Uchwała Nr 61 Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie przyjęcia "Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020"

§ 1. Przyjmuje się „Strategię Rozwoju Kapitału Społecznego 2020”, zwaną dalej „Strategią”, stanowiącą załącznik

do uchwały.

w.

rcl

§ 2. 1. Koordynowanie i nadzorowanie realizacji Strategii oraz koordynowanie realizacji działań w ramach celów szczegółowych 3 i 4 Strategii powierza się ministrowi właściwemu do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.

2. Koordynowanie realizacji działań w ramach celu szczegółowego 1 Strategii powierza się ministrowi właściwemu

do spraw oświaty i wychowania.

3. Koordynowanie realizacji działań w ramach celu szczegółowego 2 Strategii powierza się ministrowi właściwemu

do spraw zabezpieczenia społecznego.

ww

ZAŁĄCZNIK. SYNTETYCZNA INFORMACJA DOTYCZĄCA KONSULTACJI SPOŁECZNYCH STRATEGII ROZWOJU

KAPITAŁU SPOŁECZNEGO 2020 .................................................................................................................... 88

I. Wprowadzenie

v.p

l

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 20201) została opracowana przez Rząd w odpowiedzi na

wyzwania, jakie identyfikuje Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Wskazuje ona, iż polityka

rozwoju powinna wspierać procesy i inicjatywy, które wzmacniają wolę działania obywateli na rzecz

dobra wspólnego i przyczyniają się do wzmocnienia zaufania, jako jednego z podstawowych

komponentów życia społecznego, gospodarczego i kulturowego.

SRKS przyczynia się do realizacji celu 11 Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju „Wzrost społecznego

kapitału rozwoju”, wdrażając określone w dokumencie kierunki interwencji

1) przygotowanie i wprowadzenie programu edukacji obywatelskiej na wszystkich poziomach

edukacji, w perspektywie uczenia się przez całe życie;

.go

2) promowanie działań szkół i innych podmiotów w zakresie realizacji projektów społecznych;

3) uproszczenie mechanizmów zrzeszania się ludzi przez ograniczenie procedur i obciążeń dla

stowarzyszeń, fundacji i inicjatyw obywatelskich;

4) promocja partycypacji społecznej i obywatelskiej (przez docenianie ludzi zaangażowanych

w działalność społeczną, kampanie społeczne, wykorzystywanie nowoczesnych technologii,

wprowadzanie nowych technik głosowań i komunikowania się administracji z obywatelami);

5) zwiększenie obecności kultury w życiu codziennym ludzi przez stałe zwiększanie dostępności

zasobów kultury i kształcenie nawyków kulturowych;

w.

rcl

6) modernizacja infrastruktury oraz rozszerzenie ról społecznych instytucji kultury, w tym bibliotek

i ośrodków kultury.

ww

Cele SRKS są również komplementarne z celami średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju 2020.

Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo, w tym przede wszystkim

z celami szczegółowymi obszaru dotyczącego sprawnego państwa (cel 1.3. Wzmocnienie warunków

sprzyjających realizacji indywidualnych potrzeb i aktywności obywatela), który zakłada tworzenie

efektywnych i otwartych na problemy obywatela instytucji publicznych, włączanie obywateli

w proces kształtowania polityki rozwoju, jak również budowanie społeczeństwa obywatelskiego przez

rosnącą aktywność obywatelską – indywidualną i zinstytucjonalizowaną, troskę o interes publiczny

oraz wysoką jakość przestrzeni i debaty publicznej. W punkcie I.3.2 SRK 2020 podkreślono, iż „rozwój

kapitału społecznego stanowi jedno z kluczowych wyzwań Polski i służy zwiększeniu skali i trwałości

zaangażowania oraz współpracy obywatelskiej m.in. przez zwiększenie udziału obywatela

w sprawowaniu władzy i silniejsze zaangażowanie w formułowanie i wdrażanie polityki rozwoju kraju.

Działania podjęte w tym obszarze należy traktować jako inwestycję o charakterze długofalowym”2).

Ponadto działania opisane w SRKS wpisują się także w pozostałe cele SRK 2020, w szczególności

w obszarze poświęconym spójności społeczno‐gospodarczej i terytorialnej.

Przyjęcie, a następnie wdrożenie, Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020 jest więc

integralnym elementem koncepcji rozwoju Polski na najbliższe dziesięciolecie. Jakość kapitału

społecznego przekłada się praktycznie na wszystkie obszary ludzkiego działania, a jego rozwój

uzależniony jest od wielu czynników, dlatego konieczna jest współpraca międzysektorowa

i międzyresortowa. Niniejsza strategia jest zatem projektem angażującym wiele podmiotów

1)

2)

W dalszej części dokumentu określana jako SRKS lub Strategia.

Strategia Rozwoju Kraju 2020 przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 25 września 2012 r. (M. P. poz. 882), s. 47.

v.p

l

i integrującym ich obszary działania. Koordynatorem prac związanych z przygotowaniem i realizacją

Strategii jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego jest jedną z dziewięciu Strategii rozwoju, przyczyniających

się do realizacji celów określonych w długookresowej i średniookresowej strategii rozwoju kraju.

Rysunek 1. Uporządkowanie krajowych dokumentów strategicznych

.go

STRATEGIA ROZWOJU KRAJU 2020. AKTYWNE SPOŁECZEŃSTWO, SPRAWNE PAŃSTWO,

KONKURENCYJNA GOSPODARKA

KRAJOWA STRATEGIA ROZWOJU REGIONALNEGO 2010–2020: Regiony, Miasta, Obszary

wiejskie

STRATEGIA INNOWACYJNOŚCI I EFEKTYWNOŚCI GOSPODARKI Dynamiczna Polska 2020

STRATEGIA ROZWOJU TRANSPORTU do 2020 r. (z perspektywą do 2030 r.)

STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO

STRATEGIA ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO 2020

STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE I ŚRODOWISKO

STRATEGIA SPRAWNE PAŃSTWO 2020

w.

rcl

Krajowy Program Reform na rzecz Strategii EUROPA 2020

STRATEGIA EUROPA 2020

DŁUGOOKRESOWA STRATEGIA ROZWOJU KRAJU: TRZECIA FALA NOWOCZESNOŚCI

STRTEGIA ROZWOJU SYSTEMU BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP

ww

STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI, ROLNICTWA I RYBACTWA

II. Streszczenie

v.p

l

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego opiera się na przekonaniu, iż kapitał społeczny jest ważnym

czynnikiem rozwoju kraju, wymagającym wzmocnienia. Podejmowane działania powinny przyczyniać

się do wzrostu wzajemnego zaufania Polaków i sprzyjać poprawie zaufania do instytucji i organów

państwa. Ważnym elementem inicjowanych zmian powinno być wzmacnianie gotowości Polaków do

działania na rzecz dobra wspólnego.

1)

2)

3)

4)

.go

Strategia powstawała w latach 2009–2012 w oparciu o otwartą metodę koordynacji. W ramach jej

przygotowywania zostały przeprowadzone szerokie konsultacje społeczne. Zakres Strategii Rozwoju

Kapitału Społecznego został zdefiniowany w 2009 r. w Planie uporządkowania strategii rozwoju3).

Szeroka diagnoza przygotowana dla potrzeb SRKS stanowiła podstawę dla wyodrębnienia czterech

obszarów kluczowych, w których w najbliższych latach konieczna jest interwencja państwa,

realizowana w partnerskim współdziałaniu z obywatelami. Są to

postawy i kompetencje społeczne4);

współdziałanie i partycypacja społeczna;

komunikacja społeczna;

kultura i kreatywność;

ww

w.

rcl

Dla każdego ze wskazanych obszarów została przeprowadzona diagnoza, wraz ze wskazaniem istoty

zachodzących procesów i zjawisk, będąca podstawą analizy SWOT dla kapitału społecznego w Polsce.

Wyznaczono również pięć wyzwań rozwojowych: pierwsze odpowiada celowi głównemu SRKS,

pozostałe korespondują z jej czterema celami szczegółowymi. W sposób analogiczny zostały

wyznaczone wskaźniki dla Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego. Wskazano wskaźnik dla celu

głównego strategii i po jednym wskaźniku dla każdego z jej celów szczegółowych (dla celu drugiego –

dwa). Wyróżniono również wskaźniki pomocnicze.

3)

Plan uporządkowania strategii rozwoju – tekst uwzględniający dokonaną w dniu 10 marca 2010 r. oraz w dniu 30 kwietnia 2011 r.

reasumpcję decyzji Rady Ministrów z dnia 24 listopada 2009 r. przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego.

4)

Stosowane w tekście Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego wyrażenie „postawy i kompetencje społeczne” odwołuje się do pojęć

stosowanych w aktach wykonawczych do dwóch ustaw kluczowych dla polskiego systemu edukacji – ustawy z dnia 7 września 1991 r.

o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym

(Dz. U. z 2012 r. poz. 572, 742 i 1544). W Podstawach Programowych Kształcenia Ogólnego w poszczególnych typach szkół (system

oświaty) jako jeden z trzech celów kształcenia, obok przyswojenia określonego zasobu wiadomości i zdobycia umiejętności

wykorzystywania posiadanych wiadomości, wskazuje się kształtowanie u uczniów postaw warunkujących sprawne i odpowiedzialne

funkcjonowanie we współczesnym świecie. W Krajowych Ramach Kwalifikacji dla Szkolnictwa Wyższego efekty kształcenia na wszystkich

kierunkach podzielono na trzy obszary: wiedzę, umiejętności oraz kompetencje społeczne.

ww

Postawy

i kompetencje

społeczne

Obszary

diagnozy

Podniesienie

poziomu

kompetencji

sprzyjających

rozwojowi

kapitału

społecznego

Wyzwania dla

kapitału

społecznego

1. Pełna realizacja do 2016 r. podstawy

programowej, przygotowanej przez

MEN, w zakresie edukacji

obywatelskiej, kulturalnej

i medialnej, przyczyniająca się do

rzeczywistego nabywania postaw

i kompetencji społecznych

2. Podjęcie współpracy między szkołami

i przedszkolami, instytucjami

społeczno‐kulturalnymi,

organizacjami pozarządowymi (NGO)

i animatorami, mające na celu

wspieranie pozaformalnego

kształcenia na rzecz edukacji

obywatelskiej, kulturalnej i medialnej

3. Poprawa systemu kształcenia

nauczycieli i podniesienie prestiżu

zawodu nauczyciela

4. Usprawnienie procesu kształcenia

liderów i animatorów społecznych

Kształtowanie

postaw

sprzyjających

kooperacji,

kreatywności oraz

komunikacji

Cele szczegółowe

Kierunki działań

Wskaźnik dla celu głównego

Poziom uogólnionego zaufania Polaków

1.2.1. Rozwój kompetencji obywatelskich

w uczeniu się innym niż formalne

1.2.2. Rozwój kompetencji medialnych w uczeniu

się innym niż formalne, szczególnie wśród osób

w wieku 50+ i na obszarach wiejskich

1.2.3. Rozwój kompetencji kulturowych w uczeniu

się innym niż formalne oraz upowszechnienie

różnych form uczestnictwa w kulturze

1.2.4. Rozwijanie kompetencji społecznych liderów

i animatorów

1.2. Wspieranie

edukacji innej niż

formalna

ukierunkowanej na

kooperację,

kreatywność

i komunikację

społeczną

Odsetek Polaków

preferujących postawę

kooperacji

Wskaźniki (kluczowe)

Monitor Polski

v.p

l

1.1.1. Upowszechnianie w systemie edukacji

metod nauczania i dobrych praktyk w zakresie

funkcjonowania szkół, rozwijających postawy

kreatywne, kooperacji i komunikacji

1.1.2. Kształcenie nauczycieli w zakresie rozwijania

kompetencji społecznych wśród uczniów

1.1.3. Wzmocnienie edukacji obywatelskiej,

medialnej i kulturalnej w procesach kształcenia

1.1. Wspieranie

edukacji formalnej

w zakresie metod

nauczania sprzyjających

kooperacji,

kreatywności

i komunikacji oraz

rozwijanie

demokratycznej kultury

szkoły

.go

Priorytety

Cel główny

Wzmocnienie udziału kapitału społecznego w rozwoju

społeczno‐gospodarczym Polski

Wyzwania dla obszaru diagnozy

Wyzwanie główne

Zwiększenie powszechnej świadomości znaczenia

kapitału społecznego dla rozwoju kraju

w.

rcl

Tabela 1. Powiązania pomiędzy obszarami diagnozy, wyzwaniami, celami, kierunkami działań i wskaźnikami

Zwiększenie

aktywności

i partycypacji

społecznej

Poprawa

komunikacji

społecznej

i wymiany

wiedzy

Współdziała‐

nie

i partycypacja

społeczna

Komunikacja

społeczna

Usprawnienie

procesów

komunikacji

społecznej oraz

wymiany wiedzy

2.2.1. Ułatwianie działalności organizacjom

obywatelskim oraz wspieranie społecznej

odpowiedzialności przedsiębiorstw

2.2.2. Rozwijanie indywidualnej i korporacyjnej

filantropii oraz wolontariatu

2.2.3. Rozwój społecznego wymiaru sportu

2.3.1. Wspieranie rozwoju przedsiębiorczości

społecznej i innych form przeciwdziałania

wykluczeniu społecznemu i zawodowemu, w tym

wspieranie różnorodnych form samopomocy

2.2. Rozwój

i wzmacnianie

zorganizowanych form

aktywności

obywatelskiej

3.1. Zwiększanie

dostępności informacji

i poprawa jakości

komunikacji w sferze

publicznej

2.3. Wzmocnienie

integracji i solidarności

społecznej

Odsetek Polaków

wykorzystujących

Internet jako narzędzie

komunikacji społecznej

2. Odsetek Polaków

angażujących się

w wolontariat

1. Odsetek Polaków

mających poczucie

wpływu na sprawy

swojego miasta/swojej

gminy

Wskaźniki (kluczowe)

3.1.1. Zwiększanie dostępności treści

edukacyjnych, naukowych i kulturowych

w domenie publicznej

3.1.2. Ochrona własności intelektualnej

i stworzenie warunków umożliwiających

eksploatację treści w ramach dozwolonego użytku

przewidzianego przepisami prawa

v.p

l

.go

2.1.1. Wzmocnienie i upowszechnienie

mechanizmów dialogu obywatelskiego i dialogu

społecznego

2.1.2. Wspieranie rozwoju partnerstwa i innych

form współpracy służących przekazywaniu

realizacji zadań publicznych obywatelom

2.1.3. Zwiększenie wykorzystania zasobów

lokalnych instytucji publicznych dla rozwijania

aktywności obywatelskiej

Kierunki działań

2.1. Wspieranie

mechanizmów

współpracy instytucji

publicznych

z obywatelami

Priorytety

Monitor Polski

1. Poszerzenie przestrzeni i poprawa

mechanizmów aktywnej debaty

publicznej

2. Stworzenie funkcjonalnego systemu

praw autorskich dostosowanego do

współczesnych potrzeb

3. Poprawa modelu zarządzania

mediami publicznymi, pozwalającego

Poprawa

mechanizmów

partycypacji

społecznej

i wpływu obywateli

na życie publiczne

Cele szczegółowe

w.

rcl

1. Stworzenie spójnej, kompleksowej

polityki państwa w zakresie

stymulowania rozwoju i wzmacniania

aktywności obywatelskiej w życiu

społecznym i publicznym

2. Poprawa warunków służących

zwiększaniu udziału obywateli

w realizacji i kontroli działań

administracji publicznej

3. Stworzenie podstaw prawno‐

‐instytucjonalnych i mechanizmów

umożliwiających rozwój dialogu

obywatelskiego i ekonomii społecznej

4. Niwelowanie różnic w poziomie

aktywności obywatelskiej,

w szczególności wsparcie aktywności

osób wykluczonych społecznie

Wyzwania dla obszaru diagnozy

ww

Wyzwania dla

kapitału

społecznego

Obszary

diagnozy

Kultura

i kreatywność

Poprawa

wykorzystania

potencjału

kulturowego

i kreatywnego

w budowaniu

kapitału

społecznego

Wyzwania dla

kapitału

społecznego

1. Zwiększenie uczestnictwa w kulturze

oraz poprawa dostępności do

zasobów kultury

2. Poprawa systemu ochrony zabytków

3. Wsparcie procesu digitalizacji

dziedzictwa

4. Rozwój mechanizmów wsparcia

i współpracy między różnymi

podmiotami i osobami działającymi

w sektorze kultury i kreatywności

5. Rozwój przemysłów kultury

i przemysłów kreatywnych przy

jednoczesnym zwiększeniu

dywersyfikacji źródeł finansowania

6. Budowanie spójnego wizerunku Polski

za granicą przez promocję dorobku

kulturowego

Rozwój i efektywne

wykorzystanie

potencjału

kulturowego

i kreatywnego

Cele szczegółowe

Priorytety

3.2.1. Zapewnienie powszechnego dostępu do

usług medialnych

3.2.2. Wyznaczanie wysokich standardów jakości

treści mediów publicznych

3.2.3. Wspieranie społecznej partycypacji

w tworzeniu i upowszechnianiu polskich treści

w mediach społecznych i komercyjnych oraz

w Internecie

3.2.4. Wzmacnianie niezależności i pluralizmu

mediów oraz wspieranie mediów lokalnych,

regionalnych i obywatelskich

Kierunki działań

4.2.1. Rozwijanie współpracy między instytucjami

kultury, oświaty, nauki i organizacjami społecznymi

oraz podmiotami prywatnymi

4.2.2. Rozwój infrastruktury kultury i zwiększenie

efektywności działania instytucji kultury

i państwowych jednostek budżetowych

działających w obszarze kultury

4.2.3. Rozwój systemu wsparcia dla sektora

kreatywnego oraz wspieranie przedsiębiorczości

w kulturze

4.2.4. Rozwój kształcenia artystycznego i systemu

wspierania talentów

4.2.5. Wzmocnienie promocji kultury polskiej za

granicą

4.2. Wzmocnienie

znaczenia kultury

w rozwoju społeczno‐

‐gospodarczym

Odsetek Polaków

uczestniczących

w wybranych

obszarach kultury

(literatura, kino, teatr,

koncert, wystawa)

Wskaźniki (kluczowe)

Monitor Polski

v.p

l

4.1.1. Tworzenie warunków wzmacniania

tożsamości i uczestnictwa w kulturze na poziomie

lokalnym, regionalnym i krajowym

4.1.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego

i przyrodniczego oraz krajobrazu

4.1.3. Digitalizacja, cyfrowa rekonstrukcja

i udostępnianie dóbr kultury

4.1. Wzmocnienie roli

kultury w budowaniu

spójności społecznej

.go

3.2. Wspieranie

mediów

w kształtowaniu więzi

społecznych,

kulturowych

i demokracji

w.

rcl

na lepszą realizację zadań misji

publicznej

4. Usprawnienie procesu tworzenia

i wymiany wiedzy przez szerokie

udostępnianie treści powstałych ze

środków publicznych

5. Umożliwianie rozwoju mediów

lokalnych i społecznych

Wyzwania dla obszaru diagnozy

ww

Obszary

diagnozy

v.p

l

Strategia składa się z trzech zasadniczych części podzielonych na rozdziały. Część pierwsza

przedstawia wprowadzenie i streszczenie dokumentu oraz definicję kapitału społecznego, misję

i wizję SRKS, a także główne ustalenia przeprowadzonej diagnozy, oraz charakteryzuje wyzwania

rozwojowe dla kapitału społecznego. Podsumowująca tę część analiza SWOT stanowi punkt wyjścia

dla charakterystyki układu celów zawartej w części drugiej.

Cele, priorytety i kierunki działania, przedstawione w części drugiej dokumentu, odwołują się do

przyjętej struktury wyzwań dla SRKS. W celach szczegółowych wyodrębniono priorytety, a w ich

ramach kierunki działania.

.go

W celu szczegółowym 1 dotyczą one zagadnień związanych z edukacją i budową kompetencji,

również poza systemem szkolnym i z uwzględnieniem grup szczególnie istotnych dla zmieniającej się

struktury demograficznej kraju. Kierunki te powiązane są z działaniami dotyczącymi lifelong learning.

Cel szczegółowy 1 pozostaje komplementarny w stosunku do Strategii Rozwoju Kapitału Ludzkiego.

Cel szczegółowy 2 odpowiada na wyzwania związane z budową społeczeństwa obywatelskiego

i rozwijaniem mechanizmów partycypacji społecznej. Uwzględnione w nim zostały kierunki działań

dotyczące m.in. ekonomii społecznej, partnerstwa publiczno‐społecznego, nowych narzędzi

partycypacji, a także wolontariatu: w wymiarze indywidualnym i wpisanym w strategię społeczną firm

(społeczna odpowiedzialność biznesu). W zakresie budowania zaufania między państwem a jego

obywatelami, cel ten jest komplementarny w odniesieniu do Strategii Sprawne Państwo.

w.

rcl

Kierunki działania celu szczegółowego 3 zostały wypracowane w kontekście zmian społecznych

i kulturowych, jakie przynoszą nowe media i społeczeństwo sieci. Wyzwaniem, do którego odnoszą

się proponowane narzędzia, jest wykluczenie cyfrowe części obywateli i brak możliwości korzystania

przez nich z zasobów kultury. W zakresie digitalizacji cel ten jest komplementarny ze Strategią

Sprawne Państwo.

Cel szczegółowy 4 dotyczy działań leżących w tradycyjnie pojmowanym zakresie zadań ministra

właściwego ds. kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Priorytety i kierunki działania mają

przyczyniać się do wzmacniania roli kultury w rozwoju społecznym i gospodarczym. Potencjał

kulturowy i kreatywny jest w celu szczegółowym 4 widziany jako szansa rozwojowa dla całego

społeczeństwa. Cel szczegółowy 4 jest komplementarny z działaniami podejmowanymi w ramach

Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki (w zakresie rozwoju przedsiębiorczości

i przemysłów kreatywnych) oraz Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego (w zakresie animacji

kultury i dostarczania usług kulturalnych na poziomie lokalnym).

ww

W dalszej części SRKS zostały określone jej ramy realizacyjne i finansowe wraz ze spójnym systemem

wskaźników, przy których dostarczaniu głównym partnerem MKiDN pozostaje Centrum Badania

Opinii Społecznej.

Z uwagi na horyzontalny charakter wyzwań związanych z rozwojem kapitału społecznego zadania

koordynacji celów szczegółowych SRKS zostały powierzone współpracującym ze sobą: ministrowi

właściwemu ds. oświaty i wychowania (cel szczegółowy 1), ministrowi właściwemu ds.

zabezpieczenia społecznego (cel szczegółowy 2) i ministrowi właściwemu ds. kultury i ochrony

dziedzictwa narodowego (cele szczegółowe 3 i 4).

v.p

l

SRKS powstała w powiązaniu z dokumentami Unii Europejskiej. Działania na rzecz kapitału

społecznego zawarte są przede wszystkim w projektach związanych z pierwszym i trzecim celem

Strategii Europa 2020, wyznaczającym cele ekonomiczno‐społeczne UE na to dziesięciolecie.

SRKS nie jest wskazana w Krajowym Programie Reform jako instrument realizacyjny Strategii Europa

2020. Niemniej cele SRKS przyczyniają się do realizacji Strategii Europa 2020 w następującym

zakresie





Inteligentny rozwój – wsparcie kształcenia się, szkolenia i uczenia przez całe życie zgodne

z projektem „Młodzież w drodze” (cel szczegółowy 1), działania na rzecz społeczeństwa

cyfrowego realizujące „Europejską agendę cyfrową” (cel szczegółowy 2), innowacje

w sektorze przemysłów kreatywnych zgodnie z projektem „Unia innowacji” (cel szczegóło‐

wy 4).

Zrównoważony rozwój – wpływ na zwiększanie konkurencyjności europejskiej turystyki

(dostępność obiektów kultury), zgodnie z projektem „Polityka przemysłowa w erze

globalizacji” (cel szczegółowy 4).

Rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu – działania na rzecz potencjału partnerów

społecznych i dialogu społecznego zgodne z projektem „Program na rzecz nowych

umiejętności i zatrudnienia” oraz na rzecz ekonomii społecznej jako działania w ramach

projektu „Europejski program walki z ubóstwem” (cel szczegółowy 2).

.go



w.

rcl

Europejska agenda kultury5) odnosi się pośrednio do rozwoju kapitału społecznego w zakresie

efektywnego wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego, a do jej celów należy

promowanie: różnorodności i dialogu kulturowego, kultury jako katalizatora twórczości oraz kultury

jako istotnego czynnika w stosunkach międzynarodowych.

Program Kreatywna Europa6) służy wspieraniu europejskiego sektora kultury i sektora kreatywnego

do 2020 r. w celu propagowania inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu

społecznemu. Proponowane cele szczegółowe 3 i 4 SRKS odnoszą się bezpośrednio do priorytetów

Kreatywnej Europy.

ww

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2020, ze względu na wielość zagadnień oraz dynamiczny

kontekst zmian kulturowych, jest dokumentem, który może podlegać modyfikacjom. Należy przy

tym pamiętać, że zmiany społeczne są zmianami o długim horyzoncie czasowym, a ich efekty –

mimo prawidłowego doboru wskaźników – stają się widoczne w następnych pokoleniach.

Jednocześnie SRKS jest dokumentem nowoczesnym, pozwalającym przedstawić nową optykę

społeczeństwa XXI wieku.

5)

Komunikat dotyczący Europejskiej agendy kultury w dobie globalizacji świata, KOM (2007) 242, Bruksela 2007.

Komunikat dotyczący propozycji ustanowienia Programu Kreatywna Europa, KOM (2011) 785, Bruksela 2011.

6)

III. Diagnoza

Obszar I. Postawy i kompetencje społeczne

v.p

l

Wytyczenie w SRKS poniższych obszarów diagnozy ma jedynie charakter funkcjonalny i operacyjny.

Obszary te są ze sobą ściśle powiązane, a ich ułożenie w diagnozie nie ma charakteru

hierarchicznego.

.go

W Europie panuje zgoda co do potrzeby poszerzenia procesu uczenia się poza sztywne ramy edukacji

formalnej. Koncepcja uczenia się przez całe życie (lifelong learning7)) zakłada „rozwój indywidualny

i rozwój cech społecznych we wszystkich formach i wszystkich kontekstach – w systemie formalnym,

tj. w szkołach, placówkach kształcenia zawodowego, uczelniach i placówkach kształcenia dorosłych,

oraz w ramach kształcenia nieformalnego, a więc w domu, w pracy i w społeczności”8), stawiając tym

samym jednostkę w centrum procesu nauczania. Dwa kluczowe postulaty wynikające z tej definicji

dotyczą przestrzeni kształcenia (lifewide learning) i czasu kształcenia (lifelong learning)9). Wymiar

przestrzenny odnosi się do zróżnicowania źródeł nauczania: uczymy się w pracy, w gronie rodzinnym,

uczestnicząc w działaniach społecznych i obywatelskich10). W Polsce w 2011 r. odsetek osób w wieku

25–64 objętych kształceniem lub szkoleniem (lifelong learning) wynosił 4,5% i był znacząco niższy niż

średnia dla Unii Europejskiej: 8,9%11). Motywacje Polaków do zdobywania dodatkowej wiedzy

i umiejętności mają przede wszystkim charakter pragmatyczny12).

w.

rcl

Na podstawie doświadczeń polskiego systemu oświaty i koncepcji lifelong learning wyznaczono

główne postawy i kompetencje społeczne, które powinny mieć charakter priorytetowy w systemie

oświaty oraz innych formach uczenia się. Zalicza się do nich: kooperatywność, komunikatywność

i kreatywność.

Najistotniejszym narzędziem opisu efektów oczekiwanych w kształtowaniu postaw uczniów

w systemie oświaty jest podstawa programowa wychowania przedszkolnego oraz kształcenia

ogólnego w poszczególnych typach szkół. Reforma programowa jest wdrażana stopniowo, począwszy

od roku szkolnego 2009/2010.

Jak wykazały wyniki testów kompetencji PISA (Programme for International Student Assessment),

polski system kształcenia nie odbiega od średniej europejskiej w samym nauczaniu wiedzy13).

W Polsce najlepiej kształtuje się poziom kompetencji odwołujących się do wiedzy wyuczonej,

natomiast średnio o połowę niższy jest indeks kompetencji związanych z działaniem, życiem we

wspólnocie i rozwojem osobistym14).

ww

Charakterystyczną cechą polskiego systemu kształcenia jest przewaga kształcenia formalnego. Oprócz

niego, na różnych etapach życia coraz istotniejszą rolę powinno pełnić uzupełniające kształcenie

7)

Koncepcja Lifelong Learning zakłada istnienie czterech rodzajów kompetencji nabywanych w procesie nauczania. Ludzie uczą się, aby

wiedzieć (tradycyjne zdobywanie wiedzy), aby działać (wypracować umiejętność kreatywnego działania i współdziałania), aby żyć

wspólnie (odnosić się do wspólnoty w sposób otwarty i tolerancyjny), aby być (rozwijać własną osobowość, wrażliwość, potencjał

intelektualny). Na podstawie: Edukacja. Jest w niej ukryty skarb, UNESCO, Warszawa 1998.

8)

Uczenie się przez całe życie: rola systemów edukacji w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Europejskie Biuro Eurydice, Bruksela

2000, s. 10.

9)

Lifelong Learning and Lifewide Learning, Skolverket, Stockholm 2000.

10)

European ELLI Index 2010, ICDE 2010, s. 4.

11)

http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tsdsc440&plugin=1

12)

Czy warto się uczyć?, CBOS, Warszawa 2007.

13)

PISA 2006. Science Competencies for Tomorrow's World, OECD 2006.

14)

European ELLI Index 2010, ICDE 2010.

v.p

l

nieformalne i pozaformalne, które cechuje się większym stopniem szczegółowości, umożliwia nabycie

praktycznych umiejętności, a ponadto odbywa się poza systemem hierarchicznego szkolnictwa.

Najbogatsza oferta kształcenia nieformalnego dostępna jest dla dzieci i młodzieży w wieku szkolnym.

Głównym organizatorem tych zajęć jest jednak szkoła (66% oferty przeznaczonej dla młodzieży).

Pozostali organizatorzy to tradycyjne instytucje aktywizujące – biblioteki, domy kultury, świetlice,

ośrodki sportowe, kluby, parafie i przestrzenie spotkań nieformalnych (19%) – oraz organizacje

pozarządowe (jedynie 15%). Do innych nieformalnych przestrzeni aktywizujących młodych ludzi

zalicza się: kina, kawiarenki internetowe, kawiarnie i puby15).

Edukacja obywatelska

.go

Grupą w małym stopniu objętą kształceniem jest ludność w tzw. wieku produkcyjnym. Instytucje

publiczne oferują przede wszystkim zajęcia dokształcające i aktywizujące zawodowo. Lukę tę

częściowo wypełnia oferta kształceniowa i integracyjna zakładów pracy16). Osoby starsze mogą

rozwijać swoje zainteresowania i pasje z pomocą takich instytucji jak Uniwersytet Trzeciego Wieku,

domy i kluby seniora, stowarzyszenia pomocowe organizujące wolontariat17).

w.

rcl

Edukacja obywatelska stanowi podstawowe narzędzie wzmocnienia procesów demokratyzacji.

Aktywność obywatelska polskiego społeczeństwa nie jest wysoka. Dorośli Polacy najczęściej działają

w organizacjach związanych ze szkolnictwem (rada rodziców, „trójka klasowa” – 5,1% dorosłych),

charytatywnych, religijnych, sportowych (koła myśliwskie i wędkarskie) i artystycznych (chóry,

orkiestry)18). Młodzi ludzie w znacznym stopniu odwzorowują bierną postawę dorosłych: w 2008 r. aż

56% z nich nigdy nie brało udziału w wyborach do samorządu szkolnego, a 65% nie należało do

żadnej organizacji, klubu czy ruchu religijnego19).

Specyfiką edukacji obywatelskiej jest waga własnego doświadczenia, w życiu dorosłym przebiega ono

głównie przez praktykę (od uczestnictwa w wyborach przez aktywny udział w życiu lokalnej

wspólnoty po działalność polityczną). W przeciwieństwie do edukacji kulturalnej, edukacja

obywatelska nie jest w Polsce obciążona bagażem definicyjnym i instytucjonalnym oraz utartymi

metodami działania. Działania prowadzone w obrębie edukacji szkolnej zakładają aktywizację

obywatelską uczniów, która ma pomóc w budowaniu poczucia wartości i wpływu na życie społeczne

oraz uczyć współpracy. Wynikająca z tego założenia zmiana podstawy programowej wprowadza

obowiązek realizacji uczniowskiego projektu obywatelskiego w ramach zajęć wiedzy o społeczeństwie

w gimnazjum i liceum. Obywatelskie kształcenie nieformalne jest z kolei domeną działań organizacji

pozarządowych.

Edukacja medialna i informatyczna

ww

Edukacja medialna20) jest nieodzownym warunkiem procesu nazwanego w dokumentach Unii

Europejskiej „alfabetyzacją medialną”. Szczególnie istotną dzisiaj gałęzią edukacji medialnej jest

edukacja związana ze stosowaniem technologii informacyjnych (IT).

15)

„Biała Księga” młodzieży polskiej. Dwie prawdy o aktywności, MEN, Warszawa 2005.

Edukacja dla pracy. Raport o rozwoju społecznym, UNDP Warszawa 2007; Edukacja i wykształcenie w Małopolsce. Raport za rok 2009,

Kraków 2009.

17)

M. Kaczmarczyk, E. Trafiałek, Aktywizacja osób starszych „Gerontologia Polska”, 4/2007.

18)

Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich 1998–2010, CBOS, Warszawa 2010.

19)

Konsumpcja substancji psychoaktywnych przez młodzież szkolną – Młodzież 2008, CBOS, Warszawa 2008.

20)

Nakierowana na kształtowanie umiejętności świadomego, krytycznego i selektywnego korzystania ze środków masowego przekazu,

w szczególności mediów masowych, oraz aktywnej i twórczej komunikacji.

16)

Edukacja kulturalna i artystyczna

v.p

l

Działania formalne w tym zakresie (edukację szkolną) uzupełnia samodzielna aktywność ludzi

młodych. Komputer i Internet stwarzają możliwość nawiązywania i podtrzymywania kontaktów

społecznych, przyjemnego spędzania wolnego czasu, umożliwiając jednocześnie „bezbolesne”

nabywanie kompetencji informatycznych. Osoby korzystające z Internetu mają większe zaufanie do

instytucji politycznych i częściej uczestniczą w projektach obywatelskich21). Poza wykształceniem

podstawowym czynnikiem wpływającym na znajomość technologii informatycznych jest wiek. Drugą

stroną tego procesu jest zagrożenie wykluczeniem cyfrowym. Obecnie 66% gospodarstw domowych

ma komputer, a 59% dostęp do Internetu. Regularne korzystanie z komputera deklaruje 55%

Polaków, a z Internetu 51%22). Tymczasem sieć internetowa konstytuuje coraz istotniejszą przestrzeń

gospodarczą w takich obszarach jak poszukiwanie pracy czy sprawne wykonywanie zawodu.

w.

rcl

.go

Pożądany kierunek działań na rzecz edukacji kulturalnej i artystycznej wyznaczony został treścią listu

intencyjnego Ministra Edukacji Narodowej i Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w którym

wskazano wolę i potrzebę współpracy w zakresie upowszechniania edukacji kulturalnej23). Celem

zawartego porozumienia było zwiększenie liczby godzin przeznaczonych na edukację artystyczną

w oparciu o nowe podstawy programowe, uwzględniające bardziej praktyczne podejście do zajęć

artystycznych oraz stworzenie nowego programu, który połączyłby działania jednostek kultury i szkół.

Realizacja tych intencji przyświeca reformie programowej MEN, która kładzie nacisk na program

kulturalny i artystyczny na wszystkich etapach edukacji oraz promuje aktywne uczestnictwo

i tworzenie kultury jako efekt kształcenia. Działania oświatowe wspierające uczestnictwo w kulturze

są uzupełniane również poza systemem szkolnym dzięki działalności różnorodnych podmiotów,

takich jak biblioteki, domy kultury, kluby młodzieżowe czy muzea.

ww

Bardzo wyraźnie rysuje się różnica między poziomem aktywnych i biernych form spędzania czasu

wolnego. Dla zdecydowanej większości respondentów słuchanie radia, muzyki i oglądanie telewizji

częściowo lub całkowicie może zastępować większość form aktywności kulturalnej, czyli

uczęszczanie do kina, teatru, udział w imprezach kulturalnych, odwiedzanie muzeów, wystaw,

zwiedzanie zabytków. Tę tendencję potwierdzają dane zawarte w Diagnozie Społecznej 2011. Należy

odnotować fakt, że oprócz opisanej w niej rezygnacji z uczestnictwa w działaniach kulturalnych

z powodów finansowych, odnotowano, że w latach 2007–2011 wzrósł odsetek gospodarstw

domowych nieodczuwających potrzeby korzystania z analizowanych form uczestnictwa w kulturze.

Najrzadziej deklarowano brak zainteresowania zakupem prasy (6% gospodarstw), najczęściej zaś

zwiedzaniem muzeów lub wystaw (44% gospodarstw). Warto ponadto zaznaczyć, że brak potrzeb

kulturalnych wzrastał wraz ze zmniejszaniem się miejscowości24). Jednym z wyznaczników aktywności

kulturalnej jest odsetek mieszkańców uczestniczących w amatorskiej działalności artystycznej.

W porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej ten wskaźnik jest w naszym społeczeństwie niższy.

Edukacja artystyczna przyczynia się do podnoszenia konkurencyjności i innowacyjności gospodarki.

Atutem polskiej edukacji artystycznej jest istnienie spójnego systemu szkół artystycznych stopnia

podstawowego, średniego i wyższego.

21)

Portret Internauty, CBOS, Warszawa 2009.

Korzystanie z komputerów i Internetu, CBOS, Warszawa 2010.

23)

List intencyjny MKiDN oraz MEN dotyczący współpracy w zakresie upowszechniania edukacji kulturalnej, podpisany dnia 12 marca

2008 r.

24)

J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza społeczna 2011. Warunki i jakość życia Polaków. Raport., Rada Monitoringu Społecznego,

Warszawa 2011, s. 115.

23)

Aktywność obywatelska

v.p

l

Obszar II. Współdziałanie i partycypacja społeczna

Wartość indeksu aktywności obywatelskiej Polaków na tle innych krajów europejskich jest niska

.go

Rysunek 2. Indeks aktywności obywatelskiej w 20 krajach

Źródło: Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, lipiec 2009 r., s. 352.

w.

rcl

Badania CBOS pokazują, że 46% Polaków gotowych jest do podejmowania dobrowolnej i bezpłatnej

pracy na rzecz swojego najbliższego otoczenia, wsi, osiedla czy osób potrzebujących. 81%

respondentów zgodziło się ze stwierdzeniem, że działając wspólnie, można osiągnąć więcej niż

samemu. 65% Polaków wyraziło również pogląd, że działając wspólnie, człowiek może rozwiązać

problemy społeczności, w której żyje, lub pomóc innym25). Jednak mimo społecznie podzielanych

przekonań, zaledwie 20% obywateli angażuje się w działania na rzecz dobra wspólnego26), a – jak

podaje Diagnoza Społeczna 2011 – zaledwie 16% badanych deklaruje zaangażowanie w jakiekolwiek

działania na rzecz lokalnej społeczności w okresie ostatnich dwóch lat.

Jak wynika z badań przeprowadzonych przez CBOS27), co czwarty badany twierdzi, że ma poczucie

wpływu na sprawy kraju, natomiast 72% jest przeciwnego zdania. Bardziej rozpowszechnione jest

poczucie wpływu na sprawy lokalne, które deklaruje 42% Polaków. O niemożności kształtowania

swojego bliskiego otoczenia mówi natomiast 55% respondentów28). Według European Social Survey

w 2006 r. zaledwie 5,5% Polaków podpisało jakąś petycję, natomiast średnia europejska wyniosła

25,1%29).

ww

Przekonaniu o niewielkim wpływie na podejmowane w kraju decyzje towarzyszy niskie,

w porównaniu z innymi państwami europejskimi, zaufanie do instytucji publicznych, w tym instytucji

trwale związanych z demokracją.

25)

B. Wciórka, Opinie i Diagnozy nr 8: Społeczeństwo obywatelskie 1998–2008, CBOS, Warszawa 2008.

Dobroczynność w Polsce, CBOS, Warszawa, luty 2010.

27)

M. Feliksiak, Opinie o funkcjonowaniu demokracji w Polsce, CBOS, Warszawa 2009.

28)

Tamże.

29)

European Social Survey, 2007.

26)

Źródło: European Social Survey 2008

.go

v.p

l

Rysunek 3. Poziom zaufania do podstawowych instytucji publicznych w krajach europejskich30)

Wyznacznikiem aktywności obywatelskiej i elementarną formą udziału w życiu publicznym są

– udział w wyborach; frekwencja wyborcza w Polsce jest zróżnicowana, ale średnio nie

przekracza 48%, natomiast średnia frekwencja dla innych krajów Europy Środkowo‐

‐Wschodniej to ponad 72%31),

działalność w organizacjach pozarządowych; blisko 72% dorosłych Polaków nie działa

w żadnej organizacji obywatelskiej32).

w.

rcl

–

Dane na temat wolontariatu potwierdzają niewielkie społeczne zaangażowanie Polaków. Według

badań w ostatnich kilku latach nastąpił znaczny spadek: w 2009 r. 12,9% badanych deklarowało

zaangażowanie w wolontariat, w 2005 r. odsetek ten sięgał 23,2%33). Badanie European Social Survey

2008 r. wykazało jeszcze niższy poziom zaangażowania Polaków w prace społeczne (6%)34).

Zorganizowane formy aktywności obywatelskiej

Z niską aktywnością obywatelską Polaków wiąże się słaba kondycja zorganizowanych form

aktywności obywatelskiej w Polsce.

ww

Według badań GUS liczba fundacji, stowarzyszeń i innych organizacji obywatelskich mających

osobowość prawną i aktywnie działających w 2008 r. w Polsce wyniosła 71 tys. (z 93 tys. organizacji,

które znalazły się w kartotece badania, ¼ okazała się nieaktywna). Według badań KLON/JAWOR 57%

organizacji ma zasięg nieprzekraczający jednego powiatu, 36% ma zasięg jednej gminy, 54%

organizacji deklaruje, że działa na rzecz rozwoju społeczności lokalnej35). Wyraźną koncentrację

organizacji widać w dużych ośrodkach miejskich36). Najwięcej organizacji pozarządowych w liczbach

30)

Według innego sondażu CBOS (Opinie o funkcjonowaniu demokracji w Polsce) obojętność wobec obowiązującego ustroju deklaruje co

trzeci badany (33%). Mimo że z kolei prawie 2/3 Polaków uważa się za zwolenników rządów demokratycznych, blisko połowa (49%) źle

ocenia funkcjonowanie tego systemu w naszym kraju. Zaledwie 17% Polaków chce uczestniczyć w rządzeniu.

31)

M. Cześnik, Partycypacja wyborcza Polaków, ISP, Warszawa 2009.

32)

R. Boguszewski, Aktywność Polaków w organizacjach obywatelskich w latach 1998–2010, CBOS, Warszawa 2010.

33)

Wolontariat, filantropia i 1% – coroczne badanie prowadzone od 2001 r. przez Stowarzyszenie KLON/JAWOR.

34)

European Social Survey 2008.

35)

Najważniejsze pytania – podstawowe fakty. Polski sektor pozarządowy 2008, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008.

36)

Wstępna informacja nt. wyników Badania stowarzyszeń, fundacji i organizacji społecznych (SOF‐1) zrealizowanego w 2009 r.

.go

v.p

l

bezwzględnych znajduje się w województwach: mazowieckim, śląskim, małopolskim i wielkopolskim,

a w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców w województwach: mazowieckim, warmińsko‐mazurskim,

podlaskim, lubelskim i podkarpackim.

Najczęściej deklarowana przez organizacje dziedzina działalności statutowej określona według

najważniejszego pola działalności organizacji to „sport, turystyka, rekreacja, hobby” u 38%

organizacji. Następnymi obszarami działalności statutowej były: „pomoc społeczna i usługi socjalne”

(24%), „kultura i sztuka” (11%) oraz „edukacja i wychowanie” (8%)37).

Badanie KLON/JAWOR wykazuje, że 1/2 organizacji uzyskiwała nie więcej niż 18 tys. zł rocznego

przychodu. Z kolei przychód każdej z 10% najbogatszych organizacji wyniósł więcej niż 500 tys. zł.

Mniej więcej 10% organizacji nie ma żadnych środków finansowych38). Brak funduszy na działalność

jest od lat najczęściej wskazywanym przez organizacje problemem. Organizacje obywatelskie nie

wytworzyły powszechnych, własnych źródeł finansowania, niewiele organizacji ma kapitały wieczyste

(żelazne), które w wielu krajach europejskich stanowią podstawę działania sektora obywatelskiego.

Współpraca administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi

w.

rcl

Na podstawie danych Departamentu Pożytku Publicznego MPiPS stwierdzić można, że w 2011 r.

większość jednostek administracji publicznej (75%) współpracowała finansowo i pozafinansowo

z organizacjami pozarządowymi, podmiotami kościelnymi i wyznaniowymi oraz innymi podmiotami III

sektora. W 2011 r. administracja publiczna zleciła organizacjom pozarządowym i innym uprawnionym

podmiotom zadania na łączną kwotę ponad 4,8 mld zł, w tym około 269 mln zł ze środków Unii

Europejskiej39). W 2011 r. 15 urzędów użyczyło lub bezpłatnie oddało w użytkowanie organizacjom

pozarządowym nieruchomość. W 2011 r. zespoły doradcze i inicjatywne działały przy 582 organach

administracji publicznej, co stanowi 30% ogółu urzędów40).

Dialog obywatelski i dialog społeczny

Słabością dialogu obywatelskiego w Polsce jest autonomiczność tradycyjnego dialogu społecznego

w obszarze zbiorowych stosunków pracy (związki zawodowe, organizacje pracodawców) i dialogu

obywatelskiego (organizacje obywatelskie). Dialog społeczny już od dłuższego czasu funkcjonuje

w formule zinstytucjonalizowanej. Powinien obejmować również inne środowiska, które odgrywają

istotną rolę w funkcjonowaniu społeczeństwa obywatelskiego i państwa.

Jedną z podstawowych form dialogu są konsultacje społeczne. W 2011 r. 35% urzędów administracji

publicznej dokonało konsultacji z organizacjami, podmiotami kościelnymi i wyznaniowymi lub

stowarzyszeniami jednostek samorządu terytorialnego, projektów aktów prawnych lub dokumentów

programowych i strategicznych41). Rozwój ilościowy różnych form dialogu nie zawsze idzie w parze

z ich jakością i efektywnością. Stosowane mechanizmy dialogu obywatelskiego cechuje często brak

odpowiednich standardów.

ww

Jakość i dostępność informacji publicznej

Dostępność informacji publicznej, jak również jej zakres i łatwość przetwarzania, warunkują

przejrzystość instytucji publicznych. Słabo rozwinięte są także różne formy kontroli społecznej nad

działaniami administracji publicznej, takie jak petycja czy skarga. Mają one jednak charakter

37)

Tamże.

Najważniejsze pytania – podstawowe fakty. Polski sektor pozarządowy 2008, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008.

39)

Sprawozdanie z funkcjonowania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie za lata 2010 i 2011, MPiPS, 2012.

40)

Tamże.

41)

Tamże.

38)

v.p

l

interwencyjny i w związku z tym nie zapewniają obywatelom bieżącego nadzoru nad działaniami

administracji.

Filantropia i społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstw

Badanie KLON/JAWOR wskazuje, że w 2008 r. 29% Polaków przekazało organizacjom pozarządowym

darowizny finansowe bądź rzeczowe42). Spada odsetek osób, które finansowo lub materialnie

wspierają działalność organizacji pozarządowych. Od 2004 r. podatnicy – osoby fizyczne – mogą

przekazać 1% podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego. W 2011 r. około 1/3 łącznej puli

środków przekazanych przez podatników trafiła do siedmiu organizacji (z czego 70% otrzymała jedna

organizacja)43).

Ekonomia społeczna

.go

Zaledwie 13% polskich firm, a 50% firm zagranicznych działających w Polsce stosuje działania

z dziedziny CSR (społecznej odpowiedzialności biznesu).

w.

rcl

Ekonomia społeczna jest jednym z najprężniej rozwijających się instrumentów aktywizacji oraz

integracji społecznej i zawodowej środowisk wykluczonych. Łączy ona instrumenty ekonomiczne

z celami społecznymi. Jej istotą jest prowadzenie działań ukierunkowanych na cele społeczne oraz

rewitalizację społeczności lokalnych, a nie wyłącznie na zysk. Jedną z form organizacyjnych

podmiotów ekonomii społecznej może być przedsiębiorstwo społeczne. Obecnie w Polsce działa

zaledwie kilkaset przedsiębiorstw społecznych, ale możliwości rozwojowe są duże. Kilkadziesiąt

tysięcy organizacji pozarządowych i spółdzielni może potencjalnie przekształcać się

w przedsiębiorstwa społeczne. Brakuje jednakże instrumentów finansowego zwrotnego

i bezzwrotnego wsparcia dla podmiotów ekonomii społecznej.

Wykluczenie społeczne

Według Diagnozy Społecznej 2011 poniżej granicy ubóstwa żyło w Polsce 4% gospodarstw

domowych według ujęcia obiektywnego oraz 36,8% według ujęcia subiektywnego. Raport ten

wykazuje jednak, że są określone grupy społeczne, wśród których wykluczenie społeczne jest

częstszym zjawiskiem i najczęściej trwającym od kilku czy kilkunastu lat. Są to długotrwale

bezrobotni, niepełnosprawni, mieszkańcy wsi, dzieci i kobiety. Niemożność uczestniczenia w życiu

społecznym wiąże się z niemożnością uczestniczenia w edukacji, kulturze i w procesach społecznej

komunikacji. Również słaba frekwencja wyborcza skorelowana jest z niskim poczuciem wpływu na

sprawy państwa, a coraz częściej także z brakiem kompetencji medialnych.

Obszar III. Komunikacja społeczna

ww

Zmiany wzorców korzystania z mediów

Wraz z pojawianiem się nowych technologii informacyjno‐komunikacyjnych (TIK) zmieniają się

wzorce korzystania z mediów. Rośnie rola technologii cyfrowych, coraz więcej osób korzysta

z Internetu (od portali przez serwisy społecznościowe po komunikatory internetowe) i telefonów

komórkowych. Następuje silne splatanie się technologii komunikowania z życiem codziennym.

Istotną rolę nadal odgrywają dotychczasowe media, w szczególności telewizja i radio. Znaczenie gazet

drukowanych spada, ale treści tworzone przez redakcje gazet zasilają inne media. W przeciwieństwie

42)

43)

Wolontariat, Filantropia i 1%. Raport z badań, A. Baczko i A. Ogrocka, Stowarzyszenie KLON/JAWOR, Warszawa 2008.

www.mf.gov.pl

v.p

l

do tradycyjnych środków masowego przekazu Internet umożliwia jednocześnie komunikację

porozumiewawczą (one to one), rozsiewczą (one to many), grupową (few to few) i powszechną (many

to many).

.go

Konwergencja mediów, telekomunikacji i nowoczesnych technologii spotęgowana jest postępującą

cyfryzacją sektora, wpływa na sposób naszego funkcjonowania w społeczeństwie. Telewizja pozostaje

najpopularniejszym medium – oglądanie telewizji jest najczęstszym sposobem spędzania czasu

wolnego. W programach radiowych dominuje treść rozrywkowa. W 2009 r. radia słuchało 81,4%

Polaków. Na rynku dominują dwie komercyjne stacje ogólnopolskie – łącznie ponad 41% udziału.

Wśród słuchaczy obu stacji największą grupę stanowią osoby w wieku 25–39 lat. Od kilku lat

obserwuje się narastające zjawisko stopniowej likwidacji samodzielnych lokalnych stacji radiowych,

co w konsekwencji pozbawia mieszkańców wielu regionów źródeł informacji i programów związanych

z ich miejscem zamieszkania. Zadania społeczne i kulturalne w znacznie większym stopniu wypełnia

radiofonia publiczna, której łączne udziały sięgają około 25% ogólnego czasu, jaki Polacy przeznaczają

na słuchanie radia. Prasa codzienna w Polsce pełni rolę źródła informacji i forum dyskusji tylko

w stosunku do ograniczonej grupy obywateli. Czytelnictwo dzienników pozostaje w Polsce na niskim

poziomie.

w.

rcl

Komunikowanie masowe w Polsce zawodzi na poziomie lokalnym. Prasa i telewizja lokalna są słabe

i w niewystarczający sposób wspierają powstawanie opinii publicznej w skali regionu czy miasta.

Media lokalne, które tradycyjnie stanowiły podstawowe źródło informacji dla społeczności, dotyka

proces tabloidyzacji. Niemal nieobecne w polskim pejzażu medialnym są media społeczne skierowane

na budowę więzi, realizujące potrzeby określonych grup społecznych i reprezentujące je w społecznym

obiegu informacji oraz debacie publicznej.

Zarówno cyfryzacja mediów elektronicznych, jak i digitalizacja zasobów audiowizualnych i tekstowych

ułatwiają powstanie nowych form i wzorów komunikacji społecznej, w tym uczestnictwa w debacie

publicznej, a także dla celów autoekspresji i rozpowszechniania własnej twórczości.

Analizy zależności między korzystaniem z określonych narzędzi komunikacyjnych, w tym również

konsumpcją mediów, a różnymi wskaźnikami kapitału społecznego, pokazują pozytywny związek

kapitału społecznego z korzystaniem z Internetu i negatywny z ilością czasu poświęcanego na

oglądanie telewizji. Osoby korzystające z Internetu mają więcej przyjaciół niż ci, którzy z niego nie

korzystają. Dodatkowo wśród tych drugich więcej jest osób, które czują się osamotnione – 25,8%,

w porównaniu z 17% internautów. Wśród użytkowników Internetu 16% deklaruje zaufanie do innych

ludzi, natomiast wśród osób, które z niego nie korzystają, jest to tylko 11%. Mimo wyników

powyższych badań, korzystanie z Internetu nie powoduje automatycznie wzrostu kapitału

społecznego.

ww

Zmiany związane z tym pojęciem dotyczą przejścia od sieci „tylko do odczytu” (read only,

downloading), z której korzystali odbiorcy przed fazą aktywnego uczestnictwa, do sieci, w której

użytkownicy (już w mniejszym stopniu traktowani jako odbiorcy) aktywnie korzystają z mediów

i wypełniają je własnymi treściami (read and write, uploading), określa się jako Web 2.0. Jak wynika

z dotychczasowych badań44), podstawowym problemem w zmniejszeniu zjawiska cyfrowego podziału

i barierą w powszechnym korzystaniu z nowych technologii informacyjno‐komunikacyjnych nie jest

brak dostępu do komputerów i Internetu, lecz brak motywacji, wiedzy i umiejętności korzystania

z tychże. W Polsce rośnie podział cyfrowy, tj. różnice między osobami odnajdującymi się

44)

D. Batorski, Wykluczenie cyfrowe w Polsce, Studia Biura Analiz Sejmowych, Warszawa 2009. Europejska Agenda Cyfrowa zakłada, że do

2020 r. wszyscy Europejczycy będą mieli dostęp do Internetu o przepustowości przekraczającej 30 Mb/s.

v.p

l

w medialnym, cyfrowym świecie – młodszymi, lepiej wykształconymi, mieszkającymi w większych

miastach – a osobami pozbawionymi dostępu, ale przede wszystkim kompetencji pozwalających im

korzystać z dostępnego sprzętu45).

Problem wykluczenia części społeczeństwa dotyczy także sposobu odbioru telewizji. W 2009 r. 36,6%

gospodarstw odbierało programy wyłącznie za pomocą anteny „eterowej”46). Z usług telewizji

kablowych korzysta około 35% gospodarstw domowych, a 29% gospodarstw korzystało

z indywidualnej anteny satelitarnej. Oznacza to, że co najmniej 10–12 mln osób ma dostęp wyłącznie

do kilku uniwersalnych programów telewizyjnych.

Obszar IV. Potencjał kulturowy i kreatywny

.go

Znaczenie kultury dla rozwoju i jakości kapitału społecznego jest wielopoziomowe: z jednej strony

kultura warunkuje zachowania i postawy, ustanawia kody i sposoby komunikowania oraz organizacji

społeczeństwa, z drugiej zaś stanowi zasób materialnych i niematerialnych dóbr, które stanowią

fundament tożsamości. Ważnymi elementami są również twórczość i kreatywność. Potencjał

kulturowy determinuje sposoby podejmowania decyzji, umożliwia atmosferę otwartości

i wzajemnego zaufania, z kolei uruchomienie potencjału kreatywnego wpływa na rozwój społeczny

i gospodarczy.

Tożsamość jako dziedziczone normy i wzory zachowań

w.

rcl

W polskim społeczeństwie dominuje struktura z silnie zakodowanymi wzorami ról społecznych, które

cechuje duża wzajemna nieufność. Większość Polaków czuje najsilniejszy związek ze społecznością

lokalną, jednak zwiększa się odsetek osób deklarujących wyższy poziom identyfikacji grupowej,

odwołujący się do wspólnoty narodowej i europejskiej. Wyniki badania CBOS wskazują „dwa modele

samoidentyfikacji Polaków: jeden bliższy tożsamości związanej ze społecznością lokalną i regionem,

krainą, drugi bliższy tożsamości ogólnonarodowej oraz europejskiej. Pierwszy model częściej

reprezentują respondenci starsi, słabiej wykształceni, ubożsi, zamieszkujący wsie i małe miasta,

natomiast drugi ludzie młodsi, mieszkańcy dużych miast, dobrze wykształceni, stosunkowo

zamożni”47).

ww

Dziedzictwo kulturowe jako zasób umożliwiający budowanie i utrwalanie wspólnej tożsamości,

a także rozwijanie potencjału kreatywnego, jest kluczowym elementem potencjału kulturowego.

Stanowi przedmiot ochrony oraz potencjał, który powinien zostać wykorzystany dla obecnego

i przyszłego rozwoju. Obejmuje ono materialne dobra kultury, naszą pamięć i tożsamość.

Odzwierciedla zarówno stosunek społeczeństwa do świata wartości, jak i sam proces reinterpretacji

tych wartości. Wskazuje się na przewagi konkurencyjne wynikające nie tylko z lepszej

rozpoznawalności miejsc dziedzictwa, ale z atrakcyjności turystycznej miast historycznych i wpływu

dziedzictwa kulturowego na jakość życia. Rozumienie roli i znaczenia dziedzictwa kulturowego

zmienia się dynamicznie pod wpływem przemian społecznych, kulturowych, ekonomicznych

i technologicznych.

45)

Raport Polska 2030, s. 152.

Dane Millward Brown SMG/KRC. Według CBOS (badania z grudnia 2009 r. Identyfikacja i analiza grup społecznych zagrożonych

wykluczeniem społecznym pod kątem skutecznych instrumentów dotarcia do nich w związku z planowaną ogólnopolską kampanią

informacyjno‐edukacyjną związaną z procesem cyfryzacji nadawania programów telewizyjnych) – liczba ta przekracza 39%.

47)

Samoidentyfikacja i duma narodowa Polaków, CBOS, 2004.

46)

v.p

l

Na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO znajduje się 13 polskich

zespołów dóbr48). Są to obiekty o wybitnym znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego i historycznego

Polski i świata. Nie jest to oczywiście jedyne dziedzictwo materialne ważne dla polskiej tożsamości.

Niestety większość polskich zabytków znajduje się w złym stanie i wymaga prac remontowych.

w.

rcl

.go

Rysunek 4. Zabytki nieruchome według rodzajów i zakresu potrzebnych prac remontowych

Źródło: opracowanie danych na podstawie: J. Purchla, Raport o systemie ochrony dziedzictwa kulturowego, 2009.

Zasoby kulturowe

Ważnym elementem materialnego zasobu kulturowego są zbiory obiektów ruchomych,

gromadzonych w takich instytucjach jak biblioteki i muzea, a także same obiekty instytucji kultury

teatry, filharmonie i sale koncertowe, domy kultury, biblioteki i muzea. Ich wykorzystanie zależy od

szeregu czynników wewnętrznych i zewnętrznych oraz celów, jakie są im stawiane przez

społeczeństwo.

ww

Domy kultury i biblioteki stanowią najbardziej rozwiniętą sieć instytucji kulturalnych w Polsce. Mają

one niezwykle istotne znaczenie dla rozwoju kapitału społecznego na poziomie lokalnym – zarówno

z perspektywy potencjału kulturowego, jak i potencjału społecznego. Polska sieć bibliotek należy do

jednej z najbardziej rozbudowanych w Europie49).

48)

Należą do nich: Stare Miasto w Krakowie, kopalnia soli w Wieliczce, Stare Miasto w Warszawie, niemiecki nazistowski obóz

koncentracyjny i zagłady obóz Auschwitz‐Birkenau, Puszcza Białowieska, Stare Miasto w Zamościu, średniowieczny zespół miejski

Torunia, zamek krzyżacki w Malborku, Kalwaria Zebrzydowska, Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy, drewniane kościoły południowej

Małopolski, Park Mużakowski i Hala Stulecia we Wrocławiu.

49)

ESPON, 2006.

v.p

l

Mimo rozbudowanej sieci instytucji upowszechniania kultury problemem jest ich niedoinwestowanie

i brak reformy systemu zarządzania na poziomie lokalnym. Obecność i działalność organizacji

pozarządowych uzupełnia, a czasem zastępuje, działalność instytucji i efektywnie odpowiada na

potrzeby mieszkańców — integruje i angażuje lokalną społeczność oraz pozwala na realizację

potencjału twórczego. Coraz częściej działaniom kulturalnym towarzyszą przedsięwzięcia partnerskie,

czego przykładem jest próba instytucjonalnej modernizacji systemu bibliotecznego – Program

Rozwoju Bibliotek oraz programy cyfryzacji bibliotek.

Digitalizacja

.go

Digitalizacja jest obecnie kluczowym procesem służącym rozwojowi kraju, ponieważ stwarza szansę

przetrwania dla części zasobów dziedzictwa, zwiększa efektywność dostępu do tych zasobów, przez

co sprzyja aktualnej twórczości kulturowej i rozwojowi potencjału kreatywnego. Projekty cyfryzacji

zasobów należy rozpatrywać także w szerszym kontekście z uwzględnieniem podobnych wysiłków

podejmowanych na poziomie europejskim (np. projekt Europeana) i globalnym (np. projekt Google

mający na celu cyfryzację całego światowego dziedzictwa bibliotecznego).

Promocja kultury polskiej i Polski przez kulturę

w.

rcl

Intensyfikacja promocji Polski przez kulturę nabrała znaczenia w latach 2000–2004 w procesie

integracji z Unią Europejską. Wizerunek kraju oraz siła i atrakcyjność jego marki stały się tak samo

istotnym zasobem i polem konkurencji jak zasoby naturalne, infrastruktura czy kwalifikacje siły

roboczej. Wiele badań potwierdza bezpośredni wpływ bogactwa oferty kulturalnej danego kraju na

decyzje inwestycyjne zagranicznych przedsiębiorców50). To kultura decyduje często o wizerunku

kraju, a jej promocja jest jednym z najważniejszych narzędzi dyplomacji publicznej.

Działające na terenie kraju instytuty branżowe o bardzo wysokim poziomie merytorycznym

i artystycznym oraz rozwijająca się sieć organizacji pozarządowych zajmujących się działalnością

kulturalną za granicą są znakomitym zapleczem do kreowania produktów kultury oraz realizacji

promocji Polski przez kulturę na świecie. Infrastruktura placówek zagranicznych MSZ oraz podległe

i nadzorowane przez MKiDN: Instytut Adama Mickiewicza oraz Międzynarodowe Centrum Kultury,

Polski Instytut Sztuki Filmowej oraz Instytut Książki są narzędziami promocji polskiej kultury za

granicą.

Finansowanie kultury

ww

Finansowanie kultury jest jednym z zadań własnych gmin, wobec których rola państwa ogranicza się

do stosowania zasady pomocniczości51). W konsekwencji reformy administracyjnej z 1998 r. nastąpiła

zmiana struktury organizowania i finansowania kultury, skutkująca zwiększeniem zaangażowania

środków ze strony jednostek samorządu terytorialnego. Od 2006 r. można obserwować dynamiczny

wzrost realnych wydatków gospodarstw domowych na kulturę, co wynika ze wzrostu ich dochodów.

Wartość całkowitych wydatków na kulturę jest skorelowana ze wzrostem PKB, co oznacza, że wobec

spowolnienia gospodarczego obserwuje się zmniejszenie dynamiki finansowania kultury. W latach

1999–2009 odsetek wydatków na kulturę w wartości całkowitych wydatków budżetu państwa wahał

się i w 2009 r. wyniósł 0,73%52). W tym samym roku JST przeznaczyły 6,35 mld zł na kulturę i ochronę

50)

Raport Ernst and Young pt. Reinventing European growth. Ernst & Young’s 2009 European attractiveness survey.

Źródła finansowania kultury w Polsce można zatem podzielić na następujące grupy: środki publiczne, w szczególności wydatki z budżetu

państwa realizowane przez MKiDN, wydatki w ramach państwowych funduszy celowych, tj. Funduszu Promocji Kultury oraz Funduszu

Promocji Twórczości, a także środki Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, wydatki jednostek samorządu terytorialnego; fundusze

zagraniczne (fundusze strukturalne, Fundusz Spójności, granty blokowe w ramach Mechanizmu Finansowego, Europejskiego Obszaru

Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu Finansowego); środki prywatne (w tym wydatki gospodarstw domowych, darowizny i in.).

52)

Finansowanie kultury i zarządzanie instytucjami kultury, Raport o stanie kultury 2009.

51)

Uczestnictwo w kulturze

v.p

l

dziedzictwa narodowego. Największy udział w wydatkach JST mają gminy łącznie z miastami na

prawach powiatu, które obecnie dają około 74% środków. Udział jednostek samorządowych szczebla

wojewódzkiego kształtuje się w granicach 25%. Analizując wydatki gmin na kulturę i ochronę

dziedzictwa narodowego, zaobserwować można analogiczny podział jak w przypadku aktywności

organizacji pożytku publicznego. Polska centralna i wschodnia wypada gorzej niż pozostałe regiony53).

Uczestnictwo w kulturze to jeden z kluczowych aspektów rozwoju potencjału kulturowego. Wyniki

badań dotyczących sposobów spędzania czasu wolnego pokazują, że dorosły mieszkaniec polskiego

miasta najchętniej słucha radia (68%) i ogląda filmy w TV/DVD (64%) oraz korzysta z Internetu (59%).

Przeważa bierne uczestnictwo w kulturze, gdyż zdecydowana większość nie zajmuje się twórczością

amatorską (92%)54).

.go

Jak wynika również z badań ogólnopolskich, dzieci mają świadomość, że są bardziej „nowoczesne” od

rodziców. 47% z nich twierdzi, że częściej korzysta z Internetu niż rodzice. 35% żywi przekonanie, że

jest w stanie robić jednocześnie więcej rzeczy (np. oglądać telewizję i grać na komputerze). 25%

uważa, że uczy się szybciej niż rodzice, a 22% sądzi, że jest od rodziców bardziej kreatywna55). Badania

przeprowadzone wśród młodzieży licealnej potwierdzają, że sposób korzystania z nowych mediów

jest cechą odróżniającą ludzi młodych od pokolenia dorosłych (rodziców, nauczycieli)56). Obraz

uzyskany za pomocą statystyk uzależnia wzory uczestnictwa w kulturze od czynników

demograficznych, geograficznych, ekonomicznych, edukacyjnych i technologicznych. Nowe formy

uczestnictwa pozytywnie wiążą się bowiem z innymi formami aktywnego uczestnictwa w kulturze.

w.

rcl

Istotne zagrożenie rozwoju, spójności społecznej i wykorzystania potencjału tkwiącego w kulturze

stanowi wykluczenie z dostępu do kultury, a także z uczestnictwa w kulturze. Dostęp do kultury

oznacza tu zarówno fizyczną możliwość odwiedzenia muzeum, teatru, kina czy biblioteki, jak również

dostęp do zasobów kulturowych przez Internet. Uczestnictwo odnosi się zarówno do biernych, jak i

aktywnych form zaangażowania w wydarzenia kulturalne. Wskazując na przyczyny wykluczeń

z kultury, wymienia się czynniki: ekonomiczne, czasowe i przestrzenno‐geograficzne. Coraz częściej

wskazuje się na równie istotną rolę jakości oferty kulturalnej oraz aspiracji kulturowych obywateli

i zmian stylu życia. Podobnie jak w przypadku innych sfer społecznej aktywności, wykluczeniem

zagrożone są głównie grupy i środowiska ubogie, o niskim wykształceniu i statusie społecznym.

Dostęp do oferty kulturalnej jest zróżnicowany zarówno na płaszczyźnie miasto‐wieś, jak

i w rozkładzie regionalnym. Zarówno oferta kulturalna, jak i infrastruktura kultury w miastach jest

dużo bardziej rozwinięta i zróżnicowana. Z kolei w wielu rejonach kraju charakterystyczny jest niski

poziom aktywności kulturalnej i ograniczenia w dostępności kultury57).

Potencjał kreatywny

ww

Potencjał kreatywny nie jest zasobem, który należy do jednostek, instytucji, organizacji czy firm, ale

jest raczej specyficznym systemem powiązań między nimi, sprzyjającym tworzeniu rzeczy nowych,

oryginalnych i innowacyjnych. Kreatywność, zazwyczaj postrzegana jako unikalna własność, którą

53)

Wydatki gmin i miast na prawach powiatu na kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego na jednego mieszkańca w roku 2008, Moja

Polis.

Raport z badań Spędzanie czasu wolnego i korzystanie z nowych technologii przez mieszkańców Wrocławia w wieku 26–49 lat oraz dzieci

w wieku 12 lat i poniżej z Wrocławia, IMAS International dla Miejskiej Biblioteki Publicznej we Wrocławiu, 2009.

55)

Pokolenie XD, Badania europejskiej młodzieży przeprowadzone przez Disneya dla projektu Disney XD, styczeń 2010.

56)

M. Filiciak, M. Danielewicz, M. Halawa, P. Mazurek, A. Nowotny, Młodzi i media. Nowe media a uczestnictwo młodych Polaków

w kulturze, Raport Centrum Badań nad Kulturą Popularną SWPS, 2010.

57)

W. Burszta i in., Raport o stanie i zróżnicowaniach kultury miejskiej, 2009.

54)

v.p

l

dysponują pewne (wyjątkowe) jednostki, nie tylko rodzi się, ale może stać się produktywna (w sensie

zarówno kulturowym, jak i ekonomicznym) dopiero w obrębie sprzyjających jej sieci stosunków

społecznych, powiązań, zależności. W praktyce oznacza to, iż potencjał kreatywny może zostać

uruchomiony tylko w takich kontekstach, które są otwarte zarówno na rzeczy nowe i innowacyjne,

jak i zdolne do ich zaabsorbowania oraz wykorzystywania jako środków adaptacji. Twórczość

indywidualna jest składnikiem koniecznym, lecz niewystarczającym do budowy społecznego

potencjału kreatywnego, a sam potencjał nie wystarcza do rozwoju gospodarki.

.go

Podejmowane są próby tworzenia syntetycznych miar poziomu kreatywności: Europejski Indeks

Kreatywności (EIK) lub tzw. 3T Richarda Floridy (talent, tolerancja, technologia). W warunkach

polskich obliczenie wskaźników talentu, tolerancji i technologii potwierdza główną tezę Floridy, że te

właśnie czynniki korelują z szansami rozwojowymi regionów58). Najlepiej rozwinięte w Polsce

Mazowsze (de facto Warszawa) ma najwyższe wskaźniki 3T, zaś regiony najsłabiej rozwinięte mają

najniższy poziom tych wskaźników. Badania europejskie prowadzone w ramach EIK dają Polsce

pozycję w grupie „umiarkowanych innowatorów” oraz jedno z ostatnich miejsc w rankingu

europejskim59).

Barierą rozwoju nowoczesnych przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych może być także słaba

podaż pracowników o wykształceniu artystycznym. Udział studentów kierunków artystycznych

w ogólnej puli studiujących należy do najniższych w Europie.

6

5

%

4

3

2

1

6,7

7

1,0

1,0

1,4

1,8

1,9

2,1

2,3

2,4

2,9

3,0

3,1

3,2

3,4

3,5

3,6

3,7

4,0

4,1

4,3

4,7

4,9

5,1

5,2

5,3

5,4

5,6

5,8

w.

rcl

8

7,6

Rysunek 5. Studenci sztuki jako % studentów, 201060)

LU

PL

RO

SI

SK

CZ

BG

HU

SE

EL

LV

GE

FR

LT

HR

DK

EU27

AT

NL

CY

ES

BE

IE

PT

FI

EE

MT

IT

UK

0

ww

Źródło: Opr. własne na podstawie: Eurostat, Graduates in ISCED 3 to 6 by field of education and sex, educ_grad5.

System kształcenia artystycznego ze względu na swój wszechstronny charakter jest ważnym

elementem potencjału kulturowego i kreatywnego. Obecnie w Polsce obok kształcenia artystycznego

na poziomie podstawowym, średnim i wyższym powstają też kierunki zaliczane do sektora

58)

K. Klincewicz, Innowacyjność, talent i tolerancja w polskich regionach, w: A. Jasiński (red.), Innowacyjność polskiej gospodarki po

przystąpieniu do Unii Europejskiej, Warszawa 2010.

59)

European Innovation Scoreboard, 2009.

60)

Dane źródłowe dla Francji za rok 2009.

v.p

l

kreatywnego (np. wzornictwo) na uczelniach nieartystycznych. Obserwuje się jednak brak współpracy

między różnymi uczelniami kształcącymi przyszłych pracowników sektora kreatywnego.

.go

Rysunek 6. Zatrudnienie w sektorze kultury i sektorze kreatywnym według branż w 2008 r. (w tysiącach osób)

Źródło: Raport IBS Znaczenie gospodarcze przemysłów kultury – wstęp do analizy problemu, 2010

ww

w.

rcl

Analiza udziału sektora kultury i kreatywności w gospodarce wskazuje, że w przypadku Polski jest on

podobny do udziałów, jaki mają sektory kultury krajów o podobnym poziomie rozwoju61). Dominującą

rolę w strukturze zatrudnienia odgrywały sekcje związane z twórczością artystyczną i literacką oraz

instytucjami kulturalnymi, takimi jak biblioteki, muzea, teatry i galerie. Największą, z perspektywy

wartości dodanej, staje się działalność reklamowa, która odpowiada za około 20% produktu i 15%

miejsc pracy w przemysłach kreatywnych. Łącznie z dwiema największymi kategoriami kulturowymi –

działalnością wydawniczą i nadawaniem programów – w branży tej wytworzono ponad 50% wartości

dodanej przemysłów kreatywnych.

Ujęcie przestrzenne ujawnia zróżnicowanie regionalne Polski. W 2008 r. znaczenie gospodarcze

zarówno sektora kultury, jak i przemysłów kreatywnych było największe w najbardziej rozwiniętych

regionach (województwach mazowieckim, pomorskim, dolnośląskim i śląskim), gdzie udział tego

sektora był wyraźnie wyższy niż w innych regionach kraju62).

61)

62)

H. Kern (ed.), The Economy of Culture in Europe, KEA Economy Affairs, 2006.

Por. P. Lewandowski, J. Mućk, Ł. Skrok Znaczenie gospodarcze przemysłów kultury – wstęp do analizy problemu, Instytut Badań

Strukturalnych, Warszawa, 2010, s. 51–55.

Analiza SWOT kapitału społecznego w Polsce – podsumowanie diagnozy

SŁABE STRONY

v.p

l

MOCNE STRONY

 Niski poziom zaufania społecznego

 Przewaga postaw indywidualistycznych nad

zachowaniami prospołecznymi

 Nieumiejętność współpracy między podmiotami

różnych sektorów

 Nieumiejętność

wykorzystania

potencjału

instytucji publicznych

 Niski poziom dialogu obywatelskiego i debaty

publicznej

 Brak spójnego systemu rozwijania kompetencji

społecznych na wszystkich etapach życia

 Niesprzyjające

dla

rozwoju

przemysłów

kreatywnych otoczenie instytucjonalne

 Brak mechanizmów monitorowania kondycji

kapitału społecznego

 Niski poziom kompetencji medialnych, cyfrowych

i językowych

 Dysproporcje w dostępie do edukacji, w tym

obywatelskiej, cyfrowej, kulturalnej

SZANSE

ZAGROŻENIA

w.

rcl

.go

 Wzrost wykształcenia i zamożności obywateli

 Wysokie aspiracje edukacyjne i wysoka

aktywność edukacyjna młodych

 Duży dostęp do informacji i zasobów

sieciowych

 Znaczna skłonność do przedsiębiorczości

i powszechna zaradność

 Duża otwartość młodych odbiorców na nowe

techniki przekazu medialnego

 Aktywny sektor organizacji pozarządowych

 Bogate zasoby kulturowe

ww

 Docenienie znaczenia kapitału społecznego

dla rozwoju kraju w polityce publicznej

 Rosnący kapitał intelektualny

 Integracja europejska

 Rosnąca mobilność w sferze edukacji,

kultury, nauki

 Rosnąca świadomość roli kultury w życiu

społeczno‐gospodarczym

 Rosnące

zaangażowanie

obywatelskie

w sektorze kultury — podpisanie Paktu dla

Kultury

 Rozwijające się systemy wsparcia w sektorze

kultury, w tym inwestycje

 Rozwój społeczeństwa informacyjnego oraz

postępująca cyfryzacja, w tym mediów

i zasobów dziedzictwa kulturowego

 Zmiany wzorców uczestnictwa w życiu

społecznym

sprzyjające

partycypacji

i współdziałaniu

 Rozwój infrastruktury przestrzeni publicznej

 Możliwość

korzystania

ze

środków

europejskich i innych źródeł finansowania

 Chęć działania dla dobra wspólnego

 Rosnąca zdolność do zmian i podejmowania

ryzyka

















Brak powszechnej świadomości znaczenia

kapitału społecznego dla rozwoju kraju

Niedostosowanie

oferty

kulturalnej

do

zmieniających się wzorców spędzania czasu

wolnego

Powolne zmiany w systemie edukacji (dzieci,

młodzieży, nauczycieli)

Negatywnie wpływające na rozwój kapitału

społecznego skutki kryzysu gospodarczego

Uzależnienie organizacji pozarządowych od

środków publicznych i ich niezdolność do

generowania własnych środków

Wciąż niska spójność działań promujących Polskę

i polską kulturę na arenie międzynarodowej –

brak efektu synergii w tym obszarze

Wykluczenie społeczne, w tym: kompetencyjne,

kulturowe, cyfrowe i terytorialne

Zbyt niska świadomość wagi szeroko rozumianej

innowacyjności jako jednego z kluczowych

czynników rozwoju kapitału społecznego

v.p

l

Na podstawie przeprowadzonych analiz można sformułować następujące wyzwania rozwojowe dla

polityki publicznej w zakresie wzmacniania kapitału społecznego w Polsce do 2020 r.

a) zwiększenie powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju,

b) podniesienie poziomu kompetencji sprzyjających rozwojowi kapitału społecznego,

c) zwiększenie aktywności i partycypacji społecznej,

d) poprawa komunikacji społecznej i wymiany wiedzy,

e) poprawa wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego w budowaniu kapitału

społecznego.

ww

w.

rcl

.go

Przedstawione wyzwania skorelowane są z obszarami diagnozy kapitału społecznego, celem

strategicznym oraz czterema celami szczegółowymi.

1. Tło historyczne

v.p

l

IV. Wyzwania i trendy rozwojowe dla kapitału społecznego

.go

Zagadnienie poziomu kapitału społecznego w Polsce należy rozpatrywać przede wszystkim

w kontekście historycznym. Z jednej strony realny socjalizm pozwalał na rozwój kapitału przetrwania

– opresja i ciągły brak podstawowych dóbr sprzyjały społecznej mobilizacji i współdziałaniu

o szczególnej strukturze, tworzonej w opozycji do istniejącego systemu i jego patologii, z drugiej

doprowadził do likwidacji sfery oddolnych inicjatyw obywatelskich. Rodzina stała się miejscem

ucieczki od nieakceptowanych realiów politycznych, a przez to miejscem zamkniętym i społecznie

odizolowanym63). Po transformacji nie zaobserwowano intensyfikacji inicjatyw społeczeństwa

obywatelskiego, w skali porównywalnej do rozwiniętych społeczeństw Zachodu. Jednocześnie nie

rozwinęła się struktura uogólnionego zaufania społecznego ani też nie poprawiło się w istotnym

stopniu zaufanie do instytucji publicznych. Tempo transformacji powodowało, iż zarówno pod

względem osobistym, jak i gospodarczym optymalne strategie rozwoju polegały na pełnym

wykorzystaniu istniejących struktur kapitału społecznego i inwestowaniu w czynniki wzrostu

o najszybszym tempie zwrotu.

w.

rcl

Przekształcająca się do systemu wolnorynkowego gospodarka odwoływała się do przedsiębiorczości

indywidualnej i rodzinnej, opartej na małych i średnich przedsiębiorstwach. Czynnikiem

najważniejszym okazały się rezerwy pracy oraz kapitał ludzki. Upowszechnienie kształcenia na

poziomie wyższym spowodowało, że wynikająca z wykształcenia przewaga konkurencyjna na rynku

pracy zaczęła maleć. Aspiracje do wyższego wykształcenia osiągnęły apogeum w 2008 r., od tego

czasu odsetek młodzieży planującej studia na poziomie wyższym zaczął maleć64). Prosta inwestycja

w kapitał ludzki przestała być z punktu widzenia jednostek kluczowym czynnikiem różnicującym na

rynku pracy, a z punktu widzenia systemu gospodarczego najważniejszym czynnikiem wzrostu

produktywności. Potrzebny okazuje się potencjał zawarty w relacjach międzyludzkich – rozwojowa

forma kapitału społecznego65). (→ wskaźnik celu głównego SRKS66)).

2. Trendy rozwojowe

Kryzys społeczeństwa

Na naszych oczach społeczeństwo zmienia się. Miejsce dawnych struktur o tożsamości kształtowanej

przez czynniki ekonomiczne i polityczne (np. tradycyjne klasy społeczne) wypełnia

zindywidualizowana wielość, w której najważniejszym źródłem tożsamości indywidualnych

i grupowych staje się kultura67).

ww

W społeczeństwie głównym sposobem koordynacji działań i tworzenia więzi (a więc także kapitału

społecznego) są procesy komunikowania za pośrednictwem mediów. Kompetencje kulturowe stają

się kluczowym czynnikiem gwarantującym udaną komunikację.

Jednak zarówno rozwój mediów i ich infrastruktury, jak i rozwój kultury odbywa się w kontekście

dominującej roli gospodarki, która wkracza w sferę ludzkiego komunikowania przez instytucje

63)

Zob. P. Sztompka, Socjologia, Kraków 2005.

Młodzież 2010, Opinie i diagnozy nr 19, CBOS, Warszawa 2011.

65)

Polega ona, jak piszą autorzy raportu „Polska 2030”, „na zdolności ludzi do ufania sobie we wszystkich wymiarach życia – począwszy od

zaufania między jednostkami po zaufanie obywateli do infrastruktury instytucjonalnej państwa”.

66)

Poziom uogólnionego zaufania Polaków.

67)

A. Touraine, Un nouveau paradigme, Paris 2005.

64)

v.p

l

wolnego rynku. Wielu badaczy niepokoi się, że taka sytuacja prowadzi do odpersonalizowania więzi

społecznych. Inni dostrzegają jednak, że równolegle rozwijają się nowe formy tworzenia więzi

i struktur. Powstają one w sposób zracjonalizowany, z udziałem mediów, służą jednak rozwojowi

form wytwarzania dóbr i usług poza logiką rynku, w ramach tzw. modeli społecznej produkcji

niekomercyjnej68).

Tworzeniu kapitału społecznego, to jest poprawie zaufania do instytucji publicznych, a także

tworzeniu więzi między zaangażowanymi obywatelami, sprzyja modernizacja państwa przez

włączanie obywateli i społeczeństwa do procesów tworzenia wiedzy społecznej i projektowania

rozwiązań oraz polityk w ramach modeli Otwartego Rządzenia (Open Government) lub Rządzenia 2.0

(Government 2.0).

Rewolucja w kulturze

w.

rcl

.go

Kultura z jednej strony staje się kluczową sferą ludzkiego życia, o decydującym wpływie na

kształtowanie indywidualnych i zbiorowych tożsamości oraz o coraz większym znaczeniu dla

wzmacniania produktywnego potencjału społeczeństw. Z drugiej strony jest przestrzenią

gwałtownych przemian, wynikających ze zmian gospodarczych, społecznych i technologicznych,

a w szczególności z rozwoju mediów cyfrowych. W rezultacie tradycyjny ład normatywny, opierający

się m.in. na podziale na kulturę wysoką i niską, ulega erozji. Odhierarchizowana przestrzeń kultury

staje się obszarem olbrzymiego eksperymentu społecznego, gdzie wraz z rozwojem nowych,

zapośredniczonych medialnie form tworzenia i uczestnictwa powstają nowe formy organizacji

społecznej. Przestrzeń kultury staje się przestrzenią nie tylko tworzenia, lecz także innowacji

o charakterze gospodarczym i społecznym. Wzrost znaczenia kultury związany jest również ze

zmieniającą się rolą takich instytucji jak szkoła69).

Analiza form uczestnictwa Polaków w kulturze ujawnia zjawiska zarówno pozytywne, jak i negatywne

z punktu widzenia kapitału społecznego. Większość dostępnych badań wskazuje na pozytywne

korelacje między aktywnością w Internecie a wielkością kapitału społecznego. Uczestnicy kultury

cyfrowej, w głównej mierze ludzie młodzi, korzystają w pełni z możliwości stwarzanych przez

partycypacyjny, komunikacyjny i włączający charakter nowych mediów (→ wskaźniki celu 3 SRKS70)).

Spektakularnym przykładem jest polska edycja Wikipedii znajdująca się w ścisłej światowej czołówce

pod względem liczby haseł i obserwowanej aktywności. Równocześnie jednak zmniejsza się

uczestnictwo w innych formach kultury: maleje czytelnictwo, zmniejsza się także liczba osób

uczęszczających do kin (mimo wzrostu sprzedanej liczby biletów) (→ wskaźnik celu 4 SRKS71)).

ww

Kultura i uczestnictwo w niej zawsze były sferą społecznego różnicowania. W chwili obecnej oś

podziału biegnie wzdłuż form uczestnictwa: z jednej strony rośnie rzesza osób ograniczających się do

biernej konsumpcji kultury w najprostszym wydaniu, tj. zapośredniczonym przez telewizję, co nie

sprzyja wzrostowi kapitału społecznego. Z drugiej strony powstaje grupa coraz bardziej

wyrafinowanych, aktywnych uczestników, którzy wraz z kompetencjami kulturowymi budują także

kapitał społeczny.

68)

Y. Benkler, Bogactwo sieci, przekł. R. Próchniak, Warszawa 2008.

Les ecoles et leur societes, Paris 2010.

70)

Odsetek Polaków wykorzystujących Internet jako narzędzie komunikacji społecznej.

71)

Odsetek Polaków uczestniczących w wybranych obszarach kultury.

69)

Ożywienie debaty publicznej

v.p

l

Istotnym, niezwykle pozytywnym symptomem dla perspektyw rozwoju kapitału społecznego jest

ożywienie społeczne, którego powodem jest rosnąca zbiorowa troska o kulturę. Eliminacje do tytułu

Europejskiej Stolicy Kultury 2016, Ruch społeczny Obywatele Kultury czy Polskie Forum Obywatelskie

to tylko kilka przykładów spontanicznej społecznej aktywności, w wyniku której odtwarza się

autentyczna sfera publiczna, przestrzeń poważnej debaty o sprawach publicznych. Przejawem tego

świadomego obywatelskiego działania są konkretne efekty: Pakt dla kultury72) (skala ogólnokrajowa)

czy zaangażowanie w tworzenie programów rozwoju metropolitalnego (np. tworzenie Programu

Rozwoju Kultury w Warszawie w sposób partycypacyjny) (→ wskaźniki celu 2 SRKS).

Wzrost znaczenia kobiet

.go

Sygnały te sugerują, że kultura może być w Polsce bardzo ważną sferą tworzenia kapitału

społecznego, pod warunkiem odpowiedniej stymulacji ujawnionego spontanicznie potencjału

(→ wskaźnik celu głównego SRKS oraz wskaźnik celu 1 SRKS).

w.

rcl

Kryzys roku 2008 i wieńcząca go recesja przyspieszyły ujawnienie globalnego trendu rozwijającego się

od wielu dekad – wzrostu znaczenia kobiet w strukturze społecznej73). Zapoczątkowana w drugiej

połowie XX w. postindustrialna transformacja gospodarki i związany z nią rozwój sektora usług

wywołały wzrost popytu na pracę kobiet. Ich masowe wkroczenie na rynek pracy przyspieszyło

faktyczną emancypację, zwiększyło autonomię i umożliwiło realizowanie indywidualnych strategii

rozwojowych. Do najważniejszych należy zaliczyć inwestycje w kształcenie, w efekcie dziś we

wszystkich krajach OECD, z wyjątkiem Japonii, kobiety dysponują większym kapitałem ludzkim niż

mężczyźni. W świetle dalszej transformacji i dematerializacji gospodarki powoduje to, że są one coraz

lepiej przygotowane nie tylko do podejmowania pracy w nowo powstających zawodach, lecz również

do przejmowania ważnych pozycji w strukturze społecznej, z gospodarką i polityką włącznie.

W Polsce, podobnie jak w innych krajach OECD, widać wyraźnie rosnącą przewagę kobiet w zakresie

kapitału ludzkiego. Świadomość własnego potencjału indywidualnego stała się powodem do

mobilizacji społecznej, której spektakularnym przejawem jest Kongres Kobiet. Kongres i związane

z nim oraz ruchami emancypacyjnymi inicjatywy składają się na ważny i trwały proces budowy

kapitału społecznego w Polsce. Ze względu na emancypacyjny charakter tego procesu spodziewać się

należy, że będzie on także istotnym źródłem innowacji społecznych, organizacyjnych

i instytucjonalnych (ich tworzenie, obok przejmowania pozycji zdominowanych przez mężczyzn,

będzie elementem strategii uzyskiwania wpływu na strukturę społeczną)74) (→ wskaźniki celu 2

SRKS).

Starzenie się społeczeństw

ww

W najbliższych dziesięcioleciach pogłębi się proces starzenia społeczeństw europejskich. W Polsce

według prognozy GUS za sprawą przewidywanej malejącej liczby urodzeń oraz wzrostu przeciętnego

dalszego trwania życia odsetek osób w wieku 65+, który w 2010 r. wynosił 13,6%, wzrośnie do 23,2%

w 2035 r.75) Ta zmiana demograficzna stawia społeczeństwo polskie przed istotnymi wyzwaniami,

zarówno systemowymi, jak reforma systemu emerytalnego czy organizacja opieki nad osobami

72)

Pakt dla Kultury — dokument został podpisany dnia 14 maja 2011 r. przez Premiera Donalda Tuska i ruch społeczny Obywateli Kultury,

w obecności Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdana Zdrojewskiego i ministra w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Michała

Boniego. Przygotowany i negocjowany był przez ruch Obywateli Kultury.

73)

A. Touraine, Le monde des femmes, Paris 2006.

74)

Tamże oraz R. Inglehart, P. Norris, Rising Tide, New York 2003.

75)

W tym samym okresie odsetek osób najstarszych – w wieku 80 lat i więcej wzrośnie ponad dwukrotnie – z 3,5% do 7,2%.

75)

Prognoza ludności na lata 2008–2035 GUS, Warszawa 2009, s. 149 i n., s. 219.

Napływ imigrantów

v.p

l

najstarszymi, jak i społecznymi, jak aktywizacja społeczna osób w wieku emerytalnym. Ten ostatni cel

wydaje się szczególnie istotny z uwagi na to, że – jak już wspomniano – omawiana grupa

w mniejszym stopniu niż pozostali korzysta z nowych mediów, obejmujących coraz więcej wymiarów

życia społecznego, a także, jak wskazują badania, poziom kapitału społecznego wśród tych osób jest

nieco niższy niż przeciętny76). Skuteczne stawienie czoła tym wyzwaniom, uzyskanie aprobaty

społecznej dla wdrażanych rozwiązań oraz zaangażowanie obywateli w ich realizację zależeć będą

m.in. od siły międzypokoleniowej solidarności oraz od poziomu kapitału społecznego.

.go

W ostatnich latach problem integracji imigrantów ponownie stał się jednym z ważniejszych

priorytetów w polityce UE. Jednym z istotnych tego wyrazów było ustanowienie przez Parlament

Europejski i Radę Europy roku 2008 Europejskim Rokiem Dialogu Międzykulturowego.

W społeczeństwach Europy Zachodniej proces integracji imigrantów jawi się jako istotny czynnik

kształtujący poziom kapitału społecznego wspólnoty obywateli danego kraju, obustronne

zrozumienie i szacunek dla odrębnych wartości i przekonań kulturowych warunkuje budowę

wzajemnego zaufania oraz wolę i zdolność współpracy.

w.

rcl

W Polsce od kilkunastu lat obserwujemy systematyczny wzrost napływu imigrantów. Dla przykładu

w 1998 r. wojewodowie wydali około 5 tys. decyzji zezwalających cudzoziemcom na zamieszkanie

w naszym kraju na czas oznaczony, natomiast 12 lat później takich decyzji było sześciokrotnie

więcej77). Z drugiej jednak strony skala imigracji do naszego kraju pozostaje wciąż na stosunkowo

niskim poziomie; nadal jesteśmy zdecydowanie mniej atrakcyjnym krajem docelowym dla

przybyszów z krajów rozwijających się niż tradycyjne kraje imigracyjne, takie jak np. Francja, Niemcy

czy Wielka Brytania78). Według szacunków OECD w 2009 r. do Polski napłynęło 41,3 tys.

obcokrajowców, niemal 15 razy mniej niż do Niemiec oraz ponad 10 razy mniej niż do Wielkiej

Brytanii. Z tego względu wydaje się, że w perspektywie najbliżej dekady znaczenie procesu integracji

nowo przybywających cudzoziemców – obecnie mniej istotne – będzie stopniowo rosło, wpływając

w przyszłości także na poziom kapitału społecznego wśród ogółu obywateli. Oznacza to konieczność

opracowania całościowego i elastycznego modelu polskiej polityki integracji cudzoziemców, której

głównym celem będzie zapewnienie cudzoziemcowi legalnie przebywającemu w Polsce dostępu do

usług, które pozwolą mu podejmować zatrudnienie oraz uzyskać samodzielność ekonomiczną,

a także zachęcać do udziału w życiu publicznym, społecznym i kulturalnym kraju.

Podsumowanie

ww

Na Polskę oddziaływają globalne trendy, które kształtować będą przyszłość, ale ich wpływ na różne

aspekty polskiego społeczeństwa nie jest jednoznaczny. Wzrost kapitału społecznego potrzebny jest

nie tylko dla poprawy zdolności współpracy, lecz także dla zwiększenia innowacyjności polskiego

społeczeństwa i gospodarki79), która z kolei w świetle współczesnych teorii wzrostu decyduje

o konkurencyjności. Pozytywna zmiana jest możliwością, nie jest wszakże koniecznością, zależeć

będzie od sumy indywidualnych wyborów Polaków jako pracowników, konsumentów, uczestników

76)

Niższy odsetek osób ogólnie ufających innym zanotowano w grupie wiekowej 55–64 oraz wśród emerytów i rencistów, por. Zaufanie

Społeczne Komunikat z badań, BS/29/2010, CBOS, Warszawa 2010, s. 6.

77)

Dane zaczerpnięto ze strony internetowej Urzędu do Spraw Cudzoziemców, por. http://www.udsc.gov.pl/Zestawienia,roczne,233.html.

78)

Por. Cudzoziemcy w Polsce, Biuletyn nr 6, Fundacja Inicjatyw Społeczno‐Ekonomicznych, kwiecień 2008, s. 5 i 9, a także Zapotrzebowanie

na pracę obcokrajowców w Polsce. Próba analizy i wniosków dla polityki migracyjnej, Instytut Spraw Publicznych, Krajowa Izba

Gospodarcza, Warszawa 2005, s. 26.

79)

A. Żołnierski, Badanie kapitału społecznego i innowacyjności polskich przedsiębiorstw, w druku.

v.p

l

kultury i obywateli. Wybory te jednak nie dokonują się w normatywnej próżni, przestrzeń wartości

kształtowana jest przez kulturę, gospodarkę, przy istotnym udziale historii i polityki.

3. Opis wyzwań rozwojowych dla kapitału społecznego

f) Rozwój potencjału kulturowego i kreatywnego.

a) Zwiększenie powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju

kraju

Brak powszechnej świadomości, jak ważną rolę w rozwoju i odnoszeniu sukcesów – na gruncie

zbiorowym, ale także jednostkowym – odgrywa kapitał społeczny, powoduje, iż w Polsce nad

zachowaniami prospołecznymi ciągle dominują postawy indywidualistyczne.

w.

rcl

.go

Jak wynika z diagnozy, mimo przekonania o większej efektywności wspólnie podejmowanych działań,

większość Polaków nie ufa sobie nawzajem i obawia się współpracy. Szczególnie niski poziom

zaufania cechuje relacje między obywatelami a instytucjami80). Zaufanie jest podstawą współdziałania

w sferze relacji prywatnych, ale przynosi także wymierne efekty ekonomiczne w dziedzinie relacji

formalnych, objętych kontraktem, regulacjami i przepisami81). Kapitał społeczny w Polsce przybiera

najczęściej postać zamkniętych sieci społecznych, funkcjonujących w izolacji od instytucji i siebie

nawzajem82). Tym samym przestrzeń relacji społecznych ulega fragmentacji, a społeczeństwo polskie

wciąż nastawione jest raczej na przetrwanie i adaptację niż rozwój i innowacyjność. Warunkiem

zmiany wzorców przetrwania i adaptacji na wzorzec rozwojowy jest nie tylko podjęcie działań

pozytywnie oddziałujących na poziom kapitału społecznego, ale też zwiększanie powszechnej

świadomości w tym zakresie.

b) Podniesienie poziomu kompetencji sprzyjających rozwojowi kapitału społecznego

Postawy i kompetencje budujące kapitał społeczny, za które w niniejszej strategii uznano przede

wszystkim kooperatywność, komunikatywność i kreatywność, warunkują zdolność do

funkcjonowania w dynamicznie zmieniającej się dzisiaj rzeczywistości. Jak wynika z diagnozy,

polskiemu społeczeństwu są one szczególnie potrzebne. Rozwijanie postaw i kompetencji

społecznych powinno być jedną z horyzontalnych zasad systemu edukacyjnego. Niezbędna jest pełna

realizacja do 2016 r. przygotowanej przez MEN podstawy programowej w zakresie edukacji

obywatelskiej, kulturalnej i medialnej, przyczyniająca się do rzeczywistego nabywania postaw

i kompetencji społecznych.

ww

Podniesienie poziomu kompetencji rozwijających kapitał społeczny wymaga nie tylko modyfikacji

programów i treści nauczania, ale również głębokich zmian w samym systemie edukacji. Szczególnie

istotna jest w tym względzie poprawa systemu kształcenia nauczycieli i podniesienie prestiżu zawodu

nauczyciela. Ważne jest także podnoszenie jakości szkolnictwa wyższego oraz dbanie o wysoką jakość

badań naukowych, wiedza staje się bowiem podstawowym czynnikiem rozwoju społeczeństwa, a tym

samym państwa i gospodarki. Istotne jest zatem inwestowanie w szeroko rozumianą politykę

80)

Zaufanie – w istocie oznaczające subiektywną pewność, że „inni” będą uwzględniali w swoich działaniach również moje, a nie tylko

własne dobro (encrusted interest) – kryje w sobie cały szereg innych fundamentalnych wartości: otwartość, uczciwość, przestrzeganie

reguł wzajemności, odpowiedzialność.

81)

J. Czapiński, T. Panek (red.), Diagnoza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009.

82)

Raport Polska 2030.

v.p

l

edukacyjną i naukową, która charakteryzuje się najwyższą stopą zwrotu, mimo że jest odłożona

w czasie.

Postawy i kompetencje społeczne kształtują się nie tylko w systemie szkolnym, ale w różnych

instytucjach i obszarach życia społecznego. W tym kontekście istotne jest usprawnienie procesu

kształcenia liderów i animatorów społecznych. Efektem wzrostu poziomu wykształcenia

społeczeństwa są wyższe aspiracje kulturalne, medialne i obywatelskie.

.go

Stwarza to nowe rodzaje oczekiwań wobec instytucji edukacyjnych i kulturalnych, co wymaga

nowego zdefiniowania zadań, wypracowania wzorów współpracy międzysektorowej, w poprzek

podziałów branżowych, ale także geograficznych. Podjęcie współpracy między szkołami

i przedszkolami, instytucjami społeczno‐kulturalnymi, organizacjami pozarządowymi i animatorami,

mające na celu wspieranie pozaformalnego kształcenia na rzecz edukacji obywatelskiej, kulturalnej

i medialnej, jest jednym z podstawowych zadań w obrębie tego wyzwania.

c) Zwiększenie aktywności i partycypacji społecznej

w.

rcl

Nadrzędną zasadą, na której powinny opierać się wszystkie działania związane z poprawą

partycypacji społecznej, jest konstytucyjna zasada subsydiarności, mająca swoje odzwierciedlenie

w zasadzie horyzontalnej Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego „partnerstwo i współdziałanie”.

Zgodnie z nią państwo powinno tworzyć warunki rozwoju aktywności obywatelskiej i zwiększania

wpływu obywateli na polityki publiczne, z poszanowaniem autonomii obywatelskiej i jej

różnorodności w sferze działań i poglądów. Partnerstwo powinno opierać się na wzajemnym zaufaniu

i budowaniu przejrzystych relacji na linii państwo – obywatel. Dlatego wyzwaniem dla polityki

publicznej jest poprawa warunków służących zwiększaniu udziału obywateli w realizacji i kontroli

działań administracji publicznej.

Zadania z tym związane są w dużej mierze domeną strategii Sprawne państwo, jednak wysoki poziom

kapitału społecznego jest podstawą spontanicznej aktywności i współdziałania. Potrzebna jest zatem

spójna polityka państwa w tym obszarze.

Tworzenie warunków rozwoju partycypacji społecznej i aktywności obywatelskiej wymaga sieci

zabezpieczeń prawnych, organizacyjnych, społecznych i etycznych chroniących przed

przechwytywaniem, zawłaszczaniem i nadużywaniem cudzych i wspólnotowych zasobów. Zaufanie

społeczne rozwija się wtedy, gdy w relacjach społecznych zachowania kooperatywne spotykają się

z kooperatywną odpowiedzią partnerów tych relacji. Ważne w tym zakresie jest zbudowanie podstaw

prawno‐instytucjonalnych i mechanizmów umożliwiających rozwój dialogu obywatelskiego oraz

ekonomii społecznej.

ww

Naturalną przestrzenią spotkań i dialogu obywatelskiego ze względu na swoją otwartość dla różnych

uczestników życia społecznego jest przestrzeń publiczna, która jest podstawą spójności społecznej.

Trzeba przy tym wziąć pod uwagę także funkcję emancypacyjną przestrzeni publicznej, wypełnianą

w stosunku do grup czy środowisk o niewystarczającej „sile przebicia”, mniej licznych, pozbawionych

równych szans w ekspresji swoich oczekiwań i interesów. Niwelowanie różnic w poziomie aktywności

obywatelskiej przez wsparcie aktywności osób wykluczonych społecznie jest jednym z ważniejszych

zadań w obrębie wyzwania.

Szczególną formą partycypacji w procesie stanowienia prawa oraz kształtowania polityki państwa jest

zagwarantowany konstytucyjnie dialog społeczny. Jego istota polega na prezentacji poglądów

v.p

l

i koncepcji (często odmiennych), uwzględniających szeroko pojęty interes społeczny.

Instytucjonalnym wyrazem dialogu społecznego na poziomie centralnym jest Trójstronna Komisja do

Spraw Społeczno‐Gospodarczych, natomiast na szczeblu regionalnym taką rolę spełniają

wojewódzkie komisje dialogu społecznego, dzięki którym rozwiązywanie problemów społeczności

lokalnych staje się realne i akceptowane.

.go

Dla zwiększenia partycypacji i aktywności obywatelskiej ważny jest także rozwój obszaru ekonomii

społecznej, gdzie zakłada się działanie w oparciu o zasadę solidarności, nienastawienie na zysk,

reinwestowanie większości uzyskiwanych nadwyżek, a nie przekazywanie ich udziałowcom oraz

powszechny udział wolontariuszy. Do tworzenia wartości społecznej oraz wzrostu wzajemnego

zaufania przyczynia się także społeczna odpowiedzialność biznesu, w której interes społeczny może

być uwzględniany dobrowolnie przez firmy w ich działalności biznesowej. Właściwym punktem

odniesienia dla zaangażowania podmiotów gospodarczych w procesy rozwoju społecznego jest

kryterium zrównoważonego rozwoju.

w.

rcl

Jednym z efektów rosnącego znaczenia społecznej odpowiedzialności biznesu staje się wolontariat

pracowniczy będący wyrazem filantropijnej działalności przedsiębiorstw. W jego ramach

przedsiębiorstwa udostępniają czas swoich pracowników (ale i wiedzę oraz zasoby know‐how) dla

realizacji przedsięwzięć ważnych ze społecznego punktu widzenia. Wolontariat zarówno w jego

wymiarze korporacyjnym, jak i indywidualnym jest przejawem aktywności obywatelskiej,

wpływającym na intensyfikację postaw kooperacji i wzrost wzajemnego zaufania, przez co przyczyni

się do wzrostu kapitału społecznego. Wolontariat pełni również znaczącą rolę w zwiększeniu

integracji i solidarności społecznej. Rozwój wolontariatu jest istotnym wyzwaniem ze względu na

rosnące znaczenie problemów, takich jak wykluczenie społeczne czy dyskryminacja.

d) Poprawa komunikacji społecznej i wymiany wiedzy

Ogromnym wyzwaniem dla polityki publicznej w domenie mediów i komunikacji społecznej jest

stworzenie spójnej i całościowej koncepcji działań przez zdefiniowanie misji publicznej mediów

i określenie efektywnego sposobu jej realizowania.

Niezbędne są regulacje wspierające rozwój komunikacji jako usługi powszechnej, podniesienie jakości

oferty oraz odpowiedzialności społecznej mediów przy jednoczesnym zagwarantowaniu ich wolności.

Polityka publiczna w coraz większym stopniu powinna być zorientowana na zwalczanie

przestępczości oraz wzmacnianie bezpieczeństwa i ochrony prywatności uczestników

komunikowania, ochronę praw człowieka i obywatela oraz interesów uczestników komunikacji.

ww

Strategiczne znaczenie ma rozwój domeny publicznej oraz elektronicznego dostępu do treści

dziedzictwa kulturowego i zasobów wiedzy. Władza publiczna we współpracy z podmiotami

rynkowymi powinna wspierać dynamiczny rozwój nowych technologii przez unowocześnienie

infrastruktury sieciowej i zmiany regulacyjne sprzyjające personalizacji treści i form komunikacji.

Efektem może być zmarginalizowanie roli mediów tradycyjnych, jeżeli te nie dokonają koniecznej

modernizacji własnej struktury i oferty. Trzeba przy tym mieć na uwadze ryzyko związane

z wykluczeniem cyfrowym. Część użytkowników emigruje do sfery nowych technologii, dających

nowe możliwości komunikacyjne, a inni, o niższej kompetencji kulturowej i technologicznej, nie mogą

przekroczyć bariery dostępu do nowych mediów sieciowych.

Rozszerzenie się dostępu do Internetu znacznie zmieniło sytuację mediów lokalnych i społecznych,

których wspieranie jest istotnym zadaniem polityki publicznej. Możliwe stało się tworzenie

v.p

l

niezależnych stron informacyjnych oraz nieoficjalnych platform komunikacji w społecznościach

lokalnych. Takie lokalne, osiedlowe fora wymiany informacji czy blogi mogą stać się zalążkiem działań

społecznych na rzecz najbliższego otoczenia, których przeprowadzenie nie byłoby możliwe bez

skutecznych narzędzi komunikacji. Dzięki nim poszerza się przestrzeń publiczna i wzmacnia poczucie

lokalnej tożsamości.

.go

Należy uznać także podstawową rolę mediów masowych w budowaniu poczucia wspólnoty

i wspólnej tożsamości oraz mediów sieciowych w zapewnieniu zdemokratyzowanej, poziomej

komunikacji, wspierającej budowanie zaufania. Sieciowe formy komunikowania tworzą wspólnoty

wiedzy i doświadczeń oraz przestrzeń dla debaty publicznej angażującej szerokie grono obywateli

i instytucji. Polityka publiczna powinna zmierzać do wzmacniania otwartości mediów i systemów

komunikowania, umożliwiając tym samym współpracę między rozmaitymi nadawcami oraz wymianę

treści zarówno na poziomie lokalnym, krajowym, jak i międzynarodowym.

e) Poprawa wykorzystania potencjału kulturowego i kreatywnego w budowaniu kapitału

społecznego

w.

rcl

Potencjał kulturowy i kreatywny nie jest przypisany do jakiejkolwiek sfery życia (np. sztuki, nauki czy

technologii), ale raczej posiada zdolność wiązania ich ze sobą. Oznacza to, że twórczość staje się

produktywna, o ile wspiera ją wysoki potencjał kreatywny, a więc przede wszystkim sieci stosunków

społecznych. Im gęstsze (choć niekoniecznie mocne) są systemy relacji między jednostkami i grupami,

tym większe prawdopodobieństwo, że wygenerują one zjawiska nowe i wartościowe społecznie.

Potrzebny jest zatem rozwój mechanizmów wsparcia i współpracy między różnymi podmiotami oraz

osobami działającymi w sektorze kultury i kreatywności.

Ważnym czynnikiem kapitału społecznego jest przynależność do danej społeczności, która stanowi

dla jednostek szczególną wartość. Podzielana atrakcyjna tożsamość społeczna i kulturowa pobudza

solidarność między ludźmi, a także między różnymi mikrospołecznościami, zaś jej brak powoduje

rezygnację ze współpracy na rzecz „grodzenia”, „segregacji” i „prywatyzacji”. Z poczucia

przynależności wyrasta też poczucie współodpowiedzialności za wspólne zasoby i dobra publiczne,

jego brak prowadzi zaś do obojętności oraz rozluźniania kontroli społecznej.

Z uwagi na współczesne sposoby uczestniczenia w kulturze zdominowane przez nowe technologie,

istotnym zadaniem polityki publicznej jest wsparcie procesu digitalizacji dziedzictwa kulturowego.

Nowoczesne technologie informacyjne, a zwłaszcza Internet, odgrywają ogromną rolę w obszarze

kultury i kreatywności. Aktywne uczestnictwo w sieciach komunikacyjnych stanowi składnik

potencjału kreatywnego.

ww

Dla kształtowania potencjału kulturowego i kreatywnego istotne jest wzmacnianie relacji społecznych

sprzyjających twórczości. Trzeba jednak pamiętać, że oprócz „miękkich” rozwiązań, rezydujących

w wartościach, przyzwyczajeniach i ludzkich postawach, na rozwój tych potencjałów wpływają

„twarde” uwarunkowania, a więc prawne, instytucjonalne i technologiczne.

Potencjał kreatywny i kulturowy jest również czynnikiem kapitału społecznego odgrywającym

znaczącą rolę w gospodarce opartej na wiedzy i warunkującym innowacyjność uznawaną coraz

częściej za kluczowy mechanizm zmiany i rozwoju. Rozwój technologiczny i innowacje we

współczesnej gospodarce osadzone są w ogólnym klimacie aktywności twórczej i otwartości na

nowość. Tymczasem w Polsce nadal nie traktuje się twórczości i kultury jako istotnego zasobu

v.p

l

rozwojowego. Dlatego też niezbędne są działania związane z ożywieniem debaty publicznej

o kreatywności i kulturze w kontekście osiągania celów zarówno społecznych, jak i gospodarczych.

W ciągu najbliższych dziesięciu lat Polska będzie stopniowo wyczerpywać potencjał rozwojowy

związany z fazą doganiania gospodarek wysoko rozwiniętych. Tymczasem, aby zapewnić sobie

pozycję konkurencyjną, Polska powinna stać się twórcą kreatywnych rozwiązań. Rozwój przemysłów

kultury i przemysłów kreatywnych, przy jednoczesnym zwiększeniu dywersyfikacji źródeł

finansowania, staje się z tej perspektywy pilnym zadaniem planowania strategicznego.

ww

w.

rcl

.go

Ważną kwestią dla rozwoju kultury jest mecenat. Niezbędne jest stworzenie ram prawno‐

‐instytucjonalnych dla mecenatu prywatnego i publicznego. W tym kontekście konieczne jest,

z jednej strony, zwiększenie dostępu do kultury, z drugiej – podniesienie efektywności

funkcjonowania instytucji kulturalnych. Ważnym zadaniem w obrębie tego wyzwania jest budowanie

spójnego wizerunku Polski za granicą.

1. Definicja kapitału społecznego

v.p

l

V. Wizja i zasady rozwoju kapitału społecznego

W Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego przyjęto następującą definicję

Kapitał społeczny to, wynikająca z zaufania oraz obowiązujących

norm i wzorów postępowania, zdolność obywateli do mobilizacji i łączenia zasobów,

która sprzyja kreatywności oraz wzmacnia wolę współpracy i porozumienia

w osiąganiu wspólnych celów.

.go

Relacje, które budowane są na zaufaniu, sprzyjają współpracy, komunikacji i kreatywności oraz wiążą

jednostkę ze społeczeństwem w sposób umożliwiający jej współdziałanie z innymi i realizowanie

wspólnych celów. Charakter tych relacji uwarunkowany jest przede wszystkim cechami struktury

społecznej, a więc normami, wzorcami, wartościami i kompetencjami społecznymi. Zaufanie lub jego

brak jest efektem realnych doświadczeń i kształtuje się w praktyce życia społecznego. Wymaga zatem

stabilnego oparcia w „infrastrukturze społecznej”, rozumianej szeroko jako instytucje, sieci

i przestrzenie, w których relacje te mogą przebiegać. Ważnym elementem infrastruktury społecznej

jest sprzyjająca przestrzeń publiczna, a więc urzędy, instytucje kultury, szkoły czy parki, ale też media

publiczne. Jako dokument rządowy, SRKS może wpływać na jakość przestrzeni publicznej przez

zmiany systemowe w programach działania różnych instytucji czy zmiany legislacyjne.

w.

rcl

Przyjęcie tak rozumianej koncepcji kapitału społecznego stanowi podstawę działań proponowanych

w SRKS. Trzeba też zaznaczyć, że nacisk kładziony jest na bardziej efektywne wykorzystanie istniejącej

już infrastruktury i wszelkich zasobów przyczyniających się do tworzenia kapitału społecznego oraz na

zintegrowanie i uporządkowanie już istniejących inicjatyw.

2. Wizja

Wizją Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego jest społeczeństwo, w którym

1) obywatele chcą i potrafią angażować się we współdziałanie na rzecz dobra publicznego, mają

dostęp do wiarygodnej i rzetelnej informacji o sprawach publicznych, a także niezbędne

kompetencje, dzięki czemu mogą racjonalnie, na podstawie faktów, włączać się w debatę

publiczną i brać czynny udział w podejmowaniu decyzji ich dotyczących;

ww

2) różnorodność talentów, umiejętności, kompetencji i punktów widzenia znajduje wspólną

przestrzeń aktywności, służąc tworzeniu innowacji w sferze społecznej, gospodarczej

i kulturowej, a systemy edukacji powszechnej, w tym ustawicznej, działają na rzecz

kształtowania postaw i kompetencji społecznych;

3) obywatele i grupy mają równy dostęp do kanałów artykulacji potrzeb i postulatów, dzięki

czemu można formułować polityki społeczne, skutecznie podnoszące jakość życia,

wzmacniające spójność i poczucie przynależności do wspólnoty społecznej, a także

przyczyniające się do zrównoważonego rozwoju kraju;

4) komunikacja w sferze publicznej jest wolna od zniekształceń, oparta na zasadach szacunku,

tolerancji, odpowiedzialności, otwartości i uczciwości; wykorzystuje wysokiej jakości treści,

oraz Technologie Informacyjno‐Komunikacyjne w życiu społecznym, sprzyjając tym samym

wzajemnemu zrozumieniu różnorodnych grup społecznych, obywateli i instytucji,

uzgadnianiu wspólnych celów i angażowaniu się w działania na ich rzecz;

3. Misja

v.p

l

5) instytucje tworzą przestrzenie wspólnych wartości i kształtowania się więzi społecznych,

sprzyjają zaufaniu, swobodnemu zrzeszaniu się oraz wymianie wiedzy i doświadczeń.

Misją polityki publicznej w zakresie rozwijania kapitału społecznego jest

4. Zasady horyzontalne

.go

TWORZENIE, UTRZYMYWANIE I DOSKONALENIE WARUNKÓW

ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO W POLSCE PRZEZ WSPIERANIE DZIAŁAŃ

NA RZECZ AKTYWNOŚCI I KREATYWNOŚCI OBYWATELI

ORAZ ICH WSPÓŁPRACY DLA DOBRA WSPÓLNEGO

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego zakłada uwzględnianie w realizacji wszystkich celów,

priorytetów i kierunków działań następujących zasad horyzontalnych83)

wzmacnianie spójności społecznej, więzi społecznych i solidarności społecznej,



upowszechnianie otwartości, tolerancji i szacunku dla innych ludzi jako zasad współżycia

społecznego,



zwalczanie wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć, wiek, rasę, kolor skóry, pochodzenie

etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekonania, poglądy polityczne

lub inne poglądy, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie,

niepełnosprawność lub orientację seksualną,

w.

rcl



wyrównywanie szans grup i środowisk wykluczonych społecznie lub zagrożonych społeczną

marginalizacją,



partnerstwo i współdziałanie podmiotów sektora publicznego z obywatelami oraz ich

reprezentantami, w szczególności organizacjami obywatelskimi,



wzmacnianie wspólnot lokalnych przez wspieranie rozwoju ich podmiotowości, wzajemnej

pomocy wspólnot lokalnych oraz wymiany usług lokalnych,



innowacyjność, efektywne wykorzystanie nowych technologii w rozwoju społecznym.

ww



83)

W odniesieniu do zasady horyzontalnej dotyczącej zwalczania wszelkiej dyskryminacji, wszelkie działania projektowe podejmowane na

poziomie implementacji SRKS będą brały pod uwagę – przy ich planowaniu i realizacji – konieczność zapewnienia równego dostępu do

usług, towarów i środowiska zabudowanego dla osób niepełnosprawnych.

VI. Cele, priorytety i kierunki działań

v.p

l

Cel główny. Wzmocnienie udziału kapitału społecznego w rozwoju społeczno‐

‐gospodarczym Polski

Cel główny SRKS będzie realizowany przez cztery cele szczegółowe

Cel 1. Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz komunikacji.

Cel 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne.

Cel 3. Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy.

Cel 4. Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego.

.go

Powyższe cele szczegółowe są ze sobą powiązane i przenikają się. Realizacja poszczególnych

priorytetów i kierunków działań w odniesieniu do jednego celu szczegółowego wpływa na osiąganie

pozostałych celów szczegółowych oraz celu strategicznego.

Do pełnej realizacji wszystkich celów niezbędne jest współdziałanie różnych podmiotów aktywnych

w sferze społecznej: podmiotów publicznych, organizacji społecznych, administracji samorządowej

czy podmiotów prywatnych.

Cel szczegółowy 1. Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz

komunikacji

w.

rcl

Przez postawy sprzyjające kooperacji, kreatywności oraz komunikacji rozumie się postawy budujące

kapitał społeczny, rozwijane w trakcie edukacji: obywatelskiej, medialnej, kulturalnej,

przyrodniczej84), a także sportowej.

Cel szczegółowy 1.

Kształtowanie postaw sprzyjających kooperatywności, kreatywności oraz

komunikacji będzie realizowany przez następujące priorytety Strategii

Priorytet Strategii 1.1. Wspieranie edukacji formalnej w zakresie metod nauczania sprzyjających

kooperacji, kreatywności i komunikacji oraz rozwijanie demokratycznej

kultury szkoły.

Priorytet Strategii 1.2. Wspieranie edukacji innej niż formalna85) ukierunkowanej na kooperację,

kreatywność i komunikację społeczną.

Priorytet Strategii 1.1. Wspieranie edukacji formalnej w zakresie metod nauczania sprzyjających

kooperacji, kreatywności i komunikacji oraz rozwijanie demokratycznej kultury szkoły

ww

Priorytet będzie realizowany z jednej strony przez zmiany w programach i metodach nauczania oraz

sposobie funkcjonowania przedszkoli, szkół i placówek oświatowych, a z drugiej przez zmiany

w kształceniu i doskonaleniu nauczycieli.

Priorytet obejmuje następujące kierunki działań

1.1.1. Upowszechnianie w systemie edukacji metod nauczania i dobrych praktyk w zakresie

funkcjonowania szkół, rozwijających postawy kreatywne, kooperacji i komunikacji.

84)

Jednym z istotnych z perspektywy kapitału społecznego działań, podejmowanych przez politykę publiczną, jest wspieranie uczenia się

przez całe życie. Zagadnienie to ujęto w dodatkowym dokumencie przygotowanym przez Ministerstwo Edukacji Narodowej

„Perspektywa uczenia się przez całe życie”.

85)

Edukacja inna niż formalna obejmuje edukację pozaformalną i nieformalną.

Kształcenie i doskonalenie nauczycieli w zakresie rozwijania kompetencji społecznych wśród

uczniów.

v.p

l

1.1.2.

– 40 –

1.1.3. Wzmocnienie edukacji obywatelskiej, medialnej i kulturalnej.

1.1.1. Upowszechnianie w systemie edukacji metod nauczania i dobrych praktyk w zakresie

funkcjonowania szkół, rozwijających postawy kreatywne, kooperacji i komunikacji

.go

Rozwijanie postaw i kompetencji społecznych odbywa się w procesie uczenia się przez całe życie.

Szczególne znaczenie ma jak najwcześniejsze uczestnictwo w zorganizowanych formach uczenia się

i funkcjonowania w grupach rówieśników. Dlatego kluczowe jest rozwijanie kompetencji społecznych

uwzględnionych w podstawie programowej kształcenia ogólnego, począwszy od edukacji

przedszkolnej i wczesnoszkolnej.

w.

rcl

Wdrażana sukcesywnie od dnia 1 września 2009 r. nowa podstawa programowa kształcenia ogólnego

kładzie nacisk na kształtowanie u uczniów postaw sprzyjających ich dalszemu rozwojowi

indywidualnemu i społecznemu, takich jak postawy wiarygodności, odpowiedzialności, poczucia

własnej wartości, szacunku dla innych ludzi, ciekawości poznawczej, kreatywności, gotowości do

uczestnictwa w kulturze, podejmowania inicjatyw oraz do pracy zespołowej. W rozwoju społecznym

szczególnie podkreśla się kształtowanie postawy obywatelskiej, postawy poszanowania tradycji

i kultury własnego narodu, a także postawy poszanowania innych kultur i tradycji. Zmiany w systemie

edukacyjnym nie nastąpią jednak jedynie w wyniku reformy programowej lub innych rozwiązań

systemowych. Równie ważne są zmiany w funkcjonowaniu szkoły i upowszechnienie takich metod

nauczania, które rozwijają aktywność, innowacyjność i kreatywność w uczeniu się. Aby to osiągnąć,

niezbędne będzie zapewnienie przejrzystości zasad pracy placówek oświatowych, które umożliwią

skoncentrowanie wysiłków reformatorskich na działaniach na rzecz wysokiej jakości edukacji.

W nauczaniu i pracy wychowawczej zamierza się wykorzystywać codzienne doświadczenia uczniów,

rzeczywiste wydarzenia życia publicznego, problemy środowiska lokalnego, a także włączać uczniów

w rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów lokalnych przez realizację pozaszkolnych projektów

społecznych.

Szkoła powinna być postrzegana jako instytucja godna zaufania, zakorzeniona w społeczności

lokalnej, rozwijająca postawy i kompetencje społeczne uczniów, ale także nauczycieli. Ważną rolę

odgrywają tu takie obszary, jak wspieranie samorządności uczniowskiej jako realizacji prawa uczniów

do współorganizowania pracy szkoły oraz własnej aktywności, włączenie rodziców jako

równorzędnych partnerów w procesy szkolnej demokracji. Podobnie w przypadku samorządności

studenckiej ważne jest wspieranie zaangażowania studentów zarówno w samorząd uczelni, jak

i samorząd studencki na poziomie krajowym.

ww

Jednocześnie ze zmianami programowymi i organizacyjnymi, podejście do kształcenia w szkołach i na

uczelniach powinno stać się bardziej otwarte na dobre przykłady uczenia się innego niż formalne. Ten

typ uczenia się stanowi szybszy sposób dostosowania się do zmian w społeczeństwie i w gospodarce,

nie wymaga bowiem długotrwałych procedur tworzenia i zatwierdzania programów kształcenia, ich

wdrażania, doskonalenia nauczycieli, rozwoju nadzoru nad ich realizacją i, w końcu, rozwoju systemu

oceny efektów kształcenia, w tym oceny zewnętrznej. Tymczasem w tradycyjnej szkole, także

w szkole wyższej, uczniowie i studenci funkcjonują w bezpiecznym i przewidywalnym otoczeniu,

najczęściej słuchają i powtarzają treści kształcenia za nauczycielem lub podręcznikiem i mało mają

okazji do prawdziwej pracy zespołowej. Ponadto w systemie edukacji zakłada się zdecydowane

podniesienie znaczenia pracy własnej ucznia i studenta (praca w bibliotece lub archiwum, zadania

v.p

l

analityczne, projekty zespołowe nastawione na twórcze i samodzielne definiowanie i realizowanie

zadań). Kształcenie i szkolenie promujące kreatywność i innowacyjność powinno łączyć indywidualne

podejście do osób uczących się z rozwijaniem ich zdolności do pracy zespołowej86).

Schematyczność w uczeniu będzie eliminowana przez m.in.: różnicowanie źródeł wiedzy, aktywną

współpracę między nauczycielami czy promowanie zespołowości. Postawy i kompetencje –

obywatelskie i kooperatywne, kulturalne i kreatywne, medialne i informacyjne – można kształtować

podczas wszystkich zajęć edukacyjnych. Postawy obywatelskie kształtuje się np. podczas edukacji

sportowej, a kompetencje medialne w trakcie planowania i realizacji projektów zespołowych,

zwłaszcza jeżeli technologie informacyjno‐komunikacyjne będą stale wykorzystywane w szkole, także

w kontaktach z nauczycielami, a nie jedynie podczas zajęć w pracowni komputerowej.

.go

Na poziomie szkolnictwa wyższego wdrażanie nowych przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. –

Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 r. poz. 572, 742 i 1544), w zakresie nowych możliwości

konstruowania programów kształcenia i oparcia kształcenia na efektach, umożliwi odejście od

popularnego nauczania ściśle dziedzinowego/zawodowego w stylu faktograficznym na rzecz modelu

łączącego kształcenie dziedzinowe (analityczno‐krytyczne) i zawodowe (praktyczne) z doskonaleniem

szerokiego spektrum kompetencji kluczowych87).

w.

rcl

Wprowadzenie do polskiego systemu edukacji Krajowych Ram Kwalifikacji (KRK) jest nie tylko

realizacją zobowiązań europejskich, ale przede wszystkim ma na celu podniesienie jakości systemu

kształcenia. Krajowe Ramy Kwalifikacji to opis wzajemnych relacji między kwalifikacjami, integrujący

różne krajowe podsystemy kwalifikacji. Służy przede wszystkim zwiększaniu przejrzystości,

dostępności i jakości zdobywanych kwalifikacji. KRK są tworzone m.in. na potrzeby rynku pracy

i społeczeństwa obywatelskiego.

Dla polskiego systemu szkolnictwa wyższego KRK są narzędziem, które przesunie akcenty w systemie

kształcenia z procesu kształcenia na efekty procesu kształcenia. Opis efektów kształcenia dla

poszczególnych kierunków studiów odnosi się do trzech elementów: wiedzy, umiejętności

i kompetencji społecznych. Program studiów powinien być przygotowany w taki sposób, aby student

rozwinął się w tych trzech dziedzinach. Tym samym po raz pierwszy w szkolnictwie wyższym pojawia

się element kształcenia kompetencji społecznych. Jest to istotne, ponieważ kompetencje te

przekładają się na jakość życia codziennego każdego człowieka, zarówno w sferze prywatnej, jak

i publicznej oraz zawodowej.

ww

Niezwykle ważne jest, aby osoby uczestniczące w procesie edukacji na poziomie wyższym nabywały

takie kompetencje jak: komunikatywność, kreatywność, mobilność, współpraca z innymi,

odpowiedzialność za wspólnotę lokalną czy odpowiedzialność za podejmowane decyzje w sferze

publicznej, ponieważ to one stają się później często nauczycielami, liderami i inicjatorami działań

w swoim środowisku prywatnym, zawodowym i społecznym.

1.1.2. Kształcenie i doskonalenie nauczycieli w zakresie rozwijania kompetencji społecznych wśród

uczniów

Jednym z podstawowych kierunków zmian w kulturze pracy polskich szkół będzie upowszechnianie

wzoru szkoły jako instytucji uczącej się. Kluczowe znaczenie dla tego wzoru ma współpraca między

86)

87)

Na podstawie „Perspektywy uczenia się przez całe życie”.

Tamże.

v.p

l

nauczycielami, którzy doskonalą swój warsztat pracy przez wymianę wiedzy i doświadczeń w małych

zespołach przedmiotowych i ponadprzedmiotowych, koncentrujących się na doskonaleniu procesów

uczenia się. Trzeba również wspierać działania na rzecz współpracy nauczycieli i szkół, dzielenia się

wiedzą i doświadczeniem oraz prowadzenia zajęć otwartych, w szczególności dla nauczycieli

stażystów i nauczycieli kontraktowych w ramach wewnątrzszkolnego doskonalenia zawodowego.

Przygotowując dokumenty określające ramy pracy nauczycieli i rady pedagogicznej, należy

uwzględniać zajęcia służące podnoszeniu kompetencji w zakresie budowania kapitału społecznego.

Aby podejmować skuteczne działania w zakresie rozwijania postaw i kompetencji społecznych

uczniów, umiejętności krytycznego odbioru przekazu medialnego, aktywności i innowacyjności,

należy upowszechnić otwarcie systemu edukacji na osoby wybitne w danej dziedzinie (naukowców,

artystów, sportowców itp.), przez ułatwienie im nabywania kompetencji i uprawnień nauczycielskich.

.go

Nowy sposób organizacji i zakres kształcenia nauczycieli określa rozporządzenie Ministra Nauki

i Szkolnictwa Wyższego z dnia 17 stycznia 2012 r. w sprawie standardów kształcenia

przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (Dz. U. poz. 131).

1.1.3. Wzmocnienie edukacji obywatelskiej, medialnej i kulturalnej w procesach kształcenia

w.

rcl

Prowadzona w szkole edukacja obywatelska powinna wyposażyć młodych ludzi w wiedzę,

umiejętności i postawy obywatelskie, które umożliwiają odpowiedzialne i skuteczne uczestnictwo

w życiu publicznym. Powinna skłaniać do zainteresowania się sprawami publicznymi, uczyć

formułowania własnych poglądów i wyrażania ich na różnych forach, słuchania i uwzględniania opinii

odmiennych, budowania szacunku dla innych grup społecznych, kultur i narodów. Powinna być

rozumiana szeroko, jako budowanie nawyku i umiejętności angażowania się we wspólne sprawy,

powinna także wiązać się ze stworzeniem w polskich szkołach publicznej przestrzeni otwartej na

sprawy uczniów, rodziców i nauczycieli. Szkoła powinna włączać się w sieci społeczne, dostarczające

uczniom (ale również rodzicom i nauczycielom) pozytywnych doświadczeń obywatelskich.

Przewiduje się, że edukacja medialna rozumiana jako wychowanie do właściwego odbioru

i wykorzystania mediów, w tym przygotowanie do autonomicznego i krytycznego odbioru wszelkich

przekazów medialnych (np. przekazów reklamowych), będzie prowadzona na wszystkich etapach

edukacji szkolnej. Intensywny rozwój mediów elektronicznych sprawia, że należy precyzyjnie określić

wymagania dotyczące kompetencji medialnych, takich jak np. analiza i interpretacja utworu

audiowizualnego, krytyczna analiza przekazu reklamowego, wykorzystywanie Internetu jako

narzędzia komunikacji itp. Zagadnienia dotyczące edukacji medialnej, a także bezpieczeństwa

w korzystaniu z Internetu, powinny być omawiane z uczniami już na pierwszym etapie

edukacyjnym88).

ww

Ponadto, ze względu na stojące przed Polską wyzwania w dziedzinie technologii informacyjno‐

‐komunikacyjnych, system edukacji musi skutecznie rozwijać kompetencje uczniów w tym zakresie.

Posługiwanie się technologiami cyfrowymi jest jedną z ośmiu kluczowych kompetencji ważnych dla

wzmacniania społeczeństwa opartego na wiedzy. Podstawową barierą w upowszechnianiu technologii

informacyjno‐komunikacyjnych i zmniejszaniu wykluczenia cyfrowego jest nie tyle brak dostępu do

komputerów i Internetu, ile brak wiedzy, motywacji i umiejętności wykorzystywania tych technologii.

Rozbudowanie kompetencji medialnych, uwzględniających m.in. wyszukiwanie i przetwarzanie

88)

W tym celu przewiduje się opracowanie i wdrażanie aktualizacji treści dotyczących edukacji obywatelskiej, medialnej i kulturalnej po

pełnym wdrożeniu i ewaluacji nowej podstawy programowej.

v.p

l

informacji oraz samodzielne tworzenie treści, umożliwi zlikwidowanie przepaści cyfrowej i posłuży

lepszemu wykorzystaniu szans, jakie dają nowoczesne technologie.

W przypadku edukacji kulturalnej ważne jest wspieranie projektów skierowanych zarówno do

nauczycieli, jak i uczniów, których celem jest przygotowanie do odbioru kultury oraz wykorzystania

sztuki (np. filmu, muzyki) w nauczaniu szkolnym. Projekty edukacyjne powinny przygotowywać do

obcowania ze sztuką, uczyć jej krytycznego odbioru, rozwijać aktywność twórczą młodych ludzi,

pomagać w odkrywaniu własnych pasji i talentów. Promowana będzie współpraca szkół

z organizacjami pozarządowymi, mediami oraz instytucjami kultury w zakresie prowadzenia edukacji

obywatelskiej, medialnej i kulturalnej.

Priorytet Strategii 1.2. Wspieranie edukacji innej niż formalna ukierunkowanej na kooperację,

kreatywność i komunikację społeczną

.go

W warunkach intensywnego rozwoju społeczno‐gospodarczego wyczerpuje się tradycyjny model

kariery edukacyjnej i zawodowej, polegający na intensywnym kształceniu (formalnej nauce) w latach

młodości, w tym na zdobywaniu kwalifikacji zawodowych, oraz na jak najdłuższym utrzymaniu

zatrudnienia w wyuczonym zawodzie. Kompetencje i kwalifikacje powinny być stale odnawiane, tak

aby mogły sprostać wyzwaniom zmieniających się technologii, globalizacji procesów gospodarczych

i warunków społecznych.

w.

rcl

Tym samym coraz większą rolę w zdobywaniu kompetencji i kwalifikacji odgrywa uczenie się inne niż

formalne, odbywające się w różnych miejscach i przez całe życie. Podejmowane w tym obszarze

działania polegają na wspieraniu szeroko rozumianej edukacji społecznej, efektywnie wykorzystującej

dostępne publicznie przestrzenie oraz potencjał tkwiący w ludziach i instytucjach. Społeczne formy

oświaty są uzupełnieniem dla szkolnictwa formalnego w kształtowaniu postaw i kompetencji

społecznych. Ponadto skutecznie przeciwdziałają one różnego rodzaju wykluczeniom.

Priorytet obejmuje następujące kierunki działań

1.2.1. Rozwój kompetencji obywatelskich w uczeniu się innym niż formalne.

1.2.2. Rozwój kompetencji medialnych w uczeniu się innym niż formalne, szczególnie wśród osób

w wieku 50+ i na obszarach wiejskich.

1.2.3. Rozwój kompetencji kulturowych w uczeniu się innym niż formalne oraz upowszechnienie

różnych form uczestnictwa w kulturze;

1.2.4. Rozwijanie kompetencji społecznych liderów i animatorów.

1.2.1. Rozwój kompetencji obywatelskich w uczeniu się innym niż formalne

ww

Edukacja obywatelska realizowana w systemie innym niż formalny nie jest regulowana prawnie.

Obecne działania w tym zakresie realizowane są przede wszystkim przez organizacje obywatelskie,

których finansowe, instytucjonalne i kadrowe możliwości są ograniczone. To powoduje, że edukacja

ta nie ma ciągłego charakteru i często nie uwzględnia podstawowych, istotnych z punktu widzenia

życia publicznego treści. Dlatego niezbędne jest wypracowanie i wdrożenie trwałych rozwiązań, które

stymulowałyby edukację obywatelską inną niż formalna. Nie chodzi o to, aby państwo przejęło

realizację działań w tej sferze, ale żeby stworzyło warunki rozwoju trwałej i wysokiej jakości edukacji

obywatelskiej w nauczaniu innym niż formalne.

v.p

l

Przygotowanie rozwiązań, które tworzyłyby warunki przyjazne do rozwoju nieformalnej edukacji

obywatelskiej, powinno być prowadzone z udziałem wszystkich interesariuszy (organizacji

obywatelskich, administracji publicznej, środowisk naukowych). Wypracowane rozwiązania mogą

zostać włączone do zadań podmiotów zaangażowanych w realizację działań z zakresu edukacji

obywatelskiej. Aby zapewnić wysoką jakość prowadzonej edukacji obywatelskiej, przewiduje się

opracowanie i wdrożenie standardów prowadzenia działań w tej sferze. Konieczne jest także

podnoszenie poziomu kompetencji osób, które prowadzą edukację obywatelską w systemie innym

niż formalny.

.go

W celu stymulowania rozwoju edukacji obywatelskiej wspierane będą projekty realizowane

bezpośrednio przez organizacje społeczne, media oraz instytucje publiczne, skierowane do różnych

grup wiekowych i realizowane zgodnie z wypracowanymi standardami. Najbardziej wartościowe

i użyteczne projekty będą upowszechniane jako przykłady dobrych praktyk. Do realizacji tych działań

wykorzystane zostaną doświadczenia we wspieraniu tego typu przedsięwzięć w ramach Programu

Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich (dalej: PO FIO) oraz Programu Operacyjnego

Innowacyjna Gospodarka (dalej: PO IG) w latach 2007–2013.

1.2.2. Rozwój kompetencji medialnych w uczeniu się innym niż formalne, szczególnie wśród osób

w wieku 50+ i na obszarach wiejskich

w.

rcl

Polityka dotycząca edukacji medialnej i informacyjnej opiera się na przekonaniu, że dla zwiększenia

kompetencji medialnych niezbędne jest podjęcie działań edukacyjnych i szkoleniowych mających na

celu zwiększenie wśród obywateli, niezależnie od wieku i miejsca zamieszkania, świadomości korzyści

oraz zagrożeń, jakie niosą ze sobą współczesne media audiowizualne. Edukacja medialna to

fundamentalne narzędzie uświadamiające obywatelom, w jaki sposób media kształtują przekazy oraz

filtrują spostrzeżenia i przekonania. Medialna alfabetyzacja wszystkich obywateli, nie tylko młodzieży

uczącej się, stanowi obowiązek państwa. Trzeba także redukować skutki wykluczenia cyfrowego,

obejmującego zarówno brak fizycznego dostępu do technologii, jak i brak umiejętności potrzebnych

do ich użytkowania, najbardziej widocznego wśród mieszkańców obszarów wiejskich, przez realizację

działań wynikających z Europejskiej Agendy Cyfrowej (w zakresie zwiększenia dostępności do nowych

technologii).

ww

Żyjemy w starzejącym się społeczeństwie. Rozwojowi edukacji medialnej będą towarzyszyć zatem

działania na rzecz cyfrowej inkluzji seniorów. Osoby w wieku 50+ należy zachęcać do edukacji,

również na poziomie wyższym, w celu odnawiania uzyskanych wcześniej umiejętności i wiedzy.

Dlatego wspierany będzie rozwój nowych form kształcenia: Uniwersytety Otwarte, e‐learning

(kształcenie na odległość), oferta edukacyjna dla osób 50+ czy Uniwersytety Trzeciego Wieku (UTW).

Zajęcia dla słuchaczy UTW bezpośrednio wpływają na ograniczenie zjawiska wykluczenia cyfrowego

wśród osób starszych, pozwalając jednocześnie na wyłanianie w tym środowisku grupy liderów

i animatorów mogących prowadzić zajęcia w różnych placówkach kultury, klubach itp. Obok wsparcia

edukacji medialnej o charakterze międzypokoleniowym, istotne jest skierowanie jej do osób

niepełnosprawnych oraz innych osób zagrożonych wykluczeniem cyfrowym. Szczególne znaczenie

pełni także edukacja medialna, prowadzona przez same media, dociera bowiem do wszystkich

użytkowników.

Edukację medialną i informacyjną osób starszych należy prowadzić przez wspieranie wcześniej

wymienionych instytucji, a także wzmacnianie kompetencji osób prowadzących edukację medialną.

Będą one najlepiej potrafiły przygotować odpowiednią ofertę edukacyjną, przy wykorzystaniu

doświadczeń zebranych przez jednostki samorządu terytorialnego i organizacje pozarządowe

w ramach realizacji PO IG w latach 2007–2013.

v.p

l

Jednym z narzędzi realizacji działania będzie Wieloletni Program Rządowy Kultura+, prowadzony

przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, który koncentruje się na podniesieniu jakości

i standardów funkcjonowania gminnych bibliotek publicznych na terenach wiejskich i w małych

miastach, zwiększy także dostęp do nowych mediów. Ponadto, wspierając digitalizację zasobów

kulturowych, ułatwi dostęp do kultury przez Internet.

1.2.3. Rozwój kompetencji kulturowych w uczeniu się innym niż formalne oraz upowszechnienie

różnych form uczestnictwa w kulturze

.go

Edukacja kulturalna i animacja kultury mają kluczowe znaczenie w kształtowaniu kompetencji

kulturowych oraz wzmacnianiu więzi społecznych opartych na kulturze i na wartościach w niej

zawartych. Podstawowym celem edukacji kulturalnej jest zachęcanie do aktywnego i twórczego

uczestnictwa w kulturze. Animacyjny model edukacji opiera się przede wszystkim na aktywizowaniu

potencjalnych odbiorców, a także na budowaniu partnerstwa w działaniu artystycznym. Istotne

będzie wypracowanie i wdrożenie spójnych rozwiązań organizacyjnych ułatwiających prowadzenie

edukacji kulturalnej poza systemem szkolnym, jak również wsparcie działań na rzecz edukacji

kulturalnej i animacji kultury prowadzonych przez różne podmioty.

w.

rcl

Wsparcie uczestnictwa w kulturze ma na celu nie tylko wzmacnianie kompetencji kulturowych

obywateli, ale także rozwój postaw opartych na tolerancji, otwartości i kreatywności, czemu sprzyjać

będzie wspieranie edukacji regionalnej oraz organizacja wydarzeń kulturalnych w przestrzeni

publicznej. Uczestnictwo w kulturze rozumiane jest tu w kategoriach biernych i aktywnych form

kontaktu z kulturą, obejmuje zarówno tradycyjne, jak i nowe formy aktywności kulturalnej. Istotnym

elementem budowania kompetencji kulturowych będą też długofalowe działania służące wspieraniu

czytelnictwa i podnoszenia kompetencji językowych. Są to działania uzupełniające względem zadań

wspierających kompetencje komunikacyjne. Dla realizacji działań w powyższym zakresie niezbędne

jest usprawnienie współpracy między różnymi podmiotami podejmującymi działania edukacyjne

i animacyjne w kulturze, a także realizacja programów stypendialnych (na rzecz mobilności uczniów,

dla amatorów i profesjonalistów po 35. roku życia oraz dla dzieci i młodzieży).

1.2.4. Rozwijanie kompetencji społecznych liderów i animatorów

Istotną rolę w animowaniu i realizacji aktywności obywatelskiej i kulturalnej odgrywają liderzy, którzy

wyznaczają cele i potrafią wokół nich organizować działania własne i innych. Dlatego też niezbędne

jest wzmocnienie procesów kształcenia liderów i animatorów społecznych. Jednym z projektowanych

kierunków będzie m.in. wspieranie działań wzmacniających umiejętności psychospołeczne liderów

i animatorów (np. efektywna komunikacja, praca w grupie, twórcze rozwiązywanie problemów itd.),

stymulujących rozwój osobisty i zawodowy oraz usprawniających funkcjonowanie społeczne.

ww

Jednym z podstawowych elementów rozwoju osobowego jest uczenie się przez całe życie. Z uwagi na

rosnącą rolę nieustannego pozaformalnego uczenia się i zdobywania nowych kompetencji należy

stworzyć system, który umożliwiałby potwierdzenie ich nabycia (uzyskanie kwalifikacji) niezależne od

miejsca i formy uczenia się. Kluczowym elementem takiego systemu będą Krajowe Ramy Kwalifikacji.

Zakłada się także wsparcie podmiotów działających na rzecz uczenia się innego niż formalne.

Działania te mogą bowiem stanowić ważne uzupełnienie kształcenia w systemie formalnym,

zwłaszcza w dziedzinach, gdzie niwelowanie deficytów kształcenia formalnego jest najbardziej

pożądane społecznie. W ramach powyższych działań zostaną wykorzystane m.in. rozwiązania bądź

doświadczenia nabyte w ramach wdrażania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (dalej: PO KL).

v.p

l

Cel szczegółowy 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na

życie publiczne

Podstawowym warunkiem wzmocnienia kapitału społecznego i jego udziału w rozwoju społeczno‐

‐gospodarczym kraju jest stworzenie kompleksowej polityki państwa w zakresie zwiększania

aktywności obywatelskiej, wzrostu udziału obywateli w życiu publicznym oraz ich wpływu na

planowanie i realizację zadań publicznych. Korzystając z dostępnych instrumentów, przede wszystkim

prawnych, instytucjonalnych, informacyjno‐edukacyjnych i finansowych, należy rozwijać te sfery

aktywności obywatelskiej i relacji z państwem, które dotychczas nie miały wystarczającego

odzwierciedlenia w porządku prawnym i politykach publicznych, czyli dialogu obywatelskiego

i ekonomii społecznej. Planowane działania zakładają także niwelowanie różnic w poziomie

aktywności obywatelskiej, a w szczególności wsparcie osób wykluczonych społecznie.

Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie

publiczne będzie realizowany przez następujące priorytety Strategii

.go

Cel szczegółowy 2.

Priorytet Strategii 2.1. Wspieranie mechanizmów współpracy instytucji publicznych z obywatelami.

Priorytet Strategii 2.2. Rozwój i wzmacnianie zorganizowanych form aktywności obywatelskiej.

Priorytet Strategii 2.3. Wzmocnienie integracji i solidarności społecznej.

Priorytet Strategii 2.1. Wspieranie mechanizmów współpracy instytucji publicznych z obywatelami

Priorytet ten zakłada, że dla zwiększenia partycypacji obywatelskiej w życiu publicznym niezbędne

jest stworzenie warunków sprzyjających współdziałaniu obywateli i instytucji publicznych.

w.

rcl

Priorytet obejmuje następujące kierunki działań

2.1.1. Wzmocnienie i upowszechnienie mechanizmów dialogu obywatelskiego i dialogu

społecznego.

2.1.2. Wspieranie rozwoju partnerstwa i innych form współpracy służących przekazywaniu realizacji

zadań publicznych obywatelom.

2.1.3. Zwiększenie wykorzystania zasobów lokalnych instytucji publicznych dla rozwijania

aktywności obywatelskiej.

2.1.1. Wzmocnienie i upowszechnienie mechanizmów dialogu obywatelskiego i dialogu

społecznego

ww

Urzeczywistnieniem udziału obywateli w życiu publicznym jest dialog obywatelski, rozumiany jako

trwałe, zinstytucjonalizowane mechanizmy wpływania obywateli na decyzje podejmowane przez

administrację publiczną wszystkich szczebli. Służą one m.in. do tworzenia i realizacji skutecznych,

efektywnych i użytecznych z punktu widzenia obywatela polityk publicznych.

Fundamentem dialogu obywatelskiego jest dostęp obywateli do informacji publicznej, który daje

obywatelom wiedzę i możliwości wpływania na mechanizmy decyzyjne. Należy przygotować

i uruchomić stały system monitorowania dostępu obywateli do informacji publicznej oraz jakości

dostępnej informacji publicznej. Gospodarzem tego zakresu działań jest MAiC, przy czym w proces

monitorowania powinni zostać włączeni przedstawiciele organizacji obywatelskich.

Dostęp do informacji publicznej jest warunkiem sprawowania kontroli społecznej nad działaniami

administracji publicznej. Prawo do kontrolowania przez obywateli działań państwa wynika wprost

z art. 61–63 Konstytucji RP; do podstawowych instrumentów kontrolnych należą petycje, skargi

v.p

l

i wnioski. W przypadku administracji publicznej ich stosowanie regulowane jest przez Kodeks

postępowania administracyjnego. Niezbędne jest tworzenie i upowszechnianie takich rozwiązań,

które będą włączać obywateli w bieżący nadzór nad działaniami administracji, a ponadto będą

zachęcać jednostki administracji publicznej i organizacje obywatelskie do ich rozwijania

i praktycznego wdrażania. Wykorzystane zostaną tutaj m.in. doświadczenia MPiPS we wspieraniu

projektów tworzenia i wdrażania programów z zakresu nadzoru nad funkcjonowaniem administracji

publicznej w ramach PO KL i PO FIO. Natomiast komplementarne będą działania podejmowane przez

MRR, dotyczące tworzenia systemu zarządzania strategicznego państwem oraz działania

zaplanowane w Strategii Sprawne Państwo, za której realizację odpowiada MAiC.

.go

Jedną z przyczyn słabości dialogu obywatelskiego jest uznaniowość stosowania jego mechanizmów ze

strony administracji publicznej. Każda jednostka administracji powinna mieć swobodę stosowania

różnych form dialogu adekwatnie do charakteru i specyfiki jego przedmiotu, jednak w sprawach

najistotniejszych dla obywateli podstawowe formy dialogu – a do takich zaliczyć należy np.

konsultacje społeczne – powinny mieć charakter obligatoryjny. Dlatego konieczne jest zdefiniowanie

katalogu kwestii, w których obligatoryjnie powinny być stosowane różne formy dialogu. Potrzebne

jest określenie tych form i warunków ich stosowania, a także przeprowadzenie niezbędnych dla

wprowadzenia tych form dialogu zmian legislacyjnych. Proponowane rozwiązania legislacyjne

powinny stanowić spójny system prowadzenia dialogu obywatelskiego na poziomie krajowym,

regionalnym i lokalnym.

w.

rcl

Wśród określanych form dialogu należy uwzględnić nowoczesne technologie z wykorzystaniem

dotychczasowych doświadczeń MG w ramach Programu Reforma Regulacji oraz projektów

systemowych realizowanych w ramach PO KL, a także działań podejmowanych przez Kancelarię

Prezesa Rady Ministrów.

Dialog obywatelski wymaga partnerstwa i przygotowania obu jego stron. Dlatego należy wspierać

edukację w zakresie metod i narzędzi dialogu obywatelskiego, skierowaną zarówno do urzędników

publicznych, jak i do przedstawicieli organizacji pozarządowych. Niezbędne jest wsparcie tworzenia

warunków dla wpływu obywateli na procesy decyzyjne. Gospodarzem tego zakresu działań jest

MPiPS. Istnieje także potrzeba wprowadzenia instrumentów, ułatwiających obywatelom udział

w stanowieniu prawa (w tym współtworzenia budżetu partycypacyjnego) oraz przygotowanie

i upowszechnienie tych instrumentów, w szczególności dotyczy to wzmocnienia inicjatywy

uchwałodawczej obywateli na poziomie lokalnym.

Prowadzony w Polsce dialog można podzielić na dialog administracji publicznej z organizacjami

pozarządowymi (dialog obywatelski) i dialog z organizacjami pracodawców i związków zawodowych

(dialog społeczny).

ww

Efektywny dialog społeczny powinien być ważną formułą osiągania pokoju społecznego, który dzięki

akceptacji społecznej wydatnie służy realizowaniu polityki rozwoju, reformom społecznym

i gospodarczym. Regulacje prawne i programy tworzone według zasad dialogu społecznego

legitymizuje poparcie i porozumienie stron dialogu. Nieodzownym minimum dialogu społecznego jest

prezentowanie opinii publicznej przygotowywanych przez administrację rządową propozycji

działania, w celu rozpoznania stanowiska obywateli. Współpraca z partnerami społecznymi

prowadzona będzie w oparciu o zasady partnerstwa, suwerenności stron i jawności, a ich

partycypacja w procesach decyzyjnych przyjmie formę doradztwa, zasięgania opinii, dokonywania

regularnych i wspólnych przeglądów polityki publicznej, udziału w pracach zespołów

międzyresortowych i rad doradczych przy organach administracji.

v.p

l

Przewiduje się podjęcie kroków zmierzających do zintegrowania działań podejmowanych w ramach

dialogu społecznego i dialogu obywatelskiego, co wzmocni wpływ obywateli na decyzje

podejmowane przez administrację rządową, a z punktu widzenia tejże administracji uporządkuje

i zracjonalizuje prowadzony dialog. Integracja dotyczyć będzie administracji rządowej na szczeblu

centralnym i wojewódzkim. Do przeprowadzenia tych działań warto wykorzystać doświadczenia

uzyskane w ramach Priorytetu V PO KL (Działania 5.4 i 5.5), a także doświadczeń MPiPS, Rady

Działalności Pożytku Publicznego, Trójstronnej Komisji ds. Społeczno‐Gospodarczych i wojewódzkich

komisji dialogu społecznego.

2.1.2. Wspieranie rozwoju partnerstwa i innych form współpracy, służących przekazywaniu

realizacji zadań publicznych obywatelom

.go

Zaangażowanie obywateli w życie publiczne powinno dotyczyć nie tylko udziału w podejmowaniu

decyzji, ale także wykonywaniu tych decyzji, a więc udziału w realizacji zadań publicznych. Formuła

partnerstwa oparta na współdziałaniu jednostek samorządu terytorialnego i organizacji

pozarządowych jest jednym z wypracowanych i praktykowanych sposobów, zapewniających udział

obywateli. Wskazane jest przygotowanie i wprowadzenie do porządku prawnego instytucji

partnerstwa publiczno‐społecznego, która byłaby podstawą rozwoju trwałej współpracy jednostek

samorządu terytorialnego, jednostek administracji rządowej i organizacji obywatelskich. Konieczne

jest także upowszechnianie tej nowej formy współpracy wśród przedstawicieli administracji

publicznej i organizacji obywatelskich.

w.

rcl

Kolejnym działaniem jest wspieranie realizacji zadań publicznych przez partnerstwa publiczno‐

‐społeczne w poszczególnych działach administracji publicznej. Niezbędne jest również poszukiwanie

innowacyjnych form włączania obywateli w realizację zadań publicznych, a następnie

upowszechnianie najskuteczniejszych rozwiązań.

Oprócz partnerstwa istotne znaczenie dla zwiększania partycypacji obywatelskiej mają mechanizmy

zlecania realizacji usług publicznych organizacjom pozarządowym. Dobre rozwiązania w tym

zakresie wypracowały jednostki samorządu terytorialnego.

Podstawą przebiegu współpracy między samorządami terytorialnymi a organizacjami obywatelskimi

są programy współpracy określające formy współpracy oraz zasoby przeznaczane na ich realizację.

Podobnie programy współpracy regulują relacje między organami administracji rządowej

a organizacjami pozarządowymi; należałoby rozważyć wprowadzenie ich obligatoryjności. Niezbędne

byłoby także monitorowanie skutków wprowadzenia takiej zmiany i wspieranie poszczególnych

organów administracji rządowej w zakresie metod tworzenia i realizacji programów współpracy.

ww

Z punktu widzenia państwa istotne jest, aby zadania publiczne niezależnie od tego, czy realizuje je

podmiot publiczny, prywatny czy organizacja pozarządowa, były wykonywane na odpowiednim

poziomie. Aby zagwarantować wysoką jakość prac, należy odwoływać się do standardów realizacji

zadań publicznych i narzędzi ich monitorowania, które stosowane będą nie tylko przez administrację

publiczną, ale też przez obywateli. Do tych działań zostaną wykorzystane doświadczenia

i rozwiązania, powstające w ramach Priorytetu V PO KL. Standaryzacji zadań publicznych sprzyjać

będą również działania zmierzające do podniesienia jakości zarządzania i współpracy w administracji

publicznej, które znajdują się w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego i Strategii Sprawne

Państwo.

Z kolei, aby zwiększyć możliwość wykorzystania zamówień publicznych dla realizacji zadań

publicznych przez organizacje obywatelskie i inne podmioty, niezbędne jest poszerzenie zakresu tak

v.p

l

zwanych klauzul społecznych, które umożliwiają uwzględnianie aspektów społecznych przy zlecaniu

takich zadań. Będzie to wymagać kontynuacji działań edukacyjnych i upowszechniających

dotyczących praktycznego stosowania klauzul społecznych.

2.1.3. Zwiększenie wykorzystania zasobów lokalnych instytucji publicznych dla rozwijania

aktywności obywatelskiej

.go

Dla rozwijania i wzmacniania aktywności obywatelskiej oraz zwiększania udziału obywateli w życiu

publicznym niezbędne jest jak najlepsze wykorzystanie potencjału fizycznego (infrastruktura)

i ludzkiego lokalnych instytucji publicznych, takich jak biblioteki, archiwa, szkoły, domy kultury czy

obiekty sportowe. Instytucje te są naturalną i najbliższą obywatelom przestrzenią, w której mogą

realizować działania na rzecz dobra wspólnego. Dlatego należy sprzyjać wszelkim działaniom

umożliwiającym lepsze wykorzystanie potencjału tych instytucji, szukać innowacyjnych rozwiązań

w tej sferze oraz wspierać wdrażanie tych, które okażą się najskuteczniejsze.

w.

rcl

Warto upowszechniać dobre przykłady wykorzystania lokalnych zasobów instytucji publicznych

w rozwoju aktywności obywatelskiej, uczyć urzędników możliwości i sposobów współdziałania

z obywatelami, a także zachęcać instytucje publiczne do współpracy między sobą. Istotne jest jednak,

aby nie ograniczać się wyłącznie do instytucji, ale tworzyć lepsze warunki uwspólnotowienia

przestrzeni publicznych (ulice, parki, place itp.). Dlatego wsparcie zyskają nakierowane na ten cel

projekty partnerskie realizowane wspólnie przez jednostki samorządu terytorialnego i organizacje

obywatelskie, w szczególności te, które zarządzają infrastrukturą mieszkaniową, np. spółdzielnie

mieszkaniowe, wspólnoty mieszkańców.

Priorytet Strategii 2.2. Rozwój i wzmocnienie zorganizowanych form aktywności obywatelskiej

Zorganizowane formy aktywności obywatelskiej są w praktyce najbardziej skutecznym, efektywnym

i użytecznym sposobem wpływania obywateli na życie publiczne. Powyższy priorytet nastawiony jest

na wspieranie rozwoju zorganizowanych działań wspólnotowych.

Priorytet obejmuje następujące kierunki działań

2.2.1. Ułatwianie działalności organizacjom

odpowiedzialności przedsiębiorstw.

obywatelskim

oraz

wspieranie

społecznej

2.2.2. Rozwijanie indywidualnej i korporacyjnej filantropii oraz wolontariatu.

2.2.3. Rozwój społecznego wymiaru sportu.

ww

2.2.1. Ułatwianie działalności organizacjom

odpowiedzialności przedsiębiorstw

obywatelskim

oraz

wspieranie

społecznej

Podczas gdy w krajach Unii Europejskiej, zwłaszcza zachodnich, istnieje wiele prawnie określonych

form, w jakich obywatele mogą się organizować i działać wspólnie, w Polsce przewidziano jedynie

dwie formy prawne: stowarzyszenie zarejestrowane i fundację. Każde stowarzyszenie i każda

fundacja poddane są jednakowym rygorom prawnym, np. obowiązkom założycielskim czy

sprawozdawczym, niezależnie od tego, w jakim celu są tworzone, jaka jest skala, zakres i formy

działalności. Dlatego, aby ułatwić obywatelom wspólne zorganizowane działanie, zakłada się razem

z przedstawicielami organizacji obywatelskich wypracowanie i wdrożenie do systemu prawnego

nowych uproszczonych form i narzędzi prowadzenia zorganizowanej działalności obywatelskiej.

v.p

l

Trzeba też znaleźć rozwiązania różnicujące warunki prowadzenia działalności, w tym także wymogi

formalno‐rachunkowe, w zależności od celów, skali i form tejże działalności, a także promować nowe

możliwości działania i zachęcać obywateli do ich wykorzystywania. Niezbędne jest przy tym

wdrożenie stałego mechanizmu monitorowania i oceny praktycznych skutków stosowania prawa,

w tym także w zakresie zmian legislacyjnych, które będą wprowadzane w ramach realizacji niniejszej

strategii.

Niezbędne jest także wspieranie działalności obywateli w ramach inicjatyw społecznościowych

w różnorakich grupach nieformalnych, ruchach społecznych czy ułatwienie im funkcjonowania

w przestrzeni publicznej. W celu zwiększenia przejrzystości rynku należy wspierać organizacje

strażnicze (ang. watch‐dog) oraz niezależne testy konsumenckie.

.go

Pożądane jest wsparcie działań samopomocowych, które obejmują czynności związane z radzeniem

sobie z różnymi problemami w oparciu o korzystanie z własnych doświadczeń oraz na podstawie

dyskusji i wymiany poglądów z innymi ludźmi, którzy mają wypracowane sposoby radzenia sobie

z podobnymi problemami. Mogą one być realizowane w ramach grup i klubów samopomocowych.

Aby zwiększyć skuteczność i efektywność działania organizacji obywatelskich konieczne jest także

stałe podnoszenie wiedzy i umiejętności przedstawicieli tych organizacji (zarządy, pracownicy)

w zakresie zarządzania organizacją, a w szczególności zarządzania zasobami ludzkimi i finansami.

Planowane dla takiej edukacji wsparcie powinno objąć zwłaszcza organizacje działające w małych

społecznościach wiejskich i wiejsko‐miejskich, a także w regionach o słabo rozwiniętej sieci

organizacji obywatelskich.

w.

rcl

Promowanie koncepcji strategicznej społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw ma niezwykle

ważne znacznie nie tylko dla przedsiębiorstw, w długim horyzoncie przekładając się na wzrost

konkurencyjności, ale również dla społeczeństwa, umożliwiając włączenie instytucji społeczeństwa

obywatelskiego w dialog z sektorem prywatnym. Uwzględnianie potrzeb interesariuszy oraz

ograniczanie asymetrii informacji m.in. przez dostarczanie konsumentom rzetelnych danych

o działalności firmy czy charakterystyce produktu przyczynia się do zwiększania efektywności

procesów gospodarczych. Koncepcja ta wspiera także procesy budowania zrównoważonych

społeczności lokalnych oraz tworzenia odpowiednich warunków obywatelom do aktywnego udziału

w kształtowaniu warunków życia i rozwoju.

Do realizacji tych działań wykorzystane zostaną m.in. doświadczenia we wspieraniu tego typu

przedsięwzięć przez MPiPS w ramach PO KL i PO FIO, a także wyniki prac Zespołu do spraw Społecznej

Odpowiedzialności Przedsiębiorstw, stanowiącego organ doradczy Prezesa Rady Ministrów

obsługiwany przez MG.

2.2.2. Rozwijanie indywidualnej i korporacyjnej filantropii oraz wolontariatu

ww

Tradycyjnie działalność obywatelska opiera się na indywidualnej i korporacyjnej filantropii.

Prywatne źródła są istotną przeciwwagą dla środków publicznych i elementem zachowania

niezależności działania obywateli. Tymczasem w Polsce od kilku lat rysuje się wyraźny trend

rosnącego udziału środków publicznych (w szczególności pochodzących z grantów i projektów)

w finansowaniu działań organizacji pozarządowych przy malejącym udziale środków prywatnych. Aby

zachować „zdrową” równowagę i wzmacniać działalność sektora obywatelskiego, konieczne jest

stymulowanie finansowania tego sektora ze źródeł prywatnych i/lub bardziej niezależnego

wykorzystania środków publicznych. Dlatego niezbędne jest zwiększenie skuteczności istniejących

instrumentów zachęcających osoby fizyczne i prawne do wspierania organizacji obywatelskich.

v.p

l

W tym celu niezbędna jest także edukacja dotycząca ich stosowania, skierowana do przedstawicieli

organizacji obywatelskich.

Najprostszą formą działania na rzecz dobra wspólnego jest wolontariat, który będzie promowany

w różnych sferach aktywności obywatelskiej, a w szczególności tam, gdzie wolontariat jest

stosunkowo mniej rozwinięty, a więc na obszarach wiejskich, wśród osób 50+ czy w instytucjach

publicznych. Podjęte będą również inicjatywy na rzecz upowszechniania nowych form wolontariatu,

jak np. e‐wolontariat, czyli wolontariat z wykorzystaniem nowych technologii będący wyrazem

pozytywnej aktywności obywatelskiej w Internecie. Należy wspierać wolontariat i wolontariuszy

zarówno w jego wymiarze akcyjnym, jak i w ramach programów wolontariatu długoterminowego.

.go

MPiPS jako Krajowy Organ Koordynujący obchody Europejskiego Roku Wolontariatu Propagującego

Aktywność Obywatelską 2011 w Polsce prowadzi działania służące zwiększeniu znaczenia

wolontariatu dla umacniania spójności społecznej. Jednym z istotnych działań w tym zakresie jest

opracowanie dokumentu stanowiącego projekt długofalowej polityki rozwoju wolontariatu w Polsce,

co doprowadzić ma do wzmocnienia systemowego podejścia do wolontariatu i jego rozwoju.

Dokument ten jest punktem wyjścia do stworzenia i wdrożenia programu rozwoju w obszarze

wolontariatu.

Do realizacji tych działań wykorzystane zostaną m.in. doświadczenia we wspieraniu tego typu

przedsięwzięć przez MPiPS w ramach PO KL i PO FIO.

2.2.3. Rozwój społecznego wymiaru sportu

w.

rcl

Sport jest dziedziną aktywności ludzkiej odgrywającą bardzo ważną rolę w życiu obywateli Unii

Europejskiej. Organizacje sportowe, a w szczególności kluby, posiadają ogromne możliwości

zrzeszania ludzi i są źródłem kreowania i krzewienia wielu pozytywnych doświadczeń służących

budowie kapitału społecznego. W Polsce, mimo iż to właśnie sport jest jedną z dziedzin życia

społecznego cieszącą się największą popularnością wśród organizacji obywatelskich, wciąż

zaobserwować możemy wyraźny niedostatek organizacji sportowych w porównaniu do większości

krajów Unii Europejskiej. Dlatego właśnie przewiduje się stymulowanie działań służących

powstawaniu nowych organizacji w obszarze sportu, ze szczególnym uwzględnieniem klubów

sportowych, oraz wspieranie tworzenia porządku prawnego, który ułatwiłby rozwój aktywnej

działalności tego typu organizacjom.

Tworzenie ram prawnych i kształtowanie otoczenia ułatwiającego powstawanie nowych organizacji

sportowych i zwiększającego ich aktywność muszą iść w parze z motywacją obywateli do

uczestnictwa w życiu sportowym. Dlatego, kładąc podwaliny pod rozwój działalności sportowej,

należy jednocześnie promować wśród obywateli postawę społecznej aktywności w tym obszarze,

w szczególności ideę wolontariatu jako formy wzmacniania aktywnej postawy obywatelskiej.

ww

Jako że sport wśród swoich wielu pozytywnych oddziaływań niesie ze sobą ogromne możliwości dla

zwiększenia poziomu integracji społecznej, będą wspierane działania służące włączeniu społecznemu

przez sport. Dzięki propagowaniu poczucia przynależności i uczestnictwa w życiu społecznym sport

przyczynia się do znoszenia barier społecznych, stając się znakomitym narzędziem inkluzji wszelkich

mniejszości i grup znajdujących się w trudnej lub niekorzystnej sytuacji społecznej.

Priorytet Strategii 2.3. Wzmocnienie integracji i solidarności społecznej

Wykluczenie społeczne, mające często podłoże ekonomiczne, wpływa na zanik chęci i brak

możliwości angażowania się w życie publiczne. Osoby znajdujące się na marginesie społeczności,

Priorytet obejmuje następujący kierunek działań

v.p

l

najczęściej z niezależnych od siebie powodów np. niepełnosprawności czy długotrwałego

pozostawania bez zatrudnienia, wykazują postawy apatii i pozbawiają się możliwości poprawy swojej

sytuacji. Dlatego w działaniach zmierzających do zwiększenia partycypacji obywateli w życiu

publicznym szczególne miejsce należy poświęcić osobom wykluczonym społecznie89). Realizacji tego

priorytetu Strategii mają służyć kierunki działań, koncentrujące się na rozwijaniu nowych,

skutecznych i trwałych instrumentów przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu i zawodowemu.

2.3.1. Wspieranie rozwoju przedsiębiorczości społecznej i innych form przeciwdziałania wykluczeniu

społecznemu i zawodowemu, w tym różnorodnych form samopomocy.

.go

2.3.1. Wspieranie rozwoju przedsiębiorczości społecznej i innych form przeciwdziałania

wykluczeniu społecznemu i zawodowemu, w tym różnorodnych form samopomocy

Kluczowym działaniem w obrębie tego kierunku będzie wspieranie rozwoju ekonomii społecznej90)

i przedsiębiorczości społecznej. Ekonomia społeczna jest innowacyjnym instrumentem wpływającym

na zwiększenie integracji społecznej i zawodowej osób wykluczonych społecznie oraz kapitału

społecznego. Podmioty ekonomii społecznej realizują nie tylko potrzebę zatrudniania osób

znajdujących się w niekorzystnej sytuacji życiowej. Mogą także uzupełniać dostarczanie towarów

i usług przez rynek i państwo oraz rozwiązywać zróżnicowane problemy społeczne w wielu obszarach

życia publicznego.

w.

rcl

Dla dalszego rozwoju ekonomii społecznej niezbędne jest włączenie jednostek samorządu

terytorialnego szczebla wojewódzkiego jako kluczowego podmiotu w programowaniu i realizacji

wsparcia i rozwoju przedsiębiorczości społecznej na terenie województw, wspierających rozwój na

poziomie regionalnym i lokalnym oraz wdrożenie systemowych rozwiązań, umożliwiających

funkcjonowanie na zasadach partnerstwa publiczno‐społecznego akredytowanych instytucji,

wspierających infrastrukturalnie przedsiębiorczość społeczną (ośrodki wsparcia ekonomii społecznej)

w zakresie usług, szkoleń i doradztwa.

Krajowy Program Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES) jest dokumentem, który umiejscawia

ekonomię społeczną w kontekście zintegrowanych strategii i nakreśla jej wizję, w której

przedsiębiorstwa społeczne będą trwałym i dostrzegalnym podmiotem życia społeczno‐

‐gospodarczego w wymiarze lokalnym i regionalnym.

ww

Ustawa o przedsiębiorczości społecznej stworzy możliwość starania się o status przedsiębiorcy

społecznego, co będzie potwierdzeniem, że dany podmiot, prowadząc działalność gospodarczą,

realizuje konkretne cele społeczne. Przewiduje się przygotowanie i wdrożenie działań edukacyjnych

dotyczących przedsiębiorczości społecznej, w tym skierowanych do dzieci i młodzieży w zakresie

przygotowania do przedsiębiorczości oraz wspierania spółdzielni uczniowskich.

Istotne znaczenie ma także przygotowanie i wdrożenie zwrotnych mechanizmów finansowania

(pożyczek, kredytów i poręczeń) dla przedsiębiorstw społecznych. Obecnie istnieją już założenia do

pilotażu funduszu pożyczkowego dla przedsiębiorstw społecznych, który obejmować będzie

89)

Alienacja ze środowiska społecznego często dotyka także cudzoziemców. Dlatego też ważne jest, aby katalog działań integracyjnych

pozostał otwarty również dla tej grupy osób.

90)

W grudniu 2008 r. Prezes Rady Ministrów powołał Zespół do spraw Rozwiązań Systemowych w zakresie Ekonomii Społecznej złożony

z przedstawicieli Rządu, jednostek samorządu terytorialnego, ekspertów i przedstawicieli organizacji obywatelskich oraz przedsiębiorstw

społecznych. Zespół pracuje nad czterema zagadnieniami: Krajowym Programem Rozwoju Ekonomii Społecznej (KPRES), projektem

ustawy regulującej sferę przedsiębiorczości społecznej, planem edukacji w zakresie przedsiębiorczości społecznej oraz instrumentami

finansowania dla przedsiębiorstw społecznych, w szczególności finansowania zwrotnego.

v.p

l

preferencyjne pożyczki dystrybuowane przez fundusze na poziomie makroregionalnym oraz system

doradztwa.

Wsparcie dla przedsiębiorczości społecznej wymaga również wypracowania i wdrożenia skutecznych

instrumentów pomiaru społecznej wartości dodanej, generowanej przez przedsiębiorstwa

społeczne, a także inne przedsięwzięcia gospodarcze, służące realizacji celów społecznych. Jest to

niezbędne do racjonalnego i efektywnego dzielenia środków publicznych dla sfery przedsiębiorczości

społecznej.

Wykorzystując doświadczenia w rozwijaniu przedsiębiorczości społecznej, konieczne jest stałe

poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań i mechanizmów przeciwdziałania społecznemu

i zawodowemu wykluczeniu. Służyć temu będzie wsparcie dla projektów testujących takie nowe

rozwiązania i upowszechnianie tych, które okażą się skuteczne, efektywne i użyteczne.

.go

Dla całości przedsięwzięć w ramach celu 2 wykorzystane zostaną doświadczenia MPiPS we

wspieraniu działań w ramach PO KL i PO FIO, a w kolejnej perspektywie finansowej, po 2013 r.,

nastąpi kontynuacja funkcjonowania Funduszu Inicjatyw Obywatelskich będącego merytoryczną

i finansową formułą budowy społeczeństwa obywatelskiego jako integralnego elementu kapitału

społecznego.

Cel szczegółowy 3. Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy

w.

rcl

Komunikacja społeczna służy wymianie informacji i edukacji, ale też budowie tożsamości jednostki

oraz integracji na poziomie grupy. Natomiast media jako „środki społecznego przekazu” stanowią

podstawę współczesnej sfery publicznej. Warunki prawne działania mediów, w tym system ochrony

własności intelektualnej, powinny sprzyjać zachowaniom o charakterze więziotwórczym. Szczególna

rola w tym zakresie przypada mediom audiowizualnym, które – potencjalnie lub w rzeczywistości – są

ważnym elementem infrastruktury kapitału społecznego. Istotnym zadaniem jest także

wypracowanie mechanizmów umożliwiających legalną wymianę, wykorzystanie i produkcję treści

przy poszanowaniu praw autorskich i zapewnieniu wynagrodzeń dla twórców.

Cel szczegółowy 3.

Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy będzie

realizowany przez następujące priorytety Strategii

Priorytet Strategii 3.1. Zwiększanie dostępności informacji i poprawa jakości komunikacji w sferze

publicznej.

Priorytet Strategii 3.2. Wspieranie mediów w kształtowaniu więzi społecznych, kulturowych

i demokracji.

Priorytet Strategii 3.1. Zwiększanie dostępności informacji i poprawa jakości komunikacji w sferze

publicznej

ww

Priorytet ten zakłada, że dla zwiększenia aktywnego udziału obywateli w życiu publicznym niezbędne

jest tworzenie warunków sprzyjających poprawie jakości komunikowania zarówno w relacjach

między obywatelami, grupami społecznymi i organizacjami, jak też między obywatelami i instytucjami

państwa. W tym celu należy ułatwić dostęp do zasobów informacji.

Priorytet obejmuje następujące kierunki działań

3.1.1. Zwiększenie dostępności treści edukacyjnych, naukowych i kulturowych w domenie publicznej.

3.1.2. Ochrona własności intelektualnej i stworzenie warunków umożliwiających eksploatację treści

w ramach dozwolonego użytku przewidzianego przepisami prawa.

v.p

l

3.1.1. Zwiększenie dostępności treści edukacyjnych, naukowych i kulturowych w domenie

publicznej

Opis planowanych działań

Przepisy prawa autorskiego są czynnikiem rzeczywistości społecznej, praktycznie przekładającym się

na kreatywność oraz innowacyjność obywateli. Zapewnienie twórcom niezbędnego zakresu prawnej

ochrony oraz należnego wynagrodzenia stymuluje tworzenie nowych dzieł i zachęca do

przedsiębiorczości w tym obszarze.

Równocześnie należy umożliwić ogółowi społeczeństwa, przy zapewnieniu twórcom i innym

uprawnionym odpowiedniego poziomu ochrony ich praw, jak najszerszy dostęp do wiedzy i dorobku

kulturowego oraz sprzyjać aktywności prowadzącej do zapewnienia polskiemu dorobkowi

kulturowemu należnego mu miejsca w Europie i na świecie.

.go

Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054,

z późn. zm.) – podobnie jak regulacje VAT w innych krajach UE (oprócz Francji) – odmiennie traktuje

opodatkowanie różnych dóbr kultury, a nawet dóbr identycznych co do treści, w zależności od tego,

czy nośniki, na których treści te są zapisane, mają formę materialną, czy zdematerializowaną.

Zróżnicowanie to wynika z potraktowania w dyrektywie 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada

2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz. Urz. UE L 347 z 11.12.2006,

str. 1) i w ślad za tym w polskiej ustawie towarów takich jak gazety czy książki w postaci

zmaterializowanej jako towarów, a e‐booków dostępnych tylko on‐line jako usług, dla których nie

można stosować stawek preferencyjnych opodatkowania.

w.

rcl

Wprowadzenie jednolitej obniżonej stawki VAT indyferentnej wobec formy ich prezentacji (nośnik

lub forma zdematerializowana w Internecie) miałoby na celu wspieranie rozwoju polskiego rynku

książki, zwiększenie legalnego zasobu cyfrowych książek i innych treści, zapobiegającego rozwojowi

piractwa internetowego, oraz zwiększenie konkurencyjności polskich wydawców i przedsiębiorców

prowadzących działalność na rynku usług elektronicznych związanych z dystrybucją dóbr kultury.

Jednolita obniżona stawka VAT będzie wprowadzona w przypadku zmiany dyrektywy Rady

2006/112/WE z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej

w tym zakresie.

Z pewnością treści, których wytworzenie zostało sfinansowane ze środków publicznych, powinny być

udostępniane społeczeństwu w najszerszym możliwym stopniu. Zadanie to wymaga otwarcia się

instytucji kultury, szkół wyższych i innych instytucji publicznych na nowe kanały komunikacyjne

i procesy budowania więzi, które w nich zachodzą.

ww

W zakresie dotyczącym działalności bibliotek i archiwów należy doprowadzić do rozwiązania dwóch

problemów: wytwarzania cyfrowych kopii materiałów przechowywanych w kolekcjach bibliotecznych

i archiwalnych w celu ochrony tych materiałów oraz dostarczania kopii utworów użytkownikom

drogą elektroniczną. Działania w tym obszarze powinny skupić się na wypracowaniu modelu

umożliwiającego bibliotekom oraz podmiotom prowadzącym działalność w zakresie archiwizacji

dorobku kulturowego dokonywanie cyfryzacji swoich zasobów i ich udostępnianie, w szczególności

powinno to dotyczyć treści kultury nieobjętych ochroną prawami majątkowymi.

Konieczne jest również wdrożenie dyrektywy 2012/28/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia

25 października 2012 r. w sprawie niektórych dozwolonych sposobów korzystania z utworów

osieroconych (Dz. Urz. UE L 299 z 27.10.2012, str. 5). Są to utwory, które objęte są prawami

autorskimi, ale w stosunku do których nie można ustalić tożsamości podmiotów praw autorskich lub

miejsca ich pobytu, przez co niemożliwe jest uzyskanie zgody podmiotu uprawnionego na ich

v.p

l

eksploatację. Prowadzi to do sytuacji, w której utwory mające status osieroconych są wyłączone

z korzystania, również w zakresie działań prowadzących do zachowania dorobku kulturowego, w tym

cyfryzacji książek i restaurowania filmów. Wdrożenie dyrektywy przyczyni się do wyeliminowania

tego rodzaju ograniczeń.

.go

W obszarze cyfryzacji i publicznego udostępniania zasobów dziedzictwa kulturowego planuje się

również wzmocnienie działań związanych z gromadzeniem i udostępnianiem polskiego kulturowego

dorobku audiowizualnego, w tym prowadzonych przez Narodowy Instytut Audiowizualny. Polska jest

jednym z nielicznych krajów Unii Europejskiej, gdzie nie funkcjonuje instytucja wyposażona

w uprawnienia do utrwalania oraz gromadzenia bieżącej działalności nadawców i producentów

audiowizualnych, jak również utworów multimedialnych, w tym zapisów stron internetowych.

Wskazane działania zostaną uzupełnione przez rozpoczęcie dyskusji na temat przyszłego

archiwizowania treści stworzonych od razu w postaci cyfrowej (born‐digital), w tym kryteriów doboru

treści podlegających archiwizacji oraz procedur i priorytetów jej przeprowadzania.

Niezbędne jest również opracowanie systemu udostępnienia w sieci, bez uszczerbku dla podmiotów

uprawnionych z tytułu praw autorskich i pokrewnych, treści wytworzonych w przeszłości

i wytwarzanych obecnie przez media publiczne: Telewizję Polską S.A., Polskie Radio oraz rozgłośnie

regionalne.

3.1.2. Ochrona własności intelektualnej i stworzenie warunków umożliwiających eksploatację

treści w ramach dozwolonego użytku przewidzianego przepisami prawa

w.

rcl

Opis planowanych działań

Rozwój nowych mediów i technologii cyfrowych, prowadzący do digitalizacji dóbr kultury, stanowi

duże wyzwanie dla polityki prawnoautorskiej. Współczesne procesy produkcji i dystrybucji treści,

w szczególności związane z cyfryzacją, umożliwiają nowe formy korzystania z utworów chronionych

przez prawo autorskie, w nieznanym dotąd zakresie ułatwiając dostęp do treści. Technologie cyfrowe

umożliwiły zwielokrotnianie, rozpowszechnianie i przechowywanie treści na nowych platformach,

jednocześnie doprowadzając do zwiększenia nielegalnego korzystania z chronionych dóbr na szeroką

skalę.

Odpowiadając na to wyzwanie Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego powinna zapewnić ochronę

twórców w zmieniającym się środowisku, w tym gwarantować wynagrodzenia autorom na

odpowiednim poziomie. Działania objęte Strategią powinny uwzględniać oczekiwania twórców,

prowadzić do wzrostu zaufania, jakim obdarzają dopuszczalne prawem formy eksploatacji ich

dorobku, oraz zapewniać bezpieczeństwo obrotu utworami i prawami pokrewnymi.

ww

W związku z tym prawny system ochrony własności intelektualnej wymaga reformy – zakłada się

wypracowanie takich mechanizmów, które umożliwią legalną wymianę, wykorzystanie i produkcję

treści, przy jednoczesnym poszanowaniu autorskich praw osobistych i zapewnieniu wynagrodzeń dla

twórców.

Działanie to zakłada przegląd istniejących rozwiązań prawa autorskiego pod względem skuteczności

ich funkcjonowania (np. reforma Funduszu Promocji Twórczości), jak również wprowadzenie nowych

regulacji, mających na celu stworzenie sprzyjającego środowiska dla działalności twórców i innych

uprawnionych w świecie cyfrowym. Konieczne jest również wdrożenie rozwiązań dotychczas w ogóle

nieimplementowanych, jak np. public lending right (instytucja Public Lending Right przewidziana

w art. 6 dyrektywy 2006/115/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r.

w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie

v.p

l

własności intelektualnej (Dz. Urz. UE L 376 z 27.12.2006, str. 28) zakłada stworzenie mechanizmu

wynagradzania twórców za korzystanie z ich dzieł w formie publicznego użyczania przez biblioteki).

.go

Zmienione realia korzystania z utworów sprawiają ponadto, że potrzebna jest analiza zakresu

stosowania dozwolonego użytku. Dozwolony użytek (prywatny i publiczny) jest konstrukcją prawną

umożliwiającą szeroki dostęp do przedmiotów prawa autorskiego – w tym w szczególności

w obszarze kultury – bez konieczności uzyskania zezwolenia twórcy utworu. Jest to wyjątek od zasady

ogólnej, iż prawa autorskie przysługują twórcy, a możliwość korzystania z utworu uzależniona jest od

jego zezwolenia i uiszczenia odpowiedniego wynagrodzenia. Jako wyjątek w sferze bezwzględnych

praw autorskich przepisów o dozwolonym użytku nie można interpretować rozszerzająco. Katalog

dopuszczalnych wyjątków (form dozwolonego użytku) zawarty jest m. in. w Konwencji berneńskiej

o ochronie dzieł literackich i artystycznych (Polskę wiąże tekst paryski z 1971 r., Dz. U. z 1990 r. Nr 82,

poz. 474) oraz w dyrektywie 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r.

w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie

informacyjnym (Dz. Urz. UE L 167 z 22.06.2001, str. 10). Szczególnie istotna w tym zakresie jest

Dyrektywa, która zawiera zamknięty katalog wyjątków (dopuszczalnych form dozwolonego użytku),

które mogą zostać wprowadzone w poszczególnych państwach członkowskich. Podejmowane

działania będą zatem koncentrować się na tym, by istniejące przepisy o dozwolonym użytku

zapewniały możliwość swobodnego dostępu do dóbr kultury, tam gdzie nie jest to sprzeczne

z ogólnymi zasadami prawa autorskiego, prawem unijnym i międzynarodowym. W szczególności

powinny być prowadzone działania zmierzające do zwiększenia możliwości korzystania z utworów

w ramach dozwolonego użytku przez biblioteki, archiwa i szkoły.

w.

rcl

W ramach tego celu szczegółowego na uwagę zasługują działania związane z redukowaniem

wykluczenia cyfrowego. Będą się one wiązać z tworzeniem warunków prawnych, organizacyjnych

i technologicznych dla jak najpełniejszego dostępu do zasobów kultury przez osoby niepełnosprawne,

w tym osoby niewidome, niedowidzące lub niepełnosprawne w sposób uniemożliwiający im

zapoznawanie się z drukiem. Rozwój technologii daje bowiem nowe możliwości udostępniania

twórczości.

Efektem gromadzenia informacji w formie cyfrowej, możliwości ich swobodnego przekształcania

i cyfryzacji przekazu są nowe formy korzystania z utworów chronionych przez prawo. W tym obszarze

Strategii priorytetowe są prace dotyczące przeciwdziałania piractwu. Zakłada się, że duży nacisk

powinien być położony na promowanie legalnych form udostępniania utworów w środowisku

cyfrowym.

ww

Legalna eksploatacja utworów w sieci wymaga ponadto wypracowania odpowiedniego systemu

licencjonowania wykraczającego poza granice państw, a także skutecznego, przejrzystego

i sprawiedliwego działania organizacji zbiorowego zarządzania udzielających takich licencji. Należy

przy tym dążyć do uniknięcia monopolu dużych organizacji i marginalizacji mniejszych

reprezentujących mniej popularnych w skali europejskiej twórców. Jednocześnie zakłada się

prowadzenie analiz na temat elektronicznych form zarządzania prawami autorskimi, które

prowadziłyby do większej kontroli ściągalności należnych wynagrodzeń za eksploatację utworów

w środowisku cyfrowym.

Zmiany technologiczne, które obejmują branżę muzyczną, audiowizualną, wydawniczą oraz

informatyczną, nakładają na państwo konieczność upowszechniania wiedzy dotyczącej prawa

autorskiego. Wymagają wprowadzenia w znacznie szerszym niż dotąd zakresie elementów prawa

autorskiego na wszystkich szczeblach nauczania. Upowszechnienie umiejętności zarządzania

v.p

l

własnymi prawami i poszanowania cudzych praw stanowi ważny element budowy społeczeństwa

opartego na wiedzy oraz kapitału społecznego.

W tym obszarze Strategii działania powinny prowadzić wśród osób korzystających z utworów do

zwiększania świadomości o przesłankach naruszeń prawa autorskiego, w tym przede wszystkim

działań uznawanych za piractwo, ponadto do upowszechniania wiedzy o środkach prawnych

służących do egzekucji praw własności intelektualnej, a także upowszechniania wiedzy o zakresie

bezpłatnego dozwolonego użytku utworów, a więc przepisów upoważniających do nieodpłatnego

korzystania z chronionego utworu bez zgody uprawnionego.

Priorytet Strategii 3.2. Wspieranie mediów w kształtowaniu więzi społecznych, kulturowych

i demokracji

.go

Priorytet obejmuje działania uwzględniające szczególną rolę mediów w komunikacji społecznej.

Prasa, radio i telewizja, a obecnie w coraz większym stopniu Internet, interpretują wydarzenia,

kształtują wzory zachowań, wywierają istotny wpływ na budowanie tożsamości kulturowej. Polityka

publiczna powinna, szanując niezależność mediów, wspierać te formy ich działania, które sprzyjają

budowie więzi społecznych i rozwojowi demokracji.

Priorytet obejmuje następujące kierunki działań

3.2.1. Zapewnienie powszechnego dostępu do usług medialnych.

3.2.2. Wyznaczanie wysokich standardów jakości treści mediów publicznych.

w.

rcl

3.2.3. Wspieranie społecznej partycypacji w tworzeniu i upowszechnianiu polskich treści w mediach

społecznych i komercyjnych oraz w Internecie.

3.2.4. Wzmacnianie niezależności i pluralizmu mediów oraz wspieranie mediów lokalnych,

regionalnych i obywatelskich.

3.2.1. Zapewnienie powszechnego dostępu do usług medialnych

Opis planowanych działań

Działania mające na celu upowszechnianie dostępu do usług medialnych, zwłaszcza usług wysokiej

jakości służących rozwojowi kultury, wzmacnianiu tożsamości narodowej i budowaniu więzi

społecznych, wymagają rozwiązań związanych z rozwojem i właściwym wykorzystywaniem

infrastruktury, a także rozwojem różnych form usług. Administracja państwowa i organy regulacyjne

(Urząd Komunikacji Elektronicznej (UKE), Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiT)) powinny

wspierać proces cyfryzacji przestrzeni medialnej w Polsce.

ww

W celu zwiększenia dostępności i zmniejszenia kosztów dostępu do cyfrowych usług medialnych oraz

Internetu należy stworzyć inwestycjom telekomunikacyjnym jasne i przyjazne otoczenie prawne

i administracyjne, zapewnić skuteczną koordynację procesów inwestycyjnych prowadzonych

z wykorzystaniem środków europejskich w ramach obecnej i przyszłej perspektywy finansowej,

a także zaprojektować działania i mechanizmy dla likwidacji zjawiska wykluczenia cyfrowego na

obszarach, na których nie jest opłacalne prowadzenie komercyjnej działalności telekomunikacyjnej.

W tym zakresie, uwzględniając wysokie koszty rozbudowy sieci i infrastruktury telekomunikacyjnej,

celowe będzie szczególnie wspieranie inwestycji w rozwój infrastruktury prowadzonych w ramach

partnerstwa publiczno‐prywatnego, w tym promowanie tego rodzaju modeli inwestycyjnych.

Powyższe działania będą nakierowane na umożliwienie uzyskania dostępu do szerokopasmowego

Internetu przez wszystkie gospodarstwa domowe.

v.p

l

Aby ogół obywateli miał dostęp do usług medialnych, należy uwzględnić szczególne potrzeby osób

niepełnosprawnych. W celu zapewnienia tym osobom, w szczególności niewidomym

i niedowidzącym, dostępu do zasobów dziedzictwa kulturowego należy wspierać produkcję

dźwiękowych wersji utworów literackich (tzw. audiobooki), utworów audiowizualnych, w tym

w ramach programów digitalizacji, uwzględniających tzw. audiodeskrypcję (dodanie dodatkowych

opisów werbalnych w przerwach między dialogami). Instytucje kultury powinny też wprowadzać

system audiodeskrypcji na swoich stronach internetowych. Należy także stworzyć możliwość

wyposażenia bibliotek publicznych w oprogramowanie i sprzęt umożliwiający czytanie osobom

niedowidzącym (lupy cyfrowe, powiększalniki tekstu). Konieczne jest także zwiększenie dostępności

usług medialnych dla osób niesłyszących i słabosłyszących. Stosowne więc wydaje się zwiększenie

obecności technologii wspomagających odbiór usług medialnych przez takie osoby, np. napisów oraz

tłumaczeń na język migowy.

Opis planowanych działań

.go

3.2.2. Wyznaczanie wysokich standardów jakości treści mediów publicznych

w.

rcl

Media publiczne powinny wytwarzać i oferować wysokiej jakości treści. Dotyczy to zarówno pracy

dziennikarskiej, jak i innych form twórczości medialnej. Ponadto treści te muszą być dostępne do

ponownego wykorzystania. Charakter programów w mediach publicznych powinien wyraźnie odróżniać je

od programów nadawców komercyjnych (m.in. przez bogactwo gatunków programów ogólnych,

produkowanie programów niedostępnych u nadawców komercyjnych oraz wysoką jakość treści

o charakterze popularnym). Oferta radiofonii i telewizji publicznej powinna być skierowana do szerokiego

audytorium, pełniąc funkcje społeczne, demokratyczne i kulturotwórcze. Media publiczne mają stanowić

niezależne, pluralistyczne forum debaty publicznej oraz przepływu informacji podnoszących poziom wiedzy

i kultury, wspierających aktywne uczestnictwo w kulturze i sprzyjających budowie więzi społecznych. Oferta

mediów publicznych powinna być zróżnicowana i zawierać programy skierowane do dzieci i młodszej

młodzieży, osób w wieku powyżej 49. roku życia, w tym emerytów, osób o zarobkach niższych niż

przeciętne, w tym bezrobotnych, osób zamieszkałych poza ośrodkami miejskimi oraz osób o systemach

wartości innych niż konsumpcyjne.

Prawidłowa realizacja misji publicznej w mediach szczególnie wymaga stworzenia stabilnego

systemu finansowania mediów publicznych. Źródła finansowania mają bowiem wpływ na zawartość

programu. Należy jasno określić cele i ramy działania mediów publicznych oraz stworzyć podstawy

ich realizacji.

ww

Regulacje dotyczące działalności radiofonii i telewizji powinny zapewnić aktywny udział organów

państwa w definiowaniu i nadzorowaniu realizacji misji. Regulator mediów publicznych powinien

tworzyć we współpracy z zarządami nadawców publicznych, a także na podstawie badań i konsultacji

publicznych, dokumenty szczegółowo definiujące misję publiczną, środki jej realizacji oraz kryteria

oceny stopnia jej realizacji. Ponadto tworzenie porozumień z poszczególnymi nadawcami

publicznymi, które konkretyzowałyby obowiązki ogólnie opisane w ustawie, należy realizować

zgodnie z całościowym podejściem do misji publicznej.

Dla zagwarantowania stabilnego systemu finansowania mediów publicznych niezbędne jest przyjęcie

nowych rozwiązań ustawowych. Należy rozważyć wprowadzenie nowej formuły opłaty audiowizualnej.

Wraz z wprowadzeniem nowego systemu finansowania rozważyć należy ograniczenie udziału reklam

w programach publicznej radiofonii i telewizji. Pozwoli to ograniczyć komercjalizację treści

programowych mediów publicznych, a także wzmocnić ich kulturotwórczą i edukacyjną rolę. Działanie to

v.p

l

może doprowadzić do wyeliminowania niezdrowej konkurencji o wpływy reklamowe między mediami

publicznymi i komercyjnymi.

3.2.3. Wspieranie społecznej partycypacji w tworzeniu i upowszechnianiu polskich treści

w mediach społecznych i komercyjnych oraz w Internecie

Opis planowanych działań

Konieczne jest wspieranie przez państwo tworzenia rodzimych treści, w szczególności treści wysokiej

jakości, wnoszącej wkład w dorobek nauki i kultury, przez programy współfinansowania treści

linearnych i nielinearnych o charakterze lokalnym i ogólnopolskim. Niezależni producenci

audiowizualni i inni tworzący w Internecie to przeważnie podmioty zaliczane do małych i średnich

przedsiębiorstw, można więc wykorzystać mechanizmy gospodarcze służące wsparciu tego sektora

gospodarki.

w.

rcl

.go

Udostępnianie istniejącego dorobku kultury narodowej przez digitalizację dzieł i tworzenie cyfrowych

archiwów pozwoli na szerokie rozpowszechnianie zasobów kultury polskiej, zarówno w skali globalnej,

jak i lokalnej. Przyspieszenia wymagają prace nad Zintegrowanym Systemem Informacji Archiwalnej

(ZoSIA) i portalem szukajwarchiwach.pl, których celem będzie koncentracja informacji o zasobach

archiwalnych na terenie kraju, a także prezentacja cyfrowych kopii materiałów archiwalnych

w Internecie. Wspierane również będą prace realizowane w ramach projektu CARARE, pozwalające na

wzbogacenie zasobów Europeany o multimedialne treści związane z archeologią i architekturą (m.in.

modele 3D, wizualizacje), a także działania zmierzające do udostępniania w Internecie zasobów polskich

muzeów. Zasoby te będą mogły być wykorzystywane przez indywidualnych użytkowników oraz jako

materiał źródłowy w tworzeniu treści dla mediów audiowizualnych i usług świadczonych za

pośrednictwem Internetu.

3.2.4. Wzmacnianie niezależności i pluralizmu mediów oraz wspieranie mediów lokalnych,

regionalnych i obywatelskich

Opis planowanych działań

Niezależne media lokalne i regionalne, w tym media „trzeciego sektora” (media społeczne),

odgrywają ważną rolę we wspieraniu tolerancji i pluralizmu oraz wnoszą istotny wkład w dialog

międzykulturowy. Niejednokrotnie stanowią jedyne źródło lokalnych wiadomości i informacji, są też

ważnym, a niekiedy jedynym, głosem lokalnych społeczności. Tworzą platformę dialogu

obywatelskiego i umożliwiają prowadzenie konsultacji społecznych, poprzedzających podejmowanie

decyzji przez władze samorządowe. Treści publikowane w tych mediach, a także różnego rodzaju

akcje medialne, zarówno przygotowywane przez profesjonalnych redaktorów i dziennikarzy, jak

i amatorów, mogą być ważnym czynnikiem wzmacniania tożsamości lokalnej i regionalnej.

ww

Ponieważ niezależne media lokalne są narażone na silną konkurencję ze strony mediów

ogólnokrajowych i mediów lokalnych finansowanych przez władze publiczne, należy dążyć do

wprowadzenia rozwiązań prawnych ułatwiających im zdobywanie środków na lokalnych rynkach

reklamy i sponsoringu. Można to osiągnąć m.in. przez wprowadzenie zakazu rozłączania bloków

reklamowych na pasma lokalne oraz emisji reklamy lokalnej przez nadawców ogólnokrajowych,

ustawowe ograniczenie możliwości finansowania prasy lokalnej przez jednostki samorządu

terytorialnego, a także inne rozwiązania służące obniżeniu barier rozpoczynania tego rodzaju

działalności na rynku usług medialnych.

Budowie demokracji i organizowaniu się społeczeństwa dla realizacji wspólnych celów służą także

serwisy internetowe, które zaczynają pełnić rolę mediów lokalnych. Ich sposób działania opiera się na

v.p

l

„architekturze współuczestnictwa”, dając szansę aktywnego udziału w kulturze i debacie publicznej, która

nie jest możliwa w przypadku mediów masowych. Ważne jest w tym przypadku tworzenie sieci i pól

wymiany treści między uczestnikami. Kwestie związane z inicjowaniem i promowaniem mediów

lokalnych, w tym serwisów społecznościowych, portali internetowych itp., należą do zadań instytucji

kultury, w szczególności bibliotek (np. w ramach Priorytetu Biblioteka+. Infrastruktura bibliotek).

.go

Treści powstałe w ramach autoekspresji osób posługujących się nowymi technologiami znane są jako „treści

tworzone przez użytkowników” (user‐generated content – UGC lub user‐created content – UCC).

Swobodna działalność o charakterze twórczym wymaga upowszechniania wiedzy o prawie autorskim,

zwłaszcza informacji o naruszeniach prawa autorskiego uznawanych za piractwo, o środkach

prawnych służących do egzekucji praw własności intelektualnej, o zakresie bezpłatnego dozwolonego

użytku utworów oraz o możliwości wykorzystania na gruncie polskiego prawa licencji Creative

Commons w granicach zgodnych z przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim

i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631, z późn. zm.). Wiedza na ten temat powinna

stać się przedmiotem edukacji szkolnej na wszystkich szczeblach, a także edukacji nieformalnej

i pozaformalnej.

w.

rcl

Wsparcie polskiej twórczości jest jednym z najważniejszych zadań mediów publicznych i musi mieć

wyraz we wsparciu finansowym dla wszystkich gatunków twórczości. Obecność polskich treści

w mediach audiowizualnych nie może jednak ograniczać się tylko do treści archiwalnych. Jednym

z podstawowych zadań mediów publicznych jest produkowanie treści, które następnie zasilą tzw.

biblioteki programowe. W inwestycjach programowych można rozważyć wprowadzenie rozróżnienia

na tzw. stock programs (czyli programy warte wielokrotnego powtarzania) i fluid programs (czyli

programy ze swojej natury nienadające się do powtórek, jak np. teleturnieje), a następnie zbudować

system preferencji dla programów typu stock programs. Zadaniem mediów publicznych jest także

promocja polskiej kultury.

Niski poziom czytelnictwa prasy oraz pogłębiający się kryzys wielu gazet i czasopism stwarzają groźbę

ograniczenia efektywności działania, a nawet zaniku jednego z ważnych kanałów komunikacji.

Zjawisku temu towarzyszy postępująca tabloidyzacja, powodująca eliminowanie z prasy treści

informacyjnych, edukacyjnych i kulturowych na rzecz rozrywki. Proces ten wymaga interwencji ze

strony państwa, w tym wsparcia niezależnych wydawców lokalnych. W celu upowszechnienia

dostępu do prasy opiniotwórczej i budowania nawyków korzystania z prasy jako źródła informacji,

w szczególności w małych miejscowościach, należy w programach zakupów bibliotecznych

i wspierania czytelnictwa uwzględnić sposoby organizacji i finansowania zakupu prasy

(ogólnopolskiej, regionalnej, lokalnej i specjalistycznej) przez biblioteki.

ww

Cel szczegółowy 4. Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego

i kreatywnego

Podstawą budowania silnego kapitału społecznego jest wzmacnianie więzi opartych na wspólnej

tożsamości i umiejętności jej ciągłej, twórczej reinterpretacji. Natomiast jego integralnym elementem

jest otwartość na inne wzorce kulturowe, umiejętność współdziałania i współżycia osób

reprezentujących różne wartości, tradycje, normy zachowań i sposoby życia. Obydwa te aspekty są ze

sobą silnie związane i warunkowane przez znajomość własnej tradycji, kultury, historii oraz

indywidualną kreatywność, otwartość na inspiracje i nowe rozwiązania.

Cel szczegółowy 4.

Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego

będzie realizowany przez następujące priorytety Strategii

v.p

l

Priorytet Strategii 4.1. Wzmocnienie roli kultury w budowaniu spójności społecznej.

Priorytet Strategii 4.2. Wzmocnienie znaczenia kultury w rozwoju społeczno‐gospodarczym.

Priorytet Strategii 4.1. Wzmocnienie roli kultury w budowaniu spójności społecznej

Priorytet obejmuje następujące kierunki działań

4.1.1. Tworzenie warunków wzmacniania tożsamości i uczestnictwa w kulturze na poziomie

lokalnym, regionalnym i krajowym.

4.1.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego oraz krajobrazu.

4.1.3. Digitalizacja, cyfrowa rekonstrukcja i udostępnianie dóbr kultury.

.go

4.1.1. Tworzenie warunków wzmacniania tożsamości i uczestnictwa w kulturze na poziomie

lokalnym, regionalnym i krajowym

w.

rcl

Opis planowanych działań

Rozpoznany, rozwijany i odpowiednio wykorzystywany potencjał kulturowy w istotny sposób wpływa

na budowanie poczucia tożsamości, więzi lokalnych, a także opartych na tolerancji i zrozumieniu

relacji z innymi społecznościami, kulturami. Zadaniem państwa jest tworzenie warunków

sprzyjających aktywności obywateli i budowania tożsamości na wszystkich poziomach

funkcjonowania wspólnoty (lokalnym, regionalnym, narodowym). W realizacji tego zadania kluczową

rolę odgrywają przede wszystkim działania służące: wspieraniu rozwoju zasobów kultury, ułatwieniu

dostępu do zasobów kultury, wspieraniu uczestnictwa w kulturze, wspieraniu wytwarzania nowych

i reinterpretowania zasobów kultury oraz wzorów partycypacji w kulturze, zachowaniu i popularyzacji

dziedzictwa niematerialnego.

Dla wzmacniania kapitału społecznego obejmującego także poczucie pozytywnej identyfikacji

z własną społecznością i otwartość na inne społeczności niezbędne jest m.in. poznawanie wspólnego

dziedzictwa kulturowego i rozwijanie wspólnych doświadczeń, w tym także kulturowych

i artystycznych. Podstawowym działaniem w tym zakresie będzie wspieranie działań artystycznych

i rozwoju zasobów kultury.

ww

Ułatwianie dostępu do kultury dotyczy zarówno zasobów kultury materialnej, jak i niematerialnej,

a także klasycznych i nowych form korzystania z kultury. Ułatwianie dostępu do kultury oznacza

również przeciwdziałanie wykluczeniu z kultury, którego przyczyny najczęściej mają charakter

przestrzenny, ekonomiczny, ale także kompetencyjny, czasowy czy wynikający z różnorodności stylów

życia współczesnych Polaków. Wspieranie rozwoju przestrzeni oraz infrastruktury umożliwiającej

gromadzenie i udostępnianie zasobów kultury ma wielkie znaczenie zarówno w dużych ośrodkach

miejskich, jak i małych miejscowościach i na wsiach. Jednym z istotnych zadań będzie rozwój

ośrodków kultury jako lokalnych centrów kultury oraz wspieranie ich rozwoju jako ośrodków

aktywności kulturalnej i obywatelskiej (m.in. w gminach). Będzie to wymagało zarówno

długofalowego wspierania procesu unowocześniania infrastruktury (m.in. mediatek, bibliotek,

centrów kultury), jak i poprawy warunków dostępu do kultury.

Dla poznania i rozwijania (wykorzystania, reinterpretacji, wytwarzania) wspólnego zasobu

kulturowego niezbędnym elementem jest także ułatwienie udziału w życiu kulturalnym.

Uczestnictwo w kulturze jest w tym miejscu rozumiane znacznie szerzej niż działalność animacyjna

i edukacyjna, obejmuje wszelkie działania umożliwiające obywatelom zarówno kontakt z kulturą, jak

i jej aktywne współtworzenie. Uczestnictwo w kulturze sprzyja bowiem przygotowaniu do aktywnego

v.p

l

uczestnictwa w różnych formach życia społecznego i tworzeniu warunków rozwijania aktywności

twórczej. Projektowane działania obejmować będą upowszechnianie dorobku kultury oraz

zwiększenie obecności kultury w życiu społecznym zarówno przez wspieranie rozwoju placówek

świadczących powszechny dostęp do kultury i ich przekształcanie w miejsca spotkań i dialogu,

wzbogacanie oferty kulturalnej (kierowanej do szerokiego i zróżnicowanego grona odbiorców), jak

i przyczyni się do zachowania tradycji i przekazu ludowego, zasobów dziedzictwa kulturowego,

a także rozwijania współczesnej kultury i kształtowania postaw otwartych, innowacyjnych,

kreatywnych. Działania dotyczyć będą również wspierania działań dotyczących kultywowania tradycji

i przekazywania ich nowym pokoleniom, wspierania działań dotyczących dialogu międzykulturowego

i międzypokoleniowego, promowania uwzględniania i wykorzystania potencjału kulturowego

i lokalnych tożsamości w rozwoju regionalnym.

w.

rcl

.go

Projektowane działania mają przyczynić się również do wsparcia zaangażowania społeczności

w kwestie dziedzictwa kulturowego, w tym do korzystania z zasobów kulturowych i przyrodniczych,

a także rozwijania kultury i sztuki współczesnej. Proces ten ma znaczenie także z perspektywy

ekonomicznej, pozwala m.in. na podnoszenie własnych kwalifikacji lub rozwój lokalnej

przedsiębiorczości opartej na wiedzy o lokalnym dziedzictwie i zasobach dóbr kultury (zarówno

materialnych, jak i niematerialnych). Budowa pozytywnie postrzeganej tożsamości regionalnej oraz

identyfikacji z otaczającą kulturą istotna jest także z perspektywy jednostek samorządu

terytorialnego, pozwala bowiem na rozwijanie relacji społecznych służących współpracy,

porozumieniu, kreatywności, a tym samym podnoszeniu jakości życia i konkurencyjności regionu. Do

osiągnięcia efektów w wymiarze finansowym przyczynia się także wspieranie turystyki kulturowej

i kulturowo‐przyrodniczej oraz łączenie elementów edukacji regionalnej z rozwijającą się

agroturystyką.

4.1.2. Ochrona dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego oraz krajobrazu

Opis planowanych działań

Działania związane z upowszechnieniem i ułatwieniem dostępu do dziedzictwa kulturowego są

nierozerwalnie związane i warunkowane przez proces ochrony dziedzictwa, a także gromadzenia

i zachowywania dzieł kultury najnowszej. Ochrony wymaga także tzw. „młode” dziedzictwo, np.

architektura i twórczość okresu PRL lub układy urbanistyczne okresu modernizmu. Państwo powinno

wspierać i promować działania służące ochronie i zachowaniu dziedzictwa kulturowego realizowane

zarówno przez podmioty publiczne, jak i pozarządowe, prywatne oraz osoby prywatne.

ww

Wypracowanie i wdrożenie spójnego systemu ochrony zabytków wymaga zmian przepisów prawnych

– w tym opracowania nowej ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Istotna jest

również rola państwa we wzmacnianiu i promowaniu aktywnej partycypacji społecznej w procesie

ochrony zabytków i opieki nad nimi. W tym zakresie potrzebna jest współpraca i właściwe

wykorzystanie potencjału organizacji pozarządowych, a także promowanie udziału w ochronie

dziedzictwa osób lub przedsiębiorstw.

Ochrona dziedzictwa, jako ważnego zasobu kulturowego, wymaga także zintegrowanego podejścia

do zagadnienia krajobrazu kulturowego. O skuteczności zachowania dziedzictwa decyduje bowiem

dzisiaj nie tylko forma ochrony, ale także funkcja użytkowa zabytkowych obiektów i ich otoczenia.

Problematyka ochrony krajobrazu kulturowego obejmującego przyrodę, układy urbanistyczne,

zagospodarowanie i sposoby wykorzystania terenu powinna być odpowiednio uwzględniona

w zapisach Strategii i planów rozwoju lokalnego i regionalnego, a w szczególności w planach

zagospodarowania przestrzennego. Zapisy takie pozwolą na skoordynowanie polityki względem

v.p

l

kultury, ochrony środowiska, rozwoju gospodarczego i społecznego. Konieczne jest w związku z tym

usprawnienie i wspieranie współpracy wszystkich podmiotów zaangażowanych w proces planowania

przestrzennego na różnych jego etapach.

Zintegrowane podejście, w którym będzie łączyć się ochronę zasobów kulturowych z ochroną

środowiska przyrodniczego, zwiększy skuteczność ochrony obu tych elementów. W szczególności

aktywizacja społeczności lokalnych wokół zintegrowanej ochrony zasobów kulturowych i środowiska

przyrodniczego może prowadzić do wzmacniania więzi między mieszkańcami oraz zwiększania ich

kreatywności i przedsiębiorczości. Umożliwi to wykorzystanie unikatowych zasobów wewnętrznych,

rozwój lokalnych produktów i usług oraz specjalizację regionów.

.go

Aby osiągnąć wysoką jakość realizacji zapisów i dbałość o dobro wspólne, jakim jest dziedzictwo

kulturowe, konieczne jest również uzupełnienie edukacji urzędników publicznych o wiedzę i metody

wykorzystania zasobów kulturowych regionu.

4.1.3. Digitalizacja, cyfrowa rekonstrukcja i udostępnianie dóbr kultury

w.

rcl

Opis planowanych działań

Podstawowym zadaniem dla współczesnego systemu ochrony i upowszechniania dóbr kultury jest

digitalizacja mająca na celu zarówno ochronę dziedzictwa kulturowego przed bezpowrotnym

zniknięciem (przez wykonanie kopii lub rekonstrukcji cyfrowych), jak i zapewnienie wszystkim

obywatelom równego dostępu do kultury przez upowszechnienie zdigitalizowanych zbiorów

(np. w formie portali internetowych, udostępniania przez instytucje publiczne zdigitalizowanych

zbiorów dla celów edukacyjnych, znoszenie barier dla osób wykluczonych cyfrowo). Działania, które

będą podjęte, to inwentaryzacja, ocena stanu, digitalizacja i cyfrowa rekonstrukcja dorobku polskiej

kultury, a także gromadzenie dzieł tworzonych już jako cyfrowe. Wyjątkowo pilna jest digitalizacja

materiałów audiowizualnych z uwagi na niską trwałość nośników, których znaczna część może ulec

w niedługim czasie fizycznemu rozpadowi i utracie wartościowych treści.

ww

Digitalizację polskich zasobów kultury, prowadzoną przez różne podmioty – biblioteki, muzea

i archiwa — charakteryzuje rozproszenie inicjatyw i brak koordynacji działań. Trzeba zatem stworzyć

spójny system przekazywania wiedzy i finansowania tego typu przedsięwzięć. Służyć temu będą

działania podejmowane w ramach Priorytetu Digitalizacja z Wieloletniego Programu Rządowego

Kultura+. Tematem tym zajmować się będą również Centra Kompetencji, opracowujące

i upowszechniające standardy digitalizacji. Do podstawowych zadań Centrów Kompetencji należą

edukacja kadr instytucji kultury prowadzących digitalizację, wdrażanie zmian technologicznych

dotyczących tworzenia, gromadzenia i przechowywania zasobu cyfrowego oraz udostępnianie

materiałów zdigitalizowanych i ich promocja. Koordynacja procesu digitalizacji jest szczególnie

istotna, gdyż istnieje niebezpieczeństwo digitalizacji tych samych dokumentów w różnych ośrodkach.

Konieczne jest także realizowanie działań wspierających i promujących współpracę oraz angażowanie

się administracji samorządowej w procesy digitalizacji i udostępniania lokalnych zasobów cyfrowych,

a także tworzenia cyfrowych archiwów lokalnych. Ważne jest, aby proces digitalizacji nie ograniczał

się do działań instytucji centralnych, ale obejmował też organizacje pozarządowe i sektora

prywatnego. Udział wiedzy i funduszy z innych źródeł niż publiczne jest niezbędny do sprawnego

przeprowadzenia procesu udostępniania zdigitalizowanego dorobku kulturowego. Należy przy tym

wspierać działania z zakresu promocji i upowszechnienia wiedzy o zdigitalizowanych zbiorach, a także

partnerskie projekty B+R dotyczące digitalizacji i udostępniania zasobów kultury. Wspierana powinna

być obecność zdigitalizowanych zbiorów polskiej kultury na międzynarodowych portalach

internetowych.

v.p

l

Wypracowanie nowego modelu udostępniania, rozpowszechniania i wykorzystywania zasobów

kultury pociąga za sobą konieczność dostosowania prawa. Opracowania wymaga ustawa

o narodowym zasobie audiowizualnym, a nowelizacji ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631, z późn. zm.).

Priorytet Strategii 4.2. Wzmocnienie znaczenia kultury w rozwoju społeczno‐gospodarczym

Priorytet obejmuje następujące kierunki działań

4.2.1. Rozwijanie współpracy między instytucjami kultury, oświaty, nauki i organizacjami społecznymi

oraz podmiotami prywatnymi.

.go

4.2.2. Rozwój infrastruktury kultury i zwiększenie efektywności działania instytucji kultury

i państwowych jednostek budżetowych działających w obszarze kultury.

4.2.3. Rozwój systemu wsparcia dla sektora kreatywnego oraz wspieranie przedsiębiorczości

w kulturze.

4.2.4. Rozwój kształcenia artystycznego i systemu wspierania talentów.

4.2.5. Wzmocnienie promocji kultury polskiej za granicą.

4.2.1. Rozwijanie współpracy między instytucjami kultury, oświaty, nauki i organizacjami

społecznymi oraz podmiotami prywatnymi

w.

rcl

Opis planowanych działań

Dla zwiększenia udziału kultury w życiu społecznym, a także gospodarczym, nieodzowne jest

wspieranie jej obecności w przestrzeniach publicznych.

Instytucje kultury stanowią i współtworzą istotny zasób kulturowy zarówno pod względem sieci

placówek (przestrzeni, budynków, obiektów), jak i możliwości dostosowywania ich form

organizacyjnych do aktualnych potrzeb i wyzwań. Instytucje kultury są tu postrzegane dwojako

w sposób węższy jako podmioty dysponujące konkretnymi zasobami (instytucjonalnymi

i kulturowymi), a także w sposób szeroki jako miejsca upowszechniania i wzmacniania wartości

etycznych, norm i wzorców zachowań, które determinują działania korzystne dla ogółu. W obydwu

perspektywach otwarcie instytucji kultury na życie społeczno‐gospodarcze służy poszerzeniu

przestrzeni „dobra wspólnego”.

ww

Zaangażowanie instytucji kultury w debatę publiczną warunkowane jest szeroko rozumianą

współpracą. Wspieranie projektów i przedsięwzięć partnerskich między publicznymi placówkami

kulturalnymi a podmiotami trzeciego sektora jest istotnym zadaniem w skali ogólnokrajowej,

regionalnej i lokalnej. Wzmacniane zatem i promowane będzie otwarcie tych instytucji na wspólne

działania z organizacjami pozarządowymi, ale także podmiotami i osobami prywatnymi. Zniesieniu

izolacji między działaniami instytucji kultury a aktywnością obywateli sprzyja promowanie

mechanizmów Partnerstwa Publiczno‐Społecznego (PPS) oraz Partnerstwa Publiczno‐Prywatnego

(PPP). Realizacja usług kulturalnych w formule PPS pozwoli przede wszystkim na bardziej efektywną

współpracę z organizacjami reprezentującymi społeczeństwo i określanie ich misji, a także

wprowadzenie nowych rozwiązań w systemie zarządzania instytucjami kultury. PPP z kolei pomaga

nawiązać współpracę między sektorem publicznym i prywatnym. Należy również promować

i wspierać mechanizmy służące rozwojowi sponsoringu w kulturze.

v.p

l

W celu ułatwienia współpracy, wymiany wiedzy i realizacji projektów innowacyjnych,

eksperymentalnych lub badawczo‐rozwojowych istotne jest również promowanie formuły sieci

współpracy między podmiotami aktywnymi w sektorze kultury, służące m.in. kompleksowemu

tworzeniu oferty kulturalnej, a także tworzenie klastrów z udziałem instytucji kultury i organizacji

pozarządowych. Równie ważne jest promowanie współpracy instytucji kultury z centrami informacji

turystycznej i organizacjami realizującymi swoje zadania z wykorzystaniem zasobów kulturowych.

Z kolei proces zacierania się granic między rozmaitymi sferami aktywności jednostek i grup

społecznych, powstawanie swoistych „obszarów wspólnych”, w ramach których realizowane są

działania związane z pracą zawodową, rozrywką, kształceniem, spędzaniem wolnego czasu czy

komunikowaniem się z innymi, stwarza zupełnie nowy kontekst dla rozwoju i promowania

wolontariatu, działalności kulturalnej i aktywności twórczej.

Opis planowanych działań

.go

4.2.2. Rozwój infrastruktury kultury i zwiększenie efektywności działania instytucji kultury

i państwowych jednostek budżetowych działających w obszarze kultury

Instytucje kultury dysponują znacznym zasobem dziedzictwa materialnego, a także odgrywają

niezwykle istotną rolę w upowszechnianiu wartości kulturowych i aktywizowaniu zgromadzonych

w kulturze potencjałów.

w.

rcl

Od misji i jakości działania instytucji kultury zależy efektywność uruchomienia potencjału

kulturowego wytworzonego i zgromadzonego w społeczeństwie, w tym gwarantowanie wolności

twórczej. Wzmocnienie działań pojedynczych instytucji i ich sieci pozwoli na wzmocnienie

uczestnictwa obywateli w życiu kulturalnym i wspólnotowym, a także na wzmocnienie otwartych,

tolerancyjnych i kreatywnych postaw. Ważne jest równoczesne uwzględnianie mechanizmów

finansowania instytucji kultury, tak aby działania wynikające z misji oraz zadania dodatkowe miały

zapewnione przez organizatorów instytucji wystarczające środki na realizację. Powoływanie nowych

instytucji kultury powinno wiązać się z zapewnieniem źródeł ich finansowania bez szkody dla innych

zadań publicznych.

Dla pełnego wykorzystania potencjału instytucji kultury konieczne jest wspieranie rozwoju

i modernizacji ich infrastruktury, unowocześnienie metod zarządzania oraz dostosowanie formuły

organizacyjnej do specyfiki misji i realizowanych zadań.

ww

W zakresie poprawy systemów zarządzania istotne są zmiany wynikające z nowelizacji ustawy z dnia

25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz. U. z 2012 r.

poz. 406)91). Dotyczy to również możliwości prowadzenia instytucji w ramach PPP i PPS, jak i zasad

kadencyjności, kontraktów menadżerskich i konkursów na dyrektorów. W kontekście długofalowego

planowania działalności należy wprowadzić modyfikacje systemu finansowania, m.in. wieloletnie

budżety zamiast rocznych okresów rozliczeniowych.

Oprócz działań zmierzających do otwierania struktur, zmian logiki działania i „kultury organizacyjnej”

kluczowe jest nabywanie przez pracowników instytucji kultury kompetencji niezbędnych do

przeprowadzania tych zmian. Spójny, długofalowy system kształcenia oraz dokształcania powinien

objąć przede wszystkim osoby realizujące zadania merytoryczne i podejmujące kluczowe decyzje

zarządcze.

91)

Proces implementacji zmian dotyczących organizowania i prowadzenia działalności kulturalnej planowany jest w perspektywie

wieloletniej i obejmuje zarówno etapy wdrażania, realizacji, jak i ewaluacji.

v.p

l

W zakresie przygotowania oraz wdrożenia rozwiązań prawnych i systemowych, dotyczących budowy

innowacyjnych instytucji kultury o zróżnicowanym profilu edukacyjnym, przykładem takiego działania

będzie Polskie Centrum Kinematografii92). Polska nie posiada dotąd nowoczesnej instytucji, która

mogłaby w zakresie wiedzy o kulturze filmowej reprezentować nasz kraj i współpracować

z podobnymi instytucjami w Europie i na świecie. Powołanie Polskiego Centrum Kinematografii

nastąpi w trybie ustawowym, na podstawie przekształcenia i przebudowy Wytwórni Filmów

Dokumentalnych i Fabularnych (WFDiF), w wyniku którego główną funkcją nowej instytucji będzie

zapewnienie publicznego dostępu do archiwów filmowych, upowszechnianie dorobku polskiej

kinematografii oraz edukacja filmowa, w szczególności dzieci i młodzieży93).

4.2.3. Rozwój systemu wsparcia dla sektora kreatywnego oraz wspieranie przedsiębiorczości

w kulturze

.go

Opis planowanych działań

W europejskich dokumentach strategicznych kultura coraz częściej ujmowana jest jako jeden

z kluczowych obszarów rozwoju gospodarki, głównie z uwagi na generowanie potencjału

kreatywnego, co przekłada się na rozwój przemysłów kultury i kreatywnych, ale także turystyki

kulturowej. Z tego względu główne zadania zmierzające do uruchomienia potencjału ekonomicznego

kultury dotyczą wzmocnienia postrzegania kultury w kontekście ekonomicznym, przy równoczesnym

rozwijaniu sektora przemysłów kultury i przemysłów kreatywnych.

w.

rcl

W kontekście tego kierunku działań trzeba podkreślić konieczność współpracy między instytucjami

kultury a podmiotami innych sektorów, w szczególności z obszarów oświaty, nauki

i przedsiębiorczości. Projekty partnerskie mogą stanowić ważne źródło transferu wiedzy dotyczącej

nowych technik i technologii możliwych do wykorzystania w różnych branżach kultury.

Rozwój tego sektora rozumiany przede wszystkim jako tworzenie innowacyjnych produktów i usług

uwarunkowany jest nie tylko indywidualnymi talentami i umiejętnościami ludzi, ale także ich

społecznym i ekonomicznym otoczeniem. Wiele zależy od otwartości społeczeństwa i rynku na

nowatorskie rozwiązania, a więc od gotowości do ich przyjęcia i zastosowania. Ważne jest zatem

budowanie otoczenia dla kreatywności, ale też zmiany w kulturze organizacji. Działania te mogą być

realizowane m.in. przez tworzenie mechanizmów wsparcia merytorycznego, promocyjnego

i finansowego dla twórców, przedsiębiorców oraz projektów partnerskich (w tym przedsięwzięć

publiczno‐prywatnych i publiczno‐społecznych). Konieczne jest także stworzenie spójnego systemu

wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, na różnym etapie ich rozwoju (MŚP stanowią

większość firm działających w sektorze kultury i kreatywności).

ww

Wśród twórców i osób działających w sferze kultury upowszechniane będą kompetencje przydatne

na rynku pracy i umiejętności pozwalające na równoczesną swobodę tworzenia i osiąganie zysków.

Dlatego trzeba wypracować mechanizmy dostosowywania programów kształcenia uczelni

92)

Zadaniem placówki będzie powszechna i wszechstronna edukacja filmowa w zakresie historii i dokonań polskiej kinematografii przez

udostępnienie dorobku filmowego w różnorodny, nowoczesny i atrakcyjny sposób. Powołanie Centrum jest odpowiedzią na brak

centralnej instytucji, która mogłaby pełnić wiodącą rolę w upowszechnianiu wiedzy o polskim filmie, wyznaczać standardy w zakresie

edukacji, udostępniać w sposób nowoczesny dziedzictwo filmowe i archiwa, współpracować ze wszystkimi instytucjami w zakresie

rozwoju polskiej sztuki filmowej oraz wspierać lokalne instytucje kultury zajmujące się upowszechnianiem kultury filmowej.

93)

Zachowane zostaną dotychczasowe funkcje filmowe WFDiF. Cele te będą realizowane przez przebudowę WFDiF według nowej koncepcji

urbanistycznej i nadanie jej spójnej, nowoczesnej infrastruktury. Planuje się budowę nowoczesnej Cinemateki – Centrum Filmowego do

projekcji efektowych (tzw. „4D”), przygotowanie trzech hal o różnym przeznaczeniu: hali wystawienniczej – przeznaczonej do prezentacji

polskiego dorobku sztuki filmowej (dekoracje, zdjęcia, rekwizyty, nagrody), hali technologicznej – służącej upowszechnianiu

i edukacji w zakresie zaawansowanych technologii filmowych (np. efekty specjalne, animacje, hologramy) oraz hali eksperymentalnej –

umożliwiającej, także w formie zabawy, bezpośredni, dostosowany do wieku, współudział w zakresie procesu realizacji filmów oraz

pierwsze samodzielne eksperymenty w tym zakresie.

v.p

l

artystycznych do zapotrzebowania i wyzwań rynku pracy. Równocześnie należy zadbać, aby oferta

kształcenia realizowana przez uczelnie i inne jednostki szkoleniowe pozwalała artystom także na

systematyczne uzupełnianie kompetencji lub przekwalifikowanie się na działalność, umożliwiającą

wykorzystywanie wiedzy związanej z dotychczas wykonywanym zawodem, np. menadżera,

organizatora działalności kulturalnej lub pedagoga.

Przykładem działania ułatwiającego start zawodowy osobom z sektora kultury i kreatywności jest

tworzenie inkubatorów kreatywności. Konieczne jest zapewnienie wsparcia dla projektów B+R oraz

eksperymentalnych w dziedzinie przemysłów kultury i kreatywnych.

.go

Opracowanie modelu efektywnego wsparcia przedsiębiorstw sektora kultury i kreatywności wymaga

skoordynowania działań z zakresu pomocy finansowej, szkoleń, edukacji branżowej, doradztwa

profesjonalnego, wymiany know‐how, monitoringu rozwoju sektora przemysłów kultury

i kreatywnych oraz promocji.

4.2.4. Rozwój kształcenia artystycznego i systemu wspierania talentów

Opis planowanych działań

w.

rcl

Wspieranie różnorodności działań artystycznych wymaga uruchomienia systemu wspierania

talentów, który powinien być realizowany zarówno na poziomie centralnym, jak i samorządowym.

Powinien on uwzględniać przeciwdziałanie marginalizacji i wykluczeniu grup społecznych z dostępu

do wsparcia z powodu np. miejsca zamieszkania odległego od ośrodków edukacji artystycznej lub

wysokich kosztów edukacji i aktywności twórczej, ale także wieku. Obecnie znacząca liczba

programów skierowanych jest do grupy wiekowej poniżej 35 lat, tymczasem zachodzące w Polsce

procesy społeczno‐demograficzne sprawiają, że powstaje konieczność stworzenia dodatkowej oferty

stypendialnej dla osób powyżej 35. roku życia, ze szczególnym uwzględnieniem twórców powyżej

50. roku życia, która umożliwiłaby przekwalifikowanie zawodowe lub uzupełnienie kwalifikacji,

np. o umiejętności menadżerskie.

System wsparcia będzie zatem skierowany do różnych grup twórców w zależności od wieku,

profesjonalizacji, rodzaju podejmowanych działań. Ponadto angażowanie się obywateli w działania

twórcze amatorskie czy półamatorskie wymaga systemu zachęt i stwarzania możliwości realizacji

projektów artystycznych i kulturalnych, a także korzystania z fachowego doradztwa, konsultacji

i współpracy z profesjonalistami. Szczególnie istotne jest tworzenie warunków dla realizacji dzieł

eksperymentalnych i nowatorskich.

ww

Projekt całościowego systemu programów stypendialnych MKiDN opiera się na zapewnieniu stałego

finansowania działań związanych ze wspieraniem twórców. Uzupełnieniem systemu stypendiów

MKiDN będzie stworzenie i prowadzenie bazy stypendiów dostępnych dla twórców, artystów, a także

utalentowanych dzieci i młodzieży. Baza będzie ułatwiać dostęp do wiedzy o stypendiach i dostarczać

porad o możliwościach rozwoju talentów w kraju i za granicą.

Wzmacnianie potencjału kulturowego Polski powinno także obejmować inspirowanie i realizowanie

dużych przedsięwzięć artystycznych, angażujących wybitnych twórców polskiej kultury. Ze względu

na fakt, iż projekty ogólnokrajowe lub międzynarodowe są długofalowe i wymagają wysokich

nakładów finansowych, należy rozwijać system finansowania, który pozwalałby twórcom na

długoterminowe zaangażowanie w jeden projekt.

Rozwój kształcenia artystycznego wymaga skoordynowania działań z zakresu wsparcia rozwoju

i mobilności kadr oraz studentów, jak również inwestycji w infrastrukturę i rozbudowę oferty

programowej uczelni artystycznych. Jednym z podstawowych działań będzie wzmocnienie procesu

v.p

l

szerokiego zastosowania nowoczesnych technologii na uczelniach artystycznych i uzupełnienie

programu o zajęcia kształtujące praktyczne umiejętności, m.in. z zakresu prawa, przedsiębiorczości

czy współpracy z partnerami z innych sektorów przy realizacji i wdrażaniu projektów. Efektywność

i atrakcyjność edukacji artystycznej wynika m.in. z uwzględniania aktualnych potrzeb rynku sektora

kultury i kreatywności. Nowe standardy kształcenia powinny zatem dawać absolwentom także

kompetencje istotne dla kadr przemysłu kreatywnego, będącego aktualnie najbardziej dynamicznie

rozwijającą się branżą sektora kultury. Wskazane jest również opracowanie i wdrożenie systemu

grantów dla uczelni, udzielanych na realizację specjalizacji/przedmiotów zamawianych.

.go

Zmiany wprowadzić należy także w organizacji systemu szkolnictwa artystycznego I i II stopnia,

szczególnie uwzględniające szeroki rozwój edukacji kulturalnej. Dotyczą one zarówno rozwoju

infrastruktury, jak i zmian mających na celu rozszerzenie oferty programowej. System wyszukiwania

talentów na wczesnym etapie rozwoju powinien zostać wsparty przez upowszechnienie współpracy

szkół artystycznych, instytucji kultury i artystów ze szkołami i placówkami systemu oświaty.

Prowadzenie zajęć artystycznych na poziomie szkolnym, a nawet przedszkolnym, przez

profesjonalnych artystów będzie sprzyjać wczesnemu rozpoznaniu potencjału dzieci. Proponowanym

rozwiązaniem jest np. organizacja lekcji w instytucjach artystycznych, w ramach nauczania

przedmiotów związanych tematycznie z kulturą i sztuką (jak artystyczne, np. muzyka, plastyka, czy

humanistyczne, np. historia, język polski i inne).

4.2.5. Wzmocnienie promocji kultury polskiej za granicą

Opis planowanych działań

w.

rcl

Nowoczesny wizerunek kraju powinien być oparty na wspólnej tożsamości, świadomym

dysponowaniu kapitałem kulturowym i aktywnym uczestnictwie w tworzeniu dobra wspólnego oraz

rozwijaniu potencjałów zgromadzonych w społeczeństwie. Niezbędna jest pozytywna identyfikacja

obywateli w kraju i za granicą z państwem i sobą nawzajem, a promocja kultury narodowej powinna

być osadzona w kontekście wielokulturowym i w odniesieniu do różnorodności form kulturowego

wyrazu.

Polityka publiczna, mająca na celu budowę i wzmacnianie nowego wizerunku Polski jako kraju

innowacyjnego, kreatywnego, o bogatych zasobach kulturowych, powinna koncentrować się m.in. na

przełamywaniu negatywnych stereotypów postrzegania Polski w świecie. Narzędziem działania

w tym zakresie jest tzw. „dyplomacja kulturalna”, odwołująca się do tradycyjnych gałęzi sztuki,

a także nowych dyscyplin z sektora kreatywnego.

ww

Istotnym elementem działań w tym obszarze będzie opracowanie i wdrożenie rozwiązań prawnych

oraz systemowych w zakresie promocji kultury polskiej na świecie. Systemowe wspieranie promocji

kultury polskiej w kraju i za granicą oznacza przede wszystkim konieczność integracji działań różnych

resortów: ds. kultury i dziedzictwa narodowego, spraw zagranicznych, sportu i turystyki, gospodarki,

rozwoju regionalnego oraz nauki i szkolnictwa wyższego. Kampanie promocyjne odnoszące się do

zasobów kultury, turystycznych, naukowych czy gospodarczych, wspierane i realizowane na poziomie

centralnym, powinny być zbieżne i uwzględniać działania podejmowane regionalnie.

Niezbędne jest strategiczne zarządzanie promocją kultury polskiej za granicą przez rozwój

podlegających MKiDN instytucji. Opracowana ma zostać ponadto koncepcja promocji kultury polskiej

i Polski przez kulturę. Inny przykład działań to systematyczne włączanie Polski w nowe inicjatywy

i powstające platformy współpracy kulturalnej, w tym w rozwój platformy Partnerstwa Wschodniego

(PW) w obszarze kulturalnym.

v.p

l

Media elektroniczne powinny być jeszcze szerzej wykorzystywane do wymiany informacji czy

prezentowania polskich osiągnięć; zasadnym byłoby opracowanie i wdrożenie systemu produkcji

treści dotyczących kultury oraz historii polskiej na potrzeby portali internetowych i medialnych usług

audiowizualnych. Innym ważnym celem rozwoju zdigitalizowanych form i narzędzi promowania

kultury polskiej będzie budowanie – w oparciu o dotychczas wypracowane narzędzia – cyfrowej

platformy zawierającej bazę danych i informacje dotyczące polskich wydarzeń kulturalnych za

granicą. Obok działań nakierowanych na promowanie kultury polskiej przez wydarzenia

organizowane poza granicami kraju należy dążyć do intensyfikowania i wzmacniania wizerunkowo

inicjatyw i wydarzeń kulturalnych organizowanych w kraju.

.go

Ważnym kierunkiem promocji kultury polskiej za granicą jest wspieranie podmiotów polonijnych

prowadzących działalność oświatową. Polacy migrujący za granicę, jak również tradycyjne skupiska

Polonii i Polaków na Wschodzie, mogą w znaczący sposób wspierać rozwój kapitału społecznego

i intelektualnego Polski, m.in. poprzez działania na rzecz promocji języka polskiego i rodzimej kultury

w krajach zamieszkania. Działalność ta rozwija kapitał społeczny Polaków za granicą, pozytywnie

wpływa na wizerunek Polski i Polaków, a także wzmacnia poczucie dumy narodowej i aktywność

obywatelską w kraju zamieszkania. Transfer wiedzy Polaków za granicę może przyczyniać się do

rozwoju polskiej gospodarki. Ważne jest także zachowanie możliwości powrotu do kraju, czego

elementem jest readaptacja edukacyjna uczniów. Kolejnym ważnym kierunkiem promocji kultury

polskiej za granicą jest rozwój i poszerzenie oferty edukacyjnej uznawanej niemal na całym świecie

polskiej szkoły ochrony dziedzictwa i renowacji zabytków oraz kierowanie i budowanie programów

edukacyjnych dla obcokrajowców. Równocześnie konieczne jest wspieranie rozwoju stabilnego

systemu współpracy z zagranicznymi ekspertami.

ww

w.

rcl

Dopełnieniem projektowanych w tym obszarze działań będzie stałe kształtowanie i rozwijanie

kompetencji osób odpowiedzialnych za realizację zadań związanych z promocją kultury polskiej

w kraju i za granicą. Należy podkreślić tutaj rolę, wspomnianej już w Strategii, wewnętrznej oferty

edukacyjnej kierowanej dla służb ochrony zabytków, nauczycieli, samorządowców, opiekunów miejsc

pamięci i wszystkich pozostałych osób, które pośrednio promują polską kulturę i polskie dziedzictwo

narodowe.

1. Założenia systemu realizacji SRKS

v.p

l

VII. System realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego

System realizacji Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego stanowi element krajowego systemu

zarządzania rozwojem wdrażanego zgodnie z dokumentem Założenia systemu zarządzania rozwojem

Polski przyjętym przez Radę Ministrów w dniu 27 kwietnia 2009 r.

.go

W związku z horyzontalnym charakterem Strategii w system jej realizacji zaangażowanych jest wiele

podmiotów, które działają autonomicznie. Podstawa pożądanego modelu wzajemnych relacji opiera

się na współpracy i współodpowiedzialności za osiągane wyniki. Służyć temu będzie zorganizowanie

procesów programowania, monitorowania strategicznego i ewaluacji w ramach otwartej metody

koordynacji. Metoda ta respektuje niezależność poszczególnych podmiotów w realizacji ich

ustawowych zadań. Towarzyszyć temu powinien sprawny system monitorowania na poziomie

operacyjnym.

System realizacji SRKS został opracowany na podstawie następujących założeń i zasad, mających na

celu stworzenie warunków sprawnej i efektywnej realizacji polityki rozwoju kapitału społecznego

w.

rcl

a) zapewnienie synergii polityk publicznych w sferze rozwoju kapitału społecznego przez

ukierunkowanie rozproszonych działań na osiąganie wspólnych celów,

b) wzmocnienie mechanizmów horyzontalnej koordynacji w celu zapewnienia komplementarności

i spójności działań realizowanych w sferze rozwoju kapitału społecznego przez różne podmioty

publiczne, w tym w szczególności przez resorty bezpośrednio zaangażowane w przygotowanie

i realizację Strategii,

c) poszanowanie autonomii podmiotów uczestniczących w działaniach na rzecz polityki rozwoju

kapitału społecznego przez oparcie relacji między podmiotami bezpośrednio zaangażowanymi

w realizację SRKS na otwartej metodzie koordynacji w procesach programowania,

monitorowania i ewaluacji,

d) wzmocnienie roli ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego

w systemie realizacji SRKS jako koordynatora realizacji Strategii odpowiedzialnego za prace nad

przygotowaniem Strategii i instrumentów służących jej realizacji oraz za czuwanie nad

prawidłowym przebiegiem działań rozwojowych w obszarze objętym Strategią w dążeniu do

osiągania wyznaczonych w SRKS celów rozwojowych,

e) realizacja SRKS z poszanowaniem zasady partnerstwa przez wzmacnianie mechanizmów

współpracy, wymiany doświadczeń i opinii między wszystkimi podmiotami działającymi na rzecz

rozwoju kapitału społecznego.

2. Podmioty zaangażowane w realizację SRKS

ww

Koordynator SRKS

Minister właściwy ds. kultury i ochrony dziedzictwa narodowego odpowiedzialny za podejmowanie

działań w następujących obszarach

a) koordynowanie działań mających istotny wpływ na rozwój kapitału społecznego,

b) współpraca w zakresie programowania i realizacji działań SRKS we współpracy z koordynatorami

jej obszarów oraz pozostałymi partnerami,

c) monitorowanie i ewaluacja działań SRKS; w uzasadnionych przypadkach, na podstawie wyników

ewaluacji, wnioskowanie o dokonanie aktualizacji Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego,

v.p

l

d) uczestniczenie w przygotowaniu wieloletnich planów finansowych państwa w zakresie środków

na realizację SRKS.

Resorty bezpośrednio odpowiedzialne za przygotowanie i realizację SRKS

Część ministrów, ze względu na swoje kompetencje w sferze kapitału społecznego, jest bezpośrednio

zaangażowana w proces przygotowania i realizacji SRKS. Ministrowie ci wraz z MKiDN odpowiadają za

powodzenie Strategii, współpracując w szczególności w zakresie zapewnienia komplementarności

działań programowych i realizacyjnych. Elementem tej współpracy jest również działanie w zakresie

sprawozdawczości i oceny osiągania celów SRKS w obszarach

w.

rcl

.go

a) postaw i kompetencji społecznych – Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego współpracuje

w szczególności z Ministrem Edukacji Narodowej (koordynator działań w celu szczegółowym

1 SRKS), Ministrem Nauki i Szkolnictwa Wyższego (współprowadzącym w celu szczegółowym 1,

kierunek działania 1.1.1 Upowszechnianie w systemie edukacji metod nauczania i dobrych

praktyk w zakresie funkcjonowania szkół, rozwijających postawy kreatywne, kooperacji

i komunikacji), Ministrem Sportu i Turystyki oraz Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi,

b) współdziałania i partycypacji społecznej – Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego

współpracuje w szczególności z Ministrem Pracy i Polityki Społecznej (koordynator działań w celu

szczegółowym 2 SRKS), Ministrem Sportu i Turystyki (prowadzącym w celu szczegółowym 2,

kierunek działania 2.2.3 Rozwój społecznego wymiaru sportu), Ministrem Administracji

i Cyfryzacji, Ministrem Gospodarki oraz Ministrem Rozwoju Regionalnego,

c) komunikacji społecznej – Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (koordynator działań

w celu szczegółowym 3 SRKS) współpracuje z Ministrem Nauki i Szkolnictwa Wyższego,

Ministrem Edukacji Narodowej oraz Ministrem Administracji i Cyfryzacji (w realizację działań

zaangażowane są również KRRiT i UKE),

d) kultury i kreatywności – Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego (koordynator działań w celu

szczegółowym 4 SRKS) podejmuje działania w porozumieniu z Ministrem Nauki i Szkolnictwa

Wyższego, Ministrem Edukacji Narodowej, Ministrem Gospodarki, Ministrem Spraw

Zagranicznych, Ministrem Sportu i Turystyki, Ministrem Środowiska, Ministrem Rozwoju

Regionalnego oraz Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Główne podmioty wspierające osiągnięcie celów SRKS

a) samorząd terytorialny

ww

Działania jednostek samorządu terytorialnego nakierowane są na tworzenie warunków rozwoju

kapitału społecznego, m.in. przez stymulowanie i wspieranie inicjatyw regionalnych i lokalnych

podejmowanych przez partnerów, budowanie platform współpracy z partnerami, realizację własnych

projektów nastawionych na wspieranie rozwoju kapitału społecznego oraz konsultowanie

planowanych działań z partnerami, działającymi na rzecz rozwoju społecznego w danym

województwie.

Wspólną odpowiedzialnością jednostek samorządu województw oraz koordynatora SRKS będzie

zapewnienie jej komplementarności ze strategiami rozwoju województw.

b) organizacje pozarządowe, podmioty ekonomii społecznej oraz inne podmioty działające non‐

‐profit

Organizacje pozarządowe, podmioty ekonomii społecznej oraz inne podmioty działające non‐profit,

wpływają w istotny sposób na rozwój kapitału społecznego przez swoje własne działania w zakresie

v.p

l

budowy społeczeństwa obywatelskiego oraz aktywizowania lokalnych środowisk. Partnerzy ci biorą

udział w procesach realizacji polityki rozwoju kapitału społecznego przede wszystkim przez udział w

konsultacjach dokumentów strategicznych i operacyjno‐wdrożeniowych tworzonych na poziomie

krajowym i regionalnym, kontrolowanie działań administracji przez dokonywanie oceny przebiegu

procesów rozwojowych w ramach własnej działalności, wdrażanie działań/projektów wpisujących się

w cele SRKS jako ich wykonawcy lub beneficjenci oraz przez uczestnictwo w dyskusji strategicznej,

dotyczącej efektów polityki rozwoju kapitału społecznego.

c) kościoły i związki wyznaniowe oraz organizacje mniejszości narodowych i etnicznych

d) środowisko akademickie

.go

Kościoły i związki wyznaniowe oraz organizacje mniejszości narodowych i etnicznych pełnią ważną

rolę w kształtowaniu kapitału społecznego. Te instytucje i organizacje mogą wywierać pozytywny

wpływ na tworzenie warunków rozwoju kapitału społecznego, w szczególności w społecznościach

lokalnych. Mogą uczestniczyć w konsultacjach Strategii i programów służących jej realizacji oraz

w dyskusji na temat efektów polityki rozwoju kapitału społecznego.

Podstawową rolą środowiska akademickiego jest edukacja oraz kształtowanie środowisk społecznych

i obywatelskich, a także promowanie dobrych, wartościowych praktyk społecznych. Jego powinnością

może być również pełnienie roli obiektywnego i wiarygodnego weryfikatora przedsięwzięć służących

wzmacnianiu kapitału społecznego.

e) związki zawodowe i organizacje pracodawców

w.

rcl

Związki zawodowe i organizacje pracodawców mają znaczący wkład w rozwój kapitału społecznego

oraz budowę społeczeństwa opartego na wiedzy przez partycypację i koordynację działań

w tworzeniu polityk publicznych, w tym przez czynny udział w konsultacjach, opiniowaniu

i negocjowaniu szeregu dokumentów legislacyjnych i strategicznych zarówno na poziomie krajowym,

jak i europejskim.

f) inne podmioty wspierające realizację SRKS

Do innych podmiotów wspierających realizację SRKS należą tzw. regulatorzy, w tym przede

wszystkim KRRiT oraz UKE, którzy przez swoje ustawowe działania przyczyniają się do kształtowania

odpowiednich postaw i zachowań w obszarze komunikacji społecznej. Funkcję wspierającą

w systemie realizacji SRKS pełnią także media oraz Rzecznik Praw Obywatelskich.

Wśród podmiotów wspierających realizację SRKS należy wskazać również przedsiębiorców z uwagi

na ich rolę w tworzeniu miejsc pracy, a także pośrednio we wspieraniu ważnych inicjatyw

społecznych i kulturalnych.

ww

3. Mechanizmy koordynacji horyzontalnej

Biorąc pod uwagę założenia systemu zarządzania rozwojem kraju, koordynacja sfery rozwoju kapitału

społecznego wymaga podjęcia działań na dwóch poziomach

1) koordynacja na poziomie strategicznym służąca zapewnieniu spójności i komplementarności

działań podejmowanych w ramach dziewięciu strategii zintegrowanych i ich instrumentów

wdrożeniowych, realizowana na forum Komitetu Koordynacyjnego ds. Polityki Rozwoju;

4. Monitorowanie i ewaluacja w systemie realizacji SRKS

Monitorowanie realizacji SRKS

v.p

l

2) koordynacja na poziomie operacyjnym służąca zapewnieniu spójności i komplementarności

działań podejmowanych przez podmioty bezpośrednio odpowiedzialne za realizację SRKS

(odpowiednie resorty), realizowana na forum Komitetu Monitorującego SRKS.

.go

Monitorowanie realizacji SRKS jest elementem systemu monitorowania polityk rozwoju zgodnie

z Założeniami systemu zarządzania rozwojem kraju. System monitorowania realizacji SRKS powinien

spełniać następujące standardy pozwalające na sprawne i efektywne przeprowadzenie procesu

monitorowania

a) monitorowanie odbywa się na podstawie sprawozdawczości realizowanej na wszystkich

poziomach wdrażania Strategii,

b) sprawozdawczość realizowana jest terminowo i cyklicznie (ze względu na obowiązek

przygotowania rocznych raportów, co oznacza najmniej roczny tryb przekazywania raportów na

temat postępów w osiąganiu celów SRKS do ministra właściwego ds. kultury i ochrony

dziedzictwa narodowego)94).

Realizacja Strategii podlega procesowi strategicznego monitorowania przez wprowadzenie dla

wszystkich podmiotów zaangażowanych w realizację Strategii obowiązku sprawozdawczego w formie

rocznych sprawozdań na temat postępów realizacji działań w ramach SRKS.

w.

rcl

Na tej podstawie będą opracowywane raporty służące ocenie postępów w realizacji celów SRKS

i w identyfikowaniu problemów związanych z realizacją SRKS. Mogą one stanowić podstawę

podejmowania działań o charakterze operacyjnym.

Raporty te będą również podstawą przygotowania co 3 lata wkładu, jaki minister właściwy ds. kultury

i ochrony dziedzictwa narodowego jest zobowiązany przekazać do raportu o rozwoju społeczno‐

‐gospodarczym, regionalnym i przestrzennym, koordynowanego przez ministra właściwego ds.

rozwoju regionalnego.

W przypadku gdy raport ujawni istotne problemy związane z wdrażaniem Strategii, wnioski z raportu

zostaną przedstawione przez ministra właściwego ds. kultury i ochrony dziedzictwa narodowego

Komitetowi Koordynacyjnemu ds. Polityk Rozwoju. Dyskusja na forum KK PR powinna pozwolić na

wypracowywanie i zadecydowanie o zmianach w funkcjonowaniu mechanizmów zapewniających

realizację SRKS.

ww

Badania społeczne dotyczące kapitału społecznego powinny być stałym elementem o kluczowym

znaczeniu dla prawidłowego interpretowania wyników monitoringu i ewaluacji Strategii. Wyniki

stałych badań, oparte głównie na analizach jakościowych95), będą przybliżały do poszukiwania

trwałych powiązań między działaniami wynikającymi ze Strategii i zmianą społeczną. Waga

prowadzenia takich stałych badań wynika ze specyfiki kapitału społecznego, który nie jest faktem

materialnym, a jedynie pojęciem teoretycznym, i z tego też względu możemy go zaobserwować

jedynie przez mierzenie efektów jego współdziałania z innymi zjawiskami społecznymi.

94)

95)

Obowiązek sprawozdawczy dotyczy koordynatorów celów szczegółowych 1‐4 SRKS.

Badania jakościowe zostaną przeprowadzone w ścisłej współpracy z resortami bezpośrednio zaangażowanymi w realizację SRKS, jeżeli

zostaną pozyskane na ten cel wystarczające środki poza budżetem podstawowym SRKS.

Ewaluacja realizacji SRKS

v.p

l

Równocześnie z procesem monitorowania realizowane będą działania ewaluacyjne. Ewaluacja

realizacji SRKS przebiegać będzie zgodnie z zapisami dokumentu Założenia systemu zarządzania

rozwojem Polski oraz standardami opracowanymi dla urzeczywistnienia sprawnego funkcjonowania

tego systemu. W ewaluacji SRKS uczestniczą wszystkie resorty bezpośrednio zaangażowane

w przygotowanie i realizację Strategii, przy zachowaniu koordynacyjnej roli ministra właściwego ds.

kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.

.go

Proces ewaluacji przebiegać będzie według planu ewaluacji opracowanego przez Koordynatora na

cały okres obowiązywania Strategii. Plan może obejmować listę ewaluacji o charakterze

przekrojowym, w których przeprowadzeniu i finansowaniu uczestniczyć powinny wszystkie resorty

bezpośrednio odpowiedzialne za przygotowanie i realizację SRKS96) oraz ewaluacje, których

przeprowadzenie jest planowane przez poszczególne resorty (np. ewaluacje programów

operacyjnych/programów rozwoju).

System dokumentów operacyjno‐wdrożeniowych

w.

rcl

Zagadnienia ujęte w SRKS są obecnie wdrażane za pomocą różnorodnych programów, których

problematyka została zebrana i usystematyzowana w ramach poszczególnych działań i priorytetów

SRKS. Część z działań podejmowanych w ramach Strategii jest realizowana przez istniejące już

programy wieloletnie, programy dotacji i grantowe (np. Wieloletni Program Rozwoju Kultura+).

Działania przewidziane w Strategii wpisują się także w zakres programów operacyjnych

finansowanych ze środków funduszy strukturalnych i innych programów finansowanych ze środków

zagranicznych lub przygotowywanych w wyniku zobowiązań międzynarodowych (np. program

Reforma regulacji Ministra Gospodarki).

ww

System dokumentów operacyjno‐wdrożeniowych zostanie zracjonalizowany, tak aby osiągnąć

maksymalną efektywność polityki rozwoju kapitału społecznego. Kluczowym dokumentem w tym

zakresie będzie Plan działania dla SRKS oraz powiązane z nim programy rozwoju i programy

operacyjne.

96)

Jeżeli nie uda się uzyskać konsensusu w zakresie finansowania ewaluacji Strategii, MKiDN dokona weryfikacji przedstawionego planu

ewaluacji, kładąc nacisk na ewaluacje przeprowadzane na podstawie danych zastanych lub pochodzących ze źródeł zewnętrznych.

Należy zaznaczyć, że wspomniana weryfikacja planu ewaluacji nie może jednak skutkować rezygnacją z przeprowadzenia ewaluacji

średniookresowej oraz ex‐post.

VIII. System wskaźników dla Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego97)

v.p

l

Zmiana społeczna, która stanowi cel główny Strategii, tj. Wzmocnienie udziału kapitału społecznego

w rozwoju społeczno‐gospodarczym Polski, a także pozostałe zmiany, odpowiadające poszczególnym

celom szczegółowym Strategii, są złożonymi, wieloaspektowymi procesami, niezwykle trudnymi do

bezpośredniego mierzenia. W praktyce badawczej zjawiska te rejestruje się pośrednio przez

obserwację procesów, o których zakłada się, że współwystępują z pożądanymi zmianami

społecznymi, implikują je lub są ich następstwem.

.go

Zdecydowano, że głównym źródłem danych w systemie monitorowania Strategii będą badania

sondażowe, które dzięki możliwości zastosowania bardziej elastycznych narzędzi pomiaru niż te

stosowane w ramach statystyki publicznej, dostarczają najbardziej adekwatnych wskaźników dla

zadań określonych w SRKS. Dla zapewnienia trafnego doboru wskaźników oraz ich ciągłej,

systematycznej i rzetelnej rejestracji w okresie realizacji Strategii, zawarto porozumienie – deklarację

współpracy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z Centrum Badania Opinii Społecznej,

publicznym ośrodkiem badawczym, mającym wieloletnie doświadczenie oraz powszechnie uznawane

wysokie kompetencje w realizacji badań sondażowych o tematyce społecznej, politycznej

i gospodarczej98).

1. Struktura systemu wskaźników dla SRKS

Wskaźniki główny, kluczowe oraz pomocnicze

w.

rcl

Postęp realizacji celów Strategii będzie mierzony za pomocą sześciu wskaźników – wskaźnika

głównego odpowiadającego celowi głównemu Strategii oraz pięciu wskaźników kluczowych

odpowiadających celom szczegółowym (realizacja celu 2 mierzona będzie dwoma wskaźnikami). Dla

każdego z tych wskaźników określono wartości bazową i docelową; stopień osiągnięcia wartości

docelowych po zakończeniu realizacji strategii będzie orientacyjną miarą realizacji celów Strategii.

W procesie monitoringu zaplanowano także wykorzystanie kilkunastu wskaźników pomocniczych

przyporządkowanych do czterech obszarów Strategii – z jednej strony będą one stanowić kontekst

interpretacyjny dla zmian rejestrowanych za pomocą wskaźników głównego i kluczowych, z drugiej –

będą uzupełniały obraz efektów wdrażania Strategii99).

Oddziaływanie, rezultaty i wyniki działań SRKS

ww

Wskaźniki główny oraz kluczowe, a także większość wskaźników pomocniczych, to wskaźniki

mierzące oddziaływanie Strategii. Oznacza to, że rejestrują one efekty, które: a) będą dotyczyć

większej populacji niż zbiorowość bezpośrednich beneficjentów działań Strategii, b) mają szansę

wystąpić w pełni dopiero jakiś czas po zakończeniu działań Strategii, c) mają szansę wystąpić w pełni

jedynie pod warunkiem zaistnienia, niezależnych od Strategii, uwarunkowań zewnętrznych.

97)

Szczegółowa metodologia opracowania wskaźników została przedstawiona w odrębnym materiale zamieszczonym na stronie

http://www.ks.mkidn.gov.pl.

98)

Porozumienie w sprawie współpracy w zakresie monitorowania i ewaluacji Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2011–2020 zawarto

5 sierpnia 2011 r.

99)

Inaczej niż wskaźniki główny i kluczowe, wskaźniki pomocnicze nie będą włączone do systemu sprawozdawczości na rzecz Strategii

Rozwoju Kraju 2020.

v.p

l

Wskaźniki realizacji poszczególnych priorytetów SRKS, rejestrujące bezpośrednie i natychmiastowe

konsekwencje działań Strategii dla ich bezpośrednich adresatów – wskaźniki rezultatu oraz mierniki

opisujące skalę realizowanych działań, wskazujące ich bezpośrednie wyniki, produkty – wskaźniki

produktu – zostaną przedstawione w planie działań przygotowanym dla SRKS, jako wskaźniki

programów operacyjnych i programów rozwoju realizowanych w ramach Strategii.

.go

Odwoływanie się do wskaźników oddziaływania ma zasadnicze znaczenie dla planowania

strategicznego – wymaga formułowania celów interwencji w kategoriach ogólnych, długofalowych

i pożądanych zmian, obejmujących ogół społeczeństwa. Świadomość długofalowych skutków

planowanych działań podnosi jakość interwencji oraz pozwala dostrzec jej wysoką społeczną rangę.

Zmiany wartości wskaźników głównego i kluczowych, rejestrowane w poszczególnych obszarach

Strategii, będą obrazowały, czy zamierzony, rozległy społeczny wpływ interwencji faktycznie ma

miejsce. Należy tu jednak uczynić dwa istotne zastrzeżenia. Po pierwsze, jak już wspomniano,

zmienność wskaźnika oddziaływania zależy także od czynników zewnętrznych wobec Strategii, stąd

powodem braku osiągnięcia wartości docelowej wskaźnika może być zarówno nieskuteczność działań

Strategii, jak też inny niż pierwotnie założono splot czynników zewnętrznych. Po drugie, wartość

wskaźnika w roku 2020 nie będzie odzwierciedlała pełnego oddziaływania SRKS w danym obszarze,

ponieważ można oczekiwać, że wpływ, zwłaszcza tych najpóźniej zrealizowanych działań Strategii,

będzie trwał jeszcze kilkanaście miesięcy czy nawet kilka lat po zakończeniu wdrażania SRKS.

2. Wskaźniki główny i kluczowe SRKS

w.

rcl

Poniżej zamieszczono tabelę prezentującą zestaw sześciu wskaźników odpowiadających celowi

głównemu oraz celom szczegółowym SRKS wraz z ich wartościami bazowymi i docelowymi. Na

kolejnych stronach dla każdego wskaźnika podano definicję oraz krótkie uzasadnienie jego

zastosowania.

Tabela 2. Wskaźniki główny oraz kluczowe SRKS

Wskaźnik realizacji celu

Wartość

bazowa

(2012)

Wartość

docelowa

(2020)

Cel główny.

Wzmocnienie udziału kapitału

społecznego w rozwoju społeczno‐

‐gospodarczym Polski

Poziom uogólnionego zaufania Polaków

23%

35%

Cel szczegółowy 1.

Kształtowanie postaw sprzyjających

kooperacji, kreatywności oraz komunikacji

Odsetek Polaków preferujących postawę

kooperacji

72%

78%

Odsetek Polaków mających poczucie

wpływu na sprawy swojego miasta/swojej

gminy

50%

64%

Odsetek Polaków angażujących się

w wolontariat

32%

37%

Odsetek Polaków wykorzystujących

Internet jako narzędzie komunikacji

społecznej

19%

27%

ww

Cel SRKS

Cel szczegółowy 2.

Poprawa mechanizmów partycypacji

społecznej i wpływu obywateli na życie

publiczne

Cel szczegółowy 3.

Usprawnienie procesów komunikacji

społecznej oraz wymiany wiedzy

Wskaźnik realizacji celu

Wartość

bazowa

(2012)

Wartość

docelowa

(2020)

Cel szczegółowy 4.

Rozwój i efektywne wykorzystanie

potencjału kulturowego i kreatywnego

Odsetek Polaków uczestniczących

w wybranych obszarach kultury

31%

36%

v.p

l

Cel SRKS

Wskaźniki główny oraz kluczowe SRKS mierzone będą w badaniach sondażowych CBOS

realizowanych na reprezentatywnej próbie losowej dorosłych mieszkańców Polski.

Wskaźnik celu głównego

.go

Poziom uogólnionego zaufania Polaków to odsetek respondentów, którzy, oceniając życie społeczne

w Polsce, przychylają się do stwierdzenia, że: Ogólnie rzecz biorąc, większości ludzi można ufać

(w odróżnieniu od tych, którzy podzielają opinię, że: W stosunkach z innymi trzeba być bardzo ostrożnym).

w.

rcl

Posiłkując się teoriami kapitału społecznego, a także odnosząc się do przyjętej w Strategii definicji,

uznano, że podstawowym czynnikiem kształtującym kapitał społeczny jest zaufanie uogólnione, które

decyduje o rzeczywistym udziale kapitału społecznego w rozwoju społeczno‐gospodarczym kraju oraz

jakości życia Polaków, postrzeganej jako pochodna relacji międzyludzkich. Poziom kapitału

społecznego można mierzyć za pomocą wielu innych mierników, jak również tworząc

wielowymiarowe indeksy. Dowiedziono jednak, że to właśnie poziom uogólnionego zaufania jest

najsilniej skorelowany z pozostałymi wykorzystywanymi miernikami, czyli najtrafniej mierzy poziom

interesującego nas społecznego fenomenu100). Jeżeli zatem realizacja Strategii doprowadzi do

wzmocnienia kapitału społecznego oraz jeżeli wpływ czynników zewnętrznych, negatywnie

oddziałujących na poziom kapitału społecznego, nie będzie silniejszy, wskaźnik uogólnionego zaufania

powinien wzrosnąć101).

Wskaźnik celu szczegółowego 1

Odsetek Polaków preferujących postawę kooperacji to odsetek respondentów, którzy uważają, że

działając wspólnie z innymi mogą, pomóc potrzebującym lub rozwiązać niektóre problemy swojego

środowiska, osiedla, wsi lub miasta.

ww

Wiara w sens i skuteczność działań podejmowanych wspólnie z innymi na rzecz rozwiązywania

problemów w najbliższym otoczeniu wydaje się być ważnym elementem postaw sprzyjających

kooperacji, komunikacji i kreatywności. W obszarze pierwszym SRKS zaplanowano działania, które

bezpośrednio wpływać będą przede wszystkim na tę część społeczeństwa, która uczestniczy

w procesie edukacji – młodzież, nauczycieli i szkoły, studentów i kadrę akademicką oraz dorosłych

Polaków, którzy w ramach kursów czy szkoleń podnoszą swoje kwalifikacje i umiejętności czy

rozwijają swoje zainteresowania, a także instytucje i osoby, które organizują kształcenie

pozaformalne. Wydaje się, że skuteczne kształtowanie postaw kooperacji u osób uczestniczących

100)

101)

Por. P. Sztompka, Zaufanie: fundament społeczeństwa, Wydawnictwo Znak, Kraków 2007, s. 245.

Wskaźnik ten włączono także do zestawu wskaźników monitorowania DSRK w obszarze strategicznym Efektywność i sprawność państwa

oraz SRK 2020 jako wskaźnik główny dla celu 1.3 Wzmocnienie warunków sprzyjających realizacji indywidualnych potrzeb i aktywności

obywatela w obszarze strategicznym I. Sprawne i efektywne państwo.

Wskaźniki celu szczegółowego 2

v.p

l

w opisanym wyżej znaczącym fragmencie życia społecznego powinno sukcesywnie oddziaływać

również na postawy tych, którzy pozostają poza systemem edukacji. Oznacza to, że skuteczna

realizacja działań z pierwszego obszaru Strategii, mimo iż skierowana do części społeczeństwa,

powinna przyczynić się do wzrostu odsetka Polaków, którzy wierzą w sens działań wspólnych.

Odsetek Polaków mających poczucie wpływu na sprawy swojego miasta/swojej gminy to odsetek

respondentów, którzy odpowiedzieli twierdząco na następujące pytanie: Czy ludzie tacy jak Pan(i) mają

wpływ na sprawy swojego miasta, gminy?

.go

Mechanizmy partycypacji społecznej to narzędzia wpływania obywateli na życie publiczne. Jeżeli

przewidziane w SRKS usprawnienia mechanizmów partycypacji społecznej będą skutecznie wdrażane

(m.in. poprawa dostępu do informacji publicznej, budżet partycypacyjny, inicjatywa uchwałodawcza

na poziomie lokalnym, debaty publiczne, powierzanie realizacji zadań publicznych obywatelom,

partnerstwo władz samorządowych i organizacji obywatelskich, promocja wolontariatu),

deklarowane przez Polaków poczucie wpływu na lokalne życie publiczne powinno wzrosnąć.

Odsetek Polaków angażujących się w wolontariat to odsetek respondentów, którzy działają społecznie, tj.

poświęcają swój wolny czas na działalność w organizacji, stowarzyszeniu, ruchu, klubie lub fundacji.

w.

rcl

Drugi ze wskaźników realizacji celu 2 mierzy skalę zaangażowania Polaków w specyficzny mechanizm

partycypacji społecznej, jakim jest wolontariat. Wolontariat to bezpłatne, świadome, dobrowolne,

działanie na rzecz innych, wykraczające poza więzi rodzinno‐koleżeńsko‐przyjacielskie102). Wydaje się,

że zazwyczaj koniecznym warunkiem podjęcia wolontariatu jest postawa zaufania do innych

członków społeczeństwa – tak adresatów działalności wolontariuszy, jak i instytucji czy grup

organizujących wolontariat. Dobrowolne zaangażowanie na rzecz innych jest także formą czynnego

współtworzenia życia publicznego – czy to w kręgu sąsiedzkim, we wspólnocie lokalnej, czy to w skali

całego kraju. Wolontariat tworzy więzi społeczne, niezwykle ważne dla rozwoju kapitału społecznego,

bo wykraczające poza krąg rodziny i przyjaciół.

Wskaźnik celu szczegółowego 3

ww

Odsetek Polaków wykorzystujących Internet jako narzędzie komunikacji społecznej to odsetek

respondentów, którzy w miesiącu poprzedzającym badanie podjęli co najmniej trzy spośród następujących

aktywności on‐line: – ściąganie darmowych programów, muzyki, filmów; – czytanie gazet lub czasopism; –

słuchanie radia; – oglądanie telewizji, filmów, seriali, nagrań wideo; – dokonywanie wpisów na forach,

grupach dyskusyjnych.

Wzrost kapitału społecznego, w tym budowanie spójności i aktywizacja obywateli, nie jest możliwy

bez efektywnego procesu komunikacji, zachodzącej zarówno między członkami poszczególnych grup

i środowisk, jak też – albo nawet w szczególności – między różnymi grupami społecznymi. Wymiana

102)

Por. P. Jordan, M. Ochman, Jak pracować z wolontariuszami, Warszawa 1997, s. 9; definicję tę stosuje m.in. Centrum Wolontariatu.

Z kolei art. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536,

z późn. zm.) definiuje wolontariusza jako osobę fizyczną, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia na zasadach

określonych w ustawie.

v.p

l

wiedzy, informacji, a także treści kulturowych, pozwala dostrzec różnorodność światopoglądów,

propaguje grupowe wartości, pozwala zrozumieć procesy zachodzące w społeczeństwie na poziomie

lokalnym, ogólnokrajowym i globalnym.

Ważnym kanałem społecznej komunikacji są tradycyjne media – prasa, radio, telewizja. W ostatniej

dekadzie najważniejszą przestrzenią niezależnych, nowoczesnych i pluralistycznych form

komunikowania społecznego stał się Internet. Zaproponowany wskaźnik mierzy aktywność Polaków

w Internecie, wybrano te formy korzystania z Internetu, które służą szeroko rozumianej społecznej

komunikacji, obejmującej także formy uczestniczenia w kulturze.

Wskaźnik celu szczegółowego 4

.go

Odsetek Polaków uczestniczących w wybranych obszarach kultury to odsetek respondentów, którzy

zadeklarowali, że w roku poprzedzającym badanie podjęli co najmniej trzy z następujących aktywności

w obszarze kultury: – przeczytanie książki dla przyjemności; – obejrzenie seansu w kinie; – obejrzenie

spektaklu w teatrze; – uczestnictwo na koncercie; – wizyta na wystawie, w galerii, w muzeum.

w.

rcl

Przyjęto założenie, że rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego

będzie oddziaływać na wzrost uczestnictwa Polaków w kulturze. Można bowiem oczekiwać, że

z jednej strony większy potencjał kulturowy i kreatywny oznaczać powinien większą podaż wydarzeń

artystycznych i kulturalnych, co z kolei doprowadzić powinno do wzrostu odsetka osób

uczestniczących w różnych obszarach kultury. Ponadto można przyjąć, że działania SRKS służące

rozwojowi potencjału kulturowego i kreatywnego będą skutkować włączeniem w obszar kultury osób

dotychczas nieaktywnych przez kształtowanie ich kompetencji i wrażliwości, niezbędnych zarówno do

świadomego odbioru, jak i tworzenia w sferze kultury.

3. Wskaźniki pomocnicze SRKS

W celu uzupełnienia obrazu zmian rejestrowanych przez wskaźnik główny oraz wskaźniki kluczowe

w procesie monitorowania efektów Strategii wykorzystywany będzie także zestaw wskaźników

pomocniczych.

Tabela 3. Wskaźniki pomocnicze

Cel

Wskaźnik

Źródło

Zaufanie społeczne do nieznajomych

Zaufanie społeczne do władz lokalnych miasta/gminy

Zaufanie społeczne do urzędników administracji publicznej

ww

główny

1

103)

CBOS APiW

Zaufanie społeczne do gazet

Zaufanie społeczne do telewizji

Odsetek obywateli angażujących się w działania na rzecz dobra

wspólnego103)

CBOS

W odróżnieniu od wskaźnika kluczowego dla celu szczegółowego 2 Odsetek Polaków angażujących się w wolontariat, rejestrującego

zaangażowanie społeczne obywateli w ramach organizacji, wskaźnik ten rejestruje działalność indywidualną.

DPP MPiPS

Frekwencja w wyborach parlamentarnych

PKW

Odsetek Polaków mających poczucie wpływu na sprawy kraju

CBOS APiW

2

v.p

l

Odsetek urzędów administracji publicznej współpracujących

finansowo i pozafinansowo z organizacjami pozarządowymi

Liczba zbiorów cyfrowych w bibliotekach

Odsetek zbiorów cyfrowych w bibliotekach

3

Udział w e‐demokracji

CBOS APiW

Udział wydatków budżetu jednostek samorządu terytorialnego na

kulturę i ochronę dziedzictwa narodowego w wydatkach ogółem

GUS

ww

w.

rcl

.go

GUS

1. Przyjęte założenia dla ram finansowych

v.p

l

IX. Ramy finansowe

Ramy finansowe dziewięciu strategii zintegrowanych, w tym prognoza wydatków rozwojowych na

lata 2011–2020, zostały przedstawione w zbiorczym rozdziale dotyczącym ram realizacyjnych

średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju 2020.

Z tego względu informacje dotyczące finansowania w strategiach zintegrowanych ograniczone są do

syntetycznego przedstawienia najważniejszych źródeł finansowania i ewentualnych możliwych zmian

w tym zakresie.

.go

Podstawowym punktem odniesienia dla szacowania nakładów finansowych jest Wieloletni Plan

Finansowy Państwa (WPFP)  plan dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów budżetu

państwa, sporządzany na cztery lata budżetowe, w układzie obejmującym funkcje państwa wraz

z celami i miernikami stopnia wykonania danej funkcji. Uwzględnia on

WPFP na lata 2012–2015 przypisuje obszarowi strategicznemu „kapitał społeczny”, wdrażanemu

w ramach SRKS, cztery funkcje

a) funkcję 3. Edukacja, wychowanie i opieka,

b) funkcję 8. Kultura fizyczna,

c) funkcję 9. Kultura i dziedzictwo narodowe,

d) funkcję 16. Sprawy obywatelskie.

w.

rcl

Przyjęta w Strategii Rozwoju Kraju 2020 kategoryzacja wydatków została opracowana przy

wykorzystaniu metodologii COFOG. Szczególny nacisk został położony na te wydatki, które

w przyszłości stanowić mogą o potencjale rozwojowym Polski. Tę logikę uwzględniono, definiując

ramy finansowe w Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego.

Jednocześnie należy zaznaczyć, że ramy finansowe strategii zintegrowanych, włączone w SRK 2020,

wskazują jedynie poziom wydatków, do którego planują dążyć koordynatorzy, natomiast na ich

rzeczywisty poziom może mieć wpływ wiele czynników makroekonomicznych, w tym sytuacja

budżetowa.

Na budżet SRKS składają się wydatki rozwojowe zawarte w budżetach MKiDN104), MPiPS, MSiT, MEN

i MNiSW.

ww

W odniesieniu do celu szczegółowego 3 SRKS finansowanie jest w dużej mierze oparte na opłatach

abonamentowych otrzymywanych przez publiczne radio i telewizję. Dodatkowym wyzwaniem przy

opracowywaniu ram finansowych jest udział w realizacji Strategii środków europejskich, w tym

przede wszystkim środków funduszy strukturalnych UE i innych środków pozabudżetowych.

104)

Zgodnie z podpisanym 14 maja 2011 r. Paktem dla kultury rząd, we współpracy z sygnatariuszami paktu, zobowiązał się do osiągnięcia

poziomu co najmniej 1% nakładów na kulturę w budżecie państwa, poczynając od roku 2012 w perspektywie do 2015 r., które mają

zostać przeznaczone m.in. na zagwarantowanie środków na działalność takich instytucji jak muzea, galerie czy filharmonie po biblioteki

oraz programy edukacyjne. Środki uzyskane z tytułu zwiększenia nakładów na kulturę będą przyczyniały się do realizacji celów SRKS. Nie

oznacza to jednak automatycznie bezpośredniego powiązania narzędzi wdrażania SRKS z finansowaniem zapewnianym na podstawie

Paktu. Pakt w pkt 2 stanowi: „Rząd zobowiązuje się podnieść poziom finansowania kultury z budżetu państwa do co najmniej 1%

wszystkich wydatków budżetowych” (…) oraz w pkt 15 „Rząd zobowiązuje się (…) do realizacji strategii rozwoju kapitału społecznego”.

v.p

l

Ramy finansowe dla Strategii są przyjmowane w niekorzystnym, z punktu widzenia prognoz

ekonomicznych, okresie. Z jednej strony, nie został przyjęty ostateczny kształt wieloletnich ram

finansowych Unii Europejskiej na lata 2014–2020, w dużej części determinujący poziom nakładów

budżetowych w takich dziedzinach jak oświata, badania i rozwój oraz dobre rządzenie (uwzględnianie

zasady partnerstwa). Z drugiej strony, z uwagi na kontynuowaną przez polski rząd konsolidację

fiskalną może nastąpić stosowne dostosowanie struktury wydatków. Stąd przyjęte w Strategii

Rozwoju Kapitału Społecznego narzędzia dotyczące stawek podatkowych e‐booków dostępnych on‐

‐line są planowane do wprowadzenia po 2014 r., przy uwzględnieniu sytuacji budżetowej Polski i Unii

Europejskiej.

2. Ocena bieżącej sytuacji i tendencji rozwojowych

.go

Na sytuację finansową w zakresie objętym Strategią wpływ w latach 2007–2010 miało kilka

kluczowych czynników

a) utworzenie mechanizmu finansowego przeznaczonego dla organizacji pozarządowych

Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2009–2013, którego

wartość została skorelowana z mechanizmem przekazywania 1% podatku dochodowego od

osób fizycznych na cele działalności pożytku publicznego,

b) dostępność funduszy strukturalnych w czterech obszarach SRKS,

c) dostępność środków finansowych spoza UE w powyższych obszarach (Norweski Mechanizm

Finansowy, Mechanizm Finansowy EOG, Szwajcarsko‐Polski Program Współpracy),

w.

rcl

d) rozwój nowych form finansowania, w tym partnerstwa publiczno‐prywatnego.

3. Ramy finansowe SRKS zgodnie ze średniookresową Strategią Rozwoju Kraju 2020

Zgodnie ze średniookresową Strategią Rozwoju Kraju zakres publicznych środków finansowych

przeznaczanych na cele rozwojowe w ramach SRKS wynosi 163,5 mld zł.

Tabela 4. Środki rozwojowe (wg klasyfikacji COFOG) zgodnie ze średniookresową Strategią Rozwoju Kraju

2011

2020

Edukacja

82 068

108 065

Usługi kulturalne

13 355

19 222

wydatki rozwojowe

średniorocznie

w latach

2011–2020

razem

2011–2020

2011

93 595

935 951

5,6%

5,4%

16 354

163 541

0,9%

1,0%

mln zł

2020

% PKB

ww

Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju wskazuje przyporządkowanie środków publicznych

(rządowych i samorządowych) przypisanych do poszczególnych strategii, realizujących cele

rozwojowe.

Obszar interwencji

Szacowana

wielkość środków

(mln zł)

v.p

l

Tabela 5. Rozkład środków finansowych (instytucje rządowe i samorządowe) na poszczególne strategie zintegrowane

realizujące cele rozwojowe wskazane w ŚSRK (wg COFOG), w cenach stałych 2010 r.

Wiodąca strategia

zintegrowana

Rekreacja, kultura i religia

Powiązana strategia zintegrowana

163 541,4

Strategia Rozwoju

Kapitału Społecznego

Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi,

Rolnictwa i Rybactwa

830,1

Strategia Rozwoju

Kapitału Ludzkiego

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego

Edukacja przedszkolna

i podstawowa

312 238,1

Strategia Rozwoju

Kapitału Ludzkiego

Edukacja średnia

(szkolnictwo gimnazjalne,

licealne i zawodowe)

258 540,1

Strategia Rozwoju

Kapitału Ludzkiego

Edukacja wyższa

257 160,8

Strategia Rozwoju

Kapitału Ludzkiego

Badania i rozwój –

rekreacja, kultura i religia

Edukacja

61 865,7

Strategia Rozwoju

Kapitału Ludzkiego

Strategia Rozwoju

Kapitału Ludzkiego

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego

w.

rcl

Edukacja nie –

sklasyfikowana wg poziomu

Usługi uzupełniające na

potrzeby edukacji

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi,

Rolnictwa i Rybactwa

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi,

Rolnictwa i Rybactwa

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego

Strategia Innowacyjności

i Efektywności Gospodarki

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego

.go

Usługi kulturalne

105)

RAZEM

34 319,9

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego

1 088 496,1

4. Przedsięwzięcia o oddziaływaniu terytorialnym

ww

SRKS jest dokumentem określającym kierunki polityk publicznych w zakresie wspierania kapitału

społecznego, zorientowanym wokół podstawowych zagadnień i problemów w czterech obszarach

strategicznych. Nie wskazuje natomiast wyspecjalizowanych grup docelowych poszczególnych

działań. W zależności od typów projektów wdrażających SRKS grupy będą zróżnicowane. Należy

natomiast zaznaczyć, że znacząca liczba działań zostanie skierowana do dzieci i młodzieży (przede

wszystkim kwestie związane z rozwojem kompetencji w zakresie komunikatywności, kooperacji

i kreatywności). Odrębne zadania, np. dotyczące edukacji medialnej i cyfrowej, zostaną skierowane

do osób w wieku 50+/60+. Część działań będzie miało charakter systemowy, a ich beneficjentami

będą zarówno podmioty prywatne, organizacje pozarządowe, jak i jednostki samorządu

terytorialnego.

Podstawowe oddziaływanie narzędzi Strategii ma miejsce na poziomie jednostek samorządu

terytorialnego, w tym szczególnie szczebla gminnego. Z punktu widzenia celów Strategii konieczne

jest uwzględnienie kluczowej roli wspólnoty lokalnej jako miejsca budowania kapitału społecznego.

Na poziomie ram finansowych SRKS nie przewiduje się jednak wskazywania obszarów, do których

adresowane są specjalne środki. Wynika to z potrzeby budowy kapitału społecznego,

105)

W ramach strategii zintegrowanych będą realizowane także działania, które mogą generować wydatki niezaliczane do kategorii

prorozwojowych.

5. Wykaz programów wpisujących się w obszar SRKS

v.p

l

uwzględniającego jego rolę dla równomiernego rozwoju regionalnego kraju. Oznacza to również, że

zastosowanie pewnych narzędzi ma z definicji wymiar ograniczony (np. do ośrodków akademickich

w zakresie działań związanych z samorządem studenckim). Z drugiej strony, na etapie planu działania

istnieje możliwość zaplanowania szczególnego wsparcia dla obszarów zmarginalizowanych oraz

o słabym dostępie do usług edukacyjnych i kulturalnych. Działania takie mogłyby być uzupełniające

wobec działań przewidzianych w kierunku 2.2.5 Usługi kulturalne KSRR106).

.go

W ustawie z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240, z późn. zm.)

przyjęto, że realizacja strategii zaakceptowanych przez Radę Ministrów odbywać się będzie na

podstawie programów wieloletnich, dla których limity wydatków określa ustawa budżetowa.

W art. 136 ust. 1 i 2 przedmiotowej ustawy stwierdza się między innnymi, iż ustawa budżetowa może

określać, w ramach limitów wydatków na rok budżetowy, limity wydatków na programy wieloletnie,

które są ustanawiane przez Radę Ministrów w celu realizacji strategii przyjętych przez Radę

Ministrów.

W sposób tożsamy ujęto funkcje programów wieloletnich, w związku z realizacją strategii rozwoju,

w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84,

poz. 712, z późn. zm.) na gruncie której programy wieloletnie nazywane są programami rozwoju.

Zgodnie z art. 15 ust. 1 tej ustawy programy rozwoju są dokumentami o charakterze operacyjno‐

‐wdrożeniowym, ustanawianymi w celu realizacji Strategii.

w.

rcl

Programy wieloletnie stanowić będą część polityki rozwoju, prowadzonej zgodnie z głównymi

dokumentami programowymi przyjętymi przez Radę Ministrów, w tym w szczególności ze

średniookresową Strategią Rozwoju Kraju i Narodową Strategią Spójności.

W obszarach objętych SRKS należy wskazać następujące programy wieloletnie funkcjonujące

obecnie

a) Program Wieloletni „Kultura +”107),

b) Program Wieloletni „Budowa Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku”108),

c) Program Wieloletni „Budowa Kompleksu Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku”109).

Tabela 6. Montaż finansowy programów wieloletnich w mln zł

Plan 2011–2016

Plan 2011–2016

Plan 2011–2016

Bieżące

Majątkowe

Ogółem

Budowa Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

0

358,4

358,4

Kultura +, Priorytet „Biblioteka”

45

105

150

Kultura +, Priorytet „Digitalizacja”

69,1

50,9

120

ww

Program wieloletni

106)

Ponieważ tematyka SRKS dotyczy zagadnień społecznych, o charakterze często niematerialnym, nie jest możliwe bezpośrednie przyjęcie

metodologii adresowania celów do poszczególnych regionów kraju, a także przyjęcie dla całego dokumentu jednej metodologii

określającej sposób terytorializacji (np. wyłącznie w odniesieniu do podziałów regionalnych lub podziałów miasto – wieś). W związku

z powyższym w SRKS aspekt możliwości terytorializacji należy rozważać w odniesieniu do projektowanych działań/interwencji z osobna.

Oznacza to, iż dokonanie ujęcia terytorialnego wybranych instrumentów będzie możliwe na etapie tworzenia Planu Działań SRKS,

a nawet tworzenia odrębnych instrumentów realizacji SRKS.

107)

Program Wieloletni Kultura + wpisuje się bezpośrednio w kierunki działania 3.1.1 i 4.1.1 SRKS.

108)

Program Wieloletni „Budowa Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku” wpisuje się w kierunek działania 4.2.2 SRKS.

109)

Program Wieloletni „Budowa Kompleksu Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku” wpisuje się w kierunek działania 4.2.2 SRKS.

0

Ogółem

114,1

Źródło: opr. Departament Finansowy MKiDN

168,8

168,8

v.p

l

Budowa kompleksu Muzeum Józefa Piłsudskiego

w Sulejówku

683,1

797,2

.go

W obszarach objętych SRKS funkcjonuje także Program Operacyjny Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.

Od 2005 r. Departament Pożytku Publicznego w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej realizuje,

w różnych formułach, konkurs pod nazwą Fundusz Inicjatyw Obywatelskich. W latach 2005–2007

program FIO działał na zasadzie Rządowego Programu, a w 2008 r. jako rezerwa celowa budżetu

państwa. Począwszy od 2009 r. konkurs funkcjonuje w ramach krajowego Programu Operacyjnego

Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2009–2013 (PO FIO). Przyjęty dokument gwarantuje

corocznie 60 mln zł na wdrożenie konkursu FIO, w tym 57,6 mln zł zarezerwowanych na dotacje

wspierające realizację zadań. Dotacje udzielane w ramach PO FIO są rozdysponowywane w drodze

konkursowej, w czterech obszarach priorytetowych.

W latach 2014–2020 MPiPS planuje kontynuację FIO w formule Programu Fundusz Inicjatyw

Obywatelskich. Dotacje udzielane w ramach PO FIO będą rozdysponowane w drodze konkursowej,

w trzech obszarach priorytetowych.

Odrębną kategorią narzędzi finansowych, które mogą służyć realizacji celów SRKS, są programy

Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Pozwalają one na elastyczne i ukierunkowane

dysponowanie środkami finansowymi.

w.

rcl

Liczba programów Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie stanowi katalogu zamkniętego

i może ulec rozszerzeniu, m.in. w związku z realizacją postanowień Paktu dla kultury.

6. Fundusze strukturalne

Jednym z istotnych źródeł finansowania zadań Strategii w obecnej perspektywie finansowej

(2007–2013) są programy operacyjne współfinansowane ze środków Europejskiego Funduszu

Rozwoju Regionalnego oraz Europejskiego Funduszu Społecznego, a także środków krajów

Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Szwajcarii.

ww

Należy przy tym zwrócić uwagę na to, że wsparcie ze środków strukturalnych z jednej strony ma

charakter projektowy (realizacja konkretnych zadań), z drugiej zaś pozwala na budowę potencjału

projektodawców (np. organizacji pozarządowych, instytucji kultury). Jest to wartość dodana realizacji

projektów. Fundusze strukturalne w perspektywie 2007–2013 nie stanowią narzędzi realizacji

Strategii, natomiast przyczyniają się do osiągania jej celów przez niektóre typy działań i projektów.

Oznacza to również, że system wskaźników funduszy strukturalnych jest odrębny w obecnym okresie

programowania od systemu wskaźników Strategii.

W ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko w perspektywie finansowej

2007–2013 zadania związane z kulturą (Priorytet „Kultura i dziedzictwo kulturowe” obejmujący

ochronę i zachowanie dziedzictwa narodowego o znaczeniu ponadregionalnym, poprawę stanu

infrastruktury kultury oraz infrastruktury szkolnictwa artystycznego) uzyskały wsparcie w wysokości

651,3 mln euro.

W ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (o łącznej alokacji 11,4 mld euro) w perspektywie

finansowej 2007–2013 realizowane są zadania przyczyniające się do realizacji celów szczegółowych

v.p

l

1 (w ramach Priorytetu III i IX PO KL, o łącznej alokacji 635,1 mln euro) oraz 2 (w ramach Priorytetu

V i VII PO KL, o łącznej alokacji 1156,8 mln euro).

Jeżeli chodzi o Mechanizm Finansowy EOG, w perspektywie finansowej 2009–2014 dostępne środki

na wsparcie w obszarach objętych SRKS to 118,7 mln euro (Fundusz dla Organizacji Pozarządowych

37 mln euro, konserwacja i rewitalizacja dziedzictwa kulturowego; 70,6 mln euro, promowanie

różnorodności kulturowej i artystycznej w ramach europejskiego dziedzictwa kulturowego

11,1 mln euro).

Uwzględnienie perspektywy strategicznej w latach 2014–2020 pozwolić może na stworzenie

programów operacyjnych bezpośrednio implementujących kierunki działań SRKS110). Zapewnienie

środków finansowych z funduszy strukturalnych na odpowiednio wysokim poziomie ma kluczowe

znaczenie dla możliwości realizacji SRKS w latach 2014–2020.

.go

Przedstawione propozycje rozporządzeń dotyczących nowej perspektywy finansowej pozwalają

wskazać, iż

a) EFS wspierać będzie w latach 2014–2020 następujące działania zgodne z zapisami SRKS

„inwestowanie w edukację, umiejętności i uczenie się przez całe życie przez zapewnienie

równego dostępu do dobrej jakości edukacji (…), poprawę dostępności uczenia się przez całe

życie (…); promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa przez wspieranie

gospodarki społecznej i przedsiębiorstw społecznych”111); dodatkowo wsparcie na rzecz

budowy potencjału uzyskać mają organizacje pozarządowe i partnerzy społeczni,

w.

rcl

b) EFRR wspierać będzie inwestycje w edukację, umiejętności i uczenie się przez całe życie przez

rozwój infrastruktury edukacyjnej i szkoleniowej, a także przedsiębiorczość społeczną oraz

ochronę, promowanie i rozwój dziedzictwa kulturowego112).

7. Czynniki ryzyka

ww

Do czynników ryzyka mających wpływ na ramy finansowe Strategii zaliczyć należy: pogorszenie

sytuacji gospodarczej wymagające dalszej konsolidacji finansów publicznych; brak określenia

poziomu środków z funduszy strukturalnych dostępnych na lata 2014–2020 oraz brak możliwości

wprowadzenia legislacji, mającej wpływ na wzrost dostępnych środków finansowych w obszarach

SRKS.

110)

Ze względu na przyjmowanie nowej perspektywy finansowej UE przewiduje się zaktualizowanie SRKS w 2013 r. System realizacji SRKS

dopasowany zostanie do nowego okresu programowania UE, który przypadnie na lata 2014–2020. Brak powiązania monitoringu

Strategii z monitoringiem programów operacyjnych na lata 2007–2013 wpływa również na niemożność dokładnego określenia

środków, które przyczyniają się do realizacji SRKS w tej perspektywie finansowej.

111)

Projekt z dnia 14 marca 2012 r. rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego

i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1081/2006, COM(2011) 607 wersja ostateczna, art. 3 ust. 1.

112)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie przepisów szczegółowych dotyczących Europejskiego Funduszu Rozwoju

Regionalnego i celu „Inwestycje na rzecz wzrostu gospodarczego i zatrudnienia” oraz w sprawie uchylenia rozporządzenia (WE)

nr 1080/2006, COM(2011) 614 wersja ostateczna, art. 3.

v.p

l

Spis rysunków

Rysunek 1. Uporządkowanie krajowych dokumentów strategicznych ................................................... 5

Rysunek 2. Indeks aktywności obywatelskiej w 20 krajach................................................................... 15

Rysunek 3. Poziom zaufania do podstawowych instytucji publicznych w krajach europejskich .......... 16

Rysunek 4. Zabytki nieruchome według rodzajów i zakresu potrzebnych prac remontowych ............ 21

Rysunek 5. Studenci sztuki jako % studentów, 2010............................................................................. 24

Rysunek 6. Zatrudnienie w sektorze kultury i sektorze kreatywnym według branż w 2008 r.

(w tysiącach osób) ................................................................................................................................. 25

.go

Spis tabel

ww

w.

rcl

Tabela 1. Powiązania pomiędzy obszarami diagnozy, wyzwaniami, celami, kierunkami działań

i wskaźnikami .......................................................................................................................................... 7

Tabela 2. Wskaźniki główny oraz kluczowe SRKS .................................................................................. 76

Tabela 3. Wskaźniki pomocnicze ........................................................................................................... 79

Tabela 4. Środki rozwojowe (wg klasyfikacji COFOG) zgodnie ze średniookresową Strategią Rozwoju

Kraju ...................................................................................................................................................... 82

Tabela 5. Rozkład środków finansowych (instytucje rządowe i samorządowe) na poszczególne

strategie zintegrowane realizujące cele rozwojowe wskazane w ŚSRK (wg COFOG), w cenach stałych

2010 r. ................................................................................................................................................... 83

Tabela 6. Montaż finansowy programów wieloletnich w mln zł........................................................... 84

v.p

l

§ 3. Uchwała wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.

1)

Prezes Rady Ministrów: D. Tusk

Zmiany tekstu jednolitego wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241, z 2011 r. Nr 279, poz. 1644

oraz z 2012 r. poz. 1237.

.go

v.p

l

Załącznik. Syntetyczna informacja dotycząca konsultacji społecznych Strategii

Rozwoju Kapitału Społecznego 2020

Projekty zintegrowanych strategii rozwoju przekazywane są do konsultacji społecznych na podstawie

przepisów ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

MKiDN przygotowało i podało do publicznej wiadomości szczegółowy raport z przebiegu konsultacji

społecznych projektu SRKS, który jest dostępny pod adresem http://ks.mkidn.gov.pl/. W tym miejscu

przedstawione zostaną jedynie najważniejsze informacje dotyczące procesu konsultacji.

.go

MKiDN pragnęło, aby rzetelnie przeprowadzone konsultacje społeczne projektu SRKS zmierzały do

konkretyzacji idei demokracji uczestniczącej. Oparto je zatem na trzech podstawowych zasadach

otwartości udziału, równości uczestnictwa i jawności przebiegu. Chodziło więc o włączenie w proces

decyzyjny jak największej liczby zainteresowanych, w efekcie czego powstać mógł dokument

uwzględniający różnorodne stanowiska i potrzeby.

Konsultacje społeczne SRKS zostały ogłoszone w dniu 8 kwietnia 2011 r. i trwały do dnia 31 maja

2011 r. Ze względu na różnorodność zagadnień poruszanych w dokumencie konsultacje zostały

przedłużone do 54 dni, w miejsce 35 dni przewidzianych przepisami ww. ustawy. Zmierzając do

osiągnięcia jak największego poziomu inkluzji, komunikaty o konsultacjach oraz informacje

o dokumencie dystrybuowano za pośrednictwem: ogłoszeń w prasie113) oraz BIP, z wykorzystaniem

stron internetowych, w tym specjalnej strony MKiDN dedykowanej konsultacjom społecznym SRKS,

przez dystrybucję pism oraz konferencję przedstawiającą założenia projektu.

w.

rcl

Konsultacje, aby stworzyć realną płaszczyznę szeroko dostępnego dialogu, prowadzono

z wykorzystaniem możliwie różnorodnych i przyjaznych form komunikacji. Uwagi do dokumentu

można było przekazywać elektronicznie (za pośrednictwem ww. strony internetowej), ustnie

(podczas organizowanych przez MKiDN spotkań dedykowanych poszczególnym obszarom SRKS) oraz

pisemnie (pocztą tradycyjną bądź faksem).

Łącznie w konsultacjach społecznych SRKS czynny udział wzięło 360 podmiotów. Ponad 88% ogółu

uczestników stanowiły osoby prawne, a wśród nich największą grupą były organizacje pozarządowe.

Na podstawie przekazanych do MKiDN głosów wyodrębniono 533 komentarze jednostkowe. Ich

analizę przeprowadził międzyresortowy zespół ds. analizy wniosków i rekomendacji zgłoszonych do

SRKS. Przyjęto, że analiza nadesłanych uwag oraz przygotowanie uzasadnień do nich będą

przebiegały w oparciu o tabelaryczne zestawienie utworzone przez wybór kluczowych sformułowań

i stwierdzeń zawartych w nadesłanych komentarzach. Dla każdego z wniosków przygotowane zostały

uzasadnienia wskazujące na merytoryczne powody przyjęcia lub odrzucenia danej uwagi.

ww

Uwagi zostały podzielone na pięć zbiorów merytorycznych. Cztery z nich odpowiadały czterem

obszarom SRKS, piąty zaś obejmował uwagi pozostałe (m.in. dotyczące definicji zastosowanych na

potrzeby SRKS, systemu realizacji, finansowania oraz wskaźników).

Dodatkowo, w celu umożliwienia syntetycznej prezentacji najważniejszych zagadnień poruszanych

w procesie konsultacji społecznych projektu SRKS, w oparciu o zakres przedmiotowy Strategii oraz na

podstawie analizy napływających komentarzy, stworzono system słów kluczowych, czyli tzw. tagów –

tematycznych znaczników, które ułatwiały poruszanie się w tabelach zawierających uwagi zgłoszone

do SRKS. Tagi w możliwie zwięzły i precyzyjny sposób informowały, czego dotyczyła dana uwaga.

113)

Spełniono ustawowy wymóg zamieszczenia ogłoszenia w dzienniku o zasięgu krajowym (patrz: Gazeta Wyborcza z dnia 8 kwietnia

2011 r., s. 14).

v.p

l

Jednocześnie pozwoliły wskazać, które zagadnienia okazały się dla uczestników konsultacji

społecznych najważniejsze, a którym poświęcono mniej uwagi.

w.

rcl

.go

Wydzielono dwie grupy tagów: operacyjne i treściowe. Tagami operacyjnymi oznaczano uwagi

dotyczące kwestii związanych z pragmatyką wdrażania SRKS. Rozkład tych uwag przedstawia poniższy

wykres.

ww

Tagami treściowymi oznaczano uwagi odnoszące się do kwestii merytorycznych projektu. Rozkład

tych uwag przedstawia poniższy wykres.

w.

rcl

.go

v.p

l

Monitor Polski

Ogółem z 533 wniosków do projektu SRKS zaakceptowano blisko 55%, a odrzucono niewiele ponad

45%. Zaklasyfikowanie stosunkowo dużej liczby wniosków jako odrzucone wynikało ze znacznej

szczegółowości zgłaszanych uwag. Przyjęto jednolite rozwiązanie, w którym szczegółowe kwestie

będą regulowane na poziomie Planu działania do SRKS, a przede wszystkim w ramach szczegółowych

zapisów Programów Operacyjnych i Programów Rozwoju, za pośrednictwem których Strategia będzie

wdrażana.

ww

Szczegółowe informacje o konsultacjach społecznych SRKS znaleźć można w Raporcie z konsultacji

społecznych projektu SRKS, który jest dostępny pod adresem: http://ks.mkidn.gov.pl.

Elektronicznie

podpisany przez

Grzegorz Paczowski

Data: 2013.05.16

12:59:29 +02'00'

MONITOR POLSKI

v.p

l

DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Warszawa, dnia 16 maja 2013 r.

Poz. 378

UCHWAŁA Nr 61

RADY MINISTRÓW

.go

z dnia 26 marca 2013 r.

w sprawie przyjęcia „Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2020”

Na podstawie art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r.

Nr 84, poz. 712, z późn. zm.1)) Rada Ministrów uchwala, co następuje

Załącznik do uchwały nr 61 Rady Ministrów

z dnia 26 marca 2013 r. (poz. 378)

ww

w.

rcl

Strategia Rozwoju

Kapitału Społecznego

Warszawa, 26 marca 2013 r.

SPIS TREŚCI

WPROWADZENIE................................................................................................................................... 4

II.

STRESZCZENIE........................................................................................................................................ 6

III.

DIAGNOZA .......................................................................................................................................... 12

v.p

l

I.

Obszar I. Postawy i kompetencje społeczne .................................................................................................... 12

Obszar II. Współdziałanie i partycypacja społeczna ........................................................................................ 15

Obszar III. Komunikacja społeczna .................................................................................................................. 18

Obszar IV. Potencjał kulturowy i kreatywny .................................................................................................... 20

Analiza SWOT kapitału społecznego w Polsce – podsumowanie diagnozy ..................................................... 26

IV.

WYZWANIA I TRENDY ROZWOJOWE DLA KAPITAŁU SPOŁECZNEGO ..................................................... 28

V.

.go

1. Tło historyczne ............................................................................................................................................. 28

2. Trendy rozwojowe ....................................................................................................................................... 28

3. Opis wyzwań rozwojowych dla kapitału społecznego ................................................................................. 32

WIZJA I ZASADY ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO........................................................................... 37

1. Definicja kapitału społecznego .................................................................................................................... 37

2. Wizja ............................................................................................................................................................ 37

3. Misja ............................................................................................................................................................ 38

4. Zasady horyzontalne.................................................................................................................................... 38

VI.

CELE, PRIORYTETY I KIERUNKI DZIAŁAŃ ............................................................................................... 39

w.

rcl

Cel główny. Wzmocnienie udziału kapitału społecznego w rozwoju społeczno‐gospodarczym Polski ............ 39

Cel szczegółowy 1. Kształtowanie postaw sprzyjających kooperacji, kreatywności oraz komunikacji ............ 39

Cel szczegółowy 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne 46

Cel szczegółowy 3. Usprawnienie procesów komunikacji społecznej oraz wymiany wiedzy ........................... 53

Cel szczegółowy 4. Rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego..................... 60

VII. SYSTEM REALIZACJI STRATEGII ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO .................................................... 70

1. Założenia systemu realizacji SRKS ............................................................................................................... 70

2. Podmioty zaangażowane w realizację SRKS ................................................................................................ 70

3. Mechanizmy koordynacji horyzontalnej ...................................................................................................... 72

4. Monitorowanie i ewaluacja w systemie realizacji SRKS .............................................................................. 73

VIII. SYSTEM WSKAŹNIKÓW DLA STRATEGII ROZWOJU KAPITAŁU SPOŁECZNEGO ........................................ 75

1. Struktura systemu wskaźników dla SRKS ..................................................................................................... 75

2. Wskaźniki główny i kluczowe SRKS .............................................................................................................. 76

3. Wskaźniki pomocnicze SRKS ........................................................................................................................ 79

IX.

RAMY FINANSOWE .............................................................................................................................. 81

ww

1. Przyjęte założenia dla ram finansowych ...................................................................................................... 81

2. Ocena bieżącej sytuacji i tendencji rozwojowych ........................................................................................ 82

3. Ramy finansowe SRKS zgodnie ze średniookresową Strategią Rozwoju Kraju 2020 ................................... 82

4. Przedsięwzięcia o oddziaływaniu terytorialnym .......................................................................................... 83

5. Wykaz programów wpisujących się w obszar SRKS ..................................................................................... 84

6. Fundusze strukturalne ................................................................................................................................. 85

7. Czynniki ryzyka............................................................................................................................................. 86

SPIS RYSUNKÓW ......................................................................................................................................... 87

SPIS TABEL .................................................................................................................................................. 87