Uchwała Nr 104 Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 2013 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020

§ 1. Przyjmuje się Strategię Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020, stanowiącą załącznik do uchwały.

w.

rcl

§ 2. Koordynowanie i nadzorowanie realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 powierza się ministrowi

właściwemu do spraw pracy2).

ww

Załącznik: Informacja o konsultacjach społecznych i międzyresortowych przeprowadzonych w trakcie

prac nad Strategią Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020 .................................................................... 86

1. Wprowadzenie

v.p

l

Monitor Polski

w.

rcl

.go

We współczesnym świecie, w obliczu coraz silniejszej globalnej konkurencji, kapitał ludzki

o odpowiednio wysokich kompetencjach i kwalifikacjach dostosowanych do wyzwań zmieniającej się

rzeczywistości stanowi jeden z nieodzownych warunków szybkiego rozwoju gospodarczego i rozwoju

społeczeństwa obywatelskiego oraz, co za tym idzie, poprawy jakości życia obywateli. W niniejszym

dokumencie kapitał ten traktowany jest jednak nie tylko przez pryzmat jego „użyteczności”

w procesie rozwoju. Na podstawie dotychczasowych doświadczeń Polski oraz innych krajów zakłada

się bowiem, że odpowiednio wysoki poziom kapitału ludzkiego wydatnie zwiększa szanse na

zatrudnienie. Z kolei wykonywanie pracy bezpiecznej i dobrej jakości może pozwolić na uniknięcie

ubóstwa i – co za tym idzie – wykluczenia społecznego. Wysoka jakość kapitału ludzkiego ma także

znaczenie przy dokonywaniu wyborów ukierunkowanych na poszanowanie środowiska naturalnego,

którego kondycja przekłada się na jakość życia (także przyszłych pokoleń) i poprawę zdrowia

społeczeństwa, zwłaszcza w kontekście prognoz demograficznych wskazujących na postępujące

starzenie się europejskich populacji. Waga kapitału ludzkiego została podkreślona w dokumentach

rządowych. Świadczy o tym zaliczenie tego obszaru do filaru innowacyjności w Długookresowej

Strategii Rozwoju Kraju „Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności”, a także wpisanie go do obszaru

„Konkurencyjna Gospodarka” w Strategii Rozwoju Kraju 2020. Bez zasadniczych zmian w zakresie

dostępności i jakości kapitału ludzkiego nie uda się dokonać kolejnego skoku, który pozwoliłby

ostatecznie odrobić zaległości w stosunku do państw wyżej rozwiniętych oraz odpowiedzieć na

wyzwania ze strony krajów, które obecnie szybko zwiększają swoją konkurencyjność. Strategia

Rozwoju Kapitału Ludzkiego (SRKL) odpowiada na to wyzwanie – proponuje rozwiązania

w poszczególnych obszarach oraz uwzględnia cykl życia człowieka. Strategia Rozwoju Kapitału

Ludzkiego, pozostaje komplementarna wobec innych strategii zintegrowanych, przede wszystkim

Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego, tworząc ramy rozwojowe dla kapitału ludzkiego na

wszystkich etapach życia.

ww

Rysunek 1. Miejsce Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego w nowym porządku strategicznym

Źródło: Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności. Warszawa, 2012.

v.p

l

Podejście do średniookresowego planowania rozwoju kapitału ludzkiego przyjęte w niniejszej

strategii wspiera osiąganie celów, jakie zostały wyznaczone w dokumencie strategicznym Unii

Europejskiej, jakim jest „Europa 2020”. Spośród pięciu głównych celów strategii „Europa 2020” trzy

dotyczą kwestii wpisujących się w SRKL. Są to

wzrost zatrudnienia (wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64 lat na poziomie 75%, a dla

Polski na poziomie 71%),

•

podniesienie poziomu kompetencji obywateli (odsetek młodzieży niekontynuującej nauki na

poziomie poniżej 10% w UE i na poziomie 4,5% w Polsce, odsetek osób z wykształceniem

wyższym lub równoważnym wśród grupy wiekowej 30–34 lata na poziomie minimum 40%

w UE i 45% w Polsce,

•

zmniejszenie poziomu ubóstwa (zmniejszenie w UE liczby osób zagrożonych ubóstwem

o 20 mln, a w Polsce o 1,5 mln).1

.go

•

Cele strategii „Europa 2020” pokazują zmianę akcentów w myśleniu o rozwoju w kierunku

zdecydowanego wspierania rozwoju kapitału ludzkiego, co jest odzwierciedlone w SRKL. „Europa

2020” wskazuje również na potrzebę kształtowania warunków dla rozwoju konkurencyjnej

gospodarki rynkowej, ukierunkowanej na zwiększanie spójności społecznej oraz przezwyciężanie

społecznych barier rozwoju. Ponadto cele SRKL są również zgodne z założeniami czterech inicjatyw

flagowych, czyli projektów, które będą realizowane przez Komisję Europejską w okresie do roku

2020. Są to

•

w.

rcl

•

„Mobilna młodzież”, mająca za zadanie wspierać państwa członkowskie w budowaniu

systemu płynnego przejścia z edukacji (kształcenia i szkolenia) na rynek pracy,

„Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia”, zakładający modernizację

europejskich rynków pracy, której celem jest wzrost liczby osób podejmujących zatrudnienie

oraz lepsze dopasowywanie popytu i podaży na rynku pracy,

„Europejska platforma współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem

społecznym”, zawierająca narzędzia, które mają pozwolić osobom zagrożonym ubóstwem

uniknąć ryzyka długotrwałego wykluczenia społecznego przez podjęcie zatrudnienia oraz

umożliwić im pełne uczestniczenie w życiu społecznym,

„Europejska Agenda Cyfrowa”, która ma na celu upowszechnianie technologii cyfrowych

wśród obywateli i w środowiskach biznesowych.

•

•

ww

Należy również podkreślić, że podejście zaproponowane w SRKL jest zgodne z propozycją zawartą

w strategii „Europa 2020”, dotyczącą przedefiniowania wizji gospodarki, jaka powinna obowiązywać

w poszczególnych państwach członkowskich, a tym samym w całej UE. Zgodnie z jej zapisami, oprócz

innowacyjności oraz zrównoważonego rozwoju, nowy model gospodarczy powinien opierać się

również na wzroście gospodarczym sprzyjającym włączeniu społecznemu. Powinien być on jednak

oparty nie tyle na transferach między różnymi grupami społecznymi, ale wzroście dostępności do

zatrudnienia, co ma być środkiem do większej spójności społecznej, gospodarczej oraz terytorialnej.

Istotna jest również rola ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej oraz społecznej

odpowiedzialności przedsiębiorstw, jako istotnych czynników sprzyjających ograniczaniu społecznych

skutków kryzysu oraz budowaniu wspólnych wartości społeczno-gospodarczych.

Wśród inicjatyw flagowych podjętych przez Komisję Europejską są także Europejskie partnerstwa

innowacyjne tworzone w ramach Unii innowacji, jednej z inicjatyw przewodnich strategii „Europa

2020”. Jednym z nich jest Europejskie partnerstwo na rzecz innowacji sprzyjającej aktywnemu

starzeniu się w dobrym zdrowiu (Partnerstwo). Partnerstwo to zostało wybrane jako przedsięwzięcie

pilotażowe w obliczu wyzwania, jakim jest starzenie się ludności. Partnerstwo stanowi szczególną

okazję sprzyjającą realizacji celów politycznych inicjatyw przewodnich strategii „Europa 2020”: Unii

1

Wszystkie wskaźniki w kształcie zaakceptowanym przez Radę Europejską w czerwcu 2010 r. Konkluzje z posiedzenia Rady

Europejskiej z 17 czerwca 2010 r.

v.p

l

innowacji, Europejskiej Agendy Cyfrowej , inicjatywy „Nowe umiejętności w nowych miejscach pracy”

oraz Europejskiej platformy współpracy w zakresie walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym.

Jego cele i podejście są też zgodne z zasadami i celami strategii UE w dziedzinie zdrowia „Razem na

rzecz zdrowia”. Partnerstwo stanowi również istotny wkład UE w realizację celów Europejskiego Roku

Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej, obchodzonego w 2012 r.

Działania określone w Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego będą również podstawą do wykorzystania

funduszy unijnych w zakresie edukacyjnych priorytetów inwestycyjnych w nowej perspektywie

finansowej na lata 2014–2020. Szczególnie istotne są w tym kontekście działania służące osiągnięciu

jednego z celów Strategii „Europa 2020” – zmniejszenia odsetka młodzieży niekontynuującej nauki

w Polsce do poziomu 4,5%. Zgodnie z Zaleceniem Rady z dnia 28 czerwca 2011 r. w sprawie polityk na

rzecz ograniczania zjawiska przedwczesnego kończenia nauki, działania te koncentrują się na

.go

1) zapobieganiu temu zjawisku od najwcześniejszych lat, w odniesieniu do wszystkich dzieci

(w przypadku systemu oświaty chodzi o zapobieganie zjawisku wczesnego kończenia nauki –

począwszy od wieku przedszkolnego do zakończenia kształcenia w szkołach wszystkich

typów),

2) wczesnej interwencji – w odniesieniu do dzieci, które potencjalnie mogą być bardziej

narażone na to zjawisko,

3) kompensacji – w odniesieniu do młodzieży i młodych osób dorosłych, które z różnych

przyczyn przerywały lub porzuciły naukę w głównym nurcie edukacji.

Podstawą realizacji ww. działań będzie rozwijany w okresie realizacji SRKL system monitorowania

oświaty, obejmujący m.in. zbieranie i analizowanie danych nt. zjawiska wczesnego kończenia nauki

w Polsce.

w.

rcl

Zapisy Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego bezpośrednio wpisują się w cele Strategii Rozwoju Kraju

20202. W szczególności odnoszą się one do priorytetów opisanych w dwóch następujących obszarach

strategicznych: Konkurencyjna gospodarka (cele: zwiększenie innowacyjności gospodarki oraz

rozwój kapitału ludzkiego), a także Spójność społeczna i terytorialna (cele: integracja społeczna

oraz zapewnienie dostępu i określonych standardów usług społecznych). Należy też zaznaczyć, że

SRKL nie wyczerpuje wszystkich źródeł rozwoju kapitału ludzkiego i że niektóre z nich

(np. prosperujące i innowacyjne firmy, instytucje kultury etc.) są objęte zakresem innych strategii

zintegrowanych.

Jednocześnie zarówno przy diagnozie, jak i przy projektowaniu celów szczegółowych, priorytetów

i działań wzięto pod uwagę zróżnicowanie regionalne. W aspekcie tym SRKL odnosi się przede

wszystkim do terenów wiejskich oraz słabo rozwiniętych (gmin osiągających niskie dochody

podatkowe). Należy zauważyć, iż zdecydowana większość problemów utrudniających optymalne

wykorzystanie kapitału ludzkiego, choć w różnym natężeniu, występuje we wszystkich regionach

Polski.

ww

Realizacja Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego nie będzie możliwa bez aktywnego udziału partnerów

społecznych, dlatego dokument ten został poddany kilkukrotnie konsultacjom. Uwagi zgłoszone przez

partnerów społecznych zaowocowały wprowadzeniem licznych modyfikacji i przeformułowaniem

niektórych celów i priorytetów, a w konsekwencji działań SRKL.

2

Jest to strategia średniookresowa. Pełna nazwa dokumentu brzmi: Strategia Rozwoju Kraju 2020. Aktywne społeczeństwo,

konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo. Dokument został przyjęty przez Radę Ministrów 25 września 2012 r. Na

potrzeby Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego stosowana będzie nazwa Strategia Rozwoju Kraju 2020.

2. Streszczenie

v.p

l

Monitor Polski

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest jedną z dziewięciu strategii zintegrowanych. Zgodnie

z przepisami ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (art. 13 ust. 1)

jest ona spójna ze Strategią Rozwoju Kraju 2020. SRKL stanowi odpowiedź na konieczność

podniesienia jakości życia w Polsce w perspektywie roku 2020. Stanowi jednocześnie punkt wyjścia

do rozbudowy i podnoszenia jakości kapitału ludzkiego w Polsce przez zastosowanie właściwych,

często bardzo nowatorskich rozwiązań, dostosowanych do potrzeb osób na każdym etapie życia.

.go

Prace nad SRKL rozpoczęły się w roku 2010. Pierwotna jej wersja jest efektem prac Zespołu Doradców

Strategicznych Prezesa Rady Ministrów, który istniał do listopada 2011 roku, ekspertów Kancelarii

Prezesa Rady Ministrów oraz przedstawicieli resortów, którzy pod przewodnictwem Ministra –

Członka Rady Ministrów, Przewodniczącego stałego komitetu Rady Ministrów przygotowali pierwszą

wersję tego dokumentu. W trakcie prac nad SRKL prowadzonych przez Zespół Doradców

Strategicznych Prezesa Rady Ministrów prowadzone były konsultacje międzyresortowe i społeczne,

które w znacznym stopniu pozwoliły na ukształtowanie formy dokumentu i zagadnień w nim

poruszanych.

w.

rcl

Od czerwca 2012 r. prace nad SRKL prowadzi Minister Pracy i Polityki Społecznej. Ministerstwo Pracy

i Polityki Społecznej przeprowadziło aktualizację merytoryczną i redakcyjną dokumentu. W celu jak

najrzetelniejszego dokonania aktualizacji SRKL, resort pracy przeprowadził zarówno konsultacje

wewnętrzne, jak również konsultacje wśród instytucji zewnętrznych. Dzięki tym działaniom

dokument został dostosowany do obecnej sytuacji i wyzwań społeczno-ekonomicznych w Polsce.

Wzbogacony został także o propozycje nowych działań.

Pracom nad SRKL towarzyszyło przekonanie, że wysoka jakość kapitału ludzkiego ma znaczenie przy

dokonywaniu życiowych wyborów, które przekładają się na jakość życia obecnego i przyszłych

pokoleń.

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego odpowiada także na wyzwanie, jakim jest konieczność

odrobienia zaległości w stosunku do państw, które dotychczas osiągnęły wyższy poziom rozwoju.

SRKL opiera się na nowatorskiej koncepcji polegającej na budowaniu kapitału ludzkiego w pięciu

etapach życia: 1) wczesne dzieciństwo, 2) edukacja szkolna, 3) edukacja na poziomie wyższym,

4) aktywność zawodowa, uczenie się dorosłych i rodzicielstwo, 5) starość.

ww

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego zawiera diagnozę głównych problemów i obszarów

wymagających podjęcia działań w celu poprawy sytuacji. Zakres tych obszarów jest szeroki. Obejmuje

zagadnienia z różnorodnych dziedzin życia, w tym: rynku pracy, polityki społecznej, opieki

zdrowotnej, edukacji, problematyki osób niepełnosprawnych i starszych.

Ważnym elementem SRKL jest zdefiniowanie wyzwań stojących przed Polską w obszarze rozwoju

kapitału ludzkiego, do których należą: uczynienie z Polski bardziej atrakcyjnego miejsca do życia,

rozwijania wiedzy i podejmowania pracy, miejsca dla lokowania inwestycji i tym samym tworzenia

większej liczby miejsc pracy.

Pozostałe zadania, jakie stoją przed Polską w zakresie rozwoju kapitału ludzkiego, obejmują poprawę

sytuacji demograficznej, np. przez działania skierowane do rodzin. Jednocześnie udoskonalenia

wymagać będzie system funkcjonowania państwa w obszarze polityki senioralnej, co jest efektem

starzenia się społeczeństwa i wiąże się z koniecznością prowadzenia nowoczesnej polityki senioralnej.

v.p

l

Dążeniu do sprostania wyzwaniom w zakresie rozwoju kapitału ludzkiego towarzyszy wizja Polski

w roku 2020, jako kraju, który rozwija się dzięki wysokiemu współczynnikowi aktywności zawodowej.

Polska w roku 2020 ma być krajem, w którym wysoki poziom zatrudnienia przekłada się na wysoką

jakość życia nie tylko osób pracujących, ale również tych, które dopiero rozpoczynają swoje życie,

uczą się, studiują, jak też tych, które okres aktywności zawodowej (ale nie społecznej) mają już za

sobą. Polska w roku 2020 ma być krajem, w którym rozwiniętemu rynkowi pracy towarzyszy

nowoczesny system opieki zdrowotnej i system edukacyjny zapewniający kwalifikacje wysokiej

jakości.

Spójna wizja przyszłości Polski pozwoliła ukierunkować Strategię Rozwoju Kapitału Ludzkiego na

obszary wymagające interwencji przez określenie celów, które ma ona wypełnić.

.go

Wyodrębniono cel główny Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, którym jest rozwijanie kapitału

ludzkiego przez wydobywanie potencjałów osób, tak aby mogły one w pełni uczestniczyć w życiu

społecznym, politycznym i ekonomicznym na wszystkich etapach życia.

Na podstawie analizy sytuacji społeczno-ekonomicznej, dokonanej m.in. w dokumencie

strategicznym „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe” z 2009 roku, wyróżniono w SRKL pięć celów

szczegółowych o strategicznym znaczeniu dla rozwoju kapitału ludzkiego w Polsce

−

−

w.

rcl

−

−

−

Cel szczegółowy 1: Wzrost zatrudnienia,

Cel szczegółowy 2: Wydłużenie okresu aktywności zawodowej i zapewnienie lepszej jakości

funkcjonowania osób starszych,

Cel szczegółowy 3: Poprawa sytuacji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym,

Cel szczegółowy 4: Poprawa zdrowia obywateli oraz efektywności systemu opieki zdrowotnej,

Cel szczegółowy 5: Podniesienie poziomu kompetencji i kwalifikacji obywateli.

Zasady realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego zostaną skonkretyzowane w Dokumencie

Implementacyjnym, w którym zostaną sformułowane narzędzia realizacji SRKL. W ramach każdego

narzędzia zawarty będzie opis stanu obecnego w danym obszarze, przedstawione zostaną działania

już realizowane, a także działania planowane do realizacji (w bliskiej perspektywie), oraz działania

niezbędne do podjęcia w przyszłości (dalsza perspektywa realizacji).

Zakres działań przewidzianych w ramach narzędzi będzie szeroki i odpowiadać będzie głównym

zamierzeniom rządu na najbliższe lata. Będzie także korespondował z diagnozą problemów

i obszarów wymagających interwencji, zawartą w SRKL. Obejmie zagadnienia z obszaru opieki

prenatalnej, opieki nad matką i dzieckiem, pomocy rodzinom z małymi dziećmi (w tym

niepełnosprawnymi), działania z zakresu modernizacji systemu edukacji szkolnej, w tym zawodowej.

ww

Kolejny zestaw działań jest przewidziany dla poprawy jakości studiów magisterskich i doktoranckich

oraz dostosowania edukacji wyższej do wymogów współczesnego i przyszłego rynku pracy.

Przewidywane są także działania ukierunkowane na lepszy start absolwentów szkół wyższych w życie

zawodowe oraz poprawę jakości uzyskiwanych przez nich kwalifikacji.

W Dokumencie Implementacyjnym znajdą się także działania skierowane do osób czynnych

zawodowo, ale też poszukujących pracy, działania mające usprawnić system pomocy społecznej,

umożliwić uczenie się przez całe życie. Włączone zostaną również zadania mające na celu bezpieczne

wykonywanie pracy. W końcu będą tam działania mające na celu poprawę stanu zdrowia

społeczeństwa oraz działania skierowane do osób starszych, mające wspomagać ich aktywność

w życiu zawodowym i społecznym. Przewidywane są także działania mające na celu zapobieganie

wykluczeniu społecznemu osób niesamodzielnych i dotkniętych niepełnosprawnością – chodzi

w szczególności o umożliwienie takim osobom podejmowania aktywności zawodowej.

v.p

l

Ze względu na to, że poszczególne obszary strategiczne SRKL przenikają się, przyporządkowanie

danego narzędzia do konkretnego celu szczegółowego nie byłoby precyzyjne. Z tego powodu zakłada

się, że narzędzia realizacji SRKL zostaną przyporządkowane do pięciu etapów życia człowieka

wczesne dzieciństwo, edukacja szkolna, edukacja na poziomie wyższym, aktywność zawodowa,

uczenie się dorosłych i rodzicielstwo, starość. Każde narzędzie będzie miało przyporządkowaną

instytucję pełniącą rolę wiodącą w jego realizacji. W razie potrzeby wynikającej np. ze znacznej

złożoności poruszanej problematyki zostaną wskazane również instytucje współpracujące w realizacji

działań ujętych w danym narzędziu.

Monitorowaniu postępów rozwoju kapitału ludzkiego służą wskaźniki realizacji SRKL. Wskaźniki

zostały przyporządkowane do celów szczegółowych SRKL. Zadaniem wskaźników jest śledzenie, jaki

postęp nastąpił w poprawie jakości kapitału ludzkiego w zakresie danego celu SRKL.

Wskaźniki pozwalają

.go

W ramach każdego celu szczegółowego wyodrębnione zostały wskaźniki kluczowe dla wykazania

postępów w realizacji danego celu szczegółowego SRKL. Opracowane zostały też wskaźniki

szczegółowe, poszerzające zakres monitorowania realizacji poszczególnych celów SRKL.

– zmierzyć postęp rozwoju kapitału ludzkiego w obszarze każdego z celów szczegółowych SRKL,

– stwierdzić, czy działania podejmowane dla realizacji poszczególnych celów są skuteczne czy też

należy zmodyfikować je w celu poprawy efektywności.

w.

rcl

Działania ujęte w ramach SRKL, podobnie jak w przypadku pozostałych strategii zintegrowanych,

wiążą się z koniecznością poniesienia określonych wydatków. W związku z tym ostatni rozdział SRKL

poświęcony został ogólnemu opisowi ram finansowych dokumentu. Jego zadaniem jest wskazanie

najważniejszych źródeł, z których pochodzić będą środki finansowe na realizację SRKL. Ramy

finansowe SRKL przygotowane zostały na podstawie Wieloletniego Planu Finansowego Państwa na

lata 2013–2016 oraz Strategię Rozwoju Kraju 2020 przyjętą przez Radę Ministrów w dniu 25 września

2012 roku. Ramy finansowe SRKL obarczone są ryzykiem wynikającym z takich czynników jak

niemożliwa do określenia kondycja finansów publicznych w perspektywie następnych lat czy też

kilkuletnia perspektywa realizacji strategii, która powoduje, że wobec szybko zmieniającej się sytuacji

społeczno-gospodarczej w Polsce konieczne mogą być korekty szacowanej wysokości i źródeł

finansowania niektórych działań.

ww

Implementacja działań zawartych w SRKL ma doprowadzić do podniesienia szeroko rozumianego

poziomu życia w Polsce, w perspektywie roku 2020. Jeśli założenie to się powiedzie, w roku 2020

Polska powinna osiągnąć wartość wskaźnika Human Development Index (HDI) na poziomie 0,820.

Będzie to oznaczało przynajmniej 35 miejsce w kategorii Very High Human Development

w zestawieniu Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (United Nations Development

Programme).

3. Diagnoza i trendy rozwojowe

v.p

l

Monitor Polski

.go

Analiza sytuacji w głównych obszarach, które składają się na jakość kapitału ludzkiego w Polsce,

dokonana m.in. w Raporcie „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe”3, Krajowym Programie Reform

(przygotowywanym w celu realizacji na szczeblu krajowym strategii „Europa 2020”, ukierunkowanej

na osiągnięcie wzrostu inteligentnego, zrównoważonego i sprzyjającego włączeniu społecznemu),

dokumentach opracowywanych przez Międzyresortowy Zespół do spraw uczenia się przez całe życie,

w tym Krajowych Ram Kwalifikacji, czy szczegółowych dokumentach Ministerstwa Pracy i Polityki

Społecznej, Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego,

Ministerstwa Gospodarki, Ministerstwa Środowiska, Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa

Rozwoju Regionalnego, wykazała, że nasz kraj nie w pełni wykorzystuje swój potencjał oraz w wielu

dziedzinach prezentuje poziom niższy od większości państw członkowskich Unii Europejskiej.

Jednocześnie zidentyfikowano główne problemy, które uniemożliwiają pełne wykorzystanie kapitału

ludzkiego. Należą do nich

ww

w.

rcl

1) opóźnianie bądź nawet rezygnacja z posiadania dzieci przez coraz większą liczbę osób,

2) niewystarczająco dostosowany do wyzwań demograficzno-epidemiologicznych system opieki

nad matką i dzieckiem,

3) niewystarczający poziom upowszechnienia usług wczesnej opieki i edukacji, powiązany z ich

małym zróżnicowaniem i niewielkim zorientowaniem na wsparcie rodziców,

4) trudna sytuacja rodzin wielodzietnych (wzrost zagrożenia ubóstwem wraz ze wzrostem liczby

dzieci w danym gospodarstwie domowym),

5) kształcenie i szkolenie w niewystarczającym stopniu nastawione na rozwijanie kluczowych

kompetencji koniecznych w życiu społecznym, obywatelskim i na rynku pracy,

6) niewystarczający stopień zaangażowania ze strony pracodawców w proces kształcenia

zawodowego i cieszący się zbyt małą popularnością system kształcenia zawodowego,

7) niezakończone prace nad stworzeniem nowoczesnego krajowego systemu kwalifikacji,

opartego przede wszystkim na Polskiej Ramie Kwalifikacji i krajowym rejestrze kwalifikacji,

stwarzającego możliwości szerszego uwzględniania i formalnego dokumentowania nowych

kompetencji nabywanych w bardzo różny sposób w ciągu całego życia,

8) nie w pełni wykorzystany potencjał młodej generacji, szczególnie na rynku pracy, w tym

przedsiębiorczość młodego pokolenia,

9) niezadowalający poziom zatrudnienia osób niepełnosprawnych, do czego przyczynia się

między innymi niewystarczający dostęp do kształcenia i szkolenia, do usług wspierających

i rehabilitacji, a także niedostosowana do specyfiki osób niepełnosprawnych aktywna

polityka zatrudnienia,

10) niewystarczająca podaż nowych miejsc pracy,

11) niewystarczający poziom kompetencji i kwalifikacji osób dorosłych,

12) niewystarczające upowszechnienie i efektywność form uczenia się dorosłych oraz

niedocenianie uczenia się w pracy i uczenia się praktycznego, jako podstawy dla

nowoczesnego systemu uczenia się dorosłych, co powoduje trudności w dostosowywaniu

się pracowników do ciągle zmieniających się wyzwań rynku pracy,

13) wymagający udoskonalenia system służb społecznych, których celem jest wspieranie osób

w poszukiwaniu i podejmowaniu zatrudnienia (szczególnie publiczne służby zatrudnienia) lub

wspieranie osób w przezwyciężaniu trudnej sytuacji, w której się znajdują i której nie są

w stanie samodzielnie pokonać,

Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, lipiec 2009.

.go

v.p

l

14) wymagający rozbudowania system usług publicznych4 (m.in. przy wykorzystaniu potencjału

partnerstwa publiczno-społecznego) w celu zapewnienia powszechnego dostępu oraz

wsparcia dla osób, które w wyniku deficytów lub dysfunkcji nie są w stanie uczestniczyć

w pełni w życiu zawodowym oraz społecznym,

15) ograniczona dostępność do priorytetowych, w kontekście prognoz demograficznych

i epidemiologicznych, świadczeń zdrowotnych oraz deficyty w zasobach kadry medycznej,

16) niewystarczający postęp w realizacji międzysektorowych działań na rzecz zmniejszania

społecznych nierówności w zdrowiu, między innymi w zakresie działań profilaktycznych

i promocji zdrowego trybu życia,

17) typowy dla większości społeczeństwa model spędzania czasu wolnego ograniczający wiele

rodzajów aktywności (w tym aktywność fizyczną społeczeństwa), które mogłyby przyczyniać

się do wzrostu potencjału zdrowotnego i intelektualnego,

18) niewystarczająco skuteczna w niektórych obszarach polityka migracyjna5, w tym zwłaszcza

polityka integracyjna skierowana do cudzoziemców (poza osobami objętymi ochroną

międzynarodową),

19) niewystarczająco rozbudowany system usług skierowanych do osób starszych,

niepozwalający na maksymalne wydłużenie ich samodzielności i aktywności,

20) niska aktywność zawodowa i społeczna osób starszych,

21) wymagający udoskonalenia system opieki nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi,

zwłaszcza niesamodzielnymi.

w.

rcl

Prognoza trendów do roku 2020 w zakresie rozwoju kapitału ludzkiego pokazała, że rozwiązanie

powyższych problemów musi brać pod uwagę dwie główne, wspólne dla nich wszystkich

perspektywy. Po pierwsze, w bliskiej przyszłości kluczowym czynnikiem determinującym ilościowe

i jakościowe cechy kapitału ludzkiego będą zmiany demograficzne (przede wszystkim starzenie się

społeczeństwa oraz zmniejszanie się liczby osób w wieku aktywności zawodowej), które są coraz

wyraźniej widoczne. Dodatkowo coraz silniej różnicują one społeczeństwa w perspektywie

międzynarodowej i w bliskiej przyszłości mogą stać się istotnym elementem odpowiedzialnym za

kształtowanie przewag konkurencyjnych. Po drugie, prognoza przedstawiona m.in. w dokumencie

„Polska 2030 – wyzwania rozwojowe”, pokazała konieczność unowocześnienia rynku pracy, na

którym istnieć powinna łatwość tworzenia miejsc zatrudnienia oraz łatwość ich zajmowania przez

pracowników o odpowiednio elastycznych kwalifikacjach. Oznacza to rynek pracy charakteryzujący

się wysokim poziomem zatrudnienia, łatwym przechodzeniem z edukacji (kształcenia i szkolenia) do

aktywności zawodowej, niskim bezrobociem oraz dużą płynnością i mobilnością. Musi on

jednocześnie zapewniać – przy dużym zaangażowaniu instytucji publicznych i niepublicznych

w zakresie pośrednictwa i doradztwa zawodowego – bezpieczeństwo zatrudnienia.

ww

Prognoza Komisji Europejskiej pokazuje, iż do roku 2020 w ogólnej liczbie miejsc pracy będzie rosło

zapotrzebowanie na pracowników wysoko wykwalifikowanych (o 16 mln osób). Spadało będzie

natomiast zapotrzebowanie na pracowników nisko kwalifikowanych (o 12 mln osób).6 Zmiany

w systemie edukacji powinny być postrzegane szeroko, co oznacza że ich celem powinno być

4

Zakres problematyki usług publicznych jest szeroki. W SRKL mowa jest o usługach publicznych związanych z zagadnieniami

rynku pracy, polityki społecznej, polityki rodzinnej, dostępu do edukacji szkolnej oraz wyższej, wybranych aspektów polityki

zdrowotnej. Kwestia dostępu do usług publicznych została ujęta szerzej w Strategii Sprawne Państwo, w ramach celu 5.

5

W dniu 31 lipca 2012 r. Rada Ministrów przyjęła dokument programowy „Polityka migracyjna Polski – stan obecny

i postulowane działania”, zawierający diagnozę obecnej sytuacji oraz propozycje rozwiązań systemowych w kontekście

trendów demograficznych, przyszłych potrzeb rynku pracy i zwiększania konkurencyjności gospodarki narodowej. Zawarte

w dokumencie szczegółowe rekomendacje są obecnie przedmiotem prac międzyresortowej grupy roboczej, powołanej

w celu opracowania stosownego dokumentu implementacyjnego, wyznaczającego ramy polityki migracyjnej państwa.

6

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu

Regionów. Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia: europejski wkład w pełne zatrudnienie, Strasburg, dnia

23.11.2010 r. COM(2010) 682 wersja ostateczna, s. 10.

v.p

l

uzyskiwanie przez absolwentów, po zakończeniu zakładanej przez nich ścieżki edukacyjnej,

zatrudnienia. Ważna będzie również elastyczność – czyli umiejętność ciągłego dostosowywania,

a nawet zmieniania swoich kwalifikacji w ciągu kariery zawodowej. Nowoczesne postrzeganie

systemu oświaty oraz szkolnictwa wyższego wymaga ich połączenia z priorytetem wzrostu

innowacyjności gospodarki i społeczeństwa.

Dla lepszego zobrazowania sytuacji obecnej oraz kierunków, w których mają być realizowane

działania na poszczególnych etapach życia, na podstawie opisów narzędzi realizacji SRKL, została

opracowana diagnoza dla poszczególnych etapów życia i kariery

3.1 Etap życia: Wczesne dzieciństwo

.go

Doświadczenia innych krajów europejskich (np. Francji, Szwecji) wskazują, że jednym z najbardziej

efektywnych narzędzi pozwalających zapewnić wysoki poziom dzietności przy utrzymaniu wysokiej

aktywności zawodowej rodziców (w szczególności kobiet) jest zapewnienie łatwego dostępu do

instytucjonalnej i/lub pozarodzinnej opieki nad małym dzieckiem. Działanie to ma wymiar szerszy –

pozwala uwolnić rezerwy zasobów pracy, które obecnie są zaangażowane w rodzinną opiekę nad

dziećmi (nie tylko rodzice, ale i osoby starsze, które z tego względu mogą przedwcześnie opuszczać

rynek pracy), daje szanse realizowania od najwcześniejszych lat zbliżonej ścieżki edukacyjnej (co

stwarza szanse wyrównywania deficytów wynikających z różnic w zamożności rodziców), pozwala

wreszcie zachować odpowiednie – wysokie – standardy opieki. Na koniec 2011 r. pod opieką

instytucjonalną w żłobkach i w klubach dziecięcych oraz pod opieką niań znajdowało się 3,7% dzieci

w wieku do lat 3, w tym w instytucjach znajdujących się w rejestrze żłobków i klubów dziecięcych –

2,8% dzieci z tej grupy wiekowej.

w.

rcl

Na przestrzeni ostatnich lat zauważalne było zmniejszanie się liczby żłobków i oddziałów żłobkowych.

Główną barierą hamującą powstawanie nowych miejsc żłobkowych w opiece instytucjonalnej były

obowiązujące do 3 dnia kwietnia 2011 r. przepisy, które klasyfikowały żłobki jako zakłady opieki

zdrowotnej, wobec czego stawiane były im takie wymagania jak dla instytucji opieki zdrowotnej.

Natomiast tylko nieliczne rodziny mogły sobie pozwolić na skorzystanie z indywidualnej opieki nad

dzieckiem (niań). Aby wzmocnić potencjał demograficzny, nie ryzykując przy tym zmniejszenia

aktywności ekonomicznej ludności, przygotowano ustawę z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad

dziećmi w wieku do lat 3. Daje ona podstawy do tworzenia zróżnicowanej oferty form opieki nad

małym dzieckiem – żłobek, klub dziecięcy, dzienny opiekun i niania. Ustawa ta ogranicza również

bariery administracyjne, jakie towarzyszą procedurom tworzenia nowych instytucji opieki nad

małymi dziećmi, a także stwarza możliwość dofinansowania ze środków budżetu państwa kosztów

organizacji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3. Wyzwaniem pozostaje znaczny wzrost liczby dzieci

umieszczonych w formach opieki nad dziećmi w wieku do lat 3, upowszechnienie tworzenia

innowacyjnych instytucji opieki nad małymi dziećmi przewidzianych przez ustawę, w szczególności

dziennego opiekuna, oraz zapewnienie, w perspektywie kilku najbliższych lat, środków z budżetu

państwa na dofinansowanie kosztów organizacji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3.

ww

W latach 2005–2012 liczba dzieci w wieku 3–5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym została

podwojona – z 447 tys. do 885 tys. Procent uczestnictwa dzieci w tym wieku w wychowaniu

przedszkolnym wzrósł w tym czasie o ponad 28 pkt procentowych (z 41,0% do 69,7%). W miastach

wzrósł on z 58,4% do 83,5%, a na wsi z 19,1% do 50,9%. Różnica między wsią i miastem jest

prawdopodobnie niższa, gdyż część dzieci wiejskich uczęszcza do przedszkoli w pobliskich miastach,

jednak mimo to jest ona nadal duża. Mimo tak znacznego wzrostu, poziom uczestnictwa dzieci w tym

wieku w edukacji w Polsce należy nadal do najniższych w UE i OECD. Szczególnie dotyczy to dzieci

3- i 4-letnich. Na przykład, według ostatnich danych dla UE za rok 2010 (odpowiadających danym

z Polski za rok szkolny 2009/2010), procent 4-latków objętych edukacją w UE wynosił 90,8%,

a w Polsce 59,4% (według danych z września 2012 – 66,3%). Nawet ten ostatni wynik wciąż daje

Polsce miejsce w ostatniej grupie krajów UE. Oceniając uwarunkowania tego stanu rzeczy oraz

v.p

l

perspektywy wzrostu, należy pamiętać, że w Polsce upowszechnienie wychowania przedszkolnego

dzieci w wieku 3–5 lat nigdy nie przekroczyło 40% przed rokiem 2005.

.go

Do istotnych barier w rozwoju wychowania przedszkolnego (poza niewystarczającą liczbą miejsc

realizacji wychowania przedszkolnego, nierównomierną siecią placówek wychowania

przedszkolnego, także wzorcami kulturowymi preferującymi wychowanie dziecka w rodzinie oraz

brakiem tradycji w korzystaniu z usług w tym zakresie na szerszą skalę) należy zaliczyć koszty

obciążające częściowo rodziców oraz wciąż jeszcze zbyt małą elastyczność usług w tym zakresie (jej

przejawem może być to, że mimo niskiego na tle UE i OECD poziomu upowszechnienia wychowania

przedszkolnego, wydatki publiczne i prywatne w tym zakresie przewyższają średnią dla OECD –

według ostatnich dostępnych danych w roczniku OECD Education at a Glance 2012 za rok 2009.

Niewystarczająca ilość przedszkoli i innych form wychowania przedszkolnego jest jedną z przyczyn

problemu, jakim jest niewystarczający poziom upowszechnienia usług wczesnej opieki i edukacji,

powiązany z ich małym zróżnicowaniem i niewielkim zorientowaniem na wsparcie rodziców.

Od dnia 1 września 2011 roku, dziecko w wieku 5 lat jest obowiązane ustawowo do odbycia

rocznego przygotowania przedszkolnego w przedszkolu, oddziale przedszkolnym zorganizowanym w

szkole podstawowej lub innej formie wychowania przedszkolnego (w punkcie przedszkolnym, zespole

wychowania przedszkolnego). W 2012 r. 96,5% dzieci pięcioletnich zostało objętych wychowaniem

przedszkolnym.

w.

rcl

Podejmowane działania mają na celu zwiększenie dostępności wychowania przedszkolnego przez

ustawowe wsparcie finansowe samorządów z budżetu państwa, co będzie skutkowało zmniejszeniem

opłat rodziców za korzystanie przez ich dzieci z wychowania przedszkolnego, wzrostem liczby miejsc

edukacji przedszkolnej oraz podnoszeniem jej jakości. W celu realizacji tego zadania wykorzystywane

są również fundusze UE (Priorytet I i IX PO KL).

W 2011 r. w instytucjonalnych formach pieczy zastępczej (placówkach opiekuńczo-wychowawczych)

przebywało ok. 28,1 tys. dzieci, przy czym należy zauważyć, że liczba dzieci przebywających

w placówkach opiekuńczo-wychowawczych nieznacznie spada, w stosunku do lat wcześniejszych.

Jednocześnie obserwuje się wzrost liczby dzieci przebywających w rodzinnych formach pieczy

zastępczej. W 2011 r. około 66,9 tys. dzieci przebywało w rodzinach zastępczych, w tym 47,9 tys.

w rodzinach zastępczych spokrewnionych z dzieckiem.

ww

Polska wciąż jest krajem o relatywnie wysokim (jak na poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego)

współczynniku umieralności niemowląt.7 Wskaźnik ten jest nie tylko jednym z najistotniejszych

mierników stanu opieki nad matką i dzieckiem, ale wskazuje również na poziom rozwoju

ekonomicznego i kulturowego państw. Według danych GUS współczynnik umieralności niemowląt

uległ w Polsce obniżeniu do 4,7‰ w 2011 r., jednak nadal jest większy niż

w niektórych krajach europejskich8. Obecnie liczba urodzeń jest przy tym o około 40% mniejsza niż

w latach wyżu demograficznego (współczynnik urodzeń wyniósł w 2011 r. 10,2‰ – o 0,5 pkt mniej

niż w 2010 r.), a poziom dzietności (1,4 w 2011 r.) nie gwarantuje prostej zastępowalności pokoleń.

Przyczyną ponad połowy zgonów niemowląt są choroby i stany okresu okołoporodowego, czyli

powstające w trakcie trwania ciąży matki i w okresie pierwszych 6 dni życia noworodka, wady

rozwojowe wrodzone są przyczyną 34% zgonów niemowląt, a pozostałe zgony niemowląt są

powodowane chorobami nabytymi w okresie niemowlęcym lub urazami. Rozwój medycyny

prenatalnej, jak również poprawa jakości opieki nad matką i dzieckiem przyczyniają się nie tylko do

zmniejszenia zachorowalności i umieralności wśród niemowląt, ale także do obniżenia ryzyka

występowania wad rozwojowych (tym samym zmniejszając koszty opieki w przyszłości).

7

Dane GUS wskazują jednak, że współczynnik ten sukcesywnie się zmniejsza. W 2011 roku wynosił 4,7‰, czyli o 3,4 pkt

mniej niż na początku obecnego stulecia.

8

Wg danych OECD za 2010 r. współczynnik umieralności niemowląt w Niemczech wynosił 3,5, w Czechach 2,7, w Belgii 3,5,

w Hiszpanii 3,2.

.go

v.p

l

Obecny stan opieki nad matką i dzieckiem można opisać w kilku wymiarach: po pierwsze –

niedostateczne przygotowanie kobiety ciężarnej do porodu i połogu; po drugie – podkreśla się

nadmierną medykalizację porodu fizjologicznego, przypadki nieprzestrzegania praw pacjenta; po

trzecie – niewystarczająca jest wykrywalność wad rozwojowych i chorób płodu oraz zakres badań

przesiewowych; po czwarte – relatywnie niski jest odsetek dzieci karmionych piersią – przy

jednoczesnym braku regularnych badań statystycznych dotyczących liczby dzieci karmionych

wyłącznie piersią przez okres 6 miesięcy.9 Przejawem niskiego poziomu edukacji medycznej i zakresu

opieki jest również fakt, że blisko 60% dzieci w wieku 3 lat ma oznaki próchnicy. W kontekście

obserwowanych zachowań kobiet w ciąży10 można przypuszczać, że realizowane dotychczas działania

w zbyt małym stopniu obejmowały propagowanie postaw prozdrowotnych. Ponadto ograniczona

dostępność do niektórych świadczeń zdrowotnych w tym obszarze oraz brak koordynacji opieki

ambulatoryjnej, w tym środowiskowej, z opieką szpitalną przyczynia się do niewystarczającego

postępu w zakresie poprawy jakości opieki nad matką i dzieckiem. Należy podkreślić, że dostępność

i jakość opieki zdrowotnej ma pewien wpływ na decyzje o posiadaniu potomstwa, kluczowe dla

przyszłości demograficznej Polski.

w.

rcl

Jednocześnie tryb życia prowadzony przez znaczący odsetek populacji w wieku produkcyjnym oraz

zagrożenia związane z zanieczyszczeniem środowiska powodują zwiększenie ryzyka wystąpienia

niepełnosprawności wśród dzieci, a każdego roku ponad 10 tys. dzieci ulega różnego rodzaju

wypadkom. Czynniki te wpływają na wzrost liczby dzieci wymagających wsparcia na kolejnych

etapach życia, co powoduje zarówno wzrost obciążenia systemu opieki zdrowotnej, pomocy

społecznej, jak i systemu edukacji. System dostępu do wczesnej rehabilitacji dzieci

z niepełnosprawnością wymaga usprawnienia. Brak jego dostatecznej efektywności powoduje wzrost

prawdopodobieństwa uzależnienia od pomocy, a tym samym niezdolności do samodzielnego

funkcjonowania w późniejszym życiu. Wczesne wsparcie może doprowadzić do całkowitego

wyrównania zaburzeń rozwojowych u znacznej liczby dzieci.

Wraz ze zmianą modelu rodziny, co obserwuje się w Polsce w okresie transformacji systemowej,

istotnym zmianom podlega także model macierzyństwa. Oprócz wyraźnego obniżenia wskaźnika

płodności, kluczowe znaczenie dla planowania polityki zdrowotnej ma fakt stopniowego zwiększania

się przeciętnego wieku rodzenia pierwszego dziecka (i – co naturalne – także kolejnych urodzeń).

Tendencja ta – dość powszechna w krajach UE – stwarza określone wyzwania związane przede

wszystkim z relatywnie wyższym zagrożeniem życia i zdrowia matki oraz dziecka, a także coraz

powszechniejszymi problemami par z prokreacją. Według danych WHO około 60–80 mln par na

świecie dotkniętych jest stale lub okresowo problemem bezdzietności. Przyjmuje się, iż w krajach

wysoko rozwiniętych problem ten dotyczy 10–15% par w wieku prokreacyjnym. W Polsce odsetek

ten jest podobny, w związku z czym dotkniętych niepłodnością jest około 1,2–1,3 mln par.

Realizowane programy zdrowotne w zakresie leczenia niepłodności11, medycyny prenatalnej12

przyczyniają się do poprawy procesów prokreacji, choć na prawidłowy przebieg tych procesów mają

wpływ czynniki takie jak sytuacja ekonomiczna rodzin i pojedynczych osób oraz styl życia.

9

ww

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca wyłączne karmienie piersią do ukończenia przez dziecko szóstego miesiąca życia oraz

kontynuację karmienia piersią nawet do drugiego roku i dłużej przy jednoczesnym podawaniu pokarmów uzupełniających.

„Wyłączne karmienie piersią” oznacza, że dziecko jest karmione tylko piersią (może być również karmione odciągniętym

mlekiem). Nie dostaje żadnych innych pokarmów płynnych ani stałych, poza koniecznymi witaminami i lekarstwami.

10

Jak wynika z badań TNS OBOP pt. „Polka w ciąży”, aż 56% Polek, które były lub są w ciąży, nie zmieniło nic w swoim

trybie życia w tym okresie. Inne badanie pt. „Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży” wykazało, że 25% badanych paliło

tytoń w okresie ostatnich 3 miesięcy przed zajściem w ciążę, na 3 miesiące przed porodem paliło ciągle ok. 12% ciężarnych,

a po porodzie kontynuowało palenie 7,6% badanych. Ponadto badania wykazały, że podczas ciąży alkohol piło z różną

częstotliwością 6% kobiet.

11

W ramach Programu – Leczenie Niepłodności Metodą Zapłodnienia Pozaustrojowego na lata 2013–2016, leczeniem

niepłodności w latach 2013–2016 zostanie objętych 15 tys. par.

12

W ramach programu kompleksowej terapii wewnątrzmacicznej w profilaktyce następstw i powikłań wad rozwojowych

i chorób płodu w 2011 r. wykonano 28 531 porad genetycznych, 4076 inwazyjnych badań prenatalnych, 135 zabiegów

wewnątrzmacicznych na płodzie i 146 badań ECHO płodu.

v.p

l

3.2 Etap życia: Edukacja szkolna

.go

Wyniki koordynowanego przez OECD badania PISA dotyczącego wybranych, kluczowych kompetencji

młodzieży pod koniec obowiązkowego kształcenia w szkole pokazują, że średni poziom kompetencji

polskiej młodzieży w zakresie czytania i nauk przyrodniczych jest wyższy od średniej w krajach OECD,

a w zakresie matematyki jest zbliżony do tej średniej. Badanie to pokazuje poprawę kompetencji

polskiej młodzieży w zakresie czytania w latach 2000–2009 uzyskaną głównie przez poprawę

wyników uczniów słabszych oraz dziewcząt. Analiza wyników tego badania oraz wyników egzaminów

zewnętrznych pozwala stwierdzić, że polscy uczniowie dość dobrze radzą sobie ze standardowymi

zadaniami wymagającymi schematycznego zastosowania posiadanej wiedzy i umiejętności. Gorzej

natomiast wypadają uczniowie, jeśli chodzi o ich umiejętności twórcze. Operacje takie jak

samodzielne myślenie, formułowanie hipotez, rozumowanie naukowe, analizowanie i rozwiązywanie

problemów, dostrzeganie alternatywnych rozwiązań sprawiają im trudności większe niż uczniom

w wielu innych krajach UE i OECD. Świadczy to o tym, że w szkołach nadal większe znaczenie odgrywa

nauczanie, które koncentruje się na zapamiętywaniu (faktów, algorytmów postępowania), a nie

rozwijaniu umiejętności przydatnych na współczesnym rynku pracy oraz w procesie uczenia się

i nabywaniu nowych umiejętności przez okres całego życia. Aby sprostać wymaganiom

współczesnego świata, konieczne jest większe zwracanie uwagi na rozwój umiejętności twórczego

i krytycznego myślenia, samoorganizacji, skutecznego komunikowania się, pracy zespołowej oraz

przedsiębiorczości.

w.

rcl

Z przeprowadzonych w 2009 roku badań wynika, że co czwarty piętnastoletni uczeń ma trudności

z szukaniem potrzebnych informacji w Internecie, a tylko co trzydziesty porusza się w nim swobodnie.

Diagnoza rozwoju polskich szkół pod względem wyposażenia w nowoczesne technologie

wspomagające proces edukacyjny pokazuje, że system oświaty wymaga wysokich i dobrze

przeprowadzonych inwestycji. Według danych z 2010 roku, 16% szkół w Polsce nie posiadało dostępu

do Internetu, a 58% nie posiadało dostępu do Internetu za pomocą szybkiego łącza.13 Istnieje

konieczność wspierania organów prowadzących szkoły w zakresie zakupu i utrzymywania aktualności

sprzętu i aplikacji komputerowych. Z drugiej strony, wyzwania podnoszenia kompetencji cyfrowych

uczniów w żadnym wypadku nie należy redukować do koniecznego lepszego wyposażenia szkół

w technologie komputerowe. Aby nowoczesny sprzęt mógł być wykorzystywany zgodnie ze swymi

możliwościami, należy mocno zainwestować w podnoszenie kompetencji cyfrowych nauczycieli,

a także zwiększanie dostępności atrakcyjnych, multimedialnych treści edukacyjnych.

System egzaminów zewnętrznych wciąż wymaga dalszego doskonalenia i profesjonalizacji. Wyniki

egzaminów zewnętrznych powinny dostarczać jak najpełniejszej informacji o kompetencjach

uczniów, ze szczególnym uwzględnieniem stosowania zdobytej wiedzy oraz umiejętności do

rozwiązywania realnych problemów, spotykanych w życiu zawodowym i społecznym.

ww

W Polsce „indywidualizacja kształcenia” często kojarzona jest tylko z organizacją procesu kształcenia

uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi i rozumiana jako pomoc dla dzieci i młodzieży

z deficytami rozwojowymi oraz uczniów szczególnie zdolnych. Tymczasem indywidualizacja powinna

być stałym elementem pracy szkoły i nauczycieli, oznaczającym zainteresowanie potrzebami każdego

dziecka. Indywidualne predyspozycje, talenty, zainteresowania, bariery i trudności do pokonania

dotyczą w większym lub mniejszym stopniu każdego ucznia. Dominujący w większości szkół model

pracy nie odpowiada na to wyzwanie. Utrwalony tradycyjny model pracy nauczyciela z grupą uczniów

w systemie klasowo-lekcyjnym w małym stopniu sprzyja indywidualizacji procesu kształcenia.

W pracę szkoły wpisany jest model pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Aktualne rozwiązania

systemowe w tym zakresie funkcjonujące w przedszkolach, szkołach i placówkach są mało efektywne.

Szkoła nie jest jeszcze w pełni przygotowana do stworzenia oferty, adekwatnej do potrzeb

edukacyjnych skorelowanych z indywidualnym rozwojem uczniów i ich możliwościami

13

Raport „Młodzi 2011” przygotowany przez interdyscyplinarny zespół ekspercki pod redakcją Michała Boniego,

przedstawiony 29 sierpnia 2011 r., oraz badania GUS Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2009/2010.

v.p

l

psychofizycznymi. Często szkoła „gubi” talenty i nie potrafi właściwie minimalizować skutków

różnego rodzaju obciążeń swoich uczniów.

W systemie edukacji należy zdecydowanie podnieść znaczenie pracy własnej ucznia i studenta (praca

w bibliotece lub archiwum, zadania analityczne, projekty zespołowe nastawione na twórcze

i samodzielne definiowanie i realizowanie zadań). Kształcenie i szkolenie promujące kreatywność oraz

innowacyjność powinno łączyć indywidualne podejście do osób uczących się z rozwijaniem ich

zdolności do pracy zespołowej.

.go

Według najnowszych danych Eurostat i OECD (za rok 2010) odsetek uczniów ponadgimnazjalnych

szkół zawodowych w Polsce jest zbliżony do średniej w UE i OECD – w Polsce wynosi on 48,2% (w UE

– 49,6%, w OECD – 44%), przy czym odsetek uczęszczających do szkół ogólnokształcących wynosi

51,8% (w UE – 50,4%, w OECD – 54%). Jednocześnie dane BAEL z lat 2003–2012 pokazują na

stosunkowo niewielki wzrost procentu osób w wieku 15 i więcej lat z wykształceniem średnim

ogólnym – wykazany jest wzrost jedynie o ponad 1 punkt procentowy, podczas gdy odsetek osób

z wykształceniem wyższym wzrósł o prawie 20 punktów procentowych. Odsetek osób w wieku 30–34

lata z wyższym wykształceniem wynosi obecnie w Polsce 36,9% (w Europie 34,6%) i, zgodnie z jednym

z wymiernych celów strategii „Europa 2020” dotyczącym upowszechnienia wykształcenia wyższego

lub równoważnego, powinien wynosić 45% do roku 2020 (w Europie co najmniej 40% do roku 2020).

W Polsce cel ten został potwierdzony w dokumentach przyjętych przez Radę Ministrów –

w Krajowym Programie Reform oraz w Strategii Rozwoju Kraju 2020.

w.

rcl

W dekadzie 2003–2012 najniższy poziom bezrobocia absolwentów wciąż dotyczy absolwentów szkół

wyższych (w ostatnich latach oscyluje wokół 20%), a najwyższy poziom bezrobocia dotyczy

absolwentów zasadniczych szkół zawodowych (w okresach dekoniunktury do roku 2007 oraz od roku

2009 przekracza 40%, a nawet 50%).

Należało zatem wypracować nowy model atrakcyjnej szkoły zawodowej, oferującej wysoką jakość

i efektywność kształcenia odpowiadającego potrzebom rynku pracy. W tym celu Ministerstwo

Edukacji Narodowej przygotowało modernizację systemu kształcenia zawodowego, której założenia

weszły w życie w dniu 1 września 2012 roku.

Zarówno badania krajowe, jak i międzynarodowe wskazują na konieczność podjęcia działań mających

na celu takie przygotowanie programów kształcenia nauczycieli, aby studenci, równolegle

z otrzymywaną wiedzą teoretyczną, mieli możliwość realizowania zajęć praktycznych. Ważne jest, aby

zarówno studenci studiów pedagogicznych, jak i studiów przedmiotowych przygotowywani do

zawodu nauczyciela mieli porównywalne kwalifikacje merytoryczne i pedagogiczne.

ww

W chwili obecnej zauważa się, że określone w obowiązujących przepisach prawa oświatowego

mechanizmy motywujące nauczycieli do podnoszenia jakości pracy nie są wystarczające do osiągania

celów stawianych przed współczesną szkołą. Awans zawodowy w obowiązującej formule przestaje

mieć charakter motywacyjny (już ponad 50% nauczycieli osiągnęło najwyższy stopień awansu),

a coraz częściej krytykowany jest z powodu nadmiernie sformalizowanej procedury. Obecny system

wynagradzania nauczycieli przewiduje wprawdzie element motywacyjny w postaci właściwego

dodatku, jednak w praktyce takie rozwiązanie wydaje się niewystarczające. Wysokość tego dodatku

najczęściej uzależniana jest od stopnia awansu zawodowego nauczyciela, w związku z tym nie

promuje najaktywniejszych nauczycieli niezależnie od posiadanego stopnia awansu. Ponadto

dotychczasowy system podwyższania wynagrodzeń nauczycieli uzależnia wysokość podwyżki

wyłącznie od stopnia awansu i gwarantuje tę podwyżkę każdemu nauczycielowi, niezależnie od

jakości jego pracy. Ocena pracy nauczyciela w sposób systemowy dokonywana jest wyłącznie

w ramach procedur przewidzianych w awansie zawodowym. Nie ma obowiązku dokonywania

cyklicznej oceny pracy nauczyciela. Sytuacja ta utrudnia stosowanie narzędzi motywujących do

lepszej pracy nauczycieli o dłuższym stażu pracy.

Uwarunkowania prawne i ekonomiczne, w sytuacji systematycznego zmniejszania się liczby uczniów

i koniecznej w związku z tym redukcji liczby etatów nauczycielskich, zachęcają pracodawców do

v.p

l

polityki kadrowej skutkującej utrudnieniem wejścia do zawodu młodym nauczycielom

(absolwentom), zwalnianiem nauczycieli o najkrótszym stażu pracy, utrzymywaniem stosunku pracy

z nauczycielami o długim stażu pracy (zatrudnionymi w stabilnych formach umów).

Obowiązujący do 2009 r. system nadzoru pedagogicznego okazał się słabo adaptowalny do tempa

i zakresu przemian, potrzeb edukacyjnych społeczeństwa oraz w znikomym stopniu użyteczny dla

podnoszenia jakości pracy szkół i placówek. W powszechnym przekonaniu nadzór pedagogiczny

sprowadzał się do kontrolowania zgodności działalności szkół i placówek z przepisami prawa.

Brakowało w systemie nadzoru mechanizmów stymulujących rozwój szkół i placówek.

.go

Nowy system nadzoru skupia się na badaniu i ocenie jakości pracy szkół

i placówek. W procesie ewaluacji duże znaczenie przywiązuje się do efektów działalności

dydaktycznej, opiekuńczej i wychowawczej, ale również do procesów, które prowadzą do uzyskania

tych efektów. Wyniki ewaluacji służą szkole i placówce do przygotowania planów rozwoju i planów

naprawczych w tych obszarach, które zostały wskazane jako funkcjonujące słabo i wymagające

interwencji.

Wiele badań wskazuje na liczne, rozpoznawane w szkołach problemy dzieci i młodzieży, związane

z m.in. używaniem substancji psychoaktywnych (alkohol14, tytoń15, narkotyki, środki zastępcze,

sterydy), występowaniem agresji i przemocy rówieśniczej, przemocy domowej wobec dzieci,

nierównym dostępem do opieki lekarskiej, chorobami przewlekłymi16, otyłością, małą aktywnością

fizyczną17, deficytami rozwojowymi, zaniedbaniami środowiskowymi, trudnościami adaptacyjnymi

wynikającymi z różnic kulturowych i inne.

w.

rcl

Powyższe problemy mogą w znaczny sposób wpływać na osiągane przez ucznia postępy w rozwoju

i edukacji. W tym kontekście szkoła pełni nie tylko ważną rolę wczesnego rozpoznania występujących

problemów i tworzenia oferty pomocy, ale także powinna stwarzać przyjazne środowisko do

kształtowania postaw prozdrowotnych. Waga tego zagadnienia została podkreślona w przyjętej przez

WHO strategii na rzecz zdrowia i rozwoju dzieci i młodzieży, w której wskazano, że działania mające

na celu poprawę zdrowia dzieci i młodzieży przyczyniają się do budowania dobrobytu gospodarczego

w przyszłości i muszą mieć wymiar międzysektorowy.18

Dzięki diagnozie problemów i potrzeb w szkołach rozpoznawane są zachowania problemowe dzieci

i młodzieży. Szkoły podejmują działania wychowawcze i profilaktyczne zmierzające do ograniczenia

zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży oraz zmiany nieprawidłowych nawyków.

Kształtowanie w szkole właściwych postaw prozdrowotnych ma kluczowe znaczenie w realizacji tych

działań. Wzorce zachowań, w tym np. zachowań żywieniowych, ukształtowane w dzieciństwie

i okresie dorastania, przeważnie kontynuowane są w życiu dorosłym i od nich, w znacznym stopniu,

zależy ryzyko rozwoju wielu chorób przewlekłych. W dobie pandemii otyłości potrzeba dbania

o prawidłowe odżywianie i aktywność fizyczną dzieci i młodzieży stała się kwestią priorytetową. Złe

14

ww

Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia w 2009 r. wykazało, że do picia alkoholu w ciągu ostatnich 12 miesięcy

poprzedzających badanie przyznało się 42,0% młodzieży w wieku 15−19 lat, w tym 2,5% osób piło 2−3 razy w tygodniu lub

częściej.

15

Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia w 2009 r. wykazało, że wśród młodzieży w wieku 15−19 lat pali papierosy 11,8%,

w tym codziennie 7,3%, okazjonalnie 4,5%, natomiast 18,3% pali już od 5 do 9 lat.

16

Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia w 2009 r. wykazało u niemal 31% dzieci do 14. roku życia odnotowano

przynajmniej jedną chorobę lub dolegliwość przewlekłą. Dzieci najczęściej chorują przewlekle na różnego rodzaju alergie

(17%). Kolejne, stosunkowo często występujące schorzenia to choroby oka – 4,3% oraz astma – 2,9%. Na bóle głowy lub

migrenę cierpi 1,8% dzieci, a na choroby kręgosłupa 1,5%. Chłopcy chorują częściej niż dziewczynki i jest to widoczne

w każdej grupie wiekowej.

17

Wyniki badań HSCB w Polsce z 2010 r. także potwierdzają, iż poziom aktywności fizycznej dzieci i młodzieży zmniejsza się

z wiekiem i jest mniejszy od rekomendowanego przez WHO wysiłku (w wieku szkolnym dzieci powinny wykonywać

ćwiczenia o umiarkowanej i dużej intensywności przez przynajmniej 60 min. codziennie).

Raport WHO 2005 r., pt. European strategy for child and adolescent health and development.

v.p

l

nawyki żywieniowe powodują wzrost w populacji dzieci i młodzieży z nadwagą i otyłością (obecnie

odsetek dzieci z nadwagą i otyłością wynosi 18%) oraz wzrost liczby dzieci z próchnicą zębów.

.go

Ponadto Europejskie Ankietowe Badanie Zdrowia przeprowadzone w 2009 roku wskazuje, że w ciągu

jednego roku w czasie nauki lub pobytu w placówce wychowawczej prawie 200 tys. uczniów ulega

wypadkom, których skutkiem są niezamierzone lub zamierzone urazy i zatrucia. Odsetek dzieci

narażonych na urazy wskutek wypadków wynosił u dzieci w wieku 5−9 lat − 4,1%, a u dzieci starszych

− 6,6%. Często zdarzenia takie mają negatywny skutek w postaci kalectwa i niepełnosprawności.

Programy zapobiegania wypadkom dzieci i ich następstwom nakierowane na edukację mają istotne

znaczenie w zakresie prewencji urazów u dzieci. Znaczącym problemem jest również wzrost liczby

samobójstw wśród dzieci i młodzieży w wieku 5–19 lat, którego przyczyny mogą mieć związek

z problemami społecznymi, socjoekonomicznymi i rodzinnymi oraz zaburzeniami psychicznymi wieku

dojrzewania. Na początku lat 90-tych samobójstwa stanowiły ok. 10% zgonów w wyniku urazów,

obecnie – już ponad 23%.

W roku szkolnym 2011/2012, we wszystkich typach i rodzajach szkół, naukę pobierało 145 617

uczniów z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego, co stanowiło ok. 2,7% ogólnej liczby

uczniów. Uczniowie z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego pobierali naukę w szkołach

ogólnodostępnych i integracyjnych (65 589 uczniów – 45% uczniów z orzeczeniem o potrzebie

kształcenia specjalnego) oraz w szkołach specjalnych (80 028 uczniów – 55% uczniów

niepełnosprawnych). Planowane jest sukcesywne zwiększanie odsetka dzieci z orzeczeniem

o potrzebie kształcenia specjalnego uczęszczających do szkół ogólnodostępnych.

w.

rcl

Ponadto wśród młodzieży zaobserwowano w badaniach w roku 2010 zjawisko obniżania poziomu

aktywności fizycznej wraz z wiekiem. Szczególnie duży spadek uczestnictwa w aktywności występuje

wśród dziewcząt, z których w Polsce co piąta w wieku 11 lat deklaruje umiarkowaną lub dużą

codzienną aktywność fizyczną, a w wieku 15 lat już tylko co dziesiąta. Niedobór aktywności fizycznej

wpływa na tendencję stałego pogarszania się sprawności młodzieży, na co wskazują badania

prowadzone od 1979 r. i powtarzane co 10 lat.

Ogromna rola, jaką sport odgrywa w prawidłowym rozwoju psychofizycznym człowieka, wymaga

podjęcia działań o charakterze systemowym, aby jakość zajęć wychowania fizycznego i warunki do

uprawiania sportu, jakie występują w systemie edukacji zarówno w szkołach, jak i uczelniach, były jak

najwyższe i stale dostosowywane do aktualnych potrzeb.

3.3 Etap życia: Edukacja na poziomie wyższym

ww

W Polsce brakuje systemu regularnego monitoringu oraz prognozowania zapotrzebowania na

kompetencje różnego typu na rynku pracy. W związku z tym istnieje potrzeba stworzenia systemu

informacji o rynku pracy oraz ofercie i jakości studiów. Badania zamawiane przez ministerstwa,

regionalne obserwatoria rynku pracy, uczelnie, organizacje pracodawców czy media, niejednokrotnie

bardzo dobre, są fragmentaryczne, trudno porównywalne i trudno dostępne oraz słabo zrozumiałe

dla potencjalnych studentów. Wybór kierunku studiów przez kandydatów jest zatem relatywnie

często dość przypadkowy, związany z aktualną modą, powierzchownymi doniesieniami medialnymi,

preferencjami rówieśników czy (słabo weryfikowalnym ex ante) poczuciem, że dany kierunek

odpowiada indywidualnym zainteresowaniom kandydata. Niedobór rzetelnych danych nt. rynku

pracy może również zmniejszać motywację uczelni do dostosowywania oferty do potrzeb rynku

pracy, a także utrudniać to dostosowanie tym uczelniom, które są tym realnie zainteresowane.

Pozytywnym sygnałem w zakresie regularnego monitoringu oraz prognozowania zapotrzebowania na

kompetencje różnego typu na rynku pracy jest program badawczy stworzony przez Polską Agencję

Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) – Bilans Kapitału Ludzkiego19 oraz doświadczenia z działań

Obserwatorium Rynku Pracy.

19

Jest to badanie prowadzone przez PARP, które już funkcjonuje i pozwala na cykliczną ocenę zmian struktury kompetencji

na rynku.

v.p

l

Warto jednocześnie zauważyć, że Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w planowanej

nowelizacji ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym przewiduje prowadzenie corocznego

ogólnopolskiego systemu monitorowania karier zawodowych absolwentów. Dzięki tej zmianie

dostępne będą obiektywne dane nt. zatrudnienia absolwentów określonych kierunków i określonych

uczelni. Uczelniom udostępnione zostaną zagregowane wyniki z ogólnopolskiego systemu, które

uczelnie będą mogły uzupełnić własnym monitoringiem karier zawodowych swoich absolwentów.

Badania te będą cennym źródłem informacji dla uczelni, ponieważ stanowić będą istotne

uzupełnienie wobec badania ogólnopolskiego. Ponadto monitoring losów absolwentów pozwoli na

lepsze i bardziej przemyślane podejmowanie przez kandydatów decyzji o wyborze kierunku studiów.

w.

rcl

.go

Istotnym elementem wysokiej jakości edukacji na poziomie wyższym jest system zapewniania jakości

kształcenia. Nowelizacja ustawy z dnia 18 marca 2011 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym

wprowadziła nowy model kształcenia, oparty na trzech fundamentach: wiedzy, kształceniu

umiejętności i kompetencji społecznych. Zniesienie standardów kształcenia (z wyjątkiem kierunków

studiów: lekarski, lekarsko-dentystyczny, farmacja, pielęgniarstwo, położnictwo, weterynaria,

architektura oraz kierunku studiów przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela)

określonych dla poszczególnych kierunków studiów nakłada na uczelnie większą odpowiedzialność za

zapewnianie wysokiej jakości kształcenia. Uczelnie zostały zobowiązane do opracowania programów

kształcenia w języku efektów kształcenia, zgodnych z Krajowymi Ramami Kwalifikacji dla Szkolnictwa

Wyższego (KRK). Podstawą oceny jakości kształcenia na danym kierunku jest wykazanie przez

prowadzącą go jednostkę, że wszyscy studenci, którzy otrzymali dyplom, rzeczywiście osiągnęli

zakładane efekty kształcenia. Mechanizm ten, funkcjonujący od roku akademickiego 2012/2013,

stanowi silne narzędzie poprawy jakości studiów wyższych. Polska ma istotne osiągnięcia

w promowaniu idei KRK i filozofii kształcenia opartej na efektach kształcenia w środowisku

akademickim. Poważnym wyzwaniem jest natomiast brak pogłębionej świadomości pracodawców na

temat istoty Krajowych Ram Kwalifikacji i efektów kształcenia w kontekście możliwości współpracy

uczelni i pracodawców w zakresie dopasowywania umiejętności absolwentów do oczekiwań rynku

pracy, jak również potencjalnej funkcji KRK i efektów kształcenia jako źródła wiarygodnej informacji

o kwalifikacjach absolwentów.

ww

Wysoka jakość szkolnictwa wyższego może być zapewniona przez efektywne finansowanie

szkolnictwa wyższego. Obecny system finansowania prowadzenia kształcenia w szkolnictwie wyższym

ze środków budżetowych opiera się na podziale dotacji podstawowej – należy uznać to za system

prosty i obiektywny. System ten ma jednak również pewne wady: jest relatywnie pasywny (państwo

nie ma bezpośredniego wpływu na to, jaką ofertę studiów finansuje i w jakim zakresie jest ona

dostosowana do potrzeb społeczno-gospodarczych.) Braku tego nie rekompensuje oferta uczelni

niepublicznych, które, oferując studia w pełni „komercyjne”, koncentrują się na kierunkach tanich

(przede wszystkim z zakresu nauk społecznych), w dużym zakresie nieodpowiadających potrzebom

rynku pracy. Jednocześnie warto zauważyć, że Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, w wyniku

przeprowadzenia reformy szkolnictwa wyższego wprowadziło w zakresie finansowania uczelni

elementy projakościowe rozdysponowywane w drodze konkursu, np. na zwiększenie wysokości

stypendiów doktoranckich dla 30% najlepszych doktorantów, w uczelniach publicznych

i niepublicznych, oraz wyłanianie Krajowych Naukowych Ośrodków Wiodących.

Szczególnej uwagi wymaga misja i oferta programowa uczelni. Na przestrzeni ostatnich 20 lat liczba

studentów w Polsce wzrosła prawie pięciokrotnie. Jednocześnie proporcja liczby studentów

studiujących na studiach różnych typów w niewystarczającym stopniu odpowiada potrzebom

gospodarki i społeczeństwa. Wzrost liczby studentów w ostatnich dwóch dekadach nastąpił przede

wszystkim na coraz bardziej masowych kierunkach, które realizują akademickie w założeniu treści

kształcenia. W warunkach masowości studiów oraz nakierowania na odbiorcę, który w rzeczywistości

nie zawsze ma aspiracje akademickie i odpowiednie do nich predyspozycje intelektualne, studia te

nie mogą jednak niejednokrotnie sprostać właściwie rozumianym standardom akademickości.

W rezultacie niektórzy studenci otrzymują wykształcenie o nie zawsze satysfakcjonującej jakości.

.go

v.p

l

Z drugiej strony istnieje niedobór programów kształcenia o charakterze rzetelnie zawodowym,

realizowanych w ścisłym związku z praktyką gospodarczą, które mogłyby odpowiedzieć na rosnące

aspiracje edukacyjne młodzieży.

Obecnie gospodarka potrzebuje wysoko wykwalifikowanych absolwentów przede wszystkim

w obszarze nauk ścisłych, technicznych i nauk o zdrowiu. Ważną rolę w tym zakresie odgrywa

realizacja programu kierunków zamawianych, która już przynosi wymierne rezultaty. Realizacja

programu posłużyła między innymi do zmiany proporcji między liczbą studentów szeroko

rozumianych kierunków humanistycznych a kierunków technicznych, matematycznych

i przyrodniczych. Tym samym odwrócona została negatywna struktura kształcenia na poziomie

wyższym – popularne stają się bowiem kierunki studiów kluczowe dla rozwoju gospodarki. Mimo

wszystko absolwenci mają problem ze znalezieniem pracy, a czas podjęcia pierwszej pracy

bezpośrednio po ukończeniu studiów wydłuża się. Działające na większości uczelni akademickie biura

karier (ABK) starają się pomagać studentom i absolwentom we wchodzeniu na rynek pracy, m.in.

przez działania w zakresie doradztwa zawodowego. Jednakże potencjał ABK jest bardzo często

ograniczony z uwagi na brak odpowiednich zasobów ludzkich i finansowych oraz pozostawienie ABK

na uboczu życia uczelni, w oderwaniu od systemu kształcenia. Barierą w szybkim wchodzeniu

absolwentów na rynek pracy są też wyjątkowo restrykcyjne wymogi w zakresie dostępu do zawodów

regulowanych, które często ignorują fakt zdobycia określonych kompetencji podczas studiów.

ww

w.

rcl

Szczególną sferą edukacji napoziomie wyższym jest kształcenie kadr medycznych. Polska podobnie

jak inne kraje doświadcza niedoboru kadr medycznych. Zjawisko to – szczególnie na poziomie

lokalnych i regionalnych rynków pracy – stało się mocniej odczuwalne po przystąpieniu do Unii

Europejskiej i uwolnieniu części potencjału migracyjnego personelu medycznego. Wskaźniki liczby

lekarzy, lekarzy dentystów, pielęgniarek i położnych w Polsce na 1 tys. mieszkańców odbiegają od

wskaźników w innych państwach UE.20 Obserwuje się także coraz większą skalę dezaktywizacji

zawodowej, której nie równoważy napływ nowych osób do zawodu. Ponadto obserwuje się

niekorzystne zmiany w strukturze wiekowej kadr medycznych wynikające z trendów

demograficznych. Procesy te kierunkują działania uczelni wyższych na poszukiwanie sposobów

wypełnienia deficytu kadr medycznych. Podejmowane są inicjatywy dotyczące kształcenia innych

profesjonalistów, np. mikrobiologów, optometrystów, fizyków medycznych, neurobiologów.

Jednakże potencjał osób posiadających kierunkowe przygotowanie do wykonywania świadczeń

zdrowotnych inne niż lekarskie i pielęgniarskie, np. kierunku fizjoterapia, higiena dentystyczna,

elektroradiologia, zdrowie publiczne, nie jest w pełni wykorzystywany w Polsce do poprawy

dostępności do świadczeń zdrowotnych tak jak w innych państwach UE. To, być może, jest między

innymi przyczyną – niedostosowanej w pełni do zmieniającego się w związku z dużym postępem

technologicznym i medycznym rynku ochrony zdrowia – oferty kształcenia przed i podyplomowego

uczelni wyższych. Ponadto wciąż zbyt mała jest, w kontekście identyfikowanych w badaniach potrzeb,

oferta kształcenia i doskonalenia zawodowego kierowana do innych zawodów mających

zastosowanie w ochronie zdrowia. Prowadzone badania wykazały między innymi duże potrzeby

szkoleniowe dotyczące pracowników administracyjnych w jednostkach ochrony zdrowia w zakresie

zasad organizacji pracy, odpowiedzialności prawnej, dokumentacji medycznej, zarządzania jakością.21

Ponadto uczelnie medyczne wymagają wsparcia w zakresie upraktycznienia procesu kształcenia,

wdrożenia innowacyjnych praktycznych metod nauczania i sprawdzania osiągnięcia założonych

efektów kształcenia.22

20

OECD – dane z 2010 r. W UE średnia liczba praktykujących lekarzy wynosi 3,4 /na 1 tys. mieszkańców: a w Polsce 2,2,

w zawodzie pielęgniarki średnia UE wynosi 8,4 /1 tys. mieszkańców , a w Polsce 5,2.

21

Analiza potrzeb szkoleniowych personelu medycznego oraz pracowników wykonujących zawody niemedyczne w ramach

systemu opieki zdrowotnej w Polsce. IBC Group Central Europe Holding S.A., październik 2011 r.

22

W standardach kształcenia dla kierunku lekarskiego został wskazany jako szczególnie polecany do sprawdzania osiągnięć

studenta egzamin standaryzowany OSCE – Objective Structured Clinical Examination oparty między innymi o symulacje

medyczne.

v.p

l

Jeżeli chodzi o strukturę kształcenia, należy stwierdzić, że struktura systemu szkolnictwa wyższego

w Polsce zasadniczo nie zmieniła się mimo blisko pięciokrotnego wzrostu liczby studentów w latach

1989–2011. Mimo formalnego wprowadzenia systemu bolońskiego, zasadniczo nie zmieniła się też

filozofia procesu kształcenia: uprzednio pięcioletnie studia podzielono (często mechanicznie) na etap

studiów licencjackich i studiów drugiego stopnia, również w świadomości społecznej na miano

„pełnych” studiów wyższych zasługują jedynie studia drugiego stopnia. Z tego powodu około 60%

absolwentów studiów pierwszego stopnia w Polsce kontynuuje studia na poziomie studiów

magisterskich, podczas gdy średnia europejska to 25%.

.go

W celu unowocześnienia struktury kształcenia rozpoczęto budowę nowego modelu studiów

pierwszego stopnia. Dotychczas studia I stopnia były prowadzone najczęściej w jednej dziedzinie

nauki, a ich podstawowym celem było wyposażenie studentów w dużą (często nadmierną) liczbę

informacji specjalistycznych związanych ze studiowaną dziedziną. Reforma szkolnictwa wyższego

z 2011 r. wprowadziła w tym zakresie zasadniczą zmianę przez zwiększenie autonomii uczelni

w kształtowaniu programów kształcenia – wprowadzenie Krajowych Ram Kwalifikacji dla szkolnictwa

wyższego.

Ważna, ze względu na perspektywy zawodowe absolwentów uczelni, jest możliwość łączenie studiów

z aktywnością zawodową. Wiek wchodzenia młodych ludzi na rynek pracy jest w Polsce istotnie

wyższy niż w innych krajach Unii Europejskiej (20 lat średnio w UE, 22–23,4 lata w Polsce.) Jest to

związane z wysokim poziomem uczestnictwa w szkolnictwie wyższym w ogóle oraz w studiach

drugiego stopnia w szczególności. Należy zatem promować odbywanie przez studentów praktyk

i staży zawodowych, podczas których będą mogli uzyskać wiedzę i umiejętności praktyczne. Według

pracodawców, posiadanie doświadczenia zawodowego (nawet z innej branży) jest kluczowym

kryterium decydującym o zatrudnieniu absolwenta.

w.

rcl

Uwagi wymaga także sektor studiów niestacjonarnych. W chwili obecnej rozmiar sektora studiów

niestacjonarnych – 49,97% ogółu studiujących – jest nieuzasadniony specjalnymi potrzebami

edukacyjnymi, takimi jak konieczność godzenia nauki z pracą w przypadku osób późno

rozpoczynających studia lub potrzebą opieki nad osobami zależnymi w rodzinie. Studia

niestacjonarne stały się równoznaczne ze studiami płatnymi, a studentami tych form studiów stają

się często niedawni absolwenci szkół średnich, którzy nie dostali się na bezpłatne studia stacjonarne.

Studia niestacjonarne charakteryzuje zatem często selekcja negatywna. Zazwyczaj są one również

mniej priorytetowe dla samych studentów. Niższy jest też wymiar zajęć ze studentami, który nie

zawsze w odpowiedni sposób rekompensowany jest przez pracę własną studenta, której efekty nie są

odpowiednio walidowane. W rezultacie jakość kształcenia na studiach niestacjonarnych może być

niższa niż na studiach stacjonarnych i jest zazwyczaj gorzej oceniana przez pracodawców. Szczególnie

niekorzystną z punktu widzenia psychologii uczenia się formą studiów niestacjonarnych są studia

prowadzone w systemie niezwykle intensywnych, ale rzadkich zjazdów weekendowych – taka forma

może uniemożliwić uzyskanie wykształcenia o odpowiedniej jakości.

ww

Kolejnym obszarem wymagającym zmian są studia doktoranckie. W chwili obecnej relacja liczby

bronionych prac doktorskich do liczby uczestników studiów doktoranckich w Polsce jest niska,

również średnia jakość doktoratów uzyskiwanych w Polsce jest nie zawsze satysfakcjonująca. Warto

podkreślić, iż od roku 2006 systematycznie spada liczba bronionych doktoratów w Polsce, zarówno w

ujęciu bezwzględnym, jak i w ujęciu procentowego udziału bronionych doktoratów do liczby

uczestników studiów doktoranckich23.

Do najważniejszych, choć nie jedynych, przyczyn tego stanu rzeczy należy zaliczyć w szczególności

•

przyczyny o charakterze finansowym, w tym brak powiązania finansowania studiów

doktoranckich z efektami kształcenia w postaci obron prac doktorskich,

23

Analizując dane liczbowe, obserwujemy spadek liczby obron doktorskich z 6072 w roku 2006 do 5367 obron w roku 2011.

Podczas gdy w roku 2006 osoby broniące doktorat w Polsce stanowiły 19% całkowitej populacji doktorantów, w roku

2009/2010 odsetek ten wyniósł 13%. Warto jednak zauważyć, że w 2011 roku nastąpił – w porównaniu z rokiem 2010 –

wzrost liczby nadanych stopni doktora: z 4815 w roku 2010 do 5367 w roku 2011.

przyczyny o charakterze strukturalnym, w tym umasowienie studiów doktoranckich

nieidące w parze z proporcjonalnym zwiększeniem liczby promotorów akademickich,

•

przyczyny o charakterze kulturowym, w tym wysoka tolerancja dla prac całkowicie

odtwórczych lub wręcz niespełniających standardów naukowych, tradycja

„terminowania” przez doktorantów w tej samej uczelni, w której uprzednio studiowali,

oraz różna jakość opieki promotorskiej.

v.p

l

•

Spadek liczby bronionych doktoratów, przy jednoczesnym masowym wzroście liczby uruchomianych

programów doktoranckich i masowym wzroście liczby doktorantów w Polsce, stanowi tendencję

odwrotną do założeń procesu bolońskiego, strategii lizbońskiej i Unii Innowacyjności oraz do

aktualnych trendów europejskich i globalnych, a ponadto może świadczyć o nieefektywnym sposobie

kształcenia na poziomie doktoranckim w Polsce.

.go

Obecnie tylko około 43% uczestników stacjonarnych studiów doktoranckich otrzymuje stypendia,

liczni są też uczestnicy niestacjonarnych (płatnych) studiów doktoranckich. Może to powodować

konieczność łączenia pracy nad doktoratem z niezwiązaną z tematyką doktoratu pracą zarobkową

w pełnym wymiarze, co w najlepszym przypadku może prowadzić do znaczącego obniżenia jakości

doktoratu, a bardzo często do porzucenia studiów doktoranckich.

w.

rcl

Mobilność jest narzędziem służącym realizacji szerszego celu narodowego i/lub instytucjonalnego, jak

również indywidualnego. W zależności od formy, długości trwania, charakteru pobytu może ona m.in.

wspierać jakość i innowacyjność uczenia się, wzmacniać potencjał kadrowy uczelni , doskonalić

działalność dydaktyczną i znacząco polepszać poziom prowadzonych badań naukowych. Mobilność

służy jako narzędzie wymiany wiedzy i zdobywania doświadczenia, a także budowaniu kapitału

relacyjnego i znacząco ułatwia rozwijanie kompetencji zawodowych, naukowych oraz poszerzanie

horyzontów intelektualnych. W Polsce, na tle sytuacji w Europie, poziom mobilności nauczycieli

akademickich, naukowców, doktorantów i studentów jest obecnie relatywnie niski.

ww

W celu zapewnienia rzetelnego przygotowania absolwentów do sprostania m. in. wymaganiom rynku

pracy konieczne jest powiązanie uczelni z otoczeniem społeczno-gospodarczym. Współpraca uczelni

z otoczeniem zewnętrznym, zarówno społecznym jak i gospodarczym, jest obecnie niewystarczająca.

Dobra współpraca między sektorami pozwala na lepsze dopasowanie oferty edukacyjnej do

zapotrzebowania na rynku pracy, a także ułatwia przepływ wiedzy i innowacji między uczelniami,

gospodarką, sektorem publicznym i organizacjami pozarządowymi. Obecnie szczególnie ważną

kwestią jest komercjalizacja wyników badań i prac rozwojowych prowadzonych w uczelniach.

Współpraca uczelni z ich otoczeniem zewnętrznym nie powinna jednak być redukowana tylko do

wymiaru ekonomicznego, ale obejmować również współpracę z partnerami społecznymi (w tym

organizacjami pozarządowymi) w dziedzinie innowacji społecznych i aktywizacji obywatelskiej.

Współpraca uczelni z jej otoczeniem społeczno-gospodarczym powinna także wpisywać się silnym

akcentem w opracowywane przez uczelnie strategie ich rozwoju, jako trzecia misja uczelni – obok

dydaktyki i badań naukowych. Szczególnie istotną rolę współpraca ta powinna odegrać w przypadku

programów kształcenia o profilu praktycznym. Kluczowe jest także, że zajęcia prowadzone w uczelni,

związane z praktycznym przygotowaniem zawodowym, odbywać się muszą w warunkach właściwych

dla danego zakresu przyszłej działalności zawodowej absolwenta i powinny być prowadzone przez

osoby posiadające doświadczenie zawodowe zdobyte poza uczelnią oraz adekwatne do

prowadzonych zajęć. Tym samym w trakcie realizacji programu kształcenia student zdobywa szereg

kompetencji, których uzyskanie jest możliwe tylko w miejscu pracy. Ważne jest również, że

podstawowa jednostka organizacyjna uczelni, która prowadzi studia pierwszego stopnia o profilu

praktycznym, może zaliczyć do minimum kadrowego (od roku akademickiego 2012/2013), w miejsce

nauczyciela akademickiego posiadającego stopień naukowy doktora, dwie osoby posiadające tytuł

zawodowy magistra oraz doświadczenie zawodowe zdobyte poza uczelnią w dziedzinie związanej

z danym kierunkiem studiów.

v.p

l

3.4 Etap życia: Aktywność zawodowa, uczenie się dorosłych i rodzicielstwo

Jednym z głównych problemów polskiego rynku pracy jest wysoki odsetek młodzieży, która, kończąc

edukację, nie odnajduje się na rynku pracy. Sytuacja taka wynika z kilku kwestii sytuujących się

przede wszystkim w systemie edukacji, jak i polityki rynku pracy. Problemem jest także niska podaż

wolnych miejsc pracy, w szczególności takich, które mogłyby zostać zajęte przez osoby młode

i bezpośrednio wynikający z takiego stanu rzeczy niskoefektywny system pośrednictwa pracy. Do

tego dochodzi niewystarczający poziom i zakres praktyk zawodowych w systemie edukacyjnym.

.go

Osoby zainteresowane poprawą swojej sytuacji na rynku pracy mogą korzystać z pomocy świadczonej

przez urzędy pracy w zakresie informacji ogólnodostępnych i wybranych form realizacji usług rynku

pracy, przewidzianych dla nich zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji

zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Osoby, które zdecydują się na rejestrację w urzędzie pracy

jako osoby bezrobotne lub poszukujące pracy, mogą korzystać w szerszym zakresie z usług rynku

pracy, mogą także być adresatami innych działań przewidzianych ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r.

o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Najważniejszą z usług świadczonych przez urzędy

pracy jest pośrednictwo pracy. Należy jednak zauważyć, że znaczną część ofert zgłoszonych do

urzędów pracy stanowią oferty pracy subsydiowanej, tj. oferty pracy będące efektem zaangażowania

przez urzędy pracy środków Funduszu Pracy. Urzędy pracy mogą także stosować wobec osób

zarejestrowanych inne formy pomocy wskazane w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji

zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Jedną z takich form są dotacje udzielane osobom chcącym

założyć własną firmę. Jednocześnie jednak większość osób przede wszystkim oczekuje na pomoc

w formie odpowiedniej oferty pracy.

w.

rcl

Ponadto istnieje istotny deficyt w zakresie dostępności osób bezrobotnych do innowacyjnych usług

(np. przygotowywanych pod kątem specyficznych deficytów poszczególnych grup czy jednostek

poszukujących zatrudnienia i z wykorzystywaniem nowych metod dotarcia do potencjalnych

beneficjentów) pozwalających im podjąć stałe zatrudnienie, które może być również oferowane poza

urzędami pracy. Odpowiedzią na ten problem są programy Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej

skierowane do osób znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy. Przykładem może

być realizowany obecnie Program „Młodzi na rynku pracy” będący pakietem działań zainicjowanych

przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej, w celu szeroko zakrojonego wsparcia osób młodych

w wejściu na rynek pracy. Program składa się z trzech bloków obejmujących: programy specjalne,

projekt pilotażowy „Twoja Kariera – Twój Wybór”(przewidziany do realizacji w latach 2012–2014)

oraz działania podejmowane wspólnie z partnerami rynku pracy, mające na celu wspieranie młodych

osób w wejściu na rynek pracy.

ww

Zwiększeniu dostępności do usług rynku pracy służą przepisy ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r.

o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, dotyczące zlecania przez marszałka województwa

lub starostę realizacji usług i instrumentów rynku pracy innym podmiotom. Zleceniobiorcami usług

mogą być różne podmioty: jednostki samorządu terytorialnego, organizacje pozarządowe statutowo

zajmujące się problematyką rynku pracy, związki zawodowe, organizacje pracodawców, instytucje

szkoleniowe, agencje zatrudnienia oraz centra integracji społecznej. Zlecenia takie finansowane są

z budżetów starostów lub marszałków, co powoduje, że w praktyce wykorzystanie kontraktowania

usług czy instrumentów jest ograniczone.

Ponadto od dnia 1 lutego 2009 r. obowiązują również przepisy ww. ustawy umożliwiające staroście

zawieranie z agencjami zatrudnienia umów na doprowadzenie skierowanego bezrobotnego,

będącego w szczególnej sytuacji na rynku pracy, do zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy

przez okres co najmniej roku. Działania w ramach umowy finansowane są ze środków Funduszu

Pracy.

Optymalne wykorzystanie środków na realizację aktywnej polityki rynku pracy oraz konieczność

zwiększenia dostępu do usług rynku pracy determinują upowszechnianie istniejących oraz

poszukiwanie nowych rozwiązań w zakresie świadczenia usług rynku pracy.

v.p

l

Obecnie powiatowe urzędy pracy dysponują zbyt małym potencjałem organizacyjno-kadrowym, aby

skutecznie aktywizować wszystkie osoby wymagające wsparcia w wejściu na rynek pracy.

Wprowadzenie proefektywnościowego systemu pracy z osobą bezrobotną, nastawionego na

umieszczenie bezrobotnego w zatrudnieniu, powinno spowodować przede wszystkim wzrost jakości

działań, osiągnięty miedzy innymi dzięki działaniom komplementarnym w stosunku do urzędów

pracy, realizowanym przez podmioty prywatne na rzecz bezrobotnych.

W tym celu w 2013 r. MPiPS wdroży projekt pilotażowy „Partnerstwo dla pracy”, który przewiduje

outsourcing usług aktywizacyjnych, realizowanych przez podmioty zewnętrzne wobec urzędów pracy.

.go

Wybór dostawcy usług i powierzenie mu aktywizacji zawodowej uczestników pilotażu pozwoli na

przetestowanie innowacyjnych rozwiązań w zakresie indywidualnego systemu wsparcia, który

odbiega od obecnie obowiązujących rozwiązań ustawowych. Zakładane jest także wypracowanie

systemowych rozwiązań w zakresie zlecania usług rynku pracy. Następnie rozwiązania te zostaną

wprowadzone na stałe do porządku prawnego.

Realizacja polityk rynku pracy na podstawie faktów (ang. evidence based policy) wymaga solidnych

podstaw analitycznych i starannego monitorowania rynków pracy. W Polsce system monitorowania

zmian na rynku pracy opiera się przede wszystkim na danych dotyczących bezrobocia rejestrowanego

(zbieranych przez powiatowe urzędy pracy) oraz wynikach badania aktywności ekonomicznej

ludności (BAEL). Obok wymienionych źródeł danych istnieją inne badania prowadzone przez Główny

Urząd Statystyczny, takie jak badanie pracujących czy badanie popytu na pracę. Jednak wyniki mogą

być wykorzystywane tylko do analiz na poziomie kraju lub województwa.

w.

rcl

Równocześnie urzędy pracy w oparciu przede wszystkim o posiadane informacje

nt. zarejestrowanych bezrobotnych i ofert pracy, jakie pracodawcy zgłosili do urzędów pracy,

prowadzą monitoring zawodów deficytowych i nadwyżkowych. Wprawdzie monitoring prowadzony

jest w oparciu o ujednoliconą metodologię, ale bazuje na ograniczonym zakresie danych, a zatem

wykorzystywany może być przede wszystkim do określania kierunków szkoleń kierowanych do osób

bezrobotnych na lokalnym rynku pracy. Jednocześnie analiza jedynie ofert pracy zgłaszanych do

urzędów oraz zawodów zarejestrowanych bezrobotnych nie przynosi zakładanych efektów. Zatem

wszystkie dostępne źródła danych pozwalają na bieżące monitorowanie zmian na rynku pracy, ale nie

pozwalają na ich prognozowanie nawet w średniej perspektywie. Z tego powodu stosowana

metodologia określania zawodów deficytowych i nadwyżkowych wymagała gruntownej analizy

i przebudowy. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej zrealizowało projekt pn. „Opracowanie

nowych zaleceń metodycznych prowadzenia monitoringu zawodów deficytowych i nadwyżkowych na

lokalnym rynku pracy” współfinansowany ze środków EFS. W ramach tego projektu powstała nowa

metodologia określania zawodów deficytowych i nadwyżkowych, a obecnie trwają prace nad

stworzeniem narzędzia informatycznego wspomagającego realizację monitoringu. Zakładany termin

wdrożenia nowej metodologii to 2014 r.

ww

Podstawowym warunkiem dla zapobiegania wykluczeniu społecznemu jest posiadanie zatrudnienia.

Poważnym problemem, z którym boryka się nie tylko Polska czy Unia Europejska, ale cały świat, jest

zjawisko wykluczenia społecznego. Jest to zagadnienie niezwykle szerokie, jednakże utożsamiane jest

przede wszystkim z ubóstwem i biedą. Jedną z głównych przyczyn, odpowiedzialnych za taki stan

rzeczy jest bezrobocie. Osoby i rodziny, w których występuje problem długotrwałego bezrobocia,

uzależniają się od korzystania z pomocy społecznej, a w konsekwencji tracą umiejętności radzenia

sobie w trudnych sytuacjach, przyjmują postawę bierności i coraz bardziej oddalają się od rynku

pracy. Objęcie tych osób wieloaspektowym wsparciem mającym na celu przezwyciężenie istniejących

u tych osób deficytów i dysfunkcji oraz pomoc w powrocie na rynek pracy jest podstawowym

warunkiem zapobiegania wykluczeniu społecznemu.

W Polsce coraz więcej osób niepełnosprawnych pracuje na otwartym rynku pracy, dzięki czemu

zakłady pracy chronionej nie są już głównym miejscem zatrudnienia tych osób. Mimo że udział

procentowy osób niepełnosprawnych zatrudnionych na otwartym rynku pracy wciąż wzrasta, to

v.p

l

nadal głównym beneficjentem wsparcia ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych pozostają zakłady pracy chronionej.

w.

rcl

.go

Wyrównywanie szans edukacyjnych w kontekście zmieniających się potrzeb rynku pracy pozostaje

ważnym wyzwaniem. Mimo wysokiego zainteresowania Polaków uczeniem się formalnym (w tym

szkolnictwem wyższym), uczestnictwo osób dorosłych w kształceniu i szkoleniu istotnie spada po

zakończeniu tego procesu. W Polsce niewielka część osób w wieku 25–64 lat uczestniczy

w kształceniu lub szkoleniu. Odsetek ten wynosił w 2011 r. 4,5%, podczas gdy w UE 8,9%, a cel UE do

2020 r. to – w myśl Rezolucji Rady w sprawie odnowionej europejskiej agendy w zakresie uczenia się

dorosłych, przyjętej w listopadzie 2011 r. – 15% (dotyczy to osób deklarujących uczestnictwo

w kształceniu lub szkoleniu w ciągu 4 tygodni przed badaniem). Zaznaczyć jednak należy, że różnica ta

dotyczy głównie udziału w edukacji pozaformalnej (zinstytucjonalizowanej, ale poza programami

kształcenia lub szkolenia prowadzącymi do powszechnie uznawanych kwalifikacji) – uczestnictwo

dorosłych w edukacji formalnej w Polsce nie odbiega od średniej w UE. Nie ma utrwalonych wzorców

uczenia się dorosłych, a ci dorośli (najczęściej tzw. „młodzi dorośli”), którzy się uczą, dotychczas

najczęściej wybierali trwające nawet 2–3 lata szkoły zawodowe dla dorosłych, choć bardziej

elastyczną i efektywną formą uczenia się dorosłych są krótkie formy i kursy (w tym kwalifikacyjne

kursy zawodowe oferowane w systemie kształcenia zawodowego od września 2012 r.), a przede

wszystkim uczenie się w miejscu pracy, i zaangażowania społecznego.24 Niewystarczające są jednak

zachęty dla pracodawców do tworzenia możliwości uczenia się w miejscu pracy i poza nim. Brakuje

także kompleksowego krajowego systemu potwierdzania efektów uczenia się, osiąganych poza

ramami edukacji formalnej; istnieją jedynie regulacje w ramach systemu oświaty (państwowe

egzaminy eksternistyczne, w tym egzamin eksternistyczny zawodowy wprowadzony od września

2012 r.). Pojawiają się również inicjatywy oddolne (korporacyjne czy sektorowe) w odpowiedzi na

zapotrzebowanie rynku pracy w tym zakresie. Ten stan utrudnia reorientację zawodową. Obecnie

istnieją ograniczone możliwości potwierdzania dokumentem o randze państwowej kompetencji

uzyskanych w systemie edukacji pozaformalnej i w drodze uczenia się nieformalnego, w zawodach

i specjalnościach, dla których nie istnieją ścieżki edukacji szkolnej lub rzemieślniczej.

Brak nowoczesnego krajowego systemu kwalifikacji jako systemu opartego na efektach uczenia się

w różnych miejscach, formach i na różnych etapach życia oraz powiązanego z Europejską Ramą

Kwalifikacji utrudnia porównywanie ze sobą świadectw i dyplomów. Nie daje też możliwości

porównywania i włączania w krajowy system kwalifikacji kompetencji uzyskanych w ramach edukacji

pozaformalnej i w drodze nieformalnego uczenia się.

Sytuacja ta nie tylko ogranicza mobilność pracowników i osób uczących się między państwami UE

i między sektorami gospodarki oraz wydłuża proces rekrutacji odpowiednich pracowników i zwiększa

koszty ponoszone przez pracodawców, ale stanowi też poważną przeszkodę w uczeniu się przez całe

życie – uzupełnianiu wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych.

Przystępując do budowy krajowej ramy kwalifikacji, Polska musiała równocześnie podjąć szersze

wyzwanie polegające na wprowadzeniu systemowych rozwiązań w obszarze kwalifikacji.

ww

Obecnie w Polsce nie ma wewnętrznie spójnego i całościowego systemu finansowania edukacji

dorosłych, który odpowiadałby na wyzwania wiążące się z bardzo niskim udziałem Polaków

w kształceniu i szkoleniu. Poza siecią publicznych i bezpłatnych szkół dla dorosłych oraz publicznych

placówek oświatowych, w których kształcenie może być częściowo odpłatne, edukacja ta

finansowana jest w sposób rozproszony w ramach obejmujących wybrane grupy społeczne

programów publicznych (na przykład z Funduszu Pracy, PFRON), w bardzo niewielkim stopniu przez

przedsiębiorstwa (przede wszystkim największe, inwestujące głównie w krótkie formy edukacji) oraz

przez samych szkolących się (inwestujących w dłuższe formy kształcenia, owocujące podwyższeniem

poziomu wykształcenia).

Przez zaangażowanie społeczne należy rozumieć takie formy aktywności jak np. aktywność na rzecz lokalnej społeczności.

v.p

l

Bardzo istotnym elementem finansowania systemu edukacji dorosłych są pieniądze pochodzące

z EFS. To zwiększone finansowanie nie przerodziło się jednak na razie w zwiększony odsetek

dorosłych Polaków deklarujących udział w aktywności edukacyjnej. Wielokrotnie podkreślana jest też

wątpliwa jakość i skuteczność szkoleń i innych działań edukacyjnych realizowanych w oparciu o te

środki. Dotychczasowy model dystrybucji środków z EFS, polegający na finansowaniu podaży szkoleń

w systemie zamówień publicznych, pokazał swoje istotne ograniczenia – doprowadził do skupienia

uwagi instytucji szkolących na obniżaniu ceny szkoleń, a nie na podnoszeniu ich jakości czy trafności

w odniesieniu do realnie istniejących luk kompetencyjnych.

w.

rcl

.go

Obecnie w Polsce istnieje złożony system świadczeń społecznych mających za zadanie wsparcie

jednostek lub gospodarstw domowych w sytuacjach określonych w ustawodawstwie. Część z nich

(np. zasiłki dla bezrobotnych) ma za zadanie zastąpienie pracownikowi wynagrodzenia

i zmotywowanie do podjęcia zatrudnienia. Natomiast celem świadczeń z pomocy społecznej,

zarówno pieniężnych, jak i niepieniężnych, jest pomoc osobom i rodzinom w przezwyciężaniu

trudnych sytuacji życiowych, zmierzająca do usamodzielnienia się osób wykluczonych społecznie. Do

tego dochodzą inne świadczenia związane z wypadkami, w tym przy pracy, chorobami zawodowymi

czy polityką rodzinną. Wyróżnia się świadczenia powszechne (przyznawane bez względu na dochód)

oraz indywidualne, w których istotny jest dochód. Świadczenia związane z polityką rodzinną –

świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jak też świadczenia z ubezpieczenia

społecznego związane z macierzyństwem – zasiłek macierzyński (zarówno dla matek przebywających

na urlopie macierzyńskim, jak i ojców będących na urlopie ojcowskim) oraz inne świadczenia

z ubezpieczenia społecznego (np. renty, emerytury), z pewnymi wyjątkami, mają charakter

indywidualny (selektywny) związany z kryterium dochodowym. Świadczenia związane z częściowym

pokryciem kosztów utrzymania dzieci w rodzinach (świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu

alimentacyjnego) mają charakter indywidualny, a prawo do nich uzależnione jest od wystąpienia

w rodzinie określonej sytuacji, a także – poza nielicznymi wyjątkami – od spełniania określonego

kryterium dochodowego. Dotychczasowe rozwiązania systemu pomocy społecznej spełniły swoje

podstawowe zadania, jednakże aktualna sytuacja społeczno-ekonomiczna wymusza wprowadzenie

nowych rozwiązań, stanowiących odpowiedź na nowe wyzwania i oczekiwania. Rozwiązania te,

zapewniając odpowiednie wsparcie dla osób i rodzin, powinny umożliwiać większą aktywizację osób

korzystających z pomocy, wzmacniać działania profilaktyczne oraz współpracę międzyinstytucjonalną.

ww

Systemy lokalnej polityki społecznej, a zwłaszcza pomocy społecznej, opierają się w dużej mierze na

świadczeniach pieniężnych utrwalających bierność osób, rodzin i środowisk. Powoduje to rosnącą ich

dezaktywizację. Brak jest działań integrujących poszczególne osoby i rodziny ze środowiskiem ich

zamieszkania oraz rozwojem lokalnym. Pojawiające się stopniowo nowe instrumenty aktywizacji

społecznej i zawodowej nie stanowią jeszcze spójnego systemu łączącego innowacyjne formy

zatrudniania (np. w obszarze ekonomii społecznej i przedsiębiorczości społecznej) z animacją

środowisk lokalnych i łączeniem wysiłków różnych służb społecznych. Często stanowią one odrębne

inicjatywy prawne i organizacyjne. Przykładem mogą być przyjmowane przez coraz więcej

samorządów Karty Rodzin Wielodzietnych. Są to inicjatywny samorządów gminnych mające na celu

wsparcie rodzin wielodzietnych w dostępie do lokalnej infrastruktury społecznej, kulturalnej,

sportowej i innych typów lokalnej działalności (np. przez system ulg albo bezpłatny wstęp do

obiektów).

Polskie prawo pozwala na stosowanie całego szeregu form pracy elastycznej i wspólnego dowolnego

zarządzania czasem i miejscem pracy przez pracodawcę i pracobiorcę. Brak odpowiednich przepisów

prawnych nie jest główną barierą dla stosowania elastycznych form zatrudnienia. Jest nią natomiast

brak zaufania do elastycznych form zatrudnienia ze strony pracodawców i pracobiorców, wynikający

przede wszystkim z niewiedzy o możliwościach i zaletach tych rozwiązań, także z niewiedzy na temat

wiążących się z nimi ograniczeń i wymagań organizacyjnych. W sferze legislacyjnej konieczne są prace

nad rozwiązaniami ułatwiającymi uelastycznienie gospodarowania czasem pracy.

v.p

l

W szczególności od 2007 roku obowiązują regulacje prawne dotyczące telepracy w ramach Kodeksu

pracy. Przepisy te są krytykowane za niejasność sformułowań dotyczących przepisów BHP

obowiązujących telepracownika i jego pracodawcę oraz za niejasności związane z rozliczaniem

kosztów zakupu i użytkowania urządzeń teleinformatycznych.

Istnieje konieczność poświęcenia większej uwagi zagadnieniu przygotowania dzieci i młodzieży do

życia w rodzinie, zarówno w zakresie wiedzy, jak i postaw. Istnieje także potrzeba objęcia stosownymi

działaniami również rodziców, jako tych, którzy inicjują proces przygotowania do życia w rodzinie (i są

odpowiedzialni za decydującą część procesu socjalizacji).

.go

W Polsce problemem jest mała dostępność mieszkań (zwłaszcza mieszkań na wynajem) w ośrodkach

generujących miejsca pracy. Problem ten jest spowodowany między innymi niską skłonnością do

inwestowania w mieszkania na wynajem, ze względu na wysokie ryzyko związane z regulacjami

dotyczącymi ochrony praw lokatorów. Taki stan rzeczy jest czynnikiem zmniejszającym skłonność do

migracji wewnętrznych.25 Problemem jest także wysoki na tle krajów UE koszt zakupu metra

kwadratowego mieszkania na rynku wtórnym lub pierwotnym, biorąc pod uwagę średnie

wynagrodzenie w krajach UE.

w.

rcl

Jednym z podstawowych problemów polskiego mieszkalnictwa jest deficyt mieszkaniowy rozumiany

jako różnica między liczbą zamieszkanych mieszkań a liczbą gospodarstw domowych. Powoduje to, że

powszechne jest w Polsce zjawisko współzamieszkiwania więcej niż jednego gospodarstwa

domowego w tym samym mieszkaniu. Wpływa to również na opóźnianie wieku usamodzielniania się

młodych ludzi (efekt „gniazdownika”) oraz na decyzje dotyczące założenia rodziny i posiadania

potomstwa. Osoby najuboższe, a także osoby znajdujące się w szczególnej sytuacji życiowej (ze

względu np. na wiek, niepełnosprawność, sytuację rodzinną), mają problem z samodzielnym

zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych na akceptowalnym poziomie. Związane jest to z zasadami

dysponowania oraz deficytem mieszkań społecznych (w tym również mieszkań socjalnych –

przeznaczonych dla osób najuboższych i osób eksmitowanych z innych zasobów oraz mieszkań

chronionych – przeznaczonych dla osób wymagających pomocy w codziennym funkcjonowaniu).

Ważną kwestią jest również zapewnienie odpowiedniej liczby miejsc w noclegowniach i domach dla

bezdomnych.

ww

Wraz ze zmianami demograficznymi i oczekiwaną wydłużoną aktywnością zawodową konieczne są

intensywne działania w obszarze higieny i bezpieczeństwa pracy, które przyczynią się do

dostosowania miejsc pracy do możliwości i oczekiwań pracowników, ale również – co bardzo ważne –

zmniejszą narażenie na ryzyko wypadku w pracy. Według danych NIZP-PZH tzw. przyczyny

zewnętrzne to trzecia co do wagi przyczyna zgonów polskich mężczyzn. Odpowiadały one za utratę

odpowiednio 33% (dla mężczyzn) i 16% (dla kobiet) potencjalnych lat życia. Istotnym czynnikiem

wypadkowym jest również stres i ten aspekt również powinien być uwzględniany. Wg danych GUS

najczęstszą przyczyną wypadków są ciągle błędy ludzkie. Nieprawidłowe zachowanie się

pracowników było przyczyną ponad połowy wszystkich wypadków przy pracy w 2010 r. Wymaga to

nowocześniejszych metod edukacji i szkolenia oraz organizacji pracy. Należy upowszechnić systemy

zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy w przedsiębiorstwach.

Przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy są w Polsce określone głównie w ustawie z dnia 26 czerwca

1974 r. – Kodeks pracy oraz w aktach wykonawczych, uwzględniających prawo Unii Europejskiej

z tego zakresu. W 2011 roku Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) przeprowadziła ponad 90 tys. kontroli

u ponad 68 tys. pracodawców. W ich wyniku zlikwidowano bezpośrednie zagrożenie zdrowia i życia

w odniesieniu do blisko 64 tys. pracowników. Wyegzekwowano również należności dla pracowników

na kwotę 78,2 mln zł.

25

Porównując intensywność napływu i odpływu ludności w skali regionalnej, można stwierdzić, że (w większości),

województwa relatywnie szybko rozwijające się pod względem gospodarczym mają największy udział w ruchu ludności.

Z kolei ludność regionów „degresywnych” wykazuje w większości przypadków względnie mały stopień tak ujmowanej

mobilności przestrzennej.

v.p

l

Zapewnienie dobrego stanu zdrowia jest jednym z kluczowych aspektów okresu aktywności

zawodowej. Diagnoza społeczna 2009 pokazuje, że zły stan zdrowia był jedną z podstawowych

przyczyn pozostawania bez pracy w latach 2000-2009, przy czym zdrowie jako bariera do podjęcia

pracy było istotne dla 15,7 % społeczeństwa, w tym dla 57,2 % kobiet i 42,8% mężczyzn. Jest to

istotny problem, w szczególności w kontekście niepokojących trendów wynikających z analizy

współczynnika lat przeżytych w zdrowiu (HLY), który jest jednym z podstawowych europejskich

wskaźników strukturalnych, obrazujących zdrowie w kontekście rozwoju danego kraju i jego

dobrobytu. W 2005 r. kobiety w Polsce przeżywały w zdrowiu 66,9 lat, mężczyźni 61,2 lat, a w 2010 r.

wskaźnik ten zmniejszył się do 62,3 lat u kobiet i 58,5 lat u mężczyzn.

.go

Badania wskazują, że poprawa zdrowia społeczeństwa jest niezwykle ważną determinantą wzrostu

gospodarczego, gdyż zwiększa produktywność, podaż zasobów rynku pracy, osiągnięcia edukacyjne

oraz zmniejsza koszty utraconej produktywności. Gdyby spojrzeć wyłącznie na zachorowalność

i przedwczesną umieralność, widać ich ogromny wpływ na wskaźniki gospodarcze. Z danych

Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), wynika że przyczyny zdrowotne (tj. choroby przewlekłe,

choroby zawodowe, obrażenia, jak również istniejące zjawisko nierówności w zdrowiu) mogą

przyczynić się do zmniejszenia PKB od 7,42% do 14,17% w zależności od kraju i stosowanej

metodologii liczenia.

w.

rcl

Pomimo istotnych zmian w sferze stanu zdrowia populacji, czego wyrazem jest wyraźne wydłużenie

życia (zwłaszcza kobiet) – w 2011 r. przeciętne trwanie życia dla mężczyzn wynosiło 72,4 lat, dla

kobiet – 80,9 lat , a także pozytywnych przeobrażeń w sferze efektywności systemu ochrony zdrowia

(np. znaczna poprawa dostępności i skuteczności świadczeń diagnostycznych, leczniczych

i rehabilitacyjnych w obszarze kardiologii) Polska pozostaje krajem, który na tle innych państw UE ma

wyższe wskaźniki umieralności z powodu chorób cywilizacyjnych.26 Według danych NIZP-PZH

nadwyżka umieralności z przyczyn chorób układu krążenia wynosi w Polsce (w odniesieniu do

średniej unijnej) 54% dla kobiet i 80% dla mężczyzn. W przypadku chorób nowotworowych wartości

te wynoszą odpowiednio 27% i 33%, a w odniesieniu do wybranych schorzeń np. raka szyjki macicy

wskaźnik umieralności jest 1,2 razy wyższa niż średnia unijna.

Wyniki najważniejszych badań epidemiologicznych przeprowadzonych w latach 1990−2005 wskazują

na bardzo duże rozpowszechnienie w naszym kraju najważniejszych czynników ryzyka chorób

cywilizacyjnych. Częstość występowania np. stanu podwyższonego poziomu cholesterolu (ponad 50%

dorosłych), nadciśnienia tętniczego (30−40%), otyłości (20−25%), zespołu metabolicznego (ponad

20%) wśród dorosłych Polaków jest wysoka i w odniesieniu do niektórych wykazuje tendencję

rosnącą. Wysoki odsetek osób o niedostatecznej aktywności fizycznej (ponad 50% dorosłych

Polaków), palących papierosy czy niewłaściwie odżywiających się zwraca uwagę na konieczność

dalszych i bardziej skutecznych działań z zakresu profilaktyki i promocji zdrowia, które powinny

obejmować nie tylko osoby dorosłe, ale także dzieci i młodzież27.

ww

Prognozy epidemiologiczne wskazują, że w przyszłości, podobnie jak obecnie, najczęstszymi

przyczynami zgonów Polaków będą nadal choroby nowotworowe i choroby układu krążenia. Można

oczekiwać znacznego wzrostu umieralności w szczególności z powodu nowotworów złośliwych

prostaty (od 49% do 97%), cukrzycy (od 54% do 99%), przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (do

77%) oraz nowotworów złośliwych jelita grubego (do 64%) i żołądka (do 60%)28. Kolejnym ważnym

zagrożeniem są zaburzenia psychiczne i szeroko rozumiane problemy z zakresu zdrowia psychicznego

wynikające między innymi z drastycznie zwiększonego narażenia na stres i z dynamiki przemian we

26

Korzystne zmiany dotyczące redukcji liczby zgonów z powodu chorób układu krążenia w ostatnich 10−20 latach w Polsce

nie powinny jednak przesłonić faktu, że w dalszym ciągu standaryzowane wskaźniki umieralności z powodu chorób serca

i naczyń w naszym kraju są około dwukrotnie wyższe niż w wielu krajach Europy Zachodniej, zaś wskaźniki umieralności

przedwczesnej są w Polsce nawet 2−3-krotnie wyższe niż w innych krajach UE.

27

Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa 2012 r.- Zdrowie publiczne i polityka ludnościowa.

28

Poznańska A., Wojtyniak B., Seroka W., Najważniejsze przyczyny zgonów Polaków w 2030 r., Przegląd Epidemiologiczny

2011 65, str. 483-489.

v.p

l

współczesnym świecie. Wg badań CIOP-PIB główne przyczyny stresu w pracy zidentyfikowano jako

zmieniające się dynamicznie psychospołeczne warunki pracy, w tym szczególnie: intensyfikacja pracy

i wzrost wymagań w odniesieniu do nowych technologii, niepewność zatrudnienia oraz niestabilne

więzi społeczne w pracy, w tym brak autentycznego przywództwa (etyka, transparentność działań,

otwartość na informację zwrotną).

Polscy pracownicy zajmują jedno z czołowych miejsc w Europie pod względem nasilenia stresu.

Obserwujemy systematyczny wzrost zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ok. 25%

związanych ze stresem w pracy (wg CIOP-PIB). Wzrastają też związane z nimi koszty ekonomiczne,

które wynikają z długiego okresu absencji chorobowej (2. miejsce po absencji z tytułu chorób

nowotworowych).

.go

Społeczeństwo polskie charakteryzuje się stosunkowo niskim poziomem aktywności fizycznej.

Odsetek osób deklarujących uprawianie sportu regularnie bądź z pewną regularnością (25%) jest

o 15% niższy od średniej unijnej i o 30-40% niższy niż w przypadku państw o najwyższych

wskaźnikach. Mimo powstania, w latach 2006–2011, ponad 5 tysięcy obiektów sportowych

dofinansowanych ze środków budżetu państwa i państwowych funduszy celowych oraz nakładów

finansowych rzędu kilkunastu miliardów złotych poniesionych przez jednostki samorządu

terytorialnego w obszarze nowoczesnej, ogólnodostępnej infrastruktury sportowej, dostęp

społeczeństwa do obiektów sportowych wciąż znajduje się na niewystarczającym poziomie.

w.

rcl

Prognozuje się zmniejszenie umieralności z powodu przyczyn zewnętrznych między innymi

wypadków komunikacyjnych jako konsekwencję zintensyfikowanych działań państwa w zakresie

bezpieczeństwa drogowego. Działania te mają na celu zwiększenie przestrzegania zasad

bezpieczeństwa ruchu drogowego (a w tym – zwiększenie znajomości i przestrzegania przepisów

ruchu drogowego przez pieszych i kierowców, egzekwowanie przestrzegania przepisów ruchu

drogowego, poprawa infrastruktury technicznej dróg), co w konsekwencji ma doprowadzić do

ograniczenia liczby wypadków komunikacyjnych oraz zmniejszenie stopnia ciężkości obrażeń

doznawanych w wyniku wypadków komunikacyjnych.

Kontrola legalności zatrudnienia oraz ściganie wykroczeń, o których mowa w ustawie z dnia

20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, jest jednym z zadań

Państwowej Inspekcji Pracy, działającej na podstawie ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 roku

o Państwowej Inspekcji Pracy. Kontrola legalności zatrudnienia cudzoziemców należy do

kompetencji Państwowej Inspekcji Pracy i Straży Granicznej.

Zgodnie z opracowaniami naukowymi skala nielegalnego zatrudnienia w Polsce jest znacząca, co

powoduje z jednej strony obniżenie wpływów do budżetu państwa oraz systemu ubezpieczeń

społecznych, a z drugiej narażanie pracowników na problemy wynikające z nielegalnego zatrudnienia,

w tym niższe świadczenia emerytalno-rentowe.

ww

W okresie 2010 – 2035 ludność w wieku produkcyjnym zmaleje w Polsce o przeszło 4 mln osób,

z czego największy spadek przypadnie na lata stosunkowo najbliższe. Już w pięcioleciu 2010–2015

spadek wyniesie ponad 800 tys., a w latach w 2015–2020 1,33 mln osób. W efekcie, za 9 lat

potencjalne zasoby pracy w wieku 24-64 lata będą mniejsze o blisko 1/3 a w wieku 25-34 lata

o prawie 1/5.29 Jednocześnie w grupie osób starszych istnieją obecnie największe, wykorzystane tylko

w niewielkiej skali, rezerwy zatrudnienia. W Polsce w przedziale wiekowym między 55 a 64 lata

pracuje 38,4% osób.30 Niestety, pracodawcy nadal niechętnie zatrudniają i utrzymują w zatrudnieniu

starszych pracowników. Wiąże się to przede wszystkim z mocno zakorzenionymi i osadzonymi

w kulturze stereotypami nt. osób starszych (pracownicy starsi: są gorzej wykształceni; nie znają

języków, nie potrafią obsługiwać komputera; są zniechęceni i niechętni do nauki; czasem trzeba

im kilka razy powtarzać; coraz mniejsza przyswajalność nowości; niereformowalni; boją się zmian

i nowości; mają problemy ze zdrowiem; wolniej pracują; itp.) oraz brakiem świadomości i wiedzy

29

30

GUS, Prognoza ludności na lata 2008 – 2035, Warszawa 2009 r.

BAEL, II kwartał 2012 r.

v.p

l

przedsiębiorców jak zarządzać wiekiem pracowników. W sektorze MSP, który zatrudnia blisko

78% wszystkich pracowników w Polsce powyżej 50 roku życia jedynie niewielka grupa deklaruje,

że zarządza wiekiem.

W obecnej perspektywie finansowej realizowanych jest kilka projektów mających na celu

wypracowanie rozwiązań w zakresie zarządzania wiekiem w przedsiębiorstwach. Podejmowane są

także działania na poziomie świadomościowym oraz edukacyjnym. Niemniej jednak poziom

oddziaływania nie jest wystarczający.

Obecnie nie istnieje w Polsce jednolity model sabbatical. W niektórych przypadkach możliwe jest

wzięcie urlopu, którego celem jest poratowanie stanu zdrowia (również w zakresie tzw. wypalenia

zawodowego), nabycie nowych kwalifikacji lub też przyspieszenie osiągnięcia kolejnej ścieżki rozwoju

zawodowego.

.go

Rozwój gospodarczy, odpływ pracowników za granicę, a w dalszej perspektywie niekorzystne

tendencje demograficzne stwarzają dla polskiej gospodarki zagrożenie niedoborami siły roboczej oraz

kwalifikacji. Jednocześnie wraz z akcesją do Unii Europejskiej istotnie wzrosła atrakcyjność Polski nie

tylko jako kraju tranzytu, ale i miejsca nauki, zatrudnienia i kraju osiedlenia. Przyjęcie Polski do strefy

Schengen dało szansę cudzoziemcom przyjeżdżającym do naszego kraju na pobyty średnioi długoterminowe, na swobodne przemieszczanie się w ramach tej strefy i prowadzenie różnego

rodzaju działalności. Udział cudzoziemców w rynku pracy (0,3%) jest jednak najniższy spośród

wszystkich państw OECD.31

w.

rcl

W Polsce brak jest rozwiązań w zakresie integracji imigrantów zarobkowych. Regulacje zawarte

w ustawie o cudzoziemcach, ustawie o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawie o pomocy społecznej pozwalają na prowadzenie działań

integracyjnych tylko w stosunku do cudzoziemców, którym przyznano status uchodźcy lub przyznano

ochronę uzupełniającą. Wsparcie tych imigrantów polega głównie na przekazywaniu środków na

pokrycie podstawowych kosztów życia oraz na organizacji kursów języka polskiego.

3.5 Etap życia: Starość

Według demografów ONZ, starość demograficzna społeczeństwa występuje, gdy liczba osób powyżej

65 roku życia przekracza 7% populacji (tzw. próg starości demograficznej). W Polsce już w 2011 roku

liczba osób w wieku poprodukcyjnym wynosiła 17,26 %32 ogółu społeczeństwa. Wydłużenie okresu

trwania życia odgrywa decydującą rolę w procesie podwójnego starzenia się ludności, czyli w szybkim

wzroście odsetka osób w wieku 80 + w całym społeczeństwie. Konsekwencją takiego procesu jest

wzrost zapotrzebowania na świadczenia opiekuńcze i pielęgnacyjne. Skala zapotrzebowania na takie

świadczenia dla osób niesamodzielnych jest zdeterminowana przez liczbę osób w wieku 80 lat

i więcej, a według prognoz liczba ta będzie się systematycznie zwiększać.

ww

W chwili obecnej usługi opiekuńcze realizowane są w Polsce w dwóch działach: po stronie

zabezpieczenia społecznego (usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze) i ochrony zdrowia

(opieka długoterminowa). W systemie ochrony zdrowia opieka długoterminowa adresowana jest do

osób obłożnie i przewlekle chorych niewymagających hospitalizacji, u których występują istotne

deficyty w samoopiece i którzy wymagają całodobowej, profesjonalnej, intensywnej opieki

i pielęgnacji oraz kontynuacji leczenia. W zakresie zabezpieczenia w usługi opieka ta realizowana jest

w zakładach opieki stacjonarnej lub w domu chorego. Opiekę nad osobami przewlekle chorymi

najczęściej sprawują rodziny we własnym zakresie. Istotnym wskaźnikiem określającym sytuację

w tym obszarze jest fakt, że w roku 2010 zaledwie 15% osób niesamodzielnych było objętych

pozarodzinnymi formami opieki. Postępujący proces starzenia się społeczeństwa i wzrost liczby osób

przewlekle chorych i niesamodzielnych, szczególnie wśród osób starszych, wymaga zintensyfikowania

31

średnia w wybranych krajach OECD kształtuje się w granicach 12%, International Migration Outlook, SOPEMI 2011, OECD,

s. 443.

GUS Rocznik demograficzny 2012 r.

v.p

l

działań w zakresie poprawy dostępności do świadczeń zdrowotnych dedykowanych osobom

starszym. Obecne rozwiązania, nawet w aktualnej sytuacji demograficznej, są wysoce

niewystarczające. Niski jest poziom nakładów (0,8% PKB z uwzględnieniem dodatku pielęgnacyjnego

przy średniej UE na poziomie 1,2%). Ponadto kluczowe wydają się następujące problemy

organizacja opieki nad osobami niesamodzielnymi jest rozproszona i brak jest właściwej

koordynacji między systemem opieki zdrowotnej a pomocą społeczną,



brak jednolitego systemu kwalifikacji do opieki długoterminowej, standardów i właściwego

dostępu do tych usług,



słabo rozwinięty jest rynek opieki długoterminowej (zbyt niska liczba miejsc długoterminowej

opieki stacjonarnej, niewystarczająca liczba świadczeń w ramach opieki dziennej, brak

wsparcia osób świadczących usługi na rzecz członków rodziny, niski udział organizacji

pozarządowych w tych działaniach),



ograniczony jest dostęp do świadczeń geriatrycznych, zarówno ambulatoryjnych jak

i szpitalnych, oraz do świadczeń rehabilitacyjnych.33 W chwili obecnej szczególnym

problemem jest deficyt specjalistów z dziedziny geriatrii34 oraz innych profesjonalistów

sprawujących opiekę nad osobami w wieku geriatrycznym.

.go



Niezależnie od zakładanych pozytywnych zmian w sferze dzietności, kluczowym aspektem, który

może ochronić przed zagrożeniami demograficznymi jest aktywizacja zawodowa, której celem ma być

maksymalne wykorzystanie dostępnych zasobów pracy.

w.

rcl

Jednym z narzędzi pozwalających osiągnąć ten cel jest podnoszenie wieku przechodzenia na

emeryturę. Pomimo istotnej poprawy w ostatnich latach, Polska wciąż charakteryzuje się jednym

z najniższych w UE przeciętnym wiekiem przechodzenia na emeryturę i co za tym idzie jedną

z najniższych stóp zatrudnienia osób w grupie wiekowej 50-74 lata (aktualnie 35,% – Eurostat 2009).

Oznacza to, iż nie jest w pełni wykorzystany potencjał wiedzy i doświadczenia, jaki niosą ze sobą

starsi pracownicy. Oznacza to także wyższe koszty utrzymania systemu emerytalno-rentowego.

W związku z oczekiwanym starzeniem się społeczeństwa problem ten będzie w najbliższych latach

dodatkowo zyskiwał na znaczeniu.

Reformowany od 1999 roku powszechny system emerytalny, od 2014 r. zapewni lepsze

dostosowanie wydatków na nowo przyznawane świadczenia emerytalne do zmieniających się

warunków demograficznych. Niezależnie od wprowadzanych zmian, w systemie emerytalnym nadal

istnieją grupy osób, posiadające preferencje emerytalne. W kontekście zmieniających się warunków

demograficznych konieczne jest dalsze monitorowanie i reformowanie systemu.

ww

Zmiany demograficzne, które nabrały dynamiki w ostatnich latach a staną się wyraźne w drugiej

połowie dekady, wymagają zupełnie nowego podejścia do kwestii obecności i aktywności osób

starszych w społeczeństwie. Do tej pory takie aspekty, jak np. uczenie się seniorów, tak istotne dla

utrzymania ich aktywności zawodowej i społecznej oraz samodzielności w sferze osobistej, nie

należały do priorytetów polityki społecznej i edukacyjnej. Aktywność seniorów kończyła się zwykle

w momencie przejścia (bardzo wczesnego jak na warunki europejskie) na emeryturę. Aby zapobiec

niekorzystnym zmianom demograficznym zagrażającym integralności ekonomicznej i społecznej

populacji sytuacja ta musi się zmienić. Większa samodzielność seniorów będzie potrzebna zwłaszcza

w dziedzinach usług publicznych. Z jednej strony pojawiać się będzie coraz większe zapotrzebowanie

na usługi społeczne szczególnie w obszarach ochrony zdrowia i pomocy społecznej (rosnąca rola

wolontariatu) ze strony osób starszych. Z drugiej strony, rosnąca liczba osób starszych będzie

wymagała ich aktywnego zaangażowania w pomoc swoim mniej sprawnym rówieśnikom. Aktywizacja

33

U osób w wieku 80 lat i więcej – urazy w szczególności upadki stanowią 50% przyczyn zgonów.

Specjaliści geriatrii opracowali standardy całościowej oceny geriatrycznej, dzięki czemu są w stanie zastąpić wiele

wstępnych interwencji wąsko specjalistycznych.

v.p

l

seniorów w obszarze społecznym uwzględniać więc musi także integrację wewnątrzi międzypokoleniową, partycypację obywatelską oraz szeroko rozumiane usługi społeczne (nie tylko

w aspekcie pomocy społecznej, ale także w wymiarze aktywizującym jednostkę i umożliwiającym

dostosowanie się do nowych ról społecznych).

ww

w.

rcl

.go

W chwili obecnej szczególnym problemem jest deficyt specjalistów z dziedziny geriatrii. Tymczasem,

geriatria dysponuje standardami opieki geriatrycznej, dzięki czemu jest w stanie zastąpić wiele

wstępnych interwencji wąsko specjalistycznych, a przez to odciążyć innych specjalistów lub właściwie

przygotować osoby w wieku 60 lat i powyżej do ich interwencji, redukować farmakoterapię

i efektywnie gospodarować środkami finansowymi w systemie ochrony zdrowia.

4.Wyzwania i wizja

v.p

l

Monitor Polski

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego stanowi odpowiedź na wyzwania, jakie stoją przed

Polską, w zakresie lepszego wykorzystania potencjału ludzkiego. Do wyzwań tych należą

uczynienie z Polski bardziej atrakcyjnego miejsca do życia, rozwijania wiedzy

i podejmowania pracy, a w konsekwencji lokowania inwestycji oraz tworzenie większej

liczby trwałych miejsc pracy. Rozwój kapitału ludzkiego przyczynia się do pełniejszego

wykorzystania zasobów pracy oraz wsparcia wzrostu konkurencyjności gospodarki.

.go

Wyzwania, jakie stoją przed Polska w zakresie rozwoju kapitału ludzkiego obejmują

poprawę sytuacji demograficznej, a jednocześnie zmiany systemu funkcjonowania

państwa wynikające z procesów starzenia się społeczeństwa.

w.

rcl

Do najważniejszych zadań polityki państwa w obszarze rozwoju kapitału ludzkiego należą

1) zwiększenie dzietności;

2) zwiększenie zatrudnienia;

3) zwiększenie liczby lat przezywanych w zdrowiu;

4) poprawa jakości wykształcenia Polaków;

5) wykorzystanie potencjału młodej generacji szczególnie na rynku pracy, w tym

przedsiębiorczości młodego pokolenia;

6) wykorzystanie potencjału osób starszych w obszarze aktywności zawodowej

i społecznej;

7) zmniejszenie ubóstwa, w szczególności wśród grup najbardziej zagrożonych: rodzin

wielodzietnych, rodzin osób niepełnosprawnych, bezrobotnych, biednych

pracujących.

ww

Jednocześnie SRKL uwzględnia wyzwanie odnoszące się do wszystkich obszarów oraz każdego etapu

cyklu życia – cyklu karier, dotyczące relatywnie gorszej pozycji kobiet w życiu zawodowym,

społecznym i politycznym. Szczególnie istotna wydaje się w tej mierze pozycja kobiet na rynku pracy.

Jednocześnie perspektywa równościowa (gender) zastosowana w SRKL, uwzględnia różnicę

doświadczeń i potrzeb kobiet i mężczyzn, które wynikają z różnego podziału ról w społeczeństwie.

Badania międzynarodowe dowodzą, że wykorzystanie potencjału zawodowego kobiet może stanowić

jeden z głównych impulsów rozwoju społeczeństwa. Wymaga to jednak spójnego i horyzontalnego

podejścia w poszczególnych aspektach życia zawodowego i rodzinnego. Możliwe jest wskazanie co

najmniej kilku powodów, dla których sytuacja ta jest gorsza niż w przypadku mężczyzn – wynika to

np. z czasowej dezaktywizacji zawodowej i problemów z powrotem na rynek pracy spowodowanych

okresem macierzyństwa i wychowywania dzieci, ale także wcześniejszego wieku emerytalnego

(utrata potencjału kobiet mogących pozostawać w aktywności zawodowej i niższe świadczenia

emerytalne). Wymienione powyżej uwarunkowania świadczą jednoznacznie o charakterze tego

wyzwania, które odnosi się do wszystkich zdefiniowanych poniżej celów. Jest ono o tyle kluczowe,

że obecna sytuacja ma nie tylko negatywny wymiar indywidualny (sytuacja kobiet i ich rodzin),

społeczny (niewykorzystany potencjał społeczny i zawodowy) i ekonomiczny (np. niższe zarobki).

W perspektywie SRKL podkreślony jest szczególnie ten ostatni element, wskazując, że większe

zaangażowanie kobiet we wszystkie sfery życia może stanowić poważny kapitał rozwojowy.

Jednocześnie jednak niwelowanie nierówności w pozycji kobiet i mężczyzn na rynku pracy powinno

przebiegać łącznie z niwelowaniem nierówności między płciami we wszystkich pozostałych obszarach

życia społecznego.

v.p

l

Ponadto, SRKL uwzględnia potrzebę przeformułowania zasad funkcjonowania systemu społecznogospodarczego w związku z koniecznością stawienia czoła wyzwaniom zrównoważonego rozwoju,

w szczególności związanym z transformacją w kierunku zielonej (niskoemisyjnej) gospodarki.

Przyjęto, że cel główny i każdy z celów szczegółowych oraz priorytetów uwzględnia zasady

zrównoważonego rozwoju, w tym potrzebę efektywnego wykorzystywania zasobów oraz zachowania

funkcji ekosystemów w perspektywie długookresowej.

.go

Niezwykle istotne będą działania na rzecz efektywnego wdrażania zasad zrównoważonej produkcji

i konsumpcji, w szczególności kształtowania odpowiedzialnych postaw konsumentów oraz promocji

zdrowego stylu życia. Prowadzone badania potwierdzają szybko rosnącą świadomość ekologiczną

społeczeństwa polskiego. Jednakże nie przekłada się ona na zachowania proekologiczne,

w szczególności decyzje zakupowe (w dużej części spowodowane jest to wysoką ceną). Niezbędne

będzie wzmacnianie współpracy z uczestnikami rynku, a także kreowanie swoistej mody na aktywny

tryb życia oraz odpowiedzialną konsumpcję w celu poprawy jakości życia całego społeczeństwa przy

jednoczesnym ograniczeniu presji procesów społeczno-gospodarczych na środowisko.

Procesowi transformacji w kierunku zielonej (niskoemisyjnej) gospodarki towarzyszyć będą

strukturalne zmiany w krajowej gospodarce, przede wszystkim ze względu na dynamiczny rozwój

sektorów średnich i wysokich technologii oraz usług kosztem sektorów tradycyjnych. Z tego też

względu wspierany będzie rozwój zielonych miejsc pracy w nowych sektorach, a także prowadzone

będą aktywne działania mające na celu restrukturyzację wewnątrz i międzysektorową. Istotną rolę

w zwiększaniu zatrudnienia będą odgrywać również tzw. białe miejsca pracy35 i srebrna gospodarka.

w.

rcl

Podejmowane będą także międzysektorowe działania zmniejszające nierówności w zdrowiu

wynikające między innymi z uwarunkowań społecznych. Niezbędne będzie zintensyfikowanie działań

profilaktycznych promujących zdrowy styl życia oraz zwalczających szkodliwe dla zdrowia

zachowania, tj. palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, niewłaściwa dieta i brak aktywności fizycznej,

co przyczyni się do zmniejszenia przedwczesnej umieralności, zachorowalności i niepełnosprawności,

mających negatywny wpływ na rynek pracy. Powyższe działania oraz poprawa dostępu do wysokiej

jakości usług zdrowotnych jest bardzo istotną przesłanką poprawy jakości życia i umożliwia długą

aktywność społeczną i zawodową.

W rozdziałach dotyczących kształcenia i edukacji uwzględniono również perspektywę

zrównoważonego rozwoju. Edukacja ekologiczna, rozumiana także w kontekście ukazywania relacji

pomiędzy działaniami człowieka, gospodarką i środowiskiem, powinna być realizowana przez całe

życie, na wszystkich szczeblach kształcenia i szkolenia formalnego (od edukacji przedszkolnej

począwszy) oraz edukacji pozaformalnej i uczenia się nieformalnego.

Wizja 2020

ww

Polska w roku 2020 będzie krajem charakteryzującym się optymalnym poziomem jakości życia,

której głównym źródłem będzie wysoki poziom zatrudnienia. Polska w roku 2020 będzie krajem

przyjmującym priorytet zatrudnienia jako najlepszej drogi do ograniczenia wykluczenia

społecznego i lepszej jakości życia wszystkich obywateli.

Dzięki aktywnej polityce rodzinnej, polityce zdrowotnej oraz polityce imigracyjnej nastawionej na

uzupełnianie niedoborów na rynku pracy, ograniczone zostaną zagrożenia związane z przemianami

demograficznymi i epidemiologicznymi. Wdrożenie systemowych działań z zakresu zdrowia

publicznego spowoduje, że Polska w roku 2020 będzie państwem wyróżniającym się w Europie

z powodu obniżenia umieralności niemowląt, wzrostu liczby lat przeżywanych w pełnym zdrowiu oraz

spadku liczby zgonów z powodu chorób cywilizacyjnych oraz wypadków i urazów. Poprawi się

dostępność do świadczeń zdrowotnych, w szczególności w obszarze geriatrii dzięki wdrożeniu spójnej

koncepcji opieki nad populacją osób starszych i niesamodzielnych. Ponadto, system kształcenia kadr

Są to miejsca pracy w sektorze służby zdrowia i opieki społecznej.

.go

v.p

l

medycznych będzie dostosowany do potrzeb systemu ochrony zdrowia. Uczelnie medyczne będą

dysponować nowoczesną infrastrukturą, w tym nowoczesnymi centrami symulacji medycznej oraz

adekwatną do potrzeb liczbą pracowników naukowo-dydaktycznych. Lepszemu dostosowaniu do

dynamicznie zmieniających się potrzeb rynku pracy będzie służył system edukacji, w tym uczenia się

przez całe życie, dostosowany do poszczególnych etapów życia Polaków. Wprowadzenie nowych,

innowacyjnych instrumentów skierowanych do ludzi młodych, pozwoli wykorzystywać ich potencjał

natychmiast po zakończeniu edukacji oraz pozwoli uniknąć niepewności co do znalezienia miejsca na

rynku pracy. Upowszechniana i wspierana będzie także przedsiębiorczość osób młodych – uczniów

i studentów szkół wyższych. Lepsza efektywność systemów zabezpieczenia pozwoli uczestniczyć

w życiu społecznym tym, którzy nie będą mogli czerpać dochodów z pracy. Dzięki odpowiednim

działaniom wyprzedzającym oraz wprowadzeniu reformy emerytalnej, w tym podniesienia wieku

emerytalnego dostosowanego do wydłużania się długości życia, uda się również uniknąć zagrożeń

spadku dochodów emerytów. „Workfare state” to nie tylko rynek pracy oraz system zabezpieczenia

społecznego, to również odpowiednie systemy uczenia się przez całe życie i ochrony zdrowia. Bez

odpowiedniego systemu uczenia się przez całe życie nie uda się dostosować do wyzwań związanych

ze zmianami popytu na kwalifikacje wynikającymi z postępu technologicznego i globalizacji oraz

odpowiadać na oczekiwania pracodawców.

ww

w.

rcl

Osobom, które z różnych przyczyn nie mogą pracować, nowy model zapewni pomoc opartą na

zasadzie solidarności. System zmierzać będzie do zapewnienia takim osobom odpowiedniej jakości

życia, by przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu, a w konsekwencji dziedziczeniu biedy przez

następne pokolenia.

5. Cele i kierunki interwencji

v.p

l

Monitor Polski

Głównym celem działań zaplanowanych w Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego jest

rozwijanie kapitału ludzkiego poprzez wydobywanie potencjałów osób, tak aby mogły one

w pełni uczestniczyć w życiu społecznym, politycznym i ekonomicznym na wszystkich

etapach życia.

.go

Proponowane podejście do średniookresowego planowania rozwoju kapitału ludzkiego ma

z założenia podmiotowy charakter – nakierowane jest na człowieka i jego dobrostan. Poszczególne

zadania zostaną przedstawione w kolejnych fazach cyklu życia – cyklu kariery zawodowej. Powinno to

w wydatny sposób podnieść poziom „upodmiotowienia” zapisów strategicznych, koncentrując je na

jednostce / gospodarstwie domowym w różnych fazach życia oraz ułatwić realizację poszczególnych

zadań.

w.

rcl

Podejście takie jest spójne z ideą uczenia się przez całe życie (lifelong leaming – LLL), która oznacza

naukę, rozwój indywidualny i społeczny oraz ciągłe podnoszenie kwalifikacji, kompetencji i wiedzy

ogólnej w okresie całego życia. Rozwiązania z zakresu LLL zostały wykorzystane w wielu narzędziach

realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego jako istotny warunek jej wdrażania. Dodatkowo

opracowany został dodatkowy dokument strategiczny pn. „Perspektywa uczenia się przez całe życie”,

w którym przedstawiono w sposób spójny i kompleksowy diagnozę, kierunki interwencji i system

monitorowania idei LLL w Polsce. Uzupełnieniem działań zaproponowanych w SRKL będzie dokument

dotyczący kwestii przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i ubóstwu. Działania tam zawarte będą

służyły pomocy najsłabszym grupom, zagrożonym ubóstwem i wykluczeniem społecznym.

W Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego przyjęto, że odpowiedź na determinujące w dużej mierze

przyszłą sytuację w zakresie kapitału ludzkiego wyzwania demograficzne oraz nowoczesnego rynku

pracy, będzie miała dwojaki charakter.

ww

Stworzony zostanie Dokument Implementacyjny, zawierający narzędzia, które z jednej strony

w bezpośredni sposób przeciwdziałać będą depopulacji Polski oraz starzeniu się społeczeństwa.

Z drugiej zaś strony, wdrażane będą narzędzia adaptujące społeczeństwo i gospodarkę do innego niż

dotąd otoczenia demograficznego. Działania zapisane w Dokumencie Implementacyjnym mają

umożliwiać i ułatwiać wydłużanie i zwiększanie aktywności ekonomicznej i społecznej, zarówno

w odniesieniu do osób już aktywnych, jak i tych jednostek i grup, które dziś w dużej mierze pozostają

poza rynkiem pracy i są narażone na wykluczenie społeczne, a także zapewniać jak najwyższą jakość

życia na starość. W rezultacie, narzędzia, które zostaną zawarte w Dokumencie Implementacyjnym

będą miały na celu realne ograniczenie zagrożenia ubóstwem i wykluczeniem społecznym. Aby tak się

stało priorytetem przemian gospodarczych będzie nie tylko tworzenie nowych miejsc pracy, ale

również organizowanie nowych, innowacyjnych rozwiązań odnośnie do podejmowania zatrudnienia

przez osoby, które obecnie ze względu na niskie kwalifikacje, miejsce zamieszkania, czy

niedostateczny dostęp do usług publicznych pozwalających na poradzenie sobie z różnego typu

deficytami, są tego pozbawione. Niezbędnym elementem realizacji strategii będą działania

nakierowane na podnoszenie kompetencji obywateli, w tym zwiększanie potencjału kreatywności

i innowacyjności, które odgrywają coraz większą rolę we współczesnym świecie. W tym kontekście

celem głównym strategii jest rozwijanie kapitału ludzkiego poprzez wydobywanie potencjałów

osób, tak aby mogły one w pełni uczestniczyć w życiu społecznym, politycznym i ekonomicznym na

v.p

l

wszystkich etapach życia.36 Należy przez to rozumieć dorastanie w godnych warunkach, skuteczną

edukację, świadczenie pracy, prowadzenie działalności gospodarczej, stałe doskonalenie kompetencji

i kwalifikacji, sprawiedliwy i powszechny dostęp do opieki zdrowotnej, realizowanie się w życiu

rodzinnym, aktywne spędzanie czasu wolnego, wysoka świadomość ekologiczna, udział w życiu

publicznym i politycznym, ale także stały rozwój osobisty oraz udział w procesach zmian

zachodzących w świecie i Polsce.

Należy również zauważyć, że rozwój kapitału ludzkiego rozumianego jako potencjał jednostki, jest

ściśle powiązany ze wzmacnianiem zdolności jednostek do budowy dobra wspólnego oraz

wzmacniania zaufania społecznego i efektywnej współpracy (składników kluczowych kapitału

społecznego).

5.1 Cel szczegółowy 1: Wzrost zatrudnienia

w.

rcl

.go

Pierwszy cel strategii odnosi się do sfery aktywności zawodowej. Aktywne uczestnictwo w procesach

społecznych oznacza w proponowanym podejściu nie tylko świadczenie pracy, czy prowadzenie

działalności gospodarczej, ale także stały rozwój osobisty i wszelką aktywność społeczną. Niezależnie

od tego, ograniczenie bierności zawodowej oraz bezrobocia są warunkami niezbędnymi, aby

w perspektywie średniookresowej kontynuować proces poprawy jakości życia. Celem tak

zaprogramowanych działań jest dokonanie znaczącego postępu w zakresie poziomu zatrudnienia,

tak aby osiągnąć w perspektywie roku 2020 średni poziom zatrudnienia dla państw członkowskich

Unii Europejskiej. Jest to o tyle ważnie, że wciąż – pomimo wzrostu aktywności i skali zatrudnienia

Polaków obserwowanego od 2004 roku – współczynnik aktywności zawodowej i wskaźnik

zatrudnienia są o kilka punktów procentowych niższe niż w innych krajach UE. Cel ten będzie

realizowany poprzez następujące kierunki interwencji

Ułatwianie godzenia pracy z indywidualnymi potrzebami człowieka (na różnych etapach

życia), w tym w zakresie łączenia aktywności zawodowej z opieką nad dziećmi oraz dorosłymi

osobami zależnymi, w tym m.in. przez stosowanie elastycznych rozwiązań w zakresie czasu

pracy oraz telepracy.

•

Rozwój form opieki nad dziećmi w wieku do lat 3.

•

Możliwości sprawowania przez rodziców bezpośredniej opieki nad małym dzieckiem bez

konieczności rezygnowania z pracy oraz zapewnienia minimalnego poziomu bezpieczeństwa

emerytalnego w związku ze sprawowaniem przez rodziców bezpośredniej opieki nad małym

dzieckiem przez niektóre grupy zawodowe (np. osoby samozatrudnione).

•

Zapewnienie powszechnego dostępu do wysokiej jakości kształcenia i szkolenia

odpowiadającego na zmieniające się potrzeby rynku pracy, a także stworzenie efektywnego

systemu przejścia z edukacji (kształcenia i szkolenia) do zatrudnienia.

•

Dostosowanie oferty dydaktycznej i kierunków kształcenia do potrzeb rynku pracy przez

zacieśnianie współpracy przedsiębiorstw ze sferą edukacji oraz umożliwienie uczniom

i studentom praktycznej nauki w przedsiębiorstwach w ramach bardziej rozwiniętego

systemu praktyk zawodowych i staży.

ww

•

36

Kapitał ludzki bywa utożsamiany z kapitałem społecznym. Jednakże, jak wskazuje Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego

2020 (SRKS), kapitał społeczny – to, wynikająca z zaufania oraz obowiązujących norm i wzorów postępowania, zdolność

obywateli do mobilizacji i łączenia zasobów, która sprzyja kreatywności oraz wzmacnia wolę współpracy i porozumienia

w osiąganiu wspólnych celów. Por. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020 (projekt), Warszawa, 18 stycznia 2013 r.,

s. 35.

Ograniczanie czynników zniechęcających do zatrudniania lub podejmowania i utrzymywania

aktywności zawodowej oraz zwiększenie atrakcyjności (opłacalności) pracy dla osób o niskiej

zdolności do zatrudnienia, np. osób starszych, kobiet, osób niepełnosprawnych.

•

Efektywna aktywizacja zawodowa osób niepracujących i poszukujących pracy,

w szczególności długotrwale wykluczonych z rynku pracy oraz wcześniej niepracujących.

•

Zwiększanie mobilności przestrzennej pracowników i osób poszukujących pracy.

•

Dostosowanie rynku pracy do zmiany struktury demograficznej, w szczególności wzrostu

liczby osób w wieku starszym wśród aktywnych zawodowo m.in. przez elastyczne podejście

do czasu pracy oraz dostosowanie miejsc pracy do możliwości (fizycznych i mentalnych)

starszych pracowników.

•

Zmniejszenie liczby osób zatrudnionych w warunkach narażenia na działanie czynników

niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych oraz negatywnych skutków stresu, mobbingu itp.,

co będzie efektem poprawy bezpieczeństwa i warunków pracy.

•

Wyrównywanie szans różnych grup społeczno-demograficznych na rynku pracy, w tym osób

niepełnosprawnych.

•

Uzupełnianie ewentualnych przyszłych niedoborów na rynku pracy w oparciu o imigrantów

zarobkowych.

•

Integracja na rynku pracy migrantów powrotnych i imigrantów.

.go

v.p

l

•

w.

rcl

5.2 Cel szczegółowy 2: Wydłużenie okresu aktywności zawodowej i zapewnienie

lepszej jakości funkcjonowania osób starszych

ww

Drugi cel strategii odnosi się w sposób bezpośredni do sytuacji demograficznej i obejmuje szeroki

zakres działań, które w długim okresie mogą przyczynić się do zmiany obecnych trendów

demograficznych. W oparciu o doświadczenia zebrane przez inne kraje (zwłaszcza kraje

skandynawskie i Francję np. w zakresie zapewniania opieki instytucjonalnej nad dziećmi, czy łączenia

pracy zawodowej z życiem rodzinnym) należy przyjąć, że istnieją narzędzia, które są skuteczne wobec

wyzwań demograficznych. Trzeba jednak pamiętać, że po pierwsze, nawet bardzo wyraźne zmiany

w sferze dzietności w chwili obecnej mogą przełożyć się na zwiększenie liczby aktywnych dorosłych

obywateli dopiero w perspektywie kolejnych 20-25 lat (czyli już poza obszarem planowania SRKL). Po

drugie, jak wskazują doświadczenia innych państw europejskich, nawet osiągając sukces w tej

dziedzinie możemy najprawdopodobniej jedynie spowolnić proces starzenia się populacji Polski – nie

zdołamy go jednak zahamować. Dlatego też działania realizowane w tym obszarze mają dodatkowy

wymiar – ich celem powinno być umożliwienie wydłużenia okresu aktywności zawodowej

i zapewnienie lepszej jakości funkcjonowania osób starszych w maksymalnie wielu wymiarach

życia. Cel ten będzie realizowany poprzez następujące kierunki interwencji

•

Upowszechnienie dostępu do opieki instytucjonalnej nad dziećmi do lat 3 oraz połączenie

systemu opieki nad dziećmi 0-3 i systemu przedszkolnego.

•

Zwiększenie dostępności do wysokiej jakości świadczeń zdrowotnych w zakresie opieki nad

matką i dzieckiem.

•

Upowszechnienie dostępu do wychowania przedszkolnego oraz usług wspierających

uczestnictwo dzieci w tej formie edukacji.

•

Zwiększenie dostępności mieszkań, w tym w ramach wynajmu.

•

Zwiększenie efektywności wsparcia materialnego dla rodzin z dziećmi.

Harmonizacja specjalnych systemów emerytalnych z systemem powszechnym.

•

Stworzenie warunków do rozwoju „srebrnej gospodarki”.

•

Promowanie edukacji osób starszych, zarówno w wymiarze formalnym, jak i pozaformalnym,

zwłaszcza z uwzględnieniem rozwoju kompetencji cyfrowych; rozszerzenie oferty edukacyjnej

adresowanej do seniorów oraz lepsze dopasowanie jej do potrzeb tej grupy wiekowej;

kształcenie ustawiczne oraz wsparcie szkoleń osób w wieku 50+.

•

Wspieranie aktywności społecznej osób starszych, w tym rozwój wolontariatu.37

•

Tworzenie warunków do rozwoju partycypacji społecznej osób starszych, w tym

zaangażowania na rzecz społeczności lokalnych.

•

Zwiększenie dostępności oraz podniesienie jakości usług społecznych adresowanych do osób

starszych poprzez wsparcie działań samopomocowych oraz tworzenie sieci wyszkolonych

wolontariuszy.

•

Poprawienie dostępności do ambulatoryjnych i szpitalnych świadczeń zdrowotnych

w zakresie geriatrii.

Rozwój systemu usług adresowanych do osób niesamodzielnych i ich rodzin, w tym rozwój

opieki długoterminowej.

Rozwój i upowszechnianie wiedzy i rozwiązań wspomagających tworzenie zdrowych

i bezpiecznych warunków pracy dla osób starszych.

•

.go

•

v.p

l

•

w.

rcl

5.3 Cel szczegółowy 3: Poprawa sytuacji osób i grup zagrożonych wykluczeniem

społecznym

Trzeci cel strategii odnosi się do szeroko rozumianej polityki społecznej. Także w tym wymiarze,

w związku z nasilającą się presją demograficzną, wzrost aktywności zawodowej jest warunkiem

niezbędnym do poprawy, a nawet utrzymania dotychczasowego poziomu spójności społecznej.

Oznacza to konieczność przedefiniowania podstawowych celów polityki społecznej. Po pierwsze,

powinna ona wspierać podejmowanie zatrudnienia przez osoby mające z tym problem (prymat

modelu opartego na powszechności zatrudnienia – workfare nad modelem opartym na

świadczeniach z pomocy społecznej – welfare) oraz jednocześnie zapewniać odpowiedni poziom

zabezpieczenia społecznego tych osób, które z różnych przyczyn nie mogą czerpać dochodów

z pracy. Priorytet wzrostu zatrudnienia to bowiem za mało, aby uniknąć negatywnych konsekwencji

wyzwań, jakie nas czekają w kolejnych latach. Należy mieć również na uwadze, iż Polska, włączając

się do realizacji strategii „Europa 2020”, zobowiązała się do obniżenia o około 1,5 mln liczby osób

narażonych na ubóstwo. Działania ukierunkowane na zmniejszanie poziomu ubóstwa w Polsce,

znajdą się w odrębnym programie rozwojowym dotyczącym zwalczania ubóstwa i włączenia

społecznego, który zostanie opracowany przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.

ww

Dlatego też uzupełnieniem priorytetu wzrostu zatrudnienia musi być stworzenie systemu

zapewniającego każdemu obywatelowi dostęp do usług publicznych, które pozwolą zmniejszyć lub

wyeliminować deficyty, czy też dysfunkcje, wyrównać dysproporcje oraz umożliwią podjęcie pracy.

Cel ten będzie realizowany poprzez następujące kierunki interwencji

37

Należy zaznaczyć, iż działania z zakresu wspierania wolontariatu, w tym wolontariatu osób starszych, będą również

realizowane w ramach Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego — Cel 2 SRKS, Priorytet 2.2. Rozwój i wzmocnienie

zorganizowanych form aktywności obywatelskiej, Kierunek działań: 2.2.2.Rozwijanie indywidualnej i korporacyjnej filantropii

oraz wolontariatu, a także w obszarze kultury w ramach Celu 4 SRKS, Priorytet 4.2. Wzmocnienie znaczenia kultury

w rozwoju społeczno-gospodarczym, Kierunek działań: Rozwijanie współpracy między instytucjami kultury, oświaty, nauki

i organizacjami społecznymi oraz podmiotami prywatnymi.

•

•

•

•

•

•

•

w.

rcl

•

•

Zmiany w zakresie polityki publicznej kierowanej do młodej generacji, tak aby nie dopuszczać

do ograniczenia lub utraty jej potencjałów, przede wszystkim poprzez wspieranie transferu

edukacja (kształcenie i szkolenie) – zatrudnienie.

Zmiany w systemie świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego, w kierunku poprawy

jego efektywności, tak aby zwiększyć wsparcie dla osób wykluczonych społecznie, w oparciu

o m.in. przegląd wymogów oraz warunków na jakich przyznawane są poszczególne

świadczenia.

Poprawa efektywności aktywizacji zawodowej i rozwój usług oraz instrumentów rynku pracy

poprzez podniesienie efektywności urzędów pracy.

Wzmocnienie potencjału instytucji publicznych oraz rozwój aktywności i współpracy instytucji

publicznych i niepublicznych działających w obszarze pomocy społecznej i integracji

społecznej, szczególnie sektora niepublicznego (niekomercyjnego), w tym współpraca

ośrodków pomocy społecznej z instytucjami rynku pracy.

Rozbudowa narzędzi zapewniających osobom wykluczonym dostęp do usług publicznych

pozwalających na powrót na rynek pracy.

Ograniczenie skali ubóstwa i zagrożenia ubóstwem, w szczególności wśród dzieci, osób

starszych i niepełnosprawnych.

Wzmocnienie działań profilaktycznych skierowanych do dzieci i rodzin zagrożonych

dysfunkcją lub przeżywających trudności.

Rozwój rodzinnych form pieczy zastępczej.

Powszechność dostępu do usług publicznych oraz aktywności zawodowej na otwartym rynku

pracy dla osób niepełnosprawnych.

Integracja społeczna imigrantów i osób powracających z zagranicy.

Rozwój aktywnych, w tym innowacyjnych, form pomocy osobom zagrożonym lub

wykluczonym społecznie (w tym: innowacji społecznych w sferze integracji oraz ekonomii

społecznej i przedsiębiorczości społecznej).

Wsparcie dla osób zagrożonych lub dotkniętych przemocą w rodzinie.

Wsparcie dla osób niepełnosprawnych i ich otoczenia.

Zapobieganie nowym typom wykluczeń społecznych, w tym wykluczeniu cyfrowemu

i energetycznemu (fuel poverty).

Zwiększenie dostępności mieszkań, w tym poprzez rozbudowę systemu najmu oraz rozwój

mieszkalnictwa społecznego, przy założeniu, że będzie ono formą doraźnego i ograniczonego

czasowo wsparcia osób w trudnej sytuacji materialnej.

Ułatwienie zatrudniania osób podlegających karze pozbawienia wolności.

v.p

l

•

Poz. 640

.go

•

– 40 –

•

•

•

•

•

5.4 Cel szczegółowy 4: Poprawa zdrowia obywateli oraz efektywności systemu

opieki zdrowotnej

ww

Czwarty cel strategii odnosi się do szeroko rozumianego zdrowia społeczeństwa. Stan zdrowia

polskiego społeczeństwa poprawia się, ale w wielu wymiarach – zwłaszcza tych odnoszących się do

chorób cywilizacyjnych czy zdrowia psychicznego, istnieją deficyty do wyeliminowania których

niezbędne jest między innymi wdrożenie systemowych rozwiązań w zakresie zdrowia publicznego.

Priorytetami w tej dziedzinie powinny być: dostosowanie systemu opieki zdrowotnej do nowej

sytuacji demograficznej (w szczególności w obszarze opieki nad matką i dzieckiem, a także opieki

geriatrycznej, opieki długoterminowej, opieki paliatywnej i hospicyjnej), upowszechnienie

i wzmocnienie działań profilaktycznych opartych na dowodach naukowych, masowa popularyzacja

kultury bezpieczeństwa i zdrowego stylu życia, w tym zachowań prozdrowotnych oraz poprawa

efektywności systemu opieki zdrowotnej w tym zwiększenie dostępności do świadczeń

zdrowotnych.

v.p

l

W SRKL pozostawanie w zdrowiu jest nie tylko podstawowym warunkiem utrzymania aktywności

społecznej, obywatelskiej i ekonomicznej, ale jest także jednym z kluczowych wymiarów dobrej

jakości życia. A jakość życia, w tym jego wymiar zdrowotny, to cel nadrzędny, któremu

podporządkowane są wszystkie programy o charakterze strategicznym, jak np. Długookresowa

Strategia Rozwoju Kraju „Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności” oraz Strategia Rozwoju Kraju

2020. Warunkiem niezbędnym skutecznej realizacji poprawy stanu zdrowia społeczeństwa polskiego

jest także skorelowanie celów, priorytetów i zadań określonych przez co najmniej trzy strategie

rozwoju uwzględniające problematykę zdrowia ludności kraju – Strategię Rozwoju Kapitału

Ludzkiego, Krajową Strategię Rozwoju Regionalnego, Strategię Sprawne Państwo. Przyjęcie, na

podstawie analiz epidemiologicznych, wspólnych celów pozwoli na integrację działań

podejmowanych w ramach tych strategii na rzecz zdrowia np. w określonych jednostkach podziału

terytorialnego kraju (województwach/powiatach), w tym odpowiednią koordynację finansowania

celów zdrowotnych przez wszystkie wymienione wyżej strategie.

•

•

•

Dostosowanie opieki zdrowotnej do wyzwań demograficznych poprzez działania

odpowiadające potrzebom i oczekiwaniom w szczególności matek i dzieci oraz osób

starszych, a także uwzględnienie aktualnych i prognozowanych trendów epidemiologicznych.

Zmniejszenie liczby zachorowań i przedwczesnych zgonów poprzez zintensyfikowanie działań

profilaktycznych i leczniczych skoncentrowanych na najbardziej istotnych z punktu widzenia

zachorowalności i śmiertelności jednostkach chorobowych.

Zmniejszenie liczby wypadków w pracy i chorób zawodowych poprzez wzrost poziomu

bezpieczeństwa i higieny pracy, w tym rozwój kultury bezpieczeństwa i realizację programów

profilaktycznych ukierunkowanych na zapobieganie chorobom zawodowym.

Kształtowanie zdrowego stylu życia poprzez promocję zdrowia, edukację zdrowotną oraz prośrodowiskową oraz działania wspierające dostęp do zdrowej i bezpiecznej żywności, w tym

m. in. poprawa poziomu aktywności fizycznej społeczeństwa, zmniejszenie liczby zachowań

ryzykownych dla zdrowia, tj. palenia tytoniu, nadużywania alkoholu, używania narkotyków,

ryzykownych zachowań seksualnych, oraz nieodpowiedniej diety.

Ograniczenie śmiertelności z przyczyn zewnętrznych, w szczególności wynikających

z wypadków komunikacyjnych i urazów.

Dostosowanie do potrzeb systemu ochrony zdrowia modelu kształcenia kadr medycznych

i innych zawodów mających zastosowanie w ochronie zdrowia .

Zwiększenie wiedzy i świadomości pacjentów oraz personelu medycznego w zakresie

możliwości wykorzystywania nowoczesnych technologii informacyjno-komunikacyjnych

w ochronie zdrowia.

Rozwój sieci wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi i przewlekle psychicznie chorych.

Rozwój alternatywnych wobec opieki instytucjonalnej form opieki środowiskowej dla osób

przewlekle chorych, starszych, niesamodzielnych.

Kształcenie edukatorów zdrowia odpowiedzialnych za realizację działań w obszarze promocji

zdrowia i edukacji zdrowotnej w środowisku lokalnym.

Zwiększenie dostępności do wysokiej jakości usług medycznych, w tym nowoczesnej

rehabilitacji.

Wzrost nakładów na ochronę zdrowia38 z jednoczesną optymalizacją wykorzystania całości

wydatków kierowanych na ochronę zdrowia pochodzących z budżetu państwa, samorządów

oraz środków prywatnych ponoszonych na zakup leków oraz usług medycznych.

w.

rcl

•

.go

Cel ten będzie realizowany poprzez następujące kierunki interwencji

•

•

•

•

•

ww

•

•

•

38

Strategia Rozwoju Kraju 2020 – Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo przyjęta przez

Radę Ministrów uchwałą nr 157 w dniu 25.09.2012 r. (M.P. poz. 882) przewiduje wzrost wydatków do 6,1 % PKB w 2020 r.

v.p

l

5.5 Cel szczegółowy 5: Podniesienie poziomu kompetencji oraz kwalifikacji

obywateli

w.

rcl

.go

Piąty cel strategii odnosi się do sfery uczenia się obywateli, nie tylko w szkołach i uczelniach, ale

(co równie ważne) także w wielu innych miejscach, w tym przede wszystkim w pracy, w różnych

instytucjach angażujących obywateli poza pracą, w sferze życia prywatnego oraz w coraz większym

stopniu – w środowisku cyfrowym. Do instytucji, które uczestniczą w rozwoju kompetencji obywateli,

należą nie tylko te objęte niniejszą strategią, tj. instytucje systemu oświaty i szkolnictwa wyższego,

rynku pracy, opieki zdrowotnej, wsparcia rodzin, pomocy społecznej i sportu. Uznanymi miejscami

uczenia się i rozwoju kompetencji są oprócz tego instytucje gospodarki, nauki, kultury

i społeczeństwa obywatelskiego, które wchodzą w zakres pozostałych ośmiu strategii

zintegrowanych. Szereg ważnych zagadnień związanych z rozwojem kompetencji obywateli ujętych

w SRKL został szerzej omówiony w Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego. Należą do nich m.in.

wspieranie rozwoju kompetencji kulturalnych, medialnych i obywatelskich, rozwijanie umiejętności

współpracy, wspieranie roli szkoły w kształtowaniu postaw prospołecznych i proobywatelskich,

rozwijanie współpracy z innymi podmiotami świadczącymi usługi edukacyjne, propagowanie postaw

przedsiębiorczych wśród uczniów i studentów. Nowoczesna polityka edukacyjna polega na

czerpaniu z potencjału możliwości uczenia się w różnych formach i miejscach (w kontekście

formalnym, pozaformalnym i nieformalnym) oraz na wszystkich etapach życia, co zostało ujęte

zarówno w Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego i pozostałych strategiach zintegrowanych. W tej

sytuacji pierwszorzędne znaczenie uzyskują efekty uczenia się, które są istotne zarówno dla rynku

pracy, jak i rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Obywatele powinni mieć pewność, że efekty

uczenia się w różny sposób, w różnych miejscach i na różnych etapach życia będą dostrzegane

i uznawane. Główne efekty uczenia się, czyli kompetencje i umiejętności , powinny uzyskiwać status

kwalifikacji (kompetencji poświadczonych przez wyznaczone instytucje) niezależnie od tego gdzie, jak

i kiedy zostały nabyte. Każdy obywatel powinien mieć szanse na zdobycie kompetencji i uznanie

kwalifikacji niezależnie od formy i miejsca uczenia się oraz wieku.

W Polsce wyzwaniem jest podniesienie wskaźników udziału dzieci we wczesnej opiece i edukacji

(w wieku od 0 lat do wieku obowiązkowego kształcenia), z czynnym udziałem rodziców jako

pierwszych i najważniejszych nauczycieli małych dzieci) oraz uczenia się dorosłych. Jednak również

w obszarze edukacji formalnej (w szkołach i na uczelniach) Polska ma wciąż wiele do zrobienia, mimo

niewątpliwych osiągnięć poczynionych w ostatnich latach. O ile średnie wyniki badań kompetencji

polskich uczniów (PISA) są w skali OECD umiarkowanie pozytywne, mniej liczna niż w wielu innych

krajach rozwiniętych jest grupa uczniów osiągających wyniki bardzo dobre. Problemem polskich

uczniów są również zadania wymagające kreatywności i niealgorytmicznego myślenia.

ww

Wprowadzenie gimnazjów (wydłużenie czasu jednolitego dla wszystkich kształcenia do dziewięciu lat)

oraz obniżenie wieku obowiązku szkolnego sprzyja podnoszeniu osiągnięć uczniów oraz

wyrównywaniu szans edukacyjnych. Korzyści z objęcia małych dzieci edukacją polegają przede

wszystkim na poprawie ich wyników w nauce, czemu sprzyja także nowa podstawa programowa,

dostosowana do potrzeb małych dzieci. Rozpoczęcie przez dziecko sześcioletnie wcześniejszej nauki

w szkole rozwija także takie cechy, jak: samodzielność, systematyczność, wytrwałość,

odpowiedzialność. Objęcie wszystkich dzieci edukacją umożliwi także wczesne diagnozowanie

specjalnych potrzeb edukacyjnych a przez to rzadsze korzystanie z edukacji specjalnej. Wczesna

edukacja to także rzadsze powtarzanie klas, ograniczenie przedwczesnego kończenia nauki szkolnej

oraz mniejsza ilość problemów wychowawczych (raport OECD „Starting Strong III”). Podjęcie przez

sześciolatka nauki w szkole otwiera przed nim możliwość wcześniejszego przystąpienia do egzaminu

maturalnego i rozpoczęcia studiów nie później niż jego koledzy z pozostałych państw Unii

Europejskiej.

v.p

l

Jednocześnie jednym z podstawowych wyzwań pozostaje jakość nauczania i zapewnienie równego

dostępu do kształcenia dobrej jakości, umożliwiającego rozwój talentów oraz wyrównującego szanse

edukacyjne dzieci, młodzieży i młodych dorosłych. Polscy pracodawcy wymieniają trudność

znalezienia pracowników o potrzebnych im kompetencjach jako jedną z głównych barier rozwoju

swoich firm (choć z drugiej strony pracodawcy nie mogą oczekiwać, że zadaniem systemu edukacji

będzie przygotowywanie pracowników do pracy w konkretnym przedsiębiorstwie lub organizacji –

niezbędny jest udział samych pracodawców w przygotowaniu pracowników do konkretnych ról

zawodowych). Dlatego niewątpliwy sukces ilościowy polskiego szkolnictwa – na poziomie edukacji

szkolnej i wyższej – trzeba zamienić w sukces jakościowy, stawiając przede wszystkim na kształcenie

na wszystkich poziomach uniwersalnych kompetencji kluczowych, które następnie można rozwijać

i uzupełniać o kompetencje specjalistyczne na wszystkich etapach życia.

w.

rcl

.go

Szeroko i nowocześnie rozumianą edukację tworzy równoważny związek kształcenia i szkolenia

(education and training). Ramy dla polityki państwa w zakresie uczenia się przez całe życie tworzy

dokument „Perspektywa uczenia się przez całe życie”. Dokument ten rozróżnia m.in. potencjał

długich i krótkich cykli edukacyjnych. Polska należy do liderów w UE w upowszechnieniu kształcenia

opartego na długich cyklach (od szkoły podstawowej do doktoratu). Wyzwaniem pozostaje nadanie

kształceniu od poziomu szkół ponadgimnazjalnych pozytywnych cech szkoleń, do których należy

modułowa struktura oferty edukacyjnej (dającą większe możliwości jej indywidualizowania) oraz

powiązanie oferty edukacyjnej z praktyką. W tym kontekście ważną rolę powinno pełnić, cieszące się

wysokim prestiżem społecznym kształcenie i szkolenie zawodowe, które po jego unowocześnieniu

powinno być w stanie nadążać za zmieniającym się rynkiem pracy. Również w szkolnictwie wyższym

należy dążyć do większego rozpowszechnienia krótszych cykli kształcenia stanowiących samoistną,

dobrze przemyślaną całość – programów kształcenia o profilu praktycznym czy szerszych niż dziś

studiów pierwszego stopnia wyposażających studentów w szeroki wachlarz kompetencji

stanowiących podstawę do uczenia się przez całe życie i zwiększania szans na zatrudnienie.

W dyskusjach o roli edukacji (kształcenia i szkolenia) w społeczeństwie należy jednak również

pamiętać, że oprócz zdolności adaptacji do zmieniających się warunków na rynku pracy albo

uzyskania i zachowania zatrudnienia, ważnym efektem edukacji powinna być zdolność zmieniania

tych warunków (innowacyjności). Edukacja nie służy tylko wypełnianiu miejsc pracy, ale też ich

tworzeniu. Szczególnie istotne jest tu pobudzanie kreatywności, w tym własnej przedsiębiorczości,

jako cech przewyższających same zdolności adaptacyjne. Polityka na rzecz rozwoju kompetencji

i kwalifikacji obywateli wymaga także doskonalenia systemu gromadzenia informacji o procesach

i efektach edukacji. Systematyczne monitorowanie zmian z wykorzystaniem tych informacji i analiz

powinno być podstawą nowoczesnej polityki opartej na faktach w zakresie edukacji.

Cel ten będzie realizowany poprzez następujące kierunki interwencji

•

ww

•

Poprawa dostępności i jakości wczesnej edukacji, w szczególności na terenach wiejskich oraz

zorientowanie jej na wspieranie, a nie zastępowanie rodziców.

Szersze otwarcie szkół na współpracę z rodzicami i otoczeniem społecznym, zapewnianie

w szkołach zdrowego, bezpiecznego i przyjaznego otoczenia. Rozwijanie dodatkowych zajęć

edukacyjnych uzupełniających edukację szkolną, rozwijających zainteresowania i uzdolnienia

uczniów oraz wspomagających rodziców w wychowaniu.

Poprawa jakości kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach oraz rozwój kreatywności

i innowacyjności osób uczących się (zindywidualizowanie i odschematyzowanie kształcenia

w szkołach, placówkach oświatowych i uczelniach, ukierunkowanie kształcenia i szkolenia na

zdobywanie kompetencji kluczowych i umiejętności współpracy).

Lepsze dopasowanie kształcenia i szkolenia zawodowego na wszystkich poziomach do

potrzeb gospodarczych i społecznych oraz wymagań rynku pracy m.in. poprzez zwiększanie

zaangażowania podmiotów gospodarczych i społecznych w procesy kształcenia i szkolenia.

Podniesienie poziomu i dostosowanie do oczekiwań pracodawców modelu szkolnictwa

zawodowego.

•

•

•

•

•

•

ww

w.

rcl

•

•

Poprawa jakości edukacji na poziomie wyższym.

Poprawa jakości kształcenia i szkolenia nauczycieli oraz innych osób nauczających, w tym

zwiększenie społecznego prestiżu i konkurencyjności ich zawodu.

Promowanie ambitnych szkoleń zawodowych zdolnych do konkurowania z ofertami w UE.

Upowszechnienie uczenia się dorosłych, w tym w oparciu o kształcenie praktyczne (zwłaszcza

uczenie się w pracy) oraz lepsze dopasowanie szkoleń dorosłych do potrzeb społecznogospodarczych, a także lepsza dostępność kształcenia ustawicznego.

Rozwój krajowego systemu kwalifikacji oraz systemu walidacji (w tym potwierdzania

kompetencji nabytych również poza obszarem edukacji formalnej) i systemów gromadzenia

i transferu osiągnięć edukacyjnych (spójnych z europejskimi systemami ECVET i ECTS).

Rozszerzanie stosowania narzędzi cyfrowych w kształceniu i szkoleniu.

Rozwijanie poradnictwa edukacyjno-zawodowego ułatwiającego poruszanie się wśród

zindywidualizowanych ofert kształcenia i szkolenia.

Rozwijanie polityki edukacyjnej opartej na faktach.

Upowszechnienie postaw przedsiębiorczych wśród uczniów i studentów szkół wyższych oraz

wspieranie przedsiębiorczości młodych, w tym przedsiębiorczości społecznej.39

v.p

l

•

•

Poz. 640

.go

•

•

– 44 –

39

Kwestia upowszechniania przedsiębiorczości – w obszarze kultury – poruszona jest również w Strategii Rozwoju Kapitału

Społecznego (SRKS), w ramach Kierunku Działania SRKS 4.2.3. Rozwój systemu wsparcia dla sektora kreatywnego oraz

wspieranie przedsiębiorczości w kulturze. Przykłady planowanych działań: wzmocnienie i promowanie twórczości oraz

aktywności artystów i animatorów kultury w sferze działalności gospodarczej, czy: wspieranie przedsiębiorczości w sektorze

kultury i kreatywności, w tym w realizowanych w formie partnerstw publiczno-prywatnych i publiczno-społecznych.

v.p

l

6. Realizacja strategii w ujęciu: cykl życia – cykl kariery

Realizacja celów SRKL została wpisana w poszczególne etapy życia i kariery

6.1 Wczesne dzieciństwo

w.

rcl

.go

Zgodnie z podejściem polegającym na wpisaniu poszczególnych narzędzi w cykl życia – cykl kariery

pierwszym etapem jest „wczesne dzieciństwo”. Priorytetem w odniesieniu do tej fazy życia są

działania, które mogłyby pozwolić wyjść z głębokiego niżu demograficznego przejawiającego się

niskim bądź bardzo niskim poziomem dzietności, a także od najwcześniejszego etapu życia

wyrównywać szanse dzieci z różnych środowisk i sprzyjać ich zrównoważonemu, również w sensie

społecznym, rozwojowi. W związku z tym, głównym celem działań jakie zostaną podjęte w ramach

tego etapu, jest stworzenie modelu wsparcia zarówno dla rodzin z dziećmi na utrzymaniu, jak

również dla tych, które decyzji o posiadaniu dzieci jeszcze nie podjęły, ale rozważają taką możliwość.

Dotyczy to nie tylko zmniejszania tradycyjnych (tj. finansowych) kosztów wynikających z posiadania

dzieci, ale również możliwości godzenia obowiązków rodzinnych i zawodowych, tak aby posiadanie

potomstwa nie ograniczało aktywności zawodowej. Przewidziano również narzędzia40 skierowane

bezpośrednio do dzieci, tak aby już na tym etapie zapobiegać powstawaniu lub umożliwić

niwelowanie różnego rodzaju deficytów, których wyrównywanie w kolejnych etapach życia jest

znacznie bardziej kosztowne i mniej efektywne. W tym sensie, proponowane rozwiązania zmierzają

również do jak najwcześniejszego wyrównywania szans rozwojowych najmłodszych Polaków.

Powyższe rozwiązania uzupełniane są o działania na rzecz rozwoju systemu wsparcia rodziny

przeżywającej problemy natury opiekuńczo- wychowawczej, rozwoju rodzinnych form pieczy

zastępczej oraz działania dotyczące wspierania rodzin z dziećmi niepełnosprawnymi. W perspektywie

roku 2020 kluczowymi będą narzędzia ukierunkowane na poszerzenie oferty różnych form opieki nad

dziećmi (instytucjonalnej i indywidualnej), tak aby umożliwiać łączenie funkcji rodzicielskich

z kontynuowaniem kariery zawodowej oraz wyrównywać na jak najwcześniejszym etapie deficyty

społeczne i intelektualne dzieci. W szczególności chodzi tu o

Rozwój wysokiej jakości instytucjonalnej i pozarodzinnej opieki nad dziećmi w wieku od 0 do

3 lat, który pozwoli uwolnić rezerwy zasobów pracy, które obecnie są zaangażowane

w rodzinną opiekę nad dziećmi (nie tylko rodzice, ale i osoby starsze, które z tego względu

mogą przedwcześnie wychodzić z rynku pracy) oraz stworzy szanse realizowania od

najwcześniejszych lat zbliżonej ścieżki edukacyjnej (pozwoli na zmniejszenie deficytów

wynikających z różnic w zamożności rodziców) oraz pozwoli zachować odpowiednie –

wysokie – standardy opieki. W sytuacji, gdy do porządku prawnego wprowadzone zostały już

regulacje otwierające ścieżkę rozwoju opieki instytucjonalnej nad najmłodszymi, krytyczny

charakter będą miały te działania, które zmierzają do upowszechnienia proponowanych

rozwiązań, zapewnienia ich dostępności i jak najlepszej percepcji społecznej. Jednocześnie

wprowadzane będą rozwiązania skierowane do tych rodzin, które z różnych względów

preferują domowe formy opieki.

•

Poprawę dostępności i jakości edukacji przedszkolnej, w szczególności na terenach wiejskich

i wyrównanie dysproporcji w dostępności do przedszkoli pomiędzy obszarami wiejskimi

i miejskimi. Narzędzie to służyć będzie zwiększeniu swobody rodziców w podejmowaniu

aktywności zawodowej a w dłuższej perspektywie wyrównywaniu szans edukacyjnych (oraz

na rynku pracy) osób pochodzących z różnych części kraju, w tym regionów o charakterze

peryferyjnym. Wraz z uproszczeniem przepisów prawnych ułatwiających zakładanie placówek

kluczowe będzie wypracowanie systemu wsparcia (prawnego i finansowego) dla

samorządów, zwłaszcza gmin, które osiągają niskie dochody podatkowe. Służyć też będzie

utrzymaniu wspólnych standardów jakości w bardziej zróżnicowanych formach wychowania

przedszkolnego.

ww

•

Szczegółowy opis narzędzi realizacji SRKL znajdzie się w Dokumencie Implementacyjnym.

.go

v.p

l

Zgodnie z zapisami DSRK, w czasie realizacji strategii dążyć również należy do stopniowej integracji

form wczesnej opieki i edukacji dla dzieci najmłodszych (do 3 roku życia) z formami dla dzieci

starszych (od 3 roku życia), co jest szczególnie ważne dla rozwoju tych form na obszarach wiejskich

z rzadką siecią osiedleńczą. Integracja tych form jest też ważna ze względu na wzajemną wymianę

doświadczeń, rozdzielonych obecnie, obszarów wspomagania rodziców w wychowywaniu dzieci

w okresie przed realizacją obowiązku szkolnego. Formy wychowania przedszkolnego, za mało

elastyczne i dostosowane do indywidualnych potrzeb rodzin, powinny korzystać z doświadczeń

bardziej elastycznych form opieki dla dzieci do 3 roku życia. Z kolei te ostatnie powinny wzmacniać

funkcje edukacyjne (w stosunku do dzieci i rodziców) w okresie najbardziej dynamicznego rozwoju

w pierwszych latach życia. W pełni zintegrowane usługi wczesnodziecięcej opieki i edukacji –

nastawione w równym stopniu na edukację dzieci i ich rodziców w zakresie wychowania – są

kluczowym elementem najbardziej rozwiniętych systemów edukacji i opieki w Europie. Należy

również dążyć do integracji usług wczesnodziecięcej opieki i edukacji z usługami innych instytucji

służącymi dziecku i rodzinie: pomocy społecznej, ochrony zdrowia i instytucji rynku pracy.

W perspektywie roku 2020 polityka państwa zostanie nastawiona na odchodzenie od systemu

instytucjonalnej pieczy zastępczej na rzecz upowszechnienia modelu opartego o system rodzinnych

domów dziecka i rodzin zastępczych. Narzędziem w tym zakresie jest

Przeciwdziałanie marginalizacji i degradacji społecznej rodziny oraz stworzenie

odpowiedniego do potrzeb systemu pieczy zastępczej. W tym kontekście istotne jest

wypracowanie efektywnego mechanizmu wczesnej interwencji pozwalającego zapobiec

konieczności umieszczenia dzieci w pieczy zastępczej poprzez wsparcie rodziny

przeżywającej

problemy

w

wypełnianiu

funkcji

opiekuńczo-wychowawczych

(w szczególności w oparciu o aktywną działalność asystentów rodziny), a także intensyfikacja

działań na rzecz rozwoju rodzinnych form pieczy zastępczej.

w.

rcl

•

Diagnoza w zakresie kapitału ludzkiego wykazała istotne deficyty w przypadku wsparcia dla dzieci

niepełnosprawnych. W celu rozwiązania tego problemu konieczne jest przyjęcie narzędzia

zakładającego stworzenie

Systemu pozafinansowego wsparcia dla rodzin z dziećmi niepełnosprawnymi – dostęp do

usług, wyrównywanie dysfunkcji, czego celem jest zwiększenie udziału dzieci

niepełnosprawnych w przedszkolach oraz szkolnictwie powszechnym i zmniejszenie

ograniczeń dla rodziców wynikających ze sprawowania opieki nad dzieckiem

z niepełnosprawnością. Krytyczne znaczenie mieć będzie wypracowanie modelu wczesnego

rozpoznawania różnego typu niepełnosprawności / dysfunkcji, co istotnie zwiększy

skuteczność podejmowanych działań (a także obniży ogólne koszty dla systemu opieki

zdrowotnej). Wymagać to będzie rozbudowy zaplecza diagnostycznego i rehabilitacyjnego

na wczesnym etapie życia (z uwzględnieniem decydującej roli rodziców a także lekarzy

pediatrów, którzy powinni jako pierwsi wychwytywać niepokojące objawy i ewentualnie

inicjować proces leczenia), tak aby w maksymalnie dużej liczbie przypadków możliwe było

doprowadzenie do podejmowania edukacji w szkołach powszechnych, które w modelu

docelowym powinny służyć dzieciom o różnym typach niepełnosprawności.

ww

•

Przyjmując priorytet demograficzny, zakładający zwiększenie skali dzietności, konieczne jest

wdrożenie kolejnych dwóch narzędzi

•

Podnoszenie ogólnego poziomu opieki nad matką i dzieckiem: proponowane w tym kierunku

interwencji działania skoncentrowane będą przede wszystkim na poprawie dostępności

i jakości świadczeń położniczo-ginekologicznych, neonatologicznych i pediatrycznych.

Największe znaczenie mieć będzie efektywne wdrożenie standardu opieki okołoporodowej

(planowane są np. działania szkoleniowe skierowane do kadry medycznej) oraz istotna

Dostosowanie opieki prenatalnej do modelu późnego macierzyństwa: powyższy kierunek

interwencji jest odpowiedzią na procesy jakie zachodzą w polskim społeczeństwie

a skutkujące opóźnianiem decyzji o posiadaniu dzieci. W ramach tego narzędzia planuje się

realizowanie programów zdrowotnych dedykowanych diagnostyce i terapii

wewnątrzmacicznej. Ponadto kontynuowane i wzmacniane będą programy obejmujące

przesiewowe badania noworodków, w tym diagnostykę chorób rzadkich oraz programy

mające na celu wsparcie par, u których zdiagnozowano niepłodność. Ponadto, przewiduje się

działania mające na celu poprawę dostępności do badań prenatalnych.

6.2 Edukacja szkolna

.go

•

v.p

l

poprawa świadomości zdrowotnej i umiejętności kobiet w ciąży i młodych matek w zakresie

opieki nad dzieckiem począwszy od najwcześniejszego etapu życia. Przewiduje się działania

z zakresu edukacji zdrowotnej dla kobiet w okresie ciąży (np. w zakresie eliminacji zachowań

ryzykownych dla zdrowia, tj.: picie alkoholu, palenie tytoniu, brak aktywności fizycznej,

nieprawidłowa dieta). Powyższe działania powinny doprowadzić do lepszej efektywności

systemu opieki nad matką i dzieckiem, a także, poprzez pozytywne doświadczenia, mogą

ułatwić podejmowanie decyzji o posiadaniu kolejnego dziecka.

w.

rcl

Edukacja szkolna jest tym etapem życia, na którym nabywamy najważniejsze umiejętności

i kompetencje pozwalające na satysfakcjonujące i twórcze funkcjonowanie w społeczeństwie i na

rynku pracy. Również na etapie życia odpowiadającym edukacji szkolnej kształtują się kluczowe

postawy wobec siebie (np. nawyki zdrowotne i w zakresie bezpieczeństwa) oraz innych (np.

skłonność i umiejętność współpracy). Dlatego ważne jest, by na tym etapie życia, instytucje publiczne

lub podlegające wpływom państwa – przede wszystkim szkoły, ale również biblioteki, instytucje

kulturalne, ośrodki sportowe, organizacje pozarządowe, media – wywierały maksymalnie pozytywny

wpływ na rozwój intelektualny, osobisty i społeczny dzieci i młodzieży.

ww

System edukacyjny, ze względu na swoją powszechność, stanowi naturalny mechanizm pozwalający,

z jednej strony, identyfikować i wspierać rozwój osób o największym potencjale a jednocześnie,

dający możliwość wyrównywania szans już na wczesnym etapie życia. W przeciwieństwie do wielu

innych krajów, wyzwaniem w Polsce nie jest już rozszerzenie udziału w edukacji szkolnej. Udział ten

jest praktycznie powszechny, a niski wskaźnik liczby osób przedwcześnie porzucających naukę lokuje

Polskę w gronie liderów wśród krajów UE. Priorytetem staje się jakość nauczania i kompetencji

uzyskiwanych przez polskich uczniów. Podstawowymi wyznacznikami dla zmian w oświacie do 2020

r. powinny być, po pierwsze, większe wsparcie i rozwój uczniów o wybitnym potencjale przy

jednoczesnym dalszym zmniejszaniu liczby uczniów osiągających najsłabsze wyniki i ograniczaniu

zróżnicowania wyników pomiędzy szkołami, szczególnie na poziomie ponadgimnazjalnym. Po drugie,

na wszystkich etapach edukacji szkolnej konieczne jest wzmacnianie wśród uczniów kluczowych

kompetencji, w tym komunikacyjnych, matematycznych, informatycznych, językowych, społecznych

(w tym stwarzanie zachęt do wolontariatu) oraz rozwijanie ich przedsiębiorczości, kreatywności,

umiejętności uczenia się, stawiania pytań i rozwiązywania problemów, współpracy w zespole,

aktywnego uczestnictwa w kulturze i życiu obywatelskim. Po trzecie, w programowaniu kształcenia

niezbędna jest obecność pracodawców jako praktyków kreujących rynek pracy. To przedsiębiorcy są

najbardziej wiarygodnym źródłem wiedzy o zapotrzebowaniu na kwalifikacje w krótko

i średniookresowej perspektywie.

Wszelkie działania, realizowane w obszarze „edukacja szkolna” odnoszą się zatem do kwestii jej

jakości oraz celów, którym powinna ona służyć. Ponadto, w obszarze tym znalazły się narzędzia

z zakresu spójności społecznej, a więc odnoszące się do roli socjalnej, integracyjnej i prewencyjnej

szkoły, a także z zakresu kształtowania zdrowego stylu życia poprzez edukację zdrowotną

i upowszechnianie aktywności fizycznej. Istotnym wyzwaniem dla rozwoju edukacji szkolnej jest

v.p

l

rozwój polityki opartej na faktach, w tym unowocześnienie systemu gromadzenia informacji

o systemie oświaty oraz tworzenie regularnych analiz i ewaluacji wdrażanych zmian. Jednocześnie

działania mające na celu wsparcie strony popytowej (przedsiębiorców) zostały uwzględnione

w Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki (SIiEG).

Odniesienie się do zarysowanych wyżej wyzwań wymagać będzie wdrożenia szeregu działań. Po

pierwsze, kluczowe jest odniesienie się do metod kształcenia i treści programowych

Zorientowanie kształcenia ogólnego na kształcenie kluczowych kompetencji, umiejętności

złożonych obok umiejętności prostych oraz kreatywności uczniów, czego efektem będzie

lepsze przygotowanie polskich uczniów do uczenia się przez całe życie i sprostania

wyzwaniom ekologicznym, gospodarczym, i społecznym, które wpływają na zmieniające się

potrzeby rynku pracy oraz twórcze funkcjonowanie w społeczeństwie obywatelskim.41 W tym

kontekście niezbędne jest także kształtowanie postaw obywatelskich w ramach edukacji

obywatelskiej.42 Wymaga to ciągłego monitorowania wpływu wdrożenia nowych podstaw

programowych na poziom kluczowych kompetencji uczniów oraz gotowości do ich dalszej

rewizji, w kierunku ostatecznego przejścia z modelu nauczania opartego o przekazywanie

przez nauczyciela wiedzy faktograficznej z zakresu tradycyjnych przedmiotów na model

wspólnego nabywania przez dzieci i młodzież (z pomocą nauczyciela) kluczowych

kompetencji. Wymaga to także szerszego otwarcia szkoły na zajęcia edukacyjne

organizowane poza obowiązkowym wymiarem zajęć.

.go

•

w.

rcl

Szczególnie ważną kompetencją, kluczową dla rozwoju innowacyjności Polski, są kompetencje

cyfrowe. Badanie OECD z 2011 roku pokazało znaczny dystans do odrobienia przez polskich uczniów.

Dlatego konieczne jest

•

Wspomaganie rozwoju kompetencji cyfrowych, oparte na założeniu, że zainteresowanie

i kompetencje cyfrowe poprawiają kapitał ludzki wtedy, gdy uzupełniają, a nie zastępują,

kompetencje tradycyjne, takie jak czytelnictwo i umiejętność pracy z tekstem i retoryka.

Kluczowym działaniem dla poprawy kompetencji cyfrowych młodzieży jest przede wszystkim

doskonalenie umiejętności nauczycieli w celu stosowania w większym stopniu

interaktywnych metod pracy w nauczaniu wszystkich przedmiotów, nie tylko informatyki.

Istotne jest również tworzenie wysokiej jakości e-materiałów dydaktycznych, scenariuszy

lekcji cyfrowych oraz powszechne wprowadzenie e-podręczników, zapewnienie

odpowiedniego wyposażenia szkół i placówek (wyposażenie powinno obejmować komputery

przenośne, tablice multimedialne, rzutniki oraz urządzenia do transmisji danych) co uzasadni

szersze użycie technologii ICT w szkole oraz w indywidualnej pracy ucznia .43

41

ww

Działania ukierunkowane na kształtowanie w procesie edukacji kompetencji kluczowych — w szczególności z zakresu

kreatywności, komunikacji, kooperacji — będą również realizowane w ramach Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego —

Cel 1 SRKS Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz komunikacji, Priorytet 1.1 Kształtowanie

postaw sprzyjających kooperatywności, kreatywności oraz komunikacji, oraz Priorytet 1.2 Wspieranie edukacji innej niż

formalna ukierunkowanej na kooperację, kreatywność i komunikację społeczną.

42

Działania ukierunkowane na realizacje działań z zakresu edukacji obywatelskiej będą również realizowane w ramach

Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego — Cel 1 SRKS Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz

komunikacji, Priorytet 1.1 Kształtowanie postaw sprzyjających kooperatywności, kreatywności oraz komunikacji, oraz

Priorytet 1.2 Wspieranie edukacji innej niż formalna ukierunkowanej na kooperację, kreatywność i komunikację społeczną.

43

Działania ukierunkowane na unowocześnianie procesu nauczania znajdują się także w Strategii Rozwoju Kapitału

Społecznego (SRKS) – Priorytet 1.1. SRKS Wspieranie edukacji formalnej w zakresie metod nauczania sprzyjających

kooperacji, kreatywności i komunikacji oraz rozwijanie demokratycznej kultury szkoły. Kierunki działań proponowane w tym

zakresie w SRKS są następujące

Upowszechnianie w systemie edukacji metod nauczania i dobrych praktyk w zakresie funkcjonowania szkół, rozwijających

postawy kreatywne, kooperacji i komunikacji; Kształcenie nauczycieli w zakresie rozwijania kompetencji społecznych wśród

uczniów i studentów; Wzmocnienie edukacji obywatelskiej, medialnej kulturalnej w procesach kształcenia.

Modernizacja systemu egzaminów zewnętrznych, w celu ich dostosowania do nowej

podstawy programowej kształcenia ogólnego oraz szersze stosowanie oceniania

kształtującego, czego głównym celem będzie stworzenie silnego bodźca ugruntowującego

nową filozofię kształcenia opartą nie tyle o przekazywanie i egzekwowanie wiedzy

faktograficznej, ale kształtowanie umiejętności jej wykorzystania do rozwiązywania

problemów. Wymagać to będzie systematycznej kontroli, czy format i treść wszystkich

egzaminów spełniają standardy egzaminów kompetencyjnych oraz modyfikacji zasad oceny

pytań otwartych, tak by zachowując jej maksymalne możliwe zobiektywizowanie, nie

ograniczać kreatywności, uczciwości i suwerenności intelektualnej uczniów zdających

egzaminy. Nowoczesny system oceny wiedzy i umiejętności ucznia powinien, obok

egzaminów zewnętrznych, opierać się w coraz szerszym zakresie również o elementy oceny

efektów pracy uczniów przeprowadzanej w sposób ciągły oraz oceniania kształtującego,

np. w formie oceny szkolnego portfolio czy oceny projektu edukacyjnego.

.go

•

v.p

l

Stymulatorem pozytywnych zmian w oświacie mogą być dobre egzaminy zewnętrzne. Biorąc pod

uwagę ich duże znaczenie – diagnostyczne a na pewnym etapie również selekcyjne – w polskiej

edukacji, wymagania i format egzaminów w nieuchronny sposób wpływają na to, czego i jak uczą

nauczyciele. Należy ten fakt wykorzystać tak, aby uczyli przede wszystkim tego co w edukacji XXI

wieku najważniejsze – kompetencji kluczowych. Dlatego niezbędnym uzupełnieniem dwóch

poprzednich narzędzi będzie

w.

rcl

Egzaminy zewnętrzne, jakkolwiek ważne, nie powinny być jednak rozumiane jako jedyny albo

dominujący regulator jakości edukacji w Polsce. Oprócz rzetelnego systemu oceniania, konieczny jest

w oświacie szeroki wachlarz innych mechanizmów poprawy jakości, o czym jest mowa w innych

narzędziach strategii. Kluczową odpowiedzią na wyzwanie wydobywania maksymalnych potencjałów

z uczniów, zarówno tych najzdolniejszych, jak i tych zmagających się z deficytami, będzie

•

Różnicowanie form zajęć oraz dalsza indywidualizacja procesu kształcenia, co jest konieczne,

by odpowiedzieć na indywidualne potrzeby uczniów w ramach szkół, które stają się

wewnętrznie bardziej zróżnicowane. Ponownie, realizacja tego narzędzia wymaga zarówno

zmian w zakresie organizacji pracy szkół, jak i przygotowania nauczycieli. Oba te procesy

muszą przebiegać równolegle.

Polscy uczniowie osiągają relatywnie dobre wyniki w badaniach międzynarodowych (np. PISA).

W rankingu tym Polska notuje relatywnie niski odsetek uczniów osiągających najniższe wyniki, ale też

relatywnie niski odsetek uczniów osiągających wyniki wybitne. Reformy edukacji przeprowadzane od

1999 roku w większym stopniu służyły poprawie wyników uczniów słabszych niż stymulowaniu

najzdolniejszych. Dlatego, w kolejnym etapie reformy, konieczne jest

Stworzenie modelu pracy z uczniem szczególnie zdolnym, w szczególności poprzez

zapewnienie dostępności zajęć pobudzających i rozwijających zainteresowania, przy udziale

szkół, placówek oświaty, instytucji kultury, uczelni oraz organizacji pozarządowych.

ww

•

Dzięki skutecznej indywidualizacji kształcenia zróżnicowanie zainteresowań, pochodzenia

społecznego a nawet zdolności uczniów w ramach jednej szkoły nie stoi w sprzeczności z ich

wszechstronnym rozwojem intelektualnym i społecznym. W perspektywie kolejnych lat niezbędne

jest podniesienie jakości i atrakcyjności szkolnictwa zawodowego.

Dlatego konieczne jest

•

Doskonalenie modelu kształcenia zawodowego oraz promocja kształcenia zawodowego, tak

aby w większym stopniu odpowiadało na potrzeby nowoczesnego rynku pracy oraz

zapewniało nabywanie kompetencji kluczowych, które będą mogły być rozwijane

(uzupełniane) w czasie aktywności zawodowej. W tym kontekście konieczny jest dalszy

v.p

l

rozwój modelu nowej szkoły prowadzącej kształcenie zawodowe zapewniającej zdobycie

kompetencji kluczowych, oraz angażującej w większym stopniu pracodawców w proces

kształcenia praktycznego uczniów. Konieczny jest też rozwój poradnictwa edukacyjnozawodowego w szkołach (od poziomu gimnazjum) i w placówkach systemu oświaty.

Stworzenie nowego modelu kształcenia nauczycieli i dostępu do zawodu nauczyciela, który

będzie sprzyjał zanikaniu (zaznaczającego się dziś już na poziomie wyboru studiów wyższych)

zjawiska „negatywnej selekcji” do zawodu nauczyciela, poprawi przygotowanie zawodowe

(szczególnie praktyczne) nauczycieli oraz otworzy zawód na wybitne osoby, które nie przeszły

formalnej ścieżki kształcenia nauczycielskiego, posiadają inne cenne kompetencje osobiste

i zawodowe, a niezbędne umiejętności nauczycielskie zdobyły drogą pozaformalną. Oznacza

to konieczność nowelizacji przepisów regulujących kształcenie nauczycieli i dostęp do zawodu

nauczyciela oraz wspieranie innowacyjnych, nastawionych na jakość, programów kształcenia

nauczycieli.

w.

rcl

•

.go

Aby przewidziane powyżej reformy mogły okazać się skuteczne, konieczne jest przeprowadzenie

w oświacie szeregu zmian o charakterze horyzontalnym/systemowym. Na dość wysokim poziomie

rozwoju oświaty, na którym znajduje się Polska, podnoszenie jej jakości w coraz mniejszym stopniu

może opierać się na zmianach systemowych, wprowadzanych z centrum (takich jak zmiana struktury

szkolnej, podstaw programowych, systemu egzaminowania), które mają ogromne znaczenie na

etapie stabilizowania systemu. Zmiany te zostały już w Polsce zasadniczo dokonane (należy

monitorować ich prawidłowe wdrażanie) i na obecnym etapie rozwoju polskiej oświaty coraz bardziej

kluczowy jest rozwój samych szkół jako organizacji uczących się. Po pierwsze, kluczowe jest tu

doskonalenie metod nauczania i jakość pracy nauczycieli. Największy sukces osiągnęły te kraje OECD,

w których nauczyciel jest zawodem selektywnym, dostępnym dla najlepszych, a jednocześnie

atrakcyjnym. Dlatego, z jednej strony, istotne jest

Przewidywany w najbliższej dekadzie spadek liczby uczniów w szkołach, co przełoży się na

zmniejszoną liczbę wolnych etatów nauczycielskich, zdejmuje presję z systemu kształcenia nauczycieli

i tworzy przestrzeń na tworzenie i testowanie w tym zakresie nowych, innowacyjnych rozwiązań.

Z drugiej strony, w tej sytuacji demograficznej zmiany ograniczone do samego systemu kształcenia

nauczycieli oddziaływałyby zbyt wolno i muszą być uzupełnione poprzez kontynuację zmian

dotyczących obecnej populacji nauczycieli. W szczególności dotyczy to reformy systemu doskonalenia

zawodowego, oceny, awansu zawodowego oraz wynagradzania nauczycieli, tak, aby mocniej

rozpowszechniać uczenie się nauczycieli od siebie nawzajem, najlepszych z nauczycieli zachęcić do

pozostania w zawodzie, a najmniej efektywnych skłonić do odejścia ze szkolnictwa. Służyć temu

będzie realizacja narzędzia zakładającego

Zwiększenie atrakcyjności zawodu nauczyciela, poprawę efektywności i jakości ich pracy oraz

tworzenie bodźców dla pozostawania w zawodzie najlepszych nauczycieli, co z jednej strony

poprawi komfort pracy najlepszych nauczycieli, a z drugiej strony zwiększy rotację, która

otworzy bardziej atrakcyjny zawód nauczyciela na najbardziej obiecujących przedstawicieli

młodego pokolenia. Kluczowym elementem tego narzędzia jest z jednej strony, rzetelna

informacja zwrotna o pracy nauczyciela, a z drugiej strony związana z nią odpowiedzialność

nauczyciela za osiągane wyniki. Należy również, obok awansu pionowego, tworzyć różne

nowe ścieżki awansu poziomego nauczycieli (np.: nowe stanowiska menedżerskie w szkole

obejmowane przez nauczycieli, nauczyciele-mentorzy innych nauczycieli w szkole,

nauczyciele-mistrzowie oświaty dzielący się swoim doświadczeniem również w innych

szkołach).

ww

•

Lepiej kształceni i lepiej motywowani nauczyciele muszą w większym stopniu zacząć współpracować,

dzielić się najlepszymi praktykami w zakresie metod nauczania, przejmować wspólną

odpowiedzialność za efekty kształcenia w szkole. Dlatego dalsza poprawa jakości oświaty w Polsce

Wprowadzeniu nowego systemu wsparcia szkoły oraz doskonaleniu systemu kontroli jakości

kształcenia

−

opartego o analizę pracy szkoły przez wykwalifikowanych, mobilnych ewaluatorów,

−

nastawionego nie na represję, ale na wsparcie szkół, a jednocześnie transparentnego dla

społeczności lokalnych,

−

umożliwiającego porównywanie wyników szkół i kreowanie polityki oświatowej przez

samorządy.

.go

•

v.p

l

wymaga skoncentrowania wysiłku na pomocy szkołom w modyfikacji ich kultury organizacyjnej, tak

by stawały się organizacjami uczącymi się. W szczególności konieczne są zmiany w zakresie

zarządzania szkołami przez dyrektorów i organy prowadzące. Ważne jest aby szkoły wdrażały

działania prorozwojowe dostosowując je do dynamiki zmian potrzeb edukacyjnych społeczeństwa.

Będzie to możliwe dzięki

Konieczny jest tu bardzo poważny wysiłek uformowania profesjonalnej kadry ewaluatorów.

Szkoła ze względu na swoją powszechność może pełnić nie tylko funkcje edukacyjne i wychowawcze,

ale także może być instytucją zapewniającą większą spójność społeczną. Służyć temu powinna

realizacja narzędzi

Wzmocnienie funkcji socjalnej i wczesno-interwencyjnej szkoły poprzez zwiększenie wsparcia

nakierowanego na wyrównanie deficytów w dostępie do usług publicznych, które może

oferować szkoła oraz powrót do jej funkcji prewencyjnej, co pozwoli wykorzystać potencjał

szkół jako w praktyce jedynego miejsca, gdzie możliwa jest wczesna interwencja w zakresie

problemów wychowawczych z dziećmi i młodzieżą oraz identyfikowanie przypadków

dysfunkcji w rodzinie, jak też stosowania przemocy wobec poszczególnych członków danego

gospodarstwa. Kluczowe jest tutaj podniesienie efektywności w zakresie rozpoznania

indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów a także udzielanie pomocy

psychologiczno-pedagogicznej.

w.

rcl

•

•

Zwiększenie udziału dzieci i młodzieży niepełnosprawnej, którym pozwala na to rodzaj

niepełnosprawności, w szkolnictwie ogólnodostępnym, tak aby mogły one wyrównywać swoje

szanse edukacyjne, społeczne i zawodowe na jak najwcześniejszym etapie życia. Służyć temu

będzie systematyczne wspomaganie przedszkoli, szkół i placówek ze strony instytucji do tego

powołanych, takich jak poradnie psychologiczno – pedagogiczne czy placówki doskonalenia

nauczycieli.

Biorąc pod uwagę długofalowe skutki wychowania konieczne jest włączenie do programów szkolnych

w o wiele większym niż dotychczas wymiarze elementów

Promujących zdrowy styl życia (rozwój postaw prozdrowotnych oraz prośrodowiskowych

wśród dzieci i młodzieży), a także zmniejszających ryzyko wypadków i urazów. Oba te

wymiary odnoszą się przy tym nie tylko do zadań edukacji szkolnej, ale także

odpowiedzialności rodziców i innych instytucji (np. lekarzy rodzinnych, władz lokalnych

odpowiedzialnych za tworzenie warunków dla zdrowia). W ramach tego narzędzia

planowane jest wdrożenie narzędzi systemowego badania postaw prozdrowotnych

nauczycieli oraz uczniów, powszechne wdrożenie modelu nowoczesnej, innowacyjnej

i atrakcyjnej szkoły promującej zdrowie, wzmocnienie działań edukacyjnych w zakresie

promocji zdrowia wśród uczniów, w tym w zakresie wychowania komunikacyjnego.

ww

•

v.p

l

Skuteczne wdrażanie zmian za pomocą wyżej opisanych narzędzi poprawy edukacji szkolnej wymagać

będzie uzupełnienia ich o narzędzie dotyczące doskonalenia polityki opartej na faktach

•

Rozwój systemu monitorowania oświaty, który doprowadzi do powstania efektywnego

i spójnego systemu monitorowania i ewaluacji rozwoju oświaty, uwzględniającego procesy, warunki

oraz efekty uczenia się, pozwalającego na formułowanie rekomendacji dotyczących kierunków

dalszego rozwoju edukacji. System ten będzie stanowił solidną i trwałą podstawę dla prowadzenia

polityki edukacyjnej wykorzystującej dane i opracowania analityczne oraz wspieranej otwartą debatą

publiczną.

6.3 Edukacja na poziomie wyższym

w.

rcl

.go

W okresie ostatnich dwudziestu lat szkolnictwo wyższe w Polsce przeżywało boom rozwojowy. Liczba

studentów wzrosła w tym czasie prawie pięciokrotnie. Oprócz sektora publicznego rozwinął się

również sektor uczelni niepublicznych. Okres dynamicznego wzrostu liczby uczelni i studentów już się

kończy, co wynika głównie z przemian demograficznych. Obecnie kluczowe dla szkolnictwa

wyższego są poprawa jakości kształcenia oraz lepsze dostosowanie kompetencji absolwentów do

wymagań rynku pracy. Najbliższym wyzwaniem dla uczelni będzie jak najlepsze wykorzystanie

możliwości wynikających z nowelizacji ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z 2011 r., ustawy

o stopniach naukowych oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz niektórych innych ustaw

z 18 marca 2011 r., a także reformy nauki z dnia 30 kwietnia 2010 r. Zgodnie z reformą szkolnictwa

wyższego uczelnie zostały m.in. zobowiązane do konstruowania programów kształcenia w języku

efektów kształcenia oraz do pełnej przejrzystości systemów egzaminacyjnych, pozwalającej wykazać,

że wszyscy studenci, którzy otrzymali dyplom, rzeczywiście osiągnęli wszystkie zakładane

w programie studiów efekty kształcenia. Z drugiej strony, uczelnie uzyskały nieskrępowaną

centralnymi standardami swobodę kreowania kierunków studiów. Obecnie w MNiSW trwają prace

nad nowelizacją ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, której celem jest kontynuacja

zaproponowanych w reformie zmian. W najbliższych latach uczelnie powinny skoncentrować się na

skutecznym podnoszeniu jakości zajęć oraz dostosowywaniu programów kształcenia do potrzeb

gospodarki i rynku pracy. Podobnie jak w przypadku edukacji szkolnej, niezbędne jest zaangażowanie

w cały proces również przedsiębiorców, którzy są kreatorami popytu na kompetencje absolwentów

szkół wyższych. Działania w tym obszarze zaplanowano w SIiEG.

Państwo będzie wspierać proces poprawy jakości edukacji na poziomie wyższym, realizując projekty

ukierunkowane na uzyskanie pełnej transparentności wyników uzyskiwanych w szkolnictwie

wyższym. Są to przede wszystkim

Wdrażanie systemu oceny jakości kształcenia oraz badania losów zawodowych absolwentów.

Umożliwi to kandydatom na studia bardziej świadomy wybór uczelni i kierunku, przyczyni się

to do wzmocnienia konkurencji o studenta pomiędzy uczelniami oraz do wzmocnienia

społecznej kontroli jakości kształcenia, która jest nieodzownym uzupełnieniem państwowej

kontroli jakości. Działania te powinny być wspomagane poprzez angażowanie się uczelni

w inne przedsięwzięcia poprawiające poziom informacji nt. jakości oferty edukacyjnej,

np. w system informacji o szkolnictwie wyższym POL-on oraz w nowe narzędzie rankingowe

U-Multirank.

ww

•

•

Wspieranie funkcjonowania w uczelniach systemów zapewnienia jakości kształcenia, które

weryfikują osiąganie zakładanych efektów kształcenia na danym poziomie i profilu studiów

oraz do racjonalizowania procesu kształcenia (m.in. obsada personalna i formy zajęć) tak,

by stało się możliwe osiągnięcie na nowo zdefiniowanych efektów. Wymagać to będzie m.in.

szeroko zakrojonych działań szkoleniowych ukierunkowanych na rozpowszechnienie na

uczelniach najlepszych praktyk w zakresie projektowania programów studiów i sylabusów

w oparciu o efekty kształcenia oraz wzmocnienia merytorycznego Polskiej Komisji

Akredytacyjnej.

Wykorzystanie bezpośrednich danych o wynikach oceny jakości kształcenia w kierunku dalszej

modyfikacji modelu finansowania szkolnictwa wyższego, co wymusi zmiany efektywnościowe

wewnątrz uczelni i lepsze dostosowanie ich oferty do zainteresowań studentów i potrzeb

społeczno-gospodarczych oraz pozwoli ukierunkować środki publiczne na dydaktykę przede

wszystkim do najlepszych uczelni. Warunkiem wstępnym powodzenia tego projektu jest

dostępność rzetelnych, akceptowalnych środowiskowo, aktualizowanych na bieżąco

i obejmujących wszystkie uczelnie danych nt. jakości efektów kształcenia osiąganych przez

uczelnie oraz stopnia ich dostosowania do potrzeb społecznych i gospodarczych, które

mogłyby być wykorzystane w nowym mechanizmie podziału środków publicznych na

dydaktykę.

.go

•

v.p

l

Wraz z powstaniem przejrzystego i akceptowanego środowiskowo modelu oceny efektów kształcenia

i ich upubliczniania, możliwy staje się kolejny etap reformy szkolnictwa wyższego dotyczący

finansowania uczelni

Drugim podstawowym obszarem interwencji dla szkolnictwa wyższego jest tworzenie bodźców dla

dostosowywania ofert uczelni do potrzeb rynku pracy. W tej chwili oferta i styl studiowania w Polsce

są dalekie zarówno od oczekiwań pracodawców, jak i samych studentów. W tym wymiarze konieczne

jest

Zachęcanie i wspieranie uczelni w wykorzystywaniu funkcjonujących przepisów prawa

zwiększających możliwość samodzielnego konstruowania programów kształcenia. Uczelnie

uzyskały już możliwość elastycznego alokowania zasobów w reakcji na potrzeby przyszłych

studentów i rynku pracy w oparciu o efekty kształcenia. Jednocześnie władze publiczne

powinny zachować lub nawet zwiększyć prawo do ingerencji w te elementy tradycyjnie

pojmowanej autonomii uczelni (np. autonomia podstawowych jednostek organizacyjnych

uczelni), które nie służą celom polityki publicznej w zakresie uczenia się przez całe życie.

w.

rcl

•

Zróżnicowanie misji i ofert programowych uczelni w Polsce poprzez stymulowanie

powstawania i rozwoju równie ambitnych programów kształcenia o wyraźnie odmiennym

profilu: praktycznym i akademickim. Dzięki zastosowaniu bodźców finansowych

i regulacyjnych ze strony państwa wykształci się silny sektor studiów wyższych o profilu

praktycznym, który odpowie na potrzeby większej części rozpoczynającej studia młodzieży.

Pozwoli to z kolei ograniczyć masowość oraz podnieść i egzekwować standardy na studiach

o profilu akademickim i lepiej dostosować ofertę programową polskich uczelni do

rzeczywistych zainteresowań studentów oraz potrzeb społeczno-gospodarczych. Podjęto

prace nad przygotowaniem zmiany przepisów prawa zmierzających do podziału uczelni na

uczelnie zawodowe (koncentrujące się na kształceniu studentów na kierunkach praktycznych,

przygotowujących absolwentów do potrzeb rynku pracy) oraz uczelni badawczych,

koncentrujących się na prowadzeniu badań naukowych i realizowaniu powiązanych z nimi

programów kształcenia.

ww

•

•

Zwiększenie liczby absolwentów studiów na kierunkach ścisłych i technicznych. Wsparcie to

powinno uwzględniać również rosnące zapotrzebowanie na specjalistów z zakresu ICT oraz

rosnące znaczenie podstawowych kompetencji teleinformatycznych w innych zawodach

i specjalizacjach. Zwiększenie atrakcyjności studiów na kierunkach SMT pozwoli zamknąć

jedną z utrzymujących się luk kompetencyjnych na polskim rynku pracy a tym samym

pozytywnie wpłynie na rozwój gospodarki. Konieczna jest m.in. ewaluacja oraz

kontynuowanie programu tzw. kierunków zamawianych przez Ministerstwo Nauki

i Szkolnictwa Wyższego.

Dostosowania do prognozowanych potrzeb systemu ochrony zdrowia modelu kształcenia

kadr medycznych i innych zawodów mających zastosowanie w ochronie zdrowia,

w szczególności w kontekście zmian demograficznych. W ramach tego narzędzia planowane

jest kontynuowanie podejmowanych już obecnie działań zmierzających do zwiększenia liczby

osób studiujących kierunki medyczne np. poprzez wsparcie instrumentów zachęcających

młode osoby do podejmowania kształcenia na uczelniach medycznych, jak również

wprowadzenie narzędzi promujących nowe kierunki o kluczowym znaczeniu dla systemu

opieki zdrowotnej. Przewiduje się także opracowanie i wdrożenie innowacyjnych programów

stypendialnych dla studentów, doktorantów i pracowników naukowych uczelni medycznych.

Ponadto, planuje się wzmocnienie bazy dydaktycznej uczelni medycznych w szczególności

w aspekcie upraktyczniania kształcenia i wdrażania innowacyjnych metod uczenia

i sprawdzania osiągnięć dydaktycznych np. poprzez egzaminy OSCE z wykorzystaniem

symulacji medycznej. W ramach tego kierunku interwencji planowane są także działania

mające na celu monitorowanie zapotrzebowania na kadry medyczne oraz wsparcie sytemu

kształcenia podyplomowego zawodów istotnych z punktu widzenia funkcjonowania systemu

ochrony zdrowia.

.go

•

v.p

l

Ponadto wyzwanie związane z koniecznością podniesienia jakości i dostępności do opieki zdrowotnej

wymagać będzie w szczególności

w.

rcl

Publiczne i prywatne inwestycje w edukację na poziomie wyższym nie są w tej chwili w Polsce

optymalnie adresowane. Aby to zmienić, konieczne jest nie tylko tworzenie takiej oferty studiów,

która pozwoli absolwentom znaleźć dobre zatrudnienie, ale również wzmocnienie pozycji

(uprzywilejowanie) i reforma studiów pierwszego stopnia. W Polsce na skalę nienotowaną w Europie,

studenci po uzyskaniu tytułu licencjata/inżyniera kontynuują naukę na studiach drugiego stopnia.

Tymczasem w wielu przypadkach pożądany efekt edukacyjny można osiągnąć już na poziomie

studiów pierwszego stopnia.

•

Ograniczenie masowości studiów drugiego stopnia i wzmocnienie pozycji studiów pierwszego

stopnia jako pełnowartościowych studiów wyższych, przygotowujących do wejścia na rynek

pracy i do uczenia się przez całe życie. W tym celu konieczne jest podniesienie stopnia

egzekwowania zakładanych efektów kształcenia na studiach pierwszego stopnia, usunięcie

wszelkich nieuzasadnionych barier do zatrudniania (np. w administracji publicznej czy

w zawodach regulowanych) osób z tytułem licencjata/inżyniera oraz racjonalizowanie

m.in. za pomocą bodźców ekonomicznych, decyzji studentów o podejmowaniu studiów

drugiego stopnia.

Studia pierwszego stopnia powinny wyposażać absolwentów w kompetencje kluczowe dla sprostania

podstawowym wymogom rynku pracy. Konieczne zatem jest odejście od modelu wąskich,

jednodziedzinowych studiów na rzecz

Wdrożenia na poziomie studiów pierwszego stopnia modelu szerokich studiów

multidyscyplinarnych kształcących kluczowe kompetencje, poszukiwane na rynku pracy,

w tym umożliwiające dostęp do szerokiej gamy studiów drugiego stopnia, co pozwoli nie

tylko na lepsze dostosowanie kompetencji absolwentów do wymagań pracodawców, ale

również na zwiększenie mobilności studentów pomiędzy różnymi kierunkami studiów

pierwszego i drugiego stopnia, zgodnie z założeniami procesu bolońskiego.

ww

•

Zreformowane pod względem programowym, wyraźnie podzielone na programy o profilu

praktycznym i o profilu akademickim, studia pierwszego stopnia powinny stać się podstawą

wykształcenia Polaków na poziomie wyższym, wystarczającą dla zrealizowania ambicji i potrzeb

znakomitej większości uczestników szkolnictwa wyższego. Upowszechnienie modelu edukacyjnego

polegającego na kończeniu edukacji wyższej na poziomie studiów pierwszego stopnia przyspieszy

•

v.p

l

moment wejścia młodzieży na rynek pracy. Jednocześnie, dalszy wzrost stopy aktywności zawodowej

Polaków wspomoże kolejne działanie, które dodatkowo przyczyni się do ograniczenia utraty

potencjału tych absolwentów, którzy bezpośrednio po zakończeniu edukacji stają się bezrobotni

Promocja łączenia studiów z aktywnością zawodową (praktyki i staże), społeczną

i obywatelską, co, poza wymiarem związanym z rynkiem pracy, będzie też miało wymiar

edukacyjny, wpływając na poprawę praktycznych umiejętności studentów oraz wzmocni

misję uczelni jako forów działalności i formacji obywatelskiej, a nie jedynie poznawczej,

ograniczonej potrzebami rynku pracy. Wzmocniona powinna być również rola uczelnianych

instytucji wspierających studentów w zakresie promocji w aktywnym wejściu i uczestnictwie

na rynku pracy, np. akademickich biur karier oraz akademickich inkubatorów

przedsiębiorczości.

•

.go

Koniecznym uzupełnieniem szkolnictwa stacjonarnego są studia niestacjonarne. Przywrócony jednak

powinien być właściwy cel studiów niestacjonarnych jako studiów przeznaczonych przede wszystkim

dla osób, które posiadają specjalne potrzeby edukacyjne związane z aktywnością zawodową lub

rodzinną (obecnie studia niestacjonarne nie pełnią takiej roli i oznaczają po prostu studia płatne).

Studia niestacjonarne różnią się od stacjonarnych organizacją procesu kształcenia, ale powinny

prowadzić do uzyskania takich samych efektów kształcenia. Konieczne jest zatem

Podniesienie poziomu studiów niestacjonarnych i dostosowanie ich form organizacyjnych do

potrzeb studentów łączących naukę z pracą lub opieką, co pozwoli przystosować studia

niestacjonarne do właściwej im roli oraz zwiększyć udział studentów o specjalnych

potrzebach edukacyjnych przy jednoczesnym uniknięciu ryzyka stygmatyzacji absolwentów

tego typu studiów.

w.

rcl

Kolejnym projektem, który ma na celu zarówno efektywniejsze gospodarowanie środkami

publicznymi, jak i poprawę jakości kształcenia jest

•

Wdrażanie rozwiązań mających na celu poprawę jakości studiów doktoranckich, co przyczyni

się do poprawy jakości rozpraw doktorskich oraz podniesienia relacji liczby bronionych

doktoratów do liczby doktorantów. Regulacje dotyczące studiów doktoranckich powinny

służyć temu, by studia doktoranckie efektywnie kształciły zaawansowane kompetencje

badawcze potrzebne nie tylko w pracy naukowej ale i na rynku pracy. Z kolei środki publiczne

powinny służyć efektywnemu kształceniu przyszłych doktorów oraz przyznawaniu

stypendiów doktoranckich w takiej wysokości, która umożliwi im koncentrację na pracy

naukowej bez konieczności podejmowania niezwiązanej z prowadzonymi badaniami pracy

zarobkowej poza uczelnią.

Ostatnią grupą projektów na etapie życia „edukacja na poziomie wyższym” są narzędzia

stymulowania pozytywnych zmian organizacyjnych wewnątrz i w otoczeniu uczelni

Wzrost mobilności (również międzynarodowej) kadry naukowej i studentów, co wpłynie

pozytywnie na jakość kształcenia oraz zwiększy, poprzez wymianę międzynarodową, zakres

doświadczeń zdobywanych w czasie studiów, a w przypadku kadry naukowej pozwoli na

wejście do lub stworzenie sieci kontaktów niezbędnych przy prowadzeniu prac naukowych

i badawczych. Wymaga to przede wszystkim kontynuacji, ewaluacji, wzmacniania i tworzenia

nowych programów wspierania mobilności oraz tworzenia bodźców regulacyjnych

wspierających mobilność. Przykładem mogą być realizowane przez MNiSW programy takie

jak Top 500 Innovators, Mobilność Plus.

ww

•

•

Wzmocnienie więzi uczelni z ich otoczeniem społeczno-gospodarczym, co pozwoli na lepsze

dopasowanie oferty edukacyjnej do zapotrzebowania na rynku pracy, a także ułatwi przepływ

wiedzy i innowacji pomiędzy uczelniami a gospodarką i społeczeństwem obywatelskim.

Uczelnie powinny w większym niż dotychczas stopniu funkcjonować w społecznościach

lokalnych jako miejsce namysłu nad rozwojem społeczności, w których funkcjonują, a także

miejsce formacji postaw obywatelskich.

v.p

l

6.4 Aktywność zawodowa, uczenie się dorosłych i rodzicielstwo

w.

rcl

.go

Głównym wyzwaniem dla Polski w najbliższych latach, z powodu zachodzących zmian

demograficznych, będzie zwiększanie liczby osób aktywnych zawodowo i podejmujących

zatrudnienie, co jest kluczowe dla rozwoju gospodarczego i zwiększania innowacyjności polskiej

gospodarki. Zmniejszanie się liczby osób w wieku aktywności zawodowej powoduje konieczność

uruchamiania rezerw, które obecnie nie wykorzystują swoich potencjałów na rynku pracy. Dlatego

też konieczne jest przeformułowanie polityki rynku pracy w kierunku tworzenia z jednej strony oferty

dla osób, które są obecnie bierne zawodowo, a z drugiej zwiększania opłacalności podejmowania

zatrudnienia. Oznacza to również zmiany w zakresie funkcjonowania instytucji rynku pracy poprzez

poszerzenie ich oferty oraz bardziej ścisłe powiązanie polityki rynku pracy z pomocą społeczną, tak

aby uzyskać konieczny efekt synergii i wyeliminować pokrywanie się zadań. Konieczne jest również

poszukiwanie innowacyjnych instrumentów, które zwiększyłyby zdolność do zatrudnienia tych grup

bezrobotnych, które mają największe problemy z podjęciem zatrudnienia, w tym w większym stopniu

wykorzystując prywatne i pozarządowe podmioty działające na rzecz polityk rynku pracy.

Jednocześnie okres aktywności zawodowej, szczególnie w pierwszym jego okresie, wiąże się

z rodzicielstwem. Głównym celem w tym zakresie jest zminimalizowanie negatywnego wpływu

podejmowania zatrudnienia na decyzję o posiadaniu potomstwa. Wprowadzone zostaną również

narzędzia, które pozwolą łatwiej łączyć pracę z rodzicielstwem. Niezbędne są także narzędzia, które

będą oddziaływać na przedsiębiorców, ich świadomość, wiedzę oraz umiejętności zarówno na

poziomie planowania i zarządzania w tym zarządzania zasobami ludzkimi. W pierwszym obszarze

pozwoli to na właściwe planowanie zapotrzebowania na zasoby ludzkie, w tym drugi umożliwi ich

(zasoby ludzkie) efektywne wykorzystanie i dalsze rozwijanie. Narzędzia w tym obszarze zostały

zaplanowane w ramach SIiEG. Ważne jest także zapewnienie jakości kształcenia pozaformalnego oraz

działań nakierowanych na rozwój kompetencji pracowników zarówno w obszarach ważnych z punktu

widzenia regionu/kraju jak i indywidualnego pracownika.

Odpowiedzią na główne wyzwanie, jakim jest wysokie bezrobocie młodzieży oraz utrata jej

potencjału poprzez trudności w przechodzeniu z edukacji (kształcenia i szkolenia) na rynek pracy, co

wiąże się również z decyzjami o usamodzielnianiu się i zakładaniu rodziny, są trzy narzędzia, które

powinny poprawić sytuację tej grupy wiekowej

Wspieranie osób młodych w znalezieniu pierwszej pracy, co pozwoli na szybsze

usamodzielnienie się młodych osób i zapewni im większą niż obecnie satysfakcję

z podejmowania pierwszej pracy. Oznacza to konieczność stworzenia modelu łączenia

edukacji (kształcenia i szkolenia) z praktyką/pracą, co pozwoli uzyskać jeszcze w czasie

pobierania edukacji kompetencje niezbędne do poruszania się na rynku pracy oraz podjęcia

zatrudnienia. Oznaczać to będzie również wsparcie dla rozwoju doradztwa zawodowego od

poziomu gimnazjum.

•

Promocja partnerskiego modelu rodziny, co poprzez zmiany w programach szkolnych wpłynie

na świadomość społeczną w zakresie roli partnerstwa we współczesnym społecznym

i ekonomicznym modelu rodziny / gospodarstwa domowego, przede wszystkim w kontekście

podziału obowiązków domowych, aktywności zawodowej, umiejętności łagodzenia napięć na

linii życie rodzinne – praca zawodowa. Kluczowym zadaniem jest sukcesywne zmienianie

stereotypowego postrzegania ról społecznych pełnionych przez mężczyzn i kobiety,

uzupełnianych przez legislację z zakresu łączenia obowiązków zawodowych i rodzinnych.

•

Zwiększenie dostępności mieszkań, jako element polityki demograficznej, w szczególności

poprzez zaproponowanie nowego instrumentu finansowego wsparcia młodych ludzi

w nabywaniu własnego mieszkania, z wbudowanymi elementami preferującymi osoby

ww

•

v.p

l

zakładające i powiększające rodzinę. Dostępność mieszkań wpływa na decyzje młodych ludzi

o szybszym usamodzielnianiu się i zakładaniu rodziny. Ma również pozytywny wpływ na

lokalne rynki pracy.

Priorytet zatrudnienia jako najlepszy sposób radzenia sobie z różnymi obliczami ubóstwa

i wykluczenia społecznego wymaga zreformowania systemu zabezpieczenia społecznego, tak aby

poszczególne zasiłki i świadczenia nie utrwalały bierności zawodowej a pełniły z jednej strony rolę

stymulującą do aktywności zawodowej, a z drugiej zapewniały odpowiedni poziom świadczeń dla

tych, którzy nie są w stanie czerpać dochodów z pracy. W szczególności chodzi tu o

Wprowadzenie zmian w zakresie świadczeń społecznych, mających na celu podniesienie ich

efektywności w celu poprawy sytuacji osób je otrzymujących, ale jednocześnie nie

ograniczają determinacji w zakresie poszukiwania i podejmowania zatrudnienia. Eliminowane

będą te świadczenia, które nie realizują celów dla których zostały powołane. Wymaga to

pełnego przeglądu legislacji, szczególnie ustaw o pomocy społecznej, zatrudnieniu socjalnym

oraz o świadczeniach rodzinnych.

•

Zaprojektowanie i wdrożenie nowego systemu pomocy społecznej oraz polityki wsparcia

rodzin opartego na dwóch perspektywach: indywidualnej i gospodarstwa domowego

(rodziny), co pozwoli na optymalizację wsparcia, tak aby świadczenia społeczne mogły

efektywnie realizować cel, dla którego zostały powołane i pozwalały na korzystanie z systemu

usług publicznych. W tym celu kontynuowane będą działania zmierzające do standaryzacji

usług pomocy społecznej oraz działania wspierające aktywizację społeczno – zawodową osób

zdolnych do powrotu na rynek pracy, przy jednoczesnym zapewnieniu bezpieczeństwa

socjalnego osobom pozostającym w systemie pomocy społecznej. Polityka wsparcia rodzin

z jednej strony powinna zapewnić bezpieczeństwo socjalne rodzinom zagrożonym

ubóstwem, zaś z drugiej wpływać na podejmowanie decyzji o chęci posiadana potomstwa,

poprzez jednoczesne działania różnych podmiotów (m.in. państwa, samorządów) na rzecz

możliwości godzenia życia rodzinnego z pracą zawodową, (np.: uprawnienia pracownicze

związane z rodzicielstwem, opieka instytucjonalna nad małym dzieckiem) oraz wsparcia

rodziny, także w aspekcie materialnym, w procesie wychowania dziecka w różnych fazach

jego życia.

w.

rcl

.go

•

•

Wsparcie dla rodzin wielodzietnych uwzględniające liczbę dzieci w rodzinie oraz dla rodzin

z dziećmi niepełnosprawnymi, mające na celu zapobieganie wykluczeniu społecznemu, przy

jednoczesnym wykorzystaniu potencjałów rodziców oraz dzieci.

Jedna z głównych osi zmian w zakresie spójności społecznej zakłada, w oparciu o diagnozę obecnych

słabości i zalet polskiego rynku pracy, stworzenie nowego modelu interwencji w zakresie

stymulowania zatrudnienia oraz dostosowywania polityki rynku pracy do wyzwań nowoczesnego

rynku pracy. Szczególnie istotne są tu następujące narzędzia

Wdrażanie elastycznych form zatrudnienia, w tym telepracy, oraz pracy w niepełnym

wymiarze, co poszerzy zakres wykorzystywania elastycznych form zatrudnienia, które są

opisane w polskim ustawodawstwie. Wymaga to promowania oraz eliminacji

z poszczególnych aktów prawnych ograniczeń w zakresie podejmowania pracy

w elastycznych formach zatrudnienia. W ramach akcji promocyjnej nastąpi wprowadzenie

możliwości telepracy m.in. we wszystkich instytucjach administracji publicznej (jako

tzw. dobre praktyki).

•

Poprawa dostępności do pomocy udzielanej przez publiczne służby zatrudnienia oraz inne

podmioty dla osób dążących do poprawy swojej sytuacji na rynku pracy oraz dla

pracodawców oraz zwiększenie jakości i efektywności świadczonych usług, co przyczyni się

do skrócenia czasu pozostawania bezrobotnym, a także zwiększy motywację do poszukiwania

ww

•

Zwiększenie zakresu zlecania usług i instrumentów rynku pracy w sposób promujący

efektywną aktywizację bezrobotnych, którzy mają największe trudności w znalezieniu pracy,

w tym w celu odpowiedniego wykorzystania kapitału ludzkiego na obszarach wiejskich.

Narzędzie to ma doprowadzić do zwiększenia dostępności zindywidualizowanych usług rynku

pracy, przeznaczonych dla bezrobotnych o najmniejszych szansach znalezienia pracy poprzez

opracowanie systemowych zmian dotyczących finansowania aktywizacji bezrobotnych,

opartych na partnerstwie pomiędzy urzędami pracy a podmiotami niepublicznymi. W tym

kontekście należy podkreślić, że został opracowany projekt pilotażowy, którego zadaniem

jest wypracowanie nowych mechanizmów współpracy pomiędzy wojewódzkimi urzędami

pracy, powiatowymi urzędami pracy, agencjami zatrudnienia oraz innymi partnerami rynku

pracy na rzecz powrotu do zatrudnienia osób bezrobotnych. W efekcie pilotażu opracowany

zostanie polski model kontraktowania usługi aktywizacyjnej, rozumianej jako kompleks

działań lokujących bezrobotnych na rynku pracy, a także dokonana będzie ocena

funkcjonalności i efektywności zaproponowanych nowych rozwiązań w zakresie

kontraktowania usługi aktywizacyjnej. Jeżeli realizacja projektu pilotażowego przyniesie

pozytywne rezultaty, podjęte zostaną działania zmierzające do wprowadzenia systemowych

zmian dotyczących finansowania aktywizacji bezrobotnych, oparte na partnerstwie pomiędzy

urzędami pracy, a podmiotami niepublicznymi, w szczególności agencjami zatrudnienia.

Mając na uwadze konieczność reformy rynku pracy Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej

prowadzi obecnie zaawansowane prace nad zmianą przepisów, która obejmować będzie

m.in. wprowadzenie zmian w kompetencjach służb zatrudnienia na poszczególnych

poziomach zarządzania i oddziaływania na rynek pracy (poziom krajowy, regionalny,

powiatowy, gminy).

w.

rcl

•

.go

v.p

l

i podejmowania pracy. Wymaga to przeprowadzenia zmian w ustawie o promocji

zatrudnienia i instytucjach rynku pracy w zakresie poszerzenia kategorii osób mogących

korzystać z pomocy publicznych służb zatrudnienia, dostępności do aktywnych form

przeciwdziałania bezrobociu. Ponadto, konieczne będzie wprowadzenie zmian zasad

podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom zdrowotnym osób bezrobotnych, co zwiększy

efektywność publicznych służb zatrudnienia, szczególnie w zakresie pośrednictwa pracy

i doradztwa zawodowego oraz przyspieszy obsługę klientów. Zakres tych zmian będzie

uzależniony od wyników analizy funkcjonowania rozwiązań dotyczących gromadzenia

środków finansowych ze składek na powszechne ubezpieczenie zdrowotne, w tym składek na

powszechne ubezpieczenie zdrowotne osób bezrobotnych niepobierających zasiłku.

Odpowiednie wsparcie ze strony innych podmiotów niż powiatowe urzędy pracy będzie

również skierowane do właścicieli nieruchomości rolnych, ich współmałżonków

i domowników poszukujących alternatywnych źródeł dochodu i zmierzających do

zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej.

ww

Podstawowym zagadnieniem związanym z aktywnymi politykami rynku pracy będzie

powiązanie ilości środków jakimi dysponują urzędy pracy na realizację aktywnych form oraz

na finansowanie wynagrodzeń pracowników urzędów pracy z efektywnością podejmowanych

działań. Konieczne jest również uelastycznienie i stosowanie usług i instrumentów rynku

pracy przez urzędy pracy z wykorzystaniem profilowania bezrobotnych.

Wsparcie dla osób najbardziej oddalonych od rynku pracy wymaga zbudowania efektywnego

systemu współpracy pomiędzy urzędami pracy a ośrodkami pomocy społecznej w zakresie

działań na rzecz aktywizacji zawodowej i integracji społecznej tych osób, co umożliwi objęcie

ich wieloaspektowym wsparciem mającym na celu przezwyciężenie istniejących u tych osób

deficytów i dysfunkcji oraz pomoc w powrocie na rynek pracy.

Reforma rynku pracy zakłada wzmocnienie roli regionów w kreowaniu i koordynowaniu

polityki regionalnej.

Rozwój systemu aktywnej integracji poprzez przygotowanie odpowiednich instrumentów

skierowanych na wydobywanie i wzmacnianie potencjałów (umiejętności) jednostek. Mogą

być nimi programy pozwalające osobom wykluczonym na powrót na rynek pracy poprzez

wcześniejszą integrację w życiu społecznym. Jednym z ważnych instrumentów sprzyjających

aktywizacji osób wykluczonych powinno być zastosowanie instrumentów aktywnej integracji,

działań o charakterze środowiskowym oraz szersze wykorzystanie ekonomii społecznej

i przedsiębiorczości społecznej, m.in. poprzez integrację grup defaworyzowanych, oraz

rozwój usług społecznych.

•

Stworzenie jednolitego systemu prognozowania i monitorowania popytu na pracę, co pozwoli

lepiej przewidywać krótkookresowe i średniookresowe zmiany na rynku pracy w zakresie

popytu i podaży na konkretne zawody i dzięki temu dostosowywać do nich instrumenty

polityki rynku pracy oraz polityki imigracyjnej. Ponadto wyniki monitoringu i prognoz będą

mogły zostać wykorzystane w procesie podejmowania decyzji z zakresu polityki edukacyjnej

i szkolnictwa wyższego.

.go

v.p

l

•

Realizacja celu, jakim jest wzrost aktywności ekonomicznej Polaków nie będzie możliwa bez

zastosowania narzędzi kierowanych do osób wykluczonych, osób w starszym wieku oraz osób

niepełnosprawnych. Służyć temu powinny kolejne trzy narzędzia

Podnoszenie efektywnego wieku dezaktywizacji zawodowej, co przyczyni się do

wykorzystywania potencjału osób starszych. Można to osiągnąć poprzez zastosowanie

odpowiedniego zestawu rozwiązań, na który składać się będzie podnoszenie ustawowego

wieku emerytalnego, zmniejszanie możliwości wcześniejszego wycofania się z rynku pracy

oraz wzrost skali zatrudnienia wśród osób w wieku przedemerytalnym i około emerytalnym.

w.

rcl

•

System włączania osób niepełnosprawnych do otwartego rynku pracy – poza chronionym

rynkiem pracy (zakładami aktywności zawodowej i zakładami pracy chronionej) prowadzący

do wzrostu zatrudnienia osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy oraz

zwiększający atrakcyjność podejmowania zatrudnienia przez osoby niepełnosprawne na

otwartym rynku pracy, jak też zmniejszający stygmatyzację osób niepełnosprawnych

i przyczyniający się do osiągania lepszej spójności społecznej. Funkcjonujące obecnie

instrumenty aktywizacji zawodowej osób niepełnosprawnych przynoszą pożądane rezultaty.

Niemniej, biorąc pod uwagę szybko zmieniającą się sytuację społeczno-ekonomiczną

w Polsce, istnieją obszary z tego zakresu, które wymagają uzupełnienia lub modyfikacji.44

W związku z tym potrzebne są zmiany w systemie rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz

zatrudnianiu osób niepełnosprawnych mające na celu zwiększenie preferencji dla

zatrudniania osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy. Dla zwiększenia poziomu

zatrudnienia osób niepełnosprawnych ważny będzie również rozwój systemu wspierania

osób niepełnosprawnych we wchodzeniu i utrzymaniu się na rynku pracy m.in. przez

wdrożenie zatrudnienia wspomaganego. Dla zwiększenia poziomu zatrudnienia osób

niepełnosprawnych konieczne będzie podjęcie wysiłku na rzecz zapewnienia dostępności

miejsca i przestrzeni pracy poprzez promocję i wdrażanie zasady projektowania

uniwersalnego.45

ww

•

•

Zapobieganie wykluczeniu społecznemu w aspekcie mieszkaniowym, co dotyczy głównie osób

najuboższych, ale także osób znajdujących się w szczególnej sytuacji życiowej (ze względu np.

44

Dotyczy to na przykład wprowadzenia do sytemu wspierania zatrudnienia osób niepełnosprawnych instytucji

zatrudnienia wspomaganego, czy też modyfikacji zakresu wsparcia kierowanego dla pracodawców zatrudniających osoby

niepełnosprawne.

45

Jest to projektowanie produktów oraz otoczenia w taki sposób, aby były one dostępne dla wszystkich ludzi,

w największym możliwym stopniu, bez potrzeby adaptacji.

v.p

l

na wiek, niepełnosprawność, sytuację rodzinną) mających problem z samodzielnym

zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych na akceptowalnym poziomie. Osoby te powinny

mieć zapewnione wsparcie w zaspokojeniu podstawowych potrzeb mieszkaniowych, co jest

warunkiem podejmowania działań także na rynku pracy. Ze względu na specyfikę tych grup

społecznych, powinny się one znajdować pod opieką samorządów gminnych i organizacji

pożytku publicznego, dostarczających m.in. lokale komunalne, lokale socjalne, mieszkania

chronione lub – w skrajnych przypadkach – miejsca w noclegowniach i domach dla

bezdomnych.

Warunkiem kluczowym dla elastycznego reagowania na wyzwania nowoczesnego rynku pracy jest

stworzenie powszechnego i atrakcyjnego systemu uczenia się przez całe życie. Służyć temu będą

następujące narzędzia

Upowszechnienie uczenia się dorosłych, w szczególności w najbardziej efektywnych jego

formach (uczenie się w pracy i środowisku zaangażowania społecznego, krótkie formy

kursowe), co będzie wymagało uznawania efektów uczenia się uzyskanych w ramach edukacji

pozaformalnej i w drodze uczenia się nieformalnego oraz pozwoli szybko reagować na

potrzeby podnoszenia kwalifikacji przez pracowników.

•

Umożliwienie osobom dorosłym dostępu do szkolnictwa wyższego przez nowy system

potwierdzania posiadanych przez nich kompetencji zdobytych poza systemem szkolnictwa

wyższego, a więc np. uzyskanych w procesie samodoskonalenia, wykonywania pracy

zawodowej, uczestnictwo w kursach i szkoleniach, a także uznawanie kwalifikacji zdobytych

w kolegiach zawodowych funkcjonujących w systemie oświaty.

•

Budowa krajowego systemu kwalifikacji jako części europejskiej przestrzeni uczenia się przez

całe życie (European Area of Lifelong Learning) i spójnego z założeniami Europejskiej Ramy

Kwalifikacji, co umożliwi lepszą porównywalność kwalifikacji oraz zwiększy możliwości

potwierdzania efektów uczenia się (wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych)

uzyskanych w ramach edukacji pozaformalnej i w drodze uczenia się nieformalnego,

tj. niezależnie od miejsca, formy i czasu uczenia się.

•

Rozwijanie systemu wspierania finansowego uczenia się dorosłych, co pozwoli ostatecznie na

stworzenie wewnętrznie spójnego i całościowego systemu finansowania uczenia się

dorosłych, który odpowiadałby na wyzwania wiążące się z bardzo niskim wskaźnikiem jego

upowszechnienia w Polsce. W pierwszym etapie konieczne jest przeanalizowanie kilku

możliwości wspierania uczenia się dorosłych, w tym podażowych: finansowania (jak obecnie)

oferty instytucji edukacyjnych i szkoleniowych, oraz popytowych, m.in. bonu szkoleniowego,

uwzględniając zasadę współponoszenia kosztów przez pracownika, pracodawcę oraz budżet

państwa/samorządu.

w.

rcl

.go

•

ww

Polski rynek pracy charakteryzuje się bardzo dużym zróżnicowaniem regionalnym i tzw. wyspowym

charakterem, co oznacza, iż sytuacja może ulec poprawie poprzez zwiększenie mobilności

wewnętrznej. Można to osiągnąć przez

•

Wsparcie mobilności terytorialnej poprzez odpowiednie elementy polityki mieszkaniowej

w zakresie najmu, co pozwoli na zwiększenie dostępności mieszkań do wynajęcia

okazjonalnego i długookresowego. Oznacza to wprowadzenie mechanizmu promującego

wynajmowanie mieszkań, a nie tylko ich zakup.

Zarysowany powyżej program przejścia od welfare state do workfare state, czyli systemu, w którym

podstawowym czynnikiem odpowiedzialnym za indywidualny dobrostan jest zatrudnienie, nie

zrealizuje się, jeżeli nie uda się poprawić – w istotny sposób – stanu zdrowia populacji. Wymiar ten

Zwiększenie skali i efektywności działań ukierunkowanych przede wszystkim na zmniejszenie

zachorowalności i liczby zgonów z przyczyn stanowiących największe zagrożenie

epidemiologiczne. W ramach tego kierunku interwencji planowane są działania mające na

celu między innymi zmniejszenie zachorowalności i liczby zgonów z powodu chorób

cywilizacyjnych, a w szczególności chorób układu krążenia (około 50% przyczyn zgonów),

chorób nowotworowych (około 30% przyczyn zgonów), cukrzycy, chorób i zaburzeń

psychicznych oraz wypadków, urazów i innych przyczyn zewnętrznych. W związku

z powyższym przewiduje się opracowanie i wdrożenie systemowych rozwiązań dotyczących

zdrowia publicznego, kontynuowanie obecnych i opracowywanie nowych programów

zdrowotnych uwzględniających zarówno inwestycje w infrastrukturę jak i też zasoby kadrowe

opieki zdrowotnej.

.go

•

v.p

l

ma jednak i szersze znaczenie: kondycja zdrowotna w oczywisty sposób wpływa bowiem na

dobrostan jednostki i tym samym powinna być stawiana na centralnej pozycji. Biorąc pod uwagę

sytuację epidemiologiczną konieczne będzie

Wydatny wpływ na profilaktykę zdrowotną, w szczególności w odniesieniu do chorób układu ruchu

i krążenia, ale także aktywność społeczną i zawodową posiada regularna aktywność fizyczna i udział

w sporcie. Aby wykorzystać potencjał sportu i aktywności fizycznej dla rozwoju kapitału ludzkiego

konieczna jest

Poprawa warunków umożliwiających wzrost aktywności fizycznej i rozwój poprzez sport.46

Działania w ramach tego narzędzia skoncentrowane będą na upowszechnianiu aktywności

fizycznej w społeczeństwie, wspieraniu tworzenia systemu wysokiej jakości zajęć wychowania

fizycznego i warunków do uprawiania sportu w systemie edukacji, rozwoju nowoczesnej

ogólnodostępnej infrastruktury sportowej oraz zapewnieniu jej maksymalnego

wykorzystania. Ponadto udzielane będzie wsparcie dla rozwoju karier sportowców

zawodowych oraz podnoszenia kwalifikacji zawodowych w sporcie.

w.

rcl

•

Pomimo postępu jaki dokonuje się w zakresie warunków zatrudnienia nadal podejmowane powinny

być zadania z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. O ile legislacja w tym zakresie wydaje się być

wystarczająca, tak przestrzeganie przepisów powinno zostać poprawione. Służyć temu będzie

Poprawa bezpieczeństwa i warunków pracy w aspekcie ich powiązania z oceną ryzyka

zawodowego, właściwym stosowaniem środków ochrony oraz efektywnością procesów pracy

w wyniku ograniczania ryzyka chorób zawodowych i wypadków przy pracy oraz związanych

z tym kosztów ekonomicznych i społecznych. Dotyczy to również dostosowywania warunków

pracy do wyzwań związanych ze starzeniem się społeczeństwa. Sprzyjać temu powinny

narzędzia stymulujące poprawę warunków wykonywania zatrudnienia.

•

Efektywna kontrola stanu bezpieczeństwa i higieny pracy, co pozwoli zmniejszyć liczbę

wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz – w ekstremalnych przypadkach –

zamykanie zakładów pracy, w których stale są łamane prawa pracownicze. Oznacza to także

konieczność dalszych zmian w działalności Państwowej Inspekcji Pracy, szczególnie

doskonalenia jej funkcji doradczej odnośnie do kształtowania bezpiecznych i higienicznych

warunków pracy.

ww

•

•

Wzrost świadomości w zakresie kształtowania warunków pracy przez powszechny rozwój

kultury bezpieczeństwa w społeczeństwie. Niezbędne jest w tym celu podejmowanie działań

edukacyjnych podnoszących świadomość społeczną w zakresie ochrony zdrowia

i bezpieczeństwa w pracy, w tym m.in. przez prowadzenie odpowiednich kampanii

społecznych.

46

Z racji specyfiki realizowanych działań, tj. kierowania znacznej części interwencji do wielu grup wiekowych, narzędzie

obejmuje wszystkie etapy życia.

•

v.p

l

Do poprawy warunków pracy przyczyni się także

Zwiększenie skuteczności kontroli legalności zatrudnienia, co wpłynie na ograniczenie szarej

strefy oraz zwiększy stabilność zatrudnienia na lokalnych rynkach pracy. Wymaga to

przeorientowania zadań Państwowej Inspekcji Pracy i zmiany ustawy w części dotyczącej

zasad przeprowadzania kontroli.

Większemu wykorzystywaniu potencjałów na rynku pracy sprzyjać będzie również upowszechnienie

nowego modelu w zakresie przerwy w aktywności zawodowej pozwalającego na dokonanie bilansu

dotychczasowej aktywności zawodowej, zdiagnozowanie potencjalnych deficytów, nabycie nowych

umiejętności oraz przygotowanie się do kolejnego okresu aktywności zawodowej. Proponowanym

rozwiązaniem jest

Stworzenie i upowszechnienie rozwiązań pozwalających na poprawę kondycji zdrowotnej

i dłuższą aktywność zawodową (sabbatical), jako narzędzia wspierającego pełne

wykorzystywanie potencjału pracowników, szczególnie poprzez radzenie sobie z wypaleniem

zawodowym oraz poprzez rozwój i mobilność kadr. Wymaga to zbadania na ile efektywne są

systemy funkcjonujące m.in. w przypadku nauczycieli oraz znalezienie sposobu finansowania

przerwy w zatrudnieniu.

.go

•

Ostatnim obszarem w zakresie aktywności zawodowej i uczenia się przez całe życie jest kwestia

migracji zarobkowych. Przemiany demograficzne wymuszają podjęcie tematu polityki imigracyjnej

w kontekście obecnych i przyszłych potrzeb rynku pracy. Służyć temu powinno wypracowanie

Polityki imigracyjnej uwzględniającej potrzeby rynku pracy, która pozwoli elastycznie

uzupełniać niedobory na polskim rynku pracy poprzez napływ imigrantów zdolnych do

zintegrowania się z polskim społeczeństwem. Oznacza to konieczność opracowania

i wdrożenia systemu monitoringu potrzeb polskiego rynku pracy oraz przeprowadzenia zmian

legislacyjnych.

w.

rcl

•

oraz uzupełniającego politykę migracyjną

•

Całościowego systemu integracji imigrantów i migrantów powrotnych, ze szczególnym

uwzględnieniem rynku pracy, co pozwoli wykorzystywać ich potencjał i doświadczenie

zawodowe i dzięki temu uzyskiwać samodzielność ekonomiczną. W polskich realiach oznacza

to opracowanie od podstaw zarówno założeń, jak i poszczególnych narzędzi w zakresie

integracji imigrantów ekonomicznych.

6.5 Starość

ww

Starzenie się społeczeństwa będzie generować w perspektywie roku 2020 wyzwania związane

z dynamicznie rosnącą liczbą osób w podeszłym wieku. Sytuacja ta nie będzie traktowana jako

zagrożenie dla wielu sfer życia gospodarczego i społecznego, ale jako nieuchronna konieczność

procesu rozwoju, która niesie ze sobą określony potencjał rozwojowy (np. rozwój nowych

sektorów usług, aktywność społeczna osób w podeszłym wieku). Oznacza to konieczność, z jednej

strony, zbudowania systemu wspierającego takie osoby w decyzji o pozostaniu aktywnym społecznie

i zawodowo, a z drugiej, dostosowanie systemu opieki zdrowotnej do prognozowanych zmian

demograficznych, w tym dokonania zmian w zakresie opieki długoterminowej nad osobami

niesamodzielnymi. Ponadto w działaniach należy uwzględnić uwidaczniającą się zmianę postaw osób

starszych, szczególnie w kontekście modelu życia na starość. Podejmowane decyzje będą miały

bardzo istotne długofalowe efekty – o ile w perspektywie najbliższych kilku lat będziemy doświadczać

jedynie wzrostu liczby osób w starszym wieku, to w kolejnych dekadach sytuacja demograficzna

wymuszać będzie zasadnicze i być może drastyczne przemodelowanie wielu sfer życia. Dlatego też

tak istotne jest, by już teraz – nawet jeśli Polska pozostaje krajem relatywnie młodym demograficznie

Nowego modelu opieki nad osobami niesamodzielnymi, który będzie wspierał osoby

niesamodzielne poprzez upowszechnienie opiekunów rodzinnych oraz zapewniał

odpowiednią podaż oraz jakość usług pielęgnacyjno-opiekuńczych. Decydujące znaczenie

mieć będą te działania, które zmierzają do uszczelnienia i poprawy efektywności obecnie

istniejącego systemu (między innymi poprzez jednoznaczne zdefiniowanie niesamodzielności,

poprawę systemu orzecznictwa, określenie katalogu usług opiekuńczych i minimalnych

standardów usług). Wprowadzony zostanie również system wspierania rodzin, które

zdecydowały się na opiekę nad osobami niesamodzielnymi w rodzinie. W szczególności

chodzi tu o kształcenie w zakresie opieki i rehabilitacji, wypożyczania sprzętu

rehabilitacyjnego oraz refundacja części kosztów z tym związanych. Działania te stanowić

będą przygotowanie do kolejnych etapów zmian systemowych, w tym w zakresie

finansowania.

.go

•

v.p

l

na tle krajów UE – przygotowywać się na tę poważną zmianę struktury wiekowej i społecznej, tak by

niwelować związane z tym koszty, ale przede wszystkim móc wykorzystać szanse wynikające z tej

zmiany. W kontekście oczekiwanego starzenia się społeczeństwa kluczowe jest stworzenie

Konieczne (i już realizowane) jest również

•

Przesuwanie efektywnego wieku dezaktywizacji zawodowej, poprzez stosowanie zestawu

działań, na który będzie składać się stopniowe podnoszenie ustawowego wieku

emerytalnego, zmniejszanie możliwości wcześniejszego wycofania się z rynku pracy oraz

wzrost aktywności zawodowej i zatrudnienia wśród osób w wieku przedemerytalnym i około

emerytalnym.

w.

rcl

W perspektywie średniookresowej uda się również dokonać zmian pozwalających w większym

zakresie wykorzystywać potencjały osób, które obecnie w wyniku przywilejów są niejako

stymulowane do szybkiej dezaktywizacji zawodowej. W tym kontekście kluczowe będzie

•

Wprowadzenie zmian prowadzących do zwiększania i wydłużania aktywności zawodowej.

Zmiany te wymagać będą zbudowania nowego systemu wspierającego te osoby

w podejmowaniu nowego zatrudniania oraz zapewniające dostęp do systemu podnoszenia

kwalifikacji i uczenia się przez całe życie (co pozwoli istotnie podnieść szanse na rynku pracy).

Powyższemu celowi musi również służyć narzędzie skierowane do szerszej kategorii osób, które zbyt

wcześnie opuszczają rynek pracy. Zmianie tej sytuacji powinna służyć

Promocja aktywności zawodowej i społecznej seniorów – „srebrna gospodarka”, co przyczyni

się do zwiększenia aktywności społecznej osób w podeszłym wieku oraz pozwoli wykreować

nowy, ale znany w innych państwach sektor usług, z którego korzystają głównie tego typu

osoby. Bardzo ważne będą działania popularyzujące ideę wolontariatu wśród osób starszych

oraz promujące para-aktywność zawodową (czyli np. pełnienie funkcji doradczych

w przedsiębiorstwach, gdzie dana osoba była wcześniej zatrudniana, spełnianie ważnych

funkcji edukacyjnych) w momencie przejścia na emeryturę – tego typu narzędzia nie tylko

przyczynią się do utrzymania wysokiej aktywności zawodowej / społecznej osób starszych,

ale i wydatnie poprawią świadomość roli i potencjału „srebrnej gospodarki”.

ww

•

•

Promocja uczenia się seniorów, w tym innowacyjnych form edukacji (kształcenia i szkolenia)

osób w podeszłym wieku opartych na wykorzystaniu ich doświadczenia w uczeniu się

wzajemnym, w formach edukacji środowiskowej oraz w szkoleniach utrzymujących

zaangażowanie osób w podeszłym wieku na rzecz rozwiązywania problemów społecznych

i edukacji osób z młodszych pokoleń.

Zwiększenie dostępności i jakości opieki nad osobami starszymi, w tym poprawa dostępności

i jakości świadczeń geriatrycznych, rozwój ambulatoryjnych i stacjonarnych placówek

geriatrycznych, wdrożenie całościowej oceny geriatrycznej w opiece szpitalnej

i ambulatoryjnej oraz rozwój opieki długoterminowej. Planowana jest intensyfikacja już

podjętych działań zmierzających do zwiększenia potencjału i rozszerzenia zakresu opieki

geriatrycznej (lepsze przygotowanie kadry medycznej pozwoli na efektywniejsze działania

w zakresie profilaktyki i leczenia osób w wieku starszym). Przewiduje się rozwijanie

kształcenia i doskonalenia zawodowego profesjonalistów zajmujących się opieką na osobami

w wieku podeszłym (będących wsparciem dla rodzin sprawujących opiekę nad osobą

niesamodzielną i umożliwiających powrót członków rodzin do aktywności zawodowej).

Ponadto planowane są działania mające na celu rozwijanie instytucjonalnych form wsparcia

opieki nad osobami starszymi i niesamodzielnymi (rozwijanie np. sieci wypożyczalni sprzętu

pielęgnacyjnego i wspomagającego kompensowanie utraconej sprawności poprzez

wykorzystanie nowoczesnych technologii). Powyższe działania przyczynią się do poprawy

jakości życia osób starszych i przewlekle chorych oraz wpłyną pozytywnie na wzrost ich

samodzielności przy wypełnianiu czynności dnia codziennego.

ww

w.

rcl

.go

•

v.p

l

Wraz z postępującym procesem starzenia się organizmu nasila się zjawisko wielochorobowości oraz

funkcjonalnej zależności osób starszych. Dlatego też istotnym jest zwrócenie uwagi na specyficzne

potrzeby osób starszych w zakresie dostępu do ochrony zdrowia. Służyć temu będzie

v.p

l

7. System realizacji, monitorowanie i ewaluacja

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego – jako dokument o charakterze horyzontalnym, obejmujący

zagadnienia z zakresu polityki rynku pracy, edukacyjnej, społecznej, szkolnictwa wyższego oraz

zdrowotnej – wymaga integracji wielu działań. W związku z tym, system realizacji SRKL powinien być

tak skonstruowany, by zapewniać spójność realizacji krajowych polityk publicznych w omawianych

obszarze.

Konieczne jest zatem wzmocnienie mechanizmów koordynacji horyzontalnej między podmiotami

odpowiedzialnymi za realizację SRKL, do których należą

.go

1. Prezes Rady Ministrów oraz Rada Ministrów – jako organ sprawujący bezpośredni nadzór nad

zarządzaniem strategicznym.

w.

rcl

2. Ministrowie – w szczególności

o Minister właściwy ds. pracy, zabezpieczenia społecznego i rodziny– koordynator strategii

odpowiedzialny za wdrożenie i monitorowanie procesu realizacji strategii;

o Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego – jako podmiot odpowiedzialny za

koordynację polityki rozwoju kraju w zakresie wyznaczonym ustawami, opiniowanie

zgodności strategii i programów ze średniookresową strategią rozwoju kraju,

koordynację procesu ewaluacji krajowej polityki rozwoju;

o Minister właściwy ds. zdrowia;

o Minister właściwy ds. nauki;

o Minister właściwy ds. szkolnictwa wyższego;

o Minister właściwy ds. oświaty i wychowania ;

o Minister właściwy ds. kultury fizycznej.

Inne resorty współuczestniczą lub wspierają działania na rzecz realizacji SRKL przez podejmowanie

komplementarnych lub warunkujących się działań w ramach innych strategii i programów rozwoju

oraz przez inicjowanie przedsięwzięć istotnych z punktu widzenia polityki rozwoju kapitału ludzkiego.

3. Inne podmioty – partnerzy społeczno-gospodarczy, instytucje państwowe, NGO, jednostki

samorządu terytorialnego.

System wdrażania SRKL

ww

System wdrażania Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego wymaga opracowania Dokumentu

Implementacyjnego, który będzie zawierał opis poszczególnych narzędzi realizacji SRKL. Podmioty

odpowiedzialne za poszczególne narzędzia wskazane zostaną w tabeli realizatorów dołączonej do

Dokumentu Implementacyjnego. Dokument Implementacyjny będzie jednocześnie służył

uporządkowaniu już istniejących instrumentów wdrażających działania opisane w strategii.

Dokument Implementacyjny zostanie przygotowany przez koordynatora strategii przy współpracy

resortów odpowiedzialnych za jej przygotowanie i wdrożenie.

Ponadto, realizacji SRKL będą służyły dokumenty odnoszące się do poszczególnych polityk, jednak

procedowane niezależnie

o Perspektywa uczenia się przez całe życie,

o Dokument dotyczący kwestii zwalczania ubóstwa.

o

v.p

l

Opracowanie wyżej wymienionych dokumentów jest istotne w związku koniecznością wypełnienia

warunków ex-ante dla funduszy strukturalnych w ramach perspektywy finansowej 2014-2020.

Zgodnie z listą warunków wstępnych zawartą w projektach rozporządzeń dla funduszy Wspólnych

Ram Strategicznych na lata 2014-2020, SRKL oraz dokumenty strategiczne o charakterze operacyjnowdrożeniowym przygotowane dla tej strategii przyczyniają się do wypełnienia następujących

warunków ex-ante

.go

warunku 9.1. związanego z istnieniem i realizacją krajowych strategicznych ram polityki na

rzecz ograniczania ubóstwa – dokument dotyczący kwestii zwalczania ubóstwa;

o warunku 9.3. związanego z istnieniem krajowych lub regionalnych strategicznych ram polityki

zdrowotnej;

o warunku 10.1 związanego z istnieniem strategicznych ram polityki dotyczącej ograniczenia

przedwczesnego zakończenia nauki;

o warunku 10.2 związanego z istnieniem krajowych lub regionalnych strategicznych ram

polityki na rzecz zwiększania poziomu osiągania wykształcenia na poziomie wyższym;

o warunku 10.3 związanego z istnieniem krajowych lub regionalnych strategicznych ram

polityki w zakresie uczenia się przez całe życie – dokument pn. „Perspektywa uczenia się

przez całe życie”.

w.

rcl

System monitorowania SRKL będzie się opierał na cyklicznej sprawozdawczości z realizacji działań

podejmowanych w ramach strategii. Działania te zostaną zawarte w narzędziach realizacji SRKL, które

znajdą się w Dokumencie Implementacyjnym. Poszczególne resorty będą przekazywały

koordynatorowi strategii sprawozdania za miniony rok z realizacji SRKL. Sprawozdania te posłużą do

opracowania rocznego raportu z realizacji SRKL. Jednocześnie koordynator strategii będzie corocznie

przekazywał informacje z realizacji SRKL w roku poprzednim do Ministerstwa Rozwoju Regionalnego,

które przygotowywać będzie informację zbiorczą o realizacji Strategii Rozwoju Kraju 2020,

przekazywaną do Sejmu i Senatu.

ww

Elementem procesu monitorowania jest także zestaw wskaźników przypisanych do poszczególnych

celów strategii. W ramach cyklicznych raportów zostanie przedstawiony poziom jaki osiągnęły

poszczególne wskaźniki w porównaniu do ustalonych wartości bazowych. Wskaźniki SRKL są częścią

kompleksowego systemu wskaźników kluczowych służącego do monitorowania realizacji strategii

i programów rozwojowych oraz samego procesu rozwoju na poziomie kraju i regionów.

v.p

l

8.Wskaźniki realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego

.go

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego przyczyni się do przyspieszenia procesu modernizacji Polski.

Modernizacja ta rozumiana jest tutaj szeroko, nie tylko jako wzrost poziomu jakości życia ludzi, ale

również jako projekt cywilizacyjny wykraczający poza sferę czysto materialną i obejmujący takie

wymiary, jak poziom wykształcenia obywateli, ich stan zdrowia czy kompetencje, co sumarycznie

odpowiada jakości kapitału ludzkiego. Głównym wskaźnikiem sukcesu realizacji zadań przewidzianych

w strategii jest Wskaźnik Rozwoju Społecznego – HDI (ang. Human Development Index tłumaczone

również jako Wskaźnik Rozwoju Ludzkiego) – to syntetyczna miara opisująca zmiany w zakresie

społeczno-ekonomicznego rozwoju poszczególnych krajów. Została ona zaproponowana przez United

Nations Development Programme w 1990 r. Obecnie elementami składowymi tego wskaźnika są

oczekiwana długość życia w momencie narodzin (Life-expectancy index), przeciętna liczba lat

edukacji dla osoby w wieku 25 lat i oczekiwana liczba lat edukacji osoby w wieku 5 lat (Education

index) oraz dochód narodowy netto per capita liczony według metodologii PPP, w USD (Living

standard index).

Wskaźniki sukcesu realizacji zamierzeń Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, a także ich wartości

docelowe będą monitorowane przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej przy wykorzystaniu

systemu monitorowania opracowanego przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego we współpracy

z Głównym Urzędem Statystycznym.

w.

rcl

Wskaźniki zostały przyporządkowane do poszczególnych celów szczegółowych strategii. W ramach

każdego celu szczegółowego wyodrębnione zostały wskaźniki kluczowe dla wykazania postępów

w realizacji danego celu. Opracowane zostały też wskaźniki szczegółowe, poszerzające zakres

monitorowania realizacji celów strategii.

ww

Cały zestaw wskaźników, celem zwiększenia jego przejrzystości i czytelności, umieszczony został

w strategii w ujęciu tabelarycznym. Przewidywane jest monitorowanie i cykliczna aktualizacja

wskaźników.

WSKAŹNIK GŁÓWNY

WARTOŚĆ BAZOWA (2011)

0.813 (39 miejsce w rankingu)

[wg UNDP]

WARTOŚĆ DOCELOWA (2020)

0,820 (nie niższe niż 35

miejsce w rankingu) [wg

UNDP]

v.p

l

HDI (HUMAN DEVELOPMENT INDEX)

(Wskaźnik Rozwoju Społecznego)

CEL SZCZEGÓŁOWY 1 – WZROST ZATRUDNIENIA

Lp.

WSKAŹNIK

WARTOŚĆ BAZOWA (2011)

WARTOŚĆ DOCELOWA (2020)

UWAGI

ŹRÓDŁO

WSKAŹNIKI KLUCZOWE

Współczynniki

aktywności

zawodowej osób w grupach

wiekowych 15 lat i więcej47

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

Miasto

Wieś

Współczynniki aktywności

zawodowej osób w wieku 55-69

lat

2.

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

Miasto

Wieś

33,2%

24,0%

43,9%

33,5%

32,5%

64,5%

57,2%

71,9%

64,2%

65,0%

58,5%

51,0%

67,5%

62,0%

61,0%

GUS

35,8%

26,7%

48,0%

39,0%

36,0%

GUS

71,0%

69,0%

73,0%

73,2%

69,0%

GUS

w.

rcl

3.

Wskaźniki zatrudnienia w grupie

wiekowej 20-64

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

Miasto

Wieś

55,5%

47,8%

64,0%

55,4%

55,7%

.go

1.

Wskaźniki zatrudnienia w grupie

wiekowej 20-24

4.

5.

6.

42,3%

34,5%

49,6%

38,6%

47,3%

44,2%

38,3%

52,0%

41,2%

50,2%

15-24 lata

25-49 lat

Wskaźnik zatrudnienia kobiet z

najmłodszym dzieckiem w wieku

do 5 lat

Stopa bezrobocia absolwentów

szkół wyższych

65,6%

25,1%

64,0%

23,3%

57,7%

63%

GUS

20,5%

15%

GUS

ww

7.

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

Miasto

Wieś

Odsetek osób zatrudnionych na

podstawie umów na czas

określony w grupach wiekowych

GUS

GUS

WSKAŹNIKI SZCZEGÓŁOWE

47

Dla wskaźników nr 1,2,3,4,5,6,7,8,9,14,15,19,23,24,29,46,47,48 prezentowane są dane średnioroczne pochodzące

z Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności uogólnione w oparciu o bilanse ludności opracowane na podstawie

Narodowego Spisu Powszechnego 2011, wg stanu na 31 III 2011 r.

8.

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

Miasto

Wieś

50,2%

42,8%

58,3%

50,1%

50,4%

Wskaźniki zatrudnienia w grupie

wiekowej 15-64

11.

12.

13.

14.

Wiek wejścia na rynek pracy

(najniższy wiek w którym

przynajmniej 50% młodych jest

aktywna zawodowo)

Stopa bezrobocia absolwentów

szkół prowadzących kształcenie

zawodowe: policealnych i

średnich zawodowych oraz

zasadniczych zawodowych48

Udział długotrwale bezrobotnych

w ogólnej liczbie

zarejestrowanych bezrobotnych

Udział kobiet powracających na

rynek pracy po urodzeniu

dziecka w ogólnej liczbie

zarejestrowanych bezrobotnych

ww

15.

Wskaźnik efektywności urzędów

pracy (roczny odpływ

bezrobotnych w wyniku podjęcia

pracy w relacji do średniej

rocznej liczby bezrobotnych)

Udział zaktywizowanych

bezrobotnych w odpływie

bezrobotnych

Efektywność zatrudnieniowa

(z uwzględnieniem zatrudnienia

subsydiowanego)

Średni czas pozostawania bez

pracy zarejestrowanych w

urzędzie pracy bezrobotnych, w

miesiącach

16.

17.

48

59,3%

52,7%

66,0%

59,6%

59,0%

GUS

65,6%

58,0%

70,7%

68,2%

65,5%

GUS

.go

10.

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

Miasto

Wieś

53,1%

46,2%

62,3%

55,5%

54,0%

57,4 %

65,0%

12,6%

25%

55,7%

58%

11

9

MPiPS

sprawozdanie

MPiPS 01 o

rynku pracy

sprawozdanie

MPiPS 01 o

rynku pracy

sprawozdanie

MPiPS 01 o

rynku pracy

22 lata

≤22 lata

Zakładane jest

utrzymanie 22

lat, jako wieku wejścia

na rynek pracy w roku

2020. Ewentualne

obniżenie

wartości wskaźnika w

perspektywie roku

2020 jest zależne

m.in. od liczby

osób wchodzących na

rynek pracy po

ukończeniu

kształcenia na

poziomie

zawodowym lub po

ukończeniu studiów

na poziomie

licencjata/inżyniera.

40,6 %

35,9%

Stopa bezrobocia

absolwentów w wieku

15-30 lat

50,3%

45%

sprawozdanie

MPiPS 01 o

rynku pracy

10,4%

8%

sprawozdanie

MPiPS 01 o

rynku pracy

w.

rcl

9.

v.p

l

Wskaźniki zatrudnienia w grupie

wiekowej 15+

Stopa bezrobocia absolwentów w wieku 15-30 lat.

GUS

GUS

CEL SZCZEGÓŁOWY 2 – WYDŁUŻENIE OKRESU AKTYWNOŚCI ZAWODOWEJ I ZAPEWNIENIE LEPSZEJ JAKOŚCI FUNKCJONOWANIA OSÓB STARSZYCH

WSKAŹNIK

WARTOŚĆ BAZOWA (2011)

WARTOŚĆ DOCELOWA (2020)

UWAGI

ŹRÓDŁO

v.p

l

Lp.

WSKAŹNIKI KLUCZOWE

0,6%

Osiągnięcie poziomu średniej

unijnej w roku docelowym

GUS

59,8 lat

63,5 roku

ZUS

33%

MPiPS

3,7%

69,2%

84,1%

49,3%

MEN

90%

94%

85%49

.go

Odsetek osób w wieku 55-74 lat

uczestniczących w kształceniu

lub szkoleniu

Średni wiek osób

19. przechodzących na emeryturę

wypłacaną przez ZUS

Odsetek dzieci w wieku do 3 lat

20.

objętych opieką instytucjonalną

Odsetek dzieci w wieku 3-5 lat

objętych opieką przedszkolną, w

podziale

21.

Ogółem

Miasto

Wieś

Odsetek dzieci w wieku 3-4 lat

objętych opieką przedszkolną, w

podziale

21b Ogółem

Miasto

Wieś

18.

MEN

85%

91%

77%

58,0%

75,0%

35,1%

WSKAŹNIK SZCZEGÓŁOWY

Wskaźniki zatrudnienia w grupie

wiekowej 65-69;

9,8%

7,5%

13,0%

9,2%

10,8%

9,4%

6,9%

12,8%

8,9%

10,3%

Ogółem

Kobiety

Mężczyźni

Miasto

Wieś

w.

rcl

22.

GUS

CEL SZCZEGÓŁOWY 3 – POPRAWA SYTUACJI OSÓB I GRUP ZAGROŻONYCH WYKLUCZENIEM SPOŁECZNYM

Lp.

WSKAŹNIK

WARTOŚĆ BAZOWA (2011)

WARTOŚĆ DOCELOWA (2020)

UWAGI

WSKAŹNIKI KLUCZOWE

23.

24.

ww

25.

Wskaźnik zatrudnienia osób

niepełnosprawnych w wieku 1664

Wskaźnik zagrożenia ubóstwem

lub wykluczeniem społecznym

(wskaźnik zbiorczy)50

Odsetek dzieci

niepełnosprawnych

uczęszczających do szkół

ogólnodostępnych w relacji do

ogólnej liczby dzieci

niepełnosprawnych objętych

edukacją szkolną

20,7 %

27%

GUS

27,2%

20-23%

Eurostat

47,41%

50%

MEN

49

Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 dla tego wskaźnika przewiduje wartość

docelową 65%, jednak prognozy Ministerstwa Edukacji Narodowej wskazują, że wartość 85% jest możliwa do osiągnięcia

w roku 2020.

50

Pełna interpretacja tego wskaźnika wymaga zapoznania się z kształtowaniem się wskaźników składowych: a) Wskaźnik

pogłębionej deprywacji materialnej (za granicę pogłębionej deprywacji materialnej przyjmuje się brak możliwości

zaspokojenia co najmniej 4 z 9 uwzględnionych potrzeb), b) Wskaźnik zagrożenia ubóstwem po transferach społecznych,

c) Wskaźnik osób żyjących w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy.

WSKAŹNIKI SZCZEGÓŁOWE

28.

20-24 lat

25-29 lat

18,2%

21,4%

Liczba rodzin, która korzysta z

usług asystentów rodziny

Udział dzieci umieszczonych w

rodzinnych formach pieczy

zastępczej w ogólnej liczbie

dzieci umieszczonych w pieczy

zastępczej

bd51

29.

Liczba mieszkań przypadająca na

1000 mieszkańców

30.

Odsetek osób należących do

mniej uprzywilejowanych grup

społecznych52,

które regularnie (przynajmniej

raz w tygodniu) korzystają z

Internetu

31.

Odsetek zatrudnienia skazanych

i ukaranych

v.p

l

27.

GUS

16,2%

18,0%

71%

59 000

MPiPS

90%

MPiPS

.go

26.

Wskaźnik bierności społecznej

młodzieży, NEET (not in

employment, education or

training – osoby niepracujące bezrobotne i bierne zawodowo,

a jednocześnie nieuczestniczące

w kształceniu lub szkoleniu) dla

osób w wieku

350,4

388

GUS

Osiągnięcie średniej UE w roku Wskaźnik Europejskiej

Agendy Cyfrowej

2020

(cel do 2015 r. – 60%

( lub 65% )

dla całej UE )

40%

30%

35%

Eurostat

MS

Lp.

w.

rcl

CEL SZCZEGÓŁOWY 4 – POPRAWA ZDROWIA OBYWATELI ORAZ EFEKTYWNOŚCI SYSTEMU OPIEKI ZDROWOTNEJ

WSKAŹNIK

WARTOŚĆ BAZOWA (2011)

WARTOŚĆ DOCELOWA (2020)

UWAGI

ŹRÓDŁO

WSKAŹNIKI KLUCZOWE

32.

33.

Współczynnik dzietności ogólnej

(TFR)

Przeciętne trwanie życia (LE)

ww

34.

Zgony noworodków (0-27 dni

życia) na 1000 urodzeń żywych

3,2‰

Obniżenie wartości wskaźnika

1,30

Podwyższenie wartości

wskaźnika

Kobiety: 80,9 lat

Mężczyźni: 72,4 lat

Kobiety: 81,3 lat

Mężczyźni: 74,0 lat

Niedostępne są

jeszcze prognozy

naukowe pozwalające

na określenie wartości

docelowej wskaźnika

Na podstawie

wyników przyjętych

do prognozy w 2008 r.

(1,39) prognozuje się,

że w 2020 r. wartość

ta wzrośnie o 0,06.

Wyniki nowej

prognozy wraz z

założeniami zostaną

upowszechnione pod

koniec 2013 roku

Na podstawie

wyników przyjętych

do prognozy w 2008 r.

wariant II 53.

Wyniki nowej

prognozy wraz z

51

Instytucja asystenta rodziny została określona ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, która weszła

w życie 1 stycznia 2012 r.

52

Chodzi o grupy posiadające przynajmniej jedną z następujących cech: wiek 55-74 lata, niski poziom wykształcenia, brak

aktywności zawodowej z powodu bezrobocia, emerytury lub innego.

53

Por: GUS – Prognoza ludności na lata 2008-2035, Warszawa 2009, tabela nr 7, str.55.

70

GUS

GUS

GUS

Zgony z powodu nowotworów (C

239,3/na 100 tys.( 2011r.)

00- C97) na 100 tys. ludności

razem mężczyźni i kobiety w

tym

nowotwór złośliwy sutka (C 50)

27,4 kobiet/na100 tys.

(2011r.)

nowotwór szyjki macicy( C53)

8,3 kobiet/na 100 tys.

(2011r.)

Zgony z powodu chorób układu

krążenia (I 00 –I 99) na 100 tys.

ludności – razem mężczyźni i

kobiety. w tym

zgony kobiet z powodu chorób

układu krążenia (I 00 –I 99) na

100 tys. ludności w tym

GUS/NIZPPZH

Spadek liczby zgonów na 100

tys. mieszkańców z powodu

raka piersi do 22,6 kobiet/100

tys.

Spadek liczby zgonów na 100

tys. mieszkańców z powodu

raka szyjki macicy do 3,5

kobiet/100 tys.

440,9/ na 100 tys. ludności.

(2011r.)

455,5/ na 100 tys. ludności.

(2011r.)

43/na 100 tys. ludności.

(2011r.)

Spadek liczby zgonów na 100

tys. mieszkańców z powodu

chorób układu krążenia

Spadek liczby zgonów kobiet

na 100 tys. mieszkańców z

powodu chorób układu

krążenia przed 65 rokiem życia

do 40,9/100 tys.

w.

rcl

zgony kobiet umierających z

powodu chorób układu krążenia

przed 65 rokiem życia

Spadek liczby zgonów na 100

tys. mieszkańców z powodu

nowotworów do

206,1/100 tys.

.go

35.

v.p

l

założeniami zostaną

upowszechnione pod

koniec 2013 roku.

35b

zgony mężczyzn z powodu

chorób układu krążenia (I 00 –I

99) na 100 tys. ludności

w tym

425,4/ na 100 tys. ludności.

(2011r.)

zgony mężczyzn umierających z

powodu chorób układu krążenia

przed 65 rokiem życia

136/ na 100 tys. mężczyzn.

(2011r.)

GUS/NIZPPZH54

Spadek liczby zgonów

mężczyzn na 100 tys.

mieszkańców z powodu

chorób układu krążenia przed

65 rokiem życia do 112/100

tys.

WSKAŹNIKI SZCZEGÓŁOWE

36.

ww

37.

Odsetek noworodków objętych

badaniami przesiewowymi w

kierunku rzadkich wad

metabolizmu

Odsetek dzieci w wieku do 8 lat

objętych wczesnym

wspomaganiem rozwoju w

relacji do ogólnej liczby dzieci w

tej grupie wiekowej

Europejski Konsumencki Indeks

Zdrowia (Euro Health Consumer

Index) (wskaźnik syntetyczny

obejmujący zestaw wskaźników

38.

42%

100%

MZ

0,52%

0,6%

MEN

577 pkt i 27 miejsce (2010)

Podwyższenie wartości

wskaźnika

Zakłada się wzrost

zadowolenia

konsumentów wraz z

poprawą jakości

54

Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania pod red. Bogdan Wojtyniak, Paweł Goryński, Bożena

Moskalewicz wyd. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – PZH; Warszawa 2012 r.

Polska Izba

Ubezpieczeń

41.

42.

43.

Lp.

Poziom aktywności fizycznej

społeczeństwa

Lata 2000-2002

Kobiety

Pierś: 75,0%

Jelito grube: 44,1%

Płuco: 15,7%

Trzon macicy: 77,1%

Jajnik: 42,0%

Podwyższenie wartości

wskaźnika

ok. 40% wyleczeń i przeżyć 5letnich u mężczyzn i ok. 50%

wyleczeń i przeżyć 5-letnich u

kobiet.

Liczba lekarzy, lekarzy

dentystów, pielęgniarek i

położnych w przeliczeniu na 1

tys. populacji Polski

Niedostępne są

jeszcze prognozy

pozwalające na

określenie wartości

docelowej wskaźnika

Wskaźniki dotyczą

przeżyć chorych na

najczęściej

występujące

nowotwory złośliwe w

Polsce u kobiet i

mężczyzn,

zdiagnozowane w

latach 2000-2002

Źródło: Centrum

Onkologii-Instytut im.

M. Skłodowskiej-Curie

.go

40.

Wskaźnik przeżyć 5-letnich w

przypadku osób chorujących na

nowotwory (w odniesieniu do

wybranych jednostek

chorobowych stanowiących

największe zagrożenie w

określonych grupach)

Kobiety: 62,3 lat (2010)

Mężczyźni: 58,5 lat (2010)

Mężczyźni

Płuco: 10,8%

Gruczoł krokowy: 65,2%

Jelito grube: 43,3%

Pęcherz moczowy: 57,1%

Żołądek: 14,9%

Zakładane zwiększenie

wartości wskaźnika

b.d.

w.

rcl

39.

Przeciętne trwanie życia w

zdrowiu (HLY)

ochrony zdrowia

v.p

l

odnoszących się do wybranych

obszarów oceny systemu

ochrony zdrowia (takich jak

wyniki leczenia, zakres i zasięg

świadczonych usług, prawa

pacjenta i informacje, e-Zdrowie,

czas oczekiwania na leczenie,

środki farmaceutyczne)

Poz. 640

Lekarzy: 3,2

Lekarzy dentystów: 0,85

Pielęgniarek: 5,26

Położnych: 0,59

(OECD 2010 r.)

Wartości bazowe oraz

docelowe wskaźnika

„poziom aktywności

fizycznej” określone

zostaną po analizie

przeprowadzonego na

zlecenie MSiT w IV

kwartale 2012 r.

badania aktywności

fizycznej

społeczeństwa.

Wzrost wskaźników do

poziomu co najmniej średniej

OECD

WARTOŚĆ BAZOWA (2011)

WARTOŚĆ DOCELOWA (2020)

Centrum

Onkologii –

Instytut im.

Marii

Skłodowskiej

– Curie w

Warszawie

MSiT

OECD

Liczba lekarzy posiadających

tytuł specjalisty w dziedzinie

0,66

Co najmniej 1,5

geriatrii w przeliczeniu na 100

tys. populacji Polski.

CEL SZCZEGÓŁOWY 5 – PODNIESIENIE KWALIFIKACJI I KOMPETENCJI OBYWATELI

WSKAŹNIK

Eurostat

MZ

UWAGI

WSKAŹNIKI KLUCZOWE

ww

44.

Wyniki testów PISA – odsetek

uczniów na najwyższych

poziomach osiągnięć (V i VI) w

trzech dziedzinach

45.

czytaniu i interpretacji

matematyce

rozumowaniu w naukach

przyrodniczych

Wyniki testów PISA – odsetek

uczniów poniżej drugiego

poziomu w trzech dziedzinach

czytaniu i interpretacji

7,2%

10%

10,4%

13%

7,6%

10%

15%

OECD

wg wyników

badań PISA

2009

OECD

wg wyników

badań PISA

11%

16%

20,5%

13,1%

46.

Młodzież niekontynuująca nauki

5,6%

47.

Odsetek osób w wieku 30-34 lata

posiadających wyższe

wykształcenie (ogółem)

36,5%

48.

Odsetek osób w wieku 25-64 lata

uczestniczących w kształceniu

lub szkoleniu

4,4%

10%

v.p

l

matematyce

rozumowaniu w naukach

przyrodniczych

4,5%

GUS

45%

GUS

Co najmniej 10%

GUS

WSKAŹNIKI SZCZEGÓŁOWE

Odsetek studentów kształcących

się na kierunkach studiów o

profilu praktycznym

50.

Odsetek studentów kierunków

technicznych i przyrodniczych

Odsetek studentówcudzoziemców studiujących na

polskich uczelniach

52.

Odsetek osób kończących studia,

mających za sobą okres nauki lub

szkolenia za granicą związany ze

studiami wyższymi (w tym

praktyki zawodowe), trwający co

najmniej trzy miesiące

Poziom kompetencji cyfrowych

(odsetek respondentów, którzy

zadeklarowali wykonywanie 5

lub 6 spośród sześciu

wyznaczonych czynności

związanych z wykorzystywaniem

Internetu: korzystanie z

wyszukiwarki, wysyłanie e-maili z

załącznikami, korzystanie z

forów i list dyskusyjnych,

wykonywanie rozmów

telefonicznych przez Internet,

wymiana plików poprzez sieci

typu peer-to-peer

ww

53.

Podwyższenie wartości

wskaźnika

24,03%

1,4%

30%

5%

w.

rcl

51.

0

.go

49.

Kształcenie na

studiach o profilu

praktycznym

rozpoczęło się w roku

akademickim

2012/2013. Wartość

docelowa możliwa do

naliczenia pod koniec

2013 r.

b.d. (2013)

Podwyższenie wartości

wskaźnika

10%

40-45%

MNiSW i GUS

GUS

Dotyczy

cudzoziemców

planujących

studiować w Polsce

przynajmniej rok

akademicki

Jest to tzw. wskaźnik

mobilności.

Wartości wskaźnika

zostaną przekazane w

trybie roboczym w

późniejszym terminie

z uwagi na

konieczność

uaktualnienia przez

uczelnie danych w

systemie POL-on.

GUS

MNiSW

Eurostat

v.p

l

9. Ramy finansowe Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego

Szeroki zakres tematyczny oraz kilkuletnia perspektywa realizacji Strategii Rozwoju Kapitału

Ludzkiego powoduje, że część poświęcona finansowaniu działań niezbędnych do realizacji

poszczególnych narzędzi ma charakter poglądowy. Jej zadaniem jest wskazać najważniejsze źródła,

z których pochodzić będą środki finansowe.

Przy określaniu ram finansowych SRKL należy mieć na uwadze fakt, że koncepcja dokumentu pozwala

na umieszczenie w nim działań, dla których nie określono ściśle terminu realizacji. Tym samym,

trudno w chwili projektowania tych działań stwierdzić, jakie wydatki trzeba będzie ponieść w związku

z ich realizacją.

.go

Podobnie jak w przypadku innych strategii zintegrowanych, ramy finansowe SRKL zostały określone w

Strategii Rozwoju Kraju 2020, przyjętej przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 roku. Określa

ona cele i priorytety polityki rozwoju do roku 2020 i jest punktem odniesienia dla strategii

zintegrowanych, do których zalicza się SRKL. 55

Obok Strategii Rozwoju Kraju 2020, podstawowym źródłem informacji, na podstawie którego można

określić ramy finansowe SRKL, jest Wieloletni Plan Finansowy Państwa 2013-2016 (WPFP). WPFP

określa m. in. zakładane wydatki państwowe na konieczne do podjęcia działania, ukierunkowane na

rozwój kluczowych obszarów funkcjonowania państwa. WPFP definiuje obszary strategiczne

i priorytety rozwojowe, którym przyporządkowane są funkcje rozwojowe państwa.

Priorytety rozwojowe i przyporządkowane im funkcje w obszarze strategicznym WPFP Kapitał Ludzki

są następujące56

Priorytet rozwojowy: Podniesienie kompetencji i kwalifikacji poprzez poprawę dostępności

oraz jakości kształcenia i szkolenia

 Funkcja 3. Edukacja, wychowanie i opieka

Priorytet rozwojowy: Wspieranie aktywności zawodowej oraz wykorzystanie potencjału

demograficznego

 Funkcja 7. Gospodarka przestrzenna, budownictwo i mieszkalnictwo

 Funkcja 14. Rynek pracy

Priorytet rozwojowy: Poprawa spójności społecznej poprzez ukierunkowanie polityki

społecznej na ograniczenie deficytów i dysfunkcji oraz ich konsekwencji

 Funkcja 13. Zabezpieczenie społeczne i wspieranie rodziny

Priorytet rozwojowy: Poprawa stanu zdrowia społeczeństwa

 Funkcja 8. Kultura fizyczna

 Funkcja 20. Zdrowie

w.

rcl

•

•

•

ww

•

55

Wysokość środków finansowych zależeć będzie m. in. od wysokości funduszy przyznanych Polsce w nowej perspektywie

finansowej 2014-2020, stanu finansów publicznych, deficytu sektora finansów publicznych w latach następnych. Jak

wskazano w SRK 2020,, w ramach środków przeznaczonych na realizację SRKL mieszczą się środki wspólne przeznaczone na

działania ujęte w innych strategiach zintegrowanych

- Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego, w części obszaru rekreacja, kultura i religia, edukacja,

- Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego, w części obszaru edukacja oraz ochrona zdrowia,

- Strategii Sprawne Państwo, w części obszaru ochrona zdrowia,

- Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki, w części obszaru edukacja (szkolnictwo wyższe),

- Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich, Rolnictwa i Rybactwa, w części obszaru edukacja oraz ochrona zdrowia.

Źródło: Strategia Rozwoju Kraju 2020, wrzesień 2012 r., s. 141.

56

Dla działań w ramach narzędzi SRKL, związanych z nauką właściwa jest także funkcja 10. Nauka Polska, przypisana

w WPFP 2013-2016 do obszaru strategicznego Innowacyjność.

v.p

l

Z myślą o tym sposobie ustrukturyzowania obszarów, w których będą podejmowane działania

rozwojowe, skonstruowano narzędzia realizacji SRKL. Określenie wysokości środków niezbędnych na

pokrycie kosztów realizacji działań, które będą podejmowane w ramach tych narzędzi, spoczywa na

instytucjach będących podmiotami wiodącymi dla danego narzędzia. Instytucje te będą określały

konieczne wydatki w oparciu o przyznawane im corocznie środki pochodzące z budżetu państwa,

w tym również z wykorzystaniem układu zadaniowego budżetu.

Ponadto, przewiduje się, że środki finansowe na realizację SRKL pochodzić będą również z innych

źródeł

•

Funduszu Pracy

Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Narodowego Funduszu Zdrowia

Budżetów jednostek samorządu terytorialnego

Funduszy europejskich

 Europejskiego Funduszu Społecznego

− Program Operacyjny Kapitał Ludzki

 Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego

− Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Programów operacyjnych w ramach nowej perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020

.go

•

•

•

•

•

w.

rcl

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, wykorzystując środki z Funduszu Pracy, środki budżetowe

i europejskie, realizuje programy, skierowane na wsparcie grup znajdujących się w trudnej sytuacji na

rynku pracy, wpisane w ramy SRKL

Resortowy program rozwoju instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 „Maluch”

Środki przeznaczone na realizację tego programu wynikają z kwoty zaplanowanej w ustawie

budżetowej na 2013 r. na realizację zadań wynikających z ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do

lat 3. Biorąc pod uwagę obecny stan prawny, szacuje się, że jednostki samorządu terytorialnego

(gminy) ubiegając się o środki z budżetu państwa na realizację Programu „Maluch” zobowiązane są

wnieść co najmniej 30-procentowy wkład własny w przypadku miejsc opieki dla dzieci

niepełnosprawnych lub wymagających szczególnej opieki lub 50-procentowy w przypadku

pozostałych miejsc.57

Projekty pilotażowe zainicjowane przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej

Realizacja projektów pilotażowych rozpoczęła się w roku 2012 i potrwa do roku 2014. Działania te

finansowane są ze środków rezerwy Funduszu Pracy będących w dyspozycji ministra właściwego do

spraw pracy.

ww

– projekt pilotażowy „Twoja kariera-Twój wybór”, realizowany jest w ramach programu Młodzi na

rynku pracy przez 23 powiatowe urzędy pracy. Celem pilotażu jest przetestowanie wzorcowego

schematu pracy z osobami bezrobotnymi, które nie ukończyły 30 roku życia tak, aby niezwłocznie po

rejestracji w powiatowym urzędzie pracy osoby te otoczone zostały opieką indywidualnego opiekuna,

a także przetestowanie nowych narzędzi służących zwiększaniu aktywności, samodzielności

i mobilności osób młodych. W ramach dostępnych środków planuje się objęcie działaniami 3 040

bezrobotnych osób do 30 roku życia.58

57

W przypadku wejścia w życie rozwiązań ujętych w projekcie ustawy o zmianie ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do

lat 3 oraz ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, wkład własny

wniósłby co najmniej 20%. Dane na podstawie informacji Departamentu Polityki Rodzinnej MPiPS.

Dane na podstawie informacji Wydziału Aktywizacji Zawodowej Departamentu Rynku Pracy MPiPS.

v.p

l

- projekt pilotażowy „Partnerstwo dla pracy”, którego celem będzie wypracowanie modelu zlecania

usług zatrudnieniowych podmiotom zewnętrznym wobec urzędów pracy, jest realizowany w trzech

województwach: mazowieckim, podkarpackim i dolnośląskim. W ramach dostępnych środków

planuje się objęcie działaniami około 3 tys. bezrobotnych (po około tysiąc na województwo)

z następujących grup: długotrwale bezrobotni, kobiety, które nie podjęły zatrudnienia po urodzeniu

dziecka, bezrobotni powyżej 50 roku życia i niepełnosprawni bezrobotni.

Program „Solidarność Pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywizacji zawodowej osób w wieku 50+”

Realizowany jest od 2008 roku. W ramach programu realizowane są działania na szczeblu centralnym

i regionalnym, skierowane do osób po 45/50 roku życia, w tym zwłaszcza szereg działań

zwiększających szanse zatrudnieniowe tej grupy pracowników poprzez programy szkoleniowe oraz

promocyjne i uświadamiające.

.go

Program nie ma określonego budżetu. Środki finansowe w ramach tego programu są określane przez

podmioty realizujące zawarte w programie zadania. Jest to warunek dopuszczenia danego działania

do realizacji. Program będzie realizowany do roku 2020. W 2014 r., przewidywane jest dokonanie

przeglądu śródokresowego Programu, który m.in. pozwoli dostosować go do nowej perspektywy

finansowej na lata 2014-2020.

Działania podejmowane w ramach celu 3: Zmniejszenie kosztów pracy związanych z zatrudnianiem

pracowników po 50 roku życia, skutkować będą zwiększeniem wydatków Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niższymi przychodami Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych (związanymi ze zwolnieniem pracodawców z obowiązku opłacania składek na te

fundusze za pracowników w wieku 55/60 lat (kobiety/mężczyźni) i więcej).

w.

rcl

Działania podejmowane w ramach celu 4: Aktywizacja osób bezrobotnych lub zagrożonych utratą

pracy po 50-tym roku finansowane są ze środków Funduszu Pracy, oraz Europejskiego Funduszu

Społecznego, w ramach Priorytetu VI PO KL: Rynek pracy otwarty dla wszystkich oraz Priorytetu VII

PO KL: Promocja integracji społecznej.59

Rządowy Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2012-2013

Program został przyjęty przez Radę Ministrów w sierpniu 2012 r. Jego głównym celem jest stworzenie

osobom starszym warunków do poprawy jakości życia poprzez promocję aktywności społecznej.

Program zakłada m.in. dofinansowanie sektora organizacji pozarządowych działających na rzecz

środowisk seniorskich (komponent konkursowy). Komponent systemowy opiera się na wypracowaniu

założeń długofalowej polityki senioralnej Polski na lata 2014-2020.60

Program Operacyjny Fundusz Inicjatyw Obywatelskich 2009-201361

ww

Jest to inicjatywa na poziomie krajowym, służąca wsparciu organizacji pozarządowych. Program

Operacyjny Fundusz Inicjatyw Obywatelskich (PO FIO) jest instrumentem programowym

i finansowym realizującym założenia strategii trzeciego sektora – Strategii Wspierania Rozwoju

Społeczeństwa Obywatelskiego (SWRSO) na lata 2009-2015. SWRSO, jak i PO FIO, stanowią pierwszą,

59

Opracowanie na podstawie dokumentu Program Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności zawodowej

osób w wieku 50+. Dokument implementacyjny (aktualizacja), Wrzesień 2011 r., przy udziale Departamentu Analiz

Ekonomicznych i Prognoz MPiPS.

60

Należy zaznaczyć, że działania długofalowej polityki senioralnej w Polsce z zakresu wspierania aktywności społecznej osób

starszych w obszarze kultury (obszar 3.4 Założeń długofalowej polityki senioralnej w Polsce na lata 2014-2020), będą

realizowane w ramach Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego.

61

W latach 2012 i 2013 program ma status Krajowego Programu Operacyjnego. W perspektywie 2014-2020 formuła

programu może ulec zmianie.

v.p

l

całościową formułę wsparcia organizacji pozarządowych w procesie budowy społeczeństwa

obywatelskiego. Środki na realizację PO FIO pochodzą z rezerwy celowej budżetu państwa. 62

Należy podkreślić, że realizacji narzędzi SRKL będzie służyła tylko część wspomnianych powyżej

środków przekazanych organizacjom pozarządowym na realizację zadań publicznych.

W przypadku środków europejskich, które mogłyby zostać przeznaczone na realizację zadań

w ramach narzędzi realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego w latach 2014-2020, ich alokacja

jest uzależniona od wyniku negocjacji budżetowych i zgody na przeznaczenie środków na konkretne

projekty, związane w szczególności z wspieraniem ekonomii i przedsiębiorczości społecznej.63

Ochrona socjalna

.go

Strategia Rozwoju Kraju 2020 definiuje obszary rozwoju o szczególnym znaczeniu dla sytuacji

w Polsce, w perspektywie roku 2020. Spośród tych obszarów, w ramach SRKL znajdują się: ochrona

socjalna, ochrona zdrowia, edukacja przedszkolna, edukacja.

SRKL przewiduje wprowadzenie zmian w zakresie zasiłków oraz świadczeń społecznych i zwiększenie

zakresu zlecania usług i instrumentów rynku pracy w sposób promujący efektywną aktywizację

bezrobotnych. Dzięki tym działaniom możliwa będzie racjonalizacja wydatków na ochronę socjalną.

W 2020 roku na ten cel ma być przeznaczone 14,6% PKB. Dla porównania, w roku 2011 odsetek ten

wynosił 16,2% PKB.

Ochrona zdrowia

w.

rcl

Przy utrzymywaniu się negatywnych trendów demograficznych – starzenia się społeczeństwa,

malejącego przyrostu naturalnego – wydłużanie aktywności zawodowej będzie wymagało

zwiększenia nakładów w obszarze ochrony zdrowia. Precyzyjnie adresowana profilaktyka,

zmniejszenie liczby zachorowań i zgonów poprzez profilaktykę chorób cywilizacyjnych,

a w szczególności chorób o najwyższym wskaźniku umieralności, wymagać będzie zwiększenia

wydatków na ochronę zdrowia do 6,1% PKB w roku 2020. Wzrost nakładów w obszarze ochrony

zdrowia z 5,1% PKB w 2011 r. do 6,1% PKB w 2020 r. związany będzie z reorientacją wydatków w tym

obszarze. Przewiduje się wzrost wydatków na usługi w zakresie zdrowia publicznego o 1,2 pkt proc.,

wzrost wydatków na B+R w zdrowiu o 0,1 pkt proc. oraz wzrost wydatków na produkty, urządzenia

i sprzęt medyczny o 0,2 pkt proc. W związku z powyższym, wzrośnie udział w wydatkach

rozwojowych wydatków na ochronę zdrowia z 30,2 % w 2011 r. do 33,9 % w 2020 r.

Edukacja przedszkolna

Dążenie do wprowadzenia nowych, kompleksowych rozwiązań w sferze polityki prorodzinnej, w tym

poprawy jakości opieki nad dzieckiem na wczesnych etapach jego rozwoju, wymagać będzie

zwiększenia nakładów na edukację przedszkolną, w perspektywie roku 2020, do poziomu 0,6-0,7%

PKB. Planuje się (w kolejnych latach) przekazanie gminom z budżetu Państwa środków finansowych –

w formie dotacji celowej – na tworzenie nowych miejsc wychowania przedszkolnego. Umożliwi to np.

poprawę dostępności i jakości nauczania przedszkolnego, zwłaszcza na terenach wiejskich.

ww

W dniu 30 kwietnia 2013 r. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie

oświaty oraz niektórych innych ustaw i przesłała go do Sejmu RP celem dalszego procedowania.

Projekt jest konsekwencją zapowiedzi Rządu o konieczności wsparcia finansowego jednostek

samorządu terytorialnego w realizacji zadań z zakresu wychowania przedszkolnego, poprzez

dotowanie z budżetu państwa. Przewiduje się, że wejdzie on w życie z dniem 1 września 2013 r.

62

Należy zaznaczyć, że środki Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich w roku 2013 będą przypisane

zarówno do Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, jak również do Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego (SRKS). Do SRKL

będą przypisane środki dedykowane Priorytetowi III PO FIO: Integracja i aktywizacja społeczna. Zabezpieczenie społeczne.

Środki przeznaczone na Priorytety I, II i IV będą przypisane do SRKS.

Opracowanie na podstawie informacji z Departamentu Pożytku Publicznego MPiPS.

v.p

l

Celem zmian w ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, jest systematyczne zwiększanie

dostępności wychowania przedszkolnego zakończone 1 września 2017 r. zapewnieniem wszystkim

dzieciom w wieku od 3 do 5 lat miejsca realizacji wychowania przedszkolnego w przedszkolach

i innych formach wychowania przedszkolnego, w których ustawowo zostanie ograniczona wysokość

opłat pobieranych od rodziców za korzystanie przez ich dzieci z wychowania przedszkolnego.

Osiągnięcie tego celu spowoduje, że wskaźnik upowszechnienia wychowania przedszkolnego dzieci

w wieku 3-5 lat w niedalekiej przyszłości będzie porównywalny ze wskaźnikami w innych krajach UE.64

Projektowane zmiany mogą mieć także pozytywny wpływ na zwiększenie udziału kobiet w rynku

pracy, a w dalszej perspektywie mogą korzystnie wpłynąć na poprawę wskaźników demograficznych.

Cel ten będzie osiągnięty m. in. dzięki

.go

1) wprowadzeniu dotacji celowej dla gmin na zwiększenie liczby miejsc i poprawę warunków

wychowania przedszkolnego, przy jednoczesnym zapewnieniu dostępu do bezpłatnego

wychowania przedszkolnego w takim samym wymiarze (nie krótszym niż 5 godzin dziennie)

w publicznych przedszkolach i publicznych innych formach wychowania przedszkolnego

znajdujących się na terenie danej gminy, bez względu na prowadzący je organ;

2) ustawowemu ograniczeniu wysokości opłat pobieranych od rodziców za świadczenia

udzielane przez publiczne przedszkole oraz publiczną inną formę wychowania

przedszkolnego w czasie przekraczającym ustalony przez radę gminy czas bezpłatnego

nauczania, wychowania i opieki – projektuje się, że od 1 września 2013 r. opłata ta nie będzie

przekraczała 1 zł za godzinę zajęć ponad ustalony przez organ prowadzący bezpłatny czas

nauczania, wychowania i opieki. W kolejnych latach kwota ta będzie podlegała waloryzacji.

w.

rcl

Równocześnie nałożony zostanie na gminy obowiązek zapewnienia od dnia 1 września 2015 r.

każdemu dziecku czteroletniemu, a od dnia 1 września 2017 r. także każdemu dziecku trzyletniemu,

miejsca realizacji wychowania przedszkolnego.

Edukacja

ww

Zmiany w systemie oświaty i szkolnictwa wyższego nakierowane na podniesienie jakości nauczania

i budowę społeczeństwa opartego na wiedzy, oraz modernizacja systemu kwalifikacji zawodowych,

w tym planowane stworzenie Polskiej Ramy Kwalifikacji jako części europejskiej przestrzeni uczenia

się przez całe życie i spójnej z Europejską Ramą Kwalifikacji, wymagać będą utrzymania nakładów na

edukację na poziomie 5,4-5,6% PKB. Wydatki te pozwolą na sfinansowanie takich działań, jak

upowszechnienie uczenia się dorosłych, w szczególności w najbardziej efektywnych jego formach

(uczenie się w pracy i środowisku zaangażowania społecznego, krótkie formy kursowe), a także

zmianę kwalifikacji pracowników restrukturyzowanych przedsiębiorstw.65 Odrębną kategorią narzędzi

finansowych, które mogą służyć realizacji celów SRKL są programy Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa

Wyższego oraz Ministerstwa Edukacji Narodowej. Pozwalają one na elastyczne i ukierunkowane

dysponowanie środkami finansowymi w ramach działań zakładanych w SRKL.

64

Oczekiwana w 2020 roku wartość wskaźnika upowszechnienia wychowania przedszkolnego dzieci w wieku 3-5 lat,

określona w dokumencie „Perspektywa uczenia się przez całe życie” powinna wynosić, co najmniej 90%.

65

Opracowanie na podstawie tabeli: Strategiczne zadania państwa, priorytety rozwojowe w perspektywie

średniookresowej oraz sposób ich realizacji i skala wydatków sektora instytucji rządowych i samorządowych (wg klasyfikacji

COFOG), Strategia Rozwoju Kraju 2020, przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r., s. 135-136.

v.p

l

Zagrożenia dla ram finansowych SRKL

Podobnie jak w przypadku innych dokumentów strategicznych, również ramy finansowe SRKL

obarczone są ryzykiem wynikającym z takich czynników, jak

- Kilkuletnia perspektywa realizacji strategii, która powoduje, że w przypadku niektórych działań

konieczna będzie ich częsta aktualizacja wskutek szybko zmieniającej się sytuacji społecznogospodarczej w Polsce. Tym samym, konieczne mogą być częste korekty wysokości i źródeł

finansowania takich działań.

.go

- Przy określaniu faktycznego zapotrzebowania na środki finansowe do realizacji Strategii należało

będzie uwzględnić ograniczone możliwości zapewnienia przez budżet państwa odpowiednich

środków w perspektywie 2014-2020. Szczególną uwagę i ostrożność trzeba będzie zachować przy

podejmowaniu decyzji o realizacji tych projektów, których realizacja przewidziana jest w horyzoncie

nieobjętym Programem konwergencji. Aktualizacją 2013 ani Wieloletnim Planem Finansowym

Państwa – ograniczając skutki w postaci przyszłych zobowiązań państwa do wyłącznie tych

niezbędnych i uznanych przez rząd za priorytetowe.

- Wpływ wysokości środków przyznanych Polsce w ramach nowej perspektywy finansowej 2014-2020

na realizację planowanych działań oraz ich alokacja w ramach poszczególnych funduszy.

- Wiele spośród działań ujętych w ramach narzędzi realizacji SRKL jest w chwili obecnej we wczesnej

fazie planowania. Tym samym, nie sposób jednoznacznie określić kształtu, jaki ostatecznie przybiorą

te działania i związanego z tym zapotrzebowania na środki finansowe.

w.

rcl

- Przewidywane w SRKL zmiany aktów prawnych mogą okazać się niemożliwe do przeprowadzenia

lub będą miały inny, aniżeli obecnie planowany, kształt.

ww

Ramy finansowe SRKL projektowane są przy założeniu, że proponowane działania będą skorelowane

z wydatkami planowanymi w ustawie budżetowej na dany rok. Tym samym, zakłada się, że działania

te nie powinny stanowić podstawy do ubiegania się o dodatkowe środki z budżetu państwa.

10. Zakończenie

v.p

l

Monitor Polski

Programowanie działań w zakresie podnoszenia jakości kapitału ludzkiego w zgodzie

z poszczególnymi fazami życia człowieka jest podejściem, które powinno przynieść optymalizację

efektów planowanych działań. Głównym celem działań jest podniesienie poziomu aktywności

zawodowej i społecznej, co z kolei przełoży się na większą spójność społeczną, poprawę zdrowia,

zmniejszanie ubóstwa i wykluczenia społecznego. Jednocześnie będzie skuteczną odpowiedzią na

wyzwania demograficzne oraz społeczno-ekonomiczne wobec dynamicznie zmieniającej się sytuacji

gospodarczej w Europie.

ww

w.

rcl

.go

Należy też mieć świadomość, że większość zaplanowanych w Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego

działań ma perspektywę co najmniej kilkuletnią i powinna być wprowadzana etapami. Ich efekty

będą widoczne zarówno w perspektywie do roku 2020 jak i później. Zdecydowanie jednak wszystkie

one powinny zostać wdrożone w perspektywie realizacji celów strategii, czyli w okresie od roku 2013

do roku 2020. Jak już zostało wspomniane we wstępie, SRKL ma zadanie wdrażać priorytety zapisane

w Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju „Polska 2030. Trzecia Fala Nowoczesności” oraz Strategii

Rozwoju Kraju 2020. Odbywać się to będzie poprzez realizację konkretnych narzędzi, które znajdą się

w Dokumencie Implementacyjnym. Narzędzia, co warto przypomnieć, będą przypisane do

poszczególnych etapów życia człowieka. Ma to zapewnić elastyczność podejścia i lepsze adresowanie

instrumentów i programów do kierunków wsparcia wynikających z potrzeb i ryzyk oraz priorytetów,

które zostały zdefiniowane na poszczególnych etapach aktywności. W sytuacji zmiany otoczenia

ekonomicznego czy społecznego będzie można zmodyfikować sposób implementacji bez konieczności

modyfikowania celu jakiemu służy dane narzędzie. Powinno to również przyczynić się do utrzymania

funkcjonalności i operacjonalizacji SRKL w kalendarzu wyborczym oraz związanym

z wykorzystywaniem środków z budżetu UE.

11. Słowniczek pojęć

v.p

l

Monitor Polski

Aktywność ekonomiczna – miara ekonomicznej działalności skierowanej na realizację

potencjału człowieka, uczestnictwo w procesie produkcji oraz wykonywanie pracy

przynoszącej dochód (w wąskim ujęciu: fakt zatrudnienia albo bycia bezrobotnym –

osoby aktywne ekonomicznie to pracujące lub bezrobotne ale zdolne do podjęcia

pracy).

.go

Aktywna integracja – działania instytucji publicznych i organizacji społecznych w sferze

zatrudnienia, edukacji, zdrowia i innych społecznych obszarach pożytku publicznego

z wykorzystaniem w szczególności pracy socjalnej, których celem jest stworzenie

możliwości lub przywrócenie zdolności zatrudnienia, stworzenie warunków dla

integracji społecznej osób korzystających ze świadczeń pomocy społecznej oraz

zwiększenie dostępu do usług społecznych użyteczności publicznej.

Aktywność obywatelska – kulturalne, ekonomiczne, polityczne i społeczne uczestnictwo

obywateli w życiu społeczeństwa i lokalnej wspólnoty przejawiające się

w podejmowaniu wspólnych, świadomych i dobrowolnych działań nakierowanych na

formułowanie, realizację i obronę interesów, potrzeb, wartości czy aspiracji danej

grupy społecznej lub jej członków.

Aktywność społeczna – wszystkie obserwowalne działania człowieka ukierunkowane na

innych lub też związane z ich działaniami66.

w.

rcl

Choroba zawodowa – choroba, która została spowodowana działaniem czynników

szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy lub specyfiką

wykonywanej pracy.

Dialog obywatelski – określenie relacji zorganizowanych grup obywateli i władz publicznych

zapewniające udział obywateli w procesie podejmowania decyzji związanych z życiem

publicznym; inaczej: partycypacja społeczna.

Dialog społeczny – forma debaty o interesach społecznych, której uczestnikami są różni

i równi partnerzy, a różnice zdań niwelowane są w wyniku wzajemnych ustępstw.

Partnerami dialogu społecznego są: organy samorządu terytorialnego, organy

samorządu zawodowego, związki zawodowe, organizacje pracodawców oraz inne

organizacje społeczne i przedstawicielstwa środowisk zawodowych i twórczych. Od

1997 r. dialog społeczny w Polsce jest zasadą ustrojową, zapisaną w Konstytucji.

ww

Edukacja formalna – uczenie się poprzez udział w programach kształcenia lub szkolenia

prowadzących do uzyskania kwalifikacji. Programy te realizowane są głównie przez

szkoły i placówki systemu oświaty i szkolnictwa wyższego.

Edukacja pozaformalna – uczenie się zorganizowane instytucjonalnie, poza programami

kształcenia i szkolenia prowadzącymi do uzyskania kwalifikacji. Odbywa się pod

kierunkiem nauczyciela/ instruktora/ trenera; obejmuje różne formy, np. kursy,

warsztaty szkoleniowe, instruktaże (w miejscu pracy lub poza nim), seminaria, lekcje

prywatne.

66

Na podstawie: W. Soborski. 1975 r. Struktura aktywności społecznej klas drugich w trakcie wykonywania wspólnych

zadań.

v.p

l

Efekty uczenia się – to, co osoba ucząca się wie, rozumie i potrafi wykonać w wyniku uczenia

się, ujęte w kategoriach wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych.

Ekonomia społeczna – formy działania łączące instrumenty ekonomiczne z celami

społecznymi. Do cech charakterystycznych ekonomii społecznej należą

ukierunkowanie działań głównie na cele społeczne, a nie na zysk, oraz przynoszenie

korzyści społecznych społeczności lokalnej lub jej członkom; niekomercyjny charakter

działań lub reinwestowanie większości uzyskiwanych nadwyżek, a nie przekazywanie

ich udziałowcom; duża różnorodność form prawnych. Niektóre podmioty ekonomii

społecznej mogą uzyskać status przedsiębiorstwa społecznego.

.go

Innowacyjność – zbiór umiejętności, pozwalających na odmienne sposoby organizowania,

syntezy i wyrażania wiedzy, postrzegania świata i tworzenia nowych idei, perspektyw,

reakcji i produktów.

Kapitał intelektualny – wiedza, doświadczenie, technologia, profesjonalne umiejętności,

które dają organizacji przewagę konkurencyjną na rynku. Innymi słowy, kapitał

intelektualny to wiedza, która może być zamieniona na wartość. Na kapitał

intelektualny składają się cztery komponenty: kapitał ludzki, relacyjny, organizacyjny

(zwany także strukturalnym) i społeczny67.

Kapitał ludzki – potencjał danego społeczeństwa, wyrażający się w wykształceniu jego

członków, doświadczeniu życiowym, postawach i umiejętnościach, mogący służyć

poprawie aktualnego i przyszłego dobrobytu danej społeczności.

w.

rcl

Kapitał społeczny – wynikająca z zaufania oraz obowiązujących norm i wzorów

postępowania, zdolność obywateli do mobilizacji i łączenia zasobów, która sprzyja

kreatywności oraz wzmacnia wolę współpracy i porozumienia w osiąganiu wspólnych

celów.

Kompetencje – wszystko to, co dana osoba wie, rozumie i potrafi wykonać odpowiednio do

sytuacji.

Kompetencje kluczowe – połączenie wiedzy, umiejętności i postaw, których wszystkie osoby

potrzebują do samorealizacji i rozwoju osobistego, bycia aktywnym obywatelem,

integracji społecznej i zatrudnienia. Ustanowiono osiem kompetencji kluczowych

porozumiewanie się w języku ojczystym, porozumiewanie się w językach obcych,

kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowe i techniczne,

kompetencje informatyczne, umiejętność uczenia się, kompetencje społeczne

i obywatelskie, inicjatywność i przedsiębiorczość oraz świadomość i ekspresja

kulturalna.

ww

Kwalifikacja – określony zestaw efektów uczenia się, zgodnych z ustalonymi wymogami,

których osiągnięcie zostało formalnie potwierdzone przez upoważnioną instytucję.

Mobbing – prześladowanie podwładnego lub współpracownika w miejscu pracy, skutkujące

poniżeniem, ośmieszeniem, zaniżeniem samooceny lub wyeliminowaniem albo

odizolowaniem pracownika od współpracowników.

67

Na podstawie: L. Edvinsson, P. Sullivan. 1996 r. Developing a Model for Managing Intellectual Capital. “European

Management Journal”, vol. 14.

v.p

l

Organizacje pozarządowe – niebędące jednostkami sektora finansów publicznych,

w rozumieniu ustawy o finansach publicznych oraz niedziałające w celu osiągnięcia

zysku osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej,

którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia.

Polska Rama Kwalifikacji – opis wzajemnych relacji między kwalifikacjami, integrujący różne

krajowe podsystemy kwalifikacji, służący większej przejrzystości, dostępności i jakości

kwalifikacji, stworzony dla potrzeb rynku pracy i społeczeństwa obywatelskiego.

Zawiera on opis hierarchii poziomów kwalifikacji – każda kwalifikacja jest umieszczona

na jednym z tych poziomów. Każdemu z tych poziomów przyporządkowany jest

odpowiadający mu poziom w Europejskiej Ramie Kwalifikacji.

Potencjał intelektualny – patrz: kapitał intelektualny.

.go

Sabbatical – urlop w trakcie kariery zawodowej pozwalający na poprawę kondycji

zdrowotnej i dłuższą aktywność zawodową.

Srebrna gospodarka (silver economy) – gospodarka uwzględniająca strukturę wieku ludności,

w której istotną rolę odgrywają osoby w zaawansowanym oraz starszym wieku; model

gospodarki odpowiadający na potrzeby osób starszych oraz pozwalający wykorzystać

potencjał osób w zaawansowanym wieku.

w.

rcl

Środowisko cyfrowe – to wirtualna „przestrzeń” powstająca za pośrednictwem jednego lub

więcej podłączonych komputerów. Wszystkie działania dokonywane przez człowieka

w środowisku cyfrowym wymagają odpowiednich kompetencji potrzebnych do

komunikacji i wykorzystania zasobów wiedzy dostępnych w przestrzeni wirtualnej.

Uczenie się przez całe życie (z ang. LLL – life long learning) – uczenie się w różnych formach

i miejscach (w kontekście formalnym, pozaformalnym i nieformalnym) oraz na

wszystkich etapach życia.

Uczenie się nieformalne – uczenie się niezorganizowane instytucjonalnie, realizowane

w sposób zamierzony (samokształcenie) lub niezamierzony.

Walidacja – proces, w wyniku którego uczący się otrzymuje od upoważnionej instytucji

formalny dokument stwierdzający, że osiągnął określony zestaw efektów uczenia się.

Wykluczenie cyfrowe – rodzaj wykluczenia spowodowany brakiem dostępu do technologii

informacyjno-komunikacyjnych oraz/lub nieumiejętność posługiwania się nimi;

wykluczenie skutkujące często wykluczeniem zawodowym, ekonomicznym

i społecznym, a także wykluczeniem z kultury.

ww

Wykluczenie społeczne – sytuacja, w której dana jednostka będąca członkiem społeczeństwa

nie może normalnie uczestniczyć w działaniach jego obywateli, przy czym ograniczenie

to nie wynika z jej wewnętrznych przekonań, ale znajduje się poza kontrolą

wykluczonej jednostki. Wykluczenie społeczne jest zjawiskiem wielowymiarowym

i w praktyce oznacza niemożność uczestnictwa w życiu gospodarczym, politycznym jak

i kulturowym, w wyniku braku dostępu do zasobów, dóbr i instytucji, ograniczenia

praw społecznych oraz deprywacji potrzeb.

Wykluczenie energetyczne (fuel poverty) – sytuacja, w której gospodarstwo domowe

przeznacza znaczną część dochodu (w Wielkiej Brytanii więcej niż 10%) na utrzymanie

odpowiedniego poziomu ciepła domu.

v.p

l

Zakład pracy chronionej – podmiot rynkowy, którego podstawowym celem jest zapewnienie

osobom niepełnosprawnym odpowiedniej dla nich pracy, opieki medycznej

i rehabilitacji. W Polsce status zakładu pracy chronionej regulowany jest ustawą z dnia

27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych.

ww

w.

rcl

.go

Zrównoważony rozwój – rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia powinny być

zaspokajane bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie.

v.p

l

§ 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.

1)

2)

Prezes Rady Ministrów: D. Tusk

Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644,

z 2012 r. poz. 1237 oraz z 2013 r. poz. 714.

Minister Pracy i Polityki Społecznej kieruje działem administracji rządowej – praca, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia

Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 listopada 2011 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Pracy i Polityki Społecznej

(Dz. U. Nr 248, poz. 1485).

v.p

l

Załącznik

Informacja

o

konsultacjach

społecznych

i międzyresortowych przeprowadzonych w trakcie prac nad

Strategią Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020

Integralnym elementem prac nad projektem Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, były konsultacje

społeczne i międzyresortowe. Pierwsze konsultacje miały miejsce w okresie od 12 października do

12 listopada 2010 r. Przedmiotem konsultacji była wstępna wersja celów i założeń Strategii. Efektem

konsultacji było powstanie wstępnej wersji projektu SRKL oraz opracowanie, we współpracy

z resortami, listy konkretnych narzędzi realizacji Strategii.

.go

Powstały w ten sposób dokument, pierwsza wersja Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego, został

poddany konsultacjom społecznym i międzyresortowym. Konsultacje trwały od 15 listopada do 24

grudnia 2011 r. Efektem konsultacji było zgłoszenie, przez 15 resortów i 34 partnerów społecznych

prawie czterystu uwag, z których większość została uwzględniona.

Konsultacje przeprowadzone w roku 2010 oraz 2011, w znacznym stopniu przyczyniły się do

ukształtowania formy dokumentu i skonkretyzowania zagadnień w nim poruszanych.

w.

rcl

W maju 2012 r. Minister Pracy i Polityki Społecznej przejął od Ministra Administracji i Cyfryzacji rolę

koordynatora Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego. Od tego momentu prowadzone były prace

zmierzające do nadania Strategii takiej formy, aby w jak największym stopniu odpowiadała na

aktualne i przyszłe wyzwania społeczne w Polsce. Aby sprostać temu zadaniu, resort pracy

przeprowadził wewnętrzne konsultacje projektu SRKL otrzymanego od Ministra Administracji

i Cyfryzacji. Zaktualizowany w ten sposób dokument został następnie poddany konsultacjom

społecznym i międzyresortowym, których celem była dalsza, gruntowna aktualizacja jego zapisów,

tak aby dostosować je do aktualnej sytuacji społeczno-ekonomicznej w Polsce i do wyzwań, które

pojawiły się od czasu powstania pierwszej wersji SRKL.

Minister Pracy i Polityki Społecznej skierował pismo do partnerów społecznych i resortów z prośbą

o komentarze i propozycje dotyczące projektu SRKL. Tekst projektu zamieszczony został na stronie

internetowej Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. Konsultacje rozpoczęły się 3 sierpnia 2012 r.

i trwały do 15 września 2012 r.

ww

Zgłoszone uwagi miały charakter zarówno merytoryczny (np. zmiany konkretnych akapitów, dodanie

bądź usunięcie zapisów), jak również redakcyjny. Niektóre spośród uwag miały charakter

opiniodawczy. Uwagi zgłosiło 12 resortów: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo

Środowiska, Ministerstwo Sportu i Turystyki, Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo Kultury

i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Ministerstwo Gospodarki,

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwo Transportu, Budownictwa i Gospodarki

Morskiej, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Ministerstwo

Finansów. Uwagi zgłoszone zostały też przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości, Główny

Urząd Statystyczny, Ochotnicze Hufce Pracy. Spośród partnerów społecznych uwagi zgłosili

Pracodawcy RP. Liczba zgłoszonych uwag wyniosła 208. Spośród nich 91 % zostało uwzględnionych.

Zgłoszone uwagi miały różnoraki charakter. Znaczna część dotyczyła kwestii redakcyjnych – zwracano

uwagę na sformułowania niewłaściwe pod względem gramatycznym, literówki itp. Istotną część

v.p

l

stanowiły uwagi zawierające propozycje wprowadzenia nowych zapisów lub zastąpienie

nieaktualnych zapisów nową treścią. Co istotne, uwagi tego rodzaju w większości zawierały

propozycje konkretnych zapisów. Pewna część uwag ograniczała się jedynie do zasygnalizowania, że

dany fragment tekstu należy przeformułować, nie wskazywano w nich jednak konkretnych propozycji

zapisów.

Część spośród zgłoszonych uwag zawierała propozycje znaczącej ingerencji w tekst dokumentu.

W uwagach tego rodzaju wskazywano na konieczność przeformułowania całego rozdziału, rewizji

koncepcji monitorowania realizacji SRKL, dodania nowego rozdziału etc.

.go

Część uwag odnosiła się także do zestawu wskaźników monitorowania SRKL. Uwagi najczęściej

dotyczyły konieczności zaktualizowania wartości wskaźników, jak też propozycji dodania lub

usunięcia wskaźników.

Niektóre z przekazanych uwag miały charakter wyłącznie opiniodawczy.

Uwzględnienie zdecydowanej większości zgłoszonych uwag pozwoliło na znaczne udoskonalenie

zarówno formy, jak i treści SRKL.

w.

rcl

Na przełomie października i listopada 2012 r., Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej

przeprowadziło dodatkowe konsultacjie robocze z instytucjami będącymi podmiotami wiodącymi

w procesie realizacji SRKL, celem określenia ram finansowych SRKL. W wyniku tych konsultacji,

projekt SRKL uzupełniony został o rozdział zawierający ogólne ramy finansowe, określające źródła

oraz szacowaną wysokość finansowania działań przewidzianych w SRKL.

Na przełomie grudnia 2012 i stycznia 2013 roku, przeprowadzone zostały uzgodnienia dotyczące

skorygowanej wersji SRKL, w której wprowadzono zmiany wynikające z konieczności dostosowania

strategii zintegrowanych do nowych wytycznych Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki

Rozwoju.

Do tej wersji ponad sto uwag i komentarzy zgłosiło 10 instytucji: Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo

Edukacji Narodowej, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwo Finansów,

Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwo

Sportu i Turystyki, Główny Urząd Statystyczny, Centralny Instytut Ochrony Pracy-Państwowy Instytut

Badawczy, Ochotnicze Hufce Pracy.

ww

Podobnie jak miało to miejsce w przypadku konsultacji zewnętrznych prowadzonych na

wcześniejszych etapach prac nad SRKL, również w tym przypadku zdecydowana większość

zgłoszonych uwag została uwzględniona.

Charakter zgłoszonych uwag był podobny, jak w przypadku konsultacji zewnętrznych. Przeważały

propozycje dodania nowych zapisów lub usunięcia treści nieaktualnych. Zgłaszano także propozycje

aktualizacji niektórych wskaźników, korektę słowniczka pojęć, poprawek redakcyjnych

i stylistycznych.

45/06/BS

Elektronicznie

podpisany przez

Grzegorz Paczowski

Data: 2013.08.07

12:02:21 +02'00'

MONITOR POLSKI

v.p

l

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 7 sierpnia 2013 r.

Poz. 640

UCHWAŁA Nr 104

RADY MINISTRÓW

.go

z dnia 18 czerwca 2013 r.

w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020

Na podstawie art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r.

Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje

Załącznik do uchwały nr 104 Rady Ministrów

z dnia 18 czerwca 2013 r. (poz. 640)

.go

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ

ww

w.

rcl

STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU

LUDZKIEGO 2020

Warszawa, czerwiec 2013 r.

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego 2020

v.p

l

Spis treści

1. Wprowadzenie ............................................................................................................................................ 4

2. Streszczenie ................................................................................................................................................. 7

3. Diagnoza i trendy rozwojowe .................................................................................................................... 10

3.1 Etap życia: Wczesne dzieciństwo ............................................................................................................... 12

3.2 Etap życia: Edukacja szkolna ...................................................................................................................... 15

3.3 Etap życia: Edukacja na poziomie wyższym ............................................................................................... 18

3.4 Etap życia: Aktywność zawodowa, uczenie się dorosłych i rodzicielstwo ................................................. 23

3.5 Etap życia: Starość ...................................................................................................................................... 30

.go

4. Wyzwania i wizja ....................................................................................................................................... 33

5. Cele i kierunki interwencji ......................................................................................................................... 36

5.1 Cel szczegółowy 1: Wzrost zatrudnienia .................................................................................................... 37

5.2 Cel szczegółowy 2: Wydłużenie okresu aktywności zawodowej i zapewnienie lepszej jakości

funkcjonowania osób starszych ................................................................................................................. 38

5.3 Cel szczegółowy 3: Poprawa sytuacji osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym ...................... 39

5.4 Cel szczegółowy 4: Poprawa zdrowia obywateli oraz efektywności systemu opieki zdrowotnej .............. 40

5.5 Cel szczegółowy 5: Podniesienie poziomu kompetencji oraz kwalifikacji obywateli ................................. 42

w.

rcl

6. Realizacja strategii w ujęciu: cykl życia – cykl kariery ................................................................................. 45

6.1 Wczesne dzieciństwo ................................................................................................................................. 45

6.2 Edukacja szkolna ........................................................................................................................................ 47

6.3 Edukacja na poziomie wyższym ................................................................................................................. 52

6.4 Aktywność zawodowa, uczenie się dorosłych i rodzicielstwo ................................................................... 56

6.5 Starość ....................................................................................................................................................... 62

7. System realizacji, monitorowanie i ewaluacja ........................................................................................... 65

8. Wskaźniki realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego ......................................................................... 67

9. Ramy finansowe Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego ............................................................................. 75

10. Zakończenie ............................................................................................................................................. 81

11. Słowniczek pojęć ..................................................................................................................................... 82

ww