregionie o ponad 9% (w kraju

średnio o 8,6%), przy czym najbardziej w województwach świętokrzyskim (o przeszło 12%) oraz

lubelskim i warmińsko-mazurskim (o przeszło 10%).43

1.3. Podsumowanie

.go

Kurczeniu się zasobów pracy będzie towarzyszyć proces starzenia się społeczeństwa (indeks

starzenia44 w Polsce przekroczy poziom 100%, co oznacza że ludność w wieku powyżej 60–65 lat

będzie przeważać nad pokoleniem ludzi w wieku przedprodukcyjnym)45. Proces ten będzie bardzo

zróżnicowany regionalnie. W przypadku województwa świętokrzyskiego „nadwyżka” ta w 2020 r.

wyniesie 40% wobec 20% średnio w Polsce. Stosunkowo najmniej dynamicznie procesy starzenia

będą przebiegać w województwach warmińsko–mazurskim i podkarpackim, gdzie osiągnie ona

wartość poniżej 10%.

ww

w.

rcl

Makroregion Polski Wschodniej cechuje znacznie niższa niż średnio w Polsce wydajność pracy, która

jest efektem utrwalonej specyfiki branżowej, koncentrującej znaczne zasoby pracy w mało wydajnym

sektorze rolniczym i niższej niż średnio w kraju produktywności pozostałych sektorów gospodarki.

Dodatkowo, wyniki przeprowadzonych analiz wskazały na potencjał innowacyjny, jakość zasobów

pracy i infrastrukturę jako trzy obszary, które odpowiadają za znaczną część dystansu rozwojowego,

który dzieli makroregion od bardziej rozwiniętych części Polski i UE. Identyfikacja barier i potencjałów

rozwojowych, poprzedzona diagnozą sytuacji w tych obszarach, jest przedmiotem kolejnych

rozdziałów.

42

Na podstawie Prognozy ludności do roku 2035, GUS 2009.

Należy zaznaczyć, iż ostatecznie na zasób pracy wpływ będzie miał wskaźnik aktywności zawodowej, a także

wprowadzane zmiany w systemie emerytalnym.

44

Liczba ludności w wieku poprodukcyjnym (kobiety w wieku 60 i mężczyźni w wieku 65 lat i więcej) do liczby

ludności w wieku przedprodukcyjnym (do 18 lat).

45

Proces starzenia się ludności będzie najbardziej zaawansowany na obszarach miejskich oraz w większym

stopniu dotknie także populację kobiet (w Polsce Wschodniej w 2020 r. wskaźnik starzenia w przypadku kobiet

będzie 2-krotnie wyższy niż w przypadku mężczyzn, co będzie miało niekorzystny wpływ na przyrost naturalny

w makroregionie).

v.p

l

2. INNOWACYJNOŚĆ MAKROREGIONU POLSKI WSCHODNIEJ –

DIAGNOZA

Województwa Polski Wschodniej charakteryzuje niższy niż średni dla kraju poziom innowacyjności46. Jego

konsekwencją jest niższa wydajność pracy, niekorzystnie rzutująca na konkurencyjność i atrakcyjność

inwestycyjną makroregionu47. W badaniu regionalnego potencjału innowacyjnego obejmującego wszystkie

regiony UE-27, województwa Polski Wschodniej zaklasyfikowano do grupy regionów o niskiej innowacyjności

(tzw. słabe dyfuzory), zdolnych raczej do absorpcji innowacji wytwarzanych gdzie indziej, niż do generowania

innowacji przełomowych, rozpoczynających nowe fale rozwoju gospodarczego48. Te obserwacje znalazły swoje

potwierdzenie również w typologii regionalnej innowacyjności opracowanej przez Europejską Sieć

Obserwacyjną Rozwoju Terytorialnego (ESPON), zgodnie z którą województwa Polski Wschodniej zostały

zaliczone do kategorii regionów o profilu nastawionym na innowacyjność imitacyjną49.

Mapa nr 4: Regionalne profile innowacyjności w UE-27

.go

Mapa nr 3: Potencjał innowacyjny regionów UE-27

(2008)

Reykjavik

!

!

!

Canarias

Guadeloupe

!

Martinique

!

Réunion

Helsinki

!

Tallinn

Oslo

!

!

Stockholm

!

!

Guyane

Riga

!

København

!

Vilnius

!

!

Madeira

Minsk

!

Dublin

!

!

!

!

!

Warszawa

Berlin

Amsterdam

London

Kyiv

!

!

Bruxelles/Brussel

w.

rcl

!

Paris

Praha

!

Luxembourg

Acores

This map does not

necessarily reflect the

opinion of the ESPON

Monitoring Committee

!

!

Kishinev

WienBratislava

!

!

Budapest

!

!

Bern

!

Vaduz

!

Ljubljana

!

Zagreb

!

Bucuresti

Beograd

!

!

Sarajevo

!

Sofiya

!

Podgorica

!

Roma

Skopje

Ankara

!

!

Tirana

!

Madrid

!

!

Lisboa

!

El-Jazair

!

Athina

!

Nicosia

!

Tounis

© Politecnico di Milano, ESPON KIT Project, 2012

!

!

Valletta

0

260

520

km

Regional level: NUTS2

Source: Own elaboration, 2012

Origin of data: EUROSTAT, 2012

© EuroGeographics Association for administrative boundaries

Legend

No data

Imitative innovation area

Smart and creative diversification area

Smart technological application area

Applied science area

European science-based area

Źródło: Innovation Union Scoreboard 2011.

Źródło: Knowledge–Innovation– Territory, ESPON, 2012.

46

ww

Innowacyjność gospodarki rozumiana jako zdolność firm i innych organizacji do wprowadzania innowacji,

zdolność absorpcyjna (np. do wdrożenia nowych procesów produkcji, użycia nowych technologii, uczenia się

itp.) i postawy proinnowacyjne wśród firm i konsumentów.

47

Zgodnie z rankingiem atrakcyjności inwestycyjnej województw i podregionów Polski, rokrocznie

przygotowywanymi od 2004 r. przez Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, województwa Polski

Wschodniej systematycznie lokują się na najniższych pozycjach rankingu, zarówno jeśli chodzi o atrakcyjność

inwestycyjną dla prowadzenia działalności zaawansowanej technologicznie (wyjątkiem jest podregion

rzeszowski, który w 2011 r. uplasował się na 11. pozycji w kraju), jak i przemysłowej czy usługowej. Ranking jest

dostępny na stronie www.ibngr.pl

48

DG Regio, Komisja Europejska, 2010.

Knowledge – Innovation – Territory, ESPON, 2012.

Rysunek nr 5: Polska względem UE-27 w 8 obszarach

wskaźników Innovation Union Scoreboard 2011

(w nawiasach: miejsce Polski w UE)

w.

rcl

.go

Rysunek nr 5: Ranking Innovation Union Scoreboard 2011

v.p

l

Niska ocena poziomu innowacyjności gospodarek województw Polski Wschodniej pokrywa się

z analogiczną oceną polskiej gospodarki, która – według rankingu Innovation Union Scoreboard50

z 2011 r., służącego do międzynarodowych porównań innowacyjności gospodarek – należy do

kategorii tzw. umiarkowanych innowatorów, plasując się w dolnej części stawki unijnej (23. miejsce

spośród 27 krajów UE) i wykazuje cechy charakterystyczne dla grupy najmniej innowacyjnych państw

Unii. Potencjał innowacyjności w Polsce ma charakter niezrównoważony, gdyż opiera się głównie

na zasobach ludzkich, z bardzo słabą skłonnością do wprowadzania innowacji i współpracy

badawczo-rozwojowej51. Również wyniki badań przeprowadzonych przez ESPON wykazują, że

praktycznie cała Polska stanowi obszar technologicznie i naukowo zapóźniony, słabo powiązany

z otoczeniem, co negatywnie wpływa na skalę, dynamikę i dyfuzję procesów innowacyjnych52.

Źródło: Potencjał i bariery polskiej innowacyjności, IBS,

2012.

Źródło: Potencjał i bariery polskiej innowacyjności, IBS,

2012.

W przypadku Polski Wschodniej można wskazać szereg czynników społecznych, gospodarczych

i przestrzennych, które niekorzystnie wpływają na poziom innowacyjności gospodarek, zarówno po

stronie popytowej, jak i podażowej tego procesu53.

50

ww

Innovation Union Scoreboard 2011 (IUS 2011), obejmujący dane za lata 2006–2010, stanowi nową,

uwzględniającą dodatkowe wskaźniki, wersję European Innovation Scoreboard i służy m.in. monitorowaniu

postępów wdrażania celów strategii Europa 2020 w obszarze inteligentnego wzrostu. Na indeks ogólny IUS

2011 składa się 8 grup wskaźników podzielonych na trzy kategorie: czynniki sprzyjające (kapitał ludzki,

możliwość pozyskania finansowania z rynku lub wsparcia państwa dla innowatorów, jakość, otwartość

i atrakcyjność krajowego systemu badań), działalność firm (inwestycje firm w innowacje, współpraca z innymi

podmiotami oraz tworzenie własności intelektualnej) i wyniki (liczebność innowatorów, efekty gospodarcze

innowacji).

51

Bukowski M., Szpor A., Śniegocki A., Potencjał i bariery polskiej innowacyjności, IBS, Warszawa 2012, str. 16.

52

Knowledge – Innovation – Territory, ESPON, 2012.

53

Podejście popytowo-podażowe w ramach cyklicznego modelu innowacji (Berkhout, 2000; Rothwell, 1994)

zakłada konieczność oddziaływania zarówno na stronę podażową procesu innowacji (rozwój badań naukowych,

wzmacnianie powiązań między sektorem nauki a przedsiębiorstwami), jak i popytową (kształtowanie się

wymagających i wyspecjalizowanych rynków, proinnowacyjne postawy konsumenckie, skutkujące zakupem

produktów i usług o wysokiej wartości dodanej, w tym innowacyjnych).

v.p

l

Do niekorzystnych czynników popytowych należy zwłaszcza najniższy w Polsce poziom dochodów

i wydatków per capita. W 2011 r. w sferze ubóstwa relatywnego54 znajdowało się od 21% do 26%

osób w gospodarstwach domowych z terenu makroregionu, co plasowało województwa Polski

Wschodniej na ostatnich miejscach w kraju. W obliczu niekorzystnej sytuacji materialnej,

gospodarstwa domowe w Polsce Wschodniej koncentrują się przede wszystkim na zabezpieczeniu

podstawowych potrzeb życiowych, a nie na zakupie innowacyjnych – i przez to często droższych –

produktów lub usług.

.go

Drugim zjawiskiem negatywnie wpływającym na popyt na innowacje i będącym konsekwencją

trudnej sytuacji gospodarczej w makroregionie jest systematycznie utrzymujące się ujemne saldo

migracji. Z makroregionu wyjeżdżają przede wszystkim osoby młode, legitymujące się wyższym

wykształceniem (w 2008 r. saldo migracji z Polski Wschodniej wyniosło około – 11,5 tys. osób,

z czego ok. 7 tys. stanowiły osoby w wieku 25–34, wśród których istotny udział mieli absolwenci

studiów wyższych). Jest to zjawisko o tyle istotne dla skutecznego stymulowania innowacyjności

gospodarek, że grupa ta wykazuje największą otwartość na rynkowe nowości i skłonność do zakupu

innowacyjnych towarów i usług.

Również niższy niż średnio w kraju poziom przedsiębiorczości (w 2011 r. średnio 1004 podmioty

gospodarcze na 10 tys. mieszkańców, podczas gdy w Polsce Wschodniej ta wartość wyniosła 76255),

utrudniający przepływ wiedzy i technologii oraz nawiązywanie współpracy, negatywnie wpływa na

proces kształtowania się wyspecjalizowanych rynków. Biorąc pod uwagę obserwowaną tendencję do

przestrzennego koncentrowania się działalności innowacyjnej w najbardziej rozwiniętych ośrodkach

miejskich, również niższa wartość wskaźnika urbanizacji, charakteryzująca makroregion (49%

w stosunku do 61% średnio w kraju) nie sprzyja rozwojowi innowacyjności.

ww

w.

rcl

Bardzo istotne makroregionalne wyzwania, bariery i potencjały koncentrują się po stronie podażowej

procesu innowacji – w sektorach stanowiących kluczowe elementy systemu innowacji, czyli

w naukowo-badawczym, przedsiębiorstw oraz na ich styku.

54

55

Za GUS: relatywna granica ubóstwa – 50% średnich wydatków (ekwiwalentnych) gospodarstw domowych.

Dane za 2011 r., źródło: BDL GUS.

2.1.1. Działalność badawczo-rozwojowa i kadry

v.p

l

2.1. Potencjał sektora naukowo-badawczego w Polsce Wschodniej

Makroregion charakteryzuje się stosunkowo niskim poziomem rozwoju sektora nauki. Mimo

istotnego wzrostu wartości nakładów na badania i rozwój (B+R) obserwowanego w latach 2002–2010

(w tym okresie województwo świętokrzyskie blisko dwunastokrotnie zwiększyło swoje nakłady na

B+R, a województwo podkarpackie ponad czterokrotnie), łączne nakłady w pięciu województwach

Polski Wschodniej na badania i rozwój stanowiły w 2010 r. zaledwie 13% wydatków krajowych,

a ich udział w regionalnym PKB oraz w przeliczeniu per capita był niższy niż średnio w Polsce.

Kadry naukowe w makroregionie pod

względem ilościowym pozostają w tyle

za krajową czołówką. W latach

2004–2010 w województwach Polski

Wschodniej przy działalności badawczo-rozwojowej pracowało od 9,8% do

14,2% zatrudnionych56 w tej działalności

w Polsce. W 2010 r. w całym

makroregionie liczba zatrudnionych

(w EPC) w sektorze B+R na 1000

aktywnych zawodowo była niższa niż

średnio w kraju (4,6 w kraju, 2,9

w makroregionie).

.go

Mapa nr 5: Szkolnictwo wyższe w ujęciu regionalnym

w.

rcl

Ośrodki

akademickie

z

Polski

Wschodniej nie plasują się na wysokich

pozycjach w ogólnopolskich rankingach

uczelni57. W rankingu Perspektywy 2012

wśród 90 uczelni znalazło się zaledwie

12 z makroregionu. Najlepsza w 2012 r.

uczelnia

z

Polski

Wschodniej

(Uniwersytet Medyczny w Białymstoku)

zajęła miejsce pod koniec drugiej

dziesiątki rankingu, a połowa z nich –

dopiero w piątej dziesiątce. W ostatnich

latach nie zaobserwowano również

znaczącej poprawy pozycji wszystkich

uczelni z makroregionu w rankingu.

Źródło: KPZK 2030.

ww

Z kolei analiza rankingu kierunków technicznych i ścisłych oraz przyrodniczych na uczelniach w Polsce

Wschodniej pokazuje, że przyznane im oceny sytuują je w połowie stawki. Nieco wyższe pozycje

zajmują kierunki przyrodnicze w Polsce Wschodniej (na łącznie 50 pozycji: Uniwersytet im. Marii

56

W ekwiwalencie pełnego czasu pracy (EPC). Jeden ekwiwalent pełnego czasu pracy oznacza jeden osoborok

poświęcony wyłącznie na działalność B+R. Na podstawie definicji GUS.

57

Jedną z przyczyn takiej pozycji uczelni w rankingach może być fakt, że powstały one stosunkowo niedawno.

Najstarsze z nich to KUL (1918 r.) i UMCS (1944 r.). Większość powstała jednak w latach 50. XX w. (UM

w Lublinie i w Białymstoku, Politechnika Lubelska, Szkoła Policji w Szczytnie) albo początki jednostek, które

teraz je tworzą sięgają tego czasu, a obecny status osiągnęły znacznie później (Politechnika Rzeszowska –

1974 r., Uniwersytet Rzeszowski – 2001 r.).

v.p

l

Curie-Skłodowskiej (UMCS) w Lublinie zajmuje 12., Uniwersytet Warmińsko-Mazurski (UWM)

w Olsztynie – 13., Uniwersytet w Białymstoku – 14.).

2.1.2. Uczestnictwo ośrodków naukowych z Polski Wschodniej w sieciach

współpracy

.go

O niskim potencjale naukowym i niewystarczających powiązaniach uczelni Polski Wschodniej

w ramach międzynarodowej sieci współpracy ośrodków naukowo-badawczych świadczy ich

stosunkowo niewielki udział w krajowych i międzynarodowych projektach badawczych. Przykładowo,

w ramach 7 unijnego Programu Ramowego w zakresie badań i rozwoju technologicznego na lata

2007–2013 zaledwie 5,8% uczestników dofinansowanych projektów w Polsce reprezentowało Polskę

Wschodnią. Wśród 46 naukowców wyróżnionych w 2011 r. w kategorii wyjątkowe osiągnięcia

naukowe lub artystyczne, rozprawa habilitacyjna oraz rozprawa doktorska znalazły się tylko

3 uczelnie z Polski Wschodniej. Wśród 100 laureatów „Diamentowego Grantu”, wyróżnienia

przyznawanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) wybitnym młodym

naukowcom, którzy prowadzą własne badania naukowe, znalazły się jedynie 4 uczelnie z Polski

Wschodniej (wszystkie z Lublina). W ramach modułu 3 (wyniki polskich badań humanistycznych

w świecie) Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki w 2012 r. w gronie 56 wyróżnionych

projektów naukowo-badawczych znalazło się 6 z makroregionu58. Wśród pozostałych komponentów

tego programu, niewielki udział Polski Wschodniej zaznaczył się w module dotyczącym wspierania

projektów realizowanych we współpracy międzyśrodowiskowej i międzydyscyplinarnej przez zespoły

polsko-zagraniczne. Na 26 ośrodków naukowych wyróżnionych w tym zakresie jedynie 3 pochodziły

z Polski Wschodniej (Katolicki Uniwersytet Lubelski, UMCS oraz Uniwersytet Rzeszowski).

ww

w.

rcl

Na tle obserwowanej znikomej krajowej i międzynarodowej aktywności ośrodków naukowo-badawczych z Polski Wschodniej należy odnotować sukces, jaki odniosło Centrum Badań

Innowacyjnych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, które w 2012 r. znalazło się wśród

6 najlepszych krajowych jednostek naukowych wyłonionych przez MNiSW i podniesionych do rangi

Krajowych Naukowych Ośrodków Wiodących (KNOW), skupiających najbardziej utalentowanych

naukowców i studentów w dziedzinie nauk ścisłych oraz nauk medycznych, nauk o zdrowiu i kulturze

fizycznej59. Przyznane wyróżnienie stanowi nie tylko uznanie potencjału tej uczelni do

funkcjonowania jako ważne ogniwo współpracy naukowej w skali międzynarodowej, ale także

klarowny sygnał, że ośrodki naukowe z Polski Wschodniej mogą skutecznie aspirować do krajowej

czołówki.

58

Wyróżnione projekty prowadzone były na Uniwersytecie im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, Uniwersytecie

w Białymstoku, Uniwersytecie Rzeszowskim oraz na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

59

Kryteria oceny, przeprowadzanej przez kapitułę składającą się z przedstawicieli 17 najbardziej prestiżowych

międzynarodowych ośrodków naukowych, obejmowały: potencjał naukowy jednostek i ich pracowników,

międzynarodowe wskaźniki publikacji i cytowań, realizowane granty badawcze, wdrożenia i patenty oraz

współpracę z otoczeniem gospodarczym.

Stosunkowo niski udział uczelni z Polski

Wschodniej

w sieciach

współpracy

naukowo-badawczej potwierdza również

przestrzenna analiza skali i kierunków

współpracy ośrodków naukowych wyrażona

wspólnymi

publikacjami

(Olechnicka,

Płoszaj, 2008). Z analizy danych za lata

2001–2006, obejmujących cztery kategorie

publikacji (napisane samodzielnie, we

współpracy krajowej, we współpracy

zagranicznej oraz we współpracy krajowej

i zagranicznej) wynika, że większość

regionów w Polsce cechuje silna

specjalizacja krajowa i pokrywa się to

z obrazem sytuacji w Polsce Wschodniej.

Jednak specyfiką ośrodków naukowych

w makroregionie jest ich relatywnie większa

hermetyczność, rozumiana jako wyższy niż

przeciętnie w kraju udział publikacji, które

zostały napisane samodzielnie przez

Źródło: Olechnicka A., Płoszaj A., Polska nauka w sieci? Przestrzeń naukowców z danego podregionu.

.go

v.p

l

Mapa nr 6: Potencjał publikacyjny podregionów i kierunki

współpracy w latach 2001–2006

nauki i innowacyjności. Raport z badań, Warszawa 2008; str. 25;

na podstawie danych z Web of Science.

w.

rcl

Niewielka jest również skala współpracy między ośrodkami naukowymi wewnątrz makroregionu

mierzona liczbą wspólnych naukowych publikacji.

Należy podkreślić, że dotychczasowy stosunkowo niski poziom rozwoju i usieciowienia sektora nauki

i badań Polski Wschodniej można w pewnym stopniu tłumaczyć skalą infrastrukturalnych zapóźnień,

charakteryzujących ośrodki naukowo–badawcze działające na tym obszarze. Waga tego problemu

została dostrzeżona, o czym świadczy skierowanie do makroregionu znaczącego strumienia środków

europejskiej polityki spójności przeznaczonego na wsparcie sektora B+R w ramach programów

Narodowej Strategii Spójności 2007–2013. Wsparcie to, obejmujące także przedsięwzięcia

o charakterze inwestycyjnym, w tym rozbudowę i modernizację infrastruktury uczelni, laboratoriów

badawczych i zakup sprzętu badawczego, wyniosło do połowy 2012 r. łącznie ponad 4 miliardy

złotych60.

2.1.3. Potencjały rozwojowe ośrodków naukowo-badawczych

ww

Obok widocznych pozytywnych zmian w zakresie doposażenia infrastrukturalnego ośrodków naukowo-badawczych Polski Wschodniej, można wskazać dwa kluczowe potencjały, których wzmocnienie będzie

sprzyjało procesowi systematycznego włączania uczelni z makroregionu w krajową i międzynarodową sieć

współpracy. Pierwszym z nich są doświadczenia wynikające z dotychczasowej współpracy ośrodków

akademickich województw Polski Wschodniej z partnerami zza wschodniej granicy, zwłaszcza Ukrainą

oraz Rosją i Białorusią, i możliwości dalszego umiędzynarodowienia oferty dydaktycznej i naukowej

ośrodków z Polski Wschodniej. Wspólnie organizowane konferencje naukowe, seminaria i szkoły letnie,

wymiana kadry profesorskiej uczelni białoruskich, rosyjskich i ukraińskich, zamiejscowy Wydział

Ekonomiczno-Informatyczny Uniwersytetu w Białymstoku zlokalizowany w Wilnie, czy inicjatywa

60

Łączna wartość projektów wyniosła 4 031 347 969,24 zł, z czego dofinansowanie w ramach PO RPW, RPO

pięciu województw Polski Wschodniej, PO KL oraz POIG stanowiło 90% tej sumy. Obliczenia własne na

podstawie danych wygenerowanych z KSI SIMIK w dniu 23 lipca 2012 r. według stanu na 30 czerwca 2012 r.

.go

v.p

l

Europejskiego Kolegium Polskich i Ukraińskich Uniwersytetów to tylko niektóre pozytywne przykłady tej

współpracy. Warto również zaznaczyć, że udział cudzoziemców w ogólnej liczbie studentów średnio w roku

akademickim 2010/2011 w Polsce Wschodniej był znacząco wyższy niż średnio w Polsce (1,3% wobec 0,9%).

Najwięcej studentów pochodziło z państw graniczących z województwami Polski Wschodniej, a liderami jeśli

chodzi o ich największą koncentrację są województwa lubelskie (2049 osób) i podkarpackie (1154 osoby).

Drugim makroregionalnym potencjałem są specjalizacje badawcze ośrodków z Polski Wschodniej.

W 2010 r. makroregion koncentrował aż 36,2% krajowych środków w dziedzinie nauk rolniczych, 11,7%

w dziedzinie nauk inżynieryjno-technicznych i 7,9% w obszarze nauk przyrodniczych. Analiza liczby

artykułów z poszczególnych dziedzin naukowych, liczby profesorów i adiunktów, a także analiza struktury

i nakładów na B+R według dziedzin nauki oraz strukturę zatrudnienia pracowników samodzielnych

i z tytułem doktora wskazuje na istotną ponadregionalną specjalizację w dziedzinie nauk rolniczych

i przyrodniczych, co odpowiada wiodącej specjalizacji gospodarczej makroregionu, jaką jest produkcja

artykułów spożywczych. Zjawisko to należy uznać za pozytywne, gdyż daje szansę na systematyczne

zwiększanie potencjału sektora nauki w Polsce Wschodniej do uczestniczenia w procesach transferu

i komercjalizacji wiedzy, przyczyniające się do wzmacniania makroregionalnych endogennych potencjałów

w dłuższej perspektywie61.

2.2. Potencjał innowacyjny sektora przedsiębiorstw w Polsce Wschodniej

2.2.1. Nakłady i aktywność

komercjalizacji innowacji

innowacyjna

przedsiębiorstw

oraz

poziom

w.

rcl

W latach 2006–2011 całkowite nakłady przedsiębiorstw na działalność innowacyjną w Polsce wzrosły

o 24,7% (w sektorze usług o 33%, a w sektorze przemysłu o 20,7%), jednak w Polsce Wschodniej w tym

samym czasie wzrosły zaledwie o 10% (w usługach o 13%, w przemyśle spadły o 2,1%)62. Niska dynamika

wzrostu jest zjawiskiem niepokojącym, biorąc pod uwagę fakt istnienia silnej zależności przyczynowo-skutkowej między wielkością nakładów na innowacje a wielkością produkcji sprzedanej wyrobów nowych

ww

Mapa nr 7: Intensywność nakładów na innowacje w przedsiębiorstwach

(usługi i przemysł) w 2011 r.

i

istotnie

ulepszonych

w przedsiębiorstwach.

Drugą niepokojącą tendencją

obserwowaną

w

Polsce

Wschodniej i zbieżną z trendem

odnotowywanym na poziomie

całego kraju był spadek udziału

przedsiębiorstw innowacyjnych

w ogólnej liczbie przedsiębiorstw (w latach 2006–2011

w skali kraju o 7,6 pp wśród firm

przemysłowych i 9,6 pp

w przypadku sektora usług ).

Mapa nr 7 – źródło: opracowanie własne;

wyliczenia na podstawie danych z BDL

GUS.

61

Por. Gaczek W., Matusiak M., Innowacyjność gospodarek województw Polski Wschodniej – ocena, znaczenie,

perspektywy. Ekspertyza na zlecenie MRR, Poznań 2011.

Wyliczenia własne na podstawie danych z BDL, GUS.

v.p

l

Może to być spowodowane naturalną skłonnością do rezygnacji z ryzykownych działań i inwestycji

w okresie spowolnienia czy wręcz kryzysu gospodarczego, jednak z pewnością jest to zjawisko

niekorzystne z punktu widzenia wzmacniania potencjału innowacyjnego gospodarek makroregionu

.go

Potencjał innowacyjny makroregionu mierzony wielkością nakładów na działalność innowacyjną

przedsiębiorstw przemysłowych i usługowych jest niski – w 2011 r. nakłady te stanowiły zaledwie

9,5% łącznych nakładów w Polsce63. Struktura źródeł pochodzenia nakładów na działalność

innowacyjną jest w makroregionie zbliżona do krajowej i dominują w niej – choć na poziomie

niższym niż średnia krajowa – środki własne przedsiębiorstw (w 2011 r. w przemyśle stanowiły 82,1%

nakładów, a w usługach 71,5%) przy bardzo niewielkiej roli środków budżetu państwa (zaledwie 3,6%

nakładów w przemyśle i 2,8% w usługach w 2011 r.). Dla makroregionu większe znaczenie niż średnio

w kraju miały środki pozyskiwane z zagranicy, których udział w finansowaniu nakładów na działalność

innowacyjną dynamicznie wzrósł (z 3,8% w przemyśle i 1,6% w usługach w 2006 r. do odpowiednio

11,6% i 16,8% w 2011 r.64). Struktura wydatkowania nakładów na innowacyjność jest nieco

odmienna od krajowej i charakteryzuje się wyższym udziałem nakładów przeznaczonych na zakup

wiedzy ze źródeł zewnętrznych (w 2011 r. na działalność B+R), co można uznać za zjawisko

pozytywne, oraz na zakup środków trwałych, częściowo uzasadnione infrastrukturalnym dystansem,

jaki mają do nadrobienia przedsiębiorstwa prowadzące działalność w makroregionie. Pozytywnie

należy ocenić relatywnie wysoki i rosnący udział wydatków na działalność badawczo-rozwojową –

w szczególności w województwach: podkarpackim (w 2011 r. – 29%, przy średniej w kraju 13,4%),

gdzie intensywność tych nakładów charakteryzuje się względną trwałością, i świętokrzyskim (20%),

co koresponduje z wysoką partycypacją przedsiębiorstw z tych regionów w całkowitych nakładach

województw na B+R.

w.

rcl

Intensywność nakładów na działalność innowacyjną na pracującego w 2010 r. wyniosła zaledwie 37%

średniej krajowej. Również średnia wielkość nakładów innowacyjnych na 1 przedsiębiorstwo

prowadzące działalność innowacyjną, choć regionalnie silnie zróżnicowana (od 1,9 mln zł

w województwie warmińsko-mazurskim do 3,8 mln zł na Podkarpaciu), była w Polsce Wschodniej

w 2011 r. znacząco niższa niż średnia dla kraju (5,1 mln zł).

ww

Również poziom komercjalizacji innowacji w makroregionie, mierzony udziałem produktów

innowacyjnych w przychodach netto ze sprzedaży wyrobów ogółem jest niski, co niekorzystnie

świadczy o efektywności całego procesu innowacyjnego. Należy jednak zauważyć, że w tym aspekcie

występują w makroregionie znaczne zróżnicowania międzywojewódzkie. W 2011 r. najlepszą

w makroregionie pozycję wśród przedsiębiorstw przemysłowych odnotowało województwo

podkarpackie, w którym udział przychodów ze sprzedaży produktów nowych lub istotnie ulepszonych

wyniósł 10,5%, a więc powyżej średniej krajowej (8,9%). Większość wprowadzanych na rynek

rozwiązań nie miała charakteru innowacyjnego w szerszej skali, miały one raczej znaczenie

adaptacyjne dla samych przedsiębiorstw. Udział przychodów ze sprzedaży produktów innowacyjnych

na eksport w przemyśle w makroregionie był niższy niż średnio w kraju (3,2% wobec 4,2% w 2011 r.).

Należy podkreślić, że wyniósł on aż 5,5% dla województwa podkarpackiego oraz poniżej 1% dla

pozostałych regionów Polski Wschodniej.

63

Niekwestionowanym liderem w makroregionie, jeśli chodzi zarówno o poziom nakładów na działalność

innowacyjną w przemyśle, jak i w usługach jest województwo podkarpackie – w 2011 r. wydatkowano w nim

odpowiednio 1/3 nakładów i 57,7% z całego makroregionu.

64

Dane szacunkowe na podstawie danych GUS. Dane dla województwa podlaskiego zostały oszacowane na

podstawie danych udziałowych i danych historycznych.

v.p

l

2.2.2. Bariery dla prowadzenia działalności innowacyjnej przez przedsiębiorstwa

w Polsce Wschodniej

.go

Przedsiębiorcy z Polski Wschodniej w większym stopniu niż średnio w Polsce upatrywali główne

bariery dla prowadzenia działalności innowacyjnej w trudnościach w finansowaniu innowacji,

wskazując na zbyt wysokie koszty innowacji, brak własnych środków finansowych na ich

sfinansowanie i niewystarczający dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania oraz w wyzwaniach

rynkowych, gdzie trudności upatrywano głównie w rynkowej dominacji jednego przedsiębiorstwa,

problemach w znalezieniu partnerów do współpracy, a także z niepewności popytu na określone

innowacje. Kwestią utrudniającą prowadzenie działalności innowacyjnej był również brak dostępu do

odpowiedniej wiedzy, w tym brak odpowiednio wykwalifikowanego personelu, kompleksowej

informacji na temat rynków, czy też niski poziom wykorzystania bardziej zaawansowanych sposobów

użytkowania środków informatyzacji (np. wewnętrzna sieć komputerowa LAN, Intranet, rozwiązania

w zakresie e-biznesu)65. Istotną barierą dla rozwoju innowacyjności, zarówno ogólnie

w społeczeństwie, jak i wśród przedsiębiorców, było także powszechne nastawienie zachowawcze,

hamujące powstawanie nowatorskich pomysłów oraz przekonanie o braku potrzeby prowadzenia

działalności innowacyjnej, co z kolei wpływa na niski popyt na innowacje, który również był

wskazywany przez przedsiębiorców jako jedna z istotnych barier dla prowadzenia działalności

o takim charakterze.

w.

rcl

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) mogą stanowić istotny impuls przełamujący bariery dla

rozwoju innowacyjności gospodarek makroregionu, dostarczając niezbędnego zastrzyku

finansowego. Często przepływom kapitału towarzyszy również transfer technologii, nowoczesnego

systemu zarządzania i kapitału intelektualnego, co daje dodatkową – obok stricte finansowej – szansę

na pobudzenie endogennego potencjału innowacyjnego. W latach 2007–2010 Polska Wschodnia

przyciągnęła zaledwie 6% całości napływu BIZ do Polski66, a województwa makroregionu uplasowały

się na ostatnich miejscach zarówno pod względem wielkości bezwzględnej BIZ, jak i w relacji do liczby

mieszkańców. W tej sytuacji przepływy kapitałowe w ramach BIZ nie stanowiły remedium na

niedobór środków finansowych. Jednocześnie jednak w analizowanym okresie województwo

podlaskie, jako jedyne w kraju zanotowało wzrost napływu BIZ. Dynamika średnioroczna dla

województwa podlaskiego wyniosła blisko 119%67. Dla pozostałych województw lata 2007–2010 były

okresem spadku napływu BIZ, ale w makroregionie spadek ten był niższy niż w całym kraju.

65

ww

Por. Gaczek W., Matusiak M., Innowacyjność gospodarek województw Polski Wschodniej – ocena, znaczenie,

perspektywy. Ekspertyza na zlecenie MRR, Poznań 2011, s. 79; na podstawie danych pochodzących ze

składanych przez przedsiębiorstwa do GUS sprawozdań PNT-02/2010 (Sprawozdanie o innowacjach

w przemyśle).

66

Por. Szacunek PKB per capita i bezpośrednich inwestycji zagranicznych w województwach oraz wskaźniki

wyprzedzające koniunktury. Ekspertyza wykonana na zlecenie MRR, BIEC Biuro Inwestycji i Cykli

Ekonomicznych, Warszawa 2011.

67

W 2010 roku firma IKEA kosztem ok. 340 mln euro uruchomiła na Podlasiu fabrykę zatrudniającą, docelowo,

ponad 2 tys. osób. Inwestycja ta została uznana za największą w Polsce i była jedną z pierwszych

w województwie podlaskim w ogóle. Można oczekiwać, iż ten projekt spowoduje, iż w regionie pojawi się

więcej podmiotów zagranicznych. Por. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w latach 2001–2010 – ogólne

tendencje, Ministerstwo Gospodarki Departament Analiz i Prognoz, Warszawa 2011.

inwestycji Mapa nr 9: Dynamika napływu bezpośrednich

inwestycji zagranicznych per capita 2007–2010

Źródło: BIEC, dane GUS i NBP.

2.2.3. Potencjały

gospodarcze68

.go

v.p

l

Mapa nr 8: Napływ bezpośrednich

zagranicznych per capita 2007–2010

Poz. 641

wiodące

endogeniczne

ponadregionalne

specjalizacje

w.

rcl

Pomimo obserwowanych barier dla innowacyjności w sektorze przedsiębiorstw makroregionu,

można wskazać określone potencjały, których konsekwentne wspieranie może stanowić istotną

szansę na podniesienie poziomu innowacyjności gospodarek makroregionu i w efekcie umożliwić

poprawę jego pozycji rozwojowej i konkurencyjnej. Należą do nich przede wszystkim istniejące,

specjalizacje gospodarcze69 w określonych branżach, które koncentrują wykwalifikowane zasoby

ludzkie oraz kompetencje firm. Sprzyja to ich rozwojowi i pojawianiu się nowych producentów oraz

usługodawców, przyczyniając się do zakorzenienia prowadzonej działalności w danej branży

i branżach pokrewnych.

Polska Wschodnia odznacza się wyraźną specyfiką w zakresie struktury branżowej przemysłu70.

Specyfika ta wynika z dużo większej roli niż przeciętnie w kraju produkcji artykułów spożywczych,

a następnie przemysłu gumowego i tworzyw sztucznych, drzewnego oraz meblarskiego. Większe

niż średnio w kraju jest znaczenie produkcji maszyn i urządzeń. Wśród przemysłów „rzadkich”

makroregion wyróżnia się dużą rolą w Polsce w zakresie przemysłu lotniczego oraz tytoniowego.

W latach 2002–2010 można zaobserwować ewolucję struktury przemysłu w Polsce Wschodniej w

kierunku branż bardziej zaawansowanych. Wśród sześciu gałęzi które zanotowały zarówno

bezwzględny (w wartości produkcji) oraz względny (udział w ogóle przemysłu) spadek znaczenia, pięć

to branże tradycyjnego przemysłu. Gałęziami, które silnie zwiększyły swój udział w strukturze

przemysłu w latach 2002–2010 był przemysł gumowy i tworzyw sztucznych oraz przemysł metalowy.

68

ww

W przypadku konieczności wypracowania dodatkowego dokumentu identyfikującego obszary

ponadregionalnych inteligentnych specjalizacji Polski Wschodniej na potrzeby spełnienia warunku ex ante

Komisji Europejskiej w związku z programowaniem wsparcia unijnej polityki spójności na lata 2014–2020, MRR

przewiduje opracowanie takiego dokumentu, uwzględniającego wiodące specjalizacje gospodarcze Polski

Wschodniej zidentyfikowane w pkt 2.2.3. Strategii i uzupełnionego o wnioski wynikające ze strategicznych

dokumentów stanowiących ramy dla wspierania regionalnych i krajowych inteligentnych specjalizacji w Polsce.

69

Specjalizację gospodarczą należy rozumieć jako odmienność branżowej struktury gospodarczej danego

regionu od przeciętnej dla pozostałych regionów w kraju.

70

Szerzej patrz: Dej M., Domański B., Działek J., Gwosdz K., Sobala-Gwosdz A., Znaczenie przemysłu dla

„inteligentnego i trwałego” rozwoju regionu Polski Wschodniej oraz podejmowanych działań dotyczących jego

restrukturyzacji i modernizacji. Ekspertyza na zlecenie MRR, Kraków 2011.

w.

rcl

.go

v.p

l

Siedem największych gałęzi przemysłu w Polsce Wschodniej, tj. przemysł spożywczy, produkcja

wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych, przemysł mineralny, przemysł wyrobów z metali, przemysł

meblarski, przemysł drzewny i produkcja maszyn i urządzeń, generuje 63% produkcji sprzedanej

i skupia 60% zatrudnionych w przemyśle makroregionu. Wiodącą gałęzią przemysłu w Polsce

Wschodniej jest przemysł rolno-spożywczy, który wytwarza 23,9% produkcji sprzedanej i angażuje

17,3% zatrudnionych w makroregionie, czyli o 2–3 razy więcej niż kolejne główne gałęzie. Produkcja

artykułów spożywczych jest najważniejszą branżą pod względem zatrudnienia i wartości sprzedanej

w trzech z pięciu analizowanych województw, a jej rola jest szczególnie duża w województwie

podlaskim (48% wartości całej produkcji sprzedanej przemysłu), a następnie w warmińsko-mazurskim

i lubelskim (odpowiednio 38% i 26% produkcji sprzedanej). Pod względem wartości produkcji

sprzedanej drugą największą branżą w Polsce Wschodniej jest produkcja wyrobów z gumy i tworzyw

sztucznych, zajmująca szczególne miejsce w gospodarkach województw warmińsko-mazurskiego,

podlaskiego i podkarpackiego. Nieco mniejsze jest znaczenie tego przemysłu w zatrudnieniu ogółem,

gdzie ustępuje nieznacznie (o około 1 pp) przemysłowi metalowemu i meblarskiemu.

Charakterystyczną cechą przemysłu gumowego jest duża koncentracja, tak zatrudnienia, jak

i produkcji, w wielkich zakładach przemysłowych, które działają w makroregionie od kilkudziesięciu

lat w województwach podkarpackim, warmińsko-mazurskim i podlaskim. Trzy największe zakłady

odpowiadają za 31% całości zatrudnienia w tej gałęzi. Trzecią największą gałęzią w Polsce Wschodniej

– z ponad 7% udziałem w produkcji sprzedanej i 6% osób zatrudnionych w przemyśle – jest przemysł

mineralny, szczególnie obecny w województwie świętokrzyskim i w mniejszym stopniu w pozostałych

województwach makroregionu. Przemysł wyrobów z metali jest pod względem zatrudnienia drugą

najważniejszą gałęzią w Polsce Wschodniej i czwartą pod względem wartości produkcji sprzedanej.

Podobną skalą działalności w Polsce Wschodniej odznaczają się przemysły meblarski i drzewny,

pełniące istotną rolę w strukturze branżowej województw warmińsko-mazurskiego i podlaskiego.

Każdy z nich odpowiada za nieco ponad 5% wartości produkcji sprzedanej przemysłu w Polsce

Wschodniej. Większa jest natomiast rola meblarstwa w zakresie liczby zatrudnionych, gdyż z ponad

31 tys. zatrudnionych osób przemysł meblarski jest trzecią największą gałęzią przemysłu w Polsce

Wschodniej (8% zatrudnionych), zaś udział przemysłu drzewnego jest nieco mniejszy (6%). Ostatnią

branżą przemysłu przetwórczego, mającą ponad 5% udział w zatrudnienia lub produkcji sprzedanej

jest produkcja maszyn i urządzeń, w której szczególnie odznaczają się województwa podkarpackie

i lubelskie.

ww

W Polsce Wschodniej w branżach przemysłowych funkcjonują wyspecjalizowane skupienia

produkcyjne i usługowe, w tym również liczne inicjatywy klastrowe, powiązane

z charakterystycznymi dla miejsc ich występowania zlokalizowanymi zdolnościami. Zdolności te,

obejmujące kwalifikacje i jakość miejscowych zasobów pracy, lokalnych dostawców i instytucji,

zostały ukształtowane na przestrzeni lat na bazie wcześniejszych tradycji przemysłowych w wyniku

wzajemnego oddziaływania dużych i średnich firm oraz ich otoczenia lokalnego i regionalnego.

Wzmacniają one kompetencje firm funkcjonujących na danym obszarze, zakorzeniając i utrwalając

ich działalność, a zarazem przyciągając kolejnych producentów71.

71

Szczegółowe informacje dotyczące liczby, profilu, poziomu zatrudnienia i przestrzennego rozmieszczenia

klastrów w Polsce Wschodniej są dostępne na tzw. Interaktywnej Mapie Klastrów, systematycznie

aktualizowanej przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) i dostępnej pod adresem

http://www.pi.gov.pl/PARP/data/klastry/index.html

Klasa

klastra

Lubelskie

Podkarpackie

***

brak

brak

*

Podlaskie

Świętokrzyskie

Warmińsko-mazurskie

Branża/liczba pracowników

brak

brak

• Meblarska /13348

• Edukacja i

wytwarzanie

wiedzy /13609

• Przetwórstwo

Spożywcze

/24114

• Lotnicza /5876

• Motoryzacyjna

/11781

• Maszyny i usługi

budowlane/11211

• Przetwórstwo

spożywcze/2493

• Edukacja i

wytwarzanie wiedzy

/6026

•Przetwórstwo

spożywcze /14776

• Maszyny i usługi

budowlane/8172

• Przetwórstwo

Spożywcze /10817

• Kamieniołomy

/1655

• Odzieżowa/6953

• Maszyny i usługi

budowlane/8002

• Przetwórstwo

spożywcze/16957

• Produkcja

rolna/5107

•Odzieżowa/

8601

• Budownictwo

/13158

• Usługi

finansowe

/13861

•Obuwnicza/

1851

•Meblarska/5083

• Transport i

logistyka/10944

• Odzieżowa/6281

• Budownictwo/

16095

• Usługi

finansowe/11330

• Meblarska/7755

• Maszynowa/4192

• Transport i

logistyka

/10389

• Maszyny i usługi

budowlane/4541

• Budownictwo/6972

• Usługi

finansowe/809

• Meblarska/4438

• Transport logistyka

/5977

• Odzieżowa/3892

• Budownictwo

/11342

• Materiały dla

budownictwa/1418

• Usługi finansowe

/6827

•Budownictwo/10584

• Usługi

finansowe/7993

• Oświetlenie i sprzęt

elektryczny/1364

• Transport i logistyka

/7763

.go

**

v.p

l

Tabela nr 2: Klastry w województwach Polski Wschodniej

w.

rcl

Źródło: Opracowanie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju na podstawie European Cluster Observatory,

2011, Star Clusters In Poland, Europe Innova. Oceny koncentracji działalności dokonywano na podstawie

wielkości, siły i dominacji poszczególnych sektorów obliczanych m.in. na podstawie poziomu zatrudnienia

w danym sektorze, siły i specjalizacji gospodarczej ocenianych w skali 1–3, gdzie 3 oznacza klastry

o najwyższym potencjale we wszystkich kategoriach.

2.3. Powiązania nauki z biznesem i współpraca w ramach potrójnej helisy

Pomimo stopniowych przekształceń, jakim podlega struktura kierunków wydatkowania środków B+R

na rzecz zwiększania w niej udziału prac rozwojowych, Polskę Wschodnią charakteryzują słabe

powiązania nauki z gospodarką, o czym świadczy niski poziom komercjalizacji badań. O stosunkowo

niewielkich sukcesach komercjalizacji wiedzy pochodzącej z ośrodków badawczo–naukowych

w makroregionie mogą świadczyć wyniki organizowanego przez MNiSW w 2012 r. konkursu „Top 500

Innovators” skierowanego do osób zajmujących się badaniami naukowymi i komercjalizacją ich

wyników. W gronie 80 finalistów drugiej edycji znalazło się zaledwie 7 przedstawicieli ośrodków

naukowo–badawczych z Polski Wschodniej72.

ww

Dla intensyfikacji współpracy i powiązań między nauką i biznesem niezbędne są skutecznie działające

mechanizmy transferu wiedzy. W makroregionie działa 49 ośrodków innowacyjności, czyli co piąta

tego typu instytucja w kraju. Niemniej jednak stanowią one zaledwie ok. 1/4 instytucji otoczenia

biznesu w makroregionie, podczas gdy w najbardziej rozwiniętych regionach (np. województwo

mazowieckie, czy małopolskie) to ponad 40% ogółu tego rodzaju jednostek. Wsparcie

zróżnicowanych i specyficznych dla różnych branż procesów innowacyjnych oraz identyfikacja

72

1. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, 2. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 3. Centrum

Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, 4. Wyższa Szkoła

Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, 5. Politechnika Rzeszowska, 6. Uniwersytet Medyczny w Lublinie

i 7. Uniwersytet im. M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

v.p

l

możliwości wprowadzania innowacji różnego typu wymaga dalszego rozwoju i profesjonalizacji

wyspecjalizowanych usług wspierających i doradczych, a także stosowania odpowiednich programów

wsparcia dostosowanych do specyfiki branż dominujących w makroregionie oraz charakterystyki

podmiotów gospodarczych.

.go

Należy podkreślić, że dla skutecznego podnoszenia poziomu innowacyjności w makroregionie Polski

Wschodniej konieczne jest wzmocnienie współpracy nauki i biznesu również z sektorem

publicznym, w ramach tzw. potrójnej helisy. Sektor publiczny odgrywa coraz istotniejszą rolę

w procesach innowacji jako generator nowych rozwiązań i kultury innowacyjności poprzez działania

realizowane w ramach publicznych polityk rozwojowych i sektorowych. Władze publiczne mają

również znaczący wpływ na tworzenie warunków ramowych, w których toczą się procesy

innowacyjne (legislacja, infrastruktura, finansowanie innowacji, edukacja kształtująca postawy

proinnowacyjne). Łączenie w sieci współpracy nauki, biznesu i administracji publicznej w ramach

potrójnej helisy stanowi niezwykle istotny element skutecznego instytucjonalnego systemu

sprzyjającego intensyfikacji procesów innowacyjnych.

3. ZASOBY PRACY W MAKROREGIONIE POLSKI WSCHODNIEJ –

DIAGNOZA

Polskę Wschodnią charakteryzuje bardzo wysokie zaangażowanie zasobów pracy w rolnictwie, które

wyróżnia się dużo niższą wydajnością pracy niż pozostałe sektory gospodarki. Udział pracujących

w rolnictwie w makroregionie – znacząco przewyższający zarówno średni poziom krajowy, jak i Unii

Europejskiej – bezpośrednio wpływa na intensywność wykorzystania makroregionalnych zasobów pracy.

w.

rcl

Istotnym uwarunkowaniem w kontekście dokonywania diagnozy sytuacji na makroregionalnym rynku pracy

jest zjawisko bezrobocia ukrytego73, charakterystyczne dla obszarów typowo rolniczych, do których

w znacznej mierze zaliczają się województwa Polski Wschodniej. Zjawisko to utrudnia rzetelną ocenę

faktycznej sytuacji, którą można uznać za zdecydowanie gorszą niż wynikałoby to z dostępnych oficjalnych

danych pochodzących z urzędów pracy74.

ww

Stopa bezrobocia75 w Polsce Wschodniej (od 9,7% do 12% w zależności od województwa) kształtowała się

na poziomie nieco wyższym niż średnio w kraju (9,6%) i UE (9,7%). Co charakterystyczne, makroregion

cechują najwyższe w kraju wartości stopy bezrobocia w miastach (w granicach 12%–14,4%, poza

województwem warmińsko-mazurskim), które co do zasady powinny charakteryzować się najlepszą

sytuacją na rynku pracy.

73

Próba oszacowania skali nadzatrudnienia w rolnictwie została podjęta m.in. w: P. Broniatowska, P. Gajewski,

A. Rogut, Rynek pracy w Polsce Wschodniej, Warszawa 2011. Czyt. więcej również w: M. Bukowski (red.)

Zatrudnienie w Polsce w 2009 r. Przedsiębiorczość dla pracy, Warszawa 2010.

74

W celu szerszego zobrazowania faktycznej sytuacji na makroregionalnym rynku pracy oraz zapewnienia

pełniejszej porównywalności prezentowanych treści, źródłem danych wykorzystanych w dalszej części

diagnozy w zakresie rynku pracy jest przede wszystkim badanie BAEL.

75

Za SRK 2020: procentowy udział bezrobotnych w liczbie ludności aktywnej zawodowo, uwzględniający

definicje Międzynarodowej Organizacji Pracy. Dane prezentowane są wg Badania Aktywności Ekonomicznej

Ludności (BAEL), przeciętne w roku.

.go

v.p

l

Mapa nr 10: Udział pracujących w rolnictwie w 2008 r. (w układzie podregionów)

Źródło: Situation and prospects for EU agriculture and rural areas, Komisja Europejska, grudzień 2012 r.

w.

rcl

Czynnikiem, który w znacznej mierze wpływa na sytuację rozwojową makroregionu i perspektywy jej

poprawy w przyszłości jest jakość zasobów pracy. Tempo postępu technologicznego, głównego źródła

wzrostu gospodarczego we współczesnych gospodarkach, jest uzależnione od jakości kapitału ludzkiego,

jego umiejętności wytwarzania wiedzy naukowo‐techniczej i zdolności wprowadzania nowoczesnych

rozwiązań. O pozycji konkurencyjnej regionów decydują przede wszystkim dostępność i intensywność

wykorzystania kapitału ludzkiego oraz zdolność do systematycznego wzmacniania jego jakości, co w efekcie

przyczynia się do zwiększenia wydajności wszystkich sektorów gospodarki.

ww

Mimo dynamicznych i pozytywnych zmian obserwowanych w ostatniej dekadzie, udział osób

z wykształceniem wyższym76 w makroregionie kształtuje się na poziomie ok. 19% i nadal jest niższy od

średniego dla UE (23%) i Polski (20%). Również aktywność osób dorosłych w zakresie kształcenia i szkolenia

jest znacząco poniżej średniego poziomu w UE (9,1%) i Polsce (5,3%) i kształtuje się na poziomie ok. 4,6%77,

co ma niekorzystny wpływ na elastyczność tej grupy w dopasowywaniu się do zmieniających się realiów

makroregionalnego rynku pracy. Polska Wschodnia charakteryzowała się także bardzo niskim poziomem

zatrudnienia w sektorze zaawansowanych technologii78. Odsetek pracujących w tym sektorze wyniósł ok.

1,4% i był to poziom najniższy w kraju (w Polsce wskaźnik wyniósł 2,7%), a także znacznie niższy od

średniego w UE (3,8%).

76

Udział ludności w wieku 15–64 lata z wykształceniem wyższym w ogólnej liczbie ludności w tym wieku

w 2010 r. (%), Eurostat, GUS.

77

Udział osób w wieku 25–64 lata uczących się i dokształcających w ogólnej liczbie ludności w tym wieku w %

Eurostat.

78

Eurostat, High‐Tech Statistics, Komisja Europejska 2011, uwzględniono: high‐technology manufacturing and

knowledge‐intensive high‐technology services.

Mapa nr 12: Poziom zatrudnienia w sektorze

zaawansowanych technologii w UE‐27 (2007)

.go

v.p

l

Mapa nr 11: Udział osób z wyższym wykształceniem w UE‐27

(2010)

Poz. 641

Źródło: NORDREGIO, 2007.

w.

rcl

Źródło: Komisja Europejska, DG Regio, 2010.

3.1. Jakość zasobów pracy i sytuacja na rynku pracy w makroregionie Polski

Wschodniej

3.1.1. Aktywność zawodowa ludności Polski Wschodniej

ww

Liczba ludności w wieku produkcyjnym79 w makroregionie wynosi 5,2 mln (dane za 2010 r.), z czego ok. 70%

jest aktywnych zawodowo, co stanowi wartość nieco niższą od średniej krajowej (72%). Jednocześnie

prawie 30% ludności makroregionu w wieku produkcyjnym jest bierna zawodowo. Wśród głównych

przyczyn bierności wskazywane jest80 – podobnie jak ogółem w Polsce ‐ przejście na emeryturę (45,5%

wskazań wśród badanych w Polsce ogółem, 43% w makroregionie), w drugiej kolejności podjęcie nauki

(przeciętnie co czwarty mieszkaniec makroregionu), a następnie choroba i niepełnosprawność (15,8%) oraz

obowiązki rodzinne (9,7%). Zgodnie z tymi wskazaniami, dość marginalne znaczenie z punktu widzenia

badanych ma sytuacja panująca na regionalnych i lokalnych rynkach pracy Polski Wschodniej, o czym

świadczy fakt, iż zaledwie 3,2% osób biernych z tego obszaru jako przyczynę bierności zawodowej wskazało

wyczerpanie wszystkich znanych możliwości poszukiwania pracy oraz przekonanie o niemożności

znalezienia pracy.

79

80

Za ludność w wieku produkcyjnym przyjmuje się osoby w wieku 18–59/64 lat.

Na podstawie danych za 2010 r. dot. przyczyn bierności zawodowej. Źródło: BDL GUS.

3.1.2. Poziom wykształcenia ludności Polski Wschodniej

w.

rcl

.go

v.p

l

Cechą wspólną i negatywnie charakteryzującą zasoby pracy województw Polski Wschodniej jest niższy niż

średnio w kraju udział osób z wykształceniem wyższym (od 17,3% w województwie warmińsko-mazurskim

do 19,6% w podlaskim przy średniej krajowej wynoszącej 19,8% w 2010 r.) oraz niewystarczająca

aktywność osób dorosłych w zakresie kształcenia i szkolenia. W makroregionie jedynie w województwie

lubelskim wartość wskaźnika korzystania z różnych form kształcenia i szkolenia jest powyżej przeciętnej

wartości dla Polski wynoszącej 5,3%.

Pozytywną zmianą, świadczącą o poprawie jakości kompetencji pracowników i osób poszukujących pracy

mogącej pozytywnie wpłynąć na zwiększenie możliwości wykorzystania podaży pracy w Polsce Wschodniej,

jest dwukrotny wzrost odsetka osób z wykształceniem wyższym w latach 2001–2010, choć okazał się on

nieznacznie mniejszy niż średnio w kraju (od 9 pp w warmińsko-mazurskim do 10,1 pp w podkarpackim przy

średniej krajowej na poziomie 10,2 pp).

Osoby z wykształceniem wyższym, w porównaniu do osób o niższym poziomie wykształcenia, znacznie

rzadziej trafiają do zasobu bezrobocia, niemniej jednak w porównaniu do pozostałej części kraju, w Polsce

Wschodniej mają większe trudności w znalezieniu zatrudnienia. Może to być konsekwencją szeregu

czynników, m.in. niedostatecznej chłonności makroregionalnego rynku pracy, jak i relatywnie niewielkiego

zainteresowania podnoszeniem kwalifikacji, czy też niekorzystnego – z punktu widzenia potencjalnego

pracodawcy – profilu wykształcenia. Badania81 potwierdzają, że pracodawcy z Polski Wschodniej (poza

województwem świętokrzyskim) mają większe problemy niż przeciętnie w kraju ze znalezieniem

odpowiednich, spełniających ich oczekiwania pracowników. Trzy czwarte pracodawców w Polsce

szukających osób do pracy raportowało tego rodzaju problemy, a w Polsce Wschodniej liczba tych wskazań

była wyższa i wahała się od 70% w województwie świętokrzyskim do aż 92% w warmińsko-mazurskim.

Trudna sytuacja absolwentów na makroregionalnym rynku pracy sprzyja migracjom poza ten obszar.

Według danych za 2008 r., grupa osób z wykształceniem wyższym, w tym zwłaszcza w wieku 25–34 lata,

odpowiadała za blisko połowę ujemnego salda migracji z Polski Wschodniej82. Skutki obserwowanego

odpływu migracyjnego („drenaż mózgów”) mają nie tylko wymiar demograficzny, związany z deformacjami

struktury płci i wieku ludności pozostającej na obszarze wyludniającym się, ale także społeczno-ekonomiczny, przejawiający się niekorzystnymi zmianami w strukturze wiekowej i aktywności

ekonomicznej, co w przyszłości dodatkowo przyczyni się do zmniejszenia zasobów pracy w makroregionie.

Rysunek nr 6: Przepływy migracyjne międzywojewódzkie według grup wiekowych w 2008 r. (In – napływ,

Out – odpływ)

25000

20000

15000

10000

5000

Polska zachodnia

ww

0

In

Out

0-17

In

Out

18-24

In

Out

25-34

In

Out

35-44

In

Out

45-59

In

Out

60 i więcej

Źródło: Celińska–Janowicz D., Miszczuk A., Płoszaj A., Smętowski M., Aktualne problemy demograficzne regionu

Polski Wschodniej. Ekspertyza na zlecenie MRR, Warszawa 2010, str. 39.

81

Bilans kapitału ludzkiego w Polsce – Badanie Pracodawców 2010, 2011.

Por. Celińska–Janowicz D., Miszczuk A., Płoszaj A., Smętowski M., Aktualne problemy demograficzne regionu

Polski Wschodniej, Ekspertyza na zlecenie MRR, Warszawa 2010.

v.p

l

Kluczowe determinanty przepływów migracyjnych to – obok różnic w wielkości PKB na mieszkańca83

– stopa bezrobocia, przewidywana wysokość oczekiwanych wynagrodzeń, czyli oczekiwane korzyści

materialne z migracji oraz przewidywana łatwość znalezienia zatrudnienia, a więc parametry

bezpośrednio odnoszące się do kondycji regionalnego rynku pracy84. Skala i kierunki migracji osób

z wyższym wykształceniem pełnią w pewnym sensie rolę probierza potencjału rozwojowego

regionalnych gospodarek, informując o ich atrakcyjności jako miejsc pracy i zamieszkania, jak również

świadcząc o perspektywach rozwojowych w przyszłości.

3.1.3. Poziom przedsiębiorczości w Polsce Wschodniej

.go

Polskę Wschodnią charakteryzuje niski poziom przedsiębiorczości. W porównaniu do Polski

ogółem, w makroregionie powstaje znacznie mniej przedsiębiorstw (w 2010 r. średnio w Polsce

powstały 104 podmioty gospodarki narodowej w przeliczeniu na 10 tysięcy ludności, w Polsce

Wschodniej wskaźnik ten osiągnął wartość zaledwie 83,4). Na tle Polski Wschodniej pozytywnie

wyróżniają się stolice województw, charakteryzujące się względnie wysokim poziomem i dynamiką

rozwoju sektora MŚP oraz powiaty atrakcyjne turystycznie.

w.

rcl

Z przeprowadzonych badań85 wynika, że zarówno w Polsce ogółem, jak i w makroregionie główną

przeszkodą dla rozwoju przedsiębiorczości są ograniczone własne zasoby finansowe potencjalnych

przedsiębiorców. Wśród barier blokujących rozwój przedsiębiorczości wskazano również bariery

edukacyjne (niedostateczny rozwój cech przedsiębiorczych, w tym kreatywności i poczucia własnej

wartości w procesie socjalizacji, edukacji szkolnej i pozaszkolnej), społeczne i kulturowe

(niedostateczna akceptacja społeczeństwa dla właścicieli firm i własności prywatnej, brak

przekonania, że założenie własnej działalności jest dobrym sposobem zarabiania na życie;

ograniczony potencjał przedsiębiorczości w społeczeństwie, niedostateczne zainteresowanie

prowadzeniem biznesu), bariery podatkowe (brak czytelności w regulacjach podatkowych, zbyt

wysokie pozapłacowe koszty pracy), bariery zatrudnienia (mało elastyczne prawo pracy

ograniczające możliwość dostosowywania się firm do zmian w warunkach gospodarowania), bariery

administracyjne (procedury administracyjne związane między innymi z założeniem własnej firmy),

szara strefa (obniżenie konkurencyjności poprzez ponoszone większe koszty utrzymania),

konkurencja ze strony uprzywilejowanych przedsiębiorstw (działalność w specjalnych strefach

ekonomicznych, umarzanie niektórym zakładom podatków i składek na ubezpieczenia społeczne,

udzielanie pomocy publicznej dużym przedsiębiorstwom o szczególnym znaczeniu dla gospodarki

oraz trudny dostęp małych firm do funduszy unijnych). Ograniczenia dla rozwoju przedsiębiorczości

związane są również z zapóźnieniami infrastrukturalnymi, które w szczególny sposób manifestują się

w Polsce Wschodniej.

3.1.4. Umiejętności cyfrowe ludności Polski Wschodniej

ww

Obok mniejszej aktywności edukacyjnej, mieszkańców Polski Wschodniej na tle kraju

charakteryzuje niski poziom umiejętności cyfrowych, co w konsekwencji może prowadzić do

wykluczenia cyfrowego (w szczególności ludności obszarów wiejskich), wywołującego wiele

negatywnych skutków dla ich sytuacji na rynku pracy. Wśród najważniejszych należy wskazać wzrost

zagrożenia utratą pracy pracowników o nieodpowiednich kwalifikacjach w zakresie obsługi

83

Szerzej patrz: Ghatak S., Mulhern A. et al., 2008, Interregional migration in transition economies: the case of

Poland, Review of Development Economics, t. 12(1), s. 209–222.

84

Szerzej na temat wyników analiz dot. determinant decyzji migracyjnych wykształconych Polaków patrz

Herbst M., Edukacja jako czynnik i wynik rozwoju regionalnego, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa

2012, str. 167–194.

85

Por. Przedsiębiorczość w Polsce, Ministerstwo Gospodarki 2011; Przedsiębiorczość kobiet w Polsce, PARP

2011.

v.p

l

komputera i Internetu, utrudnione wejście lub powrót na rynek pracy bezrobotnych, czy problemy

dla pracodawców związane ze znalezieniem odpowiednich pracowników.

W województwach Polski Wschodniej rozpowszechnienie technologii informacyjnych

w gospodarstwach domowych jest najmniejsze w kraju, podobnie jak wykorzystanie tych technologii

przez przedsiębiorstwa86. Mimo pozytywnych zmian, przejawiających się zwiększeniem dostępu do

Internetu, mieszkańcy Polski Wschodniej rzadziej niż osoby z pozostałych regionów kraju korzystają

z możliwości oferowanych przez nowoczesne technologie (w szczególności usługi internetowe).

Z badań dotyczących rozwoju społeczeństwa informacyjnego87 wynika, że podstawowe bariery

w korzystaniu z Internetu mają w znaczącej mierze charakter osobisty (brak motywacji i poczucia

realnej potrzeby korzystania z treści i usług sieci), będący w dużym stopniu konsekwencją

niedostatku wiedzy o korzyściach możliwych do osiągnięcia dzięki Internetowi oraz związany

z deficytem umiejętności niezbędnych do skutecznego wykorzystania Internetu w życiu i pracy, jak

również z brakiem odpowiedniego sprzętu.

.go

3.2. Grupy w szczególnie trudnej sytuacji na makroregionalnym rynku pracy

3.2.1. Długotrwale bezrobotni

w.

rcl

W Polsce Wschodniej znacznie większe trudności w znalezieniu pracy niż w pozostałych częściach

kraju mają osoby trafiające do zasobu bezrobocia, o czym świadczy wysoki odsetek bezrobotnych

długotrwale (powyżej 12 miesięcy) w ogólnej liczbie bezrobotnych. Mimo pozytywnych zmian, jakie

zaszły w latach 2003–2010, w makroregionie Polski Wschodniej nadal kształtuje się on na poziomie

wyższym niż średnia krajowa (25,5%). Tak duży udział długotrwale bezrobotnych negatywnie wpływa

na makroregionalny rynek pracy, ponieważ osoby długo przebywające w zasobie bezrobocia tracą

zarówno posiadane przez siebie kwalifikacje i umiejętności, jak i nawyki związane z wykonywaniem

codziennej pracy.

3.2.2. Osoby młode

W województwach Polski Wschodniej większe trudności ze znalezieniem zatrudnienia niż

przeciętnie w kraju mają osoby młode (do 24 lat) – w czterech województwach makroregionu (poza

województwem podlaskim), stopa bezrobocia w tej grupie wiekowej kształtuje się na poziomie

wyższym niż średnia krajowa (od 23,7% w województwie warmińsko-mazurskim, aż do 35,4%

w województwie podkarpackim przy średniej krajowej wynoszącej 23,7% w 2010 r.).

ww

Jednocześnie wartość wskaźnika zatrudnienia osób młodych we wszystkich województwach

makroregionu jest niższa niż przeciętna w kraju (od 19,9% w województwie podkarpackim do 24,1%

w świętokrzyskim wobec średniej krajowej na poziomie 26,3% w 2010 r.). Niska aktywność

zawodowa młodych jest w pewnym stopniu spowodowana kontynuacją nauki na poziomie wyższym.

Z drugiej strony, wysokie stopy bezrobocia młodych wskazują, że osoby, które chcą uczestniczyć

w rynku pracy, nie mogą znaleźć pracy, czego skutkiem jest wymywanie zasobów pracy na rzecz

ośrodków miejskich położonych poza Polską Wschodnią (głównie Warszawy, Krakowa i Trójmiasta),

dysponujących szerszą ofertą zarówno miejsc pracy, jak i możliwości doszkalania, a tym samym

łatwiejszego przekwalifikowania.

W Polsce Wschodniej można także zidentyfikować tzw. grupę NEET, czyli młode osoby nie uczące się,

nie pracujące i nie uczestniczące w żadnych formach dokształcania88. Duże ryzyko przynależności do

86

Por. T. G. Grosse, Rozwój społeczeństwa informacyjnego w Polsce: ocena wybranych inicjatyw w okresie

spowolnienia gospodarczego, w: Samorząd Terytorialny, 7–8, 2010, s.67.

87

Por. Społeczeństwo Informacyjne, GUS, Warszawa 2012.

Por. Młodzież w 2011, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 2012.

v.p

l

tej grupy dotyczy osób wcześnie kończących edukację, a także z wyższym wykształceniem, kobiet

oraz osób biernych zawodowo (w większym stopniu niż bezrobotnych). Taka sytuacja może być

konsekwencją deficytu ofert pracy odpowiadających umiejętnościom młodych, z utrudnieniami

procesu wchodzenia na rynek pracy dla młodych kobiet oraz z brakiem ofert pracy, dzięki którym

młodzi ludzie mogliby zdobyć pierwsze doświadczenia, niezbędne do uzyskania dalszego

zatrudnienia.

3.3.3. Absolwenci

.go

Grupą, którą w świetle dostępnych danych można uznać za borykającą się z dużymi trudnościami

na makroregionalnym rynku pracy są absolwenci szkół po raz pierwszy poszukujący pracy. Osoby

nieposiadające żadnego stażu pracy stanowią ok. 25% ogółu bezrobotnych zarejestrowanych

w Polsce Wschodniej, tj. o 5,1 pp więcej niż średnio w kraju. Najgorsza sytuacja charakteryzuje

województwo lubelskie, w którym ponad 1/3 osób bezrobotnych stanowią osoby bez stażu pracy,

a jedynie w województwie warmińsko-mazurskim odsetek osób bez stażu kształtował się poniżej

średniej krajowej. Należy podkreślić, że to zjawisko może być konsekwencją zarówno

niedopasowania profilu absolwentów do popytu na rynku pracy, jak i niskiej aktywności zawodowej

podczas nauki (w 2010 r. w Polsce Wschodniej odsetek osób biernych z powodu podjęcia nauki

wynosił 24,9% w stosunku do 22,1% w Polsce ogółem). Skutkiem tego jest sytuacja, w której

absolwenci z chwilą wejścia na rynek pracy nie dysponują doświadczeniem pozwalającym

pracodawcom na ocenę ich rzeczywistej produktywności i przydatności, a w konsekwencji

otrzymanie zatrudnienia.

3.3.4. Osoby w wieku 55+ i kobiety

w.

rcl

Analiza wskaźników zatrudnienia wskazuje, że poza województwem warmińsko-mazurskim,

wskaźnik zatrudnienia zarówno kobiet, jak i osób powyżej 55. roku życia w makroregionie

kształtuje się na relatywnie wysokim poziomie na tle kraju89. Należy jednakże podkreślić, że nie

wynika to ze szczególnie korzystnej sytuacji tych grup zawodowych na lokalnych rynkach pracy

i łatwości znalezienia przez nie pracy, lecz jest raczej efektem nadzatrudnienia w małych

gospodarstwach rolnych.

W przypadku kobiet, czynnikiem mającym istotny wpływ na podjęcie pracy jest instytucjonalne

otoczenie związane z zapewnieniem możliwości łączenia obowiązków rodzinnych z pracą, a w

szczególności dostępność infrastruktury związanej z funkcjonowaniem żłobków i przedszkoli. Polskę

Wschodnią charakteryzuje niski poziom dostępu dzieci w wieku do lat 3 do form opieki nad małymi

dziećmi (żłobek, klub dziecięcy, dzienny opiekun, niania).90

ww

Liczba przedszkoli91 przypadająca na 100 tys. osób we wszystkich województwach makroregionu

kształtuje się na poziomie znacząco poniżej średniej krajowej (od 15 w podlaskim do 21

w podkarpackim, średnio w kraju – 23). Niewielkiej liczbie przedszkoli towarzyszy niski poziom

uczestnictwa dzieci w wychowaniu przedszkolnym – w Polsce Wschodniej zaledwie 45% dzieci

w wieku 3–6 lat uczęszcza do przedszkoli, czyli o 10 pp mniej niż średnio w Polsce. Jest to wynikiem

zarówno braku wystarczającej oferty przedszkolnej (w szczególności w gminach wiejskich – w 2010 r.

89

W 2010 r. wskaźnik zatrudnienia kobiet w wieku 15 lat i więcej w Polsce Wschodniej wyniósł od 43,7% wobec

średniej krajowej 43,4%. Wskaźnik zatrudnienia osób powyżej 55. roku życia w makroregionie Polski

Wschodniej wyniósł 20,8% wobec średniej krajowej – 19,2%.

90

Wg stanu na dzień 31 grudnia 2012 r. odsetek dzieci w wieku do lat 3 objętych różnymi formami opieki nad

małymi dziećmi dla województw makroregionu wyniósł 3,3% (od 2,7% w woj. świętokrzyskim do 4,0% w woj.

podkarpackim, przy średniej dla kraju wynoszącej 4,5%).

91

Przedszkola łącznie ze specjalnymi, dane według stanu na początek roku szkolnego (30 września, BDL, GUS,

www.stat.gov.pl).

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

aż 43% z nich nie posiadało placówki przedszkolnej), jak i relatywnie wysokich kosztów finansowych

związanych z uczęszczaniem dzieci do przedszkola, trudności technicznych w organizacji tego typu

placówek na terenach z rozproszoną siecią osadniczą oraz bardziej tradycyjnej formy wychowywania

dzieci przez wielopokoleniowe rodziny.

v.p

l

4. INFRASTRUKTURA TRANSPORTOWA I ELEKTROENERGETYCZNA

W MAKROREGIONIE POLSKI WSCHODNIEJ – DIAGNOZA

Polska jest położona peryferyjnie wobec głównych skupisk potencjału ekonomicznego Unii

Europejskiej i cechuje ją niski poziom dostępności komunikacyjnej na tle UE. W 2007 r. gęstość

całkowitej sieci dróg w Polsce w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców wynosiła 68 km, wobec

średniej unijnej równej 114 km. Relatywnie lepiej rozwinięta jest sieć kolejowa: w 2008 r. na 10 tys.

mieszkańców przypadało 5,1 km i była to wartość przewyższająca średnią dla UE (4,3 km).

w.

rcl

.go

Mapa nr 13: Gęstość sieci kolejowej oraz sieci autostrad w Europie w 2008 r.

Źródło: Komisja Europejska, DG Regio.

ww

Poziom dostępności potencjałowej92 w Polsce jest wyraźnie niższy od notowanego w Europie

Zachodniej, na co wskazują wyniki kompleksowego studium93 dotyczącego dostępności. Najgorsza

sytuacja dotyczy Pomorza Środkowego oraz Polski Wschodniej. Symulacje zakładające bardziej

równomierne i jednolite rozmieszczenie autostrad oraz wzrost wydajności połączeń kolejowych

pokazują, że Polska, a w szczególności Polska Wschodnia, znalazłaby się w grupie regionów, którym

takie zmiany przyniosłyby największe korzyści, czyniąc ten obszar bardziej atrakcyjnym dla

podejmowania i prowadzenia działalności inwestycyjnej.

92

Dostępność potencjałowa mówi o dostępności do wszystkich możliwych celów podróży.

Spiekermann K., Schurmann C., 2007, Update of selected potential accessibility indicators. Final report,

Spiekermann & Wegener, Urban and Regional Research (S&W), RRG Spatial Planning and Geoinformation.

w.

rcl

.go

v.p

l

Mapa 14: Potencjalny wzrost dostępności transportu drogowego i kolejowego, scenariusz wysokiej prędkości

w odniesieniu do bieżącej sytuacji94

Źródło: Piąty Raport na temat spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej, Komisja Europejska, 2010.

Brak spójnej sieci połączeń i często niezadowalający stan techniczny znacznej części infrastruktury

transportowej będący wynikiem wieloletniego niedoinwestowania to dwa kluczowe problemy,

z którymi boryka się cały kraj, choć z różnym nasileniem. W efekcie, bezpieczeństwo użytkowników

dróg i pasażerów kolei jest dużo niższe niż przeciętnie w UE, o czym świadczy blisko dwukrotnie

wyższa od średniej unijnej wartość wskaźnika ofiar śmiertelnych w wypadkach drogowych (w 2008 r.

wyniosła 143 na milion mieszkańców) oraz fakt, że śmiertelne ofiary wypadków kolejowych w Polsce

stanowiły ¼ wszystkich tego przypadków w UE w 2009 r. Jedynie infrastruktura transportu

lotniczego jest relatywnie nowoczesna i w znacznie mniejszym stopniu odbiega od standardów

europejskich.

ww

Obok niskiej dostępności transportowej, deficytem infrastrukturalnym Polski na tle UE,

przekładającym się na niską atrakcyjność inwestycyjną, jest niedostateczne zarówno pod względem

ilościowym, jak i jakościowym, wyposażenie w infrastrukturę elektroenergetyczną. Dużo niższe –

w porównaniu z państwami Europy Zachodniej – nasycenie sieciami przesyłowymi świadczy

o dystansie

rozwojowym

Polski.

Połączenia

transgraniczne

krajowego

systemu

elektroenergetycznego są niewystarczające, nie pozwalają na większe przepływy mocy w relacjach

międzynarodowych i ograniczają możliwości powstania jednolitej sieci europejskiej.

94

Czyt. więcej w: Piąty Raport na temat spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej, Komisja Europejska,

2010.

.go

v.p

l

Mapa nr 15. Plan elektroenergetycznej sieci przesyłowej na obszarze fragmentu Europy

w.

rcl

Źródło: II Raport o wpływie uregulowań prawnych na warunki eksploatacji i rozbudowy infrastruktury liniowej

sektora paliwowo-energetycznego decydującej o bezpieczeństwie energetycznym kraju, Porozumienie

o współpracy w zakresie stworzenia nowych rozwiązań prawnych ułatwiających realizację inwestycji

infrastrukturalnych, Warszawa, marzec 2010 r.

Polski system elektroenergetyczny na tle UE charakteryzuje się przestarzałymi technologiami, złym

stanem technicznym bloków energetycznych, zdekapitalizowaniem sieci przesyłowej i dystrybucyjnej

(średnia faktyczna dekapitalizacja sieci energetycznych wynosi 70–80%) oraz wysokim stopniem

awaryjności (szybkiej modernizacji wymaga ponad 50 tys. km linii średniego napięcia i ponad 150 tys.

km linii niskiego napięcia). W konsekwencji prowadzi to do strat sieciowych energii, które w 2011 r.

wyniosły 8,2% w Polsce przy średniej dla UE-15 na poziomie 5,7%.

ww

Sektor elektroenergetyczny w Polsce Wschodniej, jak i w pozostałej części kraju, jest specyficzny

w porównaniu do innych państw europejskich i wyróżnia się nie tylko ze względu na dystans

infrastrukturalny, lecz również na dominującą pozycję węgla kamiennego w strukturze produkcji

energii elektrycznej. Z jednej strony daje to pewną niezależność energetyczną wynikającą

z wykorzystania naturalnych zasobów krajowych, z drugiej zaś związane jest z dużą emisją CO2

i pyłów do środowiska (w 2010 r. paliwa stałe stanowiły ponad 80% produkcji energii pierwotnej

w Polsce przy średniej dla UE-27 20%). W Polsce Wschodniej znajduje się Lubelskie Zagłębie

Węglowe – jedno z trzech zagłębi węglowych w kraju – dysponujące zasobami bilansowymi węgla

kamiennego, które stanowią ok. 21,5% łącznych krajowych zasobów.

W przypadku Polski Wschodniej oddalenie od krajowych i europejskich centrów gospodarczych przy

jednoczesnej relatywnej słabości największych makroregionalnych ośrodków miejskich stanowi,

w obliczu słabości infrastruktury komunikacyjnej, istotną barierę dla dyfuzji rozwoju i skutecznego

wzmacniania makroregionalnych potencjałów rozwojowych, które mogą istotnie wpłynąć na

podniesienie konkurencyjności tego obszaru. Z kolei niewystarczająca dostępność wewnętrzna

ogranicza możliwości efektywnego wykorzystania zasobów endogennych (m.in. kapitału ludzkiego),

v.p

l

tworzenia wewnętrznej sieci współpracy dla maksymalizacji korzyści gospodarczych, co przekłada się

na mniejszą spójność makroregionu i gorsze perspektywy rozwojowe. Zapóźnienia w zakresie

infrastruktury komunikacyjnej oraz elektroenergetycznej utrwalają marginalizację makroregionu,

utrudniając jego włączanie w krąg korzystnego oddziaływania lepiej rozwiniętych ośrodków i trwałe

stymulowanie procesów rozwojowych.

Do czynników specyficznych dla Polski Wschodniej, mających określone konsekwencje dla

podejmowania i prowadzenia inwestycji infrastrukturalnych należy zaliczyć – obok bardzo niskiej

gęstości zaludnienia – znaczący odsetek obszarów prawnie chronionych, zajmujących ok. 40%

powierzchni makroregionu, co w znaczącym stopniu podraża koszty oraz wydłuża proces realizacji

inwestycji.

4.1. Dostępność transportowa zewnątrzregionalna

.go

Stolice Polski Wschodniej są słabo zintegrowane z krajowym układem osadniczym,

a w szczególności z metropoliami położnymi poza makroregionem, przez co osłabiane są szanse na

rozprzestrzenianie impulsów rozwojowych. Czasy przejazdów zarówno w transporcie kolejowym, jak

i drogowym między stolicami województw makroregionu, a najbliższymi dużymi ośrodkami (ponad

0,5 mln mieszkańców) odbiegają od standardów europejskich.95 Najlepiej zintegrowane są Kielce,

a w drugiej kolejności Lublin i Olsztyn, zdecydowanie najsłabiej pod tym względem wypadają

Białystok i Rzeszów96.

w.

rcl

Mapa nr 16: Zróżnicowanie przestrzenne wartości Wskaźnika Międzygałęziowej Dostępności Transportowej

97

(WMDT ) w 2010 r.

ww

Źródło: na podstawie danych IGiPZ PAN.

95

W transporcie kolejowym najkrótszy czas przejazdu odnotowano z Kielc do Krakowa, Katowic i Warszawy.

W transporcie samochodowym z Kielc czasy poniżej 2,5 godziny występują w relacjach do Krakowa, Katowic

i Łodzi. Pozostałe ośrodki regionalne Polski Wschodniej akceptowalne czasy przejazdu notują tylko w relacjach

do jednego dużego miasta (Białystok i Lublin do Warszawy, Rzeszów do Krakowa i Olsztyn do Gdańska).

96

Por. Komornicki T., Dostępność transportowa Polski Wschodniej, Warszawa 2011.

97

Wskaźnik Międzygałęziowej Dostępności Transportowej (WMDT) – wypracowany w IGiPZ PAN syntetyczny

wskaźnik, który uwzględnia 12 zmiennych społeczno-gospodarczych, takich jak m.in. liczba ludności, liczba

pracujących, liczba gospodarstw rolnych, liczba studentów, liczba noclegów lub produkcja sprzedana

przemysłu. (Komornicki T. i in., 2010).

v.p

l

Ogólna dostępność potencjałowa Polski Wschodniej jest niska. Wszystkie analizowane województwa (poza

świętokrzyskim) charakteryzują się poziomem Wskaźnika Międzygałęziowej Dostępności Transportowej

(WMDT) wyraźnie niższym od średniej krajowej – od 77,1% wartości krajowej w województwie warmińsko-mazurskim do 82,3% w województwie podkarpackim. Relatywnie lepiej dostępne są obszary

makroregionu położone bliżej największych krajowych metropolii oraz infrastruktury zapewniającej

większą prędkość podróżowania do Warszawy, Krakowa, konurbacji górnośląskiej oraz do Gdańska. Daje

to silniejszą pozycję prawie całemu województwu świętokrzyskiemu, zachodniej części województwa

podkarpackiego (które do pewnego stopnia już jest beneficjentem autostrady A4, posiada relatywnie dobry

stan techniczny linii kolejowej Rzeszów–Kraków oraz port lotniczy Rzeszów-Jasionka), a także południowozachodniej części warmińsko-mazurskiego oraz północno-zachodniej części Lubelszczyzny.

.go

Na niską dostępność komunikacyjną makroregionu wpływa również ograniczony dostęp do infrastruktury

lotniczej związany z brakiem międzynarodowych połączeń lotniczych (z wyjątkiem dwóch portów

lotniczych zlokalizowanych w województwie podkarpackim i lubelskim). W przypadku województw

podlaskiego i warmińsko-mazurskiego czas dojazdu do najbliższego portu lotniczego drogą lądową

przekracza 120 minut. Funkcjonowanie dwóch portów, tj. w Rzeszowie i Lublinie należy pozytywnie ocenić

jedynie pod kątem dostępności do infrastruktury transportu lotniczego w południowo-wschodniej części

makroregionu i to głównie w obszarze ciążenia tych lotnisk (tj. obszaru obejmującego ludność zamieszkałą

w promieniu lotniska z czasem dojazdu drogą lądową nieprzekraczającą 120 minut). Tym samym z punktu

widzenia całego obszaru Polski Wschodniej, dostępność do infrastruktury transportu lotniczego należy

uznać wciąż za niedostateczną.

ww

w.

rcl

Mapa nr 17: Dostępność do lotów pasażerskich w 2006 r.

Źródło: ESPON.

v.p

l

Niedostatecznie rozwinięta i słabo zintegrowana infrastruktura transportowa (drogowa, kolejowa,

lotnicza) utrudnia przepływ know-how i wzmacnianie powiązań funkcjonalnych Polski Wschodniej

z ośrodkami spoza makroregionu służących dyfuzji rozwoju98. Ma to o tyle istotne znaczenie, że z analiz

powiązań organizacyjnych przedsiębiorstw oraz powiązań właścicielskich spółek wynika, że rozwojowe

oddziaływanie miast Polski Wschodniej na tle kraju nie jest zbyt silne. Ośrodki miejskie w makroregionie –

poza miastami wojewódzkimi – są relatywnie słabe i w bardzo niewielkim stopniu zaangażowane zarówno

w krajowe, jak i międzynarodowe procesy rozwojowe, przy czym charakterystyczne jest pozostawanie Polski

Wschodniej na przecięciu oddziaływań Warszawy z innymi dużymi ośrodkami miejskimi Białorusi czy

Ukrainy, zwłaszcza takimi jak Mińsk i Lwów.

ww

w.

rcl

.go

Problem niskiej dostępności transportowej Polski Wschodniej został dostrzeżony w perspektywie

finansowej UE 2007–2013, dzięki czemu znaczny strumień środków europejskiej polityki spójności (18,6 mld

PLN99) przeznaczono na rzecz poprawy stanu infrastruktury transportowej na tym obszarze. W wyniku

działań dotychczas podjętych100 do ruchu oddano 2263,8 km dróg krajowych, w tym: 701,5 km autostrad,

808,1 km dróg ekspresowych. Obecnie budowanych jest 803,5 km dróg krajowych, z czego 47,25%

(379,9 km) na obszarze województw Polski Wschodniej101. W wyniku zakończenia prowadzonych inwestycji

drogowych, potencjalna dostępność transportowa makroregionu zwiększy się – WMDT w Polsce

Wschodniej wzrośnie od 2,5% do 5,5%, przy wartości ogółem dla kraju na poziomie 5,1%. Nieco mniejsze

zmiany nastąpią w wyniku zakończenia obecnie prowadzonych inwestycji kolejowych, co wynika zarówno

z rozmiaru inwestycji drogowych, jak i z relatywnie wyższej pracy przewozowej wykonywanej przez

transport drogowy niż kolejowy. Inwestycje kolejowe (nawet duże), w odróżnieniu od drogowych, dają

relatywnie punktowe lub liniowe efekty w zakresie zmiany dostępności, podczas gdy inwestycje drogowe, ze

względu na tzw. efekty sieciowe i gęstość sieci drogowej, dają efekty poprawy dostępności na dużo

większym obszarze.

98

Śleszyński P., Czapiewski K., Kozak M., Znaczenia ośrodków miejskich oraz ich hierarchicznych powiązań dla

regionalnego i lokalnego rozwoju ekonomicznego i społecznego Polski Wschodniej, Warszawa 2011.

99

Wartość dofinansowania projektów na postawie umów o dofinansowanie zawartych w ramach NSRO

2007–2013 – stan na 28 sierpnia 2012 r.

100

Dane wg stanu na 22 kwietnia 2013 r.

101

Zgodnie z danymi przekazanymi przez Ministerstwo Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej wg

stanu na 22 kwietnia 2013 r. najwięcej prowadzonych inwestycji jest zlokalizowanych na terenie województwa

podkarpackiego (172,4 km). Relatywnie mniej inwestycji jest w budowie w województwach: lubelskim (76 km),

podlaskim (65,3 km), świętokrzyskim (39,4 km) i warmińsko-mazurskim (26,6 km).

.go

v.p

l

Mapa nr 18: Zmiany dostępności potencjałowej WMDT w wyniku aktualnie realizowanych inwestycji (mapa

A dot. autostrad i dróg ekspresowych w budowie, mapa B - projektów realizowanych w zakresie

infrastruktury kolejowej).

Źródło: T. Komornicki, P. Rosik, M. Stępniak, Dostępność transportowa w Polsce Wschodniej, Warszawa 2011.

w.

rcl

Poprawa dostępności wynikająca z inwestycji na sieci drogowej będzie najwyższa w województwie

podkarpackim (budowa autostrady A4), które będzie jedynym regionem w Polsce Wschodniej z przyrostem

wartości WMDT wyższym niż średnio w kraju (ponad 5%). Najmniejsze zmiany w najbliższych latach będą

dotyczyć obszaru Mazur (zwłaszcza północnej części regionu położonej przy granicy z Obwodem

Kaliningradzkim), Beskidu Niskiego oraz całego województwa świętokrzyskiego, a także pogranicza

województw świętokrzyskiego, podkarpackiego i lubelskiego.

W przypadku transportu kolejowego największe zmiany będą widoczne w województwach warmińsko-mazurskim (dzięki inwestycjom na linii kolejowej E65/C-E 65 na odcinku Warszawa–Gdynia), podkarpackim

(modernizacja linii kolejowej E 30/C-E 30 na odcinku Kraków-Rzeszów), lubelskim (modernizacja linii

kolejowej E 20/CE20 na odcinku Siedlce–Terespol), najmniejsze zaś w świętokrzyskim i podlaskim.

4.2. Dostępność transportowa wewnątrzregionalna

ww

Istotną barierą dla pełnego wykorzystania endogennych potencjałów makroregionu jest niska dostępność

wewnątrzregionalna tego obszaru, przejawiająca się przede wszystkim niedostateczną dostępnością do

ośrodków wojewódzkich, czyli miejsc koncentracji najważniejszych funkcji administracyjnych, naukowych

i gospodarczych w makroregionie, w tym również usług publicznych. W obrębie izochrony 60 minut od stolic

województw, którą często utożsamia się z wielkością rynku pracy, mieszka połowa ludności Polski

Wschodniej oraz ma swoją siedzibę ok. 55% wszystkich firm z makroregionu, w tym ok. 70% firm dużych.

Zdecydowanie najdłuższe czasy dojazdu do ośrodków wojewódzkich są odnotowywane w województwie

warmińsko-mazurskim oraz podkarpackim, co wynika zarówno z zapóźnień infrastrukturalnych, jak i z cech

fizyczno-geograficznych tych regionów. Na całym analizowanym terenie wyróżnia się cztery zwarte obszary

słabo dostępne ze stolic regionów (peryferia wewnętrzne: północno-wschodnia część pogranicza

województw warmińsko-mazurskiego i podlaskiego, pogranicze województwa podlaskiego i lubelskiego

(powiat bialski oraz południowe fragmenty powiatu siemiatyckiego), południowo-wschodnią część

województwa lubelskiego wraz z częścią powiatu lubaczowskiego w podkarpackim, Bieszczady i Beskid

Niski).

Źródło: KPZK 2030.

.go

v.p

l

Mapa nr 19: Typologia czasowej dostępności transportowej do ośrodków koncentracji usług różnego rzędu

w Polsce

w.

rcl

Nieodpowiedni stan ilościowy i jakościowy infrastruktury transportowej wewnątrz makroregionu jest

jedną z przyczyn utrudnionego dostępu do głównych makroregionalnych rynków pracy, jak również

do usług publicznych zlokalizowanych w ośrodkach wojewódzkich oraz subregionalnych.

Z przeprowadzonych badań102 wynika, że obszary wiejskie i słabo zurbanizowane Polski Wschodniej

cechuje słaba dostępność do usług publicznych, gwarantujących uczestnictwo w zachodzących

procesach rozwojowych.

Obok niskiej dostępności do ośrodków wojewódzkich, makroregion charakteryzują niedostateczne

powiązania transportowe pomiędzy tymi ośrodkami, co ogranicza możliwości rozwoju i intensyfikacji

współpracy gospodarczej wewnątrz makroregionu.

4.3. Infrastruktura elektroenergetyczna

ww

Polska Wschodnia należy do jednego z najbardziej niedoinwestowanych obszarów kraju w zakresie

infrastruktury energetycznej, który charakteryzuje ujemny bilans energetyczny. Oznacza to, że

w makroregionie – z wyjątkiem województwa świętokrzyskiego – zużycie energii dominuje nad

produkcją. Taka sytuacja stanowi długofalową konsekwencję decyzji w zakresie lokalizacji mocy

wytwórczych podjętych w latach 50. i 60. XX w., na mocy których elektrownie były budowane

głównie na południu i w centrum kraju. Gęstość sieci elektroenergetycznych w makroregionie jest

niska, ze szczególnym uwzględnieniem jego północno-wschodniej części, gdzie jest ona najmniejsza

w kraju.

Por. KPZK 2030.

.go

v.p

l

Mapa nr 20: Infrastruktura elektroenergetyczna w Polsce

Źródło: opracowane w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

w.

rcl

Obok niedostatecznej ilości sieci przesyłowych i dystrybucyjnych, istotnym problemem jest brak

rezerwowego zasilania w makroregionie w przypadku awarii linii zasilającej. Infrastrukturę

elektroenergetyczną w Polsce Wschodniej (zwłaszcza na terenie województwa warmińsko-mazurskiego, podlaskiego i podkarpackiego) charakteryzuje wysoki stopień wyeksploatowania –

średni wiek znacznej liczby urządzeń stanowiących elektroenergetyczną infrastrukturę wynosi ponad

30 lat. W najgorszym stanie jest sieć średniego i niskiego napięcia na terenach niezurbanizowanych,

gdzie obiekty elektroenergetyczne budowane były w latach 50. i 60. ubiegłego wieku.

W konsekwencji, obszary te charakteryzuje znacznie niższa niż w pozostałej części kraju jakość

parametrów dostarczanej energii elektrycznej, zwiększona awaryjność, a także ograniczone

możliwości przyłączania nowych odbiorców. Dodatkowo, makroregion Polski Wschodniej, ze

względu na rozproszenie zabudowy i odbiorców, dysponuje bardzo długimi ciągami liniowymi

w obszarze sieci średniego i niskiego napięcia, co w konsekwencji prowadzi do możliwości

występowania u odbiorców końcowych spadków napięcia oraz znacznych strat przesyłowych.

Powyższe zjawiska mają negatywny wpływ na atrakcyjność inwestycyjną tego obszaru oraz stanowią

barierę dla rozwoju przedsiębiorczości, jak również intensyfikacji procesów innowacyjnych.

ww

Wśród barier dla rozwoju sieci elektroenergetycznych w Polsce Wschodniej należy wskazać przede

wszystkim ograniczenia finansowe, społeczno-środowiskowe, a także niską opłacalność inwestycji

dla dystrybucyjnych przedsiębiorstw energetycznych. Ten ostatni problem dotyczy zwłaszcza

obszarów wiejskich, gdyż zasilenie odbiorcy wiejskiego wymaga ponad czterokrotnie dłuższych

ciągów liniowych niż w przypadku odbiorcy miejskiego przy podobnym poziomie zużycia energii.

Oddzielną, choć równie istotną, kwestią są ograniczenia prawne związane z możliwością realizacji

nowych inwestycji liniowych i modernizacji istniejących urządzeń elektroenergetycznych.

Zapóźnienia infrastrukturalne makroregionu, przy jednoczesnym większym niż w pozostałej części

kraju wzroście zużycia energii w latach 2000–2007, sprawiają, iż Polska Wschodnia jest w sposób

szczególny narażona na obniżenie poziomu bezpieczeństwa elektroenergetycznego. Niedostateczny

rozwój infrastruktury elektroenergetycznej, obok ograniczeń środowiskowych, jest również

Mapa nr 22: Produkcja energii

odnawialnych w Polsce (2008)

ze

źródeł

w.

rcl

.go

Mapa nr 21: Zmiany w zużyciu energii elektrycznej

na niskim napięciu w Polsce w latach 2000–2007

v.p

l

przyczyną ograniczonego wykorzystania istniejących na obszarze Polski Wschodniej potencjałów

odnawialnych źródeł energii (OZE), o czym świadczy mniejsza niż w pozostałych częściach kraju

produkcja energii ze źródeł odnawialnych przypadająca na jednego mieszkańca.

Źródło: KPZK 2030.

ww

Wyniki dostępnych analiz103 dotyczących zasobów energii odnawialnych wskazują na duże

zróżnicowanie potencjałów OZE w poszczególnych województwach Polski Wschodniej. Większość

z nich posiada bardzo dobre warunki do rozwoju źródeł opartych na biomasie (z wyjątkiem

województwa świętokrzyskiego). Z kolei najlepsze warunki wiatrowe występują w województwach

warmińsko-mazurskim oraz podkarpackim. Liderem pod względem najkorzystniejszych warunków

usłonecznienia jest województwo lubelskie. Nieco mniej atrakcyjne warunki, ale również pozwalające

wykorzystywać z powodzeniem instalacje solarne występują na terenie województwa

świętokrzyskiego, północnej części województwa podkarpackiego, podlaskiego i części województwa

warmińsko-mazurskiego. Potencjał zasobów umożliwiających wykorzystanie surowców do produkcji

biogazu jest zlokalizowany w województwach podlaskim, lubelskim oraz warmińsko-mazurskim.

103

Czyt. Więcej w:. Określenie potencjału energetycznego regionów Polski w zakresie odnawialnych źródeł

energii – wnioski dla Regionalnych Programów Operacyjnych na okres programowania 2014–2020; Rozwój

sektora energetycznego OZE w Polsce Wschodniej – stan i perspektywy.

5. ANALIZA SWOT 104









.go



Niska wydajność pracy

Niski poziom innowacyjności oraz

niedostateczny poziom rozwoju sektora nauki

Słabe powiązania nauki i edukacji z gospodarką

Wysokie zatrudnienie w niskowydajnym

rolnictwie oraz niewystarczająca chłonność

rynku pracy

Niska jakość zasobów pracy

Niski poziom dostępności transportowej oraz

niski standard techniczny infrastruktury

transportowej

Niedostatecznie rozwinięte powiązania

funkcjonalne z ośrodkami spoza Polski

Wschodniej

Słabość ośrodków wojewódzkich Polski

Wschodniej, które nie generują wystarczającej

ilości impulsów rozwojowych dla swojego

otoczenia

Niedostateczne wyposażenie w infrastrukturę

elektroenergetyczną i niski poziom

bezpieczeństwa energetycznego





w.

rcl

Szanse

Słabe strony





v.p

l

Mocne strony

 Wyspecjalizowane skupiska produkcyjne

oparte o specjalizacje gospodarcze

 Spójność

specjalizacji

badawczych

z gospodarczymi

 Pozytywne

trendy

w

zakresie

zwiększania poziomu innowacyjności

Polski Wschodniej (wzrost wartości

nakładów na badania i rozwój, sukces

pojedynczych ośrodków badawczych,

potencjał

infrastrukturalny

uczelni

wyższych i ośrodków badawczych,

ewolucja struktury przemysłu w Polsce

Wschodniej w kierunku branż bardziej

zaawansowanych)

 Pozytywne doświadczenia współpracy w

relacjach między województwami Polski

Wschodniej

w

wyniku

realizacji

wspólnych przedsięwzięć w ramach

Programu Operacyjnego Rozwój Polski

Wschodniej 2007–2013

ww

 Włączenie się Polski Wschodniej w sieci

współpracy naukowej między sobą

i z wiodącymi ośrodkami w kraju

i zagranicą

 Napływ środków zewnętrznych na

ukierunkowane cele rozwojowe

 Dobre perspektywy dalszego

zwiększenia dostępności transportowej

Polski Wschodniej w wyniku zakończenia

inwestycji realizowanych w

perspektywie finansowej 2007–2013

oraz podjęcia kolejnych w okresie

2014–2020

 Napływ inwestorów spoza Polski

Wschodniej podejmujących działalność

innowacyjną w makroregionie











Zagrożenia

Pogłębianie się dystansu rozwojowego Polski

Wschodniej wobec średniej krajowej

Presja konkurencyjna ze strony województw

spoza Polski Wschodniej oraz regionów

zagranicznych skutkująca zmniejszaniem

zasobów oraz obniżeniem atrakcyjności

inwestycyjnej Polski Wschodniej

Utrzymujący się w kraju i za granicą obraz Polski

Wschodniej jako regionu peryferyjnego

Niekorzystne trendy demograficzne

(postępujący proces emigracji z Polski

Wschodniej najwartościowszych z punktu

widzenia rynku pracy i rozwoju innowacyjności

grup ludności oraz starzenie się społeczeństwa)

wpływające negatywnie na perspektywy

rozwojowe Polski Wschodniej

Powolne tempo zmian tradycyjnej struktury

gospodarki, niesprzyjającej poprawie

wydajności pracy i wzmacnianiu pozycji

konkurencyjnej Polski Wschodniej

104

Analiza SWOT została opracowana zgodnie z metodyką opisaną w: Planowanie strategiczne. Podręcznik dla

pracowników administracji publicznej, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2012, str.103–130.

v.p

l

6. POLSKA WSCHODNIA W 2020 ROKU – WIZJA STRATEGICZNA,

WYZWANIA I SZANSE ROZWOJOWE

Projektowanie ram strategicznych dla skutecznego dynamizowania procesów rozwojowych wymaga

identyfikacji kluczowych czynników mających wpływ na rozwój makroregionu, świadomego wyboru,

w jakich obszarach powinna być prowadzona skoncentrowana i skoordynowana publiczna interwencja,

przyczyniająca się do osiągnięcia zakładanych celów rozwojowych, jak również uwzględnienia szerszych

uwarunkowań rozwojowych (krajowych, europejskich i globalnych). Nowy paradygmat polityki

regionalnej105 zakłada, że wspieranie rozwoju regionów powinno następować w sposób zintegrowany

i skoordynowany (policy mix), oparty na umiejętnym wykorzystaniu ich endogennych potencjałów.

.go

Przeprowadzona na potrzeby aktualizacji Strategii106 analiza determinant zróżnicowań w poziomie rozwoju

województw w Polsce pomogła wskazać trzy czynniki kluczowe dla pozycji makroregionu: potencjał

innowacyjny, jakość zasobów pracy oraz wyposażenie w infrastrukturę. Diagnoza tych obszarów

umożliwiła pełniejsze zrozumienie szans i barier rozwojowych w Polsce Wschodniej. Bazując na

zidentyfikowanych warunkach endogennych oraz mając na uwadze kierunki wskazane w unijnych

i krajowych dokumentach strategicznych (przede wszystkim przeciwdziałanie marginalizacji i aktywne

uczestnictwo w rozwoju), wybrano trzy komplementarne strategiczne kierunki działań, których realizacja

przyczyni się do zdynamizowania procesów rozwojowych w makroregionie w dłuższym okresie. Podjęte

działania będą również miały pozytywny wpływ na odwrócenie niekorzystnych trendów związanych

z odpływami migracyjnymi ludności z makroregionu, w tym zwłaszcza osób z wyższym wykształceniem, oraz

zwiększenie atrakcyjności inwestycyjnej Polski Wschodniej.

w.

rcl

Pierwszą szansą na realizację tego celu jest systematyczne podnoszenie poziomu innowacyjności

makroregionalnej gospodarki, bazując na endogenicznych wiodących specjalizacjach gospodarczych, przy

jednoczesnym wzmacnianiu potencjału sektora nauki i badań do kreowania aplikowalnych rozwiązań

o charakterze innowacyjnym oraz potencjału sektora przedsiębiorstw do ich absorpcji i komercyjnego

wykorzystania.

Drugą szansą jest aktywizacja zasobów pracy i podniesienie jakości kapitału ludzkiego, co będzie sprzyjać

większemu włączeniu społecznemu, zwłaszcza grup defaworyzowanych, oraz systematycznemu

podnoszeniu i wzmacnianiu umiejętności i kompetencji kadr, zdolnych do skutecznego działania

w warunkach gospodarki opartej na wiedzy i generowania dodatkowych impulsów rozwojowych.

Trzecią szansą na zdynamizowanie procesów rozwojowych w Polsce Wschodniej jest zbudowanie

intensywnych powiązań społeczno-gospodarczych z lepiej rozwiniętym otoczeniem, dla których

warunkiem niezbędnym jest zintegrowana i efektywna infrastruktura powiązań komunikacyjnych,

zarówno zewnętrznych – z krajowymi biegunami wzrostu, jak i wewnętrznych, wzmacniających terytorialną

spójność makroregionu. Rozwój infrastruktury transportowej i elektroenergetycznej, towarzyszący

intensyfikacji procesów innowacyjnych i wzmocnieniu kapitału ludzkiego, jest niezbędnym środkiem

przyczyniającym się do osiągnięcia tych celów.

ww

Wizja strategiczna dla Polski Wschodniej koncentruje się na tych trzech szansach rozwojowych, które

mogą w największym stopniu przyczynić się w średnim okresie do poprawy wydajności pracy i do

poprawy pozycji rozwojowej makroregionu. Istotna jest również możliwość skutecznego oddziaływania na

wskazane obszary za pomocą instrumentów polityki rozwoju w perspektywie do 2020 r.

105

Por. opracowania OECD; Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego, MRR, 2010. Szerzej nt. optymalnych

sposobów stymulowania procesów rozwojowych w regionach słabiej rozwiniętych patrz: Europejska polityka

spójności jako narzędzie wsparcia dla regionów borykających się z problemami rozwojowymi. Publikacja

pokonferencyjna, MRR, Warszawa 2012, s. 18–68.

Szerzej patrz: rozdział 1.2. niniejszej Strategii.

Wizja strategiczna dla Polski Wschodniej

v.p

l

Wszelkie działania rozwojowe podejmowane w Polsce Wschodniej powinny być realizowane

w poszanowaniu zasady zrównoważonego rozwoju, w sposób przyczyniający się do podnoszenia jakości

środowiska naturalnego, m.in. poprzez ograniczanie szkodliwego wpływu produkcji i konsumpcji na stan

środowiska oraz ochronę zasobów przyrodniczych, jak również z uwzględnieniem krajowych horyzontalnych

zasad i działań związanych z adaptacją do zmian klimatu107. Na poziomie operacjonalizacji działań zostanie

również zapewniona realizacja zasady równości szans, oznaczająca m.in. obowiązek planowania

konkretnych działań wyrównawczych w przypadku stwierdzenia nierówności, których doświadcza

konkretna grupa osób lub w przypadku doświadczania specyficznych barier dostępu, mogących powodować

wykluczenie społeczne.

Biorąc pod uwagę powyższe uwarunkowania oraz bazując na wnioskach z przeprowadzonych analiz,

sformułowano następującą wizję strategiczną Polski Wschodniej w 2020 r.

.go

POLSKA WSCHODNIA W 2020 R.

Polska Wschodnia makroregionem dynamicznie rozwijającym się z poszanowaniem zasady

zrównoważonego rozwoju, stopniowo i systematycznie poprawiającym swoją pozycję rozwojową

i konkurencyjną w kraju oraz w Unii Europejskiej, który

1.

dzięki ponadregionalnym endogenicznym specjalizacjom gospodarczym skutecznie konkuruje

w kraju i za granicą;

2.

dysponuje nowoczesnymi kadrami dla gospodarki opartej na wiedzy i skutecznie przeciwdziała

społecznemu wykluczeniu;

3.

jest obszarem komunikacyjnie dostępnym i spójnym wewnętrznie w ujęciu terytorialnym .

w.

rcl

Realizacja strategicznej wizji będzie możliwa dzięki podjęciu szeregu skoncentrowanych i zintegrowanych

działań w ramach trzech zasadniczych strategicznych obszarów: INNOWACYJNOŚĆ – ZASOBY PRACY –

INFRASTRUKTURA, których celem jest

1.

podniesienie poziomu innowacyjności makroregionu poprzez budowę i wzmacnianie przewag

konkurencyjnych w oparciu o endogeniczne specjalizacje gospodarcze i wzmacnianie potencjału

sektora nauki i badań;

2.

aktywizacja zasobów pracy i podniesienie jakości kapitału ludzkiego poprzez wzmacnianie

potencjału nowoczesnych kadr oraz skuteczne przeciwdziałanie wykluczeniu na makroregionalnym

rynku pracy;

3.

zwiększenie zewnętrznej dostępności i wewnętrznej spójności makroregionu, w tym głównych

funkcjonalnych rynków pracy.

ww

Realizacja interwencji w ramach wskazanych trzech obszarów strategicznych w dłuższym okresie przyczyni

się do realizacji celu głównego Strategii, jakim jest wzrost wydajności pracy we wszystkich sektorach

gospodarki. Przyczyni się to do zmian w strukturze zatrudnienia (stopniowe zmniejszenie zatrudnienia

w rolnictwie i zwiększenie w pozostałych sektorach gospodarki), co z kolei przełoży się na wzrost dochodów

mieszkańców makroregionu. W efekcie zdynamizowane zostaną procesy restrukturyzacyjne

makroregionalnych gospodarek.

107

Zasady te wynikają ze Strategicznego planu działań dla sektorów i obszarów wrażliwych na zmiany klimatu

do roku 2020 przygotowanego przez ministra właściwego ds. środowiska. Uwzględnienie tych zasad na

poziomie operacjonalizacji działań wskazanych w Strategii jest niezbędne w kontekście spełnienia przez Polskę

celów mainstreamingu klimatycznego.

v.p

l

Istotnym efektem realizacji tak zakrojonych strategicznych kierunków interwencji będzie również

znaczące wzmocnienie głównych funkcjonalnych ośrodków miejskich Polski Wschodniej,

stanowiących najważniejsze makroregionalne rynki pracy i centra rozwoju, w których koncentruje się

działalność gospodarcza, innowacyjna, akademicka i badawcza.

7. CEL GŁÓWNY I STRATEGICZNE KIERUNKI DZIAŁAŃ DLA POLSKI

WSCHODNIEJ

Tabela nr 3. Schemat strategicznych kierunków działań dla Polski Wschodniej

Wizja strategiczna

.go

Polska Wschodnia makroregionem dynamicznie rozwijającym się

z poszanowaniem zasady zrównoważonego rozwoju,

stopniowo i systematycznie poprawiającym swoją pozycję rozwojową i konkurencyjną w kraju oraz w Unii

Europejskiej, który dzięki ponadregionalnym endogenicznym specjalizacjom gospodarczym skutecznie

konkuruje w kraju i za granicą;

dysponuje nowoczesnymi kadrami dla gospodarki opartej na wiedzy

i skutecznie przeciwdziała społecznemu wykluczeniu;

jest obszarem komunikacyjnie dostępnym i wewnętrznie terytorialnie spójnym.

w.

rcl

Cel główny

Wzrost wydajności pracy we wszystkich sektorach gospodarki Polski Wschodniej

Strategiczne obszary

Innowacyjność

Zasoby pracy i jakość

kapitału ludzkiego

Infrastruktura transportowa

i elektroenergetyczna

Strategiczne kierunki działań

ww

Budowa trwałych

Wzmocnienie

PrzeciwWzmocnienie

Przełamywanie Wzmocnienie Wzmocnienie

przewag

potencjału sektora

działanie

potencjału

barier

spójności bezpieczeństwa

konkurencyjnych

nauki i badań

wykluczeniu na nowoczesnych

związanych wewnętrznej

elektropoprzez działania na w Polsce Wschodniej rynku pracy

kadr dla

z peryferyjnym

Polski

energetycznego

rzecz podnoszenia przy jednoczesnym

gospodarki

położeniem

Wschodniej

Polski

poziomu

wzmacnianiu

opartej na wiedzy

Polski

Wschodniej

technologicznego

powiązań

Wschodniej

zaawansowania

i intensyfikacji

i innowacyjności

współpracy między

w obszarze

kluczowymi

wiodących

uczestnikami

endogenicznych

systemu innowacji

ponadregionalnych

specjalizacji

gospodarczych

7.1. INNOWACYJNOŚĆ

v.p

l

Podniesienie poziomu innowacyjności gospodarek Polski Wschodniej jest kluczowym

strategicznym wyzwaniem z punktu widzenia systematycznego wzmacniania pozycji

konkurencyjnej województw Polski Wschodniej w kraju i za granicą.

Realizacja tego celu wymaga podjęcia w perspektywie średniookresowej szeregu właściwie

skoordynowanych i kompleksowych strategicznych działań nakierowanych na wzmocnienie

kluczowych elementów systemu innowacji.

Z poziomu strategii makroregionalnej cel ten będzie realizowany poprzez

I.

skoncentrowane wsparcie dla budowy trwałych przewag konkurencyjnych poprzez działania na

rzecz podnoszenia poziomu technologicznego zaawansowania i innowacyjności

w obszarze wiodących endogenicznych ponadregionalnych specjalizacji gospodarczych oraz

.go

II. wzmocnienie potencjału sektora nauki i badań w Polsce Wschodniej

przy jednoczesnym wzmacnianiu powiązań i intensyfikacji współpracy między kluczowymi

uczestnikami systemu innowacji.

w.

rcl

Charakter procesów innowacyjnych jest złożony i silnie interaktywny, obejmujący szerokie spektrum

dziedzin i obszarów działalności, które w efekcie wpływają na poziom innowacyjności danego

terytorium. Dlatego skuteczne oddziaływanie na proces innowacji wymaga zastosowania zestawu

instrumentów, oddziałujących na kluczowych uczestników tego procesu (tzw. policy mix)

i z uwzględnieniem regionalnych specyfik i uwarunkowań (Huebner, 2009). Ich skuteczne wdrożenie

przyczyni się zarówno do lepszej absorpcji innowacji powstających poza makroregionem, jak również

wzmocni potencjał przedsiębiorstw i sektora naukowo-badawczego z Polski Wschodniej do

generowania własnych rozwiązań innowacyjnych.

7.1.1. Budowa trwałych przewag konkurencyjnych w oparciu o wiodące

endogeniczne ponadregionalne specjalizacje gospodarcze

Przemysł może odgrywać istotną rolę w skutecznym i trwałym stymulowaniu procesów rozwojowych

w makroregionie i pobudzaniu innowacyjności, w sytuacji gdy przemiany restrukturyzacyjne

w rolnictwie postępują powoli, a rozwój usług – charakteryzujący się wyższą dynamiką na obszarach

metropolitalnych niż niezurbanizowanych – ma stosunkowo mniejszy potencjał do uruchomienia

procesów rozwojowych obejmujących całą Polskę Wschodnią.

ww

Wprowadzanie innowacji i podnoszenie zaawansowania technologicznego w sektorach

stanowiących o gospodarczej specjalizacji makroregionu wpłynie na zwiększenie wartości dodanej

wytwarzanej produkcji i podniesienie jej jakości, przyczyniając się tym samym do wzrostu poziomu

konkurencyjności całego sektora i – w efekcie – makroregionalnych gospodarek. Jest to zgodne

z podejściem promowanym przez Komisję Europejską w ramach strategii EU 2020 oraz w ramach

inicjatywy flagowej Unia innowacji, które zakłada podnoszenie innowacyjności i konkurencyjności na

bazie potencjału endogenicznego regionów i branżach już w nich obecnych, przy czym mogą to być

zarówno specjalizacje w ramach jednego sektora, jak i działania międzysektorowe pozwalające na

osiągnięcie specyficznej przewagi konkurencyjnej108.

108

Również z badań przeprowadzonych przez OECD dla wszystkich regionów państw członkowskich OECD (2012, Promoting

Growth in All Regions, OECD Publishing) wynika, że w regionach, które charakteryzuje niższa wydajność pracy – tak jak ma to

miejsce w Polsce Wschodniej – inwestycje służące zwiększeniu technologicznego zaawansowania zakorzenionych branż i

działania usprawniające absorpcję innowacji z zewnątrz mogą być bardziej skuteczne w kontekście podnoszenia wydajności i

efektywności regionalnej gospodarki niż inicjatywy nakierowane na tworzenie przełomowych innowacji, silnie osadzonych na

badaniach naukowych (str. 59–72).

MENU DZIAŁAŃ

.go

v.p

l

Ze względu na specjalizację gospodarczą całego makroregionu, długofalowe korzyści przyniesie

wzmacnianie specjalizacji na bazie sektora rolno-spożywczego oraz innych wiodących specjalizacji

gospodarczych zakorzenionych w makroregionie, wskazanych w rozdziale 2.2.3. Strategii. Celowe jest

skoncentrowanie wsparcia na branżach i miejscach, w których obserwuje się rozwój bazujący na

czynnikach endogenicznych, a zwłaszcza tam, gdzie istnieje już dostateczna masa krytyczna

w zakresie skupienia firm, kadry wyposażonej w odpowiednie kompetencje i umiejętności

i towarzyszących im instytucji. Ponadregionalne wsparcie ich rozwoju w kierunku systematycznego

podnoszenia zaawansowania technologicznego i innowacyjności przyniesie lepsze efekty niż

budowanie przewag w oparciu o nowe, jeszcze niezakorzenione specjalizacje. Istotne jest stałe

poszukiwanie możliwości tworzenia i komercjalizacji innowacji na styku branż tradycyjnych

i zaawansowanych np. sektora rolno-spożywczego i biotechnologii. Wprowadzanie nowoczesnych,

innowacyjnych rozwiązań w branżach stanowiących ponadregionalne specjalizacje gospodarcze

powinno również sprzyjać ograniczaniu szkodliwego wpływu produkcji przemysłowej na stan

środowiska i przyczyniać się do bardziej skutecznej ochrony zasobów przyrodniczych Polski

Wschodniej.

Budowa trwałych przewag konkurencyjnych w oparciu o wiodące endogeniczne ponadregionalne

specjalizacje gospodarcze wymaga podjęcia szeregu skoncentrowanych działań nakierowanych na

wzmacnianie potencjałów i likwidowanie zidentyfikowanych barier.

Należą do nich

I.1.

w.

rcl

I.2.

wspieranie wypracowywania i implementowania rozwiązań innowacyjnych w obszarach

zw. z ponadregionalnymi specjalizacjami gospodarczymi (komercjalizacja wiedzy),

w szczególności w ramach modelu współpracy sieciowej

poprawa warunków ramowych dla prowadzenia działalności o charakterze innowacyjnym

poprzez zwiększenie dostępu do kapitału dla przedsiębiorstw i stworzenie systemu zachęt

finansowych dla prowadzenia działalności innowacyjnej w ramach ponadregionalnych

specjalizacji gospodarczych oraz wzmocnienie systemu doradztwa

wsparcie dla powstawania innowacyjnych przedsiębiorstw w ramach ponadregionalnych

specjalizacji gospodarczych i wysokiej jakości nowych miejsc pracy

wzmacnianie powiązań i podnoszenie umiejętności i kompetencji uczestników procesów

innowacji (przedsiębiorcy, ośrodki naukowe, szkoły i uczelnie, administracja publiczna,

instytucje kultury)

edukacja na rzecz innowacyjności i promocja postaw innowacyjnych

I.3.

I.4.

I.5.

7.1.2. Wzmocnienie potencjału sektora nauki i badań

ww

Do osiągnięcia tego celu niezbędne jest długofalowe wsparcie współpracy instytucji naukowych

z regionu między sobą, aby wzmacniać i pogłębiać specjalizacje naukowe, oraz z wiodącymi

ośrodkami krajowymi i zagranicznymi, w celu zwiększenia potencjału naukowego i podnoszenia

prestiżu i znaczenia ośrodków naukowych z Polski Wschodniej. Systematyczne włączanie uczelni

i jednostek naukowych z Polski Wschodniej w sieci powiązań z silnymi partnerami w kraju i za

granicą, zwłaszcza w tych branżach, w których regiony Polski Wschodniej posiadają już rozwinięte

kompetencje, stanowi – obok wzmocnienia kapitału ludzkiego – istotny element działań

sprzyjających generowaniu, absorpcji i transferowi innowacji i technologii do przedsiębiorstw.

Działania będą ukierunkowane na budowanie powiązań i intensyfikację współpracy badawczej

i dydaktycznej pomiędzy ośrodkami akademickimi oraz naukowo-badawczymi, ze szczególnym

uwzględnieniem optymalnego wykorzystania infrastruktury wspartej w ostatnich latach ze środków

UE.

MENU DZIAŁAŃ

.go

v.p

l

Przykładem działań szczególnie pożądanych w kontekście wzmacniania makroregionalnego

potencjału jest współpraca uczelni wyższych regionu w zakresie wspólnego tworzenia

komplementarnych ofert kształcenia skierowanych do całości makroregionu i dopasowanych do jego

potrzeb poprzez np. otwieranie kierunków kształcenia i podejmowanie projektów badawczych we

współpracy z uczelniami w innych województwach makroregionu, a także wiodącymi ośrodkami

w Polsce oraz za granicą, co podniesie rangę kształcenia oraz wpłynie na rozwój potencjału

naukowego Polski Wschodniej. Wzmocnienie ośrodków naukowo-badawczych, będących kreatorami

wiedzy oraz motorami przemian technologicznych, przyczyni się do poprawy jakości kształcenia,

a w dłuższej perspektywie będzie prowadzić do podniesienia zasobu kompetencji i umiejętności

mieszkańców Polski Wschodniej, ich aspiracji edukacyjnych, co w konsekwencji przyczyni się do

zdynamizowania procesów innowacyjnych w makroregionie. Wykorzystywane do tego

instrumentarium obejmie budowanie powiązań partnerskich i tworzenie nowej wiedzy oraz

wzmocnienie jej transferu poprzez działalność edukacyjną i szkoleniową, rozwój i dalszą

profesjonalizację ośrodków innowacyjności, a także większe wykorzystanie technologii

informacyjnych.

Wzmocnienie potencjału sektora nauki i badań wymaga podjęcia skoncentrowanych działań

precyzyjnie odpowiadających na potrzeby gospodarek regionalnych.

Należą do nich

II.1.

w.

rcl

II.2.

wsparcie współpracy w sektorze B+R w wymiarze ponadregionalnym i międzynarodowym,

z uwzględnieniem wymiaru transgranicznego

wspieranie transferu wiedzy (parki technologiczne, centra doskonałości i kompetencji,

centra transferu technologii, spółki celowe)

wzmocnienie kadr naukowych, ośrodków naukowych

wsparcie rozwoju nowoczesnych technologii (wsparcie dla badań)

II.3.

II.4.

7.2. ZASOBY PRACY I JAKOŚĆ KAPITAŁU LUDZKIEGO

ww

Celem wszystkich działań podejmowanych w obszarze rynku pracy w Polsce Wschodniej powinno być

przede wszystkim doprowadzenie do sytuacji, w której zasoby pracy są wykorzystywane

w optymalny sposób, przyczyniając się do podniesienia wydajności pracy w poszczególnych

sektorach gospodarki makroregionu i w efekcie do poprawy jego pozycji rozwojowej

i konkurencyjnej. Dzięki tym działaniom, mieszkańcy Polski Wschodniej – wyposażeni

w odpowiednie umiejętności i kwalifikacje, dobrze dopasowane do zapotrzebowania pracodawców

z makroregionu lub umożliwiające podjęcie własnej działalności gospodarczej – powinni mieć

możliwość znalezienia zatrudnienia na makroregionalnym rynku pracy, które umożliwi im realizację

indywidualnych aspiracji zawodowych i pozostanie w Polsce Wschodniej. Skoordynowane działania

nakierowane na kompleksowe wzmocnienie zasobów pracy będą sprzyjały odwróceniu

niekorzystnych trendów związanych z odpływem migracyjnym młodych osób z wyższym

wykształceniem, negatywnie wpływającym na perspektywy rozwojowe makroregionu. Odpowiednie

inwestycje w kapitał ludzki powinny przyczynić się w dłuższym okresie do zmiany w strukturze

wytwarzania i zatrudnienia, stwarzając optymalne warunki dla skutecznej aktywizacji zasobów pracy

i przyczyniając się do zdynamizowania procesów rozwojowych w warunkach konkurencyjnej

gospodarki opartej na wiedzy.

v.p

l

Aktywizacja niewykorzystanych zasobów pracy i podniesienie jakości kapitału ludzkiego na

potrzeby gospodarki opartej na wiedzy to kluczowe strategiczne wyzwania z punktu widzenia

systematycznego wzmacniania pozycji konkurencyjnej i rozwojowej województw Polski

Wschodniej.

Realizacja tego celu wymaga podjęcia w perspektywie średniookresowej szeregu właściwie

skoordynowanych i kompleksowych strategicznych działań nakierowanych na poprawę sytuacji na

makroregionalnym rynku pracy.

Z poziomu strategii makroregionalnej cel ten będzie realizowany poprzez

I.

II.

przeciwdziałanie wykluczeniu na rynku pracy oraz

wzmocnienie potencjału nowoczesnych kadr dla gospodarki opartej na wiedzy

7.2.1. Przeciwdziałanie wykluczeniu na makroregionalnym rynku pracy

.go

Działania na rzecz aktywizacji zawodowej osób biernych zawodowo oraz osób w niekorzystnej

sytuacji na makroregionalnym rynku pracy będą koncentrowały się na systematycznym podnoszeniu

ich aktywności edukacyjnej, tak by wyposażyć je w kwalifikacje i umiejętności niezbędne do

skutecznego znalezienia i utrzymania zatrudnienia. Istotnym wyzwaniem jest podniesienie

mobilności pracowników i osób poszukujących pracy, rozumianej jako skłonność i zdolność do

podnoszenia kwalifikacji lub zmian zawodu109. Biorąc pod uwagę zmienność sytuacji typową dla

rynku pracy, osoby uczestniczące w rynku pracy powinny posiadać umiejętności umożliwiające

szybkie i skuteczne znalezienie pracy lub przekwalifikowanie.

w.

rcl

Konieczne jest prowadzenie działań mających na celu wzmacnianie kapitału społecznego poprzez

wzmacnianie kompetencji służących budowaniu zaufania społecznego i zdolności współpracy

wśród mieszkańców Polski Wschodniej oraz promowanie postawy elastycznej i kreatywnej wobec

sytuacji na rynku pracy.

Niezbędne jest również podejmowanie działań służących tworzeniu przyjaznego otoczenia do

rozwoju podmiotów ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych. Dzięki swojemu

zakorzenieniu we wspólnocie lokalnej podmioty te mogą przyczyniać się do wzmocnienia

i ustabilizowania rozwoju lokalnego i regionalnego oraz wzrostu roli kapitału społecznego, a także do

ułatwienia procesu wchodzenia na rynek pracy oraz poprawy sytuacji społeczno-ekonomicznej osób

zagrożonych wykluczeniem społecznym.

Istotne jest także rozwijanie u przyszłych i obecnych pracowników kluczowych kompetencji

informatycznych, umiejętności korzystania z mediów i zdolności do porozumiewania się w języku

obcym, kompetencji społecznych, w tym kulturowych, jak również skuteczna promocja i stworzenie

odpowiednich warunków do stałego podnoszenia kwalifikacji poprzez różnorodne formy

kształcenia i szkolenia. W tym kontekście, upowszechnienie edukacji na odległość (e-learning)

w obliczu znaczącego rozproszenia sieci osadniczej w makroregionie stanowi najbardziej efektywny

sposób podnoszenia kwalifikacji zawodowych mieszkańców Polski Wschodniej.

ww

Niezbędne jest również stworzenie systemu zachęt dla rozwoju przedsiębiorczości i w rezultacie

tworzenia nowych miejsc pracy, w tym zawłaszcza na obszarach wiejskich, w celu zwiększenia

chłonności makroregionalnego rynku pracy i stworzenia realnej i atrakcyjnej alternatywy dla pracy

w rolnictwie.

109

Kabaj M., Modele przeciwdziałania bezrobociu. Przeszłość i przyszłość, w: Praca i polityka społeczna

w perspektywie XXI wieku, red. M. Kabaj, Warszawa 1998.

MENU DZIAŁAŃ

v.p

l

Wzmocnieniem powyższych działań będzie zwiększenie efektywności systemu doradztwa

zawodowego skierowanego do grup zagrożonych wykluczeniem na rynku pracy, a także

zapewnienie szerokiego dostępu do tanich, wysokiej jakości usług opiekuńczych, warunkowanych

odpowiednim poziomem rozwoju infrastruktury socjalnej, tak aby obowiązki wobec osób zależnych

(dzieci, osób starszych, osób niepełnosprawnych) nie wiązały się z długą przerwą w zatrudnieniu

i utratą kwalifikacji. Dodatkowo, popularyzacja i upowszechnienie możliwości pracy w tzw.

elastycznych formach zatrudnienia, w szczególności w niepełnym wymiarze czasu pracy, umożliwi

łączenie pracy z nauką, a także życia zawodowego z wychowywaniem dzieci, czy z opieką nad

starszymi członkami rodziny.

Przeciwdziałanie wykluczeniu na rynku pracy wymaga podjęcia szeregu skoncentrowanych działań,

do których należą

I.2.

I.3.

I.4.

I.5.

w.

rcl

I.6.

upowszechnienie i podniesienie jakości różnych form kształcenia na odległość oraz

promocja uczenia się przez całe życie (LLL – life long learning)

rozwój umiejętności cyfrowych

rozwój kompetencji społecznych

stworzenie systemu zachęt do podejmowania działalności gospodarczej i powstawania

nowych miejsc pracy

poprawa efektywności systemu doradztwa zawodowego sprofilowanego na potrzeby grup

zagrożonych wykluczeniem na rynku pracy

upowszechnianie elastycznych form zatrudnienia i szerokiego dostępu do tanich, wysokiej

jakości usług opiekuńczych umożliwiających godzenie obowiązków zawodowych

z pełnieniem ról rodzinnych

.go

I.1.

7.2.2. Wzmocnienie potencjału nowoczesnych kadr dla gospodarki opartej na

wiedzy

W gospodarce opartej na wiedzy zysk pochodzący z tradycyjnych zasobów jest coraz mniejszy, a jego

źródłem są przede wszystkim gałęzie i sektory tworzące i stosujące wiedzę. Dla zintensyfikowania

procesów rozwojowych w makroregionie Polski Wschodniej w warunkach nowoczesnej gospodarki

opartej na wiedzy, zwiększonym nakładom na innowacyjność musi towarzyszyć wzmocnienie jakości

kapitału ludzkiego, co stanowi warunek konieczny poprawy produktywności. Działania realizowane

w tym zakresie powinny uwzględniać specyfikę gospodarczą makroregionu i rozwijać umiejętności

i kwalifikacje o charakterze priorytetowym w kontekście skutecznego wzmacniania przewag

konkurencyjnych Polski Wschodniej oraz zwiększania atrakcyjności makroregionalnego rynku pracy

dla wysoko wykwalifikowanych specjalistów, co będzie przeciwdziałało obserwowanemu

niekorzystnemu zjawisku „drenażu mózgów” oraz skłaniało rezydentów spoza makroregionu do

osiedlania się na tym obszarze. Wysoko wykwalifikowana kadra będzie również stanowiła zachętę dla

inwestorów zewnętrznych do angażowania środków w makroregionie.

ww

Istotnym kierunkiem działań przyczyniających się do wzmocnienia potencjału nowoczesnych kadr

jest poprawa efektywności systemu doradztwa zawodowego i dostosowanie oferty edukacyjnej do

potrzeb makroregionalnego rynku pracy, tak aby kwalifikacje pracowników oraz osób poszukujących

pracy odpowiadały oczekiwaniom pracodawców. Inicjatywy podejmowane w tym zakresie przyczynią

się do podniesienia jakości i adaptacyjności zasobów pracy. Niezbędne jest również podjęcie działań,

mających na celu wzmocnienie potencjału przedsiębiorczego mieszkańców Polski Wschodniej, tak

by zwiększyć ich skłonność do podejmowania samodzielnej działalności gospodarczej i tworzenia

nowych miejsc pracy, zwiększających chłonność makroregionalnego rynku pracy.

MENU DZIAŁAŃ

Należą do nich

I.1.

I.2.

I.3.

v.p

l

Wzmocnienie potencjału nowoczesnych kadr dla gospodarki opartej na wiedzy wymaga podjęcia

skoncentrowanych działań precyzyjnie odpowiadających na potrzeby gospodarek regionalnych.

dostosowanie oferty edukacyjnej do potrzeb makroregionalnego rynku pracy –

wzmacnianie współpracy między szkołami zawodowymi, uczelniami wyższymi a sektorem

przedsiębiorstw

poprawa efektywności systemu doradztwa zawodowego

promocja postaw przedsiębiorczych i wsparcie dla inkubatorów przedsiębiorczości, w tym

akademickiej

7.3. INFRASTRUKTURA TRANSPORTOWA I ELEKTROENERGETYCZNA

w.

rcl

.go

Rozwój infrastruktury, towarzyszący intensyfikacji procesów innowacyjnych oraz wzmocnieniu

jakości kapitału ludzkiego jako jeden z podstawowych instrumentów polityki regionalnej

i przestrzennej, ma istotne znaczenie dla skutecznego przeciwdziałania marginalizacji makroregionu

i wzmocnienia jego pozycji konkurencyjnej w dłuższym okresie. Zwiększenie spójności wewnętrznej,

wzmocnienie powiązań zewnątrzregionalnych oraz bezpieczeństwa elektroenergetycznego

makroregionu jest warunkiem koniecznym do budowania powiązań funkcjonalnych i zwiększania

atrakcyjności inwestycyjnej makroregionu oraz podnoszenia jakości życia poprzez lepszy dostęp do

usług publicznych i rynków pracy. Nowoczesna infrastruktura transportowa umożliwi również

dynamiczny rozwój niskoemisyjnych rodzajów transportu w makroregionie, co przyczyni się do

ograniczania jego negatywnego wpływu na środowisko i maksymalizacji efektów działań służących

zachowaniu jego wysokiej jakości.

Usuwanie barier infrastrukturalnych, obok wsparcia w zakresie podnoszenia poziomu

innowacyjności i wzmacniania jakości kapitału ludzkiego i aktywizacji zasobów na rynku pracy, jest

kluczowym strategicznym wyzwaniem z punktu widzenia systematycznego wzmacniania pozycji

konkurencyjnej Polski Wschodniej w kraju i za granicą.

Realizacja tego celu wymaga podjęcia w perspektywie średniookresowej szeregu właściwie

skoordynowanych i kompleksowych strategicznych działań nakierowanych na wzmocnienie

kluczowych elementów dostępności.

Z poziomu strategii makroregionalnej cel ten będzie realizowany poprzez działania nakierowane

na

I. przełamywanie barier związanych z peryferyjnym położeniem oraz

II. wzmocnienie spójności wewnętrznej Polski Wschodniej

III. wzmocnienie bezpieczeństwa elektroenergetycznego Polski Wschodniej

ww

7.3.1. Przełamywanie barier związanych z peryferyjnym położeniem

Przełamywanie barier dla impulsów rozwojowych między Polską Centralną i Zachodnią a Wschodnią,

związanych z peryferyjnym położeniem, możliwe będzie przede wszystkim poprzez wzmocnienie

dostępności transportowej najważniejszych ośrodków miejskich (miast wojewódzkich)

makroregionu i dowiązanie ich do krajowej i europejskiej sieci transportowej, przy czym poprawa

dostępności transportowej na obszarze Polski Wschodniej powinna być także realizowana poprzez

inwestycje zlokalizowane w innych regionach, w tym zwłaszcza w Polsce Centralnej (tzw.

powiązania dośrodkowe). Podjęte działania odblokują potencjał związany z napływem kapitału

zewnętrznego, w tym zagranicznego, dla którego niska dostępność transportowa stanowiła jedną

z istotnych barier rozwojowych przesądzających o niskiej atrakcyjności inwestycyjnej makroregionu.

v.p

l

Priorytetem inwestycyjnym zarówno w transporcie drogowym, jak i szynowym powinno być

wzmocnienie szlaków transportowych łączących główne ośrodki Polski Wschodniej z największymi

miastami kraju, w tym przede wszystkim z Warszawą, Krakowem oraz Trójmiastem, co będzie

sprzyjać rozwojowi funkcji metropolitalnych, przyczyniając się do podniesienia ich atrakcyjności jako

miejsc do studiowania, pracy i zamieszkania. Dobre skomunikowanie z pozostałymi ośrodkami

w Polsce Centralnej wzmocni rolę tranzytową Polski Wschodniej i zapewni połączenie ośrodków

regionalnych z rdzeniem gospodarczym Polski, przez co przyczyni się do zwiększenia wymiany

gospodarczej oraz dyfuzji produktów innowacyjnych.

MENU DZIAŁAŃ

.go

W zakresie transportu lotniczego kluczowe znaczenie ma poprawa regionalnej i lokalnej dostępności

do istniejących portów lotniczych110. Dlatego też podejmowane inwestycje w zakresie transportu

lądowego (drogowego i kolejowego) powinny mieć również na celu odpowiednie skomunikowanie

z siecią funkcjonujących lotnisk w taki sposób, by możliwe było rozszerzenie obszarów ciążenia na

obszar Polski Wschodniej.

Przełamywanie barier związanych z peryferyjnym położeniem wymaga podjęcia szeregu

skoncentrowanych działań nakierowanych na wzmacnianie dostępności zewnątrzregionalnej,

w tym rozwijanie powiązań dośrodkowych poza obszarem Polski Wschodniej.

Należą do nich przede wszystkim

I.1.

I.2.

budowa dróg szybkiego ruchu łączących główne ośrodki Polski Wschodniej z największymi

miastami kraju, w tym przede wszystkim z Warszawą, Krakowem oraz Trójmiastem

poprawa dostępności kolejowej głównych ośrodków Polski Wschodniej z największymi

miastami kraju, w tym przede wszystkim z Warszawą, Krakowem oraz Trójmiastem

w.

rcl

7.3.2. Wzmocnienie spójności wewnętrznej Polski Wschodniej

Dla osiągnięcia tego celu niezbędne jest podjęcie działań strategicznych zorientowanych na rozwój

powiązań transportowych pomiędzy głównymi ośrodkami Polski Wschodniej oraz zwiększenie

dostępności transportowej do ośrodków wojewódzkich, co będzie miało przełożenie na poprawę

dostępności do miejsc koncentracji usług publicznych różnego szczebla, przyczyniając się do

podniesienia jakości życia mieszkańców Polski Wschodniej. Wzmocnienie dostępności

transportowej wewnątrz makroregionu (zarówno do ośrodków miejskich, jak i wewnątrz obszarów

funkcjonalnych) przyczyni się również do zwiększenia promienia oddziaływania miast w zakresie

codziennych dojazdów do pracy (mobilność wahadłowa), co umożliwi większą integrację

funkcjonalnych rynków pracy.

ww

Ze względu na niższą gęstość zaludnienia oraz rozproszenie sieci osadniczej w Polsce Wschodniej,

przełamywanie barier komunikacyjnych wzmocnione zostanie poprzez działania ukierunkowane na

zmaksymalizowanie wykorzystania sieci teleinformatycznej w zakresie dostępu do e-usług, w tym

przede wszystkim usług publicznych, głównie poprzez informatyzację administracji publicznej

(e-administracja) systemu ochrony zdrowia (e-zdrowie), edukacji (e-edukacja) i kultury (e-kultura).

Zwiększenie dostępności transportowej i teleinformatycznej zapewni mniejszym ośrodkom miejskim

i wiejskim lepszy dostęp do większych miast, pełniących rolę ośrodków innowacji, centrów nauki

i wiedzy, centrów wydarzeń kulturalnych oraz głównych rynków pracy, edukacji, opieki medycznej,

co będzie miało przełożenie na wzmocnienie procesów rozwojowych zachodzących w skali całego

makroregionu.

110

Zob. Wizja struktury transportu oraz rozwoju sieci transportowych do roku 2033. Tom II, Ekspertyza

przygotowana dla MRR, s. 127.

MENU DZIAŁAŃ

Należą do nich przede wszystkim

I.2.

I.3.

I.4.

zwiększenie dostępności transportowej do stolic wojewódzkich, w tym w ramach obszarów

funkcjonalnych rynków pracy

rozwój powiązań transportowych pomiędzy głównymi ośrodkami Polski Wschodniej

rozwój niskoemisyjnego transportu miejskiego i aglomeracyjnego w głównych ośrodkach

miejskich

zwiększenie dostępności wysokiej jakości e-usług publicznych

7.3.3. Wzmocnienie

Wschodniej

bezpieczeństwa

elektroenergetycznego

.go

I.1.

v.p

l

Wzmocnienie spójności wewnętrznej wymaga podjęcia skoncentrowanych działań precyzyjnie

odpowiadających na potrzeby gospodarek regionalnych.

Polski

Osiągnięcie tego celu możliwe będzie poprzez rozbudowę i poprawę stanu technicznego

infrastruktury elektroenergetycznej w makroregionie, czyli sieci przesyłowych wysokiego, średniego

i niskiego napięcia. Sektor elektroenergetyczny Polski Wschodniej stoi przed wyzwaniem związanym

z koniecznością intensywnej modernizacji infrastruktury wytwórczej, przesyłowej i dystrybucyjnej

oraz konsekwentnego zastępowania starej bazy wytwórczej nowoczesnymi jednostkami,

spełniającymi normy środowiskowe, w tym również ich modernizacji poprzez wprowadzenie

wysokiej kogeneracji.

w.

rcl

W dłuższej perspektywie działania te przyczynią się do budowy zrównoważonej i konkurencyjnej

gospodarki, co wzmocni pozycję konkurencyjną sektora przemysłu i MŚP w Polsce Wschodniej.

Konsekwencją tych działań będzie także bardziej efektywne korzystanie z zasobów endogennych

makroregionu oraz większa oszczędność energii podczas jej dystrybucji i przesyłu, a także

ograniczenie emisji CO2. Lepsze wyposażenie makroregionu Polski Wschodniej w wysokiej jakości

infrastrukturę elektroenergetyczną umożliwi szersze wykorzystanie odnawialnych źródeł energii, co

w jeszcze większym stopniu zmniejszy zależność makroregionu od zewnętrznych źródeł

energetycznych i podniesie poziom bezpieczeństwa elektroenergetycznego.

MENU DZIAŁAŃ

Wzmocnienie bezpieczeństwa elektroenergetycznego wymaga podjęcia skoncentrowanych działań

precyzyjnie odpowiadających na potrzeby gospodarek regionalnych.

Należą do nich przede wszystkim

rozbudowa i modernizacja sieci wysokiego napięcia

rozbudowa i modernizacja sieci niskiego i średniego napięcia

zwiększenie udziału odnawialnych źródeł w produkcji energii elektrycznej

ww

I.1.

I.2.

I.3.

v.p

l

8. TABELA WSKAŹNIKÓW111

.go

Proces monitorowania jest ściśle powiązany z wyborem kierunków oddziaływania. Strategia rozwoju

społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020 zakłada poprawę pozycji rozwojowej

i konkurencyjnej makroregionu w oparciu o skoordynowane przedsięwzięcia realizowane w ramach

trzech obszarów: innowacyjność, zasoby pracy i infrastruktura. Zaproponowana poniżej tabela

wskaźników obejmuje jeden wskaźnik odnoszący się bezpośrednio do celu głównego (wydajność

pracy w relacji do kraju) oraz szereg wskaźników badających wpływ działań podjętych w ramach

Strategii na wskazane trzy obszary kluczowe dla rozwoju makroregionu. Uznano, że wartości

docelowe, które stanowią miarę stopnia osiągnięcia wyznaczonych celów, muszą być realne, czyli

możliwe do osiągnięcia, ale jednocześnie powinny stanowić wyzwanie. Ustalając konkretne wartości

docelowe dla szczegółowych wskaźników przyjęto, że biorąc pod uwagę trendy z ostatnich lat

sukcesem będzie ograniczenie procesu dywergencji między makroregionem Polski Wschodniej

a resztą kraju.

Tabela nr 4: Tabela wskaźników monitorowania Strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski

Wschodniej do roku 2020

Nazwa wskaźnika

Jednostka

Rok

bazowy

Częstotliwość

pomiaru

wskaźników

Polska

112

Wschodnia

Polska

Wartość w 2022

(o ile nie wskazano

inaczej)

w.

rcl

Wskaźnik celu głównego Strategii

Wartość dodana brutto na 1

pracującego w PW w relacji do

Polski ogółem

2010

roczne

BDL

0,75

90193,0

0,76

18,1

Innowacyjność

Odsetek przedsiębiorstw

innowacyjnych w przemyśle

%

2011

roczne

BDL

18,1

16,1

%

2011

roczne

BDL

5,5

5,5

Sposób wyliczenia: liczba

przedsiębiorstw innowacyjnych

w przemyśle (suma dla PW)/ liczba

przedsiębiorstw ogółem (suma dla

PW)

WPW = WPL

ww

Odsetek przedsiębiorstw

przemysłowych, które

współpracowały w zakresie

działalności innowacyjnej

Sposób wyliczenia: liczba

przedsiębiorstw przemysłowych

współpracujących w zakresie

111

Katalog wskaźników monitorowania Strategii wraz z oszacowaniem ich wartości docelowych został wypracowany w toku

oceny ex ante projektu zaktualizowanej Strategii przeprowadzonej w IV kw. 2012 – I kw. 2013 r. przez firmę ECORYS na

zlecenie MRR.

112

Średnie udziały dla wszystkich pięciu województw Polski Wschodniej.

113

WPW oznacza wartość wskaźnika dla Polski Wschodniej, WPL – wartość wskaźnika na poziomie krajowym.

Nazwa wskaźnika

Jednostka

Rok

bazowy

%

2011

Częstotliwość

pomiaru

wskaźników

działalności innowacyjnej (suma dla

PW)/ liczba przedsiębiorstw ogółem

(suma dla PW)

Sposób wyliczenia: suma

przychodów netto ze sprzedaży

produktów innowacyjnych (suma dla

PW)/ suma przychodów netto ze

sprzedaży ogółem (suma dla PW)

Udział zatrudnionych w B+R

w ludności aktywnej zawodowo

6,5

%

2011

roczne

BDL

0,5

w.

rcl

Sposób wyliczenia: Suma

zatrudnionych w B+R (suma dla PW)/

suma ludności aktywnej zawodowo

(suma dla PW)

roczne

BDL

Polska

112

Wschodnia

Polska

Wartość w 2022

(o ile nie wskazano

inaczej)

8,9

WPW > WPL – 1,2 pp.

(redukcja połowy

różnicy w punktach

procentowych

w stosunku do kraju)

.go

Udział przychodów netto ze

sprzedaży produktów

innowacyjnych

w przedsiębiorstwach

przemysłowych w przychodach

netto ze sprzedaży ogółem

Poz. 641

v.p

l

Monitor Polski

0,7

WPW > WPL - 0,1 pp.

(redukcja połowy

różnicy w punktach

procentowych

w stosunku do kraju)

Zasoby pracy

Stopa bezrobocia długotrwałego

%

2011

roczne

GUS

3,5

3,0

WPW < WPL + 0,5 pp.

(redukcja różnicy

w punktach

procentowych)

%

2011

roczne

Eurosta

t

3,9

4,5

WPW > WPL – 0,3 pp.

(redukcja połowy

różnicy w punktach

procentowych

w stosunku do kraju)

%

2012

roczne

GUS

49,2

50,2

50,6

szt.

2011

roczne

BDL

70,4

90

74

Sposób wyliczenia: liczba

bezrobotnych pozostających bez

pracy dłużej niż 1 rok (suma dla PW)

/ liczba ludności aktywnej zawodowo

(suma dla PW)

Osoby dorosłe uczestniczące

w kształceniu i szkoleniu

ww

Sposób wyliczenia: liczba osób w

wieku 25–64 lata uczących się

i dokształcających się (suma dla PW)

/ liczba osób w tej samej grupie

wiekowej (suma dla PW)

Wskaźnik zatrudnienia osób

w wieku 15 lat i więcej

Sposób wyliczenia: liczba osób

pracujących w wieku 15 lat i więcej

(suma dla PW) / liczba ludności w tej

samej grupie wieku (suma dla PW)

Jednostki nowo zarejestrowane

w rejestrze REGON na 10 tys.

Nazwa wskaźnika

Jednostka

Rok

bazowy

Częstotliwość

pomiaru

wskaźników

Sposób wyliczenia: średnia (od 2014

do x) liczba jednostek nowo

zarejestrowanych w rejestrze REGON

(suma dla PW)/ Średnia liczba

ludności (od 2014 do x) (suma dla

PW)* 10 tys.

Zaproponowano wykorzystanie

średniej z okresu ze względu na fakt,

że wartość jest bardzo zmienna

w pojedynczych latach.

Polska

112

Wschodnia

Polska

Wartość w 2022

(o ile nie wskazano

inaczej)

.go

ludności (średnio od 2014 do

docelowego roku)

Poz. 641

v.p

l

Monitor Polski

Infrastruktura

Drogi o twardej nawierzchni na 100

2

km

2011

roczne

BDL

79,8

w.

rcl

Sposób wyliczenia: długość dróg o

twardej nawierzchni (suma dla PW) /

2

100 km powierzchni województwa

(suma dla PW)

km/k

2

m

Odsetek przedsiębiorstw

otrzymujących zamówienia poprzez

sieci komputerowe (stronę

internetową, systemy typu EDI)

89,7

WPW > WPL – 4,95 pp.

(redukcja połowy

różnicy w punktach

procentowych

w stosunku do kraju)

%

2011

roczne

BDL

8,1

10,9

15

%

2011

roczne

BDL

15,9

19,3

24,5

Km

2010 roczne

MTBiGM/

GDDKiA

0

857

170 (w 2020 r.)

Sposób wyliczenia: liczba

przedsiębiorstw otrzymujących

zamówienia poprzez sieci

komputerowe (stronę internetową,

systemy typu EDI) (suma dla PW) /

liczba przedsiębiorstw (suma dla PW)

ww

Odsetek przedsiębiorstw

składających zamówienia poprzez

sieci komputerowe (stronę

internetową, systemy typu EDI)

Sposób wyliczenia: liczba

przedsiębiorstw składających

zamówienia poprzez sieci

komputerowe (stronę internetową,

systemy typu EDI) (suma dla PW) /

liczba przedsiębiorstw (suma dla PW)

Długość autostrad

Nazwa wskaźnika

Jednostka

Długość dróg ekspresowych

Km

Połączenia miast wojewódzkich

drogami ekspresowymi lub

autostradami

Liczba ośrodków wojewódzkich

połączonych liniami kolejowymi

zmodernizowanymi co najmniej do

średniej prędkości kursowania

pociągów pasażerskich 100 km/h

Zużycie energii elektrycznej na

1 mln zł PKB w relacji do kraju

Liczba

2010 roczne

MTBiGM/

GDDKiA

2010 roczne

MTBiGM/

GDDKiA

2010 roczne

MTBiGM/

PKP PLK

Polska

112

Wschodnia

Polska

Wartość w 2022

(o ile nie wskazano

inaczej)

95

674,7

1059 (w 2020 r.)

0/5

6/18

5/5(w 2020 r.)

0/5

4/18

5/5 (w 2020 r.)

.go

Liczba

Rok

bazowy

Częstotliwość

pomiaru

wskaźników

Poz. 641

v.p

l

Monitor Polski

GWh

2010

roczne

EURO

STAT

97,3

100

97,3

w.

rcl

9. SYSTEM REALIZACJI, MONITOROWANIA I EWALUACJI

9.1. System realizacji

System realizacji obejmuje procesy związane z programowaniem strategicznym i wdrażaniem programów

przyczyniających się do realizacji celów Strategii oraz procesy monitorowania i ewaluacji Strategii.

System opiera się na instytucjach i mechanizmach ustanowionych dla zarządzania krajową polityką rozwoju,

w szczególności do zarządzania środkami pochodzącymi z Unii Europejskiej i przeznaczonymi na realizację

polityki spójności w latach 2014–2020.

9.1.1. Wdrażanie Strategii

ww

Wdrażanie Strategii odbywa się poprzez programy operacyjne polityki spójności Unii Europejskiej.

Najważniejszym elementem umożliwiającym przejście z poziomu Strategii do poziomu programowania jest

kontrakt terytorialny114.

114

Zgodnie z KSRR 2020 kontrakt terytorialny „obejmuje, mieszczące się w obszarach strategicznej interwencji,

przedsięwzięcia priorytetowe rozumiane jako najważniejsze z punktu widzenia rządu i samorządów

województw działania, które mają istotne znaczenie rozwojowe dla terytorium, na którym jest realizowana

interwencja oraz służą realizacji celów polityki regionalnej uzgodnionych między stroną rządową

i samorządową w trakcie negocjacji kontraktu” (KSRR 2020, rozdział 7.3.3.)

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 7. Schemat wdrażania Strategii

Źródło: opracowanie własne.

9.1.2. Kontrakt terytorialny

Inwestycje zgodne z menu działań zaproponowanym w części kierunkowej Strategii zostaną ujęte

w kontraktach terytorialnych i w następstwie będą objęte programami operacyjnymi realizującymi

Strategię.

ww

Należy podkreślić, że do osiągnięcia celów Strategii istotne są nie tylko działania podejmowane w ramach

kontraktów terytorialnych dla każdego z pięciu województw Polski Wschodniej. W szczególności działania

w obszarze innowacji (sieciowanie) i infrastruktury (tzw. powiązania dośrodkowe) wymagają, żeby również

w kontraktach dla innych województw wskazywać przedsięwzięcia przyczyniające się do realizacji celów

Strategii.

9.1.3. Strategia wykorzystania Funduszy Europejskich przez Polskę 115

v.p

l

Proces wdrażania Strategii jest ściśle powiązany z realizacją zobowiązań wynikających ze strategii

wykorzystywania Funduszy Europejskich przez Polskę, która uwzględnia cele Unii Europejskiej

w zakresie wydatkowania środków rozwojowych.

9.1.4. Programy operacyjne współfinansowane ze środków Unii Europejskiej

w ramach polityki spójności

Instrumentami realizacji celów Strategii są programy operacyjne w ramach polityki spójności UE.

W perspektywie finansowej na lata 2014–2020 jako instrumenty realizacji Strategii należy wskazać

programy obejmujące następujące dziedziny lub terytoria

program o charakterze terytorialnym dedykowany Polsce Wschodniej jako Obszarowi

Strategicznej Interwencji oraz programy regionalne województw Polski Wschodniej, jak również

innych województw

•

program operacyjny dotyczący innowacyjności, badań naukowych i ich powiązań ze sferą

przedsiębiorstw,

•

program operacyjny dotyczący gospodarki niskoemisyjnej, ochrony środowiska,

przeciwdziałania i adaptacji do zmian klimatu, transportu i bezpieczeństwa energetycznego,

•

program operacyjny dotyczący rozwoju kompetencji i umiejętności, włączenia społecznego

oraz dobrego rządzenia,

•

program operacyjny dotyczący rozwoju cyfrowego.

.go

•

w.

rcl

Do realizacji celów Strategii będą przyczyniały się również programy europejskiej współpracy

terytorialnej (EWT) oraz Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa (EISP), wdrażane

na granicy wschodniej Polski, stanowiącej jednocześnie zewnętrzną granicę Unii Europejskiej.

9.1.5. Instytucje zaangażowane we wdrażanie Strategii

•

Rada Ministrów

o

o

o

przyjmuje i aktualizuje Strategię,

określa strategię wykorzystania Funduszy Europejskich,

bierze udział w procesie przygotowania i akceptacji

z poszczególnymi województwami;

kontraktów

terytorialnych

•

Komitet Koordynacyjny do Spraw Polityki Rozwoju116: zapewnia spójność Strategii z innymi

dokumentami strategicznymi;

•

minister właściwy ds. rozwoju regionalnego

koordynuje procesy związane z przygotowaniem do negocjacji, samymi negocjacjami

i realizacją kontraktu po stronie rządowej,

ww

o

o

o

koordynuje przygotowanie programów operacyjnych,

realizuje krajowe programy operacyjne jako Instytucja Zarządzająca;

115

W okresie programowania 2007–2013 dokumentem tego rodzaju są „Narodowe strategiczne ramy

odniesienia” przygotowywane na podstawie art. 27 rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca

2006 r. ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego,

Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności i uchylającego rozporządzenie (WE)

nr 1260/1999 (Dz. Urz. UE L 210 z 31.07.2006, str. 25, z późn. zm.).

Organ opiniodawczo-doradczy Prezesa Rady Ministrów w zakresie prowadzenia polityki rozwoju.

•

Samorządy Województw

o

koordynują procesy związane z przygotowaniem do negocjacji, samymi negocjacjami

i realizacją kontraktu po stronie samorządowej,

o

realizują regionalne programy operacyjne;

v.p

l

•

– 72 –

beneficjenci programów operacyjnych (samorządy terytorialne, przedsiębiorcy, instytucje

otoczenia biznesu, uczelnie, organizacje społeczne, organizacje gospodarcze, placówki naukowe,

instytuty badawcze, szkoły, instytucje kultury i inne instytucje) wdrażają projekty w ramach

programów operacyjnych, przyczyniające się do realizacji celów Strategii.

9.2. Monitorowanie

.go

Przy monitorowaniu Strategii wykorzystywane są mechanizmy odnoszące się do monitorowania

polityki rozwoju, w szczególności zaś związane z monitorowaniem procesu wdrażania programów

operacyjnych polityki spójności.

ww

w.

rcl

Rysunek nr 8. Schemat monitorowania Strategii

Źródło: opracowanie własne.

9.2.1. Roczny raport monitoringowy Strategii

v.p

l

Bieżące monitorowanie Strategii odbywa się w szczególności poprzez analizowanie alokacji środków

przeznaczanych w ramach programów operacyjnych na projekty realizowane w Polsce Wschodniej oraz

monitorowanie efektów ich realizacji.

Roczny raport monitoringowy Strategii stanowi integralną część sprawozdania z realizacji Strategii

wykorzystania Funduszy Europejskich, które jest przyjmowane przez rządowy zespół koordynujący

wykorzystanie Funduszy Europejskich117. Raport zawiera także roczne aktualizacje wskaźników

monitorowania Strategii pozyskiwane z systemu statystyki publicznej na potrzeby monitorowania polityki

rozwoju.

9.2.2. Okresowy raport z realizacji Strategii

.go

Podstawowym dokumentem monitorowania Strategii jest Okresowy raport z realizacji Strategii Rozwoju

Społeczno-Gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020. Raport jest opracowywany w terminach

tożsamych z okresem przygotowywania Raportu o rozwoju społeczno-gospodarczym, regionalnym oraz

przestrzennym 118. W swym podstawowym zakresie okresowy raport zawiera przynajmniej

kontekst dla oceny postępu w realizacji celów (sytuacja w kraju w dziedzinach, do których odnosi się

Strategia),

•

działania podjęte w celu realizacji Strategii, w tym alokacja finansowa; postęp w realizacji celu głównego

w oparciu o wskaźniki monitorowania,

•

opis wybranych projektów wpisujących się w kierunki i menu działań Strategii oraz ich efektów

w kontekście realizacji celów Strategii,

•

wnioski wraz z prognozą możliwości osiągnięcia zakładanych celów Strategii.

w.

rcl

•

Raport jest przyjmowany przez Komitet Koordynacyjny do Spraw Polityki Rozwoju, który na jego podstawie

może formułować rekomendacje w zakresie ewentualnej aktualizacji Strategii lub instrumentów

realizacyjnych (kontraktu terytorialnego i programów operacyjnych), jego wyniki są także uwzględniane

w Raporcie o rozwoju społeczno-gospodarczym, regionalnym oraz przestrzennym.

9.3. Ewaluacja

Za zlecanie i odbiór ewaluacji Strategii odpowiada minister właściwy ds. rozwoju regionalnego. Zasadniczo

prowadzenie ewaluacji lub analiz powierza się jednostkom zewnętrznym. Nie wyklucza to jednak realizacji w

ramach urzędu obsługującego ministra ewaluacji wewnętrznych lub innych analiz na potrzeby oceny

wpływu Strategii lub narzędzi bądź programów realizacyjnych na sytuację społeczno-gospodarczą w Polsce

Wschodniej.

ww

Raporty ewaluacyjne są przekazywane w szczególności Komitetowi Koordynacyjnemu do Spraw Polityki

Rozwoju oraz Podkomitetowi ds. Polski Wschodniej (zob. pkt 9.3.1.). Raporty są podstawą dla komitetów do

wydawania zaleceń lub rekomendacji zmian w instrumentach realizacyjnych Strategii w celu podniesienia

skuteczności i efektywności działań przyczyniających się do osiągania jej celów.

117

Obecnie taką funkcję pełni Międzyresortowy Zespół do spraw Programowania i Wdrażania Funduszy

Strukturalnych i Funduszu Spójności Unii Europejskiej utworzony zarządzeniem nr 19 Prezesa Rady Ministrów

z dnia 26 marca 2012 r.

118

Jako tzw. „Raport strategiczny” jest również wskazany jako jeden z instrumentów wsparcia strategicznego

wymiaru polityki regionalnej w KSRR.

•

Komitet Koordynacyjny do Spraw Polityki Rozwoju

o

analizuje wnioski wynikające z procesów monitorowania i ewaluacji oraz ocenia skuteczność

Strategii, rekomenduje ewentualne zmiany w Strategii,

o

monitoruje realizację zobowiązań wynikających z kontraktu terytorialnego w zakresie odnoszącym

się do interwencji rozwojowych zgodnych z kierunkami wskazanymi w Strategii;

Podkomitet Polski Wschodniej przy zespole koordynującym wykorzystanie Funduszy Europejskich

o

•

analizuje wnioski wynikające z procesów monitorowania i ewaluacji oraz rekomenduje mechanizmy

wspierające realizację celów Strategii poprzez interwencje podejmowane w ramach programów

operacyjnych;

minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego

.go

•

v.p

l

9.3.1. Instytucje zaangażowane w proces monitorowania i ewaluacji

o

przygotowuje raporty monitorujące Strategię,

o

zleca lub realizuje ewaluacje,

o

uwzględnia wnioski z procesów monitorowania i ewaluacji Strategii w sprawozdaniu z realizacji

strategii wykorzystania Funduszy Europejskich oraz w Raporcie o rozwoju społeczno-gospodarczym,

regionalnym oraz przestrzennym.

10. RAMY FINANSOWE

w.

rcl

Ze względu na stan prac nad przygotowaniem programów operacyjnych na lata 2014–2020 określenie

wartości środków przeznaczonych na realizację Strategii ma charakter szacunkowy.

Źródłem finansowania wydatków w ramach Strategii będą środki

 Unii Europejskiej – w ramach Funduszu Spójności, instrumentu „Łącząc Europę” (CEF) Europejskiego

Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego,

 budżetu państwa – w ramach współfinansowania krajowego dla niektórych beneficjentów programów

operacyjnych oraz w ramach wkładu własnego jednostek podsektora rządowego, np. szkół wyższych,

 budżetów samorządów – województw, powiatów i gmin – w ramach współfinansowania lub jako

wkład własny bądź inne niezbędne wydatki,

 inne środki publiczne – np. fundusze celowe w ramach wkładu własnego beneficjentów lub

współfinansowania projektów,

 środki prywatne beneficjentów na wkład własny do projektów,

 środki pozyskane w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego.

ww

Do oszacowania możliwej kwoty środków na realizację zaktualizowanej Strategii posłużono się analizą

środków, jakie zostały przeznaczone (liczone całkowitą wartością podpisanych umów) do 31 grudnia

2012 r.119 na kategorie interwencji funduszy polityki spójności Unii Europejskiej120, odpowiadające

119

Dane z krajowego systemu informatycznego KSI SIMIK 2007–13.

Klasyfikacja kategorii interwencji funduszy na lata 2007–2013 – załącznik II do rozporządzenia Komisji (WE)

nr 1828/2006 z dnia 8 grudnia 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady

(WE) nr 1083/2006 ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju

Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności oraz rozporządzenia (WE)

nr 1080/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego

(Dz. Urz. UE L 371 z 27.12.2006, str. 1, z późn. zm.).

v.p

l

strategicznym kierunkom działań przewidzianym w zaktualizowanej Strategii121 na projekty realizowane

w Polsce Wschodniej. Łączna kwota środków122, które zostały alokowane do Polski Wschodniej od początku

realizacji programów operacyjnych w ramach perspektywy 2007–2013 do 31 grudnia 2012 r. wyniosła

70 543 mln zł, w tym dofinansowanie UE wyniosło 41 352 mln zł.

Poszczególne obszary strategiczne są dotychczas reprezentowane na następującym poziomie

Innowacyjność

Zasoby pracy i jakość kapitału ludzkiego

Infrastruktura transportowa i sieci energetyczne

33%

15%

52%

.go

Wskaźnik zakontraktowania środków w programach na lata 2007–2013 wynosił 84%123. Przy założeniu, że

pozostałe do wykorzystania środki zostaną alokowane do Polski Wschodniej w takim stopniu jak dotychczas

można przyjąć, że wartość środków dla makroregionu w programach operacyjnych na lata 2007–2013

ogółem wyniesie ok. 93 mld zł, natomiast szacunkowa wartość dofinansowania ze środków Funduszy

Europejskich ok. 49 mld zł124.

Zakłada się, że w latach 2014–2020 zostanie utrzymana zarówno wielkość, jak i struktura wydatków na

główne obszary strategiczne.

w.

rcl

Na podstawie danych z wykorzystania środków na lata 2007–2013125 przewiduje się, że z kwoty

dofinansowania z Funduszy Europejskich (ok. 49 mld zł) na projekty sektora prywatnego zostanie

przeznaczonych ok. 30% środków. W puli ok. 70% środków unijnych dla sektora publicznego – projekty

jednostek samorządów terytorialnych będą stanowiły ok. 55%, a resztę będą stanowiły projekty podmiotów

podsektora rządowego.

Tabela nr 5. Szacowany podział środków Funduszy Europejskich pomiędzy sektory (w mld zł)

Sektor prywatny

Sektor publiczny

- podsektor rządowy

- podsektor samorządowy

14,7

34,3

15,4

18,9

W kontekście regulacji dotyczących poziomu zadłużenia samorządów należy stwierdzić, że konieczność

zapewnienia niezbędnych wydatków krajowych w szczególności przez podsektor samorządowy może być

czynnikiem ryzyka dla realizacji celów Strategii.

121

ww

Trzem głównym kierunkom zaktualizowanej strategii przyporządkowano poszczególne następujące

kategorie interwencji: Innowacyjność – kategorie: 1–9, 13–15, 62–63, 74; Zasoby pracy i jakość kapitału

ludzkiego – kategorie: 14, 69, 68,72, 73; Infrastruktura transportowa i sieci energetyczne – kategorie: 33–34,

39–43.

122

Całkowita wartość umów.

123

http://www.mrr.gov.pl/ministerstwo/zadania/Documents/Wykorzystanie_Funduszy_Europejskich_Informa

cja_Prasowa_2013.pdf

124

Kwota nie uwzględnia środków na projekty realizowane w ramach instrumentu „Łącząc Europę” (CEF).

125

Dane szacunkowe za raportem Oszacowanie środków niezbędnych do zapewnienia krajowego wkładu

publicznego do projektów realizowanych w ramach średniookresowych ram finansowych 2014–2020,

Warszawa, styczeń 2013 r. dostępnym pod adresem

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Ewaluacja_i_analizy/Raporty_o_rozwoju/Raporty_krajowe/Strony/

Raport_wklad_krajowy_w_perspektywie_2014_2020_130313.aspx

v.p

l

Na szacowaną na ok. 44 mld zł różnicę pomiędzy wkładem Funduszy Unijnych a całkowitą wartością umów

o dofinansowanie składają się wydatki beneficjentów w ramach wkładu własnego lub wydatki budżetu

państwa bądź budżetów samorządów województw, powiatów i gmin w ramach współfinansowania

krajowego. Biorąc pod uwagę dane wskazujące, że średni poziom niezbędnego wkładu własnego JST wynosi

ok. 36%, niezbędny wkład sektora samorządowego do realizacji projektów objętych Strategią może wynosić

ok. 25,7 mld zł126.

ww

w.

rcl

.go

Dokładniejsze oszacowanie wartości spodziewanych środków przeznaczonych na realizację Strategii

możliwe będzie po zakończeniu negocjacji kontraktów terytorialnych i zatwierdzeniu poszczególnych

programów operacyjnych.

126

Obliczenia własne na podstawie danych z raportu Oszacowanie środków niezbędnych do zapewnienia

krajowego wkładu publicznego do projektów realizowanych w ramach średniookresowych ram finansowych

2014–2020, Warszawa, styczeń 2013.