Uchwała Nr 163 Rady Ministrów z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie przyjęcia "Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa" na lata 2012-2020

§ 1. Przyjmuje się „Strategię zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa” na lata 2012–2020, stanowiącą

§ 2. Uchwała wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.

Prezes Rady Ministrów: D. Tusk

w.

rcl

.go

v.p

l

Załącznik do uchwały nr 163 Rady Ministrów

Załącznik

z dnia 25 kwietnia 2012 r. (poz. 839)

do uchwały nr 163

Rady Ministrów

z dnia 25 kwietnia 2012 r.

MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI

STRATEGIA

ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI,

ROLNICTWA I RYBACTWA

ww

na lata 2012‐2020

w.

rcl

.go

v.p

l

Monitor Polski

STRATEGIA

ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WSI,

ROLNICTWA I RYBACTWA

ww

na lata 2012‐2020

w.

rcl

.go

v.p

l

Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa powstała w Ministerstwie

Rolnictwa i Rozwoju Wsi przy współpracy ośrodków naukowo‐badawczych, które zaoferowały

swoją pomoc w opracowaniu dokumentu (w szczególności części diagnostycznej oraz celów,

priorytetów i kierunków interwencji), do których należą

ww

Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki

Żywnościowej  Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania

im. Stanisława Leszczyckiego PAN, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Instytut Rybactwa

Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza, Instytut Technologiczno‐Przyrodniczy, Instytut Uprawy

Nawożenia i Gleboznawstwa  Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Zootechniki  Państwowy Instytut

Badawczy, Morski Instytut Rybacki oraz niezależni eksperci rolniczych uczelni publicznych, w tym m.in.

prof. dr hab. Jerzy Bański, dr Maria Bednarek‐Szczepańska, mgr inż. Wanda Chmielewska‐Gill, mgr Paweł

Chmieliński, dr inż. Mirosław Cieśla, prof. dr hab. Marek Degórski, prof. dr hab. inż. Wiesław Dembek,

doc. dr hab. Krzysztof Domaradzki, mgr Michał Dudek, prof. nadzw. dr hab. Robert Eckert,

prof. dr hab. Antoni Faber, dr Zbigniew Floriańczyk, doc. dr hab. Janusz Igras, dr Jan Jadczyszyn,

prof. dr hab. Wojciech Józwiak, prof. dr hab. Edmund Kaca, dr Jerzy Kopiński, prof. dr hab. Andrzej

Kowalski, prof. dr hab. Stanisław Krasowicz, prof. dr hab. Jan Kuś, dr Mariola Kwasek, dr Andrzej Lirski,

mgr Wiesław Łopaciuk, dr inż. Robert Mroczek, dr inż. Grażyna Niewęgłowska, dr inż. Marianna

Pastuszak, dr Stefan Pietrzak, dr Iwona Psuty, dr Grzegorz Siebielec, doc. dr hab. Tomasz Stuczyński,

dr Iwona Szczepaniak, mgr Stanisław Szostak, mgr Mirosława Tereszczuk, mgr Tadeusz Toczyński,

dr hab. Konrad Turkowski, prof. dr hab. Roman Urban, doc. dr hab. Wiesław Wiśniewolski,

doc. dr hab. Arkadiusz Wołos, prof. dr hab. Zdzisław Zakęś, mgr Łukasz Zwoliński.

w.

rcl

.go

v.p

l

Spis treści

WYKAZ SKRÓTÓW ........................................................................................................................................... 6

I. STRESZCZENIE DIAGNOZY SYTUACJI I PROGNOZY TRENDÓW ROZWOJOWYCH ................ 7

1.1. GŁÓWNE WNIOSKI PŁYNĄCE Z DIAGNOZY I TRENDÓW ROZWOJOWYCH......................................................... 7

1.2. ANALIZA SWOT......................................................................................................................................... 11

II. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA STRATEGII........................................................................................................ 17

2.1. CEL OGÓLNY I WIZJA OBSZARÓW WIEJSKICH, ROLNICTWA I RYBACTWA ..................................................... 17

2.2. CELE SZCZEGÓŁOWE, PRIORYTETY I KIERUNKI INTERWENCJI ..................................................................... 17

2.3. OPIS CELÓW SZCZEGÓŁOWYCH I ICH WYMIAR TERYTORIALNY ................................................................... 27

2.4. POWIĄZANIA STRATEGII Z POZOSTAŁYMI STRATEGIAMI ROZWOJU ............................................................. 48

III. SYSTEM REALIZACJI STRATEGII ....................................................................................................... 54

3.1. OPIS SYSTEMU MONITOROWANIA, EWALUACJI I SPRAWOZDAWCZOŚCI ....................................................... 54

3.2. MECHANIZMY WDRAŻANIA I KOORDYNACJI ............................................................................................... 58

3.3. RAMY FINANSOWE STRATEGII..................................................................................................................... 60

3.4. INFORMACJA O WYNIKACH PRZEPROWADZONYCH KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ........................................ 62

ZAŁĄCZNIK 1. DIAGNOZA SYTUACJI Z UWZGLĘDNIENIEM STANU ŚRODOWISKA I

ZRÓŻNICOWAŃ PRZESTRZENNYCH WRAZ Z PROGNOZĄ TRENDÓW ROZWOJOWYCH ....... 64

ZAŁĄCZNIK 2. STRESZCZENIE WYNIKÓW NIEZALEŻNYCH OCEN STRATEGII ...................... 147

Z. 2.1. OCENA ZGODNOŚCI STRATEGII ZE ŚREDNIOOKRESOWĄ STRATEGIĄ ROZWOJU KRAJU......................... 148

Z. 2.2. PODSUMOWANIE STRATEGICZNEJ OCENY ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO ...................................... 149

SPIS RYSUNKÓW............................................................................................................................................ 154

ww

SPIS TABEL ...................................................................................................................................................... 156

w.

rcl

.go

v.p

l

WYKAZ SKRÓTÓW

ANR

ARiMR

ARR

FAPA

IERiGŻ‐PIB

IGiPZ PAN

IRWiR

IRS

ITP

IUNG‐PIB

IZ‐PIB

GUS

KE

KRUS

MRiRW

PROW 2007‐2013

SZRWRiR

UE

Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

Agencja Rynku Rolnego

Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA

Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej  Państwowy

Instytut Badawczy

Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława

Leszczyckiego PAN

Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN

Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza

Instytut Technologiczno‐Przyrodniczy

Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa  Państwowy Instytut

Badawczy

Instytut Zootechniki  Państwowy Instytut Badawczy

Główny Urząd Statystyczny

Komisja Europejska

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007‐2013

Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa

Unia Europejska

Użytki rolne

ww

UR

Agencja Nieruchomości Rolnych

I. STRESZCZENIE DIAGNOZY SYTUACJI I PROGNOZY TRENDÓW ROZWOJOWYCH

w.

rcl

.go

v.p

l

1.1. Główne wnioski płynące z diagnozy i trendów rozwojowych

ww

Obszary wiejskie pełnią wiele funkcji o zasadniczym znaczeniu dla zrównoważonego rozwoju

kraju zarówno w sferze produkcji (rolniczej i pozarolniczej), konsumpcji, jak i dostarczania dóbr

publicznych. Obszary wiejskie są miejscem życia, pracy i wypoczynku polskiego społeczeństwa.

Jednocześnie na obszarach tych znajduje się zdecydowana większość form ochrony przyrody oraz

prowadzone są różne rodzaje aktywności gospodarczej, z których najbardziej powszechne

i charakterystyczne jest rolnictwo. Dlatego diagnoza zawarta w strategii nawiązuje do koncepcji

wielofunkcyjności obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa.

Analiza zmian społecznych, jakie zachodzą w jakości życia na polskiej wsi, zawarta w diagnozie

Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa jest zbieżna z wnioskami zawartymi

w Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju – Polska 2030 Trzecia fala nowoczesności. Transformacje

zachodzące na wsi mają często bardziej dynamiczny charakter oraz nasilenie niż w mieście, dotyczy to np.

zmian w strukturze wykształcenia. Jednocześnie obserwuje się wciąż duże dysproporcje w jakości życia

(dostęp do infrastruktury i usług publicznych oraz jej jakość, dostępność transportowa i energetyczna) na

wsi i w mieście oraz wewnętrzne zróżnicowanie w tym zakresie na wsi. Ocena rozwoju obszarów

wiejskich wskazuje na konieczność podniesienia ich poziomu cywilizacyjnego, wzmocnienia

potencjału rozwojowego ośrodków lokalnych, rozwoju usług publicznych, pełnego wykorzystania sieci

teleinformatycznych, poprawy jakości placówek edukacji, rewitalizacji miast i miasteczek oraz rozwoju

wszystkich form innowacyjności (w tym m.in. poprawy jakości kapitału ludzkiego i społecznego –

poczynając od wczesnej edukacji przedszkolnej, przez rozwój działalności badawczo‐wdrożeniowej,

transferu wiedzy i na wdrożeniu rozwiązań innowacyjnych kończąc). Wszystkie te aspekty będą

odgrywały kluczową rolę w poprawie mobilności (zarówno zawodowej, jak i przestrzennej) oraz

dywersyfikacji źródeł zatrudnienia.

Rozwój gospodarczy obszarów wiejskich zależy od zasobów i efektywności wykorzystania

kapitału ludzkiego, społecznego, ziemi i surowców (odnawialnych i nieodnawialnych), a także postępu

technologicznego oraz inwestycji. Proces ten obejmuje głębokie zmiany w sektorze rolno‐spożywczym

oraz rozwoju pozarolniczej działalności gospodarczej. Diagnoza wskazuje, iż wkład sektora rolno‐

‐spożywczego i obszarów wiejskich w zrównoważony rozwój kraju wymaga zapewnienia

bezpieczeństwa żywnościowego kraju, zwiększenia konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego

oraz tworzenia i rozwijania nowych czynników rozwoju gospodarczego obszarów wiejskich

‐ w szczególności pozarolniczych miejsc pracy (również z wykorzystaniem elastycznych form pracy oraz

mobilności zawodowej i przestrzennej), działalności usługowej i działalności towarzyszącej produkcji

rolnej.

Kierunek rozwoju obszarów wiejskich ma również kluczowe znaczenie dla zachowania i ochrony

środowiska naturalnego kraju. Ciągłe zmiany w środowisku (w szczególności zmiany klimatu i ich skutki)

są nadal aktualnym wyzwaniem dla rozwoju społecznego i gospodarczego wsi. Leśnictwo, rolnictwo

i rybactwo są głównymi rodzajami działalności, które realizują cele związane z ochroną zasobów

naturalnych. Jednocześnie są działalnością, w przypadku której bardzo istotne jest uwzględnianie

zasad ochrony środowiska. Działaniom chroniącym zasoby naturalne powinny towarzyszyć zmiany

w mentalności społeczeństwa, sposobie funkcjonowania gospodarstw domowych oraz

podniesienie środowiskowej odpowiedzialności producentów rolnych i przedsiębiorstw.

W diagnozie zostały zidentyfikowane również główne determinanty, szanse i bariery rozwoju

obszarów wiejskich i sektora rolno‐spożywczego, najważniejsze z nich zostały zasygnalizowane poniżej.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Kapitał ludzki i społeczny

Niezależnie od przyjętej definicji (oraz przy braku powszechnie uznawanej) obszary wiejskie

stanowią ok. 90% całkowitej powierzchni kraju i mieszka na nich mniej więcej co trzeci mieszkaniec

Polski. Struktura wiekowa ludności wsi jest korzystniejsza dla rynku pracy aniżeli struktura ludności

miejskiej. Według prognoz do 2020 r. nastąpią przejściowe pozytywne zmiany demograficzne,

prowadzące do wzrostu liczby i udziału populacji wiejskiej w ludności ogółem, przy czym część obszarów

wiejskich (głównie położonych peryferyjnie) w sposób realny jest zagrożona procesem depopulacji.

Z drugiej strony, w kolejnych dziesięcioleciach należy spodziewać się wzrostu udziału osób w wieku

emerytalnym w ogólnej liczbie ludności (zarówno na wsi, jak i w mieście). Poziom wykształcenia

mieszkańców wsi ulega nieznacznej poprawie, jednak nadal jest niski, a strukturę wykształcenia ludności

wiejskiej należy uznać za niekorzystną i będącą jedną z przyczyn wielu negatywnych zjawisk

obserwowanych na tych obszarach. Z 1718,8 tys. osób zarejestrowanych na początku 2009 r. w urzędach

pracy jako bezrobotni 45% mieszkało na wsi. W perspektywie długoterminowej obszary wiejskie będą

stanowiły niezwykle istotne źródło zasobów pracy, przy silnym zróżnicowaniu terytorialnym pod

względem jakości i trwałości tych zasobów. Mimo wzrostu dochodów ludności wiejskiej po wejściu Polski

do UE nadal utrzymuje się znaczna różnica dochodów między gospodarstwami domowymi na wsi

i w mieście. Niski poziom dochodów ludności wiejskiej oraz niedopasowanie rynku pracy i bariery

komunikacyjne (zarówno dotyczące komunikacji elektronicznej i jej wykorzystania w elastycznych

formach pracy oraz niska dostępność komunikacyjna i transportowa obszarów wiejskich) stanowią realne

zagrożenie wzrostu poziomu ubóstwa i pogłębienia różnic rozwojowych wewnątrzregionalnych oraz na

linii wieś – miasto. Uwarunkowania te w sposób istotny wpływają na wzajemne relacje społeczne

i zaufanie mieszkańców obszarów wiejskich. Na niektórych terenach, gdzie w sposób bardzo dynamiczny

następuje urbanizacja, a które to – tereny – znajdują się w strefie bezpośredniego oddziaływania miast,

obserwuje się spadek więzi społecznych charakterystycznych dla mieszkańców obszarów wiejskich.

Rolnictwo i działalność pozarolnicza

W strukturze zatrudnienia na obszarach wiejskich szczególną rolę odgrywa rolnictwo, które

zapewnia najwięcej miejsc pracy, jak i absorbuje część bezrobocia ukrytego. Rybactwo, mimo że stanowi

niewielki udział w całkowitym rynku pracy na wsi, jest bardzo istotne w wybranych regionach, w których

koncentruje się produkcja rybna. Mały obecnie udział działalności pozarolniczej w kształtowaniu

struktury zatrudnienia ludności wiejskiej jest pochodną wielu czynników, z których do najważniejszych

zalicza się niedobór pozarolniczych miejsc pracy na obszarach wiejskich, brak elastycznych form pracy

pozwalających na wykonywanie jej poza miejscem zatrudnienia, niską dostępność wiejskiego rynku pracy,

małą dostępność transportową ośrodków miejskich i niski poziom mobilności zawodowej.

Polskie gospodarstwa rolne wykorzystują w swojej działalności w zdecydowanej większości

technologie tradycyjne, co częściowo sprzyja realizacji celu zrównoważonego rozwoju, równocześnie

jednak wpływa na wzrost kosztów eksploatacji środków trwałych, a tym samym obniża opłacalność

produkcji rolnej. Mimo niskiej wartości nakładów kapitałowych w przeliczeniu na 1 ha UR, jednego

pracującego oraz jednego pełnozatrudnionego, udział rolnictwa w PKB kraju jest znacznie wyższy niż

średnio w UE, a sektor rolno‐spożywczy jest znaczącym komponentem potencjału gospodarczego

państwa: stanowi blisko 8% wartości dodanej brutto ogółem w kraju; jest miejscem pracy blisko 20%

osób czynnych zawodowo; eksport produktów rolno‐spożywczych stanowi blisko 12% całkowitej

wartości polskiego eksportu. W sektorze tym od kilku lat odnotowuje się dodatni bilans w wymianie

handlowej w wysokości ponad 2 mld euro. Utrzymanie konkurencyjnego i wielofunkcyjnego rolnictwa jest

warunkiem koniecznym dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego kraju oraz zachowania

pozostałych funkcji, jakie pełni podstawowa lub dodatkowa działalność rolnicza. Wielofunkcyjny rozwój

sektora rolno‐spożywczego wymaga godzenia licznych funkcji poprzez kształtowanie produkcji rolnej

w zgodzie z wymogami środowiska i zachowania krajobrazu oraz podejmowanie przez gospodarstwa

wysiłków nakierowanych na dywersyfikację działań w gospodarstwie i osiągnięcie oczekiwanych efektów.

Barierami rozwoju rolnictwa są niskie kwalifikacje zawodowe pracujących w tym sektorze, brak

zainteresowania pracą na roli osób młodych i postępujący proces starzenia się tej populacji. Czynnikiem

ograniczającym natomiast efektywne wykorzystanie zasobów ziemi jest duże rozdrobnienie

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

i rozproszenie działek wchodzących w skład gospodarstw rolnych i proces ekspansji terenów

zabudowanych.

Rolnictwu w coraz większym stopniu powinny towarzyszyć inne formy aktywności gospodarczej,

w tym między innymi te wykorzystujące potencjał endogeniczny obszarów wiejskich (np. produkcja

i usługi związane z turystyką, odnawialnymi źródłami energii, kulturą, rzemiosłem, rękodzielnictwem,

przetwórstwem spożywczym, surowcem drzewnym). Stymulowanie przedsiębiorczości na obszarach

wiejskich oraz zwiększanie ich atrakcyjności inwestycyjnej jest sposobem na różnicowanie form

aktywności gospodarczej na wsi oraz tworzenie dodatkowych źródeł dochodów (a tym samym ich

wzrost). W sposób szczególny zasoby pracy (w tym również ukryte) na wsi powinny być wykorzystywane

w przedsiębiorczości związanej z „mobilnymi usługami i produktami”, takimi jak np. szkolenia,

budownictwo czy zakładanie i pielęgnacja zieleni.

Infrastruktura

Niski poziom rozwoju infrastruktury transportowej na obszarach wiejskich jest poważną barierą

w rozwoju przedsiębiorczości oraz mobilności pracujących. Dotyczy to zarówno poziomu nasycenia

obszarów wiejskich infrastrukturą transportową, jak również odpowiedniej jakości infrastruktury

komunikacyjnej (w szczególności chodzi tu o brak rozwiązań systemowych obejmujących m.in.

zintegrowanie różnych środków transportu i komunikacji). Równie istotną barierą dla rozwoju

innowacyjnego i konkurencyjnego sektora rolno‐spożywczego oraz przedsiębiorczości na obszarach

wiejskich jest niewydolność energetycznych linii przesyłowych oraz lokalna niestabilność przesyłu

energii, a tym samym niski poziom bezpieczeństwa energetycznego. Istnieją obawy, że w następnych

latach będzie występowało tzw. wykluczenie energetyczne, czyli niemożność korzystania z energii

w stopniu pozwalającym w pełni wykorzystywać lokalny i regionalny potencjał rozwojowy. Infrastruktura

sanitarna na obszarach wiejskich nie zapewnia obecnie odpowiedniej jakości życia mieszkańcom tych

terenów. Komunalna gospodarka wodno‐ściekowa na tych obszarach nadal nie jest zrównoważona,

o czym świadczy dominacja systemów wodociągowych bez kanalizacyjnych, jednakże obserwuje się

zarazem wzrost liczby wsi wyposażonych w sieci wodociągowo‐kanalizacyjne. Coraz większą rolę

w kontekście ochrony walorów środowiskowych odgrywa racjonalna gospodarka odpadami

komunalnymi. Ponadto poziom wykorzystywania technologii informacyjno‐telekomunikacyjnych na

obszarach wiejskich jest bardzo niski mimo dynamicznego rozwoju branży usług technologii

informacyjno‐telekomunikacyjnych (ICT) w Polsce. Sytuacja ta wynika głównie z niskiej jakości ww. usług

na obszarach znacznie oddalonych od centrów aglomeracji miejskich. Szczególnie duże dysproporcje

między miastem a wsią dotyczą łącz szerokopasmowych, dla których rozwoju poważną barierę stanowi

relatywnie niski stopień pokrycia stacjonarną publiczną siecią telefoniczną terenów wiejskich. Obserwuje

się ponadto brak umiejętności mieszkańców wsi w wykorzystaniu technologii ICT, co jest zjawiskiem dość

powszechnym głównie na obszarach peryferyjnych oraz wśród osób gorzej wykształconych i starszych.

O jakości życia na obszarach wiejskich decyduje także stan i jakość infrastruktury społecznej, która

powinna być rozwijana w taki sposób, by usługi publiczne i niepubliczne w zakresie edukacji, zdrowia,

administracji, doradztwa, instrumentów rynku pracy oraz szeroko pojętego zabezpieczenia społecznego

odpowiadały poziomowi dostępności i standardom oferowanym mieszkańcom miast. Jednocześnie na wsi

jest słabo rozwinięta infrastruktura kultury, która najczęściej budowana jest w oparciu o dziedzictwo

kulturowe, na które składają się zasoby materialne i niematerialne (w szczególności ludowy folklor).

Coraz częściej zanikają wiejskie tradycje, które stanowią bezcenny kapitał kulturowy wymagający

szerokiej promocji i wsparcia.

Rozwój terytorialny i powiązania przestrzenne

Pomiędzy obszarami wiejskimi i lokalnymi ośrodkami miejskimi istnieje szereg powiązań

przestrzennych, które w istotnym stopniu oddziałują lub mogą oddziaływać na kierunki rozwoju

lokalnego. Znaczna liczba małych miast posiada potencjał do rozwoju gospodarki jako lokalne bieguny

wzrostu dla otaczających je obszarów wiejskich. Jednakże obecne wzajemne powiązania funkcyjne dużych

ośrodków miejskich i wsi są nie dość rozwinięte, by doprowadzić do dyfuzji efektów rozwojowych miast

na obszary wiejskie. Dlatego niezbędne jest podejmowanie działań w celu wzmocnienia tejże dyfuzji na

obszary wiejskie. Szczególnej uwagi wymaga również spójny rozwój grup miejscowości wiejskich oraz

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

małych miasteczek posiadających wspólne problemy rozwojowe. Jednym z podstawowych czynników

determinujących siłę oddziaływania dużych ośrodków miejskich jest ich dostępność komunikacyjna, która

jest wysoce niezadowalająca. Innym zagadnieniem jest natomiast wiejska zabudowa i tradycyjne formy

użytkowania ziemi, które tworzą swoisty krajobraz kulturowy, niestety szybko ulegający degradacji.

Wynika to z małej ilości skutecznych mechanizmów pozwalających na ich ochronę i kształtowanie. W

efekcie następuje m.in. narastanie nieładu przestrzennego i chaosu architektonicznego.

Środowisko naturalne

Zróżnicowana rzeźba terenu, różnorodność warunków glebowych i klimatycznych sprawiają,

że na obszarach wiejskich występuje duże zróżnicowanie siedlisk i naturalnego krajobrazu. Tereny objęte

ochroną zajmują blisko 33% powierzchni regionów wiejskich. Obszary sieci Natura 2000 obejmują

6 150 663 ha lądowej powierzchni kraju, co stanowi blisko 20% powierzchni administracyjnej Polski

(wg stanu na dzień 31 grudnia 2010 r.). W całkowitej powierzchni obszarów o szczególnych walorach

przyrodniczych dominujący udział stanowią grunty użytkowane rolniczo, a blisko połowa z typów

zespołów roślinnych w Polsce występuje na obszarach rolniczych. Główną ostoją różnorodności

biologicznej na obszarach wiejskich są ekstensywne łąki, pastwiska, stawy i lasy. Grunty leśne,

zadrzewione i zakrzewione stanowią drugą pod względem wielkości powierzchnię w strukturze gruntów

obszarów wiejskich. Powierzchnia lasów w Polsce wynosi 9121 tys. ha, co daje lesistość na poziomie nieco

ponad 29%. Przewiduje się, że do 2020 r. nastąpi zwiększenie lesistości kraju do poziomu 30%1. Lasy

stanowią 55% całkowitej powierzchni obszarów Natura 2000 w Polsce. Znaczący udział w zwiększaniu

walorów krajobrazowych (mozaikowatości) obszarów wiejskich mają rozdrobnione lasy prywatne.

W Polsce jest ponad 1,5 mln ha lasów należących do osób fizycznych, co stanowi ponad 5% powierzchni

kraju.

Utrzymanie cennych zasobów środowiskowych i bioróżnorodności na obszarach wiejskich wiąże

się z zachowaniem istniejących form ochrony przyrody, rozwojem zrównoważonego rolnictwa, rybactwa

i leśnictwa, zachowaniem mozaikowości terenów wiejskich, w tym rolniczych, stwarzających dogodne

warunki dla bytowania wielu gatunków oraz działaniami na rzecz zmniejszenia zanieczyszczenia wód.

Ochrona bioróżnorodności w niektórych przypadkach staje się również przyczyną konfliktów pomiędzy

rozwojem infrastruktury lub danego rodzaju działalności gospodarczej (np. rybactwa) a potrzebą ochrony

niektórych gatunków i siedlisk. Jednocześnie niska jakość przestrzeni produkcyjnej dla rolnictwa w wielu

regionach kraju prowadzi potencjalnie do odłogowania gruntów i degradacji krajobrazu, przynosząc tym

samym znaczne straty dla środowiska naturalnego. Działalność produkcyjna i usługowa, prowadzona na

obszarach wiejskich, wpływa na jakość wód i powietrza. Woda jest czynnikiem limitującym część

działalności gospodarczej – głównie produkcję rolną, a jednocześnie działalność gospodarcza

i gospodarstwa domowe wywierają znaczący wpływ na dostępność i jakość wód zarówno poprzez sposób

jej zagospodarowania, jak i zrzuty substancji do wody. Dodatkowym aspektem gospodarki wodnej jest

zagrożenie powodziowe oraz występowanie okresowych podtopień. Zły stan wałów, jak i drożność rzek

i kanałów w Polsce nie spełniają wymogów bezpieczeństwa i nie chronią okolicznych terenów przed

ponownym zalaniem. Po powodzi w 2010 r. sytuacja w tym zakresie uległa znacznemu pogorszeniu.

Konieczna staje się więc intensyfikacja działań adaptacyjnych dla równoważenia i poprawy bilansu

wodnego przez kompleksowe zwiększanie retencyjności i racjonalne gospodarowanie dyspozycyjnymi

zasobami wodnymi.

Ma to być efektem działań ujętych w Krajowym Programie Zwiększania Lesistości.

1.2. Analiza SWOT

w.

rcl

.go

v.p

l

Mocne strony obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa

Płaszczyzna społeczna

 Duże ukryte zasoby pracy i korzystne przyszłe krótkotrwałe zmiany demograficzne w wybranych

regionach.

 Duże zasoby względnie taniej siły roboczej.

 Umiejętność i determinacja młodych osób w dążeniu do zwiększania swoich umiejętności i poziomu

wykształcenia.

 Silne więzi społeczne w obrębie społeczności lokalnych.

 Umiejętność radzenia sobie w trudnych warunkach ekonomicznych.

 Wysokie walory kulturowe obszarów wiejskich.

Płaszczyzna gospodarcza

 Duży krajowy rynek wewnętrzny.

 Chłonny rynek zagraniczny na artykuły rolno‐spożywcze polskiej produkcji.

 Wysoka jakość produktów rolno‐spożywczych.

 Duży potencjał produkcji surowców rolnych zapewniający samowystarczalność surowcową,

żywnościową i umożliwiający produkcję eksportową.

 Zasoby obszarów pod zabudowę mieszkaniową (również w bezpośrednim sąsiedztwie obszarów

zurbanizowanych), usługową i produkcyjną.

 Przewagi komparatywne w sektorach i kierunkach produkcji o wysokich nakładach pracy i ziemi.

 Zmodernizowany i konkurencyjny sektor przetwórstwa rolno‐spożywczego spełniający wysokie

standardy jakości produkcji i warunków higienicznych.

 Możliwość wykorzystania rolnictwa do osiągnięcia celów energetycznych kraju.

 Możliwość rozwoju ekologicznej produkcji żywności.

 Zróżnicowana oferta rynkowa produktów tradycyjnych oraz regionalnych oraz jej potencjał

rozwojowy.

 Walory turystyczne (w tym m.in. wędkarskie regionów jeziorowych) obszarów wiejskich

wzmacniane przez zrównoważone gospodarowanie zasobami naturalnymi.

 Doświadczenia beneficjentów indywidualnych i instytucjonalnych w efektywnym wykorzystaniu

środków publicznych.

 Wielokierunkowość i łączenie różnych rodzajów działalności gospodarczych w gospodarstwach

domowych (np. agroturystyka, akwakultura, przetwórstwo pochodzących z własnej produkcji

artykułów rolno‐spożywczych itp.).

 Niski koszt siły roboczej w rolnictwie i rybactwie.

 Dostęp do łowisk na Morzu Bałtyckim.

 Wszechstronna flota rybacka i posiadany majątek trwały rybactwa.

ww

Płaszczyzna środowiskowa

 Wysokie zróżnicowanie naturalnych uwarunkowań środowiska i dobrze rozwinięta sieć obszarów

chronionych.

 Wysokie walory przyrodnicze krajobrazu.

 Pozytywny wpływ zrównoważonego rozwoju rolnictwa i rybactwa na walory przyrodnicze

krajobrazu rolniczego i bioróżnorodność obszarów wiejskich.

 Stosowanie praktyk i wdrażanie działań w produkcji rolnej sprzyjających mniejszej emisji azotu

i fosforu do basenów rzek i dalej do Bałtyku.

 Dobrze zachowana różnorodność zasobów genetycznych w rolnictwie.

 Morskie planowanie przestrzenne.

 Zintegrowane Zarządzanie Obszarami Przybrzeżnymi.

Komunalizacja małych portów.

Dobrze rozwinięty system edukacji oraz jednostek naukowo‐badawczych zajmujących się

problematyką rybactwa śródlądowego.

Niskointensywny chów ryb w stawach karpiowych.

w.

rcl

.go

v.p

l





– 12 –



Słabe strony obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa

Płaszczyzna społeczna

 Wysokie bezrobocie długotrwałe i ukryte (w tym zjawisko tzw. „dziedziczenia bezrobocia”).

 Niska mobilność zawodowa ludności.

 Wysoki poziom zagrożenia ubóstwem i niskie dochody mieszkańców obszarów wiejskich.

 Późny wiek ekonomicznego usamodzielniania się osób młodych i ich finansowa zależność od

świadczeń społecznych członków gospodarstwa domowego.

 Mała skłonność osób starszych do wprowadzania zmian i korzystania z nowoczesnych rozwiązań

oraz podejmowania dodatkowego zatrudnienia.

 Niekorzystna struktura wykształcenia ludności.

 Słaba dostępność i jakość infrastruktury społecznej (w szczególności przedszkoli oraz form opieki

nad dziećmi do 3 roku życia i osobami starszymi).

 Bark zaufania do wspólnych przedsięwzięć inwestycyjnych oraz niski poziom aktywności

obywatelskiej.

 Niskie bezpieczeństwo energetyczne gospodarstw domowych na poziomie lokalnym.

 Lokalne deficyty wody w ujęciach zaopatrujących w wodę przeznaczoną do spożycia.

ww

Płaszczyzna gospodarcza

 Niski poziom regionalnej i lokalnej infrastruktury transportowej i energetycznej.

 Słaba dostępność komunikacyjna obszarów wiejskich.

 Zbyt małe wykorzystanie elastycznych form zatrudnienia oraz innych narzędzi rynku pracy

służących aktywizacji osób pracujących w niepełnym wymiarze czasu pracy lub niemogących czy

mających duże trudności w podjęciu zatrudnienia poza miejscem zamieszkania.

 Niedopasowanie na rynku pracy (np. między kwalifikacjami i umiejętnościami osób wchodzących

na rynek pracy a podażą pracy).

 Mała umiejętność i skłonność do podejmowania własnej działalności gospodarczej (pozarolniczej).

 Niska zdolność kredytowa i inwestycyjna osób fizycznych, podmiotów gospodarczych (w tym m.in.

producentów i przetwórców rolno‐spożywczych) oraz jednostek samorządu terytorialnego

wynikająca między innymi z niskiego poziomu ich dochodów.

 Przestarzała infrastruktura (w tym głównie: maszyny, urządzenia oraz budynki wykorzystywane do

produkcji) producentów rolnych oraz niski poziom innowacyjności sektora rolno‐spożywczego.

 Niski kapitał własny podmiotów gospodarczych działających na obszarach wiejskich oraz mała

dostępność do kapitału zewnętrznego.

 Słabo rozwinięta sieć usług doradczych w zakresie rynku pracy i przedsiębiorczości.

 Niska wydajność, rentowność oraz duże wahania produkcji rolno‐spożywczej (w tym wynikająca

m.in. z dużej zależności wielkości i rentowności produkcji rolnej od warunków pogodowych).

 Rozdrobnienie podaży surowców rolno‐spożywczych.

 Słabo zorganizowany rynek pierwszej sprzedaży produktów rolno‐spożywczych.

 Duży udział gleb słabych podlegających erozji i gleb zakwaszonych.

 Rozdrobniona struktura agrarna gospodarstw rolnych, której towarzyszy rozproszona struktura

własności oraz użytkowania nieruchomości rolnych.

 Brak lub niedostateczny poziom wykorzystania trwałych i skutecznych rozwiązań w zakresie

adaptacji produkcji rolno‐spożywczej do zmian klimatu.

Słaba organizacja sektora rolno‐spożywczego, w tym m.in. niski poziom rozwoju struktur grup

producenckich i przetwórców w sektorze oraz mała aktywność rolników (w szczególności młodych

rolników) w zakresie konsolidacji środowiska rolniczego.

Dekapitalizacja części stawów i ich zły stan techniczny.

Zaawansowana wiekowo flota rybacka na Bałtyku, wymagająca odnowy i modernizacji oraz

przestarzała infrastruktura lub jej brak w portach i przystaniach rybackich.

w.

rcl

.go

v.p

l



– 13 –





Płaszczyzna środowiskowa

 Niski poziom lokalnej infrastruktury sanitarnej.

 Niska świadomość ekologiczna mieszkańców obszarów wiejskich.

 Pojawiające się coraz częściej zagrożenia naturalne oraz zjawiska pogodowe mające niekorzystny

wpływ na środowisko (np. susze).

 Mała skuteczność działań mających na celu redukcję praktyk niezgodnych z zasadami ochrony

środowiska w produkcji rolnej nieobjętej systemem kontroli w ramach mechanizmu cross‐

‐compliance (tj. producentów rolnych niebędących beneficjentami płatności bezpośrednich lub

wsparcia udzielanego w ramach PROW 2007‐2013).

 Słabe zagospodarowanie tzw. ryb małocennych i ich niedołowienie.

 Brak powszechnego systemu ewidencji połowów wędkarskich.

 Brak efektywnego systemu informacji o walorach ekologicznych produkcji stawowej.

 Mała skuteczność działań mających na celu redukcję kłusownictwa.

 Niewielka różnorodność zasobów naturalnych na Morzu Bałtyckim oraz niski stan populacji

niektórych gatunków ryb.

ww

Szanse obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa

Płaszczyzna społeczna

 Powstanie miejsc pracy na obszarach wiejskich i w miastach położonych w miejscu umożliwiającym

codzienne dojazdy do pracy z miejsca zamieszkania.

 Podniesienie kwalifikacji i umiejętności mieszkańców obszarów wiejskich.

 Wypromowanie postaw kreatywności oraz skłonności do racjonalnych inwestycji służących

podejmowaniu dodatkowego zatrudnienia i prowadzeniu działalności gospodarczej.

 Wzrost dochodów mieszkańców obszarów wiejskich.

 Zwiększenie aktywności młodzieży oraz osób starszych na rynku pracy.

 Wzrost wiedzy na temat zdrowego trybu życia i zdrowej żywności oraz dbałości o zdrowie.

 Rozwój i wdrażanie rozwiązań z zakresu ekonomii społecznej.

 Wzmocnienie poczucia własnej wartości i tożsamości społecznej i kulturowej.

 Rozwój społeczeństwa obywatelskiego.

 Zwiększenie dostępności cenowej rozwiązań w zakresie odnawialnych źródeł energii.

 Upowszechnienie umiejętności stosowania nowoczesnych rozwiązań.

 Zwiększenie dostępności cenowej i wykorzystania technologii i narzędzi wykorzystujących ICT, a w

szczególności Internetu szerokopasmowego.

 Rewitalizacja małych miast i obszarów wiejskich będących lokalnymi lokomotywami rozwoju.

 Wzrost znaczenia w sferze publicznej funkcji pozaprodukcyjnych rolnictwa.

Płaszczyzna gospodarcza

 Wzrost konsumpcji wywołany ożywieniem gospodarczym w związku z wychodzeniem z kryzysu

oraz zwiększaniem się liczby konsumentów na świecie.

 Poprawa warunków dla rozwoju przedsiębiorczości na obszarach wiejskich powodująca

powstawanie nowych i utrzymanie dotychczasowych miejsc pracy oraz redukcję bezrobocia

ukrytego w rolnictwie.

Rozwój infrastruktury transportowej i komunikacyjnej zwiększającej dostępność obszarów

wiejskich oraz aktywność zawodową mieszkańców wsi m.in. dzięki umożliwieniu codziennych

dojazdów do pracy poza miejscem zamieszkania oraz zwiększeniu atrakcyjności inwestycyjnej tych

obszarów.

Rozwój efektywnej, inteligentnej infrastruktury energetycznej i sanitarnej podnoszącej

bezpieczeństwo i atrakcyjność inwestycyjną obszarów wiejskich.

Rozwój gospodarstw rolnych, leśnych i rybackich w oparciu o ich modernizację, innowacyjność,

wykorzystanie nowoczesnych technologii informacyjno‐komunikacyjnych oraz wielofunkcyjność

(w tym m.in. produkcja OZE, agroturystyka, „domowe przetwórstwo” produktów rolnych, turystyka

wędkarska itp.).

Rozwój infrastruktury telekomunikacyjnej i społecznej powodujący wzrost atrakcyjności obszarów

wiejskich jako miejsca zamieszkania, prowadzenia działalności gospodarczej i spędzania wolnego

czasu.

Upowszechnienie zatrudnienia niewymagającego zmiany miejsca zamieszkania bądź codziennych

dojazdów do pracy (w szczególności „praca na odległość”).

Wzrost rentowności produkcji rolnej i rybackiej.

Wzrost konkurencyjności i innowacyjności krajowego przetwórstwa rolno‐spożywczego.

Wzrost popytu na rodzime produkty rolno‐spożywcze na rynkach światowych i rynku krajowym

osiągnięty m.in. dzięki rozwinięciu systemu promocji oraz wzrostowi skuteczności obecnego

systemu promocji produktów rolno‐spożywczych.

Powiększanie rynków zbytu głównych działów produkcji wytwarzanej na obszarach wiejskich.

Znaczące środki wspierające dalszy rozwój obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, w tym

w szczególności w ramach polityk krajowych, Wspólnej Polityki Rolnej, Wspólnej Polityki Rybackiej

i polityki spójności po 2013 r. oraz ich efektywne i skuteczne wykorzystanie.

Rosnące oczekiwania konsumentów w zakresie jakości żywności oraz rosnący rynek zbytu na

żywność wysokiej jakości, w tym m.in. żywność ekologiczną, produkty regionalne i tradycyjne.

Rozwój badań i opracowanie nowych technologii i metod produkcji przyjaznych dla środowiska

w zakresie rolnictwa i rybactwa.

Poprawa systemu pierwszej sprzedaży produktów rolno‐spożywczych, kanałów dystrybucji

i systemów logistycznych.

Przeciwdziałanie i działania dostosowawcze w rolnictwie, rybactwie i leśnictwie do zmian klimatu.

Rozwój rybołówstwa na Morzu Bałtyckim, w tym poprzez dostęp do łowisk poza obszarem Morza

Bałtyckiego, rozwój portów i przystani morskich, nowe obszary prowadzenia połowów,

restrukturyzację i modernizację floty bałtyckiej.

Wydłużenie sezonu turystycznego oraz wzrost skłonności do wypoczynku na obszarach wiejskich

w Polsce.

Wzrost znaczenia akwakultury.

Dalsza koncentracja produkcji i konsolidacja zakładów przetwórstwa rybnego oraz integracja

środowiska rybackiego.

w.

rcl

.go

v.p

l



– 14 –































ww





Płaszczyzna środowiskowa

 Ochrona i zrównoważone korzystanie z zasobów naturalnych, w tym min. wód, gleb,

bioróżnorodności, krajobrazu rolniczego, zasobów genetycznych w rolnictwie, leśnictwie

i rybactwie.

 Przeciwdziałanie i działania dostosowawcze w rolnictwie, rybactwie i leśnictwie do zmian klimatu.

 Wzrost świadomości ekologicznej społeczeństwa.

 Zmiana oczekiwań konsumentów w zakresie metod produkcji na korzyść ekstensywnych,

przyjaznych środowisku i dobrostanowi zwierząt.

 Budowa i poprawa stanu infrastruktury środowiska, w tym m.in. zbiorników zaporowych,

infrastruktury wodno‐ściekowej, infrastruktury nawadniającej i odwadniającej.

w.

rcl

.go

v.p

l

Zagrożenia obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa

Płaszczyzna społeczna

 Depopulacja obszarów wiejskich oraz pogłębianie niekorzystnych zmian demograficznych na

obszarach wiejskich.

 Znacząco niższy poziom dochodów mieszkańców obszarów wiejskich w stosunku do obszarów

miejskich oraz duże zróżnicowanie w poziomie dochodów mieszkańców obszarów wiejskich.

 Drenaż zasobów wysoko wykwalifikowanej siły roboczej przez obszary zurbanizowane.

 Ograniczona dostępność do wysokiej jakości usług publicznych.

 Presja na wzrost efektywności wszystkich sektorów gospodarki kosztem dziedzictwa kulturowego

obszarów wiejskich.

 Powiększanie się zasięgu grup wykluczenia (m.in. może to dotyczyć wykluczenia energetycznego,

informacyjnego, społecznego, powstawanie „dzielnic biedy” wokół aglomeracji miejskich).

 Spadek więzi społecznych (również na skutek migracji zarobkowej).

 Zwiększenie występowania chorób cywilizacyjnych, w tym m.in. w wyniku dużego napływu na

rynek krajowy i UE niskiej jakości żywności o niskich wartościach odżywczych.

ww

Płaszczyzna gospodarcza

 Spadek przedsiębiorczości i miejsc pracy spowodowany negatywnymi skutkami kryzysu

finansowego.

 Obniżenie zaufania do instytucji sektora finansowego powodujące m.in. zmniejszenie inwestycji w

sektorze prywatnym, spadek oszczędności i zmniejszenie skłonności do podejmowania nowych

form działalności gospodarczej wymagających od inwestorów zaciągnięcia wieloletnich zobowiązań

finansowych.

 Brak lub niedostateczny rozwój regionalnej oraz lokalnej infrastruktury transportowej,

energetycznej i komunikacyjnej powodujący ich marginalizację, proces depopulacji oraz spadek

atrakcyjności inwestycyjnej.

 Szybki rozwój produkcji charakterystycznej dla obszarów wiejskich w krajach o niższych kosztach

produkcji oraz duży napływ na rynek krajowy i UE tanich produktów niskiej jakości, powodujący

spadek konkurencyjności polskich produktów.

 Wzrost bezrobocia ukrytego i „szarej strefy”.

 Marginalizacja udziału obszarów wiejskich w lokalizacji interwencji publicznych, a w szczególności

interwencji inwestycyjnych.

 Nierówna konkurencja ze strony producentów państw członkowskich UE.

 Rozbieżność priorytetów polityki rolnej między innymi państwami UE a Polską lub ograniczenie

środków unijnych na Wspólną Politykę Rolną po 2013 r.

 Obniżenie ochrony rolnictwa europejskiego w wyniku negocjacji WTO.

 Kapitał spekulacyjny na giełdach towarowych i duże ryzyko gwałtownych wahań kursów

walutowych powodujące wzrost zmienności cen surowców rolnych.

 Pogłębiający się deficyt wody – w perspektywie 2020 r. możliwe ograniczenie dostępu do wody

stanowiące barierę dla rozwoju rolnictwa i wzrastająca konkurencja o tereny i zasoby wodne.

 Brak sprawnie działającej melioracji i nawadniania terenów rolniczych.

 Niekorzystny wpływ zmian klimatu na produkcję rolną – zagrożenie dla bezpieczeństwa

żywnościowego.

 Bariery legislacyjne utrudniające inwestowanie w zakresie energetyki odnawialnej i infrastruktury

wodnej.

 Znaczna sezonowość ruchu turystycznego, a za tym popytu na ryby i usługi wędkarskie w regionach

jeziorowych.

 Rozwój populacji i zasięgu występowania gatunków inwazyjnych.

 Choroby w chowie i hodowli ryb (zwłaszcza KHV i VHS).

Zmienny stan zasobów na Morzu Bałtyckim lub obniżenie stanu zasobów poza Morzem Bałtyckim.

Spadek podaży surowca w przetwórstwie spowodowany zakazem połowów na określonych

obszarach w wyznaczonym okresie lub limitami produkcji (np. w mleczarstwie).

Rosnące koszty produkcji i przetwórstwa rolno‐spożywczego.

w.

rcl

.go

v.p

l





– 16 –



ww

Płaszczyzna środowiskowa

 Presja na wzrost efektywności wszystkich sektorów gospodarki kosztem środowiska obszarów

wiejskich i krajobrazu rolniczego.

 Spadek różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich.

 Zanik pastwisk na skutek wycofywania się rolników z wypasu zwierząt gospodarskich.

 Intensyfikacja produkcji rolnej prowadząca do zwiększenia presji na środowisko i negatywne

oddziaływanie na walory krajobrazowe, w tym m.in. wzmożonej emisji azotu i fosforu do wód

gruntowych, rzek i Bałtyku.

 Potencjalne zagrożenie ze strony inwazyjnych gatunków obcych, mających negatywny wpływ na

różnorodność biologiczną i produkcję rolną.

 Degradacja przestrzeni rolniczej oraz walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych

poprzez wprowadzanie wielkoskalowych monokultur upraw energetycznych.

 Zanieczyszczenie wód powierzchniowych.

 Niekontrolowany wzrost zabudowy strefy brzegowej oraz degradacja strefy litoralowej (pomosty,

niszczenie strefy brzegowej, grodzenie brzegów itd.).

 Niski popyt na tzw. ryby małocenne i w związku z tym ich niedołowienie.

 Problem z gospodarką zanieczyszczeniami związanymi z turystyką żeglarską.

 Nieefektywna kontrola kłusownictwa.

 Postępująca eutrofizacja jezior.

 Wprowadzanie inwazyjnych gatunków obcych przy zarybianiach, stanowiących zagrożenie

różnorodności biologicznej.

 Nieefektywna kontrola rybołówstwa i szara strefa w połowach.

 Zanieczyszczenie środowiska naturalnego i jego wpływ na zdrowotność surowca rybnego oraz

liczebność populacji gatunków eksploatowanych rybacko.

 Spadek różnorodności biologicznej spowodowany rozprzestrzenianiem się gatunków obcych.

II. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA STRATEGII

w.

rcl

.go

v.p

l

2.1. Cel ogólny i wizja obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa

Obszary wiejskie w Polsce powinny być postrzegane poprzez pryzmat znajdujących się tam

zasobów, które stanowią cenne, niepowtarzalne uzupełnienie zasobów zgromadzonych na obszarach

miejskich. Zaprezentowana wizja rozwoju terenów wiejskich powinna znaleźć odzwierciedlenie w celach

i priorytetach pozostałych strategii rozwoju.

Potencjał obszarów wiejskich to nie tylko zasoby materialne służące funkcjom społecznym

i ekonomicznym obszarów wiejskich, ale także wartości środowiskowe (w tym przyrodnicze

i krajobrazowe) oraz niematerialne, w tym m.in. tradycja i kultura. W Europie coraz powszechniejsze staje

się traktowanie obszarów wiejskich jako dostarczyciela dóbr publicznych.

Wizja obszarów wiejskich

Obszary wiejskie w 2020 r. będą atrakcyjnym miejscem pracy, zamieszkania, wypoczynku i prowadzenia

działalności rolniczej lub pozarolniczej, które w sposób komplementarny przyczyniają się do wzrostu

gospodarczego. Tereny te będą dostarczały dóbr publicznych i rynkowych z zachowaniem unikalnych

walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych dla przyszłych pokoleń. Mieszkańcy obszarów

wiejskich będą posiadać szeroki dostęp do wysokiej jakości edukacji, zatrudnienia, ochrony zdrowia, dóbr

kultury i nauki, narzędzi społeczeństwa informacyjnego i niezbędnej infrastruktury technicznej. Obszary

wiejskie zachowają swój unikalny charakter dzięki zrównoważonemu rozwojowi konkurencyjnego rolnictwa

i rybactwa.

Dążąc do przybliżenia zaprezentowanych wizji w perspektywie 2020 r. cel ogólny rozwoju

obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa zdefiniowano następująco

Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich oraz efektywne wykorzystanie ich zasobów

i potencjałów, w tym rolnictwa i rybactwa, dla zrównoważonego rozwoju kraju.

2.2. Cele szczegółowe, priorytety i kierunki interwencji

2.2.1. Cele szczegółowe

ww

Założono, że Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa będzie koncentrować

się na następujących celach szczegółowych

Cel 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach

wiejskich.

Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej.

Cel 3. Bezpieczeństwo żywnościowe.

Cel 4. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego.

Cel 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich.

Celom szczegółowym zostały przypisane priorytety, a priorytetom kierunki interwencji. Przy

czym tylko część ze zdefiniowanych priorytetów i kierunków interwencji będzie realizowana przez

programy na rzecz rolnictwa, rybactwa i rozwoju wsi, ponieważ niektóre z zaprojektowanych elementów

Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa są częścią integralną innych strategii rozwoju.

Mając na uwadze spójność i komplementarność wszystkich dziewięciu zintegrowanych strategii

rozwoju, wybrane kierunki interwencji zdefiniowane w tej strategii będą realizowane w uzgodnieniu

z MRiRW w ramach szerszych działań wskazanych w pozostałych strategiach.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 1. Schemat układu celów i priorytetów strategii

Cel główny

Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich oraz

efektywne wykorzystanie ich zasobów i

potencjałów, w tym rolnictwa i rybactwa, dla

zrównoważonego rozwoju kraju.

(…)

Priorytet

5. Ochrona

środowiska i

adaptacja do zmian

klimatu na

obszarach wiejskich

Priorytet

4. Wzrost

produktywności i

konkurencyjności

sektora rolno‐

‐spożywczego

Priorytet

Cel szczegółowy

(…)

Kierunek interwencji

(…)

Cel szczegółowy

Priorytet

(…)

Priorytet

3.

Bezpieczeństwo

żywnościowe

Priorytet

(…)

Cel

szczegółowy

Kierunek interwencji

(…)

Kierunek interwencji

Kierunek interwencji

(…)

Priorytet

2. Poprawa

warunków życia na

obszarach wiejskich

oraz poprawa ich

dostępności

przestrzennej

Priorytet

1. Wzrost jakości

kapitału ludzkiego,

społecznego,

zatrudnienia i

przedsiębiorczości na

obszarach wiejskich

Priorytet

Cel szczegółowy

Priorytet

Cel szczegółowy

Źródło: opracowanie MRiRW.

2.2.2. Zgodność celów SZRWRiR z nadrzędnymi strategiami krajowymi i Unii Europejskiej

ww

Zaprojektowane cele strategii są spójne ze Strategią Rozwoju Kraju na lata 2007‐2015, w której

określone zostały następujące priorytety strategiczne

1. Wzrost konkurencyjności i innowacyjności gospodarki.

2. Poprawa stanu infrastruktury technicznej i społecznej.

3. Wzrost zatrudnienia i podniesienie jego jakości.

4. Budowa zintegrowanej wspólnoty społecznej i jej bezpieczeństwa.

5. Rozwój obszarów wiejskich.

6. Rozwój regionalny i podniesienie spójności terytorialnej.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 2. Powiązanie celów SZRWRiR z wytycznymi Strategii „UE 2020”

Cele Strategii zrównoważonego

rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa

Wybrane wytyczne do Strategii „UE 2020”

Wytyczna 9.

Cel szczegółowy 1.

Wzrost jakości kapitału ludzkiego,

społecznego, zatrudnienia i

przedsiębiorczości na obszarach

wiejskich

Poprawa wydajności systemów kształcenia i

szkolenia na wszystkich poziomach i zwiększenie

liczby osób podejmujących studia wyższe

Wytyczna 7.

Zwiększenie współczynnika aktywności

zawodowej i ograniczenie bezrobocia

strukturalnego

Wytyczna 10.

Cel szczegółowy 2.

Poprawa warunków życia na

obszarach wiejskich oraz poprawa

ich dostępności przestrzennej

Cel szczegółowy 3.

Bezpieczeństwo żywnościowe

Cel szczegółowy 4.

Wzrost produktywności i

konkurencyjności sektora rolno‐

‐spożywczego

Cel szczegółowy 5.

Ochrona środowiska i adaptacja

do zmian klimatu na obszarach

wiejskich

Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie

ubóstwa

Wytyczna 8.

Stworzenie zasobów wykwalifikowanej siły

roboczej odpowiadającej potrzebom rynku pracy,

promowanie jakości zatrudnienia i uczenia się

przez całe życie

Wytyczna 6.

Poprawa otoczenia biznesu i środowiska

konsumenckiego oraz modernizacja bazy

przemysłowej

Wytyczna 4.

Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju

oraz innowacji, wzmocnienie trójkąta wiedzy i

uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej

Wytyczna 5.

Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i

ograniczenie emisji gazów cieplarnianych

Źródło: opracowanie MRiRW.

ww

Ponadto cele SZRWRiR są spójne z obecnymi kierunkami rozwoju Unii Europejskiej określonymi

w Ogólnych wytycznych dla polityki gospodarczej państw członkowskich i Unii. Zintegrowane wytyczne

dotyczące Strategii „Europa 2020”, w szczególności

 Wytyczna 4: Optymalizacja pomocy na rzecz badań i rozwoju oraz innowacji, wzmocnienie

trójkąta wiedzy i uwolnienie potencjału gospodarki cyfrowej.

 Wytyczna 5: Bardziej efektywne korzystanie z zasobów i ograniczenie emisji gazów

cieplarnianych.

 Wytyczna 6: Poprawa otoczenia biznesu i środowiska konsumenckiego oraz modernizacja bazy

przemysłowej.

 Wytyczna 7: Zwiększenie współczynnika aktywności zawodowej i ograniczenie bezrobocia

strukturalnego.



Wytyczna 8: Stworzenie zasobów wykwalifikowanej siły roboczej odpowiadającej potrzebom

rynku pracy, promowanie jakości zatrudnienia i uczenia się przez całe życie.

Wytyczna 9: Poprawa wydajności systemów kształcenia i szkolenia na wszystkich poziomach i

zwiększenie liczby osób podejmujących studia wyższe.

Wytyczna 10: Promowanie włączenia społecznego i zwalczanie ubóstwa.

w.

rcl

.go

v.p

l



– 20 –



ww

Należy pamiętać, że zawarte w strategii kierunki interwencji stanowią zbiór działań, jakie należy

podjąć, by osiągnąć zamierzone cele na poziomie kraju, przy czym zróżnicowanie regionalne terenów

wiejskich będzie determinowało hierarchię i dobór kierunków interwencji w odniesieniu do potrzeb

i szans rozwojowych danego obszaru/regionu, co zostało częściowo już zaprezentowane w strategii

w ujęciu terytorialnym celów szczegółowych.

ww

1.4. Zapobieganie i ograniczanie

wykluczenia społecznego

oraz aktywizacja

mieszkańców obszarów

wiejskich

1.3. Rozwój przedsiębiorczości i

pozarolniczych miejsc

pracy z wykorzystaniem

potencjału endogenicznego

obszarów wiejskich

1.2. Zwiększanie zatrudnienia

mieszkańców obszarów

wiejskich bez konieczności

zmiany ich miejsca

zamieszkania

2.5. Rozwój infrastruktury

bezpieczeństwa na obszarach

wiejskich

2.4. Rozwój infrastruktury

społecznej zapewniającej

mieszkańcom obszarów

wiejskich dostęp do dóbr i

usług publicznych

2.3. Budowa i rozwój

infrastruktury i technologii

umożliwiających

mieszkańcom obszarów

wiejskich korzystanie i

dostęp do technologii ICT o

wysokim standardzie

2.2. Rozwój infrastruktury

transportowej gwarantującej

dostępność transportową

obszarów wiejskich

3.4. Podnoszenie świadomości i

wiedzy producentów oraz

konsumentów w zakresie

produkcji rolno‐spożywczej

i zasad żywienia

3.3. Przestrzeganie/ stosowanie

zasad uczciwej konkurencji

na wspólnotowym i

globalnym rynku rolno‐

‐spożywczym

4.4. Promocja oraz powiększanie

rynków zbytu produktów

rolno‐spożywczych

4.3. Dostosowanie struktur

sektora rolno‐spożywczego

do zmieniających się

wyzwań w Polsce, UE i w

skali globalnej

4.2. Kreowanie oraz transfer

wiedzy i technologii

służącej zrównoważonemu

rozwojowi sektora rolno‐

‐spożywczego

3.2. Wytwarzanie wysokiej

jakości, bezpiecznych dla

konsumentów produktów

rolno‐spożywczych

5.5. Zwiększenie

wykorzystania

odnawialnych źródeł

energii na obszarach

wiejskich

5.4. Zrównoważona

gospodarka leśna i

łowiecka na obszarach

wiejskich

21

5.3. Adaptacja rolnictwa i

rybactwa do zmian

klimatu oraz ich udział w

przeciwdziałaniu tym

zmianom (mitygacji)

5.2. Kształtowanie

przestrzeni wiejskiej z

uwzględnieniem

ochrony krajobrazu i

ładu przestrzennego

5.1. Ochrona środowiska

naturalnego w sektorze

rolniczym i

różnorodności

biologicznej na

obszarach wiejskich

Cel 5. Ochrona środowiska

i adaptacja do zmian

klimatu na obszarach

wiejskich

4.1. Modernizacja i wzrost

innowacyjności sektora

rolno‐spożywczego

Cel 4. Wzrost

produktywności i

konkurencyjności sektora

rolno‐spożywczego

3.1. Utrzymanie i poprawa

jakości bazy produkcyjnej

rolnictwa i rybactwa

Cel 3. Bezpieczeństwo

żywnościowe

2.1. Rozwój infrastruktury

gwarantującej bezpieczeństwo

energetyczne, sanitarne i

wodne na obszarach wiejskich

Cel 2. Poprawa warunków

życia na obszarach wiejskich

oraz poprawa ich

dostępności przestrzennej

1.1. Podnoszenie umiejętności,

poziomu wykształcenia

oraz wzrost mobilności

zawodowej mieszkańców

obszarów wiejskich

Cel 1. Wzrost jakości kapitału

ludzkiego, społecznego,

zatrudnienia i

przedsiębiorczości na

obszarach wiejskich

POPRAWA JAKOŚCI ŻYCIA NA OBSZARACH WIEJSKICH ORAZ EFEKTYWNE WYKORZYSTANIE ICH ZASOBÓW

I POTENCJAŁÓW, W TYM ROLNICTWA I RYBACTWA, DLA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU KRAJU.

Monitor Polski

PRIORYTETY

Cel ogólny

w.

rcl

.go

v.p

l

2.2.3. Priorytety w ramach celów szczegółowych

ww

KIERUNKI INTERWENCJI

1.1.4. Podnoszenie umiejętności

związanych z

wykorzystywaniem technologii

ICT i prowadzeniem

działalności gospodarczej

1.2.5. Aktywizacja lokalnych rynków

pracy z uwzględnieniem małych

miast

1.2.4. Zwiększenie dostępu do usług

opieki nad dzieckiem

1.2.3. Zwiększenie wykorzystania i

promocja elastycznych form

zatrudnienia przez pracodawców

1.4.3. Promocja i rozwój

usług opiekuńczych nad

osobami starszymi i

niepełnosprawnymi

1.3.3. Tworzenie i rozwój działalności

gospodarczej towarzyszącej

prowadzeniu produkcji rolnej,

leśnej i rybackiej

1.3.4. Zwiększenie dostępu do kapitału

zewnętrznego

1.4.2. Wzmacnianie i rozwój

kapitału społecznego

1.3.2. Rozwój przedsiębiorczości

22

Monitor Polski

1.1.3. Uczenie się przez całe życie

ułatwiające zmianę zawodu lub

doskonalenie zawodowe

1.1.2. Podnoszenie umiejętności i

kwalifikacji zawodowych osób

pracujących w sektorze rolno‐

‐spożywczym

1.2.2. Rozwiązania prawne i

systemowe na rynku pracy w

zakresie ułatwiania i

upowszechniania stosowania

elastycznych form pracy

1.4.1. Rozwój i promocja

ekonomii społecznej

1.4. Zapobieganie i ograniczanie

wykluczenia społecznego oraz

aktywizacja mieszkańców

obszarów wiejskich

1.3.1. Wspieranie tworzenia

pozarolniczych miejsc pracy

1.3. Rozwój przedsiębiorczości i

pozarolniczych miejsc pracy z

wykorzystaniem potencjału

endogenicznego obszarów

wiejskich

1.2.1. Poprawa wahadłowej

mobilności przestrzennej na

poziomie lokalnym i regionalnym

1.2. Zwiększanie zatrudnienia

mieszkańców obszarów

wiejskich bez konieczności

zmiany ich miejsca

zamieszkania

1.1.1. Poprawa jakości i dostępności

do edukacji ogólnej,

artystycznej i zawodowej na

wszystkich poziomach

1.1. Podnoszenie umiejętności,

poziomu wykształcenia oraz

wzrost mobilności zawodowej

mieszkańców obszarów

wiejskich

Cel szczegółowy 1

Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich

w.

rcl

.go

v.p

l

2.2.4. Kierunki interwencji

2.1.6. Rozbudowa sieci

przesyłowej i

dystrybucyjnej gazu

ziemnego

2.1.5. Rozwój systemów zbiórki,

odzysku i unieszkodliwiania

odpadów

2.2.3. Tworzenie

infrastruktury węzłów

przesiadkowych,

transportu kołowego i

kolejowego

2.2.2. Tworzenie powiązań

lokalnej sieci drogowej z

siecią dróg regionalnych,

krajowych,

ekspresowych i

autostrad

2.4.4. Budowa i rozwój

infrastruktury usług

zdrowotnych

2.4.3. Budowa i rozwój

infrastruktury

sportowej

2.3.4. Zwiększenie dostępności cenowej

infrastruktury ICT osobom

należącym do grup zagrożonych

wykluczeniem

2.3.3. Wyposażenie

podmiotów

świadczących usługi

publiczne w sprzęt i

oprogramowanie (wraz

z serwisem)

umożliwiające

mieszkańcom obszarów

wiejskich korzystanie z

zaawansowanych

technologii ICT

2.4.2. Budowa i rozwój

infrastruktury kultury

i turystyki oraz

promocja dziedzictwa

kulturowego

2.3.2. Budowa i rozwój

kompleksowej i wydajnej

infrastruktury ICT

dedykowanej dla

mieszkańców obszarów

wiejskich

2.5.3. Skuteczne i

efektywne

zarządzanie

kryzysowe

23

2.5.2. Bezpieczeństwo

weterynaryjne i

fitosanitarne

Monitor Polski

2.1.4. Rozbudowa i

modernizacja sieci

kanalizacyjnej i oczyszczalni

ścieków

2.1.3. Rozbudowa i

modernizacja ujęć wody i

sieci wodociągowej

2.1.2. Dywersyfikacja źródeł

wytwarzania energii

elektrycznej

2.2.1. Rozbudowa i

modernizacja lokalnej

infrastruktury drogowej i

kolejowej

2.5.1. Rozwój

infrastruktury

wodno‐

‐melioracyjnej i

innej łagodzącej

zagrożenia

naturalne

2.5. Rozwój infrastruktury

bezpieczeństwa na

obszarach wiejskich

2.4.1. Budowa i rozwój

infrastruktury edukacji

2.4. Rozwój infrastruktury

społecznej zapewniającej

mieszkańcom obszarów

wiejskich dostęp do dóbr i

usług

2. 3.1. Budowa i modernizacja

sieci szerokopasmowych

2.3. Budowa i rozwój infrastruktury i

technologii umożliwiających

mieszkańcom obszarów

wiejskich korzystanie i dostęp do

technologii ICT o wysokim

standardzie

w.

rcl

.go

v.p

l

2.2. Rozwój infrastruktury

transportowej

gwarantującej

dostępność

transportową

obszarów wiejskich

2.1.1. Modernizacja sieci

przesyłowych i

dystrybucyjnych energii

elektrycznej

2.1. Rozwój infrastruktury

gwarantującej

bezpieczeństwo

energetyczne, sanitarne i

wodne na obszarach

wiejskich

ww

KIERUNKI INTERWENCJI

Cel szczegółowy 2

Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej

3.1.3. Optymalizacja bazy

genetycznej produkcji

roślinnej, zwierzęcej i

rybackiej

3.1.2. Utrzymanie żywotnych

ekonomicznie gospodarstw

rolnych

3.2.4. Rozwój badań na rzecz

bezpieczeństwa żywności, jej

jakości i potrzeb

konsumentów

3.2.3. Skuteczna kontrola

bezpieczeństwa i jakości

produktów rolno‐

‐spożywczych w całym

łańcuch produkcyjnym

3.2.2. Wsparcie wytwarzania

wysokiej jakości produktów

rolno‐spożywczych, w tym

produktów wytwarzanych

metodami integrowanymi,

ekologicznymi oraz

tradycyjnymi metodami

produkcji z lokalnych

surowców i zasobów oraz

produktów rybnych

3.2.1. Rozwój i wdrażanie

systemów jakości żywności

3.4. Podnoszenie świadomości i wiedzy

producentów oraz konsumentów w

zakresie produkcji rolno‐

‐spożywczej i zasad żywienia

3.3.3. Zapewnienie w łańcuchu rolno‐

‐żywnościowym zachowań

zgodnych z zasadami uczciwej

konkurencji

3.3.2. Pogłębienie jednolitego rynku

UE artykułów rolno‐

‐spożywczych

3.3.1. Dążenie do zapewnienia

równych warunków konkurencji

w ramach jednolitego rynku

rolno‐żywnościowego

3.3. Przestrzeganie/stosowanie zasad

uczciwej konkurencji na

wspólnotowym i globalnym rynku

rolno‐spożywczym

24

3.4.3. Wsparcie działalności

innowacyjnej

ukierunkowanej na

zmiany wzorców

produkcji i konsumpcji

3.4.2. Upowszechnianie

wiedzy w zakresie zasad

żywienia

3.4.1. Promocja wysokiej

jakości, bezpiecznych dla

konsumenta produktów

rolno‐spożywczych

w.

rcl

.go

v.p

l

3.2. Wytwarzanie wysokiej

jakości, bezpiecznych dla

konsumentów produktów

rolno‐spożywczych

3.1.1. Utrzymanie gruntów

rolnych w dobrej kulturze

rolnej

3.1. Utrzymanie i poprawa

jakości bazy produkcyjnej

rolnictwa i rybactwa

ww

Monitor Polski

KIERUNKI INTERWENCJI

Cel szczegółowy 3

Bezpieczeństwo żywnościowe

4.1.4. Zwiększenie udziału

producentów rolno‐

‐spożywczych w finansowaniu i

wyznaczaniu kierunków

sektorowej działalności

badawczo‐rozwojowej

4.2.4. Rozwój i poprawa

infrastruktury naukowo‐

‐badawczej jako źródła

efektywnych rozwiązań

innowacyjnych i postępu

4.2.3. Zwiększenie udziału ośrodków

naukowo‐badawczych w

międzynarodowych projektach

badawczych

4.2.2. Rozwój doradztwa i

upowszechnianie informacji

rynkowych w sektorze rolno‐

‐spożywczym

4.3.4. Działania na forum

międzynarodowym na rzecz

poprawy pozycji polskiego

sektora rolno‐spożywczego na

rynku wspólnotowym i

globalnym

4.3.3. Rozwój struktur

organizacyjnych w łańcuchu

rolno‐żywnościowym

producentów rolnych i

rybackich

4.3.2. Poprawa organizacji

producentów rolnych, w tym

poprzez spółdzielczość i grupy

producenckie w sektorze rolno‐

‐spożywczym

4.4.2. Rozwój polityki wsparcia

eksportu w wymiarze

instytucjonalnym,

technicznym i zagranicznym

25

Monitor Polski

4.1.3. Poprawa warunków pracy,

bezpieczeństwa i jakości

zarządzania w sektorze rolno‐

‐spożywczym

4.1.2. Wdrażanie i promocja

innowacyjnych rozwiązań w

sektorze rolno‐spożywczym

4.4.1. Promocja krajowych

produktów rolno‐

‐spożywczych na rynkach

krajowym, unijnym i

światowym

w.

rcl

.go

v.p

l

4.4. Promocja oraz powiększanie

rynków zbytu produktów

rolno‐spożywczych

4.3.1. Wsparcie przekształceń

strukturalnych w rolnictwie

4.3. Dostosowanie struktur sektora

rolno‐spożywczego do

zmieniających się wyzwań w

Polsce, UE i skali globalnej

4.2.1. Rozwój badań na rzecz

zrównoważonego rozwoju

sektora rolno‐spożywczego

4.2. Kreowanie oraz transfer wiedzy

i technologii służącej

zrównoważonemu rozwojowi

sektora rolno‐spożywczego

4.1.1. Modernizacja technicznej

infrastruktury produkcyjnej w

rolnictwie i rybactwie

4.1. Modernizacja i wzrost

innowacyjności sektora

rolno‐spożywczego

ww

KIERUNKI INTERWENCJI

Cel szczegółowy 4

Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego

5.5. Zwiększenie

wykorzystania

odnawialnych źródeł

energii na obszarach

wiejskich

5.1.5. Rozwój wiedzy w zakresie

ochrony środowiska rolniczego i

różnorodności biologicznej na

obszarach wiejskich i jej

upowszechnianie

5.1.4. Ochrona gleb przed erozją,

zakwaszeniem, spadkiem

zawartości materii organicznej i

zanieczyszczeniem metalami

ciężkimi

5.2.3. Racjonalna gospodarka

gruntami

5.3.5. Upowszechnianie wiedzy w

zakresie praktyk przyjaznych

klimatowi wśród

konsumentów i producentów

rolno‐spożywczych

5.3.4. Badania w zakresie

wzajemnego oddziaływania

rozwoju obszarów wiejskich,

rolnictwa i rybactwa na

zmiany klimatu

5.4.4. Wzmacnianie

publicznych funkcji lasów

5.4.3. Zrównoważona

gospodarka łowiecka

służąca ochronie

środowiska oraz

rozwojowi rolnictwa i

rybactwa

5.4.2. Odbudowa

drzewostanów po

zniszczeniach

spowodowanych

katastrofami

naturalnymi

5.3.2. Ograniczenie emisji gazów

cieplarnianych w rolnictwie i

całym łańcuchu rolno‐

‐żywnościowym

5.3.3. Zwiększenie sekwestracji

węgla w glebie i biomasie

wytwarzanej w rolnictwie

5.4.1. Racjonalne zwiększenie

zasobów leśnych

5.3.1. Adaptacja produkcji rolnej i

rybackiej do zmian klimatu

5.4. Zrównoważona

gospodarka leśna i

łowiecka na obszarach

wiejskich

5.5.2. Zwiększenie

dostępności cenowej

i upowszechnienie

rozwiązań w zakresie

odnawialnych źródeł

energii wśród

mieszkańców

obszarów wiejskich

5.5.1. Racjonalne

wykorzystanie

rolniczej i rybackiej

przestrzeni

produkcyjnej do

produkcji energii ze

źródeł odnawialnych

26

Monitor Polski

5.1.3. Racjonalne wykorzystanie

zasobów wodnych na potrzeby

rolnictwa i rybactwa oraz

zwiększanie retencji wodnej

5.1.2. Ochrona jakości wód, w

tym racjonalna

gospodarka nawozami i

środkami ochrony roślin

5.2.2. Właściwe planowanie

przestrzenne

5.2.1. Zachowanie unikalnych

form krajobrazu

rolniczego

5.3. Adaptacja rolnictwa i rybactwa

do zmian klimatu oraz ich udział

w przeciwdziałaniu tym zmianom

(mitygacji)

w.

rcl

.go

v.p

l

5.2. Kształtowanie

przestrzeni wiejskiej z

uwzględnieniem

ochrony krajobrazu i

ładu przestrzennego

5.1.1. Ochrona

różnorodności

biologicznej, w tym

unikalnych

ekosystemów oraz flory

i fauny związanych z

gospodarką rolną i

rybacką

5.1. Ochrona środowiska

naturalnego w

sektorze rolniczym i

różnorodności

biologicznej na

obszarach wiejskich

ww

KIERUNKI INTERWENCJI

Cel szczegółowy 5

Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich

2.3. Opis celów szczegółowych i ich wymiar terytorialny

w.

rcl

.go

v.p

l

Biorąc pod uwagę złożoność kierunków interwencji, które zostały zidentyfikowane jako kluczowe

dla rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, należy oczekiwać zróżnicowanego katalogu

instrumentów realizacji celów strategii. Dla okresu 2010‐2013 (a częściowo również do 2015 r.) można

wskazać narzędzia, które zostały zaprojektowane na perspektywę 2007‐2013, tj. jeszcze przed

opracowaniem niniejszej strategii, i wpisują się w cele, priorytety i kierunki interwencji wskazane

w strategii. Jednocześnie można już obecnie zakładać kontynuację pewnych działań (krajowych

i wspólnotowych2) w zakresie rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa. Ponadto niektóre

z instrumentów realizacyjnych prezentowanych w tej części strategii odnoszą się do działań, które nie

były dotychczas projektowane zarówno na poziomie krajowym, jak i unijnym.

Zgodnie z wnioskami oceny ex‐ante strategii dotyczącymi jej wymiaru terytorialnego: „Praktycznie

wszystkie kierunki interwencji mają charakter horyzontalny i potrzeba ich realizacji występuje nadal we

wszystkich regionach/województwach. Różna jest natomiast hierarchia ważności uzależniona m.in. od

lokalnych potrzeb, uwarunkowanych aktualnym poziomem rozwoju infrastruktury technicznej i społecznej,

poziomem rozwoju gospodarczego, poziomem konkurencyjności i innowacyjnością sektora rolno‐

‐spożywczego, położeniem względem metropolii bądź lokalnych centrów rozwoju oraz cennością

przyrodniczą danego obszaru”3.

Cel szczegółowy 1. Wzrost jakości kapitału

i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich

ludzkiego,

społecznego,

zatrudnienia

Priorytet 1.1. Podnoszenie umiejętności, poziomu wykształcenia oraz wzrost mobilności

zawodowej mieszkańców obszarów wiejskich

ww

Opis priorytetu

Kierunki interwencji priorytetu 1.1. zorientowane zostały na ludność wiejską (w tym osoby

pracujące w sektorze rolno‐spożywczym), a w szczególności na zwiększanie ich wiedzy, podnoszenie

umiejętności i aktywizację mieszkańców obszarów wiejskich. Takie podejście odzwierciedla przekonanie,

że poziom zatrudnienia i przedsiębiorczości zależy przede wszystkim od jakości kapitału ludzkiego

społecznego, natomiast wzrost wiedzy i podnoszenie umiejętności osób, które pozostają lub będą

w przyszłości znajdować się na rynku pracy, zwiększa ich szanse jako pracowników i przedsiębiorców.

Niezwykle istotne w tym zakresie będzie m.in.: wdrożenie zasad polityki uczenia się przez całe życie

zorientowanego na ułatwianie zmiany zawodu lub doskonalenie zawodowe (szerokie podejście do

uczenia się, otwarcie uczenia się na wszystkich, partnerstwo na rzecz LLL, otwarte podejście do

kwalifikacji, ułatwianie dostępu do nowych ścieżek kariery, efektywne inwestowanie w uczenie się),

wzmacnianie programów edukacji liderów życia publicznego i społecznego, w tym systemu identyfikacji

liderów społecznych i wspieranie ich rozwoju, podnoszenie umiejętności i kwalifikacji zawodowych osób

pracujących w sektorze rolno‐spożywczym oraz podnoszenie umiejętności związanych

z wykorzystywaniem technologii ICT i prowadzeniem działalności gospodarczej. Jednocześnie realizacja

tego priorytetu powinna przyczyniać się do wyrównywania szans edukacyjnych młodzieży z obszarów

wiejskich (w tym m.in. poprzez stypendia). W ramach tego priorytetu należy również podejmować

działania na rzecz rozwoju doradztwa zawodowego oraz dostosowania oferty z zakresu kształcenia do

potrzeb lokalnych rynków pracy.

Wymiar terytorialny priorytetu

Kierunki interwencji w ramach priorytetu 1.1. wpływają nie tylko na poziom przygotowania

zawodowego, ale także na dostosowywanie się do zmieniających się potrzeb rynku pracy, co będzie

2 Działania, o których mowa w Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa, finansowane są (całkowicie lub

częściowo) z funduszy Unii Europejskiej.

3 Ocena ex‐ante Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa została wykonana na zlecenie MRiRW przez zespół

ekspertów w składzie: prof. dr hab. Walenty Poczta, prof. dr hab. Henryk Runowski, dr hab. prof. nadzw. UR Józef Kania, dr Dominika

Milczarek‐Andrzejewska, dr Mirosław Drygas.

w.

rcl

.go

v.p

l

sprzyjało łatwiejszemu znalezieniu pracy, także w przypadku zmiany zawodu. Przywołane kierunki

interwencji dotyczą obszarów wiejskich wszystkich województw.

Priorytet 1.2. Zwiększanie zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez konieczności

zmiany ich miejsca zamieszkania

ww

Opis priorytetu

Wzrost poziomu zatrudnienia wśród osób mieszkających na wsi zależy również od rozwoju

i dostępności rynku pracy. Dlatego biorąc pod uwagę nakłady finansowe ponoszone przez osoby, które

decydują się na zmianę miejsca zamieszkania z powodu podjęcia pracy w odległym miejscu

(od pierwotnego miejsca zamieszkania) oraz dysfunkcje społeczne przejawiające się m.in. w osłabianiu

więzi społecznych, proponuje się zwiększenie zatrudnienia za pomocą działań, które nie wymagają

od pracownika zmiany miejsca zamieszkania. Podstawowym narzędziem w realizacji tego priorytetu jest

poprawa wahadłowej mobilności przestrzennej na poziomie lokalnym i regionalnym.

Niezbędne jest więc również wzmocnienie roli instytucji na obszarze województw, na których

ciążą ustawowo określone zadania organizowania przewozów pasażerskich, a także opracowywanie

strategii i programów transportowych, promowania profesjonalnych procedur planowania rozwoju

infrastruktury transportowej na szczeblu regionalnym, powiatowym i gminnym, nadzór nad

konsekwentną realizacją planów w zakresie usprawnień organizacyjnych i zadań badawczych,

monitoringu funkcjonowania systemu transportowego.

Należy podjąć działania służące włączeniu transportu kolejowego w system transportu między

głównymi ośrodkami miejskimi i obszarami peryferyjnymi, przy jednoczesnym procesie optymalizacji

całego systemu. Równocześnie należy wzmocnić regionalny i lokalny transport autobusowy w relacjach

zamiejskich, pozwalający na bezpośrednie powiązanie z obszarem metropolitalnym przyległych obszarów

wiejskich, podjąć działania na rzecz budowy i rozwoju bezpośrednich powiązań lokalnych. Ponadto należy

dążyć do integracji taryfowo‐biletowej.

Istotnym jest podejmowanie działań sprzyjających szerszemu zastosowaniu elastycznych form

pracy. Należy skoordynować i wzajemnie powiązać instrumenty wsparcia kierowane do pracodawców

i przedsiębiorców w związku ze wspieraniem zastosowań ICT i elastycznych form pracy.

Upowszechnienie stosowania takich form pracy powinno dotyczyć również pracy w niepełnym wymiarze

czasu i w dogodnym systemie godzinowym (pracownik będzie mógł dostosować rozkład godzinnego

systemu pracy do potrzeb pracodawcy i własnych możliwości).

Przeszkodą zwiększenia możliwości zatrudnienia mieszkańców obszarów wiejskich bez

konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania jest niska dostępność do usług opieki nad dzieckiem na

tych terenach. Rozwiązaniem tego problemu jest podjęcie działań zmierzających do likwidacji trudności,

poprzez tworzenie i poprawę funkcjonowania placówek opieki nad dzieckiem oraz wsparcie

budowy/tworzenia i modernizacji niezbędnej w tym zakresie infrastruktury społecznej (budowa

przedszkoli itp.). Jednocześnie należy zmierzać do aktywizacji pozarolniczych rynków pracy,

zlokalizowanych głównie w małych miastach będących lokalnymi centrami rozwoju na obszarach

wiejskich.

Realizacja działań podejmowanych w ramach priorytetu 1.2. powinna przebiegać równolegle

z działaniami z zakresu priorytetu 2.2., 2.3. oraz 1.3.

Wymiar terytorialny priorytetu

Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 1.2. odnoszą się do wszystkich województw, w tym

szczególnie do regionów o słabo rozwiniętej infrastrukturze komunikacyjnej, umożliwiającej wahadłowe

przemieszczanie się pomiędzy miejscami zamieszkania i pracy. Priorytet ten ma szczególne znaczenie

w stosunku do większości terytorium kraju, a przede wszystkim na terenach o słabej sieci komunikacyjnej

oraz obszarach w zasięgu oddziaływania ośrodków rozwoju. Natomiast zagadnienie wykorzystania

elastycznych form pracy odnosi się do całego obszaru kraju, przy czym priorytetem w zakresie

interwencji publicznych powinny być te tereny, gdzie ze względu na duże oddalenie od ośrodków rozwoju

rzeczywisty czas dojazdu pracy obniża aktywność zawodową mieszkańców obszarów wiejskich.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 3. Priorytetowe obszary wzmacniania infrastruktury służącej wzrostowi zatrudnienia mieszkańców

obszarów wiejskich bez konieczności zmiany ich miejsca zamieszkania

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie informacji dotyczącej stanu realizacji Programu budowy dróg krajowych na

lata 2011‐2015 (wg stanu na dzień 20 stycznia 2012 r., Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad GDDKiA).

w.

rcl

.go

v.p

l

Priorytet 1.3. Rozwój przedsiębiorczości i pozarolniczych miejsc pracy z wykorzystaniem

potencjału endogenicznego obszarów wiejskich

Opis priorytetu

W ramach omawianego priorytetu należy wspierać dywersyfikację źródeł dochodów

i zatrudnienia na obszarach wiejskich, stąd pierwszym z omawianej grupy kierunków interwencji jest

„wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc pracy na obszarach wiejskich”. Kolejna grupa działań służąca

rozwojowi przedsiębiorczości i pozarolniczych miejsc pracy na obszarach wiejskich została przypisana do

kierunku interwencji o nazwie „rozwój przedsiębiorczości na obszarach wiejskich” (np. wytwarzanie

energii ze źródeł odnawialnych w małych jednostkach wytwórczych, zlokalizowanych w niewielkich

odległościach od dostawców surowców oraz odbiorców końcowych). Ponadto powinny zostać

opracowane narzędzia zachęcające do tworzenia i rozwoju przedsiębiorczości, w tym m.in. związanej

z turystyką oraz lokalną produkcją i wartościami kulturowymi (lub regionalnymi). Rozwój

przedsiębiorczości powinien odbywać się również w kierunku rozwoju lokalnych rynków pracy w małych

miastach oraz zwiększania aktywności mieszkańców obszarów wiejskich.

Jednocześnie należy ułatwiać i promować prowadzenie działalności gospodarczej towarzyszącej

produkcji rolnej i rybackiej, m.in. poprzez upowszechnianie dobrych praktyk z tego zakresu,

wprowadzanie rozwiązań prawnych ułatwiających prowadzenie i ewidencjonowanie działalności

gospodarczej towarzyszącej ww. rodzajom produkcji (np. ułatwienia w zakresie sprzedaży i wytwarzania

lokalnych produktów rolno‐spożywczych czy też rozwój i promocja agroturystyki).

Uzupełnieniem ww. działań powinno być zwiększenie dostępu do kapitału zewnętrznego,

np. w postaci funduszy mikropożyczkowych czy też funduszy poręczeniowo‐gwarancyjnych,

umożliwiających rozpoczęcie i prowadzenie działalności gospodarczej podmiotom, których kapitał

początkowy nie jest wystarczający dla rozpoczęcia lub rozwoju działalności gospodarczej. Ponadto należy

zwiększyć dostęp do instytucji otoczenia biznesu, które oferują przedsiębiorcom oraz osobom

zamierzającym rozpocząć prowadzenie własnej działalności gospodarczej usługi wspierające (w tym min.

usługi informacyjne, doradcze lub finansowe).

Wymiar terytorialny priorytetu

Priorytet 1.3. ma zasadnicze znaczenie dla dynamiki rozwoju obszarów wiejskich w Polsce. Służy

rozwojowi przedsiębiorczości i tworzeniu miejsc pracy na wsi, a także rozwojowi związków

kooperacyjnych z przemysłem. Dotyczy to w szczególności gmin o wysokim poziomie bezrobocia,

najczęściej rolniczych, położonych w znacznej odległości od rozwiniętych terenów miejskich oraz na

obszarach rozdrobnionego rolnictwa, gdzie potrzeba uzupełniania niezadawalających dochodów

uzyskiwanych z produkcji rolniczej jest największa. W pewnym zakresie dotyczy to także obszarów

o lepszej strukturze agrarnej, gdzie notowany jest najwyższy poziom rejestrowanej stopy bezrobocia.

W pozostałych częściach kraju problem ten występuje w mniejszej skali.

Priorytet 1.4. Zapobieganie i ograniczanie wykluczenia społecznego i aktywizacja mieszkańców

obszarów wiejskich

ww

Opis priorytetu

Realizacja priorytetu ma na celu przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu (w tym

w szczególności przeciwdziałanie ubóstwu i wykluczeniu dzieci oraz osób starszych), integrację przez

aktywizację społeczną i zawodową grup zagrożonych wykluczeniem, rozwój wysokiej jakości usług

społecznych, rozwój kapitału społecznego oraz promocję ekonomii społecznej. Ostatnie z przywołanych

działań obejmuje: zapobieganie wykluczeniu społecznemu, odtwarzanie więzi kooperacyjnych,

upowszechnianie „myślenia w kategoriach wspólnoty lokalnej” i wspólnego dobra, budowanie tożsamości

lokalnej i ponadsektorowego partnerstwa na rzecz rozwoju konkretnej społeczności. Szczególnie

użytecznym z tego punktu widzenia instrumentem może być np. tworzenie i rozwój spółdzielni socjalnych

(adresowanych do długotrwale bezrobotnych) lub wdrożenie rozwiązań dotyczących funkcjonowania

przedsiębiorstw społecznych (przedsiębiorstwo powiązane z konkretnym terytorium i dostarczające usługi

publiczne na rzecz danej społeczności). Rozwojowi ekonomii społecznej powinna towarzyszyć

modernizacja systemów zabezpieczenia społecznego, co ma szczególne znaczenie w kontekście

w.

rcl

.go

v.p

l

wykorzystania potencjału demograficznego obszarów wiejskich oraz może wpływać na kształtowanie

struktury agrarnej i potencjału ekonomicznego indywidualnych gospodarstw rolnych. Równolegle

powinny być realizowane działania na rzecz wzmacniania i rozwoju kapitału społecznego, który odgrywa

coraz większą rolę w rozwoju danych terenów. Kolejnym zagadnieniem, którego dotyczy ten priorytet,

jest aktywizacja mieszkańców obszarów wiejskich, realizowana w oparciu o pobudzanie społecznej

aktywności, aktywne włączenie lokalnych społeczeństw w działania na rzecz rozwoju lokalnego

i regionalnego oraz upowszechnianie wymiany informacji i doświadczeń w zakresie rozwoju obszarów

wiejski (np. za pomocą dedykowanych sieci ICT czy też sieciowania instytucji i organizacji o charakterze

społecznym).

Należy również kontynuować prace Międzyresortowego Zespołu do spraw Reformy Sytemu

Ubezpieczenia Społecznego Rolników w zakresie: racjonalizacji wydatków budżetowych na system

ubezpieczenia społecznego rolników (ukierunkowanie dotacji na sfinansowanie ubezpieczenia

emerytalno‐rentowego rolnikom, których dochody uniemożliwiają sfinansowanie tego ubezpieczenia

z własnych dochodów osiąganych z działalności rolniczej), zniesienia generowanych przez obecny system

ubezpieczenia społecznego rolników antybodźców do podejmowania działalności pozarolniczej na

terenach wiejskich oraz zwiększenia swobody przepływu ubezpieczonych między systemem

ubezpieczenia społecznego rolników a powszechnym systemem ubezpieczeń społecznych.

Jednocześnie biorąc pod uwagę zmiany demograficzne oraz kulturowe, które będą miały istotne

znaczenie dla rozwoju społeczno‐gospodarczego kraju (w tym również obszarów wiejskich) w okresie

2011‐2020, należy promować i rozwijać usługi opiekuńcze nad osobami starszymi i niepełnosprawnymi.

Realizowanie powyższych pozwoli zwiększyć spójność społeczną oraz przyczyni się do zwiększenia

zatrudnienia i aktywności zawodowej.

Wymiar terytorialny priorytetu

W ramach priorytetu 1.4. szczególne znaczenie przypisać należy kierunkowi interwencji 1.4.1.,

który powinien mieć zastosowanie w najbiedniejszych i najsłabiej rozwiniętych tzw. problemowych

gminach, występujących we wszystkich regionach. Pozostałe kierunki interwencji tego priorytetu mają

wymiar horyzontalny.

Cel szczegółowy 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich

dostępności przestrzennej

Priorytet 2.1. Rozwój infrastruktury gwarantującej bezpieczeństwo energetyczne i sanitarne na

obszarach wiejskich

ww

Opis priorytetu

Jednym z warunków prowadzenia działalności gospodarczej oraz czynnikiem decydującym

o jakości życia jest dostępność lokalnej infrastruktury energetycznej o odpowiednim standardzie, która na

obszarach wiejskich jest niewystarczająca. Dlatego osiągnięcie zamierzonych celów strategii wymaga

modernizacji sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej w tym środowisku, co powinno

być katalizatorem rozwoju przedsiębiorczości i poprawy jakości życia mieszkających tam ludzi. Działania

modernizacyjne powinny dotyczyć remontów, rozbudowy i przebudowy sieci dystrybucyjnej energii

elektrycznej na nowocześniejszą i bardziej wydajną oraz zmianę struktury (typologii) sieci przesyłowych i

dystrybucyjnych. Należy również rozbudowywać i przebudowywać powiązania sieci przesyłowej między

regionami. Obok rozwiązań w zakresie rozwoju modernizacji sieci przesyłowych i dystrybucyjnych

energii należy zadbać o rozwój energetyki rozproszonej poza istniejącą siecią energetyczną

z wykorzystaniem lokalnych odnawialnych źródeł energii.

Mając jednocześnie na uwadze, że stan mocy wytwórczych stwarza ryzyko niezaspokojenia

w przyszłości zapotrzebowania na energię elektryczną, właściwym jest wspieranie dywersyfikacji źródeł

wytwarzania energii elektrycznej na obszarach wiejskich. Działania podejmowane w tym zakresie

powinny być skoncentrowane wokół wypracowania, a następnie wdrożenia wydajnego i efektywnego

systemu wytwarzania energii elektrycznej na tych terenach (również opartych na zdolności produkcyjnej

– podstawowej i ubocznej – rolnictwa i rybactwa). W tym zakresie szczególną rolę powinny odgrywać

biogazownie rolnicze, w których do wytwarzania biogazu jako nośnika energii elektrycznej lub energii

w.

rcl

.go

v.p

l

cieplnej wykorzystywane są produkty uboczne z rolnictwa lub przetwórstwa rolno‐spożywczego.

Biogazownie rolnicze mogą spełniać podwójną rolę jako obiekty poprawiające bezpieczeństwo

energetyczne poprzez stabilne dostawy energii oraz sanitarne poprzez unieszkodliwianie tych produktów

ubocznych rolnictwa i przemysłu rolno‐spożywczego, które niejednokrotnie sprawiają trudności z ich

zagospodarowaniem. Jednocześnie należy wesprzeć rozwój i upowszechnienie rozwiązań w zakresie

kogeneracji, w tym w szczególności kogeneracji rozproszonej ‐ skojarzone wytwarzanie energii

elektrycznej i cieplnej w układach położonych w bezpośrednim sąsiedztwie odbiorców energii.

Ponadto należy wspierać inwestycje infrastrukturalne zwiększające jakość i standard życia na

obszarach wiejskich, w szczególności w zakresie rozbudowy i modernizacji ujęć wody i sieci

wodociągowej, rozbudowy i modernizacji sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków na obszarach

wiejskich oraz rozbudowy sieci przesyłowej i dystrybucyjnej gazu ziemnego na obszarach wiejskich.

Trzeba pamiętać, by projekty te w miarę możliwości i potrzeb były realizowane łącznie/jednocześnie,

co w sposób istotny wpłynie na obniżenie kosztów każdej z inwestycji oraz pozwoli na wdrożenie

zintegrowanych systemów w zakresie infrastruktury sanitacji wsi.

Jakość życia na obszarach wiejskich w coraz większym stopniu związana jest z możliwością

korzystania z zasobów przyrodniczych (dobra materialne i niematerialne), dlatego m.in. tak ważna jest

dbałość o dobry stan środowiska wsi. Jest to tylko jedna z przyczyn, dla których należy podejmować

działania rozwijające systemy zbiórki, odzysku i unieszkodliwiania odpadów. Będą one realizowane

między innymi w oparciu o obowiązujący od dnia 1 stycznia 2011 r. „Krajowy plan gospodarki odpadami

2014” (M. P. z 2010 r. Nr 101, poz. 1183).

Wymiar terytorialny priorytetu

W przypadku priorytetu 2.1. pierwszeństwo w skali całego kraju należy przypisać kierunkowi

interwencji 2.1.1. i to nie tylko z punktu widzenia rozwoju obszarów wiejskich. Stan wyeksploatowania

sieci przesyłowych na chwilę obecną staje się poważnym zagrożeniem dla osiągnięcia zakładanego tempa

rozwoju gospodarczego kraju. Ponadto na terenach wiejskich często występuje brak dostępu do tzw.

„mocy”. Pozostałe kierunki interwencji w ramach tego priorytetu są komplementarne w swym

charakterze i wymagają wdrożenia w skali całego kraju, szczególnie w tych regionach, gdzie poziom

dostępności i jakości infrastruktury jest niezadowalający oraz na obszarach, gdzie rozwój danej

infrastruktury jest niezbędny ze względów bezpieczeństwa i ochrony zasobów naturalnych.

Priorytet 2.2. Rozwój infrastruktury transportowej gwarantującej dostępność transportową

obszarów wiejskich

ww

Opis priorytetu

Infrastruktura transportowa determinuje zarówno mobilność przestrzenną, jak i zawodową,

wpływając m.in. na możliwość dojazdu do pracy, rozwój transportu zbiorowego, spedycji, zwiększenie

i poszerzenie ryków zbytu produkcji wytwarzanej na obszarach wiejskich (zarówno dotyczącej

produktów, jak i usług). Dla rozwoju tych regionów potrzebne są takie rozwiązania, które umożliwią

transport i komunikację na poziomie lokalnym, regionalnym i międzyregionalnym. Do działań tych należą

przede wszystkim rozbudowa i modernizacja lokalnej sieci drogowej i kolejowej na obszarach wiejskich

oraz powiązania miasto – wieś, które będą spełniały obowiązujące standardy jakości oraz uwzględnią

koncepcję zagospodarowania terenów, na których planowana jest inwestycja (rozwiązania

uwzględniające przestrzenne kierunki zabudowy miejscowości oraz zwiększanie dostępności do usług

publicznych – np. dojazd do urzędu gminy, najbliższej placówki medycznej itp.). Należy również podjąć

takie działania, jak: modernizację infrastruktury drogowej i kolejowej, unowocześnienie i zakup taboru

pasażerskiego (szczególnie przewidzianego do kursowania po liniach o niewielkich potokach ruchu

i obsługującego przewozy regionalne)4.

4 Realizacja działań dotyczących utrzymania modernizacji i rozbudowy lokalnej sieci kolejowej oraz unowocześniania i zakupu

kolejowego taboru pasażerskiego zdeterminowana jest środkami, jakie zarządca (PKP PLK SA) posiada lub ma przewidziane do

dyspozycji. Środki pochodzące z budżetu państwa są corocznie określane w ustawie budżetowej, a ich wykorzystanie, wraz ze

środkami pochodzącymi z Funduszu Kolejowego, zostało sprecyzowane w dokumencie pn. Wieloletni Program Inwestycji Kolejowych

do roku 2013 z perspektywą do roku 2015 przyjętym uchwałą nr 219/2011 Rady Ministrów z dnia 7 listopada 2011 r. Pozostałe

w.

rcl

.go

v.p

l

Jednocześnie należy tworzyć powiązania lokalnej sieci drogowej z siecią dróg regionalnych,

krajowych, ekspresowych i autostrad (co oznacza zintegrowane podejście do planowania i realizacji

budowy, przebudowy i remontów dróg) oraz wspierać tworzenie infrastruktury i rozbudowę węzłów

przesiadkowych transportu kołowego i kolejowego na obszarach wiejskich (opartej na budowie i rozwoju

zintegrowanej infrastruktury transportu pasażerskiego w układzie lokalnym i regionalnym na obszarach

wiejskich). Do działań niezbędnych w tym zakresie należy więc m.in. modernizacja dworców

autobusowych i kolejowych, a także organizacja autobusowych funkcji dworcowych bezpośrednio przy

dworcach kolejowych.

Układ powiązań lokalnej sieci drogowej z siecią dróg regionalnych, krajowych, ekspresowych

i autostrad powinien uwzględniać założenia zawarte w obowiązujących dokumentach dotyczących

projektowania, budowy i modernizacji infrastruktury transportowej oraz konieczność zapewnienia

spójności terytorialnej, w tym poprzez rozbudowę połączeń lokalnych z ośrodkami miejskimi. Przy

projektowaniu powiązań transportowych powinno się również uwzględnić komplementarność inwestycji

krajowych i samorządowych w poszczególnych gałęziach transportowych.

Wymiar terytorialny priorytetu

Realizacja priorytetu 2.2. pobudzi rozwój obszarów wiejskich, a także podtrzyma ich żywotność.

Kierunki interwencji w ramach tego priorytetu wymagają wdrożenia w skali całego kraju, a szczególnie na

obszarach, gdzie poziom dostępności i jakości infrastruktury ogranicza dostępność transportową tych

obszarów, hamując tym samym ich rozwój gospodarczy. Lokalizacja projektów służących realizacji tego

priorytetu powinna służyć również tworzeniu efektywnych kanałów dyfuzji pomiędzy obszarami

wiejskimi i miejskimi.

Priorytet 2.3. Budowa i rozwój infrastruktury i technologii umożliwiających mieszkańcom

obszarów wiejskich korzystanie i dostęp do technologii ICT o wysokim standardzie

ww

Opis priorytetu

Realizacja priorytetu będzie możliwa głównie dzięki budowie i modernizacji sieci

szerokopasmowych na obszarach wiejskich, budowie i rozwojowi kompleksowej wydajnej infrastruktury

ICT dedykowanej dla mieszkańców obszarów wiejskich, wyposażeniu podmiotów świadczących usługi

publiczne w sprzęt i oprogramowanie (wraz z serwisem). W ramach tego priorytetu należy podjąć

działania służące ułatwieniu mieszkańcom obszarów wiejskich korzystania z zaawansowanych

technologii ICT oraz zwiększeniu dostępności cenowej infrastruktury ICT osobom należącym do grup

zagrożonych wykluczeniem. Należy więc podjąć działania w zakresie budowy/rozbudowy infrastruktury

ICT na obszarach wiejskich, jak również tworzyć lub modernizować miejsca dostępu do Internetu

szerokopasmowego (np. w szkołach, bibliotekach, domach kultury, ośrodkach doradztwa rolniczego itp.)

i wyposażać je zarówno w niezbędny sprzęt (taki jak komputery, serwery itp.), jak i oprzyrządowanie

i usługi (np. serwisowe). Ponadto należy wspierać budowę i rozwój narzędzi o zasięgu lokalnym

i regionalnym lub ponadregionalnym, wykorzystujących technologię ICT. Wpłynie to na: poprawę

struktury zatrudnienia na obszarach wiejskich, wzrost jakości kapitału ludzkiego, rozwój

gospodarczy, wzrost konkurencyjności przedsiębiorców i producentów rolnych, a także na wzrost

solidarności i integracji społecznej. Działaniom przewidzianym do realizacji w ramach tego priorytetu

powinny towarzyszyć działania dotyczące podnoszenia umiejętności związanych z wykorzystywaniem

technologii ICT, o czym mowa w priorytecie 1.1.

Wymiar terytorialny priorytetu

Realizacja priorytetu 2.3. pobudza rozwój obszarów wiejskich i służy zachowaniu ich żywotności.

Projektowane w ramach tego priorytetu interwencje publiczne powinny dotyczyć całego kraju, przy czym

w sposób szczególny należy wspierać te obszary, gdzie rozwój i dostępność ICT z przyczyn

ekonomicznych nie jest podejmowany lub występuje niska skłonność do inwestycji w tym zakresie

podmiotów prywatnych.

środki, jakie PKP PLK SA może pozyskać, są to środki własne, w tym m.in. zaciągane kredyty na współfinansowanie inwestycji z

udziałem środków unijnych. Natomiast zakup kolejowego taboru pasażerskiego, obsługującego przewozy regionalne znajduje się w

zadaniach własnych samorządów województw, będących właścicielem spółki Przewozy Regionalne Sp. z o.o.

w.

rcl

.go

v.p

l

Priorytet 2.4. Rozwój infrastruktury społecznej zapewniającej mieszkańcom obszarów wiejskich

dostęp do dóbr i usług

Opis priorytetu

Poprawa jakości życia na obszarach wiejskich wpłynie na łatwiejszy dostęp do dóbr i usług

publicznych o wysokiej jakości. W związku z tym należy podjąć intensywne działania na rzecz budowy

i modernizacji/rozwoju szeroko pojętej infrastruktury edukacji (w tym np. remonty i budowa obiektów

szkolnych na obszarach wiejskich), a także tworzyć i modernizować infrastrukturę dla inkubowania

przedsięwzięć społecznych i obywatelskich. Ponadto w ramach tego priorytetu powinny być realizowane

działania, służące budowie i rozwojowi infrastruktury kultury i turystyki oraz promocji dziedzictwa

kulturowego. Przyczyni się to do stworzenia bogatej oferty turystycznej i kulturowej na wysokim

poziomie poprzez m.in. budowę i modernizację lokalnej bazy turystycznej, utrzymanie i ochronę

dziedzictwa kulturowego (m.in. dzięki wsparciu lokalnych i ponadlokalnych inicjatyw skierowanych na

kultywowanie tradycji) czy też rewitalizację obszarów zdegradowanych. Budowa i rozwój infrastruktury

turystycznej w wielu rejonach kraju przyczyni się do pozytywnych zmian niezbędnych do prowadzenia

usług polegających na obsłudze amatorskich połowów ryb w wodach śródlądowych lub połowów

sportowo‐rekreacyjnych w wodach morskich. Należy również rozwijać bazę sportową obszarów wiejskich

poprzez budowę nowych bądź modernizację istniejących obiektów i urządzeń sportowych oraz ich

wyposażenia. Przyczyni się to do wzrostu aktywności fizycznej mieszkańców, pozwoli na rozwój

lokalnych organizacji sportowych i wpłynie na poprawę jakości oferty spędzania czasu wolnego na

obszarach wiejskich. Infrastruktura ta powinna być użyteczna i dostępna dla wszystkich lokalnych

mieszkańców. Jednocześnie należy wspierać budowę i rozwój infrastruktury usług zdrowotnych poprzez

tworzenie i modernizację istniejących obiektów użyteczności publicznej oraz ich wyposażenia,

wykorzystywanych w świadczeniu usług zdrowotnych (mogą to być zarówno remonty istniejących

obiektów, jak i budowa nowych bądź adaptowanie istniejących budynków lub pomieszczeń). Wszystkim

wyżej wymienionym inwestycjom powinny towarzyszyć działania służące zapewnieniu wysokiej jakości

usług publicznych świadczonych na rzecz mieszkańców obszarów wiejskich.

Wymiar terytorialny priorytetu

Priorytet 2.4. dotyka kolejnego problemu, którego rozwiązanie wymaga wieloletnich działań,

z jednej strony rozbudowujących istniejącą infrastrukturę społeczną, a z drugiej niwelujących istniejące

dysproporcje rozwojowe. W coraz większym stopniu dotyczy to gmin położonych w znacznej odległości

od miast i centrów rozwoju na terenie całego kraju.

Priorytet 2.5. Rozwój infrastruktury bezpieczeństwa na obszarach wiejskich

ww

Opis priorytetu

Infrastruktura bezpieczeństwa jest bardzo szerokim pojęciem i będzie opisana głównie

w Strategii Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 2011‐2020/22, natomiast w ramach celów

Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa wskazuje się wyłącznie na wybrane działania,

jakie należy podejmować na obszarach wiejskich. Są nimi: ochrona i przeciwdziałanie zagrożeniom

naturalnym, bezpieczeństwo weterynaryjne i fitosanitarne na wsi, jak również skuteczne i efektywne

zarządzanie kryzysowe. W szczególności należy wspierać rozwój infrastruktury wodno‐melioracyjnej

i innej, łagodzącej zagrożenia naturalne na obszarach wiejskich oraz przeciwdziałającej skutkom

występowania zjawisk naturalnych (np. wichury, susze, powodzie). Przy czym działania te powinny

uwzględniać naturalne procesy zachodzące w przyrodzie dla zachowania środowiska naturalnego

(np. znaczenie występowania naturalnych rozlewisk dla zachowania wybranych gatunków ryb). Ponadto

niezwykle istotną rolę będą odgrywały również działania dotyczące kontroli jakości żywności,

weterynaryjnej ochrony zdrowia publicznego, ochrony roślin i zdrowia zwierząt.

w.

rcl

.go

v.p

l

Wymiar terytorialny priorytetu

Priorytet 2.5. wiąże się z systemem bezpieczeństwa całego kraju. Natomiast realizacja kierunku

interwencji 2.5.1. jest szczególnie istotna na obszarach wzdłuż cieków wodnych i w dorzeczach głównych

rzek przepływających przez Polskę, a przede wszystkim na terenach zalewowych narażonych na

powodzie i podtopienia.

Cel szczegółowy 3. Bezpieczeństwo żywnościowe

Priorytet 3.1. Utrzymanie i poprawa jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa

ww

Opis priorytetu

Utrzymanie i poprawa jakości bazy produkcyjnej rolnictwa i rybactwa wymaga przede wszystkim

zachowania nieodnawialnych zasobów produkcyjnych. Kluczowe znaczenie w tym zakresie ma

utrzymanie gruntów rolnych w dobrej kulturze rolnej, służące zachowaniu tych gruntów w gotowości do

produkcji przy równoczesnym uwzględnieniu wymogów środowiska. Obecnie głównym instrumentem

realizacyjnym tego kierunku interwencji są płatności bezpośrednie w ramach Wspólnej Polityki Rolnej.

Wsparcie to jest oddzielone od produkcji. Dzięki temu beneficjenci mogą dostosowywać swoją produkcję

do oczekiwań rynkowych, ponieważ dofinansowanie uzależnione jest od przestrzegania określonych

norm dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska oraz innymi wymogami w zakresie ochrony

środowiska, bezpieczeństwem żywności, dobrostanem zwierząt poprzez objęcie tzw. zasadą wzajemnej

zgodności.

Równie ważne są działania zapewniające żywotność ekonomiczną gospodarstw rolnych, zarówno

poprzez bezpośrednie wspieranie dochodów rolniczych oraz tradycyjne instrumenty stabilizowania

relacji cenowych w tym sektorze, jak i spektrum działań służących poprawie ich efektywności

ekonomicznej oraz ich pozycji rynkowej. Niezbędne w tym zakresie jest m.in. wsparcie inwestycyjne

gospodarstw rolnych oraz wsparcie dostosowań strukturalnych i organizacyjnych w sektorze rolnym

i w całym łańcuchu rolno‐żywnościowym, o czym mowa szerzej w opisie czwartego celu szczegółowego

(głównie w priorytecie 4.1.).

Kolejnym elementem niezbędnym dla utrzymania i poprawy jakości bazy produkcyjnej rolnictwa

i rybactwa jest optymalizacja bazy genetycznej produkcji roślinnej, zwierzęcej i rybackiej poprzez

zapewnienie stabilnych warunków do realizacji programów hodowlanych poszczególnych ras zwierząt

gospodarskich i ryb oraz realizację działań wspomagających postęp biologiczny w produkcji zwierzęcej

i rybackiej. Ponadto konieczne jest zachowanie bazy genetycznej produkcji roślinnej zarówno ze względu

na wartości wynikające z tradycji i kultury obszarów wiejskich, ale przede wszystkim spowodowane jest

to koniecznością zabezpieczenia wartościowych odmian roślin uprawnych i roślin towarzyszących tym

uprawom.

Wymiar terytorialny priorytetu

Realizacja kierunku interwencji 3.1.1. dotyczy: (i) UR, których rolnicze wykorzystanie ma istotne

znaczenie dla utrzymania stabilnej wielkości produkcji rolnej w Polsce (ii) terenów, które mają szczególne

walory produkcyjne dla rolnictwa (są to UR, gdzie występują kompleksy gleb o dużym potencjale

produkcyjnym rolnictwa oraz użytki zielone) (iii) terenów, gdzie niekorzystne warunki gospodarowania

mogą powodować porzucanie ziemi, co z kolei ma negatywny wpływ na środowisko naturalne i może

powodować lub sprzyjać niekorzystnym zmianom demograficznym, w tym m.in. występowaniu zjawiska

depopulacji. Kierunek interwencji 3.1.2. powinien być realizowany w (i) gospodarstwach rolnych, które

już obecnie mają istotny wpływ na bezpieczeństwo żywnościowe oraz bezpieczeństwo żywności,

(ii) w nowo powstających i modernizujących się gospodarstwach rolnych, które mają wejść do ww. grupy,

(iii) gospodarstwach, które dzięki prowadzonej produkcji rolnej realizują cele środowiskowe. Kierunek

interwencji 3.1.3. ma wymiar horyzontalny.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 4. Priorytetowe obszary wsparcia utrzymania i poprawy jakości bazy produkcyjnej rolnictwa

w zakresie produkcji roślinnej i zwierząt hodowlanych należących do przeżuwaczy

Źródło: opracowanie IUNG‐PIB.

Priorytet 3.2. Wytwarzanie wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumentów produktów rolno‐

‐spożywczych

ww

Opis priorytetu

Produkcja żywności o wysokich walorach jakościowych (w tym również produktów rybnych)

stanowi odpowiedź na rosnące wymagania konsumentów i jest jednocześnie sposobem na podniesienie

konkurencyjności i tym samym dochodów producentów. Podstawowym elementem omawianego

priorytetu są działania, które gwarantują, że żywność trafiająca na rynek jest bezpieczna dla

konsumentów. Dlatego tak istotna jest kontrola jakości i bezpieczeństwa żywności, a także ścisła

i efektywna współpraca między organami uczestniczącymi w tym procesie (w szczególności chodzi

o współpracę: Inspekcji Jakości Handlowej Artykułów Rolno‐Spożywczych, Inspekcji Weterynaryjnej,

Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Inspekcji Jakości Handlowej Artykułów Rolno‐Spożywczych,

Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa oraz Państwowej Inspekcji Handlowej). Działaniom

tym powinno towarzyszyć wdrożenie wsparcia dla wytwarzania wysokiej jakości towarów rolno‐

‐spożywczych, w tym produktów wytwarzanych metodami integrowanymi, ekologicznymi i tradycyjnymi

z lokalnych surowców i zasobów oraz produktów rybnych (m.in. należy zadbać o dalsze wsparcie

w ramach programów pomocowych inwestycji, mających na celu wytwarzanie nowych asortymentów

produktów oraz podnoszących jakość wytwarzanej produkcji; pomoc w zakresie wprowadzania przez

producentów certyfikatów i znaków jakości; promocja unikalnych cech jakościowych polskich produktów

tradycyjnych; organizacja konkursów promujących produkty regionalne, tradycyjne i ekologiczne).

Wytwarzaniu wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumentów produktów rolno‐spożywczych będzie

służyło (podobnie jak to ma miejsce obecnie) rozbudowane prawodawstwo wspólnotowe i krajowe,

wprowadzające zasady i ograniczenia w odniesieniu do procesu produkcji, przetwórstwa oraz handlu

surowcami i produktami rolnymi i żywnościowymi. Istotne w tym zakresie jest m.in. wdrażanie

i przestrzeganie m.in. zasad zrównoważonego stosowania środków ochrony roślin, w szczególności

przestrzeganie zasad zintegrowanej ochrony roślin i integrowanej produkcji. Należy podejmować

działania na rzecz: opracowania nowych krajowych systemów jakości żywności, rejestracji nowych

produktów w ramach systemów już istniejących w kraju i UE, upowszechniania w Polsce produkcji

w.

rcl

.go

v.p

l

żywności w ramach systemów jakości, zapewnienia odpowiedniej kontroli produkcji (w tym m.in.

rozwiązań dotyczących systemu kontroli i certyfikacji oraz prowadzenie odpowiednich działań

informacyjnych, dotyczących wymagań dla systemów jakości żywności), ochrony znaków towarowych

i promocji żywności, wytwarzanej w ramach systemów jakości żywności wśród konsumentów krajowych,

jak i zagranicznych. Wszystkim wyżej wymienionym działaniom powinno towarzyszyć wsparcie rozwoju

badań na rzecz bezpieczeństwa żywności, jej jakości i potrzeb konsumentów.

Wymiar terytorialny priorytetu

Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 3.2. dotyczą całego kraju, z wyjątkiem kierunku

interwencji 3.2.4., który ma wymiar przestrzenny w aspekcie badawczym, a nie lokalizacji ośrodków

badawczych. Pozostałe kierunki interwencji powinny mieć zastosowanie we wszystkich województwach.

Priorytet 3.3. Przestrzeganie/stosowanie zasad uczciwej konkurencji na wspólnotowym

i globalnym rynku rolno‐spożywczym

ww

Opis priorytetu

Funkcjonowanie na jednolitym rynku rolno‐żywnościowym daje możliwość pełnego

wykorzystywania przewagi komparatywnej/konkurencyjnej, wymaga jednak zapewnienia równych

warunków konkurencji na tym rynku polskim producentom artykułów rolno‐spożywczych. Spełnienie

tego warunku jest jednym z głównych funkcji Wspólnej Polityki Rolnej w sytuacji dużych różnic między

państwami członkowskimi pod względem preferencji, potrzeb i możliwości budżetowych dotyczących

wsparcia publicznego tego sektora. Możliwość realizacji tej funkcji przez Wspólną Politykę Rolną wymaga

zarówno odpowiedniego budżetu, jak i zmian w zasadach podziału środków na wsparcie bezpośrednie,

warunkujące pozycję konkurencyjną gospodarstw. W tym względzie należy zwrócić szczególną uwagę,

by nowe zasady prowadzenia Wspólnej Polityki Rolnej i Wspólnej Polityki Rybackiej oraz postanowienia

WTO służyły budowie konkurencyjnego rynku artykułów rolno‐spożywczych UE i jednocześnie

przeciwdziałały nieuczciwym praktykom występującym na rynku.

Należy podejmować działania, które pozwolą na pogłębienie jednolitego rynku UE artykułów

rolno‐spożywczych oraz będą zapewniały w łańcuchu rolno‐żywnościowym zachowania zgodne

z zasadami uczciwej konkurencji. Należy m.in. dążyć, by stosowanie zasad konkurencji do grup rolnych,

takich jak spółdzielnie czy grupy producentów rolnych (GPR), było jednolite w całej UE. W kontekście

rosnącej koncentracji na poziomie handlu detalicznego i w przetwórstwie rolno‐spożywczym należy

umożliwić takim grupom łączenie się, zarówno w państwach, jak i ponad granicami. Producenci rolni

powinni również mieć możliwość omawiania sytuacji rynkowej i opracowywania form kontraktów

z innymi partnerami w łańcuchu żywnościowym, co zapewni większą stabilność i bardziej sprawiedliwą

część wartości dodanej. Jednocześnie należy podjąć działania zmierzające do wyeliminowania praktyk

nieuczciwej konkurencji, związanych z wprowadzaniem na rynek produktów o niskiej jakości

i wartościach żywieniowych, które dodatkowo nie zawsze są prawidłowo oznakowane (również

w zakresie informacji o pochodzeniu produktu, jego wartościach odżywczych oraz zawartości GMO)

i sprzedawane są po cenach dumpingowych.

Wymiar terytorialny priorytetu

Kierunki interwencji 3.3.1. i 3.3.2. mają wymiar polityczny i ich realizacja jest uzależniona od

uzgodnień w wymiarze międzynarodowym. Wymiar krajowy, odnoszący się do wszystkich województw

ma kierunek interwencji 3.3.3., jednak aby mógł być on osiągnięty, konieczne jest lepsze zorganizowanie

się producentów rolnych i synergia działań z kierunkiem interwencji 4.3.2. Działania skierowane do

producentów rolnych, mające charakter integracyjny, konsolidacyjny czy kooperacyjny mają szczególne

znaczenie w regionach, gdzie występuje rozdrobniona struktura agrarna.

w.

rcl

.go

v.p

l

Priorytet 3.4. Podnoszenie świadomości i wiedzy producentów oraz konsumentów w zakresie

produkcji rolno‐spożywczej i zasad żywienia

Opis priorytetu

Niezwykle istotne dla kondycji zdrowotnej społeczeństwa jest promowanie wiedzy na temat

zdrowego żywienia i kształtowanie odpowiednich nawyków żywieniowych (w tym m.in. upowszechnianie

informacji na temat zasad żywienia i wpływu diety na zdrowie, pogłębianie wiedzy konsumentów

na temat jakości, cech i zalet wysokiej jakości produktów rolno‐spożywczych, w tym wytwarzanych

metodami ekologicznymi i tradycyjnymi). Tym samym szczególnego znaczenia w tym kontekście nabiera

również promocja wysokiej jakości, bezpiecznych dla konsumenta produktów rolno‐spożywczych,

realizowana m.in. poprzez kampanie informacyjne o produktach wytwarzanych metodami

integrowanymi, ekologicznymi i tradycyjnymi (które powinny być uzupełnieniem pozostałych działań

informacyjnych i promocyjnych nt. żywności oraz dotyczyć m.in. promowania w kraju i za granicą

produktów wytworzonych w ramach uznanych systemów jakości). Należy promować również zachowanie

regionalnej specyfiki żywności, która ma duże znaczenie kulturowe i może służyć m.in. budowie

wizerunku kraju.

Upowszechnianie wiedzy w zakresie zasad żywienia i podnoszenie świadomości producentów

artykułów rolno‐spożywczych wymaga ponadto działań o charakterze szkoleniowo‐doradczym. Będzie

to np. organizowanie promocji związanych z włączeniem informacji o produktach wytwarzanych

integrowanymi, ekologicznymi i tradycyjnymi metodami do szkolnych programów nauczania,

prowadzenie szkoleń dla rolników w zakresie zasad bezpieczeństwa żywności i metod produkcji żywności

w ramach uznanych systemowo jakości lub inne działania o charakterze edukacyjnym skierowane

do producentów w zakresie wytwarzania żywności wysokiej jakości. Należy również w szerszym zakresie

informować konsumentów o niebezpieczeństwach związanych z ewentualnymi pozostałościami środków

ochrony roślin w żywności. Uzupełnieniem wyżej opisanych działań powinno być wsparcie działalności

innowacyjnej, ukierunkowanej na zmiany wzorców produkcji i konsumpcji, realizowane m.in. poprzez

wprowadzanie innowacyjnych rozwiązań związanych z nowoczesnymi metodami przetwórstwa.

Wymiar terytorialny priorytetu

Priorytet 3.4. w całości ma charakter horyzontalny i powinien być wdrażany w skali całego kraju.

Cel szczegółowy 4. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno-spożywczego

Priorytet 4.1. Modernizacja i wzrost innowacyjności sektora rolno‐spożywczego

ww

Opis priorytetu

Działania podejmowane w ramach omawianego priorytetu powinny służyć rozwojowi

konkurencyjnej produkcji rolnej, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym. Kluczowym

elementem realizacyjnym tego priorytetu jest modernizacja technicznej infrastruktury produkcyjnej

w rolnictwie i rybactwie, polegająca głównie na poprawie stanu infrastruktury produkcyjnej, wyposażenia

gospodarstw rolnych i rybackich. Ponadto polega na promowaniu rozwiązań technicznych przyjaznych

dla środowiska w produkcji rolnej i rybackiej, upowszechnianiu informacji w zakresie nowoczesnych

rozwiązań technicznych i organizacyjnych, zapewnieniu profesjonalnego doradztwa (w szczególności

w odniesieniu do nowoczesnych technik produkcji rolnej i rybackiej oraz pozyskiwania środków

na inwestycje) oraz promocji wspólnego użytkowania maszyn i urządzeń wykorzystywanych w produkcji

rolnej i rybackiej. W ramach tego priorytetu należy wspierać kreowanie i wdrożenie innowacji

uwzględniających czynniki i możliwości rozwoju dużych, średnich i małych gospodarstw rolnych, które

będą sprzyjały wzrostowi produktywności gospodarstw w warunkach zrównoważonej produkcji rolnej.

Jednocześnie, z uwagi na malejące znaczenie przewagi konkurencyjnej, jaką są niskie koszty pracy

w polskim sektorze rolno‐spożywczym, należy kontynuować modernizację jego przetwórstwa. Powinno

się wspierać wdrażanie i promocję innowacyjnych rozwiązań, np. bezpośrednie i pośrednie wsparcie

finansowe projektów o charakterze innowacyjnym, wsparcie współpracy sektora badań i rozwoju

z sektorem produkcyjnym i przetwórstwa, promocja i upowszechnianie wiedzy w zakresie innowacyjnych

w.

rcl

.go

v.p

l

rozwiązań a także wspieranie i promowanie rozwiązań w dziedzinie postępu biologicznego

i biotechnologii.

Równolegle do wskazanych wyżej działań w zakresie modernizacji i budowaniu wzrostu

innowacyjności sektora rolno‐spożywczego należy podejmować takie, które służą poprawie warunków

pracy, bezpieczeństwa i jakości zarządzania, co wpłynie pozytywnie na wydajność pracy w rolnictwie

i rybactwie (również w kontekście zwiększenia bezpieczeństwa żeglugi statków rybackich). Należy

jednocześnie wspierać tworzenie i współpracę klastrów, parków i platform technologicznych oraz

realizację projektów innowacyjnych wysokiego ryzyka.

Projektując działania w zakresie wzrostu innowacyjności sektora, należy pamiętać o znaczeniu

wspólnej realizacji działań podejmowanych na rzecz innowacyjności przez sektor badawczo‐rozwojowy

i rolno‐spożywczy, w szczególności poprzez umożliwianie i zachęcanie do bardziej aktywnego

udziału/zaangażowania producentów rolno‐spożywczych w finansowaniu i wyznaczaniu kierunków

sektorowej działalności badawczo‐rozwojowej (w tym m.in. poprzez finansowanie badań przemysłowych

i zagwarantowanie udziału przedstawicieli branży rolno‐spożywczej w wyborze tematów naukowych

finansowanych ze środków publicznych oraz tematów priorytetowych w zakresie rozwoju rolnictwa,

rybactwa i przetwórstwa rolno‐spożywczego).

Wymiar terytorialny priorytetu

Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 4.1. mają charakter ciągły i dynamiczny, ponieważ

powiązane są z procesami, które muszą sukcesywnie zachodzić w sektorze rolnym, aby zachować lub

poprawić pozycję konkurencyjną na rynkach międzynarodowych (np. modernizacja, innowacyjność,

jakość zarządzania). Wszystkie kierunki interwencji w ramach tego priorytetu mają charakter

horyzontalny i powinny być wdrażane na terenie całego kraju w odpowiedzi na potrzeby rozwojowe

gospodarstw już istniejących na rynku lub też tych tworzonych w ramach wymiany pokoleniowej

(gospodarstwa tzw. „młodych rolników”). Kierunek interwencji 4.1.1. powinien w szczególności dotyczyć

tych gospodarstw, w których procesy modernizacyjne nie mogą zostać przeprowadzone bez wsparcia

publicznego.

Priorytet 4.2. Kreowanie oraz transfer wiedzy i technologii służącej zrównoważonemu rozwojowi

sektora rolno‐spożywczego

ww

Opis priorytetu

Tworzenie innowacyjnego i konkurencyjnego sektora rolno‐spożywczego wymaga działań

w zakresie kreowania oraz transferu wiedzy i technologii, służących zrównoważonemu rozwojowi sektora

(w szczególności w zakresie wykorzystania podstawowych i ubocznych produktów z rolnictwa

i rybactwa do produkcji energii ze źródeł odnawialnych). Dlatego też należy wspierać rozwój badań na

rzecz zrównoważonego rozwoju sektora rolno‐spożywczego, w większym stopniu i bardziej efektywnie

wykorzystywać potencjał badawczo‐rozwojowy w ocenie i monitorowaniu rozwoju obszarów wiejskich

i sektora rolno‐spożywczego; wspierać rozwój doradztwa; zwiększyć udział ośrodków naukowo‐

‐badawczych w międzynarodowych projektach badawczych i wspierać rozwój i poprawę infrastruktury

naukowo‐badawczej jako źródła efektywnych rozwiązań innowacyjnych i postępu. Równocześnie należy

zwiększyć przekaz i upowszechnianie rzetelnych informacji na temat sytuacji na rynku rolno‐

‐spożywczym.

Wymiar terytorialny priorytetu

Priorytet 4.2., z wyjątkiem kierunku interwencji 4.2.2., nie ma charakteru przestrzennego, choć

jest niezwykle istotny z punktu widzenia kreowania i ukierunkowania postępu organizacyjnego,

technicznego, biologicznego itd., a jego znaczenie przejawia się w konieczności wparcia finansowego

szeroko rozumianej nauki, w tym rolniczej, i osiągnięcie w Polsce w perspektywie 2020 r. wskaźnika

dotacji na poziomie średniej unijnej.

W przypadku kierunku interwencji 4.2.2. koniecznym jest w pierwszym rzędzie utworzenie

spójnego i skutecznego systemu doradztwa w Polsce, mającego efektywnie wspierać rolników już nie

tylko w zakresie zasad wzajemnej zgodności (cross‐compliance) oraz innych wymogów, dotyczących

technik i praktyk rolniczych związanych ze zrównoważeniem produkcji rolnej, ale w szerszej

perspektywie, związanej z tzw. nowymi wyzwaniami i coraz częstszymi fluktuacjami cenowymi na

w.

rcl

.go

v.p

l

rynkach rolnych oraz tzw. „szokami” cenowymi na globalnych rynkach rolnych. Potrzeba wzmocnienia

doradztwa rolniczego w Polsce jest równie ważnym zadaniem dla wszystkich województw w kraju.

Priorytet 4.3. Dostosowanie struktur sektora rolno‐spożywczego do zmieniających się wyzwań

w Polsce, UE i skali globalnej

ww

Opis priorytetu

Wsparcie przekształceń strukturalnych w rolnictwie, zmierzające do poprawy struktury agrarnej,

a tym samym rentowności rolnictwa, nie może ograniczać praw do własności i stanowienia o sposobie

przeznaczenia gruntów rolnych, będących własnością osób prywatnych. Dlatego planuje się

wypracowanie rozwiązań prawnych i organizacyjnych sprzyjających rozwinięciu obrotu gruntami

rolnymi oraz innymi gruntami możliwymi do przeznaczenia pod cele produkcji rolnej (np. sprzedaży czy

długoterminowemu przekazywaniu w użytkowanie gruntów). Byłyby to na przykład działania

zachęcające osoby młode, lepiej wykształcone, dobrze przygotowane do wykonywania zawodu rolnika, do

przejmowania gospodarstw rolnych, z jednoczesnym zapewnieniem źródła dochodów producentom

rolnym rezygnującym na rzecz tych osób z prowadzenia działalności rolniczej (wsparcie to będzie

skierowane do osób w wieku okołoemerytalnym) i służyć będzie scalaniu gruntów. Będą również

prowadzone prace nad opodatkowaniem dochodów uzyskiwanych z rolnictwa i majątku

wykorzystywanego do prowadzenia działalności rolniczej.

Ponadto należy wspierać różne formy organizowania się producentów rolnych, pozwalające

na osiąganie korzyści związanych ze skalą działalności zarówno w sferze produkcji, jak i handlu (zakupy

środków do produkcji, jak i sprzedaży produktów). Chodzi w szczególności o promowanie spółdzielczości

i grup producentów w sektorze rolno‐spożywczym i wszelkie działania zmierzające do aktywizacji

i współpracy producentów rolnych. Należy również wprowadzić niezbędne zmiany w porządku prawnym

dotyczącym rolniczej spółdzielczości w celu ułatwiania tworzenia nowych struktur rolniczych w formie

spółdzielni oraz tworzenia dla rolników zachęcających warunków do pozostawania w już istniejących

spółdzielniach.

W kontekście globalizacji rynku rolno‐żywnościowego coraz większe znaczenie będzie mieć

koncentracja na poziomie przetwórstwa, co czyni koniecznym wspieranie i promowanie rozwoju struktur

organizacyjnych (np. agroklastrów) w sektorze rolno‐spożywczym, w tym m.in. w zakresie zarządzania

łańcuchem dostaw, wspierania rolników na etapie zakładania grup producentów rolnych, jak również na

etapie funkcjonowania oraz tworzenia możliwości rozwoju struktur drugorzędowych na poziomie

związków grup producentów (związki regionalne, branżowe, krajowe).

Działania na forum międzynarodowym na rzecz poprawy pozycji polskiego sektora rolno‐

‐spożywczego na rynku wspólnotowym i globalnym będą kolejnym środkiem do osiągnięcia zakładanego

priorytetu, a tym samym celu szczegółowego strategii. Działania te odnoszą się w szczególności

do aktywności przedstawicieli producentów rolno‐spożywczych i administracji państwowej na forum

międzynarodowym, aktywności zmierzającej do zapewnienia równych warunków konkurencji oraz

promocji polskich producentów i artykułów rolno‐spożywczych. W tym względzie należy zmierzać

do osiągnięcia jak najkorzystniejszych dla krajowych producentów i przetwórców rolno‐spożywczych

międzynarodowych postanowień dotyczących regulacji produkcji i handlu artykułami rolno‐

‐spożywczymi. Ponadto należy utworzyć skuteczną „siatkę bezpieczeństwa” umożliwiającą ograniczenie

wpływu niekorzystnych fluktuacji koniunkturalnych. Do tej grupy działań należą między innymi te, które

dotyczą zarządzania ryzykiem w produkcji rolnej i rybackiej.

Wymiar terytorialny priorytetu

Priorytet 4.3. ma charakter mieszany, od ponadnarodowego do lokalnego. Kierunek interwencji

4.3.1. jest w praktyce adresowany horyzontalnie, przy czym musi być ściśle powiązany z transferem

nadwyżek siły roboczej do działów pozarolniczych, a 4.3.2. ma największe znaczenie na terenach

specjalizujących się w danym kierunku produkcji, jak np. owoce i warzywa w rejonach specjalizujących się

w sadownictwie, drobiarstwie i trzodzie chlewnej czy zbożach. Kierunek interwencji 4.3.3. dotyczy

w jednakowym stopniu całego kraju, natomiast 4.3.4. ma przede wszystkim polityczny i ponadnarodowy

charakter, ale oprócz siły zabiegów dyplomatycznych zależy również od stopnia integracji sektora oraz

w.

rcl

.go

v.p

l

jego powiązań z kanałami marketingowymi, ułatwiającymi dystrybucję produktów rolno‐spożywczych

na rynkach unijnych i globalnych po zadawalających cenach.

Priorytet 4.4. Promocja oraz powiększanie rynków zbytu produktów rolno‐spożywczych

Opis priorytetu

Realizacja tego priorytetu wymaga kontynuacji działań w zakresie promocji krajowych

produktów rolno‐spożywczych na rynkach: krajowym, unijnym i światowym oraz rozwoju polityki

wsparcia eksportu w wymiarze instytucjonalnym, technicznym i zagranicznym. W szczególności należy

stworzyć spójną promocję polskiej żywności poprzez skoordynowanie działań oraz szeroką współpracę

jednostek zajmujących się promocją Polski poza jej granicami. Istotnym punktem będzie udział

w wydarzeniach o randze krajowej i międzynarodowej (m.in. targach, konferencjach i seminariach), na

których możliwe jest promowanie krajowych produktów rolno‐spożywczych. „Promocja na rynkach

krajowym, unijnym i światowym polskich produktów rolno‐spożywczych” odbywać się będzie również

poprzez realizację programów wsparcia eksportu (jak np. „Program Poznaj Dobrą Żywność”),

w szczególności produktów o wysokiej jakości oraz produktów branży charakteryzujących się dużym

rozdrobnieniem.

Wymiar terytorialny priorytetu

Wszystkie kierunki interwencji priorytetu 4.4. mają charakter horyzontalny.

Cel szczegółowy 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich

Priorytet 5.1. Ochrona środowiska naturalnego w sektorze rolniczym i różnorodności biologicznej

na obszarach wiejskich

ww

Opis priorytetu

Działalność rolnicza i rybacka odgrywa szczególnie istotną rolę w kontekście ochrony wartości

przyrodniczych kraju, w szczególności na terenach będących ostojami występowania rzadkich gatunków

roślin i zwierząt oraz utrzymanie siedlisk przyrodniczych (do których należą przede wszystkim łąki,

pastwiska oraz siedliska lęgowe ptaków i stawy), wymagających stosowania tradycyjnych lub

odpowiednio zaplanowanych form gospodarowania. Należy zatem podejmować działania w zakresie

ochrony różnorodności biologicznej, w tym unikalnych ekosystemów oraz flory i fauny związanych

z gospodarką rolną i rybacką (w tym m.in. zbieżne z dotychczas wdrażanym i w ramach

PROW 2004‐2006, a następnie PROW 2007‐2013 działaniami rolnośrodowiskowymi, działaniem

polegającym na wsparciu rolniczego użytkowania obszarów o niekorzystnych warunkach

gospodarowania – ONW i obszarów o wysokiej wartości przyrodniczej ‐ HNV). Skuteczna ochrona

różnorodności biologicznej powinna polegać na analizie skuteczności wdrażanych rozwiązań

systemowych. Dlatego też w celu określenia wpływu zmian w gospodarce rolnej i rybackiej na

organizmy/środowisko powinien być prowadzony monitoring przyrodniczy, który byłby jednym z działań

wpisujących się w interwencje, określone mianem „rozwój wiedzy w zakresie ochrony środowiska

rolniczego i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich i jej upowszechnianie”. Ponadto należy

podejmować działania służące minimalizacji ryzyka wprowadzania do środowiska gatunków obcych

zagrażających różnorodności biologicznej lub bazie genetycznej produkcji roślinnej, zwierzęcej i rybackiej.

Mając na uwadze ochronę jakości wód (w tym poprzez racjonalną gospodarkę nawozami

i środkami ochrony roślin) oraz ochronę gleb przed erozją, zakwaszeniem, spadkiem zawartości materii

organicznej i zanieczyszczeniem metalami ciężkimi, należy zmierzać do udoskonalenia (w tym również

uproszczenia) i upowszechnienia zasad dobrej kultury rolnej (w szczególności poprzez wsparcie

wypłacane w ramach płatności bezpośrednich, którego wysokość jest uzależniona od spełniania zasady

wzajemnej zgodności) oraz zasad utrzymania stawów w dobrej kulturze uwzględniających potrzeby

ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności biologicznej oraz wsparcie i propagowanie

działań nakierowanych na rozwój rolnictwa ekologicznego i w konsekwencji zmniejszanie zużycia

nawozów i środków ochrony roślin. Niezależnie od wymienionych przedsięwzięć powinno się rozwijać

system monitoringu jakości wód i gleb oraz wspierać wprowadzanie innowacyjnych metod ich ochrony.

Biorąc pod uwagę konieczność ograniczenia zagrożenia związanego ze stosowaniem środków ochrony

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

roślin i negatywnego wpływu stosowania tych preparatów na zdrowie ludzi oraz na środowisko (o czym

mowa w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE z dnia 21 października 2009 r.

ustanawiającej ramy wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego stosowania pestycydów), należy

również opracować krajowy plan działania, który obejmowałby w szczególności takie obszary, jak

1) zapewnienie systemu szkoleń dla profesjonalnych użytkowników środków ochrony roślin,

dystrybutorów tych preparatów oraz doradców, świadczących usługi w zakresie ochrony roślin,

2) podnoszenie świadomości ogółu społeczeństwa odnośnie do środków ochrony roślin;

3) zapewnienie nadzoru nad stanem technicznym sprzętu do stosowania środków ochrony znajdującego

się w użytkowaniu,

4) ochronę środowiska wodnego i wody pitnej przed skażeniem środkami ochrony roślin,

5) zmniejszenie stosowania pestycydów lub zagrożeń z nich wynikających na obszarach dostępnych dla

szczególnie wrażliwych grup ludności oraz cennych przyrodniczo,

6) wdrożenie zasad integrowanej ochrony roślin przez profesjonalnych użytkowników tych preparatów,

7) monitorowanie ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin.

Na realizację tego priorytetu składają się także działania z zakresu edukacji producentów

i przetwórców sektora rolno‐spożywczego o zagrożeniach spowodowanych zanieczyszczaniem wód i gleb

związkami niebezpiecznymi pochodzącymi z produkcji rolnej, rybackiej i przetwórstwa rolno‐

‐spożywczego.

Kolejnym instrumentem ochrony jakości i ilości wód będą programy działań Ramowej Dyrektywy

Wodnej, tj. plany gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy (założenia planów obejmują działania

podstawowe i uzupełniające, prowadzą do poprawy stanu wód, w tym także w sektorze rolnictwa) oraz

wdrożenie i kontrola w zakresie przestrzegania wymogów środowiskowych w odniesieniu do ochrony

wód i gleb (w tym m.in. wymogi zasady wzajemnej zgodności ‐ cross‐compliance). Zwiększenia wymaga

skala rekultywacji gleb zdegradowanych i dewastowanych oraz przywracania im funkcji rolniczej,

przyrodniczej lub rekreacyjnej. Jednocześnie należy podejmować działania w zakresie racjonalnego

korzystania z zasobów wodnych na potrzeby rolnictwa i rybactwa oraz zwiększania retencji wodnej,

istotnej w kontekście zjawisk suszy i powodzi jako następstw zmian klimatu (np. budowa lub remont

urządzeń melioracji wodnych służących do retencjonowania i regulacji poziomu wód; budowa lub remont

systemów nawodnień grawitacyjnych; remont urządzeń melioracji wodnych w celu dostosowania ich do

nawodnień grawitacyjnych; budowa lub remont urządzeń doprowadzających i odprowadzających wodę

w ramach systemów urządzeń melioracji wodnych; poprawa warunków korzystania z wód na potrzeby

rolnictwa). Przy czym zwiększanie retencji wodnej powinno się odbywać w pierwszej kolejności poprzez

wykorzystanie naturalnych procesów ekologicznych, takich jak np. retencja wody w torfowiskach,

oczkach wodnych, zmniejszanie retencji poprzez utrzymanie całorocznej pokrywy roślinnej itp.

Uzupełnieniem przywołanych działań jest rozwój wiedzy dotyczącej ochrony środowiska

rolniczego i różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich i jej upowszechnianie, realizowane m.in.

poprzez doskonalenie i rozwijanie systemu doradztwa (w tym rozwój doradztwa rolnośrodowiskowego

i doradztwa nawozowego oraz szkoleń rolników w zakresie rolnictwa ekologicznego, rozpowszechniania

Dobrych Praktyk Rolniczych i zachęcanie do ich stosowania), ochrony różnorodności biologicznej i

środowiska, w tym wód i gleby.

Wymiar terytorialny priorytetu

W ramach priorytetu 5.1. kierunek interwencji 5.1.1. dotyczący ochrony bioróżnorodności na obszarach

wiejskich powinien być wdrażany przede wszystkim na terenach, gdzie występują gatunki objęte

systemem ochrony (np. parki narodowe czy obszary NATURA 2000) oraz tereny sąsiadujące z tymi

terenami. Kierunek interwencji 5.1.2. powinien być wdrażany na terenie całego kraju. Ma to szczególne

znaczenie na obszarach, gdzie występują znaczące zagrożenia dla środowiska wynikające z intensywnej

produkcji rolnej lub koncentracji terytorialnej produkcji zwierzęcej.

Rysunek 5. Priorytetowe obszary wsparcia ochrony bioróżnorodności na obszarach wiejskich

b) sieć Natura 2000 wg stanu na dzień 31 XII 2009 r.

w.

rcl

.go

v.p

l

a) lasy i trwałe użytki zielone

Źródło: opracowanie IUNG‐PIB oraz Ochrona środowiska 2010, GUS.

Priorytet 5.2. Kształtowanie przestrzeni wiejskiej z uwzględnieniem ochrony krajobrazu i ładu

przestrzennego

ww

Opis priorytetu

Ochrona krajobrazu i ładu przestrzennego na obszarach wiejskich wymaga podjęcia działań

w zakresie: zachowania unikalnych form krajobrazu rolniczego, właściwego planowania przestrzennego

na obszarach wiejskich oraz racjonalnej gospodarki gruntami. Toteż istotnym jest: zapewnienie

warunków dla zrównoważonego wykorzystania zasobów przestrzennych na obszarach wiejskich;

zagwarantowanie planowania przestrzennego z udziałem społeczności lokalnych, uwzględniającego

zróżnicowane potrzeby społeczne, gospodarcze, kulturalne i środowiskowe; poprawa warunków

produkcji rolnej (m.in. poprzez wykonanie prac scaleniowych). Należy dążyć do wzmocnienia systemu

zarządzania obszarami wiejskimi poprzez oddolne konstruowanie wizji, strategii i planów danego terenu.

Wymiar terytorialny priorytetu

Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 5.2. mają znaczenie w zapobieganiu

nieuporządkowanej urbanizacji obszarów wiejskich, w szczególności obszarów przylegających do

ośrodków miejskich i lokalnych centrów rozwoju. Jest to również ważne z uwagi na nasilające się

w ostatnich latach zjawisko tzw. „drugich domów”, które niekiedy w sposób żywiołowy i niekontrolowany

burzą ład przestrzenny na terenach o wysokich walorach środowiskowych i turystycznych. Jest to jednak

tylko jeden z aspektów działań, jakie będą podejmowane w ramach tego priorytetu. Z uwagi na

powszechność problemów, które leżą u podstaw tego priorytetu, powinien on być wdrażany na terenie

całego kraju.

w.

rcl

.go

v.p

l

Priorytet 5.3. Adaptacja rolnictwa i rybactwa do zmian klimatu oraz ich udział w przeciwdziałaniu

tym zmianom (mitygacji)

ww

Opis priorytetu

Rolnictwo, jak żadna inna gałąź gospodarki, jest narażone na oddziaływanie klimatu i związanych

z nim zjawisk atmosferycznych, ich zmian i anomalii (coraz częstsze susze, powodzie, gwałtowne burze

z silnymi porywami wiatru). Stąd konieczność podjęcia działań na rzecz adaptacji produkcji rolnej

i rybackiej do tych zmian. Zabiegi te obejmują m.in. upowszechnianie upraw mniej wrażliwych na

występowanie zjawisk suszy i podtopień, wprowadzanie skutecznych mechanizmów zarządzania

ryzykiem w produkcji rolnej i rybackiej, zmiany w agrotechnice powodowane przesunięciem okresu

wegetacji itp.

Ponadto należy wspierać działania ograniczające i redukujące emisję gazów cieplarnianych

z rolnictwa (głównie metanu i podtlenku azotu) i łańcucha rolno‐żywnościowego. Rolnictwo dysponuje

dużym potencjałem w tym zakresie dzięki

 modernizacji gospodarstw rolnych i inwestycji w urządzenia do przechowywania nawozów

naturalnych,

 pochłanianiu dwutlenku węgla przez tereny zalesione i inne tereny zielone (łąki, pastwiska,

trwałe użytki zielone),

 wspieraniu rozwoju energii odnawialnej (wykorzystywanie produktów roślinnych jako materiału

energetycznego, biogazownie),

 odpowiedniemu gospodarowaniu glebą i stosowaniu adekwatnych zabiegów agrotechnicznych,

 odtwarzaniu zniszczonego przez katastrofy potencjału produkcji leśnej oraz wprowadzeniu

instrumentów zapobiegawczych (przeciwdziałanie pożarom terenów leśnych),

 sekwestracji węgla w glebie i biomasie poprzez racjonalne użytkowanie ziemi i przestrzegania

wymogów i norm wzajemnej zgodności (cross‐compliance), promocję rolnictwa ekologicznego,

promowania zalesień gruntów rolnych.

Działaniom powinno towarzyszyć: upowszechnianie wiedzy w zakresie praktyk przyjaznych

klimatowi wśród konsumentów i producentów rolno‐spożywczych (w tym m.in. rozpowszechnianie zasad

Dobrych Praktyk Rolniczych i zachęcanie do ich stosowania, edukacja i podnoszenie świadomości

społecznej w tematyce emisji gazów cieplarnianych i związanymi z tym zmianami klimatycznymi oraz

sposobami przeciwdziałania i adaptacji do tych zamian) oraz wsparcie badań w zakresie wzajemnego

oddziaływania rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa na zmiany klimatu.

Wymiar terytorialny priorytetu

Kierunki interwencji zawarte w priorytecie 5.3. dotyczą całego kraju, z wyjątkiem 5.3.4., który ma

wymiar przestrzenny w aspekcie badawczym, a nie lokalizacji ośrodków badawczych. Jednocześnie,

biorąc pod uwagę czynniki pogodowe oraz zmienność zasobności w wodę UR, można wyodrębnić obszary,

na których działania przeciwdziałające i niwelujące negatywne zjawiska niedoboru wody w okresie

wegetacyjnym mają szczególne znaczenie.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 6. Priorytetowe obszary wsparcia w zakresie adaptacji rolnictwa do zmian klimatu w kontekście

dostępności wody

Źródło: opracowanie IUNG‐PIB.

Priorytet 5.4. Zrównoważona gospodarka leśna i łowiecka na obszarach wiejskich

ww

Opis priorytetu

Gospodarka leśna jest terytorialnie i funkcjonalnie związana z wiejską, dla której często stanowi

uzupełniającą lub alternatywną w stosunku do rolnictwa formę aktywności ekonomicznej i społecznej.

Jednocześnie lasy odgrywają bardzo istotną rolę w dostarczaniu dóbr publicznych o charakterze

środowiskowym oraz wpływają w sposób istotny na sekwestrację węgla. Toteż należy wspierać

racjonalne powiększanie zasobów leśnych na obszarach wiejskich, zalesiając grunty niskiej jakości,

których rolnicze użytkowanie jest ekonomicznie nieuzasadnione, zwiększając tym samym rentowność

całej gospodarki wiejskiej. Tworzenie gospodarstw rolno‐leśnych powinno sprzyjać dwuzawodowości ich

właścicieli i zmniejszaniu ryzyka ich utrzymania. Ważne jest, aby zalesienia, z uwagi na ich korzystny

wpływ na strukturę użytkowania ziemi i warunki produkcji biologicznej, były zintegrowane z wdrażaniem

rolnictwa ekologicznego. Zwiększanie zasobów leśnych na obszarach wiejskich należy realizować poprzez

działania wspierające możliwość zakładania upraw leśnych na gruntach rolnych i zrekultywowanych.

Jednak pierwszoplanowe znaczenie powinno mieć zalesianie gruntów położonych w enklawach lub

półenklawach kompleksów leśnych, które nie pełnią istotnych funkcji biocenotycznych, a przyczynią się

do powiększenia istniejących kompleksów leśnych, gruntów łączących mniejsze kompleksy leśne

w zwarte i ciągłe struktury krajobrazu, tzw. korytarze ekologiczne. Duże znaczenie ma również zalesienie

gruntów położonych na obszarach wymagających ochrony gleby i wód (np. wododziały). Wprowadzanie

zalesień na terenach górskich, gdzie uprawy rolnicze powodują erozję gleb i wypłukiwanie składników

mineralnych z podłoża, prowadzenie małopowierzchniowych zalesień wydaje się być dobrym

rozwiązaniem i znajduje pozytywne odzwierciedlenie w stanie środowiska przyrodniczego. Tym samym

zadanie zalesień polegać powinno na ochronie i wzmacnianiu najcenniejszych obszarów przyrodniczych.

Rozumie się przez to zarówno tworzenie i wzmacnianie przez zalesienia powiązań („korytarzy”) między

istniejącymi obszarami chronionymi, jak i rezygnację z zalesienia w celu zachowania w stanie

niezmienionym siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory. Na terenach obszarów chronionych oraz

w.

rcl

.go

v.p

l

sieci obszarów Natura 2000 decyzje o zalesieniu powinny zatem być zgodne z planami ich ochrony. Należy

uzgadniać z właściwymi organami projekty zalesienia: dolin rzek (tereny zalewowe) i terenów

zabagnionych obniżeń, rolniczych polan (enklaw) puszczańskich o walorach przyrodniczych

i kulturowych (np. w Puszczy Białowieskiej), obszarów o wybitnych walorach widokowych (obszary takie

należy wyznaczyć w planach zagospodarowania przestrzennego gmin). Jednocześnie z zalesienia

wyłączone powinny być grunty rolne i śródpolne nieużytki zaliczane do siedlisk priorytetowych

w programie rolnośrodowiskowym (np. bagna, mszary, torfowiska, oczka wodne, solniska, trzcinowiska

i inne siedliska okresowo podmokłe, murawy kserotermiczne, remizy, wrzosowiska, wydmy, gołoborza

i wychodnie skalne, niechronione lub objęte ochroną prawną jako np. użytki ekologiczne, miejsca cenne

z historycznego bądź archeologicznego punktu widzenia).

Należy przewidzieć odrębne działania dla obszarów cennych pod względem przyrodniczym,

kulturowym i historycznym, które obejmą m.in.: promowanie zamiany gruntów ornych na użytki zielone,

opóźnianie pokosów i kontrolę wypasania w celu ochrony stanowisk lęgowych ptaków i miejscowej flory,

usuwanie zarośli i krzewów, zakładanie i utrzymywanie użytków ekologicznych, tworzenie stref

buforowych wzdłuż cieków wodnych.

W ostatnim dziesięcioleciu obserwuje się nasilenie występowania anomalii pogodowych, którym

towarzyszą katastrofy naturalne takie, jak: silne wiatry, powodzie, susze, masowe pojawianie się

szkodliwych owadów, grzybów patogenicznych oraz pożary, lawiny i osuwiska. Następstwa tych zjawisk

są bardzo dotkliwe dla lasów w Polsce, których możliwości zabezpieczenia przed katastrofami

naturalnymi są bardzo ograniczone. Mając powyższe na uwadze, niezwykle istotne jest prowadzenie

działań mających na celu zwalczanie skutków katastrof naturalnych oraz przeciwdziałanie zagrożeniom

biotycznym, abiotycznym i antropogenicznym, wpływającym na trwałość i stan lasów.

Wyżej wymienionym działaniom powinny towarzyszyć zrównoważona gospodarka łowiecka

służąca ochronie środowiska oraz rozwojowi rolnictwa i rybactwa oraz działania na rzecz wzmacniania

publicznych funkcji lasów na obszarach wiejskich.

Wymiar terytorialny priorytetu

Kierunek interwencji 5.4.1. jest ściśle powiązany z koniecznością zwiększenia wskaźnika

lesistości kraju i jest szczególnie ważny dla województw o bardzo niskim udziale lasów.

Rysunek 7. Gminy preferowane do zalesienia w „Krajowym programie zwiększania lesistości, 2002 r.”

(wariant III‐środowiskowy)

Wielkość syntetycznego

wskaźnika preferencji

zalesieniowych gmin

ww

2–10

10–15

15–21

21–30

30–62

Źródło: Raport o stanie lasów w Polsce 2009, opracowany w Instytucie Badawczym Leśnictwa na zlecenie Dyrekcji

Generalnej Lasów Państwowych.

Natomiast kierunki interwencji 5.4.2. i 5.4.4. mają największe zastosowanie na terenach, gdzie już

występują kompleksy leśne. Natomiast kierunek interwencji 5.4.2. odnosi się do obszarów, na których

wystąpiły zniszczenia drzewostanów w skutek katastrof naturalnych (np. wiatrołomy, pożary itp.).

w.

rcl

.go

v.p

l

Kierunki interwencji 5.4.3. i 5.4.4. mają charakter horyzontalny i dotyczą całej powierzchni lasów,

a w przypadku kierunku interwencji 5.4.3. również obszarów, na których przebywają gatunki

pozyskiwane w drodze polowań lub odłowów (w szczególności tereny wykorzystywane rolniczo), oraz

terenów, gdzie prowadzi się hodowlę i ochronę zwierzyny.

Priorytet 5.5. Zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich

ww

Opis priorytetu

Zobowiązania międzynarodowe Polski wynikające z pakietu klimatyczno‐energetycznego

zmuszają do dywersyfikacji źródeł wytwarzania energii, a szczególną rolę w tym zakresie powinien

odegrać rozwój energetyki odnawialnej. Efektywna realizacja powyższego priorytetu będzie polegała na

wspieraniu rozwoju inwestycji, dostosowanych do lokalnie dostępnych zasobów odnawialnych źródeł

energii (OZE), wykorzystujących w pierwszej kolejności produkty uboczne z rolnictwa i pozostałości

przemysłu rolno‐spożywczego.

W przypadku zagospodarowywania biomasy pochodzenia rolniczego na cele energetyczne

szczególnie ważne jest, aby nie prowadziło to do nadmiernej eksploatacji gleb i w konsekwencji utraty ich

produktywności. W tym zakresie szczególnie wspierane będą działania, które umożliwiają jednoczesne

wykorzystanie energii zawartej w biomasie oraz użycie pozostałej masy organicznej do nawożenia gleb

w kolejnym cyklu produkcyjnym. Kluczowym elementem realizacji priorytetu będzie realizacja założeń,

wynikających z przyjętej Polityki energetycznej Polski do 2030 r. W szczególności dotyczyć to będzie

wdrożenia „Kierunków rozwoju biogazowni rolniczych na lata 2010‐2020”. W tym zakresie należy wspierać

inwestycje związane z produkcją biogazu rolniczego i energii elektrycznej z niego pochodzącej

(m.in. przy wykorzystaniu odchodów zwierzęcych), jak również związane z dystrybucją wyprodukowanej

energii z odnawialnych źródeł. Działaniom tym powinno towarzyszyć usuwanie barier organizacyjnych,

prawnych i ekonomicznych (na rzecz zwiększenia dostępności cenowej instalacji i urządzeń

wykorzystujących odnawialne źródła energii), uniemożliwiających rozwój ww. inwestycji.

Kolejnym elementem racjonalnego wykorzystania potencjału rolnictwa jest zagospodarowanie na

cele energetyczne tej części przestrzeni produkcyjnej, która pozostaje do dyspozycji po zaspokojeniu

potrzeb żywnościowych, jak np. uprawy energetyczne (wykorzystywane do produkcji energii lub paliw

transportowych). Stanowi to alternatywny kierunek dla działalności rolniczej, a tym samym umożliwia

uzyskanie dodatkowych przychodów w rolnictwie. Do celów energetycznych (głównie produkcji ciepła

i energii elektrycznej) powinna być wykorzystywana biomasa pochodząca zarówno z celowych upraw

rolnych, jak również stanowiąca produkt uboczny z produkcji żywności.

Poza biogazowniami i jednostkami kogeneracyjnymi, aby zabezpieczyć potrzeby energetyczne

wsi, wskazane byłoby wykorzystanie w lokalizacjach, gdzie jest to zasadne: energetyki wiatrowej

mniejszej mocy oraz energetyki słonecznej – kolektorów słonecznych i ogniw fotowoltaicznych.

Powodzenie planowanych inwestycji będzie zależało również od działań na rzecz kreowania

i transferu wiedzy w zakresie wykorzystania podstawowych i ubocznych produktów z rolnictwa

i rybactwa do produkcji energii ze źródeł odnawialnych. W szczególności chodzi o wspieranie projektów

badawczych i wdrożeniowych dotyczących konkretnych rozwiązań technicznych lub organizacyjnych do

zastosowania w gospodarstwach w celu racjonalizacji wykorzystania energii; podnoszenie poziomu

wiedzy w zakresie działań zmierzających do poprawy stanu środowiska naturalnego; promocję

wykorzystania lokalnych odnawialnych źródeł energii oraz działań informacyjnych, wskazujących

na korzyści płynące z szerszego wykorzystania odnawialnych źródeł energii na obszarach wiejskich.

Wymiar terytorialny priorytetu

W przypadku kierunku interwencji 5.5.1. pierwszym kryterium terytorializacji tego priorytetu,

bez względu na położenie geograficzne, powinno być kryterium ekonomiczne, oparte na rachunku

ciągnionym, a także niewywoływanie konfliktu pomiędzy przeznaczaniem produkcji rolniczej na

zaspakajanie potrzeb żywnościowych i na cele wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych oraz

niepowodowanie negatywnych efektów środowiskowych. Możliwość korzystania z rozwiązań w ramach

kierunku interwencji 5.5.2. powinni mieć wszyscy mieszkańcy obszarów wiejskich.

2.4. Powiązania strategii z pozostałymi strategiami rozwoju

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rozwój obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa regulowany jest obowiązującym porządkiem

prawnym, zgodnie z którym do działów administracji rządowej należą m.in. działy: rolnictwo, rozwój wsi,

rynki rolne, rybołówstwo (ustawa z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej,

Dz. U. z 2007 r. Nr 65, poz. 437, z późn. zm.), którymi kieruje Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz

podlegające mu lub przez niego nadzorowane następujące organy (rozporządzenie Prezesa Rady

Ministrów z dnia 18 listopada 2011 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa

i Rozwoju Wsi, Dz. U. Nr 248, poz. 1486)

 Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego;

 Główny Inspektor Ochrony Roślin i Nasiennictwa;

 Główny Lekarz Weterynarii;

 Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno‐Spożywczych;

 okręgowi inspektorzy rybołówstwa morskiego.

Natomiast zagadnienia dotyczące zasad, celów oraz wsparcia rozwoju obszarów wiejskich,

rolnictwa i rybactwa (lub rybołówstwa) znajdują się obecnie w różnych aktach prawnych (krajowych

i unijnych), z których najważniejszymi są

 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z późn.

zm.);

 Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę

Europejską podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r., który wszedł w życie dnia 1 grudnia

2009 r.;

 ustawa z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków

Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz. U. Nr 64, poz. 427,

z późn. zm.);

 ustawa z dnia 3 kwietnia 2009 r. o wspieraniu zrównoważonego rozwoju sektora rybackiego

z udziałem Europejskiego Funduszu Rybackiego (Dz. U. Nr 72, poz. 619, z późn. zm.);

 ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592, z późn.

zm.);

 ustawa z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego

(Dz. U. z 2008 r. Nr 170, poz. 1051, z późn. zm.).

Z uwzględnieniem przywołanych uwarunkowań projektowane i wdrażane są prace wspierające

rozwój obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa zarówno w ramach polityki krajowej, jak również

polityk wspólnotowych (w tym przypadku głównie w ramach: Wspólnej Polityki Rolnej, Polityki Spójności

i Wspólnej Polityki Rybackiej). Działania te realizowane są według przyjętej logiki planowania

strategicznego, która została zawarta w przepisach ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712, z późn. zm.). W myśl przepisów

przywołanej ustawy strategiami rozwoju są: długookresowa strategia rozwoju kraju (dokument

określający główne trendy, wyzwania, i scenariusze rozwoju społeczno‐gospodarczego oraz kierunki

przestrzennego zagospodarowania państwa, z uwzględnieniem zasady zrównoważonego rozwoju,

obejmujący okres co najmniej 15 lat), średniookresowa strategia rozwoju kraju (dokument określający

podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym,

regionalnym i przestrzennym, obejmujący okres 4–10 lat, realizowany przez strategie rozwoju oraz za

pomocą programów, z uwzględnieniem okresu programowania UE) oraz inne strategie rozwoju

(dokumenty określające podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki rozwoju w danych obszarach

wskazanych w średniookresowej strategii rozwoju kraju, odnoszące się do rozwoju regionów, rozwoju

przestrzennego, sektorów lub dziedzin, realizowane za pomocą programów). Strategia zrównoważonego

rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa należy do grupy dokumentów określonych nazwą: inne strategie

rozwoju i zgodnie z ww. ustawą jest opracowywana oraz uzgadniana przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju

Wsi.

w.

rcl

.go

v.p

l

Jednocześnie w dniu 24 listopada 2009 r. Rada Ministrów przyjęła dokument Plan

uporządkowania strategii rozwoju (zmieniany następnie w dniu 10 marca 2010 r. oraz w dniu 30 kwietnia

2011 r. poprzez reasumpcję decyzji Rady Ministrów z dnia 24 listopada 2009 r.), zakładający ograniczenie

liczby obowiązujących oraz opracowywanych dokumentów o charakterze strategicznym i utworzenie

9 nowych strategii rozwoju (zamiast obecnie funkcjonujących 41 dokumentów o takim charakterze), tj.

 Strategii innowacyjności i efektywności gospodarki,

 Strategii rozwoju kapitału ludzkiego,

 Strategii rozwoju transportu,

 Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko,

 Sprawne państwo,

 Strategii rozwoju kapitału społecznego,

 Krajowej strategii rozwoju regionalnego – regiony – miasta – obszary wiejskie,

 Strategii Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 2011‐2020/22,

 Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa.

Rysunek 8. Rodzaje strategii rozwoju

DŁUGOOKRESOWA STRATEGIA ROZWOJU KRAJU

ŚREDNIOOKRESOWA STRATEGIA ROZWOJU KRAJU

Inne strategie rozwoju

 Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki.

 Strategia rozwoju kapitału ludzkiego.

 Strategia rozwoju transportu.

 Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko.

 Sprawne państwo.

 Strategia rozwoju kapitału społecznego.

 Krajowa strategia rozwoju regionalnego – Regiony – miasta ‐ obszary wiejskie.

 Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP 2011‐2020/22.

ww

 Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa.

Programy lub działania realizujące strategie

Źródło: opracowanie MRiRW.

Poszczególne strategie rozwoju są ze sobą ściśle powiązane. Związki te dotyczą zarówno

nakładania się/komplementarności celów, jak i instrumentów realizacyjnych. Jednocześnie niektóre

spośród przywołanych dziewięciu innych strategii rozwoju odnoszą się do określonych obszarów

tematycznych (np. strategia rozwoju transportu) lub mają wymiar horyzontalny i obejmują działania

adresowane do wybranych regionów/obszarów (jak np. strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa

w.

rcl

.go

v.p

l

i rybactwa). Stąd cele i priorytety wskazane w SZRWRiR będą realizowane poprzez instrumenty będące w

zakresie kompetencji różnych ministrów i mające odzwierciedlenie w innych strategiach.

Nazwa strategii

Strategia

innowacyjności i

efektywności

gospodarki

Strategia rozwoju

kapitału ludzkiego

Strategia rozwoju

transportu

Kierunki interwencji, dla których

strategia pełni rolę wspierającą

1.3.4. Zwiększenie dostępu do kapitału zewnętrznego

2. 3.1. Budowa i modernizacja sieci szerokopasmowych

3.4.3. Wsparcie działalności innowacyjnej

ukierunkowanej na zmiany wzorców produkcji

i konsumpcji

4.1.2. Wdrażanie i promocja innowacyjnych rozwiązań w

sektorze rolno‐spożywczym

4.1.4. Zwiększenie udziału producentów rolno‐

‐spożywczych w finansowaniu i wyznaczaniu

kierunków sektorowej działalności badawczo‐

‐rozwojowej

4.2.3. Zwiększenie udziału ośrodków naukowo‐

‐badawczych w międzynarodowych projektach

badawczych

4.2.4. Rozwój i poprawa infrastruktury naukowo‐

‐badawczej jako źródła efektywnych rozwiązań

innowacyjnych i postępu

4.4.2. Rozwój polityki wsparcia eksportu w wymiarze

instytucjonalnym, technicznym i zagranicznym

5.3.5. Upowszechnianie wiedzy w zakresie praktyk

przyjaznych klimatowi wśród konsumentów i

producentów rolno‐spożywczych

1.1.4. Podnoszenie umiejętności związanych

z wykorzystywaniem technologii ICT

i prowadzeniem działalności

gospodarczej

2.3.2. Budowa i rozwój kompleksowej i

wydajnej infrastruktury ICT

dedykowanej dla mieszkańców

obszarów wiejskich

4.2.1. Rozwój badań na rzecz

zrównoważonego rozwoju sektora

rolno‐spożywczego

4.3.4. Działania na forum

międzynarodowym na rzecz poprawy

pozycji polskiego sektora rolno‐

‐spożywczego na rynku

wspólnotowym i globalnym

4.4.1. Promocja krajowych produktów rolno‐

‐spożywczych na rynkach: krajowym,

unijnym i światowym

2.2.2. Tworzenie powiązań lokalnej sieci drogowej z

siecią dróg regionalnych, krajowych,

ekspresowych i autostrad

2.2.3. Tworzenie infrastruktury węzłów przesiadkowych,

transportu kołowego i kolejowego

1.2.1. Poprawa wahadłowej mobilności

przestrzennej na poziomie lokalnym i

regionalnym

2.2.1. Rozbudowa i modernizacja lokalnej

sieci drogowej i kolejowej

1.1.1. Poprawa jakości i dostępności edukacji ogólnej,

artystycznej i zawodowej na wszystkich

poziomach

1.1.3. Uczenie się przez całe życie umożliwiające zmianę

zawodu lub doskonalenie zawodowe

1.1.4. Podnoszenie umiejętności związanych z

wykorzystywaniem technologii ICT i

prowadzeniem działalności gospodarczej

1.2.2. Rozwiązania prawne i systemowe na rynku pracy

w zakresie ułatwiania i upowszechniania

stosowania elastycznych form pracy

1.2.3. Zwiększenie wykorzystania i promocja

elastycznych form zatrudnienia przez

pracodawców

1.2.4. Zwiększenie dostępu do usług opieki nad

dzieckiem na obszarach wiejskich

1.3.1. Wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc pracy

1.4.3. Promocja i rozwój usług opiekuńczych nad

osobami starszymi i niepełnosprawnymi

2.4.1. Budowa i rozwój infrastruktury edukacji

2.4.3. Budowa i rozwój infrastruktury sportowej

2.4.4. Budowa i rozwój infrastruktury usług zdrowotnych

1.4.1. Rozwój i promocja ekonomii społecznej

1.4.2. Wzmacnianie i rozwój kapitału społecznego

2.4.2. Budowa i rozwój infrastruktury kultury i turystyki

oraz promocja dziedzictwa kulturowego

ww

Strategia rozwoju

kapitału społecznego

Kierunki interwencji, dla których strategia

pełni rolę wiodącą5

1.1.1. Poprawa jakości i dostępności

edukacji ogólnej, artystycznej i

zawodowej na wszystkich poziomach

1.1.3. Uczenie się przez całe życie

umożliwiające zmianę zawodu lub

doskonalenie zawodowe

1.1.4. Podnoszenie umiejętności związanych

z wykorzystywaniem technologii ICT

i prowadzeniem działalności

gospodarczej

5 Przypisanie roli wiodącej w realizacji danego kierunku interwencji strategii innej aniżeli SZRWRiR oznacza, że dany kierunek

interwencji wpisuje się w szerszy zakres działań opisanych w strategii, która jest wiodąca w tym obszarze.

Nazwa strategii

Kierunki interwencji, dla których strategia pełni

rolę wiodącą

2.1.1. Modernizacja sieci przesyłowych i dystrybucyjnych

energii elektrycznej

2.1.2. Dywersyfikacja źródeł wytwarzania energii

elektrycznej

2.1.5. Rozwój systemów zbiórki, odzysku i

unieszkodliwiania odpadów

2.1.6. Rozbudowa sieci przesyłowej i dystrybucyjnej gazu

ziemnego

2.5.1. Rozwój infrastruktury wodno‐melioracyjnej i innej

łagodzącej zagrożenia naturalne

5.1.1. Ochrona różnorodności biologicznej, w tym

unikalnych ekosystemów oraz flory i fauny

związanych z gospodarką rolną i rybacką

5.1.2. Ochrona jakości wód, w tym racjonalna gospodarka

nawozami i środkami ochrony roślin

5.1.3. Racjonalne wykorzystanie zasobów wodnych na

potrzeby rolnictwa i rybactwa oraz zwiększanie

retencji wodnej

5.1.4. Ochrona gleb przed erozją, zakwaszeniem,

spadkiem zawartości materii organicznej i

zanieczyszczeniem metalami ciężkimi

5.1.5. Rozwój wiedzy w zakresie ochrony środowiska

rolniczego i różnorodności biologicznej na

obszarach wiejskich i jej upowszechnianie

5.2.2. Właściwe planowanie przestrzenne

5.2.3. Racjonalna gospodarka gruntami

5.3.2. Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych w

rolnictwie i całym łańcuchu rolno‐żywnościowym

5.3.3. Zwiększenie sekwestracji węgla w glebie i biomasie

wytwarzanej w rolnictwie

5.4.1. Racjonalne zwiększenie zasobów leśnych

5.4.2. Odbudowa drzewostanów po zniszczeniach

spowodowanych katastrofami naturalnymi

5.4.3. Zrównoważona gospodarka łowiecka na OW

służąca ochronie środowiska oraz rozwojowi

rolnictwa i rybactwa

5.4.4. Wzmacnianie publicznych funkcji lasów

5.5.2. Zwiększenie dostępności cenowej i

upowszechnienie rozwiązań w zakresie

odnawialnych źródeł energii wśród mieszkańców

obszarów wiejskich

1.1.1. Poprawa jakości i dostępności edukacji ogólnej,

artystycznej i zawodowej na wszystkich

poziomach

2.5.3. Skuteczne i efektywne zarządzanie kryzysowe

3.3.3. Zapewnienie w łańcuchu rolno‐żywnościowym

zachowań zgodnych z zasadami uczciwej

konkurencji

2.4.4. Budowa i rozwój infrastruktury usług zdrowotnych

Poz. 839

Kierunki interwencji, dla których

strategia pełni rolę wspierającą

2.5.2. Bezpieczeństwo weterynaryjne i

fitosanitarne

4.2.1. Rozwój badań na rzecz zrównoważonego

rozwoju sektora rolno‐spożywczego

5.2.1. Zachowanie unikalnych form krajobrazu

rolniczego

5.3.1. Adaptacja produkcji rolnej i rybackiej do

zmian klimatu

5.3.4. Badania w zakresie wzajemnego

oddziaływania rozwoju obszarów

wiejskich, rolnictwa i rybactwa na zmiany

klimatu

5.3.5. Upowszechnianie wiedzy w zakresie

praktyk przyjaznych klimatowi wśród

konsumentów i producentów rolno‐

‐spożywczych

5.5.1. Racjonalne wykorzystanie rolniczej i

rybackiej przestrzeni produkcyjnej do

produkcji energii ze źródeł odnawialnych

w.

rcl

.go

v.p

l

Bezpieczeństwo

energetyczne

i środowisko

– 51 –

ww

Sprawne

państwo

1.2.2. Rozwiązania prawne i systemowe na rynku

pracy w zakresie ułatwiania i

upowszechniania stosowania elastycznych

form pracy

1.4.2. Wzmacnianie i rozwój kapitału

społecznego

2.4.1. Budowa i rozwój infrastruktury edukacji

2.5.1. Rozwój infrastruktury wodno‐

‐melioracyjnej i innej łagodzącej

zagrożenia naturalne

3.2.3. Skuteczna kontrola bezpieczeństwa i

jakości produktów rolno‐spożywczych w

całym łańcuchu produkcyjnym

3.3.1. Dążenie do zapewnienia równych

warunków konkurencji w ramach

jednolitego rynku rolno‐żywnościowego

4.3.4. Działania na forum międzynarodowym na

rzecz poprawy pozycji polskiego sektora

rolno‐spożywczego na rynku

wspólnotowym i globalnym

4.4.1. Promocja krajowych produktów rolno‐

‐spożywczych na rynkach: krajowym,

unijnym i światowym

4.4.2. Rozwój polityki wsparcia eksportu w

wymiarze instytucjonalnym, technicznym i

zagranicznym

5.2.2. Właściwe planowanie przestrzenne

5.2.3. Racjonalna gospodarka gruntami

Nazwa strategii

Kierunki interwencji, dla których strategia

pełni rolę wiodącą

1.3.3. Tworzenie i rozwój działalności gospodarczej

towarzyszącej prowadzeniu produkcji rolnej leśnej

i rybackiej

2.5.2. Bezpieczeństwo weterynaryjne i fitosanitarne

3.1.1. Utrzymanie gruntów rolnych w dobrej kulturze

rolnej

3.1.3. Optymalizacja bazy genetycznej produkcji roślinnej

i zwierzęcej i rybackiej

3.2.1. Rozwój i wdrażanie systemów jakości żywności

3.2.2. Wsparcie wytwarzania wysokiej jakości produktów

rolno‐spożywczych, w tym produktów

wytwarzanych metodami integrowanymi,

ekologicznymi i tradycyjnymi metodami produkcji

z lokalnych surowców i zasobów oraz produktów

rybnych

3.2.3. Skuteczna kontrola bezpieczeństwa i jakości

produktów rolno‐spożywczych w całym łańcuchu

produkcyjnym

3.2.4. Rozwój badań na rzecz bezpieczeństwa żywności,

jej jakości i potrzeb konsumentów

3.3.1. Dążenie do zapewnienia równych warunków

konkurencji w ramach jednolitego rynku rolno‐

‐żywnościowego

3.3.2. Pogłębienie jednolitego rynku UE artykułów rolno‐

‐spożywczych

3.3.3. Zapewnienie w łańcuchu rolno‐żywnościowym

zachowań zgodnych z zasadami uczciwej

konkurencji

3.4.1. Promocja wysokiej jakości, bezpiecznych dla

konsumenta produktów rolno‐spożywczych

3.4.2. Upowszechnianie wiedzy w zakresie zasad

żywienia

4.1.1. Modernizacja technicznej bazy produkcyjnej w

rolnictwie i rybactwie

4.1.3. Poprawa warunków pracy, bezpieczeństwa i

jakości zarządzania w sektorze rolno‐spożywczym

4.2.1. Rozwój badań na rzecz zrównoważonego rozwoju

sektora rolno‐spożywczego

4.2.2. Rozwój doradztwa i upowszechnianie informacji

rynkowych w sektorze rolno‐spożywczym

4.3.1. Wsparcie przekształceń strukturalnych w

rolnictwie

4.3.2. Poprawa organizacji producentów rolnych, w tym

poprzez spółdzielczość i grupy producenckie w

sektorze rolno‐spożywczym

4.3.3. Rozwój struktur organizacyjnych w łańcuchu

rolno‐żywnościowym producentów rolnych i

rybackich

4.3.4. Działania na forum międzynarodowym na rzecz

poprawy pozycji polskiego sektora rolno‐

‐spożywczego na rynku wspólnotowym i

globalnym

4.4.1. Promocja krajowych produktów rolno‐

‐spożywczych na rynkach: krajowym, unijnym i

światowym

5.1.1. Ochrona różnorodności biologicznej, w tym

unikalnych ekosystemów oraz flory i fauny

związanych z gospodarką rolną i rybacką

5.2.1. Zachowanie unikalnych form krajobrazu rolniczego

5.3.1. Adaptacja produkcji rolnej i rybackiej do zmian

klimatu

5.3.2. Ograniczenie emisji gazów cieplarnianych w

rolnictwie i całym łańcuchu rolno‐żywnościowym

5.3.3. Zwiększenie sekwestracji węgla w glebie i biomasie

wytwarzanej w rolnictwie

5.3.4. Badania w zakresie wzajemnego oddziaływania

rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa

na zmiany klimatu

5.5.1. Racjonalne wykorzystanie rolniczej i rybackiej

przestrzeni produkcyjnej do produkcji energii ze

źródeł odnawialnych

Poz. 839

Kierunki interwencji, dla których strategia

pełni rolę wspierającą

1.1.2. Podnoszenie umiejętności i kwalifikacji

zawodowych osób pracujących w sektorze

rolno‐spożywczym

1.2.5. Aktywizacja lokalnych rynków pracy z

uwzględnieniem małych miast

1.3.1. Wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc

pracy

1.3.2. Rozwój przedsiębiorczości

1.4.1. Rozwój i promocja ekonomii społecznej

1.4.2. Wzmacnianie i rozwój kapitału społecznego

2.1.2. Dywersyfikacja źródeł wytwarzania energii

elektrycznej

2.1.4. Rozbudowa i modernizacja sieci

kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków

2.1.5. Rozwój systemów zbiórki, odzysku i

unieszkodliwiania odpadów

2.2.1. Rozbudowa i modernizacja lokalnej sieci

drogowej i kolejowej

2. 3.1. Budowa i modernizacja sieci

szerokopasmowych

2.3.2. Budowa i rozwój kompleksowej i wydajnej

infrastruktury ICT dedykowanej dla

mieszkańców obszarów wiejskich

2.4.2. Budowa i rozwój infrastruktury kultury i

turystyki oraz promocja dziedzictwa

kulturowego

2.5.1. Rozwój infrastruktury wodno‐melioracyjnej

i innej łagodzącej zagrożenia naturalne

2.5.3. Skuteczne i efektywne zarządzanie kryzysowe

3.4.3. Wsparcie działalności innowacyjnej

ukierunkowanej na zmiany wzorców

produkcji i konsumpcji

4.1.2. Wdrażanie i promocja innowacyjnych

rozwiązań w sektorze rolno‐spożywczym

4.1.4. Zwiększenie udziału producentów rolno‐

‐spożywczych w finansowaniu i wyznaczaniu

kierunków sektorowej działalności

badawczo‐rozwojowej

4.2.3. Zwiększenie udziału ośrodków naukowo

badawczych w międzynarodowych

projektach badawczych

4.2.4. Rozwój i poprawa infrastruktury naukowo‐

‐badawczej jako źródła efektywnych

rozwiązań innowacyjnych i postępu

4.4.2. Rozwój polityki wsparcia eksportu w

wymiarze instytucjonalnym, technicznym i

zagranicznym

5.1.2. Ochrona jakości wód, w tym racjonalna

gospodarka nawozami i środkami ochrony

roślin

5.1.3. Racjonalne wykorzystanie zasobów wodnych

na potrzeby rolnictwa i rybactwa oraz

zwiększanie retencji wodnej

5.1.4. Ochrona gleb przed erozją, zakwaszeniem,

spadkiem zawartości materii organicznej i

zanieczyszczeniem metalami ciężkimi

5.1.5. Rozwój wiedzy w zakresie ochrony

środowiska rolniczego i różnorodności

biologicznej na obszarach wiejskich i jej

upowszechnianie

5.2.2. Właściwe planowanie przestrzenne

5.2.3. Racjonalna gospodarka gruntami

5.3.5. Upowszechnianie wiedzy w zakresie praktyk

przyjaznych klimatowi wśród konsumentów i

producentów rolno‐spożywczych

5.4.1. Racjonalne zwiększenie zasobów leśnych

5.4.2. Odbudowa drzewostanów po zniszczeniach

spowodowanych katastrofami naturalnymi

5.4.3. Zrównoważona gospodarka łowiecka na OW

służąca ochronie środowiska oraz rozwojowi

rolnictwa i rybactwa

5.5.2. Zwiększenie dostępności cenowej i

upowszechnienie rozwiązań w zakresie

odnawialnych źródeł energii wśród

mieszkańców obszarów wiejskich

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Strategia

zrównoważonego

rozwoju wsi,

rolnictwa i

rybactwa

Nazwa strategii

Kierunki interwencji, dla których

strategia pełni rolę wiodącą

1.1.1. Poprawa jakości i dostępności edukacji

ogólnej, artystycznej i zawodowej na

wszystkich poziomach

1.3.2. Rozwój przedsiębiorczości

2.1.3. Rozbudowa i modernizacja ujęć wody i

sieci wodociągowej

2.1.4. Rozbudowa i modernizacja sieci

kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków

2.1.5. Rozwój systemów zbiórki, odzysku i

unieszkodliwiania odpadów

2.2.1. Rozbudowa i modernizacja lokalnej sieci

drogowej i kolejowej

2. 3.1. Budowa i modernizacja sieci

szerokopasmowych

2.3.2. Budowa i rozwój kompleksowej i wydajnej

infrastruktury ICT dedykowanej dla

mieszkańców obszarów wiejskich

2.3.3. Wyposażenie podmiotów świadczących

usługi publiczne w sprzęt i

oprogramowanie (wraz z serwisem)

umożliwiające mieszkańcom obszarów

wiejskich korzystanie z zaawansowanych

technologii ICT

2.3.4. Zwiększenie dostępności cenowej

infrastruktury ICT osobom należącym do

grup zagrożonych wykluczeniem

2.4.1. Budowa i rozwój infrastruktury edukacji

2.4.2. Budowa i rozwój infrastruktury kultury i

turystyki oraz promocja dziedzictwa

kulturowego

2.4.4. Budowa i rozwój infrastruktury usług

zdrowotnych

2.5.3. Skuteczne i efektywne zarządzanie

kryzysowe

Poz. 839

Kierunki interwencji, dla których strategia

pełni rolę wspierającą

1.1.3. Uczenie się przez całe życie umożliwiające

zmianę zawodu lub doskonalenie zawodowe

1.1.4. Podnoszenie umiejętności związanych z

wykorzystywaniem technologii ICT i

prowadzeniem działalności gospodarczej

1.2.1. Poprawa wahadłowej mobilności

przestrzennej na poziomie lokalnym i

regionalnym

1.2.5. Aktywizacja lokalnych rynków pracy z

uwzględnieniem małych miast

1.3.1. Wspieranie tworzenia pozarolniczych miejsc

pracy

2.2.2. Tworzenie powiązań lokalnej sieci drogowej

z siecią dróg regionalnych, krajowych,

ekspresowych i autostrad

2.2.3. Tworzenie infrastruktury węzłów

przesiadkowych, transportu kołowego i

kolejowego

5.2.3. Racjonalna gospodarka gruntami

5.5.2. Zwiększenie dostępności cenowej i

upowszechnienie rozwiązań w zakresie

odnawialnych źródeł energii wśród

mieszkańców obszarów wiejskich

w.

rcl

.go

v.p

l

Krajowa strategia

rozwoju regionalnego –

regiony – miasta –

obszary wiejskie

– 53 –

2.5.2. Bezpieczeństwo weterynaryjne i fitosanitarne

ww

Strategia Rozwoju

Systemu

Bezpieczeństwa

Narodowego RP

2011‐2020/22

III. SYSTEM REALIZACJI STRATEGII

w.

rcl

.go

v.p

l

3.1. Opis systemu monitorowania, ewaluacji i sprawozdawczości

Z uwagi na harmonogram wdrażania działań finansowanych ze środków UE (część z nich jest

realizowana już obecnie, a część planowana do realizacji od 2013 r.) przewiduje się, że w okresie od

2013 r. do 2018 r. będzie równocześnie realizowana największa liczba kierunków interwencji tejże

strategii (ok. 92% wszystkich kierunków interwencji).

Rysunek 9. Skumulowany harmonogram wdrażania kierunków interwencji SZRWRiR

Źródło: opracowanie MRiRW.

SZRWRiR będzie realizowana w okresie 2012‐2020, w tym też przedziale czasowym odbywać się

będzie proces monitorowania i oceny bieżącej strategii.

2020

Monitorowanie

i sprawozdawczość

Ewaluacja

Ocena bieżąca

2021

Wdrażanie

[rok]

Monitorowanie

Rysunek 10. Harmonogram monitorowania i ewaluacji SZRWRiR

Ocena

ex‐post

2012

ww

Źródło: opracowanie MRiRW.

W ramach monitorowania ministerstwa będą przekazywać MRiRW informacje o realizowanych

działaniach leżących w kompetencji poszczególnych ministrów, wpisujących się we wdrażanie SZRWRiR.

Jednocześnie Główny Urząd Statystyczny przekaże każdego roku MRiRW informacje na temat wartości

wskaźników monitorowania wg stanu na koniec roku sprawozdawczego (a więc począwszy od stanu na

koniec 2012 r. aż do stanu na koniec 2020 r.). W 2011 r. została wykonana ocena ex‐ante SZRWRiR6,

ponadto w trakcie wdrażania SZRWRiR istnieje możliwość realizacji oceny bieżącej, a po zakończeniu

6 Ocenę ex‐ante SZRWRiR wykonał zespół badawczy, w skład którego weszli: prof. dr hab. Walenty Poczta, prof. dr hab. Henryk

Runowski, dr hab. Józef Kania, dr Dominika Milczarek‐Andrzejewska oraz dr Mirosław Drygas.

w.

rcl

.go

v.p

l

wdrażania ‐ oceny ex‐post. W myśl przepisów ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia

polityki rozwoju minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego opracowuje co 3 lata raport o rozwoju

społeczno‐gospodarczym, regionalnym oraz przestrzennym i przedkłada go Komitetowi

Koordynacyjnemu do zaopiniowania. Dokument ten będzie zawierał m.in. ocenę skuteczności realizacji

celów rozwoju kraju wskazanych w SZRWRiR.

Do monitorowania oraz oceny efektów realizacji SZRWRiR będą służyły wskaźniki przypisane do

celu ogólnego strategii oraz wskaźniki przypisane do celów szczegółowych.

Tabela 1. Wartości bazowe i docelowe wskaźników monitorowania i oceny realizacji SZRWRiR

Wartość

bazowa w

2010 r*.

Wskaźniki główne odnoszące się do celu ogólnego SZRWRiR

W1 = udział osób żyjących poniżej relatywnej granicy ubóstwa na obszarach

26*

wiejskich w ogólnej liczbie ludności na obszarach wiejskich7 [‐]

W2 = Odsetek mieszkańców wsi, którzy oceniają sytuację finansową

34%

własnego gospodarstwa domowego jako raczej dobrą lub bardzo dobrą [%]8

W3 = Współczynnik aktywności zawodowej na wsi [%]9

55,2%*

Wskaźniki pomocnicze przypisane do celów szczegółowych SZRWRiR

W11 = wskaźnik zatrudnienia osób w wieku

50,4%

Cel 1. Wzrost jakości kapitału

15 lat i więcej na wsi [%]

ludzkiego, społecznego,

W12 = największe zróżnicowanie w średniej

zatrudnienia i

wartości wyniku kończącego egzaminu

0,866

szkół podstawowych na wsi / średnia

przedsiębiorczości na

wartość

wyniku

kończącego

egzaminu

obszarach wiejskich

szkół podstawowych w mieście [‐]10

W21 = odsetek gospodarstw domowych na

wsi, które oceniając otoczenie miejsca

11%*

zamieszkania, wskazały na wielką trudność

w dostępie do usług transportu

publicznego [%]11

W22 = odsetek długości dróg publicznych

zamiejskich o nawierzchni twardej

48,57%

ulepszonej w całkowitej długości dróg

Cel 2. Poprawa warunków

12

życia na obszarach wiejskich publicznych ogółem [%]

W23 = odsetek ludności wiejskiej w wieku

oraz poprawa ich dostępności

16‐74 lat regularnie (co najmniej raz w

47%*

przestrzennej

tygodniu) korzystających z Internetu w

Wartość

docelowa w

2020 r.

43%

65%

74,7*%

85%

ww

Nazwa wskaźnika

ogólnej liczbie ludności wiejskiej [%]

W24 = odsetek dzieci w wieku 3‐5 lat

objętych wychowaniem przedszkolnym w

placówkach na wsi [%]

W25 = odsetek ludności korzystającej z

instalacji wodociągów na obszarach

wiejskich w ogóle ludności wiejskiej [%]

18

60%

58%

60%

0,95

3%

51,2%

65%

Wskaźnik liczony na podstawie wyników badania budżetów gospodarstw domowych GUS.

Wskaźnik liczony na podstawie wyników badania „Polska wieś i rolnictwo” zlecanego przez MRiRW, na próbie co najmniej 1 500

pełnoletnich mieszkańcach wsi w Polsce.

9 Wskaźnik liczony przez GUS, wartość z 2009 r. pochodzi z publikacji „Obszary wiejskie w Polsce 2010”, str. 93.

10 Użyte w tym wskaźniku wyrażenie „największe zróżnicowanie” oznacza najmniejszą wartość ilorazu wyniku kończącego egzamin

szkół podstawowych na wsi i w mieście w województwach w Polsce (wartość bazowa dotyczy 2010 r., kiedy iloraz ten był

najmniejszy w woj. pomorskim i wynosił właśnie 0,866).

11 Wskaźnik mierzony przez GUS; wartość bazowa została przywołana za publikacją: Obszary wiejskie w Polsce, GUS, Warszawa

Olsztyn 2011 r., str. 217.

12 Wskaźnik określony przez Ministerstwo Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej.

W31 = udział próbek artykułów rolno‐

‐spożywczych o niewłaściwej jakości

handlowej [%]13

W32 = powierzchnia użytków rolnych

utrzymanych w dobrej kulturze rolnej [mln

ha]

W41 = udział powierzchni użytków rolnych

znajdujących się w gospodarstwach rolnych

powyżej minimalnej efektywnej skali

produkcji w powierzchni użytków rolnych

znajdujących się w gospodarstwach

prowadzących działalność rolniczą ogółem

w Polsce 15 [‐]

W42 = przeciętny miesięczny dochód na 1

osobę z gospodarstwa indywidualnego w

rolnictwie / przeciętny miesięczny dochód

na 1 osobę z pracy na własny rachunek [%]

W43 = wartość eksportu artykułów rolno‐

‐spożywczych w przeliczeniu na 1

mieszkańca Polski [euro]

W44 = udział nakładów na działalność B+R

w dziedzinie rolnictwa w nakładach

wewnętrznych na działalność B+R ogółem

w Polsce [%]

W51 = wskaźnik czystości wód [%]

Poz. 839

15,9%*

12,5%

14 mln14

14 mln

39%

45%

42,49%*

60%

301*

450

6,29%*

7%

w.

rcl

.go

v.p

l

Cel 3. Bezpieczeństwo

żywnościowe

– 56 –

Cel 4. Wzrost produktywności

i konkurencyjności sektora

rolno‐spożywczego

Cel 5. Ochrona środowiska i

adaptacja do zmian klimatu

na obszarach wiejskich

* Dane z 2009 r.

** Dane z 2007 r.

W52 = udział emisji gazów cieplarnianych z

rolnictwa wyrażony w ekwiwalencie CO2 w

całkowitej emisji gazów cieplarnianych w

Polsce [%]16

W53 = zmiana wskaźnika liczebności

pospolitych ptaków krajobrazu rolniczego

FBI [1990 r. = 100%]

I klasa – 0%, I klasa – 6%,

II klasa – 2,2%** II klasa – 15%

11,75%*

10,0%

96%*

100%

Zaprezentowana powyżej lista wskaźników oceny i monitorowania wdrażania SZRWRiR zawiera

wskaźniki główne liczone w skali całego kraju, przy czym zakłada się, że w zależności od rodzaju działań

wskazanych w strategii, wdrażanych w poszczególnych regionach kraju, do procesu oceny

i monitorowania będą wykorzystywane również dodatkowe wskaźniki, których wartości będą

analizowane w ujęciu terytorialnym (np. w podziale na powiaty).

ww

Monitorowanie i ocena postępów wdrażania celów pozostałych strategii rozwoju, szczególnie

istotnych z punktu widzenia osiągnięcia celów SZRWRiR, będą dokonywane z wyszczególnieniem

efektów interwencji realizowanych na obszarach wiejskich.

Wskaźnik dotyczy średniej wartości wyników kontroli przeprowadzanych przez JHARS wg poszczególnych grup towarowych

Biorąc pod uwagę fakt, że nie ma systemu, który ewidencjonuje wszystkie użytki rolne wg kryteriów spełniania wymogów dobrej

kultury rolnej, w zestawieniu przyjęto wartość łącznej powierzchni gruntów rolnych, do których naliczono płatności JPO [ha]

15 Za gospodarstwa rolne powyżej minimalnej efektywnej skali produkcji zgodnie z metodyką GUS uznaje się gospodarstwa o

powyżej 30 ha.

16 Dane dotyczące wskaźnika W52 pochodzą z Raportu dla Komisji Europejskiej, wynikającego z art. 3 ust. 2 decyzji 280/2004/WE

Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lutego 2004 r. dotyczącej mechanizmu monitorowania emisji gazów cieplarnianych we

Wspólnocie oraz wykonania Protokołu z Kioto (Dz. Urz. UE L 49 z 19.02.2004, str. 1) z marca 2011 r. wartość emisji jest liczona

według kategorii źródeł emisji IPCC, wartość emisji gazów cieplarnianych brutto jest liczona bez uwzględnienia kategorii 5 –

„użytkowanie gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwo”.

ww

Źródło: opracowanie MRiRW.

•

•

Strategia UE 2020

 1,7% PKB na inwestycje w B+R

 wzrost efektywności energetycznej

 wykorzystanie OZE, redukcja emisji CO2

osób

zagrożonych

 3% PKB UE na inwestycje w B+R

 cele „20/20/20” w zakresie klimatu i energii

 ograniczenie liczby osób przedwcześnie

kończących naukę szkolną do 10%

 zwiększenie do co najmniej 40% liczby osób

z młodego pokolenia posiadających wyższe

wykształcenie

 75% zatrudnienia osób w wieku 20‐64 lat

 zmniejszenie liczby

ubóstwem o 20 mln

Monitor Polski

7% nakładów wewnętrznych na działalność

B+R ogółem w Polsce na działalność B+R w

dziedzinie rolnictwa (wzrost z 6,29%)

zachowanie co najmniej 14 mln [ha] użytków

rolnych utrzymanych w dobrej kulturze rolnej

[ha]

redukcja udziału emisji gazów cieplarnianych

z rolnictwa wyrażonej w ekwiwalencie CO2 w

całkowitej emisji gazów cieplarnianych w

Polsce do 10% (z 11,75%)

•

•

 zmniejszenie do 4,5% odsetka osób

wcześnie porzucających naukę

 zwiększenie do 45% odsetka osób z

wykształceniem wyższym w wieku 30‐34

lat

 71% zatrudnienia osób w wieku 20‐64 lat

 obniżenie o 1,5 do 2 mln liczby osób

żyjących poniżej relatywnej granicy

ubóstwa

Krajowy Program Reform

w.

rcl

.go

v.p

l

zwiększenie odsetka dzieci wiejskich w wieku

3‐5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym

w placówkach na wsi do 65% (z 43%)

spadek zróżnicowania średniej wartości

wyniku kończącego egzaminu szkół

podstawowych (z 0,866 do 0,95)

•

•

obniżenie odsetka osób żyjących poniżej

relatywnej granicy ubóstwa na obszarach

wiejskich do 18% (z 26%)

wzrost zatrudnienia osób w wieku 15 lat i

więcej na wsi do 60% (z 50,4%)

•

SZRWRiR

Rysunek 11. Powiązanie wybranych wskaźników celów SZRWRiR z celami Krajowego Programu Reform i Strategii UE 2020

3.2. Mechanizmy wdrażania i koordynacji

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

System realizacji polityki rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa stanowi element

szerszego systemu zarządzania rozwojem Polski. Oznacza to nie tylko ścisłe powiązanie strategicznych

instrumentów planistycznych tejże polityki z systemem programowania rozwoju kraju, lecz również

oparcie jej mechanizmów realizacyjnych na wspólnych standardach realizacji polityk rozwoju w Polsce,

w szczególności w zakresie monitorowania i ewaluacji. System realizacji polityki rozwoju obszarów

wiejskich, rolnictwa i rybactwa budowany jest w oparciu o następujące zasady: partnerstwa i współpracy,

podejmowania decyzji w oparciu o rzetelne informacje, koordynacji oraz zasadę zrównoważonego

i wielofunkcyjnego rozwoju.

Podejmowanie najważniejszych decyzji w zakresie zarządzania strategicznego oraz zatwierdzanie

celów strategicznych państwa należy do Rady Ministrów. Bezpośredni nadzór nad zarządzaniem

rozwojem kraju, w tym polityką rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, pełni Prezes Rady

Ministrów, m.in. przez

 kierowanie pracami Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju, jako organu

opiniodawczo‐doradczego usytuowanego w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów17,

 koordynację przygotowania i uzgadniania projektu długookresowej strategii rozwoju kraju

i innych dokumentów o charakterze strategicznym.

Rada Ministrów odpowiada w szczególności za

 przyjęcie SZRWRiR oraz innych dokumentów o charakterze strategicznym, takich jak

długookresowa strategia rozwoju kraju,

 akceptację raportu o rozwoju społeczno‐gospodarczym, regionalnym oraz przestrzennym,

zawierającym rekomendacje do realizacji przez ministrów właściwych oraz samorządy

województw.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz obsługujące go ministerstwo pełni rolę wiodącego

ośrodka w obszarze polityki rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, kierując następującymi

działami administracji rządowej: rolnictwo, rozwój wsi, rynki rolne i rybołówstwo18. Obok Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi kluczowymi aktorami polityki rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa

są przedstawiciele samorządu województwa, który pełni kluczową rolę w procesie programowania i

zarządzania, jak i koordynowania działań rozwojowych na poziomie regionalnym.

SZRWRiR zawiera zarówno działania będące w kompetencji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi,

jak i pozostałych resortów. Jednocześnie kierunki interwencji wskazane w strategii odnoszą się do działań

finansowanych ze środków publicznych w ramach różnych funkcji budżetu zadaniowego państwa oraz

działań, których źródłem finansowania (głównym lub pomocniczym) będą środki pochodzące z budżetu

UE (w tym w szczególności Wspólnej Polityki Rolnej, Wspólnej Polityki Rybackiej i Polityki Spójności).

Część kierunków interwencji SZRWRiR będzie realizowana w ramach Krajowej Strategii Rozwoju

Regionalnego – Regiony, Miasta, Obszary wiejskie z wykorzystaniem kontraktu terytorialnego. Będzie on

służył uzgodnieniu przez rząd i samorząd wojewódzki najważniejszych celów i przedsięwzięć

priorytetowych podejmowanych i finansowanych w ramach polityki rozwoju regionalnego.19

W oparciu o powyższe został opracowany system koordynacji wdrażania strategii nawiązujący

częściowo do systemu monitorowania.

Wybrane kierunki interwencji będą realizowane na poziomie centralnym i ich skutki obejmą

obszar całego kraju, a pozostałe kierunki interwencji będą wdrażane na poziomie regionalnym lub

lokalnym w zależności od potrzeb i możliwości rozwojowych danego regionu/terenu (w szczególności

będą to kierunki interwencji realizowane w ramach KSRR, objęte kontraktem terytorialnym).

17 Komitet Koordynacyjny do spraw Polityki Rozwoju został powołany zarządzeniem nr 21 Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 marca

2009 r. (zmienionym następnie zarządzeniem nr 47 z dnia 18 czerwca 2009 r.).

18 Informacje te znajdują swoje odzwierciedlenie w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 listopada 2011 r. w sprawie

szczegółowego zakresu działania Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Dz. U. Nr 248, poz. 1486).

19 KSRR, str. 145.

Rysunek 12. System koordynacji SZRWRiR

w.

rcl

.go

v.p

l

Długo‐ i średniookresowa

strategia rozwoju kraju

Zapewnienie spójności między celami

i działaniami zawartymi w SZRWRiR z

celami średnio‐ i długookresowej

strategii rozwoju kraju

Podmiot zarządzający SZRWRiR

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Zapewnienie spójności

między zintegrowanymi

strategiami rozwoju

właściwe uwzględnienie

działań służących

rozwojowi obszarów

wiejskich, rolnictwa

i rybactwa w pozostałych

strategiach rozwoju

Pozostałe strategie rozwoju

Źródło: opracowanie MRiRW.

Znaczna część zaprojektowanych w SZRWRiR działań zostanie sfinansowana ze środków Unii

Europejskiej w ramach polityk wspólnotowych (w tym głównie Polityki Spójności – PS, Wspólnej Polityki

Rolnej – WPR i Wspólnej Polityki Rybackiej), których instrumenty realizacyjne oraz sposób ich wdrażania

będą regulowały lub obecnie regulują przepisy unijne i implementujące je – przepisy krajowe. Dlatego na

obecnym etapie unijnej dyskusji o kształcie instrumentów ww. polityk unijnych, które będą wykorzystane

na rzecz realizacji SZRWRiR w okresie programowania 2014‐2020, nie można jednoznacznie wskazać,

które z nich będą wdrażane regionalnie. Jednocześnie, biorąc pod uwagę dotychczasową koncepcję

rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa, należy oczekiwać, że działania w zakresie

bezpieczeństwa żywnościowego oraz część działań w dziedzinie ochrony środowiska będą realizowane

centralnie, co wydaje się mieć swoje uzasadnienie w konieczności zapewnienia zasobów naturalnych,

gwarantujących bezpieczeństwo żywnościowe przyszłym pokoleniom (na poziomie całego kraju) oraz w

potrzebie zachowania spójności działań dotyczących przestrzennego zagospodarowania kraju.

ww

Koordynacja wdrażania strategii będzie więc wymagać ścisłej współpracy MRiRW z jednostkami

administracji samorządowej oraz Lokalnymi Grupami Działania (LGD) i innymi podmiotami, które

odpowiadają za realizację regionalnych lub lokalnych strategii rozwoju. Samorządy województw

zapewnią, w ramach swoich uprawnień, koordynację działań podejmowanych na obszarach wiejskich w

ramach instrumentów wszystkich dziewięciu zintegrowanych strategii rozwoju na poziomie

województwa.

Mając na uwadze dynamiczne zmiany uwarunkowań zewnętrznych wdrażania strategii, w tym

szczególnie w obszarze mechanizmów i priorytetów nowej Wspólnej Polityki Rolnej, a także tworzenia

i aktualizacji krajowych dokumentów strategicznych, które będą miały wpływ na szeroko pojmowaną

problematykę zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, przyjmuje się możliwość aktualizacji

SZRWRiR. Aktualizacja ta może być wynikiem bieżącego monitoringu realizacji oraz zmian w obszarze

priorytetów i instrumentów ich wdrażania i nie będzie wymagała konieczności tworzenia nowego,

całościowego dokumentu.

Każda aktualizacja SZRWRiR będzie podlegać konsultacjom społecznym, obejmującym przede

wszystkim Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego, jednostki samorządu terytorialnego

oraz partnerów społecznych i gospodarczych.

3.3. Ramy finansowe SZRWRiR

w.

rcl

.go

v.p

l

Opracowanie budżetu SZRWRiR w okresie, gdy trwają dyskusje wokół przyszłego kształtu

budżetu UE (w tym również polityk wspólnotowych – w szczególności Wspólnej Polityki Rolnej i Polityki

Spójności po 2013 r.), jest niezwykle utrudnione. Stąd należy oczekiwać, że prezentowane wartości mogą

ulec zmianie w przypadku, gdy przyjęte założenia nie będą pokrywały się z wynikiem ww. dyskusji. Tak

silny związek budżetu SZRWRiR z przyszłym – po 2013 r. kształtem polityk UE wynika między innymi

z tego, że zgodnie z przeprowadzoną kalkulacją środki wydatkowane w związku ze wdrażaniem polityk

unijnych będą stanowiły blisko 48% całkowitego budżetu projektowanej strategii.

Budżet SZRWRiR w zakresie wydatków rozwojowych będzie wskazany w Średniookresowej

Strategii Rozwoju Kraju, gdzie zostaną ujęte wydatki rozwojowe na realizację każdej z dziewięciu

zintegrowanych strategii rozwoju. Z uwagi na to, iż wydatki rozwojowe w rozumieniu Średniookresowej

Strategii Rozwoju Kraju obejmują tylko środki, które mają przede wszystkim stymulować wzrost

innowacyjności i efektywności systemu społeczno‐gospodarczego w średnim i długim okresie, należy

zauważyć, iż całkowity budżet SZRWRiR będzie znacząco wyższy. Będzie on bowiem obejmował także

inne wydatki publiczne, które mogą w inny (także pośredni) sposób stymulować wzrost PKB, np. różne

formy wsparcia obszarów wiejskich i rolnictwa finansowane z polityki spójności oraz wspólnej polityki

rolnej UE, a przekładające się na inwestycje i efekty wzrostowe (mnożnikowe) na poziomie regionalnym

i krajowym. Przy projektowaniu budżetu SZRWRiR ważnym punktem odniesienia jest szacunkowy

poziom całkowitych wydatków publicznych na cele wskazane w SZRWRiR w ostatnich latach, który

mieścił się w przedziale 2,5‐3% PKB.

Należy jednocześnie podkreślić, że zgodnie z opinią sektora bankowego należy mieć na uwadze

pogorszenie się sytuacji finansowej gmin wiejskich i miejsko‐wiejskich, co w sposób istotny może

rzutować na ewentualne problemy w zakresie finansowania i współfinansowania przedsięwzięć ze

środków własnych20. Stąd powodzenie realizacji SZRWRiR będzie w dużej mierze uzależnione również od

kondycji finansów jednostek samorządu terytorialnego oraz dostosowania oferty banków i innych

instytucji finansowych do planowanych procesów służących podnoszeniu jakości życia na obszarach

wiejskich.

Możliwość osiągnięcia celów SZRWRiR w dużej mierze będzie zależała od wartości wsparcia, jaka

w ramach Polityki Spójności na lata 2014‐2020 zostanie przeznaczona bezpośrednio na realizację

kierunków interwencji SZRWRiR. Blisko 31% całkowitego budżetu strategii będą stanowiły środki

pochodzące z budżetu państwa przeznaczone na realizację krajowych polityk (działań), pozostałą część

stanowią środki wydatkowane w ramach polityk unijnych, środki prywatne i środki pochodzące z

budżetów jednostek samorządu terytorialnego (w tym m.in. wkład własny beneficjentów polityk

unijnych).

Przedstawiona alokacja budżetu strategii w ramach poszczególnych jej celów uwzględnia również

założenia, że po 2020 r. środków finansowych z UE dla rolnictwa i wsi może być mniej niż obecnie

i w związku tym należy sektor rolniczy do tej nowej sytuacji przygotować już w perspektywie do 2020 r.

Tabela 2. Budżet SZRWRiR na lata 2012‐2020.

ww

Źródło finansowania wg rodzaju działań

Budżet państwa

Budżet środków europejskich

Środki prywatne

Budżet jednostek samorządu terytorialnego

Łącznie

Źródło: opracowanie MRiRW.

% budżetu na

lata 2012‐2020

31%

48%

10%

11%

100%

Największy udział w całkowitej wartości budżetu będą stanowiły działania związane z realizacją

celu szczegółowego 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności

Informacja na podstawie opinii Związku Banków Polskich wyrażonej podczas konsultacji społecznych.

w.

rcl

.go

v.p

l

przestrzennej (27,9%), co częściowo wynika z dużej kosztochłonności działań inwestycyjnych w zakresie

infrastruktury, a 20,6% budżetu strategii stanowią środki zaprojektowane w związku z realizacją celu 4.

Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego. Zbliżoną wielkość budżetu

SZRWRiR planuje się przeznaczyć na realizację celu 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego zatrudnienia

i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich (20,4%) i 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu

na obszarach wiejskich (18,6%). Nieco mniejszą alokację środków z budżetu SZRWRiR przewidziano dla

celu 3. Bezpieczeństwo żywnościowe (12,6%).

Rysunek 13. Struktura budżetu w podziale na cele SZRWRiR

18,6%

20,6%

12,6%

20,4%

27,9%

Cel 1. Wzrost jakości kapitału ludzkiego, społecznego, zatrudnienia i przedsiębiorczości na obszarach wiejskich

Cel 2. Poprawa warunków życia na obszarach wiejskich oraz poprawa ich dostępności przestrzennej

Cel 3 Bezpieczeństwo żywnościowe

Cel 4. Wzrost produktywności i konkurencyjności sektora rolno‐spożywczego

Cel 5. Ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu na obszarach wiejskich

ww

Źródło: opracowanie MRiRW.

3.4. Informacja o wynikach przeprowadzonych konsultacji społecznych

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Prace dotyczące wyznaczenia przyszłej wizji obszarów wiejskich oraz rolnictwa zostały podjęte

w MRiRW jeszcze przed powstaniem koncepcji uporządkowania strategii rozwoju. Już w lutym 2009 r.

poddano konsultacjom Zarys kierunków rozwoju obszarów wiejskich, przyjęty przez kierownictwo

Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w dniu 3 lutego 2009 r. Ze względu na fakt, iż rozwój obszarów

wiejskich wymaga szerokiej współpracy administracji rządowej, samorządowej i organizacji społecznych,

Zarys kierunków rozwoju obszarów wiejskich został przesłany do ministrów, członków Rady Ministrów

oraz do marszałków województw.

Dokument ten stanowił etap pośredni w przygotowaniu kolejnego Kierunki rozwoju obszarów

wiejskich, który powstał w MRiRW jeszcze przed końcem 2009 r. i był konsultowany z instytutami

badawczymi: IERiGŻPIB, IRWiR, Instytutem Melioracji Użytków Zielonych, IUNGPIB oraz IGiPZ PAN.

Warto w tym miejscu dodać, że dokument ten powstał w związku z debatą nad kształtem Wspólnej

Polityki Rolnej oraz polityki spójności po 2013 r. i bazował na doświadczeniach z przygotowania

i realizacji dotychczasowych programów operacyjnych i polityk dotyczących rozwoju obszarów wiejskich

i rolnictwa. „Kierunki rozwoju obszarów wiejskich” spełniały również istotną rolę w pracach nad

rządowymi dokumentami strategicznymi, w szczególności „Krajową strategią rozwoju regionalnego”

(KSRR), „Długookresową strategią rozwoju kraju” oraz „Koncepcją przestrzennego zagospodarowania kraju

na lata 2008‐2033” (KPZK).

Dokument ten w kolejnych okresach ewoluował i pod nazwą „Kierunki rozwoju obszarów

wiejskich – założenia do Strategii zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa” został poddany konsultacjom

społecznym w dniu 20 stycznia 2010 r., co było istotnym elementem procesu przygotowania docelowej

SZRWRiR.

W ramach dalszych prac, opartych już na zasadach wynikających z dokumentu Plan

uporządkowania strategii rozwoju (przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 24 listopada 2009 r.) oraz

Wytycznych do opracowywania strategii rozwoju wskazanych w Planie uporządkowania strategii rozwoju

(opracowanych przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego), w MRiRW został wypracowany dokument

pod nazwą: „Strategia zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa – założenia”. W pierwszym

etapie jego tworzenia, przy udziale ekspertów z ośrodków naukowo‐badawczych, zdiagnozowano obszary

wiejskie, rolnictwo i rybactwo21. Następnie powstawały kolejne projekty układu celów i priorytetów

strategii oraz jej powiązań z pozostałymi ośmioma strategiami rozwoju. Tak opracowany dokument był

konsultowany z członkami Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju oraz poszczególnymi

ministerstwami (pośrednio również z GIOŚ)22.

Kolejnym etapem tworzenia Strategii zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa była

prezentacja jej założeń na posiedzeniu Komitetu Koordynacyjnego do spraw Polityki Rozwoju w dniu

26 sierpnia 2010 r. Równolegle do ww. działań trwały prace nad wyznaczeniem celów, priorytetów

i kierunków interwencji strategii, w których ponownie wzięli udział niezależni eksperci, posiadający dużą

wiedzę merytoryczną i doświadczenie w tematyce rozwoju obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa.

W ramach metody Delhi brali oni udział w kilkukrotnie przeprowadzanej ankiecie dotyczącej określenia

celów, priorytetów i kierunków interwencji strategii23. Opracowywali również część strategii Identyfikacja

21 Osoby te to: prof. Jerzy Bański, dr Wanda Chmielewska‐Gill, mgr Paweł Chmieliński, dr inż. Mirosław Cieśla, prof. Marek Degórski,

prof. dr hab. inż. Wiesław Dembek, doc. dr hab. Krzysztof Domaradzki, mgr Michał Dudek, doc. Robert Eckert, prof. dr hab. Antoni

Faber, dr Zbigniew Floriańczyk, doc. dr hab. Janusz Igras, prof. dr hab. Wojciech Józwiak, prof. dr hab. Edmund Kaca, dr Jerzy

Kopiński, prof. dr hab. Stanisław Krasowicz, prof. dr hab. Jan Kuś, dr Mariola Kwasek, dr Andrzej Lirski, mgr Wiesław Łopaciuk,

dr Marianna Pastuszak, dr Stefan Pietrzak, dr Iwona Psuty, dr Grzegorz Siebielec, doc. dr hab. Tomasz Stuczyński, dr Iwona

Szczepaniak, mgr Stanisław Szostak, mgr Tadeusz Toczyński, dr hab. Konrad Turkowski, prof. dr hab. Roman Urban, doc. dr hab.

Wiesław Wiśniewolski, doc. dr hab. Arkadiusz Wołos, prof. dr hab. Zdzisław Zakęś, mgr Łukasz Zwoliński.

22 Konsultacje oraz międzyresortowe spotkanie poświęcone założeniom do strategii miało miejsce w lipcu 2010 r. W spotkaniu tym

brał również udział członek Rady Działalności Pożytku Publicznego pierwszej kadencji ‐ Jakub Wygnański.

23 Osoby te to: prof. Jerzy Bański, dr inż. Mirosław Cieśla, prof. dr hab. inż. Wiesław Dembek, doc. dr hab. Krzysztof Domaradzki,

dr Mirosław Drygas, doc. Robert Eckert, dr Zbigniew Floriańczyk, prof. dr hab. Edmund Kaca, prof. dr hab. Stanisław Krasowicz,

dr inż. Grażyna Niewęgłowska, dr Stefan Pietrzak, dr Iwona Szczepaniak, mgr Tadeusz Toczyński.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

środków finansowych działań podejmowanych na rzecz rozwoju rolnictwa, obszarów wiejskich i rybactwa

w latach 2004‐200924.

Projekt SZRWRiR dwukrotnie był poddany konsultacjom społecznym. Po raz pierwszy

konsultacje społeczne projektu SZRWRiR, zgodnie z ustawą z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

prowadzenia polityki rozwoju, zostały przeprowadzone w okresie od dnia 17 grudnia 2010 r. do dnia 21

stycznia 2011 r. Jednocześnie dokument został przekazany do konsultacji międzyresortowych. W ramach

debat na temat strategii do MRiRW wpłynęło szereg uwag i opinii. W procesie konsultacji udział wzięli

Związek Banków Polskich, Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie, Krajowa Rada

Spółdzielcza Naczelny Organ Samorządu Spółdzielczego, Krajowy Związek Rewizyjny Rolniczych

Spółdzielni Produkcyjnych, Rada Gospodarki Żywnościowej, Krajowa Izba Gospodarcza, Komitet

Rolnictwa i Obrotu Rolnego, osoby prywatne (w tym m.in. reprezentujące lokalne inicjatywy społeczne,

ośrodki akademickie), FAPA, Agro Think‐Tank, Instytut IUNGPIB, Inspekcja Weterynaryjna, Główny

Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno‐Spożywczych, KRUS, ANR, ARR, ARiMR, jednostki

samorządu terytorialnego. Uwagi zgłoszone w ramach ww. konsultacji społecznych znalazły swoje

odzwierciedlenie w końcowej wersji dokumentu.

Po raz drugi projekt strategii był przedmiotem konsultacji społecznych wraz z prognozą

oddziaływania na środowisko w okresie od dnia 23 marca 2010 r. do dnia 13 kwietnia 2011 r. W tym

czasie projekt SZRWRiR był ponownie przedmiotem uzgodnień międzyresortowych, które pozwoliły

opracować analizę krzyżową działań adresowanych do obszarów wiejskich, rolnictwa i rybactwa,

planowanych do realizacji w ramach poszczególnych zintegrowanych strategii. Projekt SZRWRiR był

również prezentowany na posiedzeniach: Sejmowej Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Senackiej

Komisji Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Kolejny etap prac nad SZRWRiR koncentrował się wokół wypracowania ostatecznego kształtu jej

terytorialnego wymiaru, weryfikacji założeń budżetowych oraz systemu monitorowania i oceny

SZRWRiR. W prace dotyczące wymiaru terytorialnego zaangażowały się samorządy województw, m.in.

przyjmując stanowiska Konwentu Marszałków województw RP w sprawie projektu strategii

zrównoważonego rozwoju wsi, rolnictwa i rybactwa oraz włączając SZRWRiR w tematykę prac Zespołu ds.

krajowych dokumentów strategicznych przy Konwencie Marszałków RP (strategia była dwukrotnie

prezentowana przez MRiRW na posiedzeniu ww. Zespołu).

W dniu 26 października 2011 r. projekt SZRWRiR został przekazany do zaopiniowania Komisji

Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, a następnie był dwukrotnie omawiany na posiedzeniu

Zespołu ds. obszarów wiejskich, wsi i rolnictwa Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, gdzie

został uzgodniony.

24 Osoby te to: dr Wanda Chmielewska‐Gill, prof. dr hab. Andrzej Kowalski, mgr Michał Dudek, dr inż. Zbigniew Floriańczyk,

dr inż. Robert Mroczek, dr inż. Grażyna Niewęgłowska, dr Iwona Szczepaniak, mgr Mirosława Tereszczuk.

w.

rcl

.go

v.p

l

ZAŁĄCZNIK 1. DIAGNOZA SYTUACJI Z UWZGLĘDNIENIEM STANU ŚRODOWISKA I ZRÓŻNICOWAŃ

PRZESTRZENNYCH WRAZ Z PROGNOZĄ TRENDÓW ROZWOJOWYCH

Spis treści

Z.1.1 OBSZARY WIEJSKIE - INFORMACJE OGÓLNE .............................................................................65

Z.1.2. KAPITAŁ LUDZKI ......................................................................................................................68

Z.1.3. BEZROBOCIE I DOCHODY MIESZKAŃCÓW OBSZARÓW WIEJSKICH ...........................................76

Z.1.4. RYNEK PRACY I PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ .....................................................................................80

Z.1.5. PRODUKCJA ROLNA .................................................................................................................89

Z.1.6. PRZEMYSŁ ROLNO-SPOŻYWCZY ............................................................................................108

Z.1.7. PRODUKCJA RYBACKA ...........................................................................................................113

Z.1.8. INFRASTRUKTURA I USŁUGI PUBLICZNE ................................................................................118

Z.1.9. ŚRODOWISKO NATURALNE I KORZYSTANIE Z ZASOBÓW NATURALNYCH .............................124

Z.1.10. PRZESTRZEŃ WIEJSKA, ROLA MIAST I ZASOBY KULTUROWE ...............................................139

ww

Z.1.11. ZAPLECZE NAUKOWO-BADAWCZE.......................................................................................143

Z.1.1 Obszary wiejskie ‐ informacje ogólne

w.

rcl

.go

v.p

l

Polska zajmuje 312,7 tys. km2, co stanowi 7,1% ogólnej powierzchni krajów UE25. Podzielona jest

na 16 województw, 314 powiatów, 65 miast na prawach powiatów i 2 479 gmin. Jednostkami

pomocniczymi w gminach są m.in. sołectwa, których jest ponad 40 tysięcy.

W okresie ostatnich kilku lat w wielu krajach europejskich zintensyfikowano badania nad

stworzeniem definicji obszarów wiejskich. Nadal brakuje jednak propozycji, która mogłaby być

powszechnie przyjęta. Podejmowane liczne próby identyfikowania wsi opierają się przede wszystkim na

założeniu, że stanowi ona przeciwieństwo miasta. Różni się ona dominującym typem aktywności

gospodarczej, formą skupienia ludności, stylem i sposobem życia, a także charakterem związku

z przyrodniczymi podstawami życia społeczno‐ekonomicznego, obecnie klasyfikacje „wiejskości”

i „miejskości” oddalają się od prostych typologii, opartych na gęstości zaludnienia, w stronę bardziej

złożonych, bazujących na funkcjonalnych powiązaniach pomiędzy terenami wiejskimi i miejskimi.

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju – TERYT za obszary

wiejskie uznaje się gminy wiejskie i części wiejskie gmin miejsko‐wiejskich.

Na potrzeby Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007‐2013 oraz niniejszej strategii za

obszary wiejskie uznaje się obszar kraju z wyłączeniem miast liczących powyżej 5000 mieszkańców, tj.

gminy wiejskie, gminy miejsko‐wiejskie i miejskie z wyłączeniem miast liczących powyżej 5000

mieszkańców26 w ich granicach administracyjnych.

Tabela 3. Powierzchnia i ludność obszarów wiejskich w Polsce według wybranych kryteriów

rok

2000

2003

2006

2009

Źródło: GUS.

Udział powierzchni obszarów wiejskich

w powierzchni ogółem w %

Według rejestru

TERYT

Według PROW

2007‐2013

93,2

94,2

93,3

93,2

93,2

94,1

94,2

94,2

Udział liczby ludności obszarów wiejskich

w liczbie ludności ogółem w %

Według rejestru

TERYT

Według PROW

2007‐2013

38,4

40,8

38,1

38,7

39,0

38,8

41,1

41,4

ww

Obszary wiejskie stanowią ok. 90% całkowitej powierzchni kraju i według danych pochodzących

z Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 201127 są zamieszkiwane przez ok. 39,8% ludności

Polski, a gęstość zaludnienia na wsi wynosi 53 osoby/km2 (w 2002 r. wartość ta wynosiła 50 osób/km2).

Ze względu na gęstość zaludnienia obszary wiejskie klasyfikuje się według następujących

kategorii: przeważająco miejskie (PM), pośrednie (P) i przeważająco wiejskie (PW). Warto jednocześnie

podkreślić, że w wielu krajach europejskich istnieje znaczna różnorodność kryteriów wyodrębniania tych

terenów. Nieliczne z tych definicji mają charakter oficjalnie przyjętych i wdrożonych rozwiązań. Jednak,

jak wskazuje praktyka, ze względu na specyfikę poszczególnych krajów jest niezwykle trudno zastosować

jednakowe kryteria wyodrębniania obszarów wiejskich, jak również użyć tych samych wskaźników ich

opisu.

Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2009, GUS.

W 2006r. liczba miast liczących poniżej 5000 mieszkańców wynosiła 301, jednocześnie ludność tych miast do 5000 mieszkańców

stanowiła ok. 2,4% ogólnej liczby ludności w kraju.

27 Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno‐społecznej

ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, Opracowanie przygotowane na Kongres Demograficzny w dniach 22‐23 marca

2012 r., GUS.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 14. Przestrzenne ujęcie obszarów wiejskich wg typologii Eurostat

Źródło: materiały przesłane przez GUS w związku z aktualizacją strategii.

ww

Rysunek 15. Przestrzenne ujęcie obszarów wiejskich wg typologii OECD

Źródło: materiały przesłane przez GUS w związku z aktualizacją strategii.

Funkcje obszarów wiejskich

Obszary wiejskie pełnią wiele funkcji zarówno w sferze konsumpcji, jak i produkcji (rolniczej

i pozarolniczej). Zjawisko to określa się mianem wielofunkcyjności obszarów wiejskich. Wynika ona

zarówno z dywersyfikacji ekonomicznej wsi, a tym samym zwiększenia możliwości zatrudnienia

w działalności pozarolniczej na obszarach wiejskich, jak i bezpośredniego oddziaływania na większość

zasobów środowiskowych kraju. Obecnie obszary wiejskie pełnią różne funkcje, które w sposób skuteczny

w.

rcl

.go

v.p

l

i efektywny przyczyniają się do zrównoważonego rozwoju kraju. Zagadnienie wielofunkcyjności obszarów

wiejskich jest również przedmiotem publicznej debaty na forum unijnym. Dyskusja ta dotyczy głównie

umiejscowienia rozwoju obszarów wiejskich w strategiach rozwoju i kształtu pożądanej interwencji

publicznej.

Rysunek 16. Funkcje obszarów wiejskich

Rolnicze funkcje

produkcyjne

‐ dobra żywnościowe

‐ surowce przemysłowe

‐ surowce energetyczne

Funkcje w sferze

konsumpcji

‐miejsce zamieszkania

‐ rekreacja

‐ usługi socjalne

‐ udostępnianie zasobów przyrody

‐ tworzenie i upowszechnianie kultury

Pozarolnicze

funkcje produkcyjne

Źródło: opracowanie MRiRW.

Wyniki badania sondażowego Polska wieś i rolnictwo, przeprowadzanego cyklicznie od 2003 r.

na ogólnopolskiej reprezentatywnej próbie mieszkańców wsi wskazują, że najważniejszymi i stale

rosnącymi funkcjami obszarów wiejskich są produkcja żywności i ochrona środowiska.

Rysunek 17. Opinie mieszkańców wsi na temat głównych funkcji obszarów wiejskich w Polsce

b) według mieszkańców wsi niebędących rolnikami

ww

a) według rolników

Źródło: wyniki badania Polska wieś i rolnictwo 2009 i 2010, opracowanie MRiRW.

w.

rcl

.go

v.p

l

Obszary wiejskie są miejscem życia, pracy i wypoczynku polskiego społeczeństwa. Jednocześnie

na obszarach tych prowadzone są różne rodzaje aktywności gospodarczej, z których najbardziej

powszechne jest rolnictwo. Między innymi dlatego główną funkcją obszarów wiejskich w opinii ich

mieszkańców jest produkcja żywności i ochrona środowiska.

Z.1.2. Kapitał ludzki

Liczba ludności i gęstość zaludnienia

Liczba ludności faktycznie zamieszkałej na obszarach wiejskich w Polsce, według danych

Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011, wynosi 15,33 mln. W porównaniu do 2002 r.

liczba ludności faktycznie zamieszkałej na wsi zwiększyła się i stanowi 39,8% ogółu (w 2002 r. – 38,2%).

Natomiast w miastach liczba ludności faktycznie zamieszkałej zmniejszyła się i wynosi ok. 23,17 mln, co

stanowiło ok. 60,2% ogółu (w 2002 r. udział ten wynosił 61,8%). Zmiany te były spowodowane głównie

migracjami z dużych ośrodków miejskich na obrzeża miast należące już do terenów administracyjnie

wyodrębnianych jako obszary wiejskie. Według szacunków GUS do 2020 r. nastąpi wzrost udziału

ludności wiejskiej w ludności ogółem do 40,1%.

Rysunek 18. Prognozowane zmiany udziału ludności wiejskiej [%] w ludności Polski ogółem według grup

wiekowych

50

40

30

20

10

0

38,8

40,1

ogółem

44,7

42,9

0-17 lat

2007 r.

37,3

41,2

18-59/64 lata

37,6

34,9

2020 r.

60+/65+

Źródło: Prognoza ludności na lata 2008‐2035, http://www.stat.gov.pl.

Przyrost naturalny na obszarach wiejskich w 2009 r. był już zauważalnie wyższy niż na obszarach

miejskich (1,2 wobec 0,6 na 1000 ludności), a w porównaniu z 2003 r. odnotowano jego wyraźny wzrost.

ww

Rysunek 19. Przyrost naturalny na obszarach wiejskich według podregionów w 2009 r.

Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

Podregiony gdański (7,7), nowosądecki (5,9) oraz tyski (5,8) wyróżniały się najwyższym

poziomem przyrostu naturalnego (powyżej średniej wartości dla obszarów wiejskich). Najmniejsze

wartości odnotowano natomiast w podregionach sosnowieckim (‐ 4,0) i łomżyńskim (‐ 3,8).

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 20. Ludność na 1 km² na obszarach wiejskich według podregionów w dniu 31 XII 2009 r.

Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

Gęstość zaludnienia, tj. liczba osób faktycznie przypadająca na 1 km2 powierzchni kraju, wyniosła,

według danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011, na wsi 53 (w 2002 r. ‐ 50),

a w miastach – 1074 (w 2002 r. – 1114). Wśród podregionów największą gęstością zaludnienia na

obszarach wiejskich wg stanu na dzień 31 XII 2009 r. wyróżniają się podregiony: tyski (191 os./km2),

rybnicki (180 os./km2), bielski (172 os./km2) oraz oświęcimski (150 os./km2), najmniejszą zaś: ełcki

(19 os./km2) i suwalski (21 os./km2).

Struktura ludności według płci i wieku

Na skutek zmian w ekonomicznych grupach wieku w Polsce obniżył się współczynnik obciążenia

demograficznego (na niekorzyść grupy wieku przedprodukcyjnego). W 2011 r. na każde 100 osób

w wieku produkcyjnym w kraju przypadało 57 osób w wieku nieprodukcyjnym (na wsi na każde 100 osób

w wieku produkcyjnym przypadało 61 osób w wieku nieprodukcyjnym). Największy spadek wartości

współczynnika obciążenia demograficznego w okresie 2002‐2011 odnotowano dla terenów wiejskich

(z 73 w 2002 r. do 61 w 2011 r.).

Rysunek 21. Struktura wiekowa populacji na wsi i w miastach w Polsce na początku 2010 r.

100%

80%

60%

40%

15,62%

65,23%

63,20%

ww

20%

17,68%

0%

21,18%

17,10%

miasto

przedprodukcyjnym

produkcyjnym

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.

wieś

poprodukcyjnym

w.

rcl

.go

v.p

l

Najbardziej korzystną strukturę ludności pod względem wieku zaobserwowano na obszarach

wiejskich w podregionach wałbrzyskim, tyskim oraz szczecińskim, a najmniej w łomżyńskim (74)

i suwalskim (68).

Rysunek 22. Udział ludności w wieku poprodukcyjnym w ogólnej liczbie ludności obszarów wiejskich

według podregionów w 2009 r. Stan w dniu 31 XII 2009 r.

Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

ww

Rysunek 23. Udział ludności poniżej 14. roku życia do ludności wieku 65 lat i więcej zamieszkałej na obszarach

wiejskich w państwach UE w 2008 r.

Źródło: Rural Development in the European Union ‐ Statistical and Economic Information ‐ Report 2010.

w.

rcl

.go

v.p

l

Mimo że w kolejnych dziesięcioleciach prognozy dotyczące wielkości populacji osób

zamieszkałych na wsi są bardziej optymistyczne aniżeli te dotyczące mieszkańców miast, to należy

rozpatrywać to zjawisko w odniesieniu do prognozowanego wzrostu udziału osób w wieku emerytalnym

w ogólnej liczbie ludności. Proces ten wpłynie również na możliwość uczestnictwa w rynku pracy kobiet,

które w obecnym modelu społecznym wsi bardzo często sprawują w domu opiekę nad osobami starszymi.

Rysunek 24. Prognoza ludności według grup wieku i płci na obszarach wiejskich

Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

Należy jednocześnie wskazać, że opisanym procesom zmian w populacji ludności wiejskiej oraz

jej strukturze wiekowej towarzyszą zmiany w strukturze płci. Nie jest to jeszcze zjawisko niepokojące,

jednakże w sytuacji jednoczesnego wystąpienia wcześniej niekorzystnych zmian w przepływie ludności

(np. „drenaż mózgów”) oraz zachowaniu obecnych postaw/zachowań społecznych w rolnictwie (chodzi tu

o takie zjawiska jak np. przekonanie, że następcą ‐ osobą zarządzającą/kierującą gospodarstwem rolnym

powinien być mężczyzna lub większe przekonanie co do potrzeby kształcenia kobiet niż mężczyzn) mogą

występować obszary niedopasowania demograficznego. Już obecnie mediana wieku mężczyzn

mieszkających na wsi wynosi 34,7 lat wobec 37,3 lat u kobiet (dane te dotyczą 2009 r.)

Migracje

ww

Zgodnie z danymi statystyki publicznej28 w 2009 r. obszary wiejskie we wszystkich

województwach cechowały się dodatnim saldem migracji wewnętrznych. W skali całego kraju w 2009

roku przeprowadziło się z miasta na wieś ponad 41 tys. osób. Największy napływ ludności na tereny

wiejskie miał miejsce w województwach dolnośląskim i pomorskim (po 0,6% ludności wiejskiej

w 2009 r.) oraz śląskim i wielkopolskim (po 0,5%). Migracje te najczęściej wynikają z osiedlania się osób,

które podejmują pracę w dużych miastach i decydują się na wybudowanie domu w miejscowości

położonej w bezpośrednim sąsiedztwie lokalizacji miejsca zatrudnienia. Tego rodzaju migracje w bardzo

istotny sposób wpływają na zmianę charakteru miejscowości wiejskich oraz struktury populacji,

co wynika z faktu, że są to najczęściej osoby z wykształceniem wyższym, których status materialny

pozwala na zakup gruntu oraz wybudowanie lub kupno domu. Podregiony o charakterze zdecydowanie

imigracyjnym na obszarach wiejskich to: bydgosko‐toruński, poznański, łódzki, warszawski zachodni oraz

gdański.

Według prognoz GUS oraz opracowań eksperckich do 2020 r. nastąpi zmniejszenie się dodatniego

salda przepływów migracji wewnętrznych na terenach wiejskich. Obecna przewaga liczby osób

emigrujących nad imigrującymi będzie się zmniejszać i w 2020 r. zarówno na terenach wiejskich, jak i

Obszary wiejskie w Polsce 2010, wyd. GUS, str. 142.

w.

rcl

.go

v.p

l

miejskich zanotowane zostanie dodatnie saldo migracji zagranicznych. Obserwowany obecnie miejscowy

odpływ ludności z obszarów wiejskich jest cechą charakterystyczną dla obszarów położonych we

wschodniej części Polski ‐ w szczególności przy granicach między województwami i granicy państwa.

Rysunek 25. Obszary nadmiernego odpływu ludności w latach 1988‐2007

Legenda

A – obszary wiejskie o stałym i silnym odpływie

ludności (9 lub 10 lat z ujemnym saldem

migracji i odpływ ponad 5% liczby ludności

w okresie 1998‐2007),

B – obszary wiejskie o stałym i umiarkowanym

odpływie ludności (9 lub 10 lat z ujemnym

saldem migracji i odpływ nie więcej niż 5%

liczby ludności w okresie 1998‐2007),

C – obszary wiejskie o przewadze odpływu

ludności (7 lub 8 lat z ujemnym saldem

migracji w okresie 1998‐2007)

Źródło: J. Bański (red.), 2009, Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku,

Studia Obszarów Wiejskich, 16, IGiPZ PAN, PTG, Warszawa.

ww

Rysunek 26. Saldo migracji wewnętrznych i zagranicznych na pobyt stały na obszarach wiejskich według

podregionów w 2009 r.

Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

Największy odpływ ludności na obszarach wiejskich w 2009 r. odnotowano w podregionach

łomżyńskim, suwalskim, elbląskim, bialskim, chełmsko‐zamojskim i ełckim. Z przestrzennej analizy

zjawiska migracji wynika, że wybrane ośrodki miejskie, w których wynagrodzenia znacznie przewyższają

średnią wartość wynagrodzenia w kraju oraz posiadają cieszące się uznaniem ośrodki akademickie,

„przyciągają” w największym stopniu nowych mieszkańców obszarów wiejskich przyległych do tychże

ośrodków. Proces ten pogłębia policentryczny rozwój obszarów wiejskich w układzie miasto – wieś.

W kontekście demograficznym może być to zagrożeniem sprzyjającym depopulacji wybranych obszarów

w.

rcl

.go

v.p

l

wiejskich, „drenażowi mózgów29” oraz pogłębianiu niekorzystnej struktury demograficznej („starzenie się

społeczności lokalnych”).

Wykształcenie

Dane statystyczne ostatnich lat ukazują, że poziom wykształcenia mieszkańców wsi ulega

poprawie, jednakże odsetek osób posiadających wykształcenie wyższe wśród ludności wiejskiej jest

ponad dwukrotnie niższy niż wśród miejskiej. W porównaniu do wyników Narodowego Spisu

Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 (NSP 2002) odnotowano znaczny wzrost osób z wykształceniem

wyższym zarówno na wsi, jak i w miastach. Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego Ludności

i Mieszkań 2011 blisko 10% mieszkańców wsi i ponad 21% ludności w miastach legitymowało się

wykształceniem wyższym (w NSP 2002 struktura przedstawiała się odpowiednio 4,2% na wsi i 13,2%

w miastach). Przeszło połowa ludności miejskiej posiada wykształcenie co najmniej średnie, natomiast na

wsi udział ten wynosił ok. 35%.30

Rysunek 27. Ludność faktycznie zamieszkała w wieku 13 lat i więcej według poziomu wykształcenia*

i miejsca zamieszkania w 2011 r. (w %)

* bez nieustalonego poziomu wykształcenia

Źródło: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji

demograficzno‐społecznej ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, Opracowanie przygotowane na Kongres

Demograficzny w dniach 22‐23 marca 2012 r., GUS.

ww

Zatem strukturę wykształcenia ludności wiejskiej należy uznać za niekorzystną i będącą jedną

z przyczyn wielu negatywnych zjawisk obserwowanych na tych obszarach, ponieważ ‐ jak wskazują

badania ‐ osoby z wyższym wykształceniem charakteryzują się większą mobilnością i lepszym

dopasowaniem do zmian na rynku, są one w mniejszym stopniu zagrożone ubóstwem absolutnym oraz

relatywnym, a także zagrożone bezrobociem, w tym również ukrytym.

Wykształcenie ludności wiejskiej związanej z rolnictwem ma bardzo niekorzystną strukturę,

która rzutuje również na ich ograniczone możliwości znalezienia pracy poza rolnictwem w innym

sektorze gospodarki. To niekorzystne zjawisko dotyczy w niemal takim samym stopniu ludności

zamieszkałej na wsi, która nie utrzymuje się lub nie prowadzi działalności rolniczej. Problem ten nabiera

coraz większego znaczenia, gdyż kapitał ludzki uznaje się obecnie za jeden z najważniejszych czynników

rozwoju gospodarczego. Zasób wiedzy, inteligencji i umiejętności ludności rolniczej w coraz większym

stopniu decyduje o konkurencyjności rolnictwa i regionów z nim związanych. W ostatnich latach

29 Dotyczy to zjawiska, w którym osoby o największych umiejętnościach oraz poziomie wiedzy emigrują z obszarów wiejskich w celu

kontynuowania nauki oraz podjęcia pracy zarobkowej.

30 Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno‐społecznej

ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, Opracowanie przygotowane na Kongres Demograficzny w dniach 22‐23 marca

2012 r., GUS.

w.

rcl

.go

v.p

l

obserwuje się jednakże nieznaczną poprawę wykształcenia osób pracujących w rolnictwie, co w dużej

mierze spowodowane jest naturalnym procesem odchodzenia najstarszych, którzy posiadali

wykształcenie podstawowe lub niepełne podstawowe.

Rysunek 28. Struktura ludności wiejskiej związanej z gospodarstwem rolnym wg wykształcenia w 2009 r.

34,2%

gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe

zasadnicze zawodowe

średnie ogólnokształcące

6,8%

wyższe

7,2%

policealne i średnie zawodowe

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.

0%

10%

32,7%

19,2%

20%

30%

40%

Poziom wykształcenia, jaki osiągają mieszkańcy wsi i miast, w zasadniczy sposób jest uzależniony

od jakości i dostępu do usług edukacyjnych, w tym również opieki przedszkolnej, która jest niezwykle

ważnym instrumentem polityki edukacyjnej i integracyjnej oraz służy wyrównywaniu szans

rozwojowych. Ogromna dysproporcja w dostępności przedszkola w miastach i na wsi zamiast ulegać

osłabieniu, w ostatnich latach wzrasta. Zaledwie 51,2% wiejskich dzieci uczęszcza do placówek

wychowania przedszkolnego (w miastach – 83,6%; dane według stanu na dzień 30 IX 2010 r.). Problemy

te nie dotykają wszystkich obszarów wiejskich w Polsce w takim samym stopniu: „Zróżnicowanie dostępu

do opieki przedszkolnej ma wyraźny wymiar terytorialny – brak przedszkoli występuje szczególnie często na

obszarach wiejskich Polski wschodniej. Wczesna edukacja pozostaje w znacznej mierze poza polityką

oświatową państwa – jej finansowanie zależy wyłącznie od możliwości i woli samorządów gminnych, a także

rodziców, którzy ponoszą część kosztów w formie bezpośrednich opłat” 31.

Rysunek 29. Dzieci w placówkach wychowania przedszkolnego na obszarach wiejskich według województw

w roku szkolnym 2009/10, stan w dniu 30 IX 2009 r.

ww

Dzieci w wieku 3‐5 lat w placówkach

wychowania przedszkolnego na 1000 dzieci

Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

Raport Polska 2030, str. 261.

w.

rcl

.go

v.p

l

Negatywnie na jakość kapitału ludzkiego na wsi wpływa również niedopasowanie oferty

edukacyjnej do potrzeb rynku pracy, w szczególności w odniesieniu do kształcenia zawodowego

i propozycji szkoleniowej umożliwiającej w krótkim czasie zmianę kwalifikacji zawodowych (nabycie

nowych umiejętności niezbędnych do podjęcia pracy w nowym zawodzie).

ww

Na wsi do 2020 r. nastąpią przejściowe pozytywne zmiany demograficzne związane ze wzrostem

liczby ludności oraz dodatnim saldem migracji zagranicznych. Procesom tym towarzyszyć będą

niekorzystne zmiany w strukturze demograficznej mogące prowadzić do depopulacji wybranych

obszarów wiejskich, absorbowania przez ośrodki miejskie osób o największym potencjale rozwojowym

oraz starzenia się lokalnych społeczności. Słabą stroną obszarów wiejskich w kontekście jakości kapitału

ludzkiego i zmian demograficznych pozostaje dostępność do usług opieki nad dziećmi i osobami starszymi

oraz usług edukacyjnych i szkoleniowych (w szczególności w zakresie edukacji najmłodszych), która

przekłada się na niekorzystną strukturę wykształcenia ludności wiejskiej.

Z.1.3. Bezrobocie i dochody mieszkańców obszarów wiejskich

w.

rcl

.go

v.p

l

Miejsce zamieszkania także w istotny sposób różnicuje status na rynku pracy poszczególnych

osób. Liczba bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pracy na początku 2011 r. wyniosła 2105,0 tys.

osób, z czego 924,2 tys. osób (tj. 43,9%) bezrobotnych mieszkało na wsi (w tym 52,2 tys. osób

posiadających gospodarstwo rolne). Stopa bezrobocia na obszarach wiejskich w 2011 r. osiągnęła wartość

13,8%32.

Ponadto szacuje się, że w rolnictwie indywidualnym od 0,5 do 1,4 mln osób nie może znaleźć

zatrudnienia poza rolnictwem, a około 70% osób pracuje w niepełnym wymiarze czasu. Analiza

przestrzenna stopy bezrobocia wskazuje w tym zakresie na nieznaczne zmiany w układzie

przestrzennym, co może wskazywać na utrwalanie pewnych postaw i zachowań dotyczących aktywności

zawodowej ludności wiejskiej, niedostatecznej dostępności rynku pracy i niskiego poziomu jego rozwoju

oraz dopasowania do potencjału obszarów wiejskich.

Blisko 6,17 mln osób w wieku 15 lat i więcej mieszkających na wsi w 2011 r. było aktywnych

zawodowo, współczynnik aktywności zawodowej na wsi wynosił w 2011 r. 50,6% (w mieście 53,7%),

natomiast wskaźnik zatrudnienia 43,6% (w mieście 47,1%). Prezentowane różnice w dużym stopniu

wynikają z przywoływanych już zachowań społecznych, niskiej dostępności placówek opieki nad dziećmi

(w tym przedszkola) oraz małej liczby ofert pracy na obszarach wiejskich.

Rysunek 30. Stopa bezrobocia na obszarach wiejskich

a) w 2007 r.

a) w 2009 r.

Źródło: J. Bański (red.), 2009, Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku, Studia

Obszarów Wiejskich, 16, IGiPZ PAN, PTG, Warszawa oraz Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

ww

W 2009 r. dochód rozporządzalny na osobę w wiejskich gospodarstwach domowych (ok. 889 zł)

był o ok. 29% niższy od dochodu na osobę niż w miejskich gospodarstwach domowych (ok. 1255 zł).

Różnice te wynikały nie tylko z wysokości dochodów uzyskiwanych przez gospodarstwa, ale były również

związane z większą, w porównaniu do miast, liczbą osób wchodzących w skład gospodarstw wiejskich.

Wśród tych dochodów zarówno w miastach, jak i na wsi przeważały dochody z pracy najemnej.

Drugą pod względem wysokości grupą dochodów były te pochodzące ze świadczeń z ubezpieczeń

społecznych, a kolejną kategorię dochodów stanowiły dochody z pracy na własny rachunek33.

32 Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Podstawowe informacje o sytuacji demograficzno‐społecznej

ludności Polski oraz zasobach mieszkaniowych, opracowanie przygotowane na Kongres Demograficzny w dniach 22‐23 marca

2012 r., GUS.

33 Budżety gospodarstw domowych w 2009 r. GUS, str. 40.

w.

rcl

.go

v.p

l

Tabela 4. Przeciętny miesięczny dochód na 1 osobę w gospodarstwach domowych według klasy

miejscowości i zamieszkania

Dochód

rozporzą‐

dzalny

Wieś

2007

744,44

1043,71

889,18

1254,82

2004

555,70

2008

835,85

2009

razem

20 i mniej

Miasta

o liczbie mieszkańców w tysiącach

20‐100

100‐200

w złotych na 1 osobę

847,58

692,72

783,61

772,95

1176,11

981,65

1044,18

1132,93

840,23

1031,11

931,80

1131,86

Źródło: Opracowano na podstawie: Budżety gospodarstw domowych w 2009 r.

200‐500

500 i więcej

870,88

1143,31

1218,89

1592,75

974,49

1124,36

1209,36

1271,77

1419,68

1734,86

Rysunek 31. Przeciętny miesięczny dochód rozporządzalny na 1 osobę w gospodarstwie w latach 2003‐2009

1600

w zł na osobę

1200

800

400

0

2003

2004

Rolników

2005

Pracowników

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.

2006

2007

2008

2009

Gospodarstwa pracujących na własny rachunek

ww

Znaczna liczba gospodarstw domowych na wsi utrzymuje się z rolnictwa, a w dużej mierze

ze środków uzyskiwanych w ramach poszczególnych instrumentów wsparcia Wspólnej Polityki Rolnej

(WPR), w szczególności płatności bezpośrednich. Uwzględniając liczbę osób wchodzących w skład

gospodarstwa domowego, przeciętny dochód rozporządzalny na 1 osobę w gospodarstwie domowym

rolników w 2009 r. stanowił 78,74% przeciętnego dochodu rozporządzalnego na 1 osobę

w gospodarstwie domowym pracowników i 63,22% przeciętnego dochodu rozporządzalnego na 1 osobę

w gospodarstwie domowym pracujących na własny rachunek. Mimo wzrostu dochodów ludności

wiejskiej po wejściu Polski do UE nadal utrzymuje się znaczna różnica dochodów między

gospodarstwami domowymi na wsi i w mieście. Jest to szczególnie widoczne przy porównaniu

dochodów mieszkańców wsi i mieszkańców wielkich miast (dochody gospodarstw domowych wiejskich to

około 50% dochodów gospodarstw domowych wielkomiejskich)34.

Wysoki poziom bezrobocia (w tym bezrobocia ukrytego) oraz niski poziom dochodów

gospodarstw domowych na wsi przekładają się na znaczny poziom zagrożenia ubóstwem gospodarstw

domowych z obszarów wiejskich. Mimo spadku tego wskaźnika w latach 2004‐2008 poziom zagrożenia

ubóstwem na wsi jest znacznie wyższy aniżeli w mieście.

Polska 2030, str. 246.

w.

rcl

.go

v.p

l

Tabela 5. Zmiany zagrożenia ubóstwem według wybranych cech społeczno‐ekonomicznych gospodarstw

domowych w latach 2004‐2008

Odsetek osób w gospodarstwach domowych znajdujących się poniżej

Wyszczególnienie

Ogółem

relatywnej granicy ubóstwa

2004

20,3

Miasto

14,0

Wieś

Pracowników

Rolników

Pracujących na

własny rachunek

Emerytów

Rencistów

%

30,4

2008

2004

12,3

‐1,7

12,9

17,6

26,1

18,7

17,2

13,6

8,5

31,1

10,9

28,5

ustawowej granicy ubóstwa

Zmiany w

latach

2004–2008

pkt proc

‐2,7

‐4,3

19,2

29,3

%

2008

2004

6,9

‐6,0

7,7

10,6

16,7

Gospodarstwa domowe

26,8

‐1,5

18,2

10,5

‐5,1

13,2

5,0

+0,2

25,4

‐4,3

13,0

+2,1

28,7

30,9

8,9

minimum egzystencji

Zmiany w

latach

2004–2008

pkt proc

‐8,6

‐12,6

18,5

3,3

‐4,4

5,6

9,2

pkt proc

‐6,2

‐9,3

‐7,7

10,2

5,2

‐5,0

‐8,2

8,9

2,0

‐6,9

17,6

‐13,3

6,2

‐2,7

16,4

11,8

%

2008

Zmiany w

latach

2004–2008

‐9,0

19,0

5,6

16,8

9,4

3,8

9,8

‐9,6

‐1,8

‐7,0

Źródło: Warunki życia ludności Polski w latach 2004‐2005, GUS, Warszawa 2007, s. 73 oraz Budżety gospodarstw

domowych w 2008 roku, GUS, Warszawa 2009 rok, s. 46 oraz obliczenia MRiRW.

Rysunek 32. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem w 2009 r. według miejsca zamieszkania

Źródło: Ubóstwo w Polsce, Zasięg ubóstwa w Polsce w 2009 r. na podstawie wyników badania budżetów gospodarstw

domowych, GUS.

ww

Tabela 6. Gospodarstwa domowe korzystające z pomocy społecznej według liczby osób w 2008 r.

Wyszczególnienie

Ogółem w tysiącach

1120,2

w odsetkach

100

Wieś

100

Miasta

100

1

407,9

36,4

23,8

47,1

Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

Liczba osób w gospodarstwie

2

3

4

5

157,6

156,8

175,1

116,8

14,1

14

15,6

10,4

11,6

13,9

20

15,2

16,2

14

11,9

6,3

6 i więcej

105,9

9,5

15,3

4,4

w.

rcl

.go

v.p

l

W 2008 r. na obszarach wiejskich z pomocy społecznej korzystało 515 tys. gospodarstw

domowych (46% wszystkich gospodarstw), beneficjentami pomocy społecznej było 12,5% ludności

mieszkającej na obszarach wiejskich (w mieście ‐ 6,2% ludności35). Z pomocy społecznej na wsi

najczęściej korzystają gospodarstwa jednorodzinne – 64,8% (głównie są to małżeństwa z dziećmi – 43,9%

wszystkich beneficjentów pomocy społecznej na wsi; w mieście wartość tego wskaźnika wynosi – 17,3%),

natomiast w mieście gospodarstwa domowe nierodzinne – 52,5% (w zdecydowanej większości

jednoosobowe – 47,1% wszystkich beneficjentów pomocy społecznej w mieście) oraz samotni rodzice

z dziećmi – 19,4%.

ww

Niski poziom dochodów ludności wiejskiej oraz niedopasowanie rynku pracy (w tym brak

elastycznych form pracy) i bariery komunikacyjne stanowią realne zagrożenie wzrostu poziomu ubóstwa

i pogłębienia różnic rozwojowych wewnątrzregionalnych oraz na linii wieś/miasto. Największą

determinantą korzystania z pomocy społecznej na wsi jest posiadanie dzieci i beneficjentem tych

świadczeń są najczęściej małżeństwa z dziećmi.

35 Liczba emerytów i rencistów KRUS w tys. wyniosła w lipcu 2011r. 1324,7, natomiast kwota świadczeń emerytalno‐rentowych

KRUS wynosiła w tym samym okresie 1329207,4 tys. zł.

Z.1.4. Rynek pracy i przedsiębiorczość

w.

rcl

.go

v.p

l

Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 15 lat i więcej na wsi wzrósł z 45,9% w 2003 r. do 50,4%

w 2010 r. Liczba osób pracujących mieszkających na wsi w IV kwartale 2011 r. wyniosła 6 197 tys.

(o 1,4% więcej niż pod koniec 2010 r.). W ujęciu rocznym wskaźnik zatrudnienia w IV kwartale 2011 r.

wśród mieszkańców wsi wzrósł o 0,2 %36.

W 2010 r., spośród ogólnej liczby pracujących w Polsce, w swojej gminie pracowało relatywnie

więcej kobiet (79,4%) niż mężczyzn (71,3%). W przypadku podziału wg miejsca zamieszkania na terenie

swojej gminy pracuje relatywnie więcej mieszkańców miast (81,7%) niż mieszkańców wsi (64,1%).

Przeciętna liczba pracujących mieszkańców miast w 2010 r. wyniosła, według BAEL, 9 878 tys., z tego

dojeżdżało do pracy 6 844 tys., nie dojeżdżało – 2 077 tys., pracowało w domu 302 tys., pracowało w

terenie 655 tys. Natomiast spośród 6 082 tys. pracujących mieszkańców wsi do pracy dojeżdżało 3 453

tys., nie dojeżdżało – 624 tys., pracowało w domu 1 623 tys. (głównie pracujący we własnym

gospodarstwie rolnym), a w terenie pracowało 382 tys. osób37.

W strukturze pracujących (według sektorów) najliczniejszą grupę w IV kwartale 2011 r. w Polsce

stanowiły osoby zatrudnione w usługach (56,9%), natomiast na obszarach wiejskich ‐ pracujący

w rolnictwie, łowiectwie, leśnictwie i rybactwie (pracujący w sektorze rolniczym stanowili 12,3% ogółu

pracujących w Polsce w IV kwartale 2011 r.). Porównując udział pracujących w tych dziedzinach

gospodarki w ogólnej liczbie pracujących na wsi w poszczególnych województwach, odnotowano znaczne

dysproporcje, bowiem odsetek ten wahał się od 36,6% w województwie śląskim do 80,4%

w województwie podlaskim. Duży udział pracujących wystąpił również w województwach lubelskim

i świętokrzyskim38. Prowadzenie gospodarstwa rolnego nierzadko stanowi zabezpieczenie socjalne

w postaci produkcji rolnej na własne potrzeby konsumpcyjne. Zjawisko to charakteryzuje przede

wszystkim małe gospodarstwa rolne.

Największy odsetek osób pracujących w usługach w liczbie pracujących ogółem na obszarach

wiejskich obserwuje się w województwach: śląskim, lubuskim i zachodniopomorskim, a najmniejszy w

podlaskim, lubelskim, łódzkim i świętokrzyskim. Z kolei w przemyśle i budownictwie – największy

w województwach: dolnośląskim, śląskim i pomorskim, najmniejszy zaś w podlaskim i lubelskim39.

Rysunek 33. Struktura zatrudnienia na obszarach wiejskich wg sektorów w 2010 r.

ww

Legenda

rolnictwo, łowiectwo, leśnictwo i rybactwo

przemysł i budownictwo

sektor: usługi

Wyjaśnienie dodatkowe: Kolor tła prezentuje liczbę

pracujących w rolnictwie, łowiectwie, leśnictwie

i rybactwie ogółem

mniej niż 67 000

od 67 000 do108 000

od 108 000 do149 000

od 149 000 do190 000

od 190 000 do 231 000

od 231 000 do 272 000

więcej niż 272 000

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.

Kwartalna informacja o aktywności ekonomicznej ludności (IV kwartał 2011 r.), GUS.

Monitoring rynku pracy. Dojazdy do pracy w 2010 roku na podstawie BAEL, Materiał na konferencję prasową w dniu 22 grudnia

2011 r.

38 Charakterystyka Obszarów Wiejskich w 2008r., GUS, str. 57.

39 Tamże.

w.

rcl

.go

v.p

l

Aby osiągnąć pożądaną strukturę zatrudnienia, należy przyjąć zróżnicowane podejście do działań

aktywizacji zawodowej, które wynika ze struktury społeczno‐demograficznej terenów wiejskich.

Jednocześnie należy uwzględniać polaryzację ich rozwoju. W wyniku badań dotyczących młodzieży na

wsi40 oraz rozwoju terytorialnego obszarów wiejskich obserwuje się obecnie koncentrację działań

prorozwojowych w centralnych miejscowościach (w gminie, powiecie lub województwie), co powoduje

pogłębianie różnic w rozwoju terytorialnym obszarów wiejskich oraz powstawanie obszarów

problemowych położonych na obrzeżach granic administracyjnych gminy, powiatu i województwa.

ww

Rysunek 34. Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 15‐64 lat na obszarach wiejskich w państwach UE

w 2009 r.

Źródło: Rural Development in the European Union ‐ Statistical and Economic Information ‐ Report 2010.

Młodzież na wsi. Raport z badania przeprowadzanego w ramach projektu badawczego realizowanego przez Pracownię Badań

i Innowacji Społecznych Stocznia we współpracy z Polsko‐Amerykańską Fundacją Wolności.

w.

rcl

.go

v.p

l

Mały udział działalności pozarolniczej w kształtowaniu struktury zatrudnienia ludności wiejskiej

jest pochodną wielu czynników, z których do najważniejszych zalicza się brak pozarolniczych miejsc pracy

na obszarach wiejskich i elastycznych form zatrudnienia, pozwalających na wykonywanie pracy w domu

(poza miejscem zatrudnienia), niską dostępność rynku pracy w mieście, małą dostępność transportową

ośrodków wiejskich i niski poziom mobilności zawodowej oraz słabą świadomość pozarolniczego

potencjału środowiska naturalnego (tzw. ecosystem services).

ww

Rysunek 35. Zatrudnienie w pozarolniczych miejscach pracy na obszarach wiejskich w państwach UE

w 2007 r.

Źródło: Rural Development in the European Union ‐ Statistical and Economic Information ‐ Report 2010.

Jak już wspomniano, aktywność ludności wiejskiej na rynku pracy zależy między innymi od jego

dostępności, w tym komunikacyjnej, oraz stopnia wykorzystywania elastycznych form pracy (np. praca na

odległość). Jak wskazują wyniki badań GUS, dojazdy do pracy w mieście osób zamieszkałych na wsi nie

zawsze pokrywają się terytorialnie ze strefą obszarów wiejskich bezpośrednio przylegających do miast.

Największy odsetek osób dojeżdżających do pracy z gmin wiejskich i miejsko‐wiejskich odnotowuje się

w województwie podkarpackim, gdzie jednocześnie stosunek liczby osób przyjeżdżających do pracy

w.

rcl

.go

v.p

l

do liczby osób do niej wyjeżdżających na obszarach wiejskich jest jednym z najmniejszych w całym kraju.

Wskazuje to na konieczność rozwijania wahadłowej mobilności przestrzennej zarówno w układzie

miasto – wieś, jak i między lokalnymi rynkami pracy (np. w układzie wieś – wieś).

Poza swoją gminę, ale na terenie swojego województwa, dojeżdża 22,2% mieszkańców miast i aż

56,1% mieszkańców wsi, natomiast poza swoje województwo dojeżdża 1,9% mieszkańców miast i 3,5%

mieszkańców wsi. I chociaż udział dojeżdżających do pracy w ogólnej liczbie pracujących jest na wsi

niższy niż w mieście, a liczba dojeżdżających jest tam dwukrotnie mniejsza, to mieszkańcy wsi niemal

2,5‐krotnie częściej dojeżdżając do pracy, przekraczają granice administracyjne gminy miejsca zamieszkania41.

Rysunek 36. Zróżnicowanie przestrzenne dojazdów do pracy na obszarach wiejskich

a) udział dojeżdżających do pracy w gminach

wiejskich i miejsko‐wiejskich w ogólnej liczbie

ludności w wieku produkcyjnym w gminach

wiejskich i miejsko‐wiejskich w 2006 r.

b) iloraz przepływów na obszarach wiejskich według

podregionów w 2006 r.

Legenda

Iloraz przepływów wyraża stosunek liczby osób przyjeżdżających

do pracy do liczby osób wyjeżdżających do pracy. Im mniejsza

wartość, tym większa przewaga osób wyjeżdżających. Wartość „1”

oznacza równowagę

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS. Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS.

Pracujący w rolnictwie

ww

Brak jest jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, ile osób w Polsce faktycznie pracuje w rolnictwie.

Z punktu widzenia charakterystyki społecznych aspektów zrównoważonego rozwoju równie ważne,

a nawet bardziej istotne jest określenie populacji osób związanych z gospodarstwami rolnymi.

Zgodnie z wynikami Powszechnego Spisu Rolnego 2010 w swoim/rodzinnym gospodarstwie

rolnym pracowało wyłącznie lub głównie 2216 tys. osób (dla 1945 tys. osób – była to jedyna praca, a dla

271 tys. – praca główna), co stanowiło 39,4% ogółu ludności w wieku 15 lat i więcej zamieszkałej

z użytkownikami gospodarstw rolnych. Powyższe dane dotyczą wszystkich gospodarstw indywidualnych,

bez względu na powierzchnię użytków rolnych i cel produkcji, pod warunkiem że gospodarstwo

prowadziło działalność rolniczą42. Wśród pracujących wyłącznie lub głównie w gospodarstwach rolnych

nieco większą zbiorowość stanowili mężczyźni niż kobiety. W przypadku rodzinnej siły roboczej różnice

41

42

Monitoring rynku pracy Dojazdy do pracy w 2010 r. na podstawie BAEL, GUS 2011 r.

Raport z wyników Powszechny Spis Rolny 2010, GUS, Warszawa 2011 r., str. 56.

w.

rcl

.go

v.p

l

te były niewielkie (1131 tys. wobec 1085 tys.), natomiast w przypadku stałych pracowników najemnych

liczebna przewaga mężczyzn była wyraźniejsza (31 tys. wobec 15 tys. w gospodarstwach indywidualnych

oraz 32 tys. wobec 10 tys. w gospodarstwach osób prawnych).

Rysunek 37. Liczba pracujących w rolnictwie, łowiectwie i rybołówstwie w przeliczeniu na 100 ha UR wg

państw UE w 2007 r.

30

Słowenia

Malta

Rumunia

Grecja

Portugalia

Cypr

Średnia UE

Austria

Włochy

Belgia

Łotwa

Litwa

Niemcy

Słowacja

Czechy

Estonia

Finlandia

Bułgaria

Hiszpania

Szwecja

Francja

Dania

Irlandia

Wielka

Węgry

Luksemburg

Wielka Brytania

Holandia

8,26

10

0

13,91

Polska

20

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych Eurostat.

Biorąc pod uwagę natomiast liczbę pracujących w rolnictwie, łowiectwie i rybołówstwie

w przeliczeniu na 100 ha użytków rolnych, Polska jest państwem, w którym wartość ta jest większa

aniżeli średnia UE‐27, a mniejsza od wartości wskaźnika obliczonego dla takich państw, jak: Malta,

Rumunia, Słowenia i Portugalia.

Rysunek 38. Liczba pełnozatrudnionych w rolnictwie, łowiectwie i rybołówstwie w przeliczeniu na 100 ha

UR wg państw UE w 2007 r.

30

10,64

Malta

Holandia

Portugalia

Włochy

Średnia UE ‐ 27

Belgia

Austria

Czechy

Słowacja

Łotwa

Finlandia

Litwa

Hiszpania

Niemcy

Estonia

Bułgaria

Luksemburg

Francja

Węgry

Dania

Szwecja

Irlandia

Wielka Brytania

ww

0

6,40

Grecja

Słowenia

Rumunia

10

Cypr

Polska

20

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych Eurostat.

Polska jest krajem o najwyższym wskaźniku ludności rolniczej oraz ludności aktywnej zawodowo

w rolnictwie w Unii Europejskiej. W okresie od 2000 r. do 2008 r. populacja ta zmalała niemal we

wszystkich państwach UE (tylko na Malcie pozostała bez zmian). Jednakże wartość spadku tego

wskaźnika nie była skorelowana z udziałem ludności związanej z rolnictwem w ogólnej liczbie ludności

danego państwa. W Polsce w okresie 2000‐2008 populacja osób aktywnych zawodowo w rolnictwie

zmalała blisko o 18% i był to spadek znacznie mniejszy niż na Litwie (o 33,3%) czy Rumunii (o 44,3%) i

zbliżony do wartości zmian odnotowanych w Portugalii, Grecji, Estonii oraz Hiszpanii.

makieta DUjjjj — łamanie

9 listopada 2012 r.

Dziennik

Ustaw

Monitor

Polski

– 2––

– 85

Poz.Poz.

8390

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 39. Ludność rolnicza i aktywna zawodowo w rolnictwie w państwach UE w 2009 r.

15%

15,2%

10%

5%

Litwa

Polska

Portugalia

Estonia

Grecja

Łotwa

Rumunia

Węgry

Słowacja

Republika Czeska

Irlandia

Cypr

Hiszpania

Średnia UE

Bułgaria

Austria

Finlandia

Dania

Włochy

Szwecja

Francja

Niemcy

Wielka Brytania

Belgia

Niderlandy

Luksemburg

Malta

Słowenia

0%

7,9%

Ludność rolnicza jako % ogółu ludności w 2009r.

Ludność aktywna zawodowo w rolnictwie jako % ogółu ludności w 2009r.

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych z Rocznika statystycznego rolnictwa 2011, GUS.

Rysunek 40. Zmiana populacji ludności aktywnej zawodowo w rolnictwie w okresie 2000–2008

‐44,3%

‐17,9%

‐33,3%

‐17,6%

‐19,0%

‐23,5%

‐12,1%

‐17,1%

‐14,6%

ww

‐37,7%

‐52,6%

‐60%

‐50%

‐40%

‐21,9%

‐20,0%

‐4,8%

‐19,6%

‐24,4%

‐26,6%

‐27,2%

‐22,1%

‐25,9%

‐17,8%

‐16,7%

‐28,3%

‐29,0%

‐25,0%

‐8,3%

‐20,3%

‐30%

‐20%

0,0%

‐10%

0%

Polska

Litwa

Portugalia

Państwa, w których

Rumunia

udział liczby ludności

rolniczej w liczbie

Grecja

ludności

ogółem w

Węgry

2000 r. wynosił

Łotwa

powyżej 10%

Estonia

Irlandia

Słowacja

Cypr

Republika Czeska

Bułgaria

Hiszpania

Średnia UE

Finlandia

Włochy

Austria

Dania

Szwecja

Niderlandy

Państwa, w których

Francja

udział liczby ludności

rolniczej w liczbie

Niemcy

ludności

ogółem w

Luksemburg

2000 r. wynosił mniej

Słowenia

niż 5%

Wielka Brytania

Belgia

Malta

Kolejność danych prezentowanych na wykresie została uszeregowana pod względem udziału liczby ludności rolniczej

85

w liczbie ludności ogółem w 2000 r.

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych z Rocznika statystycznego rolnictwa 2010, GUS.

Liczba pracujących w rolnictwie w przeliczeniu na 100 ha UR oraz udział pracujących

w rolnictwie w ogólnej liczbie pracujących na początku 2009 r. są silnie zróżnicowane regionalnie.

Największy odsetek pracujących w rolnictwie w odniesieniu do całkowitej liczby pracujących obserwuje

w.

rcl

.go

v.p

l

Liczba pracujących w rolnictwie w przeliczeniu na 100 ha UR oraz udział pracujących

w rolnictwie w ogólnej liczbie pracujących na początku 2009 r. są silnie zróżnicowane regionalnie.

Największy odsetek pracujących w rolnictwie w odniesieniu do całkowitej liczby pracujących obserwuje

się w województwach: lubelskim, podlaskim i świętokrzyskim, natomiast w regionie południowo‐

‐wschodniej Polski liczba pracujących w rolnictwie w przeliczeniu na 100 ha UR jest największa (sięga

nawet 26 osób/100 ha UR), najniższa natomiast w woj. zachodniopomorskim, lubuskim dolnośląskim,

opolskim, pomorskim i warmińsko‐mazurskim – czyli w regionach, gdzie występuje najmniejsza liczba

gospodarstw rolnych.

Rysunek 41. Pracujący w rolnictwie na 100 ha UR oraz pracujący według sektorów w województwach (stan

na dzień 31 XII 2009 r.)

Pracujący w rolnictwie na 100 ha UR

Udział pracujących w rolnictwie w ogólnej

liczbie pracujących w Polsce wg stanu na dzień

31 XII 2009 r.

Źródło: Rocznik statystyczny rolnictwa 2010.

Należy w tym miejscu podkreślić, że blisko 26% pracujących wyłącznie w swoim gospodarstwie

rolnym to osoby, które użytkują powierzchnię do 2 ha UR, a 13,54% ogółu osób pracujących w czerwcu

2010 r. wyłącznie lub głównie w gospodarstwach rolnych pracowało w gospodarstwach rolnych

o powierzchni UR do 1 ha, a więc o powierzchni mniejszej aniżeli wymagana do objęcia danej osoby

„z mocy ustawy” ubezpieczeniem społecznym rolników w pełnym zakresie43.

Rysunek 42. Udział pracujących wyłącznie w swoim gospodarstwie rolnym według grup obszarowych UR

w czerwcu 2010 r.

49,36%

30%

20%

13,6%

0%

od 0 do 1

22,2%

11,7%

ww

10%

24,1%

od 1 do 2

17,7%

8,8%

od 2 do 5

od 5 do 10

od 10 do 20

grupa obszarowa UR w [ha]

od 20 do 50

2,0%

pow. 50

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS.

Gdyby uznać, że użytkowanie 2 ha i mniej UR (z wyłączeniem działów specjalnych produkcji

rolniczej) nie jest prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a tym samym działalność ta nie jest pracą

Bez uwzględnienia kryteriów stawianych pracownikom działów specjalnych w rolnictwie.

w.

rcl

.go

v.p

l

w rolnictwie, wówczas statystyki dotyczące struktury zatrudnienia uległyby znacznej poprawie. Zmiana ta

nie wpłynie jednak w sposób bezpośredni na zmianę aktywności zawodowej i odejście ww. osób od

działalności rolniczej do innych działów gospodarki. Oznacza to, że zmiany w wielkości pracujących

w rolnictwie zależą głównie od możliwości podjęcia pracy w pozarolniczych działach gospodarki (w tym

rozpoczęcia własnej działalności gospodarczej) oraz zmian demograficznych. Jednakże stymulowanie

rozwoju zasobów ludzkich nie może powodować sytuacji, by pracujący w rolnictwie byli osobami, które

nie mogły znaleźć pracy w innych zawodach. Właściwa konstrukcja ww. działań to taka, w której

podnoszenie jakości zasobów pracy w rolnictwie jest odrębnym celem/priorytetem ogólnokrajowej

koncepcji podnoszenia jakości kadr.

Można z dużym prawdopodobieństwem założyć, że populacja ludności związanej z rolnictwem

będzie stopniowo ulegać zmniejszeniu. W 2010 r. spośród użytkowników gospodarstw indywidualnych

pracujących w ciągu roku w swoim gospodarstwie rolnym 51,62% stanowiły osoby w wieku 45‐64 lat,

a 10,89% osoby w wieku 65 lat i więcej. Systematycznie zmniejsza się również udział osób młodych

decydujących się na pracę w rolnictwie. Zmiany demograficzne w obrębie struktur rodzin rolniczych

wiązać się będą więc również z postępującą dezaktywizacją w gospodarstwach rolnych ludności w wieku

nieprodukcyjnym i w starszym wieku produkcyjnym (55 lat i więcej) oraz ograniczeniem angażowania się

kobiet do zajęć przy produkcji rolniczej.

Obszary wiejskie stanowią istotne potencjalne źródło zasobów pracy dla wszystkich działów

gospodarki Polski. Jednocześnie są one silnie zróżnicowane terytorialnie pod względem jakości i trwałości

tych zasobów, co jest zarówno wyzwaniem, jak i ich słabą stroną. Podobnie w strukturze zatrudnienia

rolnictwo odgrywa szczególną rolę, będąc zarówno podstawowym miejscem pracy (a tym samym źródłem

dochodów) większości mieszkańców obszarów wiejskich i absorbentem części bezrobocia ukrytego.

Przedsiębiorczość

W ostatnim okresie wzrosła liczba podmiotów gospodarczych działających na wsi, w 2008 r.

odnotowano ich ponad 928 tys., co stanowi ok. ¼ ogółu podmiotów gospodarczych zarejestrowanych

w Polsce, w sektorze prywatnym – 898 tys. jednostek.

Rysunek 43. Przestrzenne zróżnicowanie przedsiębiorczości w 2007 r.

b) udziału podmiotów gospodarczych w sektorze usług

wyższego rzędu w grupach decylowych gmin

ww

a) natężenia podmiotów gospodarczych w grupach

decylowych gmin

Źródło: J. Bański (red.), 2009, Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku,

Studia Obszarów Wiejskich, 16, IGiPZ PAN, PTG, Warszawa.

Liczba podmiotów gospodarczych na 1000 mieszkańców jest zdecydowanie wyższa w Polsce

zachodniej i w otoczeniu niektórych największych ośrodków (szczególnie Warszawy, Łodzi i Poznania), na

w.

rcl

.go

v.p

l

terenach o rozwiniętej funkcji turystycznej (Tatry, Mazury) i gospodarce leśnej (np. Bieszczady).

Obserwuje się również znaczną koncentrację przedsiębiorstw na terenach niektórych gmin podmiejskich,

szczególnie w Polsce wschodniej, np. w rejonie Lublina, Radomia i Rzeszowa.

ww

Stymulowanie przedsiębiorczości na obszarach wiejskich oraz zwiększanie atrakcyjności

inwestycyjnej obszarów wiejskich jest sposobem na różnicowanie form aktywności gospodarczej na wsi

oraz tworzenie dodatkowych źródeł dochodów. Przy czym największe efekty dla rozwoju gospodarczego

przynosi sektor usług, który w sposób szczególny mógłby wykorzystać endogeniczny potencjał obszarów

wiejskich, w tym ich walory środowiskowe i kulturowe.

Z.1.5. Produkcja rolna

w.

rcl

.go

v.p

l

Funkcje rolnictwa

Podstawową funkcją rolnictwa jest produkcja artykułów rolnych. Zgodnie z koncepcją

europejskiego modelu rolnictwa, wyznaczonego w Agendzie 2000, może ono ponadto pełnić ważną rolę

w zakresie ochrony środowiska i krajobrazu, zachowania żyzności gleb oraz bogactwa siedlisk

i bioróżnorodności, a także tradycji i dziedzictwa kulturowego. Koncepcja rolnictwa wielofunkcyjnego

wskazuje na możliwość godzenia tych funkcji poprzez kształtowanie produkcji rolnej w zgodzie

z wymogami środowiska i zachowania krajobrazu oraz podejmowanie przez gospodarstwa dodatkowych

działań nakierowanych na dywersyfikację.

Rysunek 44. Znaczenie rolnictwa

Produkcyjne

‐ komercyjne

‐ niekomercyjne

Społeczne

‐ żywotność i spójność ekonomiczna wsi

‐ zabezpieczenie społeczne rolników

Rynkowe i pozarynkowe znaczenie rolnictwa

Kulturowe

‐ ochrona i wzbogacanie tradycji

lokalnych, regionalnych,

narodowych

Źródło: opracowanie MRiRW.

Przyrodnicze

‐ pozytywne (zapobieganie degradacji UR, ochrona bioróżnorodności,

poprawa stosunków wodnych, zapobieganie erozji gleb)

‐ negatywny skutek uboczny działalności rolniczej (zanieczyszczenie,

erozja, zmniejszanie bioróżnorodności, emisja gazów cieplarnianych)

Zrównoważona produkcja rolna odbywa się na dwóch płaszczyznach: lokalnej – w każdym

z gospodarstw rolnych prowadzących zrównoważoną produkcję rolną oraz globalnej – gdzie wyrównanie

następuje dzięki skoordynowanym działaniom wielu gospodarstw prowadzących taką produkcję rolną

na tym samym obszarze (np. w skali jednostek administracyjnych czy krain geograficznych). Takie

podejście do zrównoważonej produkcji pozwala w najpełniejszy sposób wykorzystać potencjał

produkcyjny konkurencyjnych gospodarstw, spełniających wymogi środowiskowe stawiane produkcji

rolnej oraz zagospodarować potencjał małych i średnich gospodarstw produkujących głównie na potrzeby

własne oraz częściowo na rynek, pełniących umiarkowane i silne funkcje środowiskowe.

ww

Dlatego niezwykle ważne jest określenie modelu rolnictwa, który zagwarantuje zarówno

bezpieczeństwo żywnościowe, jak również będzie służył zrównoważonemu rozwojowi kraju. Wydaje się,

że w polskich warunkach najlepszym będzie model rolnictwa wielofunkcyjnego i zrównoważonego,

który ze względów bezpieczeństwa żywnościowego wymaga utrzymania gospodarstw zdolnych do

odtwarzania potencjału produkcyjnego, pełniących istotne znaczenie dla środowiska naturalnego (pola

zaznaczone na rysunku kolorem zielonym) oraz mających szczególne znaczenie dla zachowania funkcji

pozaprodukcyjnych (w tym m.in. funkcji kulturowych).

Realizacja nakreślonego modelu rolnictwa w Polsce wymaga wielu przekształceń, których przyczyny

zostały opisane w dalszej części diagnozy. Jednakże należy mieć świadomość, że nie wszystkie zmiany

mogą zostać wymuszone poprzez działania polityki krajowej (jak np. kompleksowe przekształcenia

w strukturze własności ziemi, o których mowa szerzej w dalszej części diagnozy) oraz

że część z nich, zwłaszcza strukturalnych, jest procesem długotrwałym i silnie uwarunkowanym

środowiskowo i społecznie. Tym samym istnieje potrzeba wprowadzania rozwiązań prawnych

regulujących stosunki własnościowe, handlowe czy też produkcyjne w sektorze rolno‐spożywczym,

a także uproszczeń w stosowaniu i egzekwowaniu prawa. Jednocześnie należy stworzyć alternatywę dla

tych gospodarstw i ich użytkowników, które nie wpisują się w model rolnictwa zrównoważonego

w.

rcl

.go

v.p

l

i wielofunkcyjnego, pamiętając, że stanowią one bardzo liczną grupę (pole zaznaczone na rysunku

kolorem żółtym).

Rysunek 45. Zróżnicowanie gospodarstw rolnych pod względem roli, jaką pełnią w dostarczaniu lub

wytwarzaniu dóbr produkcyjnych i przyrodniczych

Gospodarstwa o dużej wielkości

produkcji przeznaczonej głównie

na rynek, prowadzące

zrównoważoną produkcję rolną

lub będące w fazie dostosowania

do wymagań środowiskowych

Małe gospodarstwa

produkujące głównie na

potrzeby własne

niedostosowane do

wymagań

środowiskowych

Małe gospodarstwa produkujące

głównie na potrzeby własne

prowadzące zrównoważoną

produkcję rolną lub będące w

fazie dostosowania do wymagań

środowiskowych

umiarkowane

Gospodarstwa średnie i

małe produkujące głównie

na potrzeby własne i

częściowo na rynek

niedostosowane do

wymagań

środowiskowych

brak

Funkcje produkcyjne

silne

Gospodarstwa o dużej

wielkości produkcji

przeznaczonej głównie na

rynek, niedostosowane do

wymagań

środowiskowych

brak

Gospodarstwa średnie i małe

produkujące głównie na

potrzeby własne i częściowo na

rynek prowadzące

zrównoważoną produkcję rolną

lub będące w fazie dostosowania

do wymagań środowiskowych

Źródło: opracowanie MRiRW.

umiarkowane

Funkcje przyrodnicze

Gospodarstwa o dużej wielkości

produkcji przeznaczonej głównie na

rynek, prowadzące zrównoważoną

produkcję rolną, która nastawiona jest

na ochronę środowiska w większym

stopniu, niż wymagają tego normy

środowiskowe

Gospodarstwa średnie i małe

produkujące głównie na potrzeby

własne i częściowo na rynek

prowadzące zrównoważoną produkcję

rolną, która nastawiona jest na ochronę

środowiska w większym stopniu, niż

wymagają tego normy środowiskowe

Małe gospodarstwa produkujące

głównie na potrzeby własne

prowadzące zrównoważoną produkcję

rolną, która nastawiona jest na ochronę

środowiska w większym stopniu, niż

wymagają tego normy środowiskowe

silne

Struktura gospodarstw rolnych

Zgodnie z art. 23 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej podstawą ustroju rolnego państwa są

gospodarstwa rodzinne, za które (w myśl art. 5. ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu

ustroju rolnego) uważa się gospodarstwa rolne o łącznej powierzchni UR nie większej niż 300 ha

prowadzone przez rolnika indywidualnego. W Polsce w czerwcu 2010 r. liczba gospodarstw rolnych

ogółem wynosiła 2,278 mln (w tym liczba gospodarstw indywidualnych – 2,273 mln), co stanowiło blisko

17% ogółu gospodarstw rolnych w UE (większa liczba gospodarstw rolnych występuje tylko w rolnictwie

rumuńskim). Należy jednocześnie zaznaczyć, że liczba gospodarstw rolnych w Polsce w 2010 r. zmalała

w porównaniu z 2002 r. o 655 tys.

Rysunek 46. Liczba gospodarstw rolnych w Polsce w okresie 2000–2010

3 000 000

ww

2 800 000

2 600 000

2 400 000

2 200 000

2 000 000

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych Banku Danych Lokalnych GUS i wyników Powszechnego Spisu

Rolnego 2010.

w.

rcl

.go

v.p

l

Od 2000 r. obserwuje się stały spadek liczby gospodarstw rolnych oraz zmianę w ich

strukturze agrarnej. Zdaniem ekspertów44 przełomowym rokiem w kształtowaniu się trendów w

strukturze agrarnej polskich gospodarstw rolnych był 1991 r. Zakłada się, że od tego roku rozpoczął się

proces zanikania gospodarstw, które nie są zdolne do odtwarzania potencjału produkcyjnego.

Niewiadomą było to, czy gospodarstwa mogą funkcjonować bez zdolności do odtwarzania potencjału

przez 1 pokolenie (20 lat), czy dłużej niż przez jedno pokolenie. Okazało się, że po 10 latach liczba

gospodarstw zmniejszyła się o ok. 373 tys. Biorąc pod uwagę różne uwarunkowania, w opinii ekspertów,

w kolejnej dekadzie zaniknie mniej więcej taka sama liczba gospodarstw rolnych jak w latach 2002‐2010.

Przy czym w latach 2002‐2010 zanikały głównie gospodarstwa o powierzchni 1‐5 ha. Szacuje się, że w

najbliższym czasie znacznie częściej niż dotychczas zanikać będą gospodarstwa z przedziału 1‐10 ha oraz

10‐20 ha ‐ ale głównie takie, które nie mają następców. Będą one prawdopodobnie wydzierżawiane przez

rolników zdolnych do akumulacji ziemi od sąsiadów.

Mając na uwadze strukturę agrarną polskiego rolnictwa, należy podkreślić, że potencjał ziemi,

jakim dysponują gospodarstwa, w sposób zasadniczy kształtuje ich funkcje produkcyjne, ale również

przyrodnicze. Z analizy wstępnych wyników Powszechnego Spisu Rolnego w 2010 r. wynika, że największy

spadek liczby gospodarstw rolnych o powierzchni powyżej 1 ha UR odnotowano wśród gospodarstw

najmniejszych, o powierzchni od 1 do 5 ha (o 22,7% w porównaniu do 2002 r.). Odgrywają one

relatywnie małą rolę w sensie produkcyjnym, jednakże pełnią ważną funkcję środowiskową i społeczną.

Mimo małej zdolności produkcji towarowej posiadają one duży potencjał w wytwarzaniu tradycyjnej

żywności lokalnej bądź produktów niszowych. Jednocześnie struktura działek rolnych gospodarstw

małoobszarowych (o małej powierzchni) wnosi szczególną wartość w zachowanie walorów

krajobrazowych i środowiskowych (np. mozaikowatość i zmienność rodzaju użytkowania UR). Z drugiej

strony, dużą słabością gospodarstw o małym areale UR w Polsce jest ich stopień rozwoju gospodarczego,

ponieważ prowadzą one najczęściej produkcję o charakterystyce zbliżonej do gospodarstw

wielkoobszarowych, której opłacalność jest bardzo niska w związku z ograniczonymi możliwościami

inwestycyjnymi. Można zatem uznać, że wyzwaniem stojącym przed tymi gospodarstwami jest

dostosowanie profilu ich działalności produkcyjnej do potencjału produkcyjnego i środowiskowego.

Należy jednocześnie wskazać, że część gospodarstw małoobszarowych produkuje wyłącznie na własne

potrzeby, nie oznacza to jednakże, że jest to grupa jednorodna, ponieważ gospodarstwa te mogą pełnić

wyłącznie rolę zabezpieczenia socjalnego, ale również mogą być działalnością hobbystyczną lub wynikać z

naturalnych zmian w strukturze władania ziemią (np. spadki, darowizny). Zgodnie z danymi

pochodzącymi z Powszechnego Spisu Rolnego 2010 zaledwie 57,06% gospodarstw indywidualnych

o powierzchni do 1 ha UR prowadzi działalność rolniczą.

ww

Rysunek 47. Zmiana liczby indywidualnych gospodarstw rolnych w Polsce w czerwcu 2010 r. w stosunku

do 2000 r. wg powierzchni UR gospodarstwa (w tysiącach)

‐300

‐258

‐250

‐200

‐96

‐94

‐106

‐150

‐100

‐34

‐50

50 ha i więcej

11

8

‐1

‐12

od 20 do mniej niż 30 ha

od 10 do mniej niż 15 ha

od 2 do mniej niż 5 ha

0

50

do 1 ha włącznie

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych Banku Danych Lokalnych GUS.

44 Michna W.: „Aktualizacja prognoz w zakresie struktury i liczby gospodarstw rolnych oraz pogłowia zwierząt gospodarskich

w Polsce w perspektywie 2020 r. – w świetle wstępnych wyników Powszechnego Spisu Rolnego – 2010 r.” – ekspertyza wykonana

na zlecenie MRiRW w związku z opracowywaniem strategii.

w.

rcl

.go

v.p

l

W okresie od 2000 r. do 2010 r. znacząco wzrosła natomiast liczba gospodarstw największych.

W grupie obszarowej UR 30‐50 ha wzrost ten wynosił 11%, a w grupie powyżej 50 ha – 28,8%. Poprawie

uległa również struktura gospodarstw rolnych. Udział gospodarstw najmniejszych w ogólnej liczbie

gospodarstw o powierzchni powyżej 1 ha UR zmniejszył się z 58,6% w 2002 r. do 56% w 2010 r.

W porównaniu do poprzedniego spisu zwiększył się udział gospodarstw największych, choć nadal

pozostaje on niewielki. Odsetek gospodarstw o powierzchni powyżej 20 ha zwiększył się z 5,9% w 2002 r.

do 7,6% w 2010 r., w tym gospodarstw powyżej 50 ha, odpowiednio z 1% do 1,6%. Również według

wstępnych wyników Powszechnego Spisu Rolnego w 2010 liczba gospodarstw rolnych o powierzchni

powyżej 1 ha UR wyniosła 1583 tys. i w porównaniu do poprzedniego spisu w 2002 r. zmniejszyła się

o 373 tys., tj. o 19,1%. Średnia wielkość gospodarstwa rolnego o powierzchni powyżej 1 ha UR w 2010 r.

wyniosła 9,50 ha UR, co oznacza jej zwiększenie o 13,1% w stosunku do 2002 r. Z analizy przestrzennej

struktury gospodarstw rolnych w Polsce wynika, że największy udział bardzo małych gospodarstw

rolnych (do 2 ha) występuje w województwach: małopolskim, podkarpackim, świętokrzyskim i

wschodniej części województwa śląskiego. Gospodarstwa o pow. 2‐10 ha stanowią blisko połowę

wszystkich gospodarstw w województwach: lubelskim, mazowieckim oraz łódzkim i są one położone

głównie na terenach istotnie wyniesionych ponad poziom morza (np. Wyżyna Kielecko‐Sandomierska) lub

w bezpośrednim sąsiedztwie ośrodków miejskich. W województwach tych gospodarstwa o powierzchni

10–30 ha położone są głównie na obszarach oddalonych od ośrodków miejskich bądź na obszarach, gdzie

występują korzystne warunki agrotechniczne (Kotlina Warszawska, Polesie Lubelskie) lub istnieje

rozbudowany łańcuch produkcji i dostępu do wielkomiejskich rynków zbytu (Warszawa).

Rysunek 48. Udział powierzchni gospodarstw poniżej 10 ha UR w ogólnej powierzchni gospodarstw,

według powiatów.

ww

Źródło: IUNG‐PIB na podstawie danych ARiMR.

Gospodarstwa o znacznej wielkości ekonomicznej ‐ pomiędzy 4 a 16 ESU stanowią grupę liczącą

w 2007 r. 367,9 tysięcy (15,4% wszystkich gospodarstw rolnych prowadzących działalność). W okresie

poakcesyjnym liczba gospodarstw średniodużych (16‐40 ESU), dużych (40‐100 ESU) i bardzo dużych

(powyżej 100 ESU) znacząco wzrosła. Jednak w wymiarze bezwzględnym w 2007 roku liczyły one niecałe

100 tysięcy i stanowiły zaledwie nieco ponad 4% wszystkich gospodarstw rolnych w kraju. Pełnią one

przede wszystkim funkcje produkcyjne, dlatego wyzwaniem, jakie stoi przed nimi w najbliższych latach,

jest wzrost ich innowacyjności, konkurencyjności oraz dostosowanie produkcji do wymogów

środowiskowych.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 49. Udział powierzchni gospodarstw powyżej 40 ha UR w ogólnej powierzchni gospodarstw,

według powiatów

Źródło: IUNG‐PIB na podstawie danych ARiMR.

Gospodarstwa największe, tj. o powierzchni powyżej 100 ha, występują przeważnie na terenach

województw: warmińsko‐mazurskiego, zachodniopomorskiego i pomorskiego. Gospodarstwa

o znaczącym potencjale UR występują ponadto w województwach: lubuskim, dolnośląskim, opolskim,

wielkopolskim i kujawsko‐pomorskim.

ww

Rysunek 50. Udział powierzchni gospodarstw powyżej 100 ha UR w ogólnej powierzchni gospodarstw,

według powiatów

Źródło: IUNG‐PIB na podstawie danych ARiMR.

W 2007 r. liczba gospodarstw, które można określić jako trwałe ekonomicznie, wynosiła nieco

ponad 240 tys., z czego niespełna 97 tys. o wielkości ekonomicznej ponad 16 ESU można uznać za w pełni

rozwojowe. Oznacza to, że gospodarstwa rolne charakteryzujące się zdolnością do odtwarzania potencjału

w.

rcl

.go

v.p

l

produkcyjnego posiadają tylko 42% zasobów UR w Polsce, pozostałe UR rozproszone są wśród małych

gospodarstw rolnych45.

Biorąc powyższe pod uwagę, zwrócono się do ekspertów z pytaniem: jaka jest pożądana struktura

agrarna i liczba gospodarstw rolnych w Polsce zapewniająca bezpieczeństwo żywnościowe. I tak, w ich

opinii, właściwa struktura agrarna to taka, w której 11–12 mln ha UR znajduje się w gospodarstwach

zdolnych do odtwarzania potencjału produkcyjnego, realizacji optymalnej ilości nakładów na produkcję

bieżącą oraz utrzymania właściwego poziomu żyzności gleb. Natomiast na koniec 2020 r. liczba

gospodarstw zdolnych do odtwarzania potencjału produkcyjnego powinna wynosić łącznie w Polsce

około 300 tys. gospodarstw rozwojowych. Docelowo, na połowę wieku, powinno być nie mniej niż 400 tys.

gospodarstw rozwojowych, tj. o zdolności do odtwarzania potencjału produkcyjnego.

Tabela 7. Gospodarstwa rolne posiadające powyżej 1 ha UR według grup obszarowych UR w latach

2002–2020

Lata

2002

2010

2020

Ogółem

1‐5

1956

1147

1563

863

100,0

58,6

100

1217

55,2

100,0

52,0

637

Grupy obszarowe UR (ha)

10‐20

20‐30

w tysiącach

427

266

64

w odsetkach ogółu gospodarstw

21,8

13,6

3,3

w tysiącach

352

224

61

w odsetkach ogółu gospodarstw

22,5

14,3

3,9

w tysiącach

280

172

58

w odsetkach ogółu gospodarstw

23,0

14,0

4,0

5‐10

30‐50

>50

1,6

1,0

2,3

40

1,7

3,0

2,0

32

36

20

27

30

Źródło: Michna W.: „Aktualizacja prognoz w zakresie struktury i liczby gospodarstw rolnych oraz pogłowia zwierząt

gospodarskich w Polsce w perspektywie 2020 r. – w świetle wstępnych wyników Powszechnego Spisu Rolnego – 2010 r.”

Zaprezentowane wyniki prognozy dla każdej grupy obszarowej zostały opracowane w oparciu

o założenie, że zanik gospodarstw, względnie ich powiększenie liczebne będą porównywalne liczebnie

z faktycznymi zmianami w latach 2002‐2010.

Polskie rolnictwo wymaga przemian, które pozwolą wdrożyć model wielofunkcyjności, przy czym

już obecnie rolnictwo w Polsce łączy funkcje produkcyjne z funkcjami środowiskowymi (w tym m.in.

przeciwdziałanie zmianom klimatu, ochrona bioróżnorodności). W przyszłości powinien być

kontynuowany model rolnictwa oparty na gospodarstwach rodzinnych. Głównym wyzwaniem stojącym

przed gospodarstwami rolnymi jest dostosowanie ich profilu działalności produkcyjnej (rolniczej

i pozarolniczej) do potencjału produkcyjnego i środowiskowego tych gospodarstw oraz wzrost ich

innowacyjności zarówno na poziomie produkcji, jak i produktów. Głównymi barierami rozwoju rolnictwa

są przede wszystkim: niskie kwalifikacje zawodowe pracujących w tym sektorze, brak zainteresowania

pracą na roli osób młodych i postępujący proces starzenia się ludności. Problemy te są zróżnicowane

regionalnie i dotyczą w sposób szczególny użytkowników małych i średnich gospodarstw rolnych.

ww

Zasoby kapitału w rolnictwie

Wartość brutto środków trwałych w rolnictwie i łowiectwie wyrażona w cenach ewidencyjnych

według stanu na dzień 31 grudnia 2009 r. wynosiła 122 570 mln zł, z czego blisko 60% stanowiły budynki

i budowle, 15% maszyny, urządzenia i narzędzia techniczne, a 12% środki transportu. O niskiej wartości

środków trwałych w polskim rolnictwie i łowiectwie może świadczyć fakt, że stopień ich zużycia wynosi

blisko 75%. Ponad połowa (53,7%) gospodarstw prowadzących działalność rolniczą w czerwcu 2010 r.

wyposażona była w ciągniki. W Powszechnym Spisie Rolnym 2010 odnotowano ogółem 1466,3 tys.

45 Michna W., Mierosławska A.: Strategia rozwoju gospodarstw rolnych i wsi w długiej perspektywie oraz w ujęciu przestrzennym,

s. 20‐23.

w.

rcl

.go

v.p

l

ciągników, tj. o 9,5% więcej niż w 2002 r., w gospodarstwach o powierzchni powyżej 1 ha UR ‐ 1412,2 tys.

ciągników, a w gospodarstwach indywidualnych ‐ 1443,6 tys. szt. (w tym o powierzchni powyżej 1 ha ‐

1389,6 tys. szt.), co stanowiło 98,4% ogólnej liczby ciągników. Średnia powierzchnia UR

w gospodarstwach rolnych przypadająca na 1 ciągnik w 2010 r. zmniejszyła się w stosunku do wyników

poprzedniego spisu i wynosiła 10,6 ha wobec 12,6 ha w 2002 r. Struktura ciągników według mocy silnika

od kilku lat ulega tylko nieznacznym zmianom, w wyniku czego nadal dominują ciągniki o mocy od 15 do

25 KW i od 25 do 40 KW. Razem stanowią one w ogólnej liczbie ciągników 65,3% (w 2002 r. – 59,1%).

Udział ciągników o średniej mocy 40‐60 KW zmniejszył się z 27,6% w 2002 r. do 19,6% w 2010 r.

W niewielkim stopniu wzrosło wyposażenie gospodarstw w ciągniki o dużej mocy, powyżej 60 KW, które

stanowią w ogólnej liczbie ciągników 11,9% wobec 9,1% w 2002 r. Taki stan rzeczy powoduje, że

zdecydowana większość polskich gospodarstw rolnych wykorzystuje w swojej działalności

w zdecydowanej większości technologie nieinnowacyjne, a nawet wręcz przestarzałe, co z kolei wpływa

na wzrost kosztów eksploatacji tych środków trwałych, a tym samym obniża opłacalność produkcji rolnej.

Obecnie obserwuje się duże zróżnicowanie w liczbie i mocy posiadanych ciągników, jak również tendencję

do wzrostu ilości ciągników i ich mocy wraz ze wzrostem powierzchni użytkowanych gruntów. Jest to

w dużej mierze efekt wsparcia kierowanego do rolników w ramach środków pochodzących z drugiego

filara Wspólnej Polityki Rolnej w zakresie modernizacji gospodarstw.

W odniesieniu do środków obrotowych w polskim rolnictwie należy wskazać, że zużycie

nawozów mineralnych (NPK) w roku gospodarczym 2008/09 wyniosło 1 899,4 tys. ton i w stosunku do

roku poprzedniego było niższe o 242,6 tys. ton, tj. o 11,3%. Spadek zużycia zanotowano we wszystkich

grupach nawozów: azotowych (N) o 4,1%, fosforowych (P2O5) o 18,8% i potasowych (K2O) o 20,2%.

W przeliczeniu na 1 ha UR pod zbiory 2009 r. zużyto w całym rolnictwie 117,9 kg NPK, w tym na UR

w dobrej kulturze – 121,5 kg, a w gospodarstwach indywidualnych odpowiednio 114 kg i 116,1 kg NPK.

Obecnie obserwuje się również spadek sprzedaży pasz przemysłowych stosowanych w żywieniu zwierząt

gospodarskich. Sprzedaż ta w 2008 r. wyniosła ogółem 6694,8 tys. ton i była niższa niż przed rokiem

o 88,6 tys. ton (tj. o 1,3%). W porównaniu z 2007 r. wzrosła sprzedaż pasz dla bydła – o 8,8% i drobiu –

o 1,3%, a zmniejszyła się sprzedaż pasz dla świń o 9,9%. W 2009 r. sprzedaż środków ochrony roślin

wyniosła w Polsce 49 761,7 ton, z czego największy udział stanowiła sprzedaż preparatów

chwastobójczych – 56,3% oraz grzybobójczych – 27,2%. W porównaniu z rokiem poprzednim sprzedaż

środków ochrony roślin była mniejsza o 6,7%.

Rysunek 51. Udział dopłat bezpośrednich w dochodzie z czynników produkcji w Polsce i UE‐27 w latach

2005–2009

50 [%]

37,9

30

42,9

39,1

39,3

2005

2006

ww

40

46,5

36,3

36,6

2007

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych IERiGŻ‐PIB.

43,9

44,3

38,5

2008

Polska

UE ‐ 27

2009

Z porównania nakładów kapitałowych ogółem w krajach UE‐27 wynika, że największe nakłady

(z tego tytułu) ogółem ponoszą Francja i Niemcy. Polska należy natomiast do grona państw, w których

wartość ta jest zbliżona do średniej UE‐27, jednakże wartość nakładów kapitałowych w przeliczeniu na

1 ha UR w Polsce plasuje nasz kraj wśród państw o najniższej wartości tego wskaźnika (największe

wartości nakładów w przeliczeniu na 1 ha UR występują w Holandii i na Malcie). Równocześnie należymy

do państw, w których mimo niskiej wartości nakładów kapitałowych (w przeliczeniu na 1 ha UR, jednego

w.

rcl

.go

v.p

l

pracującego oraz jednego pełnozatrudnionego) udział rolnictwa w PKB kraju jest znacznie wyższy niż

średnio w UE‐27.

Wysokość nakładów kapitałowych ponoszonych przez rolników zależna jest między innymi od

wysokości wsparcia finansowego ze środków publicznych (krajowego, jak i wspólnotowego) oraz

sytuacji rynkowej wpływającej na dochody i zdolność finansową gospodarstw rolnych. W tym miejscu

warto podkreślić, że w 2008 r. nastąpiło znaczne pogorszenie sytuacji dochodowej rolników,

a spowodowane ono było głównie wzrostem kosztów produkcji oraz znacznym obniżeniem wartości

produkcji roślinnej. W 2008 r. najbardziej pogorszyła się sytuacja dochodowa gospodarstw nastawionych

na uprawy polowe oraz gospodarstw ze zróżnicowanym profilem produkcji46. We Wspólnej Polityce

Rolnej nie ma lepszego i skuteczniejszego narzędzia stabilizacji dochodów niż płatności bezpośrednie, bo

to one w 60% tworzą dochody rolników w UE (w Polsce w około 54%, ale ze względu na phasing‐in

poziom ten wzrasta). Udział łącznej kwoty dopłat bezpośrednich obejmujących transfery unijne i krajowe

w rolnictwie polskim w latach 2005‐2009 był zbliżony do przeciętnego poziomu UE‐27. W grupie państw

o najwyższym poziomie wsparcia znalazła się Finlandia, w której łączna kwota dopłat jest wyższa od

dochodu z czynników produkcji. Istotne jest jednak to, że w chwili obecnej nie ma w UE państwa,

w którym udział płatności bezpośrednich nie byłby rozstrzygający dla wolumenu uzyskiwanego dochodu.

Rysunek 52. Udział dopłat bezpośrednich w dochodzie z czynników produkcji UE‐27 w latach 2007–2009

UE ‐ 27

Finlandia

Dania

Czechy

Luksemburg

Irlandia

Słowacja

Łotwa

Austria

Słowenia

Szwecja

Węgry

Estonia

2007

Litwa

Niemcy

2008

2009

Francja

Portugalia

Wielka Brytania

Polska

43,9

Grecja

Belgia

ww

Hiszpania

Włochy

Bułgaria

[%]

Holandia

Rumunia

10

40

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych IERiGŻ‐PIB.

70

100

46 Sytuacja ekonomiczna polskiego rolnictwa po akcesji do Unii Europejskiej, IERiGŻ Warszawa 2009 r. (praca zespołowa pod

kierunkiem Józefa Stanisława Zegara).

w.

rcl

.go

v.p

l

Według wyników FADN w 2009 r. nastąpiło realne zmniejszenie wartości dodanej i dochodu

rolniczego w porównaniu do 2008 r. Zmniejszenie dochodów rolniczych w 2009 r. odnotowano

w większości państw członkowskich UE, największe miało miejsce na Węgrzech, we Włoszech,

w Czechach, Irlandii i Niemczech. Przyrost dopłat bezpośrednich w tym okresie nie był w stanie

zrekompensować strat związanych z sytuacją rynkową.

Rysunek 53. Relacja między wysokością nakładów kapitałowych ogółem oraz nakładów kapitałowych na

1 ha UR a udziałem rolnictwa w PKB państw członkowskich UE‐27 w 2008 r.

Źródło: opracowanie MRiRW.

oraz

ww

Rysunek 54. Relacja między wysokością nakładów kapitałowych na 1 pracującego

1 pełnozatrudnionego a udziałem rolnictwa w PKB państw członkowskich UE‐27 w 2008 r.

Źródło: opracowanie MRiRW.

Potencjał produkcyjny produkcji roślinnej

w.

rcl

.go

v.p

l

Zróżnicowanie naturalnego potencjału produkcyjnego w skali kraju jest duże i wynika

z przestrzennej zmienności ukształtowania terenu, pokrywy glebowej oraz opadów i temperatury.

Największe ograniczenia w rozwoju produkcji roślinnej występują na obszarach typowo górskich

i wynikają głównie z ukształtowania rzeźby terenu i klimatu oraz terenach nizinnych, co wiąże się z małą

pojemnością wodną oraz ograniczoną naturalną zasobnością gleb w składniki pokarmowe. Niska jakość

przestrzeni produkcyjnej w wielu regionach kraju nie tylko ogranicza dobór i plony roślin uprawnych, ale

pociąga szereg niekorzystnych następstw w wymiarze gospodarczym i środowiskowym, prowadzi

bowiem potencjalnie do odłogowania gruntów i degradacji krajobrazu.

Całkowita powierzchnia gruntów ornych w Polsce od 1980 r. do 2009 r. zmniejszyła się

o 2,5 mln ha. Spadek ten był szczególnie drastyczny po 1990 r., kiedy to czynniki ekonomiczne

spowodowały odłogowanie dużego areału gruntów ornych. Dodatkowo wiele gospodarstw zrezygnowało

z produkcji roślinnej. Wprowadzenie dopłat bezpośrednich po akcesji Polski do UE spowodowało

zwiększenie powierzchni zasiewów o około 0,4–0,5 mln ha i ograniczenie powierzchni odłogów.

W prognozie do 2020 r. zakłada się powolny spadek powierzchni zasiewów w sumie o około 300 tys. ha,

który będzie spowodowany przekazywaniem gruntów na cele nierolnicze oraz wyłączaniem

z użytkowania rolniczego gruntów najsłabszych z przyczyn ekonomicznych47. W okresie ostatnich 30‐35

lat całkowita powierzchnia uprawy zbóż utrzymuje się na względnie stałym poziomie. Jednak

w następstwie znacznych wahań plonów zbiory ziarna charakteryzują się dużą zmiennością.

W prognozach na 2020 r.48 zakłada się, że powierzchnia uprawy zbóż może oscylować w granicach 10 mln

ha. Jednocześnie w kraju zużywa się rocznie około 26‐27 mln ton ziarna i przewiduje się niskie tempo

wzrostu zużycia zbóż na konsumpcję i paszę oraz znaczny wzrost zapotrzebowania na produkcję zbóż na

cele energetyczne, w tym w szczególności na produkcję biopaliw49..

Tabela 8. Powierzchnia zasiewów wybranych gatunków zbóż w Polsce (mln ha)

Wyszczególnienie

Zboża ogółem

Pszenica

Żyto

Jęczmień

Owies

Pszenżyto

Mieszanki zbożowe

Kukurydza na ziarno

1950

9,54

1,48

5,08

0,84

1,70

‐

0,26

0,10

1960

9,21

1,36

5,12

0,72

1,64

‐

0,27

0,00

Źródło: dane GUS i obliczenia IUNG‐PIB50.

1970

8,34

1,98

3,41

0,92

1,53

‐

0,40

0,01

1980

7,84

1,61

3.04

1,32

1,00

‐

0,74

0,02

1990

8,53

2,28

2,31

1,17

0,75

0,75

1,17

0,06

2000

8,81

2,64

2,13

1,10

0,57

0,70

1,48

0,15

2008

8,60

2,28

1,40

1,21

0,55

1,33

1,44

0,32

2009

8,58

2,35

1,40

1,16

0,53

1,46

1,34

0,27

2020

7,90

2,10

1,10

1,45

0,40

1,60

0,75

0,50

ww

W sposób znaczący zmieniła się w ostatnich latach powierzchnia uprawy ziemniaka, buraka

cukrowego oraz rzepaku i rzepiku. To zróżnicowanie plonów wynika zarówno ze zmienności warunków

klimatycznych, jak i intensywności gospodarowania (warunków ekonomiczno‐organizacyjnych). Prawie

40% całego areału uprawy ziemniaka znajduje się w gospodarstwach małoobszarowych, które uzyskują

niskie plony. W prognozie należy zakładać, że ta grupa gospodarstw będzie rezygnować z uprawy

ziemniaka, co ograniczy areał jego uprawy do około 350 tys. ha oraz na skutek wzrostu koncentracji

i specjalizacji spowoduje znaczny wzrost plonów. Należy zakładać, że do 2020 r. areał uprawy buraka nie

ulegnie większym zmianom. Na podkreślenie zasługuje natomiast fakt, że nowe rozwiązania

w technologii jego produkcji bardzo ograniczyły pracochłonność i w ostatnich latach około 60% tego

warzywa uprawia się w gospodarstwach większych (powyżej 30 ha).

47 Stuczyński T., Łopatka A.: Prognoza przekształceń gruntów rolnych na cele związane z urbanizacją w perspektywie roku 2030.

Studia i Raporty IUNG‐PIB, Puławy, 2009.

48 Grabiński J., Podolska G: Stan aktualny i perspektywy zmian w produkcji zbóż w Polsce. Studia i Raporty IUNG‐PIB, Puławy, 2009 r.,

nr 14.

49 Stańko S.: Podaż i popyt w Europie a perspektywy produkcji rolniczej w Polsce. (W:) Biuletyn Inf. ARR, 2009 r.

50 Kuś J., Krasowicz S., Igras J.: Perspektywiczne kierunki zmian produkcji rolniczej w Polsce. Studia i Raporty IUNG‐PIB, 2009 r.

w.

rcl

.go

v.p

l

Zapotrzebowanie na pasze objętościowe natomiast nadal będzie wyznaczane wielkością

pogłowia oraz postępem w technologii i systemach żywienia zwierząt. Uwzględniając słabe wykorzystanie

potencjału produkcyjnego trwałych użytków zielonych (TUZ) oraz brak przesłanek do wzrostu pogłowia

zwierząt, można zakładać pewne ograniczenie areału gruntów ornych obsiewanych roślinami

pastewnymi. Jednak w przyszłości duże ilości kiszonek mogą być zużywane do produkcji biogazu51.

Do tego celu można użyć zielonki z trwałych użytków zielonych, niewykorzystywanej na paszę oraz

kiszonki z kukurydzy i zbóż.

Rysunek 55. Powierzchnia zasiewów wybranych ziemiopłodów w Polsce (mln ha)

1

5

burak cukrowy

0,6

mln [ha]

4

mln [ha]

0,8

ziemniak

0,2

1

3

0,4

0

10

1950

1970

1990

2005

2009

0

2020

1950

mln [ha]

0,2

7

5

2005

2009

2020

2009

2020

2009

2020

0,6

0,4

1950

1970

3

1990

2005

2009

2020

0

1950

1970

0,8

pastewne

1990

2005

strączkowe na nasiona

0,6

mln [ha]

mln [ha]

2,5

2

0,4

1,5

1

0,2

ww

0,5

0

1990

rzepak i rzepik

0,8

6

8

1970

1

zboża ogółem

mln [ha]

9

2

1950

1970

1990

2005

Źródło: dane GUS i obliczenia MRiRW52.

2009

2020

0

1950

1970

1990

2005

Dlatego zakłada się nieznaczny spadek powierzchni TUZ oraz wzrost powierzchni uprawy roślin

pastewnych na gruntach ornych. W związku z tym powierzchnia uprawy roślin motylkowatych

Kuś J., Faber A.: Produkcja roślinna na cele energetyczne a racjonalne wykorzystanie rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski.

Materiały I Kongresu Nauk Rolniczych Nauka – Praktyce, Wyd. IUNG, Puławy 2009 r.: 63‐77.

52 Kuś J., Krasowicz S., Igras J.: Perspektywiczne kierunki zmian produkcji rolniczej w Polsce. Studia i Raporty IUNG‐PIB, 2009 r.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

drobnonasiennych i ich mieszanek z trawami, pomimo wysokiej wartości paszowej,

nie będzie wzrastać53.

Ponadto wskazuje się na drastyczny spadek areału uprawy roślin strączkowych. Czynnikami

ograniczającymi zainteresowanie rolników tą grupą roślin są relatywnie niskie ceny nasion z uwagi na

dużą podaż poekstrakcyjnej śruty sojowej na rynku światowym oraz stosunkowo małe

i zmienne w latach plony, co czyni ich produkcję nieopłacalną. Obecnie pewne nadzieje na rozszerzenie

areału uprawy roślin strączkowych stwarza perspektywa zakazu stosowania pasz z roślin genetycznie

zmodyfikowanych oraz wprowadzenie dotacji do uprawy roślin strączkowych, co mogłoby spowodować

wzrost powierzchni ich uprawy do 150‐200 tys. ha w 2020 r.

W ostatnich latach, po wprowadzeniu biopaliw, wyraźnie wzrosło zapotrzebowanie na rzepak

i areał jego uprawy zwiększył się do około 810 tys. ha (w 2009 r.). Uwzględniając zapotrzebowanie

na biodiesel oraz dodatkowe potrzeby konsumpcyjne, szacuje się, że krajowa produkcja rzepaku powinna

wynosić w 2020 r. około 3,6 mln ton. Wraz z jej rozwojem zakłada się dalszy wzrost średniego plonu

rzepaku w Polsce do poziomu co najmniej 3,2 t/ha. Oznacza to, że do pokrycia całkowitego popytu na

rzepak konieczne będzie zwiększenie areału jego uprawy do około 1,2 mln ha.

W perspektywie 2020 r. należy oczekiwać wyraźnego wzrostu areału uprawy kukurydzy, która

będzie także podstawowym surowcem do produkcji etanolu. Powinna również wzrastać powierzchnia

uprawy jęczmienia i pszenżyta, czyli zbóż o dużej przydatności paszowej, a zarazem posiadających

mniejsze wymagania płodozmianowe niż pszenica. Zmniejszy się natomiast areał uprawy mieszanek

zbożowych, z uwagi na ograniczenie produkcji zwierzęcej w tradycyjnych ekstensywnych, drobnych

gospodarstwach.

Średnie plony zbóż w Polsce na tle państw UE są niskie, co jest uwarunkowane czynnikami

siedliskowymi (gorsze gleby, mniejsza ilość opadów, większa zmienność warunków pogodowych),

organizacyjnymi i ekonomicznymi (struktura obszarowa gospodarstw i intensywność produkcji). W celu

zapewnienia produkcji ziarna na poziomie około 30 mln ton konieczny byłby wzrost plonów zbóż do

3,6‐3,7 t/ha, co wydaje się realne jedynie pod warunkiem poprawy agrotechniki i pewnej umiarkowanej,

uzasadnionej ekonomicznie intensyfikacji produkcji54.

Warzywa i owoce są uprawiane w Polsce na znacznej powierzchni UR (warzywa w 2009 r. były

uprawiane na 1,5% powierzchni zasiewów), a ich udział w towarowej produkcji rolniczej w 2006 r.

wynosił 13,4%55. Wartość produkcji ogrodniczej, łącznie z grzybami i ich przetworami oraz roślinami

ozdobnymi, stanowiła 19,7% ogólnej wartości eksportu produktów rolno‐spożywczych. Dodatkowo

ogrodnictwo, w porównaniu do innych gałęzi produkcji rolniczej, najszybciej upowszechnia postęp

biologiczny i nowe technologie produkcji.

Polska postrzegana jest w UE jako państwo o dużych możliwościach produkcji biomasy na cele

energetyczne. Pod produkcję na cele energetyczne można przeznaczyć od 1 do 2 mln ha UR56. Realizacja

regulacji prawnych UE oraz krajowych wymagałaby przeznaczenia w perspektywie 2020 r. w sumie

1,6‐2,0 mln ha gruntów pod produkcję ziemiopłodów na cele substytucji paliwowej. Z tego 500 tys. ha gleb

dobrych pod produkcję rzepaku przetwarzanego na estry, około 600 tys. ha gruntów ornych pod

ziemiopłody przetwarzane na bioetanol oraz około 500 tys. ha pod trwałe plantacje roślin wieloletnich

zbieranych na biopliwa stałe. Dodatkowo około 300‐400 tys. ha należałoby przeznaczyć pod produkcję

kiszonek dla biogazowni, a część tego zapotrzebowania można pokryć trawami z trwałych użytków

zielonych.

Księżak J., Staniak M.: Stan aktualny i perspektywy zmian produkcji roślin pastewnych w Polsce do roku 2020. Studia i Raporty IUNG‐

PIB, Puławy, 2009 r., nr 14: 95‐109.

54 Matyka M.: Główne kierunki zmian w produkcji roślinnej w Polsce w latach 2000‐2007. Wieś Jutra, 2009.

55 Matyka M.: Stan produkcji ogrodniczej w Polsce. Studia i Raporty IUNG‐PIB, Puławy, 2009, nr 14: 161‐166.

56 Kuś J., Faber A.: Produkcja roślinna na cele energetyczne a racjonalne wykorzystanie rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski.

Mat. I Kongresu Nauk Rolniczych Nauka – Praktyce, Wyd. IUNG, Puławy 2009: 63‐77.

Potencjał produkcyjny produkcji zwierzęcej

w.

rcl

.go

v.p

l

W okresie ostatnich 12 lat zmniejszyło się pogłowie krów, zaś liczba gospodarstw je

utrzymujących spadła prawie o 50%. Szczególnie drastycznie zmniejszyła się liczba gospodarstw

utrzymujących poniżej 10 krów, a wyraźnie wrosła utrzymujących większe produkcyjne stada

(20‐50 szt.). Podobne procesy koncentracji i polaryzacji produkcji występują również w produkcji świń.

W ciągu ostatnich 5 lat nastąpił znaczący wzrost pogłowia świń w grupach obszarowych gospodarstw

rolnych powyżej 50 ha UR.

Tabela 9. Pogłowie zwierząt gospodarskich (średniorocznie) w 2008 r. i prognoza na 2020 r. (tys. szt.)

Wyszczególnienie

Bydło

Świnie

Owce, kozy

Drób ogółem,

w tym kury

Konie

Obsada DJP/100 ha UR

1 Stan w czerwcu.

2008

57571

154252

4601

145495,91

128788,01

3251

63,51

2020

5750

17610

460

99805

345

65,5

2 Stan w lipcu.

Źródło: obliczenia IUNG i IERiGŻ według danych GUS.

Rysunek 56. Charakterystyka obsady zwierząt gospodarskich w Polsce w 2009 r.

Liczba siedzib stada ogółem

9658 ‐ 30879

30880 ‐ 52101

52102 ‐ 73323

73324 ‐ 94545

94546 ‐ 115767

115768 ‐ 136989

136990 ‐ 158211

ww

Liczba siedzib stada do 50 DJP

Liczba siedzib stada powyżej

50 DJP

Liczba siedzib stada ogółem

9658 ‐ 30879

30880 ‐ 52101

52102 ‐ 73323

73324 ‐ 94545

94546 ‐ 115767

115768 ‐ 136989

136990 ‐ 158211

Liczba siedzib stada bydło

Liczba siedzib stada owce

Liczba siedzib stada kozy

Liczba siedzib stada świnie

Źródło: Opracowanie MRiRW.

w.

rcl

.go

v.p

l

Niezależnie od tendencji przywołanych powyżej pozostaje niemal niezmienne regionalnie

zróżnicowanie województw pod względem liczby siedzib stada ogółem (najwięcej zarejestrowanych jest

w województwach: mazowieckim, lubelskim, wielkopolskim i łódzkim, a najmniej w województwach,

gdzie obserwuje się najmniejszą liczbę gospodarstw rolnych), natomiast obserwuje się zasadnicze zmiany

w charakterystyce tychże stad.

Ogólnie ujmując, można stwierdzić, że w województwach wschodniej Polski w ogólnej liczbie

siedzib stad przeważają stada bydła (w granicach 75% ogólnej liczby siedzib stad), natomiast

w zachodnich województwach Polski udział ten jest bliski wartości 50%.

Odtwarzanie stanu pogłowia zwierząt gospodarskich jest procesem trudnym i długim, a być może

w obecnych realiach dużej konkurencji wręcz niemożliwym do wykonania. O skali problemu świadczyć

może wartość rocznej produkcji towarowej zwierzęcej w Polsce, która według GUS w 2009 r. szacowana

była na 31,757 mld zł (produkcja mleka krowiego 9,257 mld zł, świń 8,394 mld zł, drobiu 6,318 mld zł,

żywca wołowego 3,166 mld zł).

Rysunek 57. Charakterystyka siedzib stada zwierząt gospodarskich powyżej 50 DJP w Polsce w 2009 r.

Stada powyżej 50 DJP

Ogólna liczba siedzib stada

931 ‐ 3890

3891 ‐ 6849

6850 ‐ 9808

9809 ‐ 12768

12769 ‐ 15727

15728 ‐ 18686

18687 ‐ 21646

bydło

owce

kozy

świnie

Źródło: Opracowanie MRiRW.

Rysunek 58. Charakterystyka siedzib stada zwierząt gospodarskich poniżej 50 DJP w Polsce w 2009 r.

ww

Stada poniżej 50 DJP

Ogólna liczba siedzib stada

8727 ‐ 28999

29000 ‐ 49272

49273 ‐ 69545

69546 ‐ 89818

89819 ‐ 110091

110092 ‐ 130364

130365 ‐ 150637

bydło

owce

kozy

świnie

Źródło: Opracowanie MRiRW.

Tabela 10. Pogłowie bydła i świń wg grup obszarowych UR gospodarstw rolnych

2002 r.

tys. szt.

%

Bydło

2007 r.

tys. szt.

%

2002 r.

tys. szt.

Świnie

2007 r.

tys. szt.

%

w.

rcl

.go

v.p

l

Powierzchnia

UR (ha)

do 1

1–2

2–5

60,4

120,6

520,8

1,1

2,2

33

79,9

9,4

421

0,6

1,4

7,2

1135,7

13,6

2368,8

5 – 10

1079,5

19,5

919,8

15,7

20 – 50

1293,9

23,4

1735,3

29,6

8,6

100

532,1

5855,4

10 – 15

15 – 20

50 – 100

Ponad 100

Razem

1034,5

18,7

752

973,5

13,6

194,4

799

3,5

476,6

5532,7

361,8

Źródło: dane GUS oraz na podstawie danych IUNG57.

182,8

255,1

16,6

6,2

9,1

100

3254,7

3396,1

4469,7

1060,4

2505,6

18628,9

%

0,9

1,4

123,9

213,2

6,1

1169,1

12,7

2164,7

17,5

18,2

24

5,7

13,5

100

0,6

1,2

6,3

3101,5

16,8

4485,8

24,2

2998,9

1279,6

2975,6

18512,3

16,2

11,7

6,9

16,1

100

Globalna produkcja rolna

Według Rachunków Ekonomicznych dla Rolnictwa (RER) wartość produkcji polskiego rolnictwa,

w cenach 2000 r. i bez uwzględnienia dopłat bezpośrednich, kształtowała się na poziomie 57,8 mld zł

w 2008 r. w porównaniu z 49,7 mld zł w 2000 r.58.

Rysunek 59. Wartość produkcji sektora rolnego w mln zł według RER (bez dopłat bezpośrednich – ceny

producenta)

Ceny 2000=100

Ceny bieżące

71765

72587

57 438

57 819

2007

2008

70 000

60903

60 000

56809

54223

51011

51267

52 104

52 092

51 439

2001

2002

2003

49727

50 000

49 727

58388

55 467

54 244

53 190

2004

2005

2006

40 000

2000

Źródło: Raport IERiGŻ‐PIB nr 144.

ww

Równocześnie wartość produkcji rolnictwa w cenach bieżących, w wyniku wzrostu cen produkcji

roślinnej o ponad 35% i zwierzęcej o 20%, osiągnęła poziom 72,5 mld zł. W strukturze towarowej

produkcji rolniczej w 2009 r. największy udział miała produkcja żywca rzeźnego (32,9%), mleka krowiego

(16,4%) i zbóż (13,4%). Tendencji wzrostowej wartości produkcji rolniczej towarzyszyły silne wahania

zarówno poziomu cen, jak też wolumenu, szczególnie produkcji roślinnej.

Ponad połowa towarowej produkcji roślinnej Polski w 2009 r. generowana jest przez pięć

województw: mazowieckie, wielkopolskie, łódzkie, lubelskie i dolnośląskie (odpowiednio: 16,5%, 10,9%,

8,3%, 9,9%, 8,3% towarowej roślinnej produkcji rolniczej w Polsce, co stanowi łącznie 53,9%) i cztery

województwa w przypadku produkcji zwierzęcej: wielkopolskie, mazowieckie, podlaskie i łódzkie

(odpowiednio: 20,1%, 14,8%, 10%, 7,7% towarowej zwierzęcej produkcji rolniczej w Polsce, co stanowi

łącznie 52,6%).

Kopiński J.: Stan i prognozowane kierunki zmian pogłowia zwierząt gospodarskich w Polsce do roku 2020. Studia i Raporty IUNG‐PIB

Puławy, 2009 r., nr 17: 149‐159.

58 Opracowano na podstawie Rolnictwo polskie w pierwszych latach akcesji do UE w świetle Rachunków Ekonomicznych dla Rolnictwa,

redakcja Zbigniew Floriańczyk, IERiGŻ‐PIB, Raport PIB nr 144, 2009.

Rysunek 60. Struktura towarowej produkcji rolniczej w Polsce

b) struktura towarowej produkcji rolniczej według

województw w 2008 r. (ceny stałe 2007 r.)

w.

rcl

.go

v.p

l

a) struktura towarowej produkcji rolniczej w 2009 r.

(ceny bieżące)

Źródło: Rocznik statystyczny rolnictwa 2010, GUS.

Utrzymanie dotychczasowej dynamiki średniorocznego wzrostu wartości produkcji roślinnej

i zwierzęcej w perspektywie najbliższego dziesięciolecia jest mało prawdopodobne. Wynika to

z ograniczonych możliwości przekształceń strukturalnych polskiego rolnictwa prowadzących do wzrostu

produktywności w krótkim czasie.

Rysunek 61. Przestrzenna klasyfikacja gmin ze względu na wielkość roślinnej produkcji towarowej oraz

udział powierzchni obszarów prawnie chronionej przyrody w 2010 r.

Legenda

ww

Rolnictwo intensywne z wysokim

udziałem specjalnych działów

produkcji roślinnej, duży udział

obszarów chronionych, jakość gleb

wyrażona wskaźnikiem waloryzacji

rolniczej przestrzeni (WWRP)

poniżej średniej dla państwa

Rolnictwo umiarkowanie

intensywne, mały udział obszarów

chronionych, jakość gleb (WWRP)

powyżej średniej dla państwa

Rolnictwo ekstensywne, bardzo duży

udział obszarów chronionych,

jakość gleb (WWRP) poniżej

średniej dla państwa

Rolnictwo

bardzo

ekstensywne,

jakość gleb (WWRP) znacznie

poniżej średniej dla kraju, znikomy

udział obszarów chronionych

Źródło: Faber A.: Intensywność rolnictwa na obszarach prawnie chronionej przyrody jako wskaźnik do ukierunkowania

programu rolnośrodowiskowego. IUNG‐PIB Puławy, 2010 r. (maszynopis).

W ostatnim 20‐leciu w Polsce nastąpiły ogromne zmiany w produkcji zwierzęcej, czego

przejawem jest spadek pogłowia bydła i owiec oraz wzrost produkcji drobiu, co wynika częściowo ze

wzrostu koncentracji produkcji. Coraz silniej widoczne są również procesy polaryzacji produkcji

zwierzęcej w regionach. W najbliższych latach nie należy oczekiwać wzrostu pogłowia zwierząt, będzie

w.

rcl

.go

v.p

l

natomiast postępowała dalsza koncentracja produkcji i wielkość stad zwierząt utrzymywanych w

poszczególnych gospodarstwach. Wzrosną także wymagania odnośnie do zapewnienia dobrostanu zwierząt

i konieczności realizacji zasad zrównoważonego rozwoju, a szczególnie ograniczenia emisji gazów

cieplarnianych z produkcji zwierzęcej i nawozów naturalnych, co wpłynie na strukturę i wielkość obsady

zwierząt gospodarskich. W szczególności należy spodziewać się kontynuacji wzrostu znaczenia produkcji

drobiu i roślin przemysłowych kosztem produkcji świń i ziemniaków w strukturze wartości produkcji

rolnictwa polskiego. Istotne znaczenie dla kierunków zmian produkcji rolnej będą miały postanowienia w

zakresie przyszłego kształtu Wspólnej Polityki Rolnej po 2013 r., tendencje na światowym rynku

żywnościowym oraz ustalenia międzynarodowe, w szczególności na forum Światowej Organizacji Handlu.

Uprawy energetyczne w rolnictwie

Rolnictwo jest najbardziej, spośród wszystkich dziedzin gospodarki, uzależnione od pogody,

a jego rozwój jest z tego względu w dużym stopniu uzależniony od możliwości dostosowania produkcji do

nowych warunków klimatycznych. Zmiany zasobów cieplnych oraz większa zmienność warunków

meteorologicznych spowodują potrzebę wprowadzenia do produkcji nowych upraw lub zwiększenie

areału obecnie już uprawianych. Przykładem upraw, które w wyniku wzrostu temperatury będą miały

korzystniejsze niż dotychczas warunki klimatyczne w Polsce, jest kukurydza produkowana na ziarno,

sorgo, słonecznik i winorośl. Są też uprawy, dla których warunki klimatyczne znacznie się pogorszą, np.

ziemniak czy cała grupa zbóż jarych. Na strukturę upraw niewątpliwie wpłynie wprowadzenie do nich

roślin produkowanych na cele energetyczne. Zgodnie z decyzją Parlamentu Europejskiego i Rady

2009/406/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie wysiłków podjętych przez państwa członkowskie,

zmierzające do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych w celu realizacji do roku 2020 zobowiązań

Wspólnoty dotyczących redukcji emisji gazów cieplarnianych, rolnictwo jest jednym z sektorów non‐ETS,

dla których unijny cel redukcji został określony na poziomie 10% dla roku bazowego 2005. Ponieważ dla

każdego z państw członkowskich wyliczony został indywidualny cel, Polska ma możliwość zwiększenia

wielkości emisji w sektorach non‐ETS – w tym w rolnictwie – do 14% w stosunku do 2005 r. Cel ten ma

być osiągnięty między innymi przez ograniczenie zużycia energii w rolnictwie, racjonalne zużycie

nawozów mineralnych i innych środków produkcji. Rolnictwo ma również wesprzeć działania w zakresie

zwiększenia produkcji energii ze źródeł odnawialnych, między innymi poprzez wytwarzanie biomasy

wykorzystywanej na cele energetyczne.

Rysunek 62. Potencjał ekonomiczny upraw energetycznych w ha (ceny biomasy ≤ 24 zł/GJ) w 2010 r.

przydatna

pod

uprawę

ww

Powierzchnia

biomasy

Źródło: opracowanie IUNG 2010 r.

Rysunek 63. Potencjał ekonomiczny biomasy w tonach suchej masy (ceny biomasy ≤ 24 zł/GJ) w 2010 r.

w.

rcl

.go

v.p

l

Biomasa w tonach suchej masy

Źródło: opracowanie IUNG 2010 r.

Konkurencyjność rolnictwa

Konkurencyjność rolnictwa mierzona produktywnością ziemi, pracy i kapitału wskazuje, że

polskie rolnictwo mimo niskiej wartości produktywności zasobów ziemi i pracy, przy znacznej

produktywności kapitału generuje jeden z największych udziałów w PKB spośród państw UE.

ww

Rysunek 64. Produktywność zasobów rolnictwa w państwach UE

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 64. Produktywność zasobów rolnictwa w państwach UE (c.d.).

ww

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych EUROSTAT.

Z.1.6. Przemysł rolno‐spożywczy

w.

rcl

.go

v.p

l

Sytuacja w przemyśle rolno‐spożywczym

Przetwórstwo spożywcze jest istotnym działem sektora żywnościowego, gdyż przyczynia się

w największym stopniu do zagospodarowania produkcji rolniczej, stymuluje i ukierunkowuje produkcję

surowców rolnych, a zakłady zlokalizowane są najczęściej na obszarach wiejskich. Te czynniki powodują,

że dobra kondycja przemysłu spożywczego jest niezbędna do rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich.

W Polsce w przemyśle spożywczym funkcjonuje ok. 17,5 tys. przedsiębiorstw, z których ok. 16

ww

tys. zalicza się do firm mikro i małych, blisko 1300 do średnich, a prawie 300 stanowią firmy duże59.

W strukturze polskiego oraz unijnego przetwórstwa występuje podobny udział firm w produkcji

sprzedanej. Firmy małe i mikro mają około 20% udziału, firmy średnie – poniżej 30%, a duże ok. 50%.

Wskaźniki zatrudnienia są jednak w Polsce wyższe w każdym sektorze, tak więc koncentracja w polskim

przetwórstwie jest znacząco niższa niż w UE, odwzorowuje ona jednak znacznie bardziej rozdrobnioną

strukturę polskich gospodarstw rolnych – dostawców surowca.

Sektor przetwórstwa jest gospodarczo bardziej istotny w Polsce niż innych państwach UE, choć

jego pozycja w stosunku do innych działów przemysłu słabnie, co jest procesem naturalnym, wynikającym

głównie z malejącego udziału żywności w wydatkach ludności. Przemysł spożywczy (przemysłowa

produkcja żywności i napojów) w całej UE w 2007 r. osiągnął obroty o wartości 913 mld euro, a wartość

dodaną w kwocie ok. 190 mld euro. Udział wartości dodanej tego sektora w PKB całej UE był mniejszy niż

w Polsce, gdyż wynosił ok. 1,6% PKB. W UE notuje się także spadek udziału wartości dodanej przemysłu

spożywczego w PKB (średnio z 1,88% w 2002 r. do 1,58% w 2007 r.). Polski przemysł spożywczy ma

zasoby pracy szacowane na ok. 465 tys. osób, co stanowi 3,3% ogółu pracujących. W tym przemyśle

obserwuje się powolny spadek liczby pracujących. W całej UE zatrudnienie w przemyśle spożywczym

wynosi 4,3 mln osób i ma słabą tendencję wzrostową, a udział przemysłu spożywczego w rynku pracy UE

wynosi ok. 2%.

Polski przemysł spożywczy w 2008 r. wytworzył wartość dodaną brutto w kwocie 31,3 mld zł

(w cenach bieżących). Była to wielkość o 38% większa od średniej w latach 2000‐2002, a w cenach stałych

o 16,6%. W tym samym okresie wartość produkcji sprzedanej (w cenach stałych) zwiększyła się o 40%.

Udział przemysłu spożywczego w wartości sprzedaży całego przemysłu wynosi blisko 24% i jest

ok. 9 punktów procentowych wyższy niż w UE‐15.

Przetwórstwo przeszło głęboką restrukturyzację i modernizację w okresie przedakcesyjnym, ale

również po akcesji. Stało się konkurencyjne na rynku europejskim, a źródłem przewag konkurencyjnych

w tym dziale gospodarczym są niższe koszty pracy, a w niektórych przypadkach również niższe koszty

surowców.

Stan polskiego przemysłu rolno‐spożywczego po blisko sześciu latach członkostwa w UE jest

dobry i znacznie lepszy, niż oczekiwano. Nie spełniły się obawy, że przemysł ten nie podoła konkurencji

sektora rolno‐spożywczego wysoko rozwiniętych państw europejskich oraz że z tego powodu nastąpi

ograniczenie produkcji niektórych dóbr żywnościowych. W tym okresie osiągnięto znaczący postęp, gdyż

rozwijał się nie tylko krajowy rynek żywności (o ok. 2,5‐3% rocznie), ale również – i to jeszcze szybciej –

wzrastał eksport produktów rolno‐spożywczych (o ok. 20% rocznie). W wyniku takiego rozwoju sytuacji

Polska z importera netto produktów rolno‐spożywczych przekształciła się w ważnego eksportera netto

i umocniła swoją pozycję na unijnym rynku żywności. Do przemysłu rolno‐spożywczego powróciło

ożywienie produkcyjne (wzrost produkcji sprzedanej w cenach stałych o ok. 6‐7% rocznie), nastąpiło

duże ożywienie inwestycyjne w tym sektorze (nakłady rzędu ok. 6‐7 mld zł rocznie), a w efekcie zyski

przedsiębiorstw przemysłu spożywczego wzrosły trzykrotnie (zysk netto do ok. 6‐6,5 mld zł rocznie,

a rentowność netto do ok. 4‐5%).

Efektem pozytywnych przemian sektora rolno‐żywnościowego w pierwszych latach akcesji było

między innymi zdecydowane podwyższenie jakości produktów i wzmocnienie zdolności

Opracowanie IERIGZ‐PIB na podstawie danych GUS.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

konkurencyjnej polskiego eksportu towarów rolno‐spożywczych. W konsekwencji wzrósł popyt na

polskie produkty pochodzenia rolniczego, zarówno surowce, jak też produkty przetworzone na rynku

unijnym i światowym. Wartość eksportu towarów rolno‐spożywczych w 2008 r. wyniosła 11,4 mld euro,

co stanowiło 10% łącznego eksportu państwa. Z roku na rok odnotowywano także wzrost dodatniego

salda obrotów. W 2008 r. wynosiło ono 1,3 mld euro, w latach 2006‐2007 oscylowało w granicach 2 mld

euro, co miało istotny wpływ na poprawę ogólnego salda handlu zagranicznego. Udział eksportu w

produkcji sprzedanej przemysłu spożywczego wynosił w 2008 r. 22,6%, a w łącznym eksporcie towarów

rolno‐spożywczych UE‐27 3,4%.

Zmiany cen na rynku krajowym są w dużym stopniu analogiczne do zmian zachodzących

w innych państwach członkowskich. W pierwszym roku po akcesji do UE ceny podstawowych produktów

rolnych w UE wzrosły o 5%, przy czym dynamika ich wzrostu była dwukrotnie wyższa w UE‐10 niż UE‐15.

Wśród państw będących głównymi producentami rolnymi ceny obniżyły się średnio o ok. 1,8%, a jedynie

w Wielkiej Brytanii i Polsce wzrosły odpowiednio o 3 i 9%. W latach 2004‐2008 następował powolny

proces konwergencji cen podstawowych produktów rolnictwa między Polską a UE. Pomimo to polscy

producenci podstawowych produktów rolnictwa osiągali wyższe przewagi cenowe w stosunku do

producentów z państw UE‐15, niższe zaś względem producentów z nowych państw członkowskich.

W latach 2006‐2008 doszło do gwałtownego przyspieszenia wzrostu cen podstawowych produktów

rolnych. W nowych państwach członkowskich wzrosły one średnio o 23% (w Polsce o 20%), podczas gdy

w UE‐15 o 20%. Najwyższy ponad 40% wzrost cen odnotowano w Rumunii, na Litwie i w Wielkiej

Brytanii.

Innowacyjność polskiego przemysłu spożywczego jest tymczasem jeszcze dość niska, o czym

świadczą m.in. niewielki udział nakładów na działalność innowacyjną w wartości sprzedaży przemysłu

spożywczego (ok. 2%), dominacja wydatków na zakup środków trwałych w strukturze nakładów na

działalność innowacyjną (ok. 65%), małe zainteresowanie generowaniem lub nabywaniem nowej wiedzy

(udział wydatków na badanie i rozwój wynosi ok. 2‐3%) oraz wprowadzanie nowych

i zmodernizowanych wyrobów w produkcji sprzedanej przemysłu spożywczego na poziomie ok. 8%.

Procesy innowacyjne prowadzone przez przedsiębiorstwa mają na celu przede wszystkim poprawę

jakości wyrobów, otwieranie nowych rynków lub zwiększanie udziału na rynku i asortymentu

wyrobów60.

Wyniki ekonomiczne przemysłu spożywczego w całym okresie członkostwa Polski w UE

wskazują jednak, że jest to sektor, który ma zdrowe i trwałe podstawy dalszego rozwoju, jest to sektor

nowoczesny, konkurencyjny, dobrze dostosowany do funkcjonowania na dużym rynku europejskim.

Dynamika rozwoju tego sektora w dużej mierze zależy jednak od tempa wzrostu gospodarczego państwa.

Oznacza to, że 2012 r. może być okresem niewielkiego spowolnienia rozwoju przemysłu spożywczego,

w porównaniu do okresu integrowania z UE.

Na skutek przewidywanego rozwoju procesu liberalizacji światowego handlu rolno‐spożywczego

może zwiększyć się jednak konkurencja producentów żywności z państw o niższym poziomie rozwoju

gospodarczego, co może osłabić dynamikę rozwoju eksportu produktów rolno‐spożywczych i pogorszyć

saldo obrotów handlu zagranicznego tymi produktami. O dynamice rozwoju sektora bardziej decydować

będzie tempo wzrostu krajowego popytu na żywność oraz dalszy wzrost udziału przemysłu spożywczego

w zagospodarowaniu produkcji rolnej i w dostawach żywności. Otwarcie chłonnych rynków zbytu

w połączeniu z ewidentnymi przewagami cenowymi po stronie polskiego rolnictwa i przetwórstwa

wywołały gwałtowny przyrost wywozu i zwiększenie dopływu środków oraz inwestycji do sektora.

Szybka zwyżka importu, choć przy stale rosnącym w omawianym okresie dodatnim saldzie obrotów,

wymusiła również poprawę jakości oferowanych produktów.

Coraz większego znaczenia nabierają obecnie promocja i skuteczne zarządzanie procesami

w przemyśle rolno‐spożywczym. W szczególności obserwuje się coraz większe zainteresowanie

konsumentów produktami o wysokiej jakości, wytwarzanymi metodami tradycyjnymi z zachowaniem

60 Badania i rozwój produktów innowacyjnych mają na celu zaspokojenie bieżących zmian w zakresie preferencji konsumentów przy

zachowaniu dywersyfikacji produktów. Prowadzą do wzrostu wydajności i produktywności sektora poprzez zmiany technologiczne.

w.

rcl

.go

v.p

l

regionalnych receptur. Rozwój tego rynku produkcji jest również szansą na ochronę dziedzictwa

kulturowego wsi, zwiększenie atrakcyjności terenów wiejskich oraz wzrost zróżnicowania zatrudnienia

na obszarach wiejskich przez tworzenie pozarolniczych źródeł dochodów.

Udział sektora rolno‐spożywczego w rozwoju gospodarczym państwa

Udział rolnictwa (łącznie z przemysłem spożywczym) w Wartości Dodanej Brutto (WDB)

w Polsce jest nadal blisko dwukrotnie wyższy niż przeciętny poziom dla państw UE‐27 i wynosi ponad

8%. Należy przy tym podkreślić, że wartość ta jest znacznie niższa niż w 1995 r., a największy jej spadek

nastąpił w latach 1995‐2004.

Rysunek 65. Udział sektora rolno‐spożywczego i leśnego w wartości dodanej brutto w 2008 r.

Na podstawie danych Eurostat.

(*) ‐ Brak danych dla BG

‐ Dane z IE i ES odnoszą się do 2006 r. i do 2007 r.; UK i PL odnoszą się do 2005 r.

‐ Dane dotyczące produkcji drzewnej, w UK nie są dostępne

Źródło: Situation and Prospects for EU Agriculture and Rural Areas, Komisja Europejska grudzień 2010.

ww

To szczególnie istotne w kontekście rozważania znaczenia sektora rolno‐spożywczego w rozwoju

gospodarczym państwa, tym bardziej że rolnictwo jest nie tylko źródłem dochodów producentów rolnych,

ale przede wszystkim wytwórcą surowców rolnych (w tym również surowców spożywczych) oraz

przemysłowych i energetycznych. Ponadto stanowi podstawowy element funkcjonowania sektora

przetwórczego, a w mniejszym stopniu również innych gałęzi gospodarczych zaangażowanych przy

produkcji (w tym m.in. wytwarzających linie technologiczne, środki techniczne, np. maszyny i urządzenia

rolnicze, czy też budynki służące do produkcji lub przechowalnictwa), spedycji, handlu, dystrybucji

i eksporcie artykułów rolno‐spożywczych. Jednocześnie funkcjonowanie sektora rolnego w sposób istotny

wpływa na znaczenie gospodarcze takich działów gospodarczych, jak rybactwo, leśnictwo lub łowiectwo.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 66. Ekonomiczne znaczenie pierwszego sektora w UE‐27 w 2010 r.

Źródło: DG AGRI – Rural Development in the European Union, Report 2010.

w.

rcl

.go

v.p

l

Oceniając oddziaływanie rolnictwa na wzrost gospodarczy państwa, należy także uwzględnić

pozytywny wpływ handlu zagranicznego artykułami rolno‐spożywczymi na dynamikę PKB, jak też

wysokie dodatnie saldo wymiany towarowej w tej grupie towarów, wpływające na poprawę bilansu

płatniczego Polski. W 2007 r. zakłady produkcyjne przemysłu spożywczego wykorzystujące głównie

surowce wytwarzane przez krajowe rolnictwo generowały 16% produkcji sprzedanej całego polskiego

przemysłu, zatrudniając prawie 15% ogółu pracujących.

Rysunek 67. Eksport artykułów rolno‐spożywczych w latach 2007–2011 (w mln zł)

70 000

10 000

0

* Wstępny szacunek

2007

2008

2009

2010

61864

20 000

53980

30 000

40823

40 000

38278

50 000

49617

60 000

2011*

Źródło: opracowanie MRiRW.

Wyniki handlu zagranicznego produktami rolno‐spożywczymi oraz wybrane mierniki

konkurencyjności świadczą zatem o istotnej roli naszych producentów żywności na rynku unijnym

i światowym oraz wskazują na wzrost naszych przewag komparatywnych w pierwszych latach po akcesji.

Źródłem wysokiej konkurencyjności były przede wszystkim przewagi kosztowo‐cenowe, które

wprawdzie stopniowo maleją, ale wzrasta znaczenie innych źródeł konkurencyjności, takich jak: jakość,

innowacyjność, przedsiębiorczość oraz wiedza i kapitał intelektualny. Eksport artykułów rolno‐

‐spożywczych zwiększył się z 38 mld zł w 2007 r. do 53 mld euro w 2010 r., a import tych wyrobów

odpowiednio z 2,2 mld euro w 2000 r. i 2003 r. do 6,6 mld euro w 2008 r. Udział tych produktów

w eksporcie towarów z Polski zwiększył się z ok. 7% w latach 2000‐2003 do ok. 8% w latach 2006‐2008,

a w imporcie z ok. 4% do 4,3‐4,8%61. W ocenie znaczenia sektora rolno‐spożywczego należy również

zwracać uwagę na jego europejski wymiar w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego wyrażonego

zarówno przez wielkość produkcji, jak i jakość produktów oferowanych konsumentom.

ww

Sektor rolno‐spożywczy jest znaczącym komponentem ogólnego potencjału gospodarczego

państwa. Wywiera decydujący wpływ na sytuację społeczno‐ekonomiczną mieszkańców obszarów

wiejskich. W wielu regionach państwa rolnictwo jest gałęzią gospodarki będącą głównym źródłem

utrzymania dużej grupy gospodarstw domowych i decydującą o poziomie ich rozwoju i standardzie życia.

Pozycja przemysłu spożywczego w Polsce jest silniejsza niż w innych państwach UE, gdzie stale się obniża.

Jest to charakterystyczne dla gospodarek o wysokim poziomie rozwoju.

Polska ma warunki do produkcji wysokiej jakości (bezpiecznej) żywności, jednakże główną

determinantą rozwoju produkcji żywności w Polsce jest wartość wsparcia skierowanego na poprawę

opłacalności produkcji oraz konkurencyjność w układzie producenci rolni – przemysł spożywczy

i producenci rolni – bezpośredni odbiorca (konsument). Przemiany w przetwórstwie zachodzą

w powiązaniu z przemianami w rolnictwie, chociaż w szybszym tempie. Istotne w tym kontekście jest

zapewnienie stabilnej bazy surowcowej wysokiej jakości oraz efektywnych kanałów rynkowych.

W rezultacie bez zapewnienia zrównoważonego rozwoju sektora rolno‐spożywczego nie jest

możliwe uzyskanie postępów w dziedzinie zrównoważonego rozwoju państwa.

61 W UE udział dóbr żywnościowych (łącznie z produktami rolnictwa) w eksporcie całej Unii wynosił w 2008 r. 8,2%, a w imporcie

8,4%. Produkty rolno‐spożywcze stanowią 9,4% polskiego eksportu i 7,2% importu.

Z.1.7. Produkcja rybacka

w.

rcl

.go

v.p

l

Informacje ogólne

ww

Powierzchnia wód śródlądowych w Polsce wynosi w przybliżeniu 561 tys. ha, z czego na jeziora

przypada 280 tys. ha, rzeki 140 tys. ha, zbiorniki zaporowe 55 tys. ha, stawy 65 tys. ha i inne obiekty

wodne 21 tys. ha. Długość polskiej linii brzegowej wynosi 770 km (łącznie z Mierzeją Helską i zalewami

Szczecińskim i Wiślanym), powierzchnia morza terytorialnego 8,7 tys. km2, a wód wewnętrznych

2 tys. km2.

Rybołówstwo morskie w 2009 r. funkcjonowało w 65 portach i przystaniach rybackich, w których

stacjonowało 161 kutrów i 643 łodzie rybackie. Złowiły one łącznie 130,9 tys. ton ryb, w tym w pasie wód

przybrzeżnych (połowy łodziowe) 16,5 tys. ton. W rybołówstwie bałtyckim pracowało 2 347 rybaków,

w tym na łodziach 1 543. Do rybołówstwa morskiego należy również rybołówstwo dalekomorskie.

Obecnie łączna zdolność połowowa (ZP) przeznaczona dla statków wykonujących rybołówstwo

dalekomorskie wynosi 21 526 GT i 22 441 kW.

Po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej flota dalekomorska uzyskała możliwość korzystania

z praw połowowych wynegocjowanych przez Unię Europejską w ramach porozumień o partnerstwie

w sektorze rybactwa (Fisheries Partnership Agreements). Do 2008 r. głównymi rejonami prowadzenia

połowów przez statki dalekomorskie były obszary zarządzane przez Organizację Rybołówstwa Północno‐

‐Zachodniego Atlantyku (NAFO), Komisję Rybołówstwa Północno‐Wschodniego Atlantyku (NEAFC),

Konwencję o zachowaniu żywych zasobów morskich Antarktyki (CCAMLR), a także obszar Morza

Północnego i wody norweskie. Konieczność redukcji nakładu połowowego floty prowadzącej działalność

na obszarze Północnego Atlantyku i wyrażenie przez Komisję Europejską zgody na uzupełnienie polskiego

rejestru statków rybackich o dodatkową zdolność połowową przyczyniły się do powrotu statków

prowadzących połowy pod polską banderą na wody będące pod jurysdykcją Królestwa Maroka oraz

Islamskiej Republiki Mauretańskiej, a także w rejon zarządzany przez Porozumienie w sprawie połowów

na południowym obszarze Oceanu Spokojnego (South Pacific RFMO).

Do głównych gatunków poławianych przez polskie statki dalekomorskie należą: kryl, dorsz,

czarniak, karmazyn, halibut, makrela, ostrobok. Przyznawane Polsce kwoty dalekomorskie są w pełni

wykorzystywane przez połowy bądź wymianę kwot, głównie z Niemcami, Wielką Brytanią, Łotwą,

Estonią, Hiszpanią, Portugalią. Połowy polskiej floty dalekomorskiej w 2009 r. wyniosły 80,7 tys. ton ryb,

w 2008 r. osiągnęły wielkość 30,3 tys. ton, a w 2007 r. ‐ 25,5 tys. ton.

W latach 2006‐2008 średnia roczna produkcja akwakultury wynosiła 36 tys. ton, w tym 16,7 tys.

ton pstrąga tęczowego, 16,2 tys. ton karpia oraz 3,1 tys. ton innych gatunków (od jesiotrów, poprzez

tołpygi, suma europejskiego, sumika afrykańskiego, po pospolite gatunki, takie jak karaś czy szczupak),

produkowanych głównie w stawach karpiowych, a w mniejszym stopniu w ośrodkach pstrągowych oraz

rozmaitych urządzeniach służących do hodowli ryb. Oprócz różnych systemów akwakultury produkcja

ryb konsumpcyjnych prowadzona jest w publicznych śródlądowych wodach powierzchniowych

płynących tworzących obwody rybackie na jeziorach, rzekach i zbiornikach zaporowych. W obwodach

tych produkuje się ponad 30 gatunków ryb, w tym głównie leszcza, płoć, szczupaka, krąpia, sielawę,

okonia, lina, sandacza, karasia i węgorza.

W latach 2006‐2008 średnia roczna produkcja ryb w obwodach rybackich wynosiła 3,1 tys. ton,

co oznacza, że całkowita produkcja ryb w wodach śródlądowych osiągnęła średnio 39,1 tys. ton.

W stosunku do całkowitej wielkości produkcji akwakultury w państwach członkowskich UE, wynoszącej

około 1,3 mln ton, jej produkcja w Polsce stanowiła 2,8%, co stawia nasze państwo na 9 miejscu wśród

państw członkowskich UE.

Ocenia się, że podaż ryb konsumpcyjnych na rynek krajowy w 2008 r. była o 6,5% większa niż

przed rokiem i wyniosła ponad 484 tys. ton. Wpłynął na to wyłącznie większy o ok. 8% import, bowiem

połowy krajowe były o prawie 4% mniejsze. Połowy bałtyckie zmalały o blisko 10% w wyniku niskiej

opłacalności połowów szprotów, śledzi i storni, zamknięcia połowów dorszy już od 22 maja oraz zakazu

połowów łososi pławnicami. Po 2 latach intensywnego wzrostu połowy dalekomorskie zwiększyły się

w 2008 r. tylko o ok. 6%. Osłabienie dynamiki wzrostu połowów dalekomorskich związane było ze zmianą

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

ich struktury, co wymagało wprowadzenia statku z zamrażalnią. Zmiany te dokonane w drugiej połowie

roku umożliwią znaczący wzrost połowów dalekomorskich w przyszłości.

Produkcja i połowy ryb śródlądowych zmniejszone zostały o 3,7% pod wpływem ograniczenia

produkcji akwakultury i połowów ryb żyjących w wodach otwartych. Produkcja ryb w akwakulturze

zmalała o 2,3% do 34,2 tys. ton, w wyniku 5,5% spadku produkcji pstrągów. Mimo to udział akwakultury

w towarowej produkcji ryb słodkowodnych w 2008 r. wzrósł do ponad 93%, bowiem zawodowe połowy

ryb dziko żyjących w wodach otwartych zmalały o prawie 7%. Wzrost podaży ryb i owoców morza

pozwolił zwiększyć ich spożycie do ponad 13 kg/mieszkańca w ekwiwalencie wagi żywej. Przyrost

spożycia był wyłącznie wynikiem wzrostu konsumpcji ryb słodkowodnych pochodzących z importu.

Spożycie ryb morskich nie zmieniło się, a konsumpcja ryb słodkowodnych wyprodukowanych w kraju

nieznacznie zmalała. Import ryb słodkowodnych, głównie pang z Wietnamu oraz tilapii z Chin, wyniósł

w 2008 r. prawie 90 tys. ton w ekwiwalencie wagi żywej, z czego 10 tys. ton reeksportowano. Sprzedaż

ryb słodkowodnych z importu na rynek krajowy wyniosła prawie 80 tys. ton, a więc ponad 2,2 razy więcej

od sprzedaży ryb słodkowodnych wyprodukowanych w kraju.

Udział rybactwa (obejmującego wg PKD rybołówstwo morskie i śródlądowe oraz chów i hodowlę

ryb w wodach morskich i śródlądowych) w PKB kraju wyniósł w 2008 r. 0,011% i w ostatnich latach miał

tendencję spadkową (0,028% w 2000 r., 0,016% w 2005 r.). W latach 2006‐2008 średnia wartość

wyprodukowanych w akwakulturze i w obwodach rybackich ryb konsumpcyjnych, a także innych

przychodów osiąganych przez gospodarstwa rybackie (m.in. sprzedaż zezwoleń na wędkowanie, obrót

rybami, przetwórstwo, usługi turystyczne i gastronomiczne), wyniosła około 400 mln zł, co stanowiło

0,03% PKB.

W 2008 r. całkowita wielkość zatrudnienia w rybactwie wyniosła 4 300 osób, w tym 2 600

w ośrodkach akwakultury (głównie gospodarstwa karpiowe i pstrągowe), a 1 700 w podmiotach

uprawnionych do rybackiego użytkowania jezior, rzek, zbiorników zaporowych tworzących obwody

rybackie – głównie w gospodarstwach o charakterze spółek oraz okręgach Polskiego Związku

Wędkarskiego. Wielkość zatrudnienia w sektorze rybołówstwa ma szanse na znaczne zwiększenie

w kolejnych latach, dzięki pracom nad Konwencją nr 188 o pracy w sektorze rybołówstwa, którą Polska

powinna ratyfikować do dnia 31 grudnia 2012 r. Zakłada się, że prace nad ustawą o pracy rybaków,

implementującą zapisy ww. Konwencji pozwolą na poprawę warunków pracy i życia rybaków.

Oprócz ryb konsumpcyjnych rybactwo produkuje znaczne ilości materiału zarybieniowego na

potrzeby zarybień dokonywanych w obwodach rybackich oraz innych obiektach wodnych, co wpływa

pozytywnie na ich bioróżnorodność. Przetwórstwo rybne (szacunkowo około 0,05%) odgrywa większą

rolę, ale w rachunku narodowym GUS nie jest ono wyodrębnione, tylko wchodzi w skład całego

przetwórstwa przemysłowego. Z kolei w statystykach Eurostatu nie podaje się udziału samego

rybołówstwa w PKB poszczególnych państw, tylko łącznie z rolnictwem i łowiectwem. Dla Polski

wskaźnik ten w 2008 r. wyniósł 3,7%, przy średniej dla wszystkich państw członkowskich 1,8%.

Stan infrastruktury rybackiej w porównaniu do innych państw UE jest wysoce niezadowalający

i wymaga modernizacji, również w kontekście zwiększenia bezpieczeństwa żeglugi statków rybackich

(w szczególności o długości całkowitej powyżej 15 metrów). Należy jednocześnie zauważyć, że statki

rybackie o długości całkowitej powyżej 15 metrów są wyposażone w satelitarny system monitorowania

statków (VMS), a statki w przedziale długości całkowitej od 12 do 15 metrów korzystają z niego

od dnia 1 stycznia 2012 r. Natomiast System Automatycznej Identyfikacji Statków (AIS) znajdzie się

w wyposażeniu statków rybackich o długości całkowitej powyżej 15 metrów.

Stan wód i zasobów niezbędnych do produkcji rybackiej

Prawie całe terytorium Polski (99,7%) należy do zlewiska Bałtyku, a precyzyjniej ‐ do zlewiska

Bałtyku Właściwego (ang. Baltic Proper), czyli centralnej części Bałtyku. W obrębie polskiego zlewiska

największą część zajmuje dorzecze Wisły (55,7% powierzchni państwa), dorzecze Odry (33,9%), rzek

Przymorza (9,3%) i dorzecze Niemna (0,8%). Tylko 0,2% powierzchni Polski należy do zlewiska Morza

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Czarnego, a 0,1% do zlewiska Morza Północnego62. Bałtyk jest morzem śródlądowym, otoczonym lądem

jednego tylko kontynentu. Objętość wód Bałtyku wynosi 21 547 km3, a objętość wód rzecznych

zasilających go w skali roku stanowi około 2% całkowitej objętości morza. Do Morza Bałtyckiego wpływa

około 250 rzek. Średni wieloletni przepływ wody dla wszystkich rzek zasilających Bałtyk wynosi

15 190 m3s‐1, co daje 497 km3rok‐1. Najwięcej wody wlewają do niego: Newa, Wisła (1081 m3s‐1), Niemen,

Dźwina, Odra (574 m3s‐1), Gota i Kemi (HELCOM, 2004).

Odpływ rzeczny jest głównym źródłem zasilania wód Bałtyku związkami azotu (N) i fosforu (P).

Szacuje się, że około 75% całkowitego ładunku azotu i 95‐99% całkowitego ładunku fosforu dociera do

Bałtyku w odpływie rzecznym, reszta pochodzi z atmosfery. Rozpatrując źródła pochodzenia azotu

i fosforu zrzucanego do wód powierzchniowych w zlewisku Bałtyku, stwierdza się, że w 2000 r. aż 56% N

pochodziło z tzw. źródeł obszarowych (gdzie kluczową rolę odgrywa rolnictwo), 31% stanowiło tzw.

naturalne tło (ilość azotu, jaka dostarczana byłaby do wód powierzchniowych przy braku działalności

człowieka na skutek naturalnych procesów biogeochemicznych zachodzących w ekosystemie) i wreszcie

10% N pochodziło ze źródeł punktowych. Udział procentowy poszczególnych źródeł pochodzenia P to

49% ‐ odpływ obszarowy, 25% ‐ naturalne tło i 26% ‐ źródła punktowe63.

Najnowsze badania modelowe64 pokazują, że wspólną cechą basenu Wisły i Odry w okresie 1995‐

2008 była bliska sumaryczna emisja dwiema ścieżkami, 70% emisji N w obydwu basenach rzek miało

miejsce przez wody podziemne i system drenarski, przy czym wody podziemne odgrywały bardziej

istotną rolę w basenie Wisły (charakter gleby i podłoża skalistego ułatwiający infiltrację wody, a z nią

związków N), natomiast system drenarski miał większy wpływ na emisję N w basenie Odry (intensywne

rolnictwo, bardziej rozbudowany system drenarski). Również procentowy udział emisji N ze źródeł

punktowych był porównywalny w obydwu basenach rzek i wynosił 11‐12%. W latach 1995‐2008 źródła

punktowe, erozja, odpływ powierzchniowy oraz tereny zurbanizowane stanowiły główne drogi

przepływu P w obydwu basenach, przy czym zwraca tu uwagę o 5 punktów procentowych wyższy udział

źródeł punktowych w basenie Odry (24%) niż w basenie Wisły (19%).

Udział polskich rzek w całkowitym ładunku substancji biogenicznych jest znaczny. Wisła,

zasilająca Zatokę Gdańską, w 2000 r. wprowadziła 117 tys. ton TN i 7,5 tys. ton TP, zaś Odra, zasilająca

Zatokę Pomorską, odpowiednio 53 tys. i 3,7 tys. ton. Całkowite ładunki N i P odprowadzane przez polskie

rzeki, jak również polskie źródła punktowe bezpośrednio zanieczyszczające Bałtyk stanowiły w 2000 r.

ok. 26% całkowitego ładunku azotu i 37% całkowitego ładunku fosforu odprowadzanego do Morza

Bałtyckiego drogą wodną przez wszystkie kraje bałtyckie.

Wysoki udział Polski w emisji N i P do Bałtyku wynika z tego, że

1) znajdująca się w Polsce część powierzchni zlewiska Bałtyku jest jedną z czterech największych,

2) tereny rolnicze w Polsce stanowią ponad 50% całkowitego areału rolniczego w zlewisku Bałtyku,

3) 45% całej populacji ludności w basenie Bałtyku zasiedla terytorium Polski,

4) Wisła i Odra należą do siedmiu największych rzek w basenie Bałtyku, a czynnik wodny jest głównym

medium transportującym N i P do Bałtyku (HELCOM, 2004).

Encyklopedia Geograficzna Świata, Polska, 2007 r.

HELCOM, 2005. Nutrient pollution to the Baltic Sea in 2000. Baltic Sea Environ. Proc. No. 100.

64 Kowalkowski T., Pastuszak M., Igras J., Buszewski B. Differences in emission of nitrogen and phosphorus into the Oder and Vistula

basins in 1995‐2008 – natural and anthropogenic causes (MONERIS model). Journal of Marine Systems (submitted for publication).

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 68. Pokrycie/zagospodarowanie zlewiska Bałtyku w 2000 r. w poszczególnych państwach

Legenda

23700 km2 i 15000 km2 obszaru Rosji należy odpowiednio do zlewiska Zatoki Ryskiej oraz zlewiska Bałtyku

właściwego; dla tych obszarów w danych źródłowych nie wyspecyfikowano w procentach ich

pokrycia/zagospodarowania (na rysunku zaznaczone kolorem czerwonym).

Źródło: Pastuszak, 2009; wykres opracowany w oparciu o rozproszone dane opublikowane przez HELCOM, 2004 r.

Mając jedno z czterech największych zlewisk cząstkowych i dwie z siedmiu największych rzek

w basenie Bałtyku, wprowadzających do niego ok. 10% całkowitej objętości wody z odpływu rzecznego,

należy się spodziewać, że ładunki całkowite azotu (TN) i fosforu (TP), odprowadzane z terytorium Polski,

będą wyższe niż te zrzucane przez przykładowo Danię czy Niemcy, które mają najmniejsze zlewiska

cząstkowe Bałtyku. Z tego powodu sensownym jest przedstawianie ładunków TN i TP z nałożonymi na nie

ładunkami jednostkowymi TN i TP, czyli ładunkami przeliczonymi na jednostkę powierzchni, gdyż

ładunki jednostkowe są rzeczywistą miarą stopnia degradacji środowiska naturalnego w państwie65.

ww

Rysunek 69. Ładunki azotu całkowitego (TN) oraz fosforu całkowitego (TP) odprowadzane do Bałtyku

w 2000 r. oraz ładunki jednostkowe, tzn. przeliczone na jednostkę powierzchni zlewni wg państw

Źródło: Pastuszak i Witek, 2009a; wykres opracowany w oparciu o rozproszone dane opublikowane przez HELCOM,

2004 r.

Pastuszak M., Witek Z., 2009a. Odpływ wód i substancji biogenicznych Wisłą i Odrą z obszaru Polski, [W]: Igras J., Pastuszak M.

(red.) Udział polskiego rolnictwa w emisji związków azotu i fosforu do Bałtyku ‐ Contribution of Polish agriculture to emission of

nitrogen and phosphorus compounds to the Baltic Sea, IUNG‐PIB, Puławy, pp. 271‐306.

w.

rcl

.go

v.p

l

Ładunek TN wprowadzony do Bałtyku z obszaru Polski w 2000 r. był największy, ale ładunek

jednostkowy w przeliczeniu na jednostkę powierzchni był ponadtrzykrotnie niższy niż duński i znacznie

niższy niż niemiecki. Gdyby Polska miała odpływ jednostkowy TN na poziomie Danii, państwa o wybitnie

intensywnym rolnictwie, to wprowadziłaby do Bałtyku w 2000 r. nie ok. 190 tys. ton TN, ale ponad 600

tys. ton TN. Problem Danii nie leży w liczbie świń, mniejszej w 2002 r. o 5 mln sztuk niż w Polsce, ale

w ponadczterokrotnie wyższej niż w Polsce ich obsadzie na 100 hektarów UR oraz w zagospodarowaniu

nawozów naturalnych. Dokument HELCOM Baltic Sea Action Plan zakłada, że do 2016 r. należy podjąć

szereg akcji w basenach rzek, aby do 2021 r. przywrócić dobry status ekologiczny w środowisku morskim

Bałtyku. W tym celu oczekuje się, że wszystkie państwa bałtyckie, w tym Polska, zredukują roczne ładunki

TN i TP wprowadzane do Bałtyku. Polska zdeklarowała obniżkę ładunku rocznego TN o 62,000 ton, a TP

o 8,760 ton (jako okres referencyjny podano lata 1997‐200366).

Z racji przestrzennie różnej presji na środowiska naturalne oraz różnorodne uwarunkowania

naturalne działania nakierowane na obniżenie emisji N i P do basenu Wisły i Odry powinny mieć podejście

zlewniowe. W porównaniu z basenem Wisły basen Odry charakteryzuje się bardziej intensywnym

rolnictwem, sprzyjającym większej emisji N i P do basenu tej rzeki, większym udziałem procentowym

źródeł punktowych, cechami geomorfologicznymi sprzyjającymi mniejszej infiltracji wody niż w basenie

Wisły, tym samym mniejszej naturalnej retencji N w systemie. Te wszystkie różnice między basenami

dwóch największych polskich rzek powodują, że stężenia substancji biogenicznych mierzone

w latach 1988‐2008 na najniżej położonych stacjach monitoringowych były znacznie wyższe w wodach

Odry niż Wisły.

Pomiędzy podokresami 1995‐2002 oraz 2003‐2008 całkowita emisja N do basenu Wisły i Odry,

spadła odpowiednio o 16‐17% (tzn. o ok. 26 900 ton w basenie Wisły i o ok. 18 000 ton w basenie Odry),

emisja P spadła o 23% (tzn. o ok. 2200 ton) w basenie Wisły i o 32% (tzn. o ok. 3400 ton) w basenie Odry.

Pomiędzy tymi podokresami emisja N wodami podziemnymi spadła o 30% i 37% w basenie Wisły i Odry,

podczas gdy emisja P Wisły spadła o 30%, a Odry o 36%. Ta widoczna różnica między reakcją systemu

Wisły i Odry może być wynikiem głębszych zmian, jakie zaszły zarówno w sektorze rolniczym, jak

i w systemie oczyszczania ścieków w basenie Odry w okresie transformacji. Zmniejszona emisja N i P do

basenów rzek przełożyła się na zmniejszenie ładunków N i P wnoszonych wodami Wisły i Odry do

Bałtyku w latach 1988‐2008. Ładunki TN na najniżej położonych stacjach monitoringowych spadły o ok.

20% (20 000 ton) i 25% (20 000 ton) odpowiednio w wodach Wisły i Odry; ładunki TP spadły o ok. 15%

(900 ton) i 65% (5400 ton) odpowiednio w wodach Wisły i Odry. Do tak znacznej redukcji przyczyniły się

skok cywilizacyjny w kwestii budowy nowoczesnych, wydajnych i efektywnych oczyszczalni ścieków,

zmiany restrukturyzacyjne w rolnictwie, wdrażanie dyrektyw UE sprzyjających higienizacji polskiej wsi67.

ww

Utrzymanie cennych zasobów środowiskowych na obszarach wiejskich wiąże się z zachowaniem

istniejących form ochrony przyrody, rozwojem zrównoważonego rolnictwa, rybactwa i leśnictwa,

zachowaniem mozaikowości terenów wiejskich chroniących i wzmacniających różnorodność biologiczną

oraz działaniami na rzecz zmniejszenia zanieczyszczenia wód w Polsce i zrównoważoną gospodarką

wodną. Niemniej ważne dla zachowania zasobów środowiskowych na wsi są również ochrona gleb

i powierzchni ziemi, ochrona powietrza oraz zachowanie powiązań funkcjonalno‐strukturalnych

w krajobrazie wiejskim.

66 HELCOM, 2007. Towards a Baltic Unaffected by eutrophication, HELCOM Overview 2007, HELCOM Ministerial Meeting, Kraków,

Poland.

67 Igras J., Fotyma M., 2009. Wykorzystanie i straty polowe fosforu z polowej produkcji roślinnej, [W:] Igras J., Pastuszak M. (red.)

Udział polskiego rolnictwa w emisji związków azotu i fosforu do Bałtyku ‐ Contribution of Polish agriculture to emission of nitrogen

and phosphorus compounds to the Baltic Sea, IUNG‐PIB, Puławy, pp. 163‐198. Fotyma M., Igras J., 2009. Udział obszarów wiejskich

w ogólnej emisji związków azotu i fosforu z obszaru Polski do Bałtyku, [W:] Igras J., Pastuszak M. (red.), Udział polskiego rolnictwa

w emisji związków azotu i fosforu do Bałtyku – Contribution of Polish agriculture to emission of nitrogen and phosphorus

compounds to the Baltic Sea, IUNG‐PIB, Puławy, pp. 109‐162 (in Polish; figure captions and an extensive summary also in English).

Krasowicz S., Górski T., Budzyńska K., Kopiński J., 2009. Charakterystyka rolnicza obszaru Polski, [W:] Igras J., Pastuszak M. (red.),

Udział polskiego rolnictwa w emisji związków azotu i fosforu do Bałtyku ‐ Contribution of Polish agriculture to emission of nitrogen

and phosphorus compounds to the Baltic Sea, IUNG‐PIB, Puławy, pp. 41‐108.

Z.1.8. Infrastruktura i usługi publiczne

w.

rcl

.go

v.p

l

Transport

Infrastruktura transportowa (jej dostępność i jakość) determinuje możliwość dojazdu do pracy

poza miejscem zamieszkania, rozwój przedsiębiorczości i prowadzenie działalności gospodarczej

związanej z transportem. Biorąc pod uwagę obecny stan infrastruktury transportowej (w tym jej

rozmieszczenie i jakość), należy wyróżnić następujące czynniki, które w sposób istotny ograniczają

możliwości rozwoju obszarów wiejskich: wysoce niezadowalający stan lokalnej infrastruktury

transportowej wykorzystywanej głównie do dojazdów do pracy poza miejscem zamieszkania ludności

wiejskiej, niski poziom rozwoju i jakości ogólnokrajowej infrastruktury transportowej wykorzystywanej

w działalności gospodarczej i rozwoju handlu (w tym również handlu artykułami rolno‐spożywczymi)

oraz brak rozwiniętej komunikacji publicznej na obszarach wiejskich. Blisko 50% powierzchni dróg na

terenach wiejskich stanowią drogi nieutwardzone, a pozostałe wymagają modernizacji lub kapitalnych

remontów68.

W przypadku dostępności ośrodków w transporcie kolejowym występuje większe uzależnienie

od przebiegu i stanu technicznego samej infrastruktury. Znaczna liczba gmin położona jest poza siecią

kolejową lub obsługiwana jest przez szlaki o bardzo niskich parametrach technicznych. Jednocześnie

należy podkreślić brak dostatecznej integracji poszczególnych rodzajów transportu zbiorowego.

W szczególności dotyczy to konieczności integracji regionalnych kolejowych przewozów pasażerskich

z regionalnym transportem autobusowym w formie tzw. „partnerstwa intermodalnego”.

ww

Rysunek 70. Dostępność czasowa ośrodków miejskich wg uśrednionego najkrótszego możliwego czasu

dojazdu w gminach

Źródło: J. Bański (red.), 2009, Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku,

Studia Obszarów Wiejskich, 16, IGiPZ PAN, PTG, Warszawa.

68 Sytuacja ekonomiczna polskiego rolnictwa po akcesji do Unii Europejskiej (praca zespołowa pod kierunkiem Józefa Stanisława

Zegara), IERiGŻ, Warszawa 2009 r.

w.

rcl

.go

v.p

l

Możliwość dojazdu pojazdami kołowymi do wybranych ośrodków uzależniona jest przede

wszystkim od ich rozmieszczenia geograficznego oraz przebiegu nowoczesnej infrastruktury drogowej

(autostrady, drogi ekspresowe, ewentualnie drogi główne ruchu przyspieszonego). Szacunkowy czas

dojazdu uzależniony jest również od czynników wynikających z charakterystyki danego regionu (takich

jak gęstość zaludnienia i ukształtowania powierzchni), dostępności i jakości środków transportu (w tym

szczególnie transportu publicznego) oraz czynników organizacji ruchu (m.in. synchronizacji rozkładów

jazdy różnych środków komunikacji zbiorowej).

Niski poziom rozwoju infrastruktury transportowej na obszarach wiejskich jest poważną barierą

w rozwoju przedsiębiorczości oraz mobilności pracujących (dojazdy do pracy). Dotyczy to zarówno

poziomu nasycenia obszarów wiejskich infrastrukturą transportową, jak również odpowiedniej jakości

infrastruktury komunikacyjnej. Ponadto w zakresie dróg gminnych i powiatowych niezbędne jest

tworzenie spójnej sieci dróg dobrej jakości powiązanych z siecią autostrad, dróg ekspresowych,

krajowych i wojewódzkich. Jednocześnie rozwiązania w zakresie infrastruktury drogowej

i komunikacyjnej powinny być systemowe i służyć zintegrowaniu różnych środków transportu

i komunikacji (pozwalających m.in. w sposób płynny łączyć różne środki komunikacji podczas dojazdów

do i z miejsca pracy w węzłach przesiadkowych – w tym również z szybkimi połączeniami kolejowymi).

Energetyka

ww

Obecnie zaznacza się niewydolność potencjału energetycznego i linii przesyłowych oraz

brak zdywersyfikowanych źródeł bezpieczeństwa energetycznego. Niewydolność linii przesyłowych

stanowi poważną barierę w rozwoju innowacyjnego i konkurencyjnego rolnictwa oraz przedsiębiorczości

na obszarach wiejskich. Dodatkową przeszkodą w realizacji inwestycji na obszarach wiejskich jest lokalna

niestabilność przesyłu energii, a tym samym brak bezpieczeństwa energetycznego. Przestarzała sieć

energetyczna na terenach wiejskich nie gwarantuje stałych dostaw odbiorcom indywidualnym, a ponadto

utrudnia rozwój małych elektrowni, w tym również elektrowni opartych na odnawialnych źródłach

energii.69

Poprawa stanu oraz rozwój infrastruktury energetycznej na obszarach wiejskich jest istotnym

elementem również ze względu na rozwój odnawialnych źródeł energii. W związku ze zwiększającą się

świadomością społeczną, dotyczącą pozytywnego wpływu zastępowania źródeł kopalnych odnawialnymi,

należy spodziewać się rosnącego zainteresowania mieszkańców obszarów wiejskich rozwiązaniami

pozwalającymi na produkcję energii w sposób rozproszony z lokalnie dostępnych surowców. Rozwój tej

gałęzi energetyki będzie jednocześnie wymagał zapewnienia odpowiedniej infrastruktury energetycznej,

umożliwiającej podłączanie nowo powstałych źródeł.

Przewiduje się, że bezpieczeństwo energetyczne, w szczególności na poziomie lokalnym, może

być wzmacniane poprzez dywersyfikację źródeł energii, wykorzystującą i upowszechniającą rozwiązania

w zakresie jej wytwarzania z surowców produkowanych lub przetwarzanych w gospodarstwach czy też

w obrębie lokalnych jednostek terytorialnych (np. gmin).

Można przypuszczać, że ze względu na spodziewany wzrost cen energii w następnych latach

pojawi się problem tzw. wykluczenia energetycznego, czyli niemożność korzystania z energii (głównie

ze względu na jej cenę) w stopniu pozwalającym w pełni wykorzystywać potencjał rozwojowy. Ponadto

od kilku lat rośnie liczba odbiorców odłączonych od sieci z powodu niepłacenia rachunków.70

Zrównoważona gospodarka energetyczna jest więc jednym z głównych wyzwań stojących przed

obszarami wiejskimi. Sprostanie temu wyzwaniu wymaga zarówno nakładów inwestycyjnych ‐ rozwijania

i budowy innowacyjnych rozwiązań energetycznych na wsi oraz działań służących racjonalnej gospodarce

energetycznej prowadzonej przez użytkowników nośników i odbiorników energii na obszarach wiejskich.

69

70

Rozwój regionalny w Polsce. Raport 2009, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2009 r., str. 129.

Polska 2030., str. 289.

w.

rcl

.go

v.p

l

Potencjał energetyczny i sprawność linii przesyłowych na obszarach wiejskich stanowi obecnie

bardzo poważny problem, który w przyszłości będzie się pogłębiał z uwagi na wzrost zużycia dotychczas

wykorzystywanych technologii i urządzeń wytwarzających i przesyłających energię elektryczną. Ponadto

na obszarach wiejskich występuje niska świadomość mieszkańców wsi w zakresie racjonalnego

gospodarowania energią w gospodarstwie domowym. Nieracjonalność wynika również z mniejszych

zdolności ekonomicznych ludności wiejskiej oraz niskiego poziomu upowszechnienia i dostępności

cenowej innowacyjnych rozwiązań w zakresie energetyki, w tym w szczególności odnawialnych źródeł

energii.

Infrastruktura sanitarna i gospodarka odpadami

Komunalna gospodarka wodno‐ściekowa na obszarach wiejskich nadal nie

zrównoważona, o czym świadczy większa liczba systemów wodociągowych bez kanalizacyjnych.

Rysunek 71. Obszary o wysokim poziomie wyposażenia infrastrukturalnego, 2007 r.

jest

Legenda

A – obszary o wysokim poziomie rozwoju sieci

wodociągowych (udział ludności z dostępem do

sieci > 91%),

B – obszary o wysokim poziomie rozwoju sieci

kanalizacyjnych (udział ludności z dostępem do

sieci > 40%),

C – obszary o wysokim poziomie rozwoju sieci

wodociągowych i kanalizacyjnych.

Źródło: J. Bański (red.), 2009, Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku,

Studia Obszarów Wiejskich, 16, IGiPZ PAN, PTG, Warszawa.

ww

W skali państwa zwodociągowanych jest 36,37 tys. wsi. Należy jednocześnie zaznaczyć, że

zwiększa się zasięg nowych obszarów objętych zbiorowym zaopatrzeniem w wodę z sieci

wodociągowych, co powoduje, w szczególności na obszarach wiejskich, wzrost poboru wody.

Pozytywnym akcentem jest natomiast obserwowany wzrost liczby wsi wyposażonych w sieci

wodociągowo‐kanalizacyjne. Woda przeznaczona do spożycia przez ludzi w studniach przydomowych na

terenach wiejskich powinna zostać objęta odrębnymi działaniami mającymi na celu zachowanie

bezpieczeństwa zdrowotnego ludności, jak również dobrostanu zwierząt. Eksperci wskazują jednak na

występowanie przypadków budowy sieci i instalacji sanitarnych niedostosowanych do potrzeb danej

społeczności zarówno pod względem kosztów użytkowania sieci, jak i jej technicznych parametrów

eksploatacyjnych. Coraz większego znaczenia nabiera również poziom innowacyjności rozwiązań

wprowadzanych w obszarze sanitacji wsi, zarówno w odniesieniu do budowanych sieci, jak i urządzeń

instalowanych u odbiorców indywidualnych. W latach 2004‐2007 liczba zbiorczych oczyszczalni ścieków

na wsi wzrosła z 2416 do 2643, tj. o 9,4%, a indywidualnych – z 28 869 do 38 915, tj. o 34,8%71.

Coraz większą rolę w kontekście ochrony walorów środowiskowych odgrywa racjonalna

gospodarka odpadami komunalnymi, która w gminie powinna być prowadzona w sposób

umożliwiający

 segregację i selektywną zbiórkę odpadów,

71 Sytuacja ekonomiczna polskiego rolnictwa po akcesji do Unii Europejskiej (praca zespołowa pod kierunkiem Józefa Stanisława

Zegara), IERiGŻ Warszawa 2009 r.

zmniejszanie ilości odpadów, które nie nadają się do powtórnego wykorzystania,

gospodarcze wykorzystanie odpadów,

recykling i odzysk energii z odpadów oraz produktów ubocznych i pozostałości z produkcji

rolniczej i przemysłu rolno‐spożywczego zgodny z wymogami ochrony środowiska,

w.

rcl

.go

v.p

l







– 121 –

 składowanie odpadów niepowodujących skażenia środowiska,



zmniejszenie ilości odpadów komunalnych, w tym ulegających biodegradacji, kierowanych do

składowania.

Mieszkańcy obszarów wiejskich mają niską świadomość w zakresie racjonalnej gospodarki

odpadami (dzikie składowiska odpadów – w tym składowiska odpadów w lasach, palenie odpadów

w domach, brak segregacji odpadów itp.). Brakuje również odpowiednich rozwiązań systemowych na

poziomie gmin dotyczących selektywnej zbiórki odpadów. W perspektywie 2020 r., głównie z uwagi na

wzrost zamożności społeczeństwa, będzie wrastała ilość odpadów stałych wytwarzanych przez

gospodarstwa domowe.

Infrastruktura sanitarna na obszarach wiejskich mimo dotychczasowych inwestycji nie zapewnia

odpowiedniej jakości życia mieszkańcom tych terenów. Szczególnej uwagi wymaga również wdrożenie

rozwiązań systemowych, na poziomie gmin, dotyczących selektywnej zbiórki odpadów, i wzrost

świadomości osób zamieszkałych oraz przebywających na obszarach wiejskich w zakresie gospodarki

odpadami.

Infrastruktura teleinformatyczna i społeczna

Technologie

informacyjno‐telekomunikacyjne

(ICT)

są

podstawowym

czynnikiem

konkurencyjności i wzrostu współczesnej gospodarki. Około 25% wzrostu PKB w UE w 2005 r.

zawdzięczano technologiom ICT (wśród nich istotną rolę odgrywa Internet szerokopasmowy). Z badań

wynika, że Internet ułatwia dostęp do edukacji i baz danych, poprawia warunki prowadzenia działalności

gospodarczej, służy powstrzymywaniu emigracji młodzieży ze wsi, poprawia jakość życia, ułatwia

kontakty itp.72

Rysunek 72. Nasycenie usługami dostępu do Internetu w poszczególnych gminach (stan na wrzesień 2010 r.)

Legenda

gmin posiadających

ww

W nawiasach podano liczbę

określony poziom dostępności.

Źródło: Społeczeństwo informacyjne w liczbach 2010, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, 2010 r.

Dostępność do Internetu na obszarach wiejskich w Polsce jest zdecydowanie mniejsza niż

w miastach, jednakże na wsi ulega systematycznej poprawie – w 2008 r. odsetek osób (w przedziale

wieku 16‐74), które nigdy z niego nie korzystały, wynosił 56%, a w 2005 r. aż 70%. W latach 2004‐2008

liczba gospodarstw domowych z szerokopasmowym dostępem do Internetu na terenach wiejskich

Społeczeństwo informacyjne w liczbach 2009, raport przygotowany na zlecenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

wzrosła prawie dwudziestokrotnie w stosunku do poziomu z 2004 r. W 2009 r. w Polsce 42,8%

gospodarstw domowych posiadało dostęp do Internetu73, a na obszarze wiejskim 39,4%. Na terenach

wiejskich jest również najwyższy odsetek gospodarstw domowych posiadających komputer stacjonarny

lub laptop, ale nieposiadających dostępu do Internetu i wynosi on 13,6%. Ten sam odsetek w miastach nie

przekracza 8% i maleje wraz ze wzrostem liczby mieszkańców miasta. Tereny wiejskie charakteryzują się

również najwyższym odsetkiem gospodarstw domowych niemających komputera stacjonarnego lub

laptopa oraz nieposiadających dostępu do Internetu. Jako jedną z przyczyn braku dostępu do Internetu,

obok możliwości technicznych związanych z infrastrukturą łączy teleinformatycznych, wskazuje się

koszty wynikające z opłat za połączenia z siecią Internet.

Na terenach wiejskich najliczniejszą grupę korzystających z sieci stanowią uczniowie i studenci

(89,1%) oraz prywatni przedsiębiorcy (73,4%). Szczególnie niskie odsetki internautów na wsi dotyczą

osób będących na emeryturze (2,8%) lub rencie (14,9%)74. Według danych GUS w 2008 r. tylko 36%

gospodarstw domowych na wsi deklarowało, że posiada dostęp do Internetu, z czego około 2/3

wykorzystywało łącze szerokopasmowe75. Szczególnie duże dysproporcje między miastem i wsią dotyczą

łącz szerokopasmowych. Poważną barierę dla ich rozwoju stanowi relatywnie niski stopień pokrycia

stacjonarną publiczną siecią telefoniczną terenów wiejskich, które nie są atrakcyjne dla potencjalnych

inwestorów w zakresie rozbudowy dostępu do sieci szerokopasmowych, ponieważ wiąże się to

z poniesieniem wysokich kosztów przyłączeń rozproszonych gospodarstw76.

Najczęściej wymienianą przyczyną niewykorzystywania Internetu na wsi był brak potrzeby

korzystania z niego (przyczynę taką deklarowano w ponad 40% gospodarstw domowych

niepodłączonych do sieci). Dopiero na drugim miejscu znalazł się czynnik finansowy (wysokie koszty

zakupu sprzętu oraz podłączenia do Internetu), natomiast tylko co ósme gospodarstwo domowe jako

przyczynę zadeklarowało brak możliwości technicznych podłączenia do sieci. Stanowi to prawdopodobnie

bardziej powszechny problem, lecz jak można przypuszczać, ci respondenci, którzy deklarowali brak

potrzeby korzystania z Internetu, nie interesowali się tym zagadnieniem.

O jakości życia na obszarach wiejskich decyduje także stan i jakość infrastruktury społecznej,

która powinna zapewnić dostępność usług publicznych i niepublicznych ich mieszkańcom, na poziomie

co najmniej standardowym, w zakresie: administracji, doradztwa (w tym również zawodowego),

instrumentów rynku pracy oraz usług o charakterze szeroko pojętego zabezpieczenia społecznego

(edukacja, ochrona zdrowia, usługi opiekuńcze i pomoc społeczna, opieka nad rodziną itp.), a także

kulturalnych i sportowych77.

Nowe możliwości komunikowania się z wykorzystaniem technologii informatycznych stwarzają

szansę na zmniejszenie różnic w sytuacji ekonomicznej oraz dostępie do usług publicznych pomiędzy

mieszkańcami wsi i miast. Odległość pomiędzy miejscem zamieszkania na obszarach wiejskich a urzędem,

szkołą, placówką ochrony zdrowia, miejscem pracy może być mniej dotkliwa, dzięki rozpowszechnieniu

wykorzystania Internetu na obszarach wiejskich jako narzędzia wykonywania pracy, załatwiania spraw

urzędowych, kształcenia i doradztwa, pozyskiwania informacji, dokonywania transakcji, a w dalszej

perspektywie ‐ dostępu do dóbr kultury czy telemedycyny. Dzięki możliwości wykonywania pracy

za pośrednictwem Internetu i przy zastosowaniu elastycznych form pracy mieszkańcy obszarów wiejskich

w znacznie szerszym zakresie mogliby wykonywać pracę zawodową, korzystając nie tylko z lokalnego

rynku pracy. Nowe horyzonty kształcenia z wykorzystaniem Internetu pozwalają nie tylko podnieść

Obszary wiejskie w Polsce, GUS, Warszawa Olsztyn 2011 r., str. 153.

Troszyński M., Bieliński J.: Internet na wsi. Wykorzystanie internetu na obszarach wiejskich w Polsce. Stan na rok 2009 r., Fundacja

Wspomagania Wsi, Warszawa 2010 r.

75 Nieco inne wartości podaje w swojej prezentacji J. Piechociński (Społeczeństwo informacyjne – wykorzystanie środków unijnych), co

może wynikać z innej metodologii gromadzenia danych i opracowanych wskaźników. Wg niego tempo wzrostu wskaźnika penetracji

sieci szerokopasmowych dla Polski jest bardzo wysokie; 2006 r. – 2,7%, 2007 r. – 5,2%, 2008 r. – 8,4%, 2009 r. – 13,2%. Można mieć

nadzieję, że wsparcie finansowe inwestycji w tym zakresie doprowadzi w niedługim czasie do osiągnięcia wartość wskaźnika

penetracji usług szerokopasmowych na poziomie średniej w UE (w styczniu 2009 r. ‐ 23%).

76 Kandefer K., 2004 r., Czynniki i bariery rozwoju mediów elektronicznych na obszarach wiejskich, [w:] M. Adamowicz (red.),

Wiejskie gospodarstwa domowe w obliczu problemów transformacji, integracji i globalizacji, SGGW, Warszawa.

77 Odniesienie do infrastruktury społecznej znajduje się również w opisie wykształcenia ludności wiejskiej i rolniczej.

w.

rcl

.go

v.p

l

poziom nauczania w szkołach wiejskich, ale także stwarzają szanse na podnoszenie wiedzy i umiejętności

w procesie uczenia się przez całe życie.

ww

Poziom wykorzystywania technologii informacyjno‐telekomunikacyjnych na obszarach wiejskich

jest bardzo niski, mimo dynamicznego rozwoju branży usług ICT w Polsce. Sytuacja ta nie wynika głównie

z braku dostępu do sieci bądź dostępności oferty przesyłu danych, ale z niskiej jakości usług tejże

technologii na obszarach znacznie oddalonych od aglomeracji miejskich (dostępność do Internetu

szerokopasmowego i szybkość przesyłu danych). Obserwuje się ponadto brak umiejętności mieszkańców

wsi w wykorzystaniu technologii ICT, co jest zjawiskiem dość powszechnym głównie na obszarach

peryferyjnych oraz wśród osób gorzej wykształconych i starszych.

Infrastruktura społeczna jest ważnym czynnikiem rozwoju obszarów wiejskich, dlatego powinny

być podjęte takie działania, by usługi publiczne i niepubliczne odpowiadały poziomowi dostępności

i standardom oferowanym mieszkańcom miast.

Z.1.9. Środowisko naturalne i korzystanie z zasobów naturalnych

w.

rcl

.go

v.p

l

Położenie Polski na styku klimatów oceanicznego i kontynentalnego w klimacie umiarkowanym

przejściowym jest jednym z czynników wpływających na wysoką, w porównaniu z innymi państwami

europejskimi, różnorodność biologiczną, a zarazem występowanie wielu gatunków na granicy zasięgu.

Zróżnicowana rzeźba terenu, różnorodność warunków glebowych i klimatycznych sprawiają, że w Polsce

występuje duże zróżnicowanie siedlisk i naturalnego krajobrazu.

Ogólna powierzchnia Polski pokryta jest lasami w 29%, natomiast 62% całkowitej powierzchni

gleb w kraju jest użytkowana rolniczo, zaledwie 5% stanowią natomiast ziemie znajdujące się na

obszarach zurbanizowanych i przemysłowych78.

Grunty leśne, zadrzewione i zakrzewione stanowią drugą pod względem wielkości

powierzchnię w strukturze gruntów obszarów wiejskich, a ich udział w powierzchni poszczególnych

województw według stanu na dzień 1 stycznia 2011 r. wahał się od 22% w województwie łódzkim do

51% w województwie lubuskim. Największa powierzchnia lasów występuje w województwie

zachodniopomorskim (828,7 tys.), co stanowi 9% całkowitej powierzchni lasów w kraju. Z kolei

największe obszary zadrzewione i zakrzewione występują w województwie podkarpackim (35,8 tys. ha,

tj. 14% ogółu tych gruntów w kraju). Powierzchnia lasów w Polsce wynosi 9121 tys ha, co daje lesistość

na poziomie nieco ponad 29%79, przewiduje się80, że do 2020 r. nastąpi jej zwiększenie do poziomu 30%.

ww

Rysunek 73. Leśne kompleksy promocyjne w Polsce w 2009 r.

Źródło: Raport o stanie lasów w Polsce 2009, opracowany w Instytucie Badawczym Leśnictwa na zlecenie Dyrekcji

Generalnej Lasów Państwowych.

Polska przestrzeń. Raport o stanie zagospodarowania przestrzeni kraju, Warszawa 2007 r.

Stan na dzień 31.12.2009 wg danych zawartych w Informacji o stanie lasów oraz o realizacji Krajowego programu zwiększania

lesistości w 2009 r., opracowanej w Ministerstwie Środowiska, Warszawa, sierpień 2010 r.

80 Projekt Polityki wodnej państwa 2030.

w.

rcl

.go

v.p

l

Lasy w Polsce występują w zasadzie na terenach o najsłabszych glebach, co znajduje

odzwierciedlenie w układzie typów siedliskowych lasu. W strukturze tej przeważają siedliska borowe,

występujące na 53% powierzchni lasów, siedliska lasowe zajmują 47%. W obu grupach wyróżnia się

dodatkowo siedliska wyżynne, zajmujące łącznie 5,4% powierzchni lasów, i górskie, występujące na 8,7%

powierzchni81. W związku z coraz częstszym występowaniem anomalii pogodowych oraz szkodników

owadzich i grzybowych chorób infekcyjnych w środowisku leśnym coraz częściej zachodzą niekorzystne

zmiany, prowadzące do obniżenia wartości kompleksów leśnych, i wymagają podejmowania działań,

których celem jest ochrona zasobów leśnych przed skutkami występowania niekorzystnych zmian

pogodowych oraz służących odbudowie zniszczonych drzewostanów, jak również racjonalnego

powiększania kompleksów leśnych.

Lasy spełniają w sposób naturalny lub w wyniku działań człowieka różnorodne funkcje, takie jak

 funkcje ekologiczne (ochronne), wyrażające się m.in. korzystnym wpływem lasów na

kształtowanie klimatu globalnego i lokalnego, regulację obiegu wody w przyrodzie,

przeciwdziałanie powodziom, lawinom i osuwiskom, ochronę gleb przed erozją i krajobrazu

przed stepowieniem;

 funkcje produkcyjne (gospodarcze), polegające głównie na zdolności do odnawialnej produkcji

biomasy, w tym przede wszystkim drewna i użytków ubocznych;

 funkcje społeczne, które m.in. kształtują korzystne warunki zdrowotne i rekreacyjne dla

społeczeństwa i wzbogacają rynek pracy.

Rozwój funkcji produkcyjnych i społecznych lasów jest jednym z czynników, który pozwala

tworzyć nowe „zielone” miejsca pracy na obszarach wiejskich. Natomiast rozwój funkcji ekologicznej –

„ochronnej” lasów jest znaczącym komponentem w redukcji emisji gazów cieplarnianych.

ww

Rysunek 74. Powierzchnie o szczególnych walorach przyrodniczych prawnie chronione, według

województw, według stanu na dzień 31 XII 2009 r.

Źródło: Ochrona środowiska 2010, GUS.

Obszary prawnie chronione (bez obszarów Natura 2000) zajmują blisko 33% powierzchni

terenów wiejskich. W całkowitej powierzchni obszarów o szczególnych walorach przyrodniczych

dominujący udział (obok lasów, zadrzewień i zakrzewień) stanowią grunty użytkowane rolniczo.

W szczególności główną ostoją różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich są ekstensywne łąki

i pastwiska, na których występuje 135 zespołów roślinnych82. Obszary sieci Natura 2000 obejmują

81 Krajowy raport inwentaryzacyjny 2011. Inwentaryzacja gazów cieplarnianych w Polsce dla lat 1988‐2009; Raport wykonany na

potrzeby Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu oraz Protokołu z Kioto.

82 Kwestie dotyczące bioróżnorodności zostały szerzej opisane w dalszej części diagnozy.

w.

rcl

.go

v.p

l

6 150 663 ha lądowej powierzchni państwa, co stanowi 19,7% powierzchni administracyjnej Polski (wg

stanu na dzień 31 grudnia 2010 r.). Lasy stanowią 55% całkowitej powierzchni obszarów Natura 2000

w Polsce. Ponad 1,5 mln ha lasów w Polsce – czyli ponad 5% powierzchni państwa należy do osób

fizycznych. Mają one znaczący udział w zwiększaniu walorów krajobrazowych (mozaikowatości)

obszarów wiejskich. Mimo niewątpliwej realizacji celów środowiskowych obszarów prawnie chronionych

ich występowanie ogranicza możliwości rozwoju gospodarczego tych terenów. Występowanie obszarów

prawnie chronionych może przyczyniać się do zwiększenia atrakcyjności turystycznej regionu czy gminy,

ale też być przeszkodą w podejmowaniu działań inwestycyjnych jednostek samorządu terytorialnego

i powodować zwiększenie kosztów realizacji inwestycji infrastrukturalnych. W ramach zapewnienia

zrównoważonego rozwoju tych obszarów należy rozważyć wprowadzenie instrumentów

rekompensujących utrudnienia rozwojowe gminom posiadającym na swoim terenie obszary chronione.

Klimat w Polsce charakteryzuje się dużymi wahaniami w długości poszczególnych pór roku.

W ostatnich 4 latach średnia temperatura powietrza oscylowała w przedziale od 8,3°C do 9,4°C, a suma

opadów od 585 mm do 609 mm. Opady atmosferyczne są głównym źródłem zasobów wodnych

i charakteryzują się dużymi wahaniami. W rezultacie występują tereny suszy i podtopienia, a nawet

powodzie. Mimo relatywnie małych zasobów deficyt wody w Polsce wynika nie z jej braku w ogóle, ale

z braku w odpowiednim miejscu i o odpowiedniej jakości. Coraz częstsze susze staną się istotnym

problemem dla gospodarki państwa, a zwłaszcza dla rolnictwa83.

ww

Rysunek 75. Indeks podatności na zmiany klimatyczne na poziomie NUTS 2

Źródło: Ocena przyszłych wyzwań regionów UE. Wyzwania klimatyczne dla Europejskich Regionów Dyrekcja Generalna

ds. Polityki Regionalnej, KE, marzec 2009 r., SEC(2008) 2868 final.

Strategia gospodarki wodnej 2005 oraz projekt polityki wodnej państwa 2030.

Rolnicze użytkowanie gruntów

w.

rcl

.go

v.p

l

Całkowita powierzchnia gruntów rolnych w Polsce (według stanu w czerwcu 2009 r.) wynosi

16120 tys. ha. Tym samym grunty rolne zajmują 52% całkowitej powierzchni kraju84, co plasuje Polskę na

6 miejscu w UE za Wielką Brytanią, Danią, Węgrami, Irlandią i Rumunią.

Rysunek 76. Procentowy udział gruntów rolnych w państwach Unii Europejskiej

UR (% pow.)

52%

60

40

42%

Wlk. Bryt.

UE

Dania

Węgry

Rumunia

Irlandia

Polska

Holandia

Francja

Hiszpania

Luksemburg

Niemcy

Belgia

Bułgaria

Czechy

Litwa

Włochy

Portugalia

Austria

Słowacja

Słowenia

Malta

Estonia

Cypr

Szwecja

Finlandia

0

Łotwa

Grecja

20

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych Eurostat.

Udział UR w poszczególnych województwach jest zróżnicowany. Do województw o typowo

rolniczym charakterze (o udziale UR wynoszącym ponad 55% powierzchni całkowitej województwa)

należą: podlaskie, mazowieckie, lubelskie, łódzkie, kujawsko‐pomorskie, wielkopolskie i opolskie.

Najmniejszy odsetek UR występuje w województwach lubuskim i śląskim (odpowiednio: 36,1% i 36,6%

całkowitej powierzchni). Pod względem powierzchni natomiast najwięcej UR znajduje się

w województwie mazowieckim (2190 tys. ha) i wielkopolskim (1807 tys. ha).

ww

Rysunek 77. Udział obszarów wiejskich w ogólnej powierzchni oraz struktura powierzchni geodezyjnej,

według województw w 2009 r.

Źródło: Obszary wiejskie w Polsce 2010, GUS 2011 r.

Grunty orne stanowią 38,7% całkowitej powierzchni UR i zajmują 12114 tys. ha. Większy udział

tego typu gruntów posiadają tylko Dania i Węgry. Użytki zielone zajmują natomiast 11,3% powierzchni

UR naszego kraju (3 179,7 tys. ha), udział ten jest zbliżony do średniej wartości dla wszystkich państw UE

Na podstawie danych GUS za 2009 r.

w.

rcl

.go

v.p

l

(13,48%). Natomiast grunty ugorowane stanowią 4,1%, gruntów ornych ogółem w Polsce, czyli 498,4 tys.

ha85.

Rysunek 78. Struktura UR wg klas bonitacyjnych w 2008 r.

Pow. UR ogółem w tys. ha

438,8 ‐ 667,5

667,6 ‐ 896,3

896,4 ‐ 1125,1

1125,2 ‐ 1353,9

1354,0 ‐ 1582,7

1582,8 ‐ 1811,5

1811,6 ‐ 2040,3

Źródło: opracowanie MRiRW.

Klasy bonitacyjne UR

I i II klasa bonitacji UR

III klasa bonitacji UR

IV klasa bonitacji UR

V klasa bonitacji UR

VI klasa bonitacji UR

grunty nieobjęte klasyfikacją

Struktura UR wg klas bonitacyjnych jest bardzo zróżnicowana regionalnie, nie stanowi

jednakże znaczącej bariery w rozwoju rolnictwa w Polsce, ponieważ producenci w znacznym stopniu

dostosowali profil produkcyjny gospodarstw do potencjału produkcyjnego zasobów ziemi.

Rysunek 79. Żyzność gleb w Polsce w 2010 r.

b) według odczynu gleb.

Klasy żyzności gleb mineralnych

Przedziały odczynu

ww

a) według syntetycznego wskaźnika.

Źródło: opracowanie IUNG 2010 r.

Biorąc pod uwagę zmiany zachodzące w popycie na artykuły rolno‐spożywcze oraz zmiany

meteorologiczne, coraz większego znaczenia nabierają innowacyjność i badania w zakresie odmian roślin

uprawnych, które w optymalny sposób będą wykorzystywały warunki agrometeorologiczne w Polsce,

Wg danych GUGiK w 2009 r. nieużytki zajmowały powierzchnię 485,5 tys ha.

w.

rcl

.go

v.p

l

zapewniając jednocześnie wysoką opłacalność produkcji rolnej. Trudnością w tym procesie jest

zrównoważenie tejże produkcji z celami ochrony środowiska.

Polska stworzyła złożony system ochrony prawnej UR przed nieuzasadnionymi transferami tych

użytków na cele nierolnicze. Niestety, nie wykształciła się w Polsce właściwa dbałość praktyczna

o ochronę UR przed przekazywaniem ich w nadmiarze na cele nierolnicze. W latach 1946‐2009

powierzchnia gruntów użytkowanych rolniczo zmniejszyła się z 20,4 mln ha w 1946 r. do 16,1 mln ha

w 2009 r. W latach 1946‐2009 pomniejszono areał użytków o 4 mln ha, a w tym w latach 1995‐2009 o 1,8

mln ha. W opinii ekspertów należy szacować, że w ciągu najbliższych 8 lat, tj. do 2020 r., powierzchnia UR

w Polsce może się pomniejszyć o 1,6 mln ha UR na cele nierolnicze, co byłoby niekorzystnym zjawiskiem

z punktu widzenia samowystarczalności żywnościowej kraju86.

Nieco ponad połowę całkowitej powierzchni państwa zajmują UR, z których blisko 40% to grunty

orne, a ok. 11% to użytki zielone. Brak właściwej dbałości o ochronę UR przed przekazywaniem ich w

nadmiarze na cele nierolnicze może w przyszłości rzutować na bezpieczeństwo żywnościowe kraju.

Środowiskowy wymiar produkcji rolnej

Walory środowiskowe terenów użytkowanych rolniczo

ww

W Polsce występuje około 365 typów zespołów roślinnych, przy czym połowa z nich znajduje się

na obszarach rolniczych. W mozaice gruntów ornych i trwałych użytków zielonych 32,3% całkowitej

powierzchni kraju zajmują tereny o szczególnych walorach przyrodniczych, które są prawnie chronione.

Główną ostoją różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich są ekstensywne łąki

i pastwiska. Łąki trwałe zajmują w Polsce 2 302 422 ha, a pastwiska trwałe 1 645 483 ha, co łącznie

stanowi 12,6% powierzchni państwa. Naturalnym siedliskiem unikatowych zasobów genowych na tych

terenach są: naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne oczka wodne, kępy drzew i krzewów,

bagna, torfowiska, wydmy, miedze, trwałe zadarnienia, żywopłoty, skarpy itp. Według Krajowej Strategii

Ochrony Bioróżnorodności występuje 45 typów zbiorowisk roślinnych użytkowanych jako łąki

i pastwiska. Charakter półnaturalny zachowało 48,4% łąk, charakter naturalny i półnaturalny zachowały

siedliska błotne i torfowiskowe, ekstensywne łąki i pastwiska zlokalizowane w dolinach rzecznych,

zakrzewienia śródpolne, murawy górskie i kserotermiczne z wieloma gatunkami endemicznymi.

Zachowanie tych cennych zbiorowisk roślinnych możliwe jest też dzięki zwierzętom licznie wypasanym

na łąkach i pastwiskach. Poza bogactwem flory na obszarach rolniczych występuje około 702 gatunków

kręgowców, w tym 100 gatunków ptaków. Na 80 typów siedlisk przyrodniczych z listy dyrektywy

siedliskowej, występujących na terytorium Polski, 15 jest ściśle związanych z terenami rolniczymi, a stan

dalszych 13 zależy od sposobu gospodarowania rolniczego w ich otoczeniu (np. jeziora lobeliowe lub

śródłąkowe enklawy lasów łęgowych). Wśród 47 gatunków roślin występujących na terytorium Polski,

które znalazły się na liście dyrektywy siedliskowej, aż 25 związanych jest z terenami rolniczymi. Wśród

123 gatunków ptaków znajdujących się na liście dyrektywy ptasiej i występujących w Polsce 34 można

uznać za związane ściśle z terenami użytkowanymi rolniczo87. O wartościach przyrodniczych polskiego

krajobrazu rolniczego świadczy również fakt, że na terytorium Polski, zajmującej 8% powierzchni

Europy, żyje m.in.: 41% europejskiej populacji bociana białego, 39% ortolana, 39% kuropatwy, 34%

pliszki żółtej, 29% derkacza, 23% skowronka. Ponadto w skład zasobów genetycznych zwierząt wchodzi

87 ras, odmian i linii zwierząt gospodarskich objętych programami ochrony zasobów genetycznych,

utrzymywanych w ekstensywnych gospodarstwach, które zapewniają im optymalne warunki

środowiskowe (wolny wybieg, naturalne pasze, wypas). Dzięki zachowaniu rolnictwa ekstensywnego

przetrwało w Polsce wiele miejscowych odmian roślin uprawnych oraz lokalne rasy zwierząt

gospodarskich. Regiony występowania starych odmian znajdują się głównie w południowej części kraju i

J. Górska i W. Michna: Ubytki użytków rolnych na cele pozarolnicze w Polsce. Kwartalnik Nr 4 „Wieś i Rolnictwo”, PAN IRWiR, 2010.

Dembek W., Dobrzyńska N., Liro A., 2004. Problemy zachowania różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich w kontekście

zmian wspólnej polityki rolnej. Woda‐Środowisko‐Obszary Wiejskie, Rozprawy naukowe i monografie nr 11, Falenty.

w.

rcl

.go

v.p

l

w regionie górskim. Stare odmiany i gatunki, których uprawa została zaniechana, są przedmiotem działań

ochronnych zarówno w rolnictwie konwencjonalnym, jak i ekologicznym.

Zarówno daleko posunięta intensyfikacja, jak i marginalizacja czy ekstensyfikacja produkcji

roślinnej negatywnie wpływają na biologiczną różnorodność obszarów. Spadek populacji ptaków jest w

pewnym stopniu związany z wycinaniem zadrzewień i żywopłotów, jednak większe znaczenie ma poziom

agrotechniki roślin uprawnych, szczególnie negatywnie oddziałują zwiększone dawki nawozów

mineralnych, zmniejszenie zużycia nawozów naturalnych, uproszczenie płodozmianów oraz wzrost

zużycia środków ochrony roślin. Wysokie dawki nawozów azotowych powodują zubożenie różnorodności

gatunkowej w kierunku gatunków dominujących na stanowiskach zasobnych. Intensywne stosowanie

herbicydów likwidujących chwasty zmniejsza pośrednio liczebność związanych z nimi owadów i ptaków.

Szczególnie niebezpieczna jest eliminacja owadów zapylających, mających znaczenie nie tylko dla

bioróżnorodności, ale także dla upraw rolniczych. Życie wielu grup owadów oraz ptaków krajobrazu

rolniczego jest bezpośrednio lub pośrednio uzależnione od chwastów rosnących w łanach roślin

uprawnych. Niektóre gatunki chwastów są niezbędne owadom do zamknięcia cyklu życiowego, a nasiona

chwastów mają duże znaczenie dla ptaków ziarnojadów, szczególnie w okresie zimowym. Negatywny

wpływ nadmiernej ekstensyfikacji na różnorodność biologiczną dotyczy głównie zbiorowisk łąkowych

i murawowych, gdzie zaprzestanie koszenia lub wypasu powoduje zmiany gatunkowe runi oraz utratę

obszarów lęgowych ptaków. Bioróżnorodność jest również ograniczana przez melioracje odwadniające,

które powodują zmiany stosunków wodnych w glebach, a następnie w sukcesji roślin i warunkach

siedliskowych fauny. Infrastrukturyzacja wsi, przy braku ochrony właściwej struktury ekologicznej

obszaru, dodatkowo ogranicza różnorodność biologiczną.

Drugim niezwykle istotnym czynnikiem bioróżnorodności jest bardzo duża mozaikowatość

siedlisk i związana z tym liczba ekotonów, stwarzająca dogodne warunki dla bytowania wielu gatunków,

których nisze ekologiczne obejmują zróżnicowane środowiska. Ponadto Polska posiada znaczące zasoby

rodzimych populacji zwierząt gospodarskich, z których wiele objętych jest programami ochrony. Rasy

rodzime są szczególnie przydatne do utrzymywania w ekstensywnym systemie produkcji w warunkach

ekologicznych oraz często wykorzystywane są jako element ochrony krajobrazu. Pozwala to na efektywne

zagospodarowanie terenów półnaturalnych, o ubogich zasobach paszowych, kontrolę wegetacji

i pielęgnację krajobrazu.

Obszary użytkowane rolniczo mają istotne znaczenie dla przyrody. Zapewniają korytarze

ekologiczne – lądowe i wodne, a także dostarczają żerowisk gatunkom rozmnażającym się w innych

ekosystemach. Bardzo ważnym czynnikiem przeżycia wielu gatunków jest zimowa baza żerowa istniejąca

na terenach rolniczych (wiejskie obejścia, miedze, przydroża, nieusunięte chwasty oraz resztki

uprawianych roślin). Istotną rolę w tworzeniu i odtwarzaniu korytarzy ekologicznych odgrywa zalesianie

gruntów rolnych służące zmniejszaniu fragmentacji kompleksów leśnych. Inną kwestią, istotną

z przyrodniczego punktu widzenia, jest negatywne oddziaływanie zaorywania użytków zielonych

w kontekście potencjalnej eliminacji cennych siedlisk przyrodniczych, jak np. łąki trzęślicowe. Ponadto

uproszczenie krajobrazu może wiązać się z wprowadzaniem monokultur, likwidacją mozaiki upraw,

miedz i zakrzaczeń.

ww

Różnorodność gatunków fauny i flory występujących na obszarze Polski jest bardzo bogata, ale

również zróżnicowana regionalnie, co wynika z lokalnych warunków środowiskowych i stopnia

intensyfikacji rolnictwa. Pełni ono bardzo dużą rolę w ochronie walorów środowiskowych obszarów

wiejskich. Korzystnie na poziom bioróżnorodności może oddziaływać znaczne zwiększenie liczby

gospodarstw prowadzących zrównoważoną produkcję rolną oraz pełniących funkcje środowiskowe

wykraczające poza zakres wymagań stawianych produkcji rolnej w zwykłej dobrej praktyce rolniczej.

Powstawaniu takich gospodarstw może sprzyjać duży udział gospodarstw o małej powierzchni i dość

ekstensywnym sposobie gospodarowania.

Emisja gazów cieplarnianych z rolnictwa

w.

rcl

.go

v.p

l

W okresie od 1990 r. do 2007 r. ogólna emisja gazów cieplarnianych w państwach UE zmniejszyła

się o 9,3%, a w Polsce o 13,1%. W skali globalnej ich emisja z rolnictwa stanowi 13,5%, a w Europie 9,2%.

W Polsce wzrosła ona z 9% w 1988 r. do 9,4% w 2009 r. Znaczne emisje są udziałem rolnictwa

intensywnego i pochodzą głównie z nawożenia, uprawy gleby oraz intensywnej produkcji zwierzęcej.

Rolnictwo emituje głównie podtlenek azotu (N2O) oraz metan (CH4).

W okresie 1999‐2007 całkowita emisja metanu88 ze źródeł rolniczych w Polsce spadła o 10%,

natomiast podtlenku azotu wzrosła o 5%. Zmniejszenie emisji metanu, które wystąpiło w analizowanych

latach, wynika ze zmniejszenia się pogłowia bydła w Polsce. Natomiast wzrost emisji podtlenku azotu jest

wynikiem nieznacznie większego zużycia nawozów azotowych.

Tabela 11. Emisja CO2, CH4 i N2O w Polsce w 2008 r. (Gg)

Kategoria

4. Rolnictwo

A. Fermentacja jelitowa

B. Odchody zwierzęce

D. Gleby rolne

F. Spalanie odpadów roślinnych

CH4

602,29

444,65

156,29

bd.

1,35

N2O

71,47

bd.

18,36

53,05

0,05

Emisja (Gg)

(ekw. CO2)

34804,74

9337,71

8975,19

16446,86

44,99

Udział w całkowitej

emisji z rolnictwa (%)

100,0

26,8

25,8

47,3

0,1

Źródło: Krajowa inwentaryzacja emisji i pochłaniania gazów cieplarnianych za rok 2008, marzec 2010, KASHUE‐KOBiZE.

Instytut Ochrony Środowiska, Warszawa.

Tabela 12. Zmiany poziomu emisji metanu i podtlenku azotu ze źródeł rolniczych w województwach

i w Polsce w okresie 1999–2007

Województwo

dolnośląskie

kujawsko‐pomorskie

lubelskie

lubuskie

łódzkie

małopolskie

mazowieckie

opolskie

Źródło: Zaliwski 2010 r.

Metan Podtlenek

(%) azotu (%)

Województwo

‐33

14 podkarpackie

‐13

‐5

‐32

‐0,3

‐16

2

16

‐19

13

‐0,1

‐3

‐28

6 podlaskie

‐3 pomorskie

śląskie

świętokrzyskie

warmińsko‐mazurskie

wielkopolskie

zachodniopomorskie

Metan Podtlenek

(%) azotu (%)

‐51

‐19

‐29

‐36

10

3

‐29

‐5

‐11

23

16

‐9

20

‐12

6

‐3

ww

Rolnictwo, poprzez wpływ na zawartość węgla w glebie, oddziałuje na zjawiska emisji CO2

do atmosfery i unieruchamia atmosferyczny CO2 poprzez tzw. sekwestrację. Proces ten polega

na wiązaniu węgla przez rośliny i ich rozkładzie oraz humifikacji w glebie, dzięki czemu zwiększa się

zawartość węgla w ziemi, a obniża stężenie dwutlenku węgla w atmosferze. Do działań sekwestracyjnych

zalicza się również wprowadzanie do gleby egzogennych substancji organicznych wraz z kompostami

lub osadami ściekowymi. Nieracjonalne rolnicze wykorzystanie gleb może prowadzić do spadku

zawartości materii organicznej, na przykład w wyniku przesuszenia związanego z melioracjami

odwadniającymi, i przyspieszonej mineralizacji wywołanej zbyt intensywną uprawą. Uprawa taka,

w połączeniu z uproszczeniem płodozmianów oraz dominacją roślin zbożowych, może prowadzić

do ograniczenia ilości resztek organicznych, wchodzących w cykl przemian próchnicy, a w konsekwencji

do spadku jej zawartości w glebach89.

Szacunki poziomu emisji metanu (CH4) i podtlenku azotu (N2O) wykonano w arkuszu kalkulacyjnym „Greenhouse Gas Inventory

Workbook” (Greenhouse Gas Inventory 1996), opracowanym w MS Excel wg obowiązującej metodyki IPCC. Danymi wejściowymi do

modelu opisującymi produkcję roślinną są zbiory podstawowych roślin uprawnych (ziemniaka, buraka cukrowego, zboża ogółem,

strączkowych, kukurydzy na zielonkę), na podstawie których obliczana jest pozyskiwana biomasa, oraz dane o poziomie nawożenia

azotowego. Do opisu produkcji zwierzęcej w modelu wykorzystywane są informacje o pogłowiu bydła, świń, owiec i kóz, drobiu

i koni oraz o poziomie mleczności krów.

89 Kaca E., 2009. Gospodarka wodna Wsi i Rolnictwa, w: red. naukowa Harasim A.: Przyszłość sektora rolno‐spożywczego i obszarów

wiejskich. I Kongres Nauk Rolniczych w Puławach.

w.

rcl

.go

v.p

l

W Polsce gleby o niskiej zawartości próchnicy (<1%) stanowią około 7% UR, gleby o średniej

zawartości (1‐2%) zajmują około 50% UR, natomiast gleby bogatsze w próchnicę (>2%) stanowią około

33% powierzchni UR. W dużej części gleb lekkich na przestrzeni ostatnich 30 lat zachodzi wzrost

zawartości próchnicy, związany ze wzrostem poziomu nawożenia oraz przyrostem ilości resztek

pożniwnych90.

Rysunek 80. Rozmieszczenie przestrzenne gleb UR o

określonych prognozowanych stratach (emisji) i akumulacji

węgla

Tabela 13. Prognoza strat materii

organicznej z powierzchni UR w

perspektywie do 2020 r. wyrażona jako

emisja CO2 (tys. ton)

Województwo

dolnośląskie

kujawsko‐pomorskie

lubelskie

lubuskie

łódzkie

małopolskie

mazowieckie

opolskie

podkarpackie

podlaskie

pomorskie

śląskie

świętokrzyskie

warmińsko‐mazurskie

wielkopolskie

zachodniopomorskie

Polska

Emisja całkowita

‐22270

‐10006

‐22383

‐12812

‐11474

‐3385

‐20019

‐6814

‐9574

‐6361

‐25244

‐8870

‐1790

‐22189

‐2773

‐20337

‐206303

Źródło: Stuczyński i inni, 2007 r.

ww

Rolnictwo pełni znaczącą rolę w procesie sekwestracji węgla na obszarach wiejskich,

odpowiadając jednocześnie jedynie za 9% całkowitej emisji CO2 do atmosfery. Ten korzystny bilans

wpływu polskiego rolnictwa na zmiany klimatyczne utrzymuje się dzięki racjonalnej gospodarce ziemią

w procesach produkcyjnych. Zmiany zasobów cieplnych oraz większa zmienność warunków

meteorologicznych powodują potrzebę wprowadzenia do produkcji nowych upraw lub zwiększenie

areału obecnie już uprawianych.

90 Na podstawie pomiarów zawartości próchnicy w glebach, przeprowadzonych w latach 1968‐83 i w 2003 r. obliczono spodziewane

zawartości próchnicy w glebach użytków rolnych kraju w latach 2007 – 2020. Procentowa zmiana zawartości próchnicy w tym

przedziale czasu została przeliczona na ilość w tonach na hektar użytków rolnych, a następnie na tony ditlenku węgla. Obszary

ujemnej emisji (kolor pomarańczowy i czerwony) ditlenku węgla przedstawione na mapie wskazują na występowanie gleb zdolnych

do wiązania węgla z atmosfery.

Podatność rolnictwa na zmiany klimatu

w.

rcl

.go

v.p

l

Głównym czynnikiem środowiskowym limitującym produkcję rolną jest woda, gdyż rolnictwo,

nie tylko w Polsce, jest największym użytkownikiem wody91. Jednocześnie rolnictwo wywiera znaczący

wpływ na dostępność i jakość wód. Z analizy surowego bilansu wodnego Polski wynika, że w skali rocznej

UR średnio zużywają 65 mld m3 wody, co oznacza wysoką wodochłonność produkcji żywności92. Mając na

uwadze intensyfikację rolnictwa, w tym zwiększenie powierzchni nawadnianych (warzywa, sady, użytki

zielone), wzrost produkcji biomasy na potrzeby energii ze źródeł odnawialnych, a także przewidywane

deficyty związane ze skutkami suszy, można oceniać wzrost niezbędnej ilości wody na potrzeby rolnictwa

na 10‐20% do 2020 r. Należy również liczyć się z rosnącym oddziaływaniem lasów93 (stopniowy wzrost

powierzchni zalesianych) i obszarów chronionych na bilans wodny w UR.

Susza w Polsce pojawia się raz na 4‐5 lat. Jest nią trwale dotknięte około 35% powierzchni

gruntów ornych i 70% powierzchni użytków zielonych. W ostatnich 25 latach susze pojawiają się coraz

częściej, są coraz intensywniejsze i obejmują znaczne obszary Polski. Na ochronę przed skutkami susz ma

wpływ liczebność i stan urządzeń do retencjonowania i rozrządu wody, stan systemów nawadniających

i pokryta nimi powierzchnia UR oraz organizacja nawodnień. Zarówno liczebność i stan tych urządzeń, jak

i organizacja nie gwarantują skuteczności nawodnień. Niepokoi również fakt, że powierzchnia gruntów

ornych objętych systemami nawodnień systematycznie zmniejsza się. Z roku na rok zmniejsza się również

powierzchnia łąk i pastwisk objętych systemami nawodnień podsiąkowych.

Rysunek 81. Zasięgi gleb gruntów ornych w Polsce o dużych deficytach wody w sezonie wegetacyjnym

Źródło: opracowanie IUNG 2010 r.

ww

Innym aspektem gospodarki wodnej i rolnictwa jest zagrożenie powodziowe oraz

występowanie okresowych podtopień gospodarstw rolnych. W Polsce wały przeciwpowodziowe chronią

obszary zawala o powierzchni ok. 1,1 mln ha. Zarówno stan wałów, jak i drożność rzek i kanałów w Polsce

nie są na tyle właściwe, aby skutecznie minimalizować ryzyko powodzi. Znaczna część wałów nie spełnia

wymagań stawianym tego typu urządzeniom. Według wojewódzkich zarządów melioracji i urządzeń

wodnych ok. 38% uregulowanej długości rzek w Polsce wymaga udrożnienia hydraulicznego

(usprawnienia przepływu). Zmeliorowanych jest natomiast ok. 1,8 mln ha trwałych użytków zielonych i

Kowalewski Z., 2009. Rolnicze funkcje wody. Rozdz. 3.1.2. W: Woda na obszarach wiejskich. Red. nauk. Mioduszewski W., Dembek W.

Wyd. Min. Rol. Rozw. Wsi. MRiRW, IMUZ, s. 171‐178.

92 Mioduszewski W., 2008. Czy Polska jest krajem ubogim w wodę? Gosp. Wod. nr 5, s. 186‐193.

93 Mioduszewski W., 2008. Mała retencja w lasach elementem kształtowania i ochrony zasobów wodnych. Studia i materiały Centrum

Edukacji Przyrodniczo‐Leśnej. Rocznik X z. 2 (18), s. 33‐48.

w.

rcl

.go

v.p

l

ok. 4,6 mln ha gruntów ornych, jednakże urządzenia melioracji szczegółowych są przeważnie w złym

stanie technicznym. Po wystąpieniu w 2010 r. powodzi opisywana sytuacja uległa znacznemu

pogorszeniu.

Stosunkowo niewielka całkowita pojemność zbiorników retencyjnych w Polsce, wynosząca ok.

4 mld m3 (przy pojemności użytkowej wynoszącej niespełna 1%), stanowiąca niespełna 6% objętości

średniego rocznego odpływu z wielolecia, nie daje pełnej możliwości ochrony przed powodzią i suszą,

a także nie gwarantuje odpowiedniego zaopatrzenia w wodę. Możliwości retencyjne sztucznych

zbiorników wodnych w Polsce są zatem bardzo niewielkie94.

Na trwałych użytkach zielonych systemy odwadniająco‐nawadniające należą do mniejszości.

Tylko 9% powierzchni trwałych użytków zielonych ma możliwość nawadniania i około 36% tej

powierzchni jest wyposażona tylko w systemy odwadniające, bez możliwości zatrzymywania wody

opadowej czy roztopowej na obiekcie. Można się obawiać, że w perspektywie do 2020 r. nastąpi moment,

w którym woda stanie się barierą niepozwalającą na dalszy rozwój rolnictwa w kierunkach najbardziej

opłacalnych i na dostosowywanie struktury upraw do aktualnych potrzeb rynku krajowego

i międzynarodowego, szczególnie w odniesieniu do upraw wrażliwych na deficyt wody, takich jak

warzywne, owocowe i okopowe.

W zakresie ochrony przed suszą meteorologiczną nie istnieje system zabezpieczeń. Możliwe jest

natomiast łagodzenie jej skutków dla środowiska gruntowo‐wodnego poprzez różnorodne formy retencji

naturalnej, melioracje nawadniające oraz agrotechnikę ograniczającą parowanie wody. Znaczenie

wspomagające ma mała retencja95. W chwili obecnej najprostszym i najtańszym sposobem realizacji tego

zadania jest wsparcie już istniejących stawów typu karpiowego, które spełniają wszelkie wymogi małej

retencji, a utrzymywane są tylko ze środków hodowców karpia.

Wpływ rolnictwa na jakość wód

ww

Pierwotne straty azotanów do wód glebowo‐gruntowych na UR zostały ostatnio oszacowane na

ok. 190 tys. ton N (czyli ok. 12 kg N z 1 ha UR) w skali roku. Straty azotanów zależą od czterech głównych

czynników: kategorii agronomicznej (jakości) gleb, zasobu azotanów w profilu glebowym jesienią,

gatunku uprawianej rośliny i stosowanego pod nią nawożenia azotem (w nawozach naturalnych

i mineralnych) oraz od opadów w okresie późnej jesieni i zimy. Straty azotanów przekładają się na ich

stężenia w wodzie gruntowej.

Związek pomiędzy ilością wymywanego azotu wyrażoną w kg N‐NO3/ha a stężeniem azotanów

w wodzie gruntowej na głębokości 90–120 cm zależy od pojemności wodnej gleby, a ta z kolei związana

jest z jej kategorią agronomiczną. Z wyliczeń wynika, że 1 kg N‐NO3/ha wymyty do wody na tej głębokości

zwiększa stężenie azotanów w wodzie o 2,86 mg/dm3, 1,92 mg/dm3, 1,15 mg/dm3 i 0,77 mg/dm3

odpowiednio w glebach bardzo lekkich, lekkich, średnich i ciężkich (dopuszczalne stężenie azotanów

w wodach pitnych zgodnie z dyrektywą azotanową wynosi 11,3 mg N‐NO3/dm3). Z gleb bardzo lekkich

może zatem ulec „bezpiecznie” wymyciu tylko ok. 4 kg N/ha, natomiast z gleby ciężkiej niemal 15 kg N/ha.

Według najnowszych danych GUS emisja amoniaku w Polsce w 2007 r. wynosiła 291,98 Gg, w tym

z produkcji rolniczej ogółem 283,35 Gg. Dostępne dane statystyczne wskazują, że od 2005 r. notujemy

nieznaczny wzrost emisji amoniaku z produkcji rolniczej (w granicach od 1,3 do 5,8% rocznie) ogółem.

Prognoza dotycząca emisji amoniaku z rolnictwa do 2020 r. może być następująca

Pierwszy scenariusz: przy zachowaniu obecnej pow. UR wykorzystywanych na cele rolnicze i wielkości

globalnej produkcji rolniczej

Pozytywy

Negatywy

Emisja NH3 pozostanie na dotychczasowym poziomie, tj.

ok. 280 Gg, lub może wykazywać nieznaczny wzrost

Realne ograniczania emisji amoniaku będzie możliwe

poprzez konsekwentne stosowanie zasad KDPR

Mioduszewski W., 2008. Mała retencja w lasach elementem kształtowania i ochrony zasobów wodnych. Studia i materiały Centrum

Edukacji Przyrodniczo‐Leśnej. Rocznik X, z. 2 (18), s. 33‐48.

95 Projekt polityki wodnej państwa 2030.

w.

rcl

.go

v.p

l

Drugi scenariusz: przy wyłączeniu z rolniczego użytkowania UR na obszarach ONW i jednoczesnym

zachowaniu wielkości globalnej produkcji rolniczej

Pozytywy

Negatywy

Część obszaru kraju, w tym niektóre obszary chronione

i tereny górskie wolne od bezpośredniej emisji

amoniaku

Emisja NH3 pozostanie na dotychczasowym poziomie lub

może wykazywać wzrost spowodowany wysoką

intensywnością organizacji produkcji rolniczej na

pozostałych intensywnie użytkowanych obszarach,

możliwy jest lokalny wzrost negatywnych procesów

związanych z emisją amoniaku.

Realne ograniczenie emisji będzie możliwe po

zastosowaniu kosztownych technik doglebowej aplikacji

nawozów naturalnych i dalszego wprowadzania postępu

biologicznego (wzrost wydajności produkcji zwierzęcej)

Trzeci scenariusz: przy wyłączeniu z rolniczego użytkowania UR gospodarstw, które obecnie nie spełniają

warunku ≥ 4 ESU z jednoczesnym zachowaniem wielkości globalnej produkcji rolniczej

Negatywy

Pozytywy

Jak w scenariuszu drugim. Również możliwy jest wzrost

emisji

amoniaku

spowodowany

niekontrolowaną,

pozatowarową produkcją rolniczą.

Brak

Konieczna staje się intensyfikacja działań adaptacyjnych dla równoważenia i poprawy struktury

bilansu wodnego obszarów rolniczych na drodze ograniczania odpływu rzecznego przez kompleksowe

zwiększanie retencyjności i racjonalne gospodarowanie dyspozycyjnymi zasobami wodnymi. Dotyczy to

działań technicznych i nietechnicznych z zakresu małej retencji i sprowadza się do hamowania odpływów

z cieków naturalnych i sztucznych, zasilania wód podziemnych (gruntowych), retencjonowania wód ze

spływów powierzchniowych, kierowania wód na tereny mokradłowe, zwiększania możliwości

magazynowania wód w profilu glebowym i ograniczania parowania z powierzchni gleb.

Wpływ rybactwa na środowisko

ww

Racjonalna gospodarka rybacka w powierzchniowych wodach płynących polega na

wykorzystywaniu produkcyjnych możliwości wód, z zachowaniem zasobów ryb w równowadze

biologicznej. Do tego celu stosowane są odpowiednia eksploatacja narzędzi rybackich, zarybienia oraz

przestrzeganie przepisów dotyczących ochrony pogłowia ryb. Eksploatacja rybacka ma na celu nie tylko

produkcję ryb konsumpcyjnych, ale także – poprzez jej ukierunkowanie na mniej cenne gatunki ryb

karpiowatych – zapobieganie negatywnym skutkom procesu eutrofizacji, który sprzyja nadmiernemu

rozwojowi pogłowia leszcza, płoci i krąpia w wodach śródlądowych.

Oprócz eksploatacji rybackiej najważniejszym narzędziem służącym wypełnianiu kryteriów

racjonalnej gospodarki rybackiej w jeziorach, rzekach i zbiornikach zaporowych jest gospodarka

zarybieniowa. Materiał zarybieniowy, z wyjątkiem importowanego narybku węgorza europejskiego, jest

produkowany w krajowych ośrodkach wylęgarniczo‐podchowowych, wykorzystujących nie tylko

wyspecjalizowane urządzenia, ale także tradycyjne stawy typu karpiowego i pstrągowego. W 2008 r.

obwody rybackie o łącznej powierzchni 389,7 tys. ha zarybiono 28 gatunkami ryb w postaci rozmaitych

form – od wylęgu, poprzez kolejne stadia rozwojowe narybku i kroczka, po selekty i tarlaki. Do

najważniejszych grup gatunków zarybianych należą gatunki drapieżne (szczupak, sandacz, sum, boleń,

okoń), koregonidy (sielawa i sieja), łososiowate (pstrąg potokowy, troć wędrowna, łosoś atlantycki,

głowacica, troć jeziorowa) oraz reofilne karpiowate (jaź, kleń, brzana, certa, świnka). Łączna wartość

zarybień obwodów rybackich, finansowanych przez podmioty uprawnione do ich rybackiego użytkowania

wyniosła w 2008 r. 30,3 mln zł, przekraczając wartość odłowionych w nich ryb konsumpcyjnych o około

51%. Oprócz zarybień obwodów rybackich i innych wód śródlądowych przez ich rybackich użytkowników

z budżetu państwa finansowane są zarybienia polskich obszarów morskich i wód wewnętrznych, głównie

wędrownymi gatunkami dwuśrodowiskowymi – trocią wędrowną, łososiem atlantyckim, węgorzem i

sieją. W 2008 r. łączna kwota tej inwestycji wyniosła 5 mln zł, z czego około 4,5 mln zł przypadało na

zakup materiału zarybieniowego. Oprócz tego w 2008 r. przeznaczono 730 tys. zł na realizację programu

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

„Restytucja certy i jesiotra ostronosego”. Zarówno szerokie spektrum gatunkowe stosowanych zarybień,

jak ich znaczna wartość finansowa, w znaczący sposób wpływają pozytywnie na bioróżnorodność wód,

a pośrednio na jakość całych ekosystemów wodnych.

Wpływ chowu pstrąga na środowisko naturalne, w tym na jakość wody czy stymulowanie

bioróżnorodności, należy ocenić obecnie jako obojętny. W przyszłości status ten powinien zostać

utrzymany, ponieważ stawy pstrągowe działają w warunkach bardzo restrykcyjnych i rygorystycznych

przepisów dotyczących jakości odprowadzanych wód poprodukcyjnych. Z reguły woda odprowadzana

z tych gospodarstw ma parametry nie gorsze niż pobrana. Często jej jakość jest nawet lepsza, szczególnie

w zakresie ilości zawiesiny. Jest to chów o bardzo wysokim zaangażowaniu technicznym

i technologicznym, z wielokrotnym wykorzystaniem i uzdatnianiem wody do celów produkcyjnych. Duża

intensyfikacja produkcji nie daje jednak żadnych możliwości na kształtowanie bioróżnorodności

środowiska.

Stawy karpiowe mają obecnie bardzo pozytywny wpływ na środowisko, służą ochronie

i zachowaniu bioróżnorodności, mają wiele walorów pozaprodukcyjnych. Zbiorniki te napełniane są

wodami roztopowymi i opadowymi, pojawiającymi się w środowisku gwałtownie w bardzo dużych

ilościach, chronią tereny przyległe przed powodziami. Retencjonowana woda powraca do środowiska

w okresach niżówek na skutek przesiąków oraz parowania, podtrzymując przepływy biologiczne.

Obecność stawów karpiowych przeciwdziała negatywnym zmianom klimatycznym, gdyż w bezpośrednim

sąsiedztwie tworzą one swoisty mikroklimat na skutek specyficznego krążenia parującej ze zbiorników

wody. Stawy karpiowe poprawiają jakość wody w ciekach zasilających, ponieważ azot i fosfor dostający

się do nich wraz z retencjonowaną wodą włączony zostaje do łańcucha pokarmowego. W efekcie 1 ha

stawów karpiowych retencjonuje rocznie ok. 2‐3 kg azotu, 2‐3 kg fosforu oraz około 100 kg zawiesiny.

Stawy karpiowe są mozaikami zbiorników o bardzo dużej różnorodności siedlisk i źródeł pokarmu

i w efekcie służą ochronie i konserwacji bioróżnorodności i są siedliskami bardzo dużej liczby gatunków

flory i fauny, w tym wielu prawnie chronionych.

Nadmierna eksploatacja rybacka często prowadzi do przełowienia niektórych gatunków,

a w skrajnych wypadkach nawet do ich zaniknięcia jako obiektu eksploatacji (np. śledź norweski w latach

1970‐1990). Na Bałtyku efekty zbyt intensywnej eksploatacji były obserwowane w przypadku dorsza

w okresie 1990‐2006, co prowadziło do prawie 10‐krotnego zmniejszenia jego zasobów. Tak znaczna

redukcja jednego z nielicznych drapieżnych gatunków bałtyckich mogła prowadzić do nadmiernego

wzrostu liczebności populacji gatunków planktonożernych i zmian w równowadze troficznej

w środowisku (tzw. efekty kaskadowe).

Przekształcenia środowiskowe, klimatyczne i troficzne mogą powodować zmiany tempa migracji

gatunków pozabałtyckich. Od połowy lat 90. zaobserwowano wzrost liczebności gatunków „wizytujących”

(np. witlinek, makrela, ostrobok, plamiak, zimnica) w porównaniu z dekadami lat 70. i 80.

Rozprzestrzeniły się gatunki „obce” (babka bycza) i wędrowne (kormoran czarny), które wywierają duży

negatywny wpływ na ichtiofaunę wodnych ekosystemów śródlądowych i strefy przybrzeżnej. Zgodnie z

rozporządzeniem Rady (WE) nr 708/2007 z dnia 11 czerwca 2007 r. w sprawie wykorzystywania w

akwakulturze gatunków obcych i niewystępujących miejscowo (Dz. Urz. UE L 108 z 11.06.1007, str. 1,

z późn. zm.) inwazyjne gatunki obce uważane są za jedną z przyczyn wymierania gatunków rodzimych

i utraty różnorodności biologicznej. Wprowadzanie do środowiska gatunków obcych stanowi istotne

zagrożenie dla gatunków rodzimej fauny i flory oraz siedlisk przyrodniczych poprzez konkurencję,

drapieżnictwo na gatunkach rodzimych, wypieranie ich przez gatunki obce oraz roznoszenie chorób.

Ochrona bioróżnorodności w niektórych przypadkach staje się przyczyną konfliktów pomiędzy

rybactwem a potrzebą ochrony niektórych gatunków (np. foki szarej, morświna, ptaków wędrownych)

i siedlisk (sieć obszarów ochronnych NATURA 2000). Gospodarska rybacka poprzez wprowadzanie

obcych gatunków czy też niepokojenie zwierząt w wyniku penetracji terenu może stanowić istotne

zagrożenie dla gatunków rodzimej fauny i flory oraz siedlisk przyrodniczych. Pozytywny wpływ

gospodarki rybackiej na środowisko przejawia się natomiast głównie w przywracaniu rodzimych

gatunków ryb w ich zasięgu występowania oraz tworzeniu i zachowaniu zbiorników wodnych pełniących

funkcje retencyjne.

Konkurencja o przestrzeń i wodę między ronictwem i rybactwem

w.

rcl

.go

v.p

l

Obecnie, jak i w najbliższej przyszłości, nie należy raczej spodziewać się problemów „konkurencji

o przestrzeń” pomiędzy rolnictwem i rybactwem w zakresie lokalizacji nowych gospodarstw zarówno

typu pstrągowego, jak i karpiowego. W tym kontekście relacje rolnictwo – rybactwo należy postrzegać

jako w pełni pozytywne, uzupełniające się. Obiekty pstrągowe są i będą cechowały się bardzo dużą

intensyfikacją produkcji, o niewielkim zapotrzebowaniu powierzchniowym. Gospodarstwa karpiowe od

wieków lokalizowane były na terenach nieprzydatnych rolniczo, ugorach lub gruntach o bardzo małej

wartości rolniczej. Dlatego też powstawanie nowych obiektów stawowych powinno być postrzegane jako

zjawisko pozytywne, sprzyjające tworzeniu dodatkowych miejsc pracy i źródeł dochodów. Szczególnie

cenne są stawy typu karpiowego, gdzie przy dużych powierzchniach konieczne jest zatrudnianie większej

liczby pracowników, a gospodarstwo takie jest często jedynym miejscem zatrudnienia. Ponadto

wielowymiarowe walory stawów karpiowych mogą przyczyniać się do promocji atrakcyjności

turystycznej regionów (łowiska specjalne, agroturystyka, turystyka wiejska), co także sprzyjać będzie

aktywizacji lokalnych społeczności.

Problemem w nadchodzącej przyszłości może być natomiast konkurencja o wodę. Wobec

postępującego procesu stepowienia Polski także rolnictwo staje się obecnie coraz większym

konsumentem wody. Zakłada się, że wzrost temperatury spowoduje znaczne zwiększenie potrzeb

w zakresie poborów wody do nawodnień, szczególnie w przypadku spełnienia się prognoz ocieplenia

klimatu w Polsce, bowiem zwiększy się ewapotranspiracja przy spodziewanym zmniejszeniu opadów

w okresie wegetacyjnym. Rolnictwo w Polsce zużywa na cele nawodnień obecnie relatywnie małe ilości

wody (ok. 0,1 mld m3).

Rysunek 82. Przestrzenne zróżnicowanie potencjalnej konkurencji o zasoby wody na obszarach wiejskich

w rolnictwie i rybactwie

b) powierzchnia nawadnianych UR i gruntów leśnych (obiekty o

pow. co najmniej 20 ha) w ha

ww

a) powierzchnia napełnianych stawów rybnych wg województw w

2008 r. (obiekty o pow. co najmniej 10 ha) w ha

Źródło: opracowanie MRiRW na podstawie danych GUS (Ochrona środowiska 2009).

Istotnym problemem jest stały i znaczący wzrost niekontrolowanego poboru wód podziemnych

do nawodnień rolniczych. Obecnie produkcja roślinna w Polsce opiera się głównie na wodach opadowych

i retencji glebowej wód poziomych, a nawodnienia i uzupełniające niedobory wodne są prowadzone

w ograniczonym zakresie. Wielkości poborów wody do nawodnień upraw polowych i sadowniczych

w najbliższej przyszłości będą zależały od przyjętego modelu rozwoju rolnictwa, który w zależności od

przyjętych rozwiązań może powodować wzrost obszarów nawadnianych lub wykorzystanie części areału

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

w sposób ekstensywny. Nie jest wykluczone jednakże, że po 2030 r. ograniczenie dostępu do wody będzie

stanowić barierę rozwoju rolnictwa również w Polsce96.

Stawy karpiowe retencjonują bardzo duże ilości wody w okresie poza sezonem wegetacyjnym.

W dalszym toku produkcji wymagają jednak uzupełniania strat powstających na skutek parowania

i przesiąków. Niezbędne jest systemowe podejście o charakterze wspólnej polityki rolno‐rybackiej. Warto

jednocześnie podkreślić, że w chwili obecnej, w przeciwieństwie do rolnictwa, nie przewiduje się

istotnego wzrostu zapotrzebowania na wodę wykorzystywaną w akwakulturze pomimo rozwoju hodowli

ryb. Akwakultura oddaje do środowiska niemal 70% pobieranej wody w okresie deficytów opadów,

głównie na skutek przesiąków, dzięki czemu jakość tej wody jest znacząco lepsza od wody pobranej.

Postępująca specjalizacja produkcji i konkurencja rynkowa wymuszają na rolnictwie coraz wyższe

zaangażowanie technologiczne. W efekcie coraz częściej nawet niewielkie cieki są odbieralnikami dużej

ilości substancji chemicznych, jak i zawiesiny spłukiwanej z pól lub ferm zwierząt gospodarskich. Problem

ten staje się bardzo istotny.

Projekt polityki wodnej państwa 2030.

Z.1.10. Przestrzeń wiejska, rola miast i zasoby kulturowe97

w.

rcl

.go

v.p

l

Urbanizacja

Bezpośrednie sąsiedztwo miast wpływa na ekspansję terenów zabudowanych na obszar UR.

W okresie od 2000 r. do 2008 r. wyłączono z produkcji rolniczej na cele budownictwa mieszkaniowego

nieco ponad 11 000 ha UR. Biorąc pod uwagę fakt, że z roku na rok odnotowywany jest wzrost

powierzchni gruntów rolnych wyłączanych z produkcji rolniczej, należy mieć na uwadze, że brak

koordynacji tego zjawiska może być niebezpieczny dla przyrody, ponieważ rozproszona zabudowa

mieszkaniowa często zajmuje siedliska cenne przyrodniczo, niszcząc piękno krajobrazu i jego ład

przestrzenny oraz przerywając sieć powiązań ekologicznych. W skali całego kraju spodziewany do 2030 r.

przyrost powierzchni terenów zabudowanych kosztem rolnictwa wyniesie 259 tys. ha.

Do grupy województw o największym względnym przyroście obszarów zasklepionych,

w porównaniu do ich powierzchni w 2008 r., zalicza się: pomorskie (39%), małopolskie (34%),

wielkopolskie (30%) i dolnośląskie (28%). Przyrost powierzchni obszarów zabudowanych w stosunku do

całkowitej powierzchni poszczególnych powiatów ma nieco inny rozkład od porównań względnych

i w bardziej adekwatny sposób odzwierciedla wielkość strat UR z rolnictwa. Tym bardziej rezygnacja

z ochrony gleb najlepszych w granicach administracyjnych miast zajmujących ok. 700 tys. ha nie ma

racjonalnego uzasadnienia.

Rysunek 83. Przestrzenne zróżnicowanie ekspansji terenów zabudowanych

b) obszary potencjalnego konfliktu98 (kolor niebieski)

pomiędzy rozwojem przestrzennym a ochroną gleb

o wysokiej przydatności rolniczej

ww

a)

procentowe

zmiany

powierzchni

terenów

zabudowanych w latach 2008‐2030 w stosunku do

całkowitej powierzchni powiatu

Źródło: Stuczyński i Łopatka, 2009 r.

Jedną z uwag zgłoszonych w procesie konsultacji społecznych SZRWRiR, nawiązującą częściowo

do prezentowanych powyżej analiz dotyczących zmian w sposobie zagospodarowania obszarów

wiejskich, było zagadnienie kształtowania przestrzeni wiejskiej, która na skutek postępującej

industrializacji ulegała znaczącej degradacji i stawała się coraz mniej przyjazna dla zamieszkującej ją

Terminem tym określa się w SZRWRiR wszystkie zasoby ulokowane aktualnie na terenach wiejskich (jak. np. wymieniane pałace i

parki – dziedzictwo kultury szlacheckiej).

98 Do obszarów potencjalnego konfliktu pomiędzy rozwojem przestrzennym a ochroną gleb o wysokiej przydatności rolniczej

zaliczono powiaty, w których przewidywany na 2030 r. wzrost terenów zabudowanych, w stosunku do stanu z 2008 r., jest większy

niż 25%, a jakość przestrzeni rolniczej mierzona wskaźnikiem waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej WWRPP jest większa

od średniej krajowej (66,6 pkt).

w.

rcl

.go

v.p

l

ludności oraz dla prowadzonej przez nią działalności gospodarczej (w tym działalności rolniczej)99. Mimo

tych zmian oraz wielofunkcyjności obszarów wiejskich przestrzeń wiejska powinna być postrzegana jako

całość.

W perspektywie dwóch kolejnych dekad należy się liczyć z transformacją znacznej powierzchni

UR na tereny zurbanizowane oraz nieznacznymi zmianami zachodzącymi w strukturze rolniczego

wykorzystania UR. Mogą one negatywnie wpływać na stan środowiska naturalnego, dlatego należy

zwrócić szczególną uwagę na ochronę gleb o wysokiej przydatności rolniczej i konieczność zachowania

i ochrony korytarzy ekologicznych.

Powiązania przestrzenne

ww

Pomiędzy obszarami wiejskimi i lokalnymi ośrodkami miejskimi istnieją również silne

powiązania przestrzenne, które w istotnym stopniu oddziałują na kierunki rozwoju lokalnego. Małe

miasta mają wpływ na tereny wiejskie głównie w zakresie funkcji podstawowych (funkcja lokalnego

rynku pracy, funkcja administracyjna, usługowa, handlowa itp.), stanowiąc bardzo istotny element

przestrzeni. Znaczna ich liczba posiada naturalne predyspozycje do rozwoju gospodarki jako lokalne

bieguny wzrostu dla otaczających je obszarów wiejskich. Jest to związane z koncentracją w tych

ośrodkach działalności usługowej i handlowej dla zaplecza wiejskiego. Biorąc pod uwagę dostępność

usług publicznych dla mieszkańców obszarów wiejskich, należy podkreślić rolę, jaką w tym zakresie

pełnią miasta powiatowe i podregionalne.

Tereny wiejskie, położone blisko aglomeracji, pozostają pod silnym wpływem

oddziaływania miast. Zatracają one swój charakter zarówno pod względem krajobrazu, funkcji

gospodarczych, struktury zatrudnienia, jak i zagospodarowania gruntów, przypominają w większym

stopniu obszary miejskie niż wiejskie. Wśród największych miast z rozległą przestrzenią silnego

oddziaływania można wymienić: miasta Górnego Śląska i Kraków (łącznie), Warszawę, Poznań, Wrocław,

Łódź, Toruń z Bydgoszczą i Szczecin. Oddziaływanie dużych ośrodków miejskich jest słabe głównie

w regionie Pomorza Środkowego, Suwalszczyzny, wschodnich i południowo‐wschodnich fragmentów

kraju.

Jednym z podstawowych czynników, determinujących siłę oddziaływania ośrodków miejskich,

jest ich dostępność komunikacyjna. Na ogół wokół miast tworzą się pierścienie gmin, charakteryzujące

się słabnącą dostępnością komunikacyjną w miarę oddalania się od ośrodka miejskiego. Kształt pierścieni

modyfikowany jest przez główne ciągi komunikacyjne, wzdłuż których poprawia się dostępność ośrodka.

Dostępność transportowa dużych miast w Polsce jest zróżnicowana i podyktowana lokalizacją i poziomem

rozwoju (uwarunkowanym również historycznie) regionalnych ośrodków miejskich.

Biorąc pod uwagę zasięg oddziaływania największych ośrodków miejskich oraz powiązań

w relacji „miasto – wieś”, można wyróżnić następujące trzy kategorie obszarów wiejskich

 ściśle powiązane z dużym miastem – tereny wiejskie położone w bezpośrednim sąsiedztwie

ośrodka miejskiego i stanowiące głównie jego strefę podmiejską; charakteryzuje je zróżnicowanie

struktury funkcjonalnej, słabnąca różnorodność i intensywność zjawisk społeczno‐

‐gospodarczych w miarę oddalania się od granic miasta w kierunku „właściwych” obszarów

wiejskich;

 w zasięgu oddziaływania dużego miasta ‐ obszary wiejskie położone poza strefami podmiejskimi

z zadowalającą dostępnością czasową do ośrodka miejskiego; znajdują się one wprawdzie poza

zasięgiem bezpośredniego oddziaływania dużego miasta, ale są dogodnie położone względem

szlaków komunikacyjnych i mogą czerpać korzyści z dyfuzji procesów rozwojowych, która obok

ich endogenicznego potencjału powinna przyczyniać się do ich rozwoju;

 peryferyjne ‐ obszary wiejskie o dominującej roli funkcji powierzchniowych (rolnictwo

i leśnictwo), często charakteryzujące się nagromadzeniem niekorzystnych zjawisk społeczno‐

‐gospodarczych, bez wyraźnego oddziaływania któregoś z dużych ośrodków miejskich

Opinia nadesłana w ramach konsultacji społecznych, której autorem jest Pan Marian Skorupka.

w.

rcl

.go

v.p

l

i z ograniczoną dostępnością komunikacyjną; w wielu przypadkach są to obszary

o konkurencyjnym rolnictwie lub atrakcyjne turystycznie, co może być jednym ze źródeł ich

endogenicznego potencjału.

Niemniej jednak należy pamiętać, że typologia ta jest właściwa tylko w odniesieniu do

potencjalnej dostępności transportowej ośrodków miejskich dla mieszkańców obszarów wiejskich.

Prezentowany podział

nie jest natomiast właściwy w przypadku podejścia uwzględniającego

wielofunkcyjność obszarów wiejskich, które to podejście uważa się za właściwe w przypadku oceny ich

potencjału rozwojowego.

Między rozwojem miast i wsi istnieją różnice pod względem charakteru i dynamiki, co wynika

między innymi z zadań pełnionych przez te obszary, a w szczególności z koncentracji funkcji

niekonsumpcyjnych, związanych z ochroną środowiska i dostarczaniem dóbr publicznych na obszarach

wiejskich. Stąd ocena wkładu obszarów wiejskich w rozwój społeczno‐gospodarczy kraju nie może

opierać się wyłącznie na analizie wąsko rozumianych efektów makroekonomicznych, jak ma to miejsce

w odniesieniu do miast. Jednocześnie wzajemne powiązania funkcyjne (oddziaływanie i dostępność)

dużych ośrodków miejskich i wsi są obecnie w małym stopniu dostosowane do dyfuzji efektów rozwoju

miast na obszary wiejskie. Małe miasta w coraz większym stopniu powinny stawać się „lokalnymi

biegunami wzrostu”, ponadto większą uwagę należy zwrócić na spójny rozwój grup miejscowości

wiejskich oraz małych miasteczek posiadających wspólne problemy rozwojowe na obszarach wiejskich.

Zasoby kulturowe

ww

Na przestrzeni wieków Polska była obszarem ścierania się wpływów różnych kultur. Jest to

związane z położeniem na pograniczu Europy Wschodniej i Zachodniej (kultury łacińskiej i bizantyjskiej,

katolicyzmu i prawosławia) oraz zawiłej historii, w tym wielu zmian granic, przemian gospodarczych,

politycznych i wędrówek ludów. Zasoby kulturowe polskiej wsi, zarówno materialne, jak i niematerialne,

są bogate i zróżnicowane. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują najcenniejsze zabytki kultury

materialnej uznane w Polsce za pomniki historii, w tym m. in.: rezerwat archeologiczny w Biskupinie

(kujawsko‐pomorskie), zespół opactwa benedyktynów w Lubiniu (wielkopolskie), komponowany

krajobraz kulturowo‐przyrodniczy na Górze Świętej Anny, kopalnia krzemienia Krzemionki Opatowskie

(świętokrzyskie), Kanał Augustowski (podlaskie) czy zespół parkowo‐pałacowy w Kozłówce (lubelskie).

W kilku wsiach południowej Małopolski znajdują się drewniane kościoły wpisane na Listę Światowego

Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Przestrzeń wiejska Polski obfituje ponadto w różne

inne obiekty zabytkowe, zarówno świeckie (pałace, dwory, młyny, spichlerze, parki dworskie, ogrody), jak

i sakralne. Obok najbardziej powszechnych zabytków religii katolickiej (kościołów, kaplic, krzyży)

występują też prawosławne i grekokatolickie cerkwie (zwłaszcza we wschodniej Polsce), synagogi oraz

meczety związane z dziedzictwem tatarskim (podlaskie).

W różnych regionach kraju zachowały się charakterystyczne wiejskie układy osadnicze, m.in.

ulicówki, owalnice, łańcuchówki, okolnice oraz układy pól (lub ich relikty): łanowy, niwowy itd. Ważnym

elementem dziedzictwa kulturowego jest również tradycyjne wiejskie budownictwo o cechach

regionalnych. Charakterystyczne formy architektoniczne zachowały się m.in. w niektórych wsiach na

Pomorzu (budownictwo szachulcowe), Podlasiu czy Kurpiach (drewniane budownictwo ze zdobionymi

okiennicami). Wiejska zabudowa i tradycyjne formy użytkowania ziemi tworzą swoisty krajobraz

kulturowy, który coraz częściej ulega degradacji. Wynika to między innymi z niedostatku skutecznych

mechanizmów prawnych pozwalających na ich ochronę i kształtowanie. W efekcie następuje narastanie

nieładu przestrzennego i chaosu architektonicznego.

Na obszarach wiejskich ważnymi ośrodkami kulturalnymi są domy kultury oraz biblioteki. Jednak

blisko 60% gmin, w których mieszka mniej niż 20 tysięcy osób, nie ma takich ośrodków. W całym kraju

funkcjonuje (dane na koniec 2009 r.) 8392 bibliotek publicznych (w 2008 r. – 8420), z tego 2/3 ogółu to

biblioteki wiejskie. Problem stanowi zbyt mała liczba instytucji kulturalnych na danym terenie

w porównaniu do liczby potencjalnych klientów, niedostatki w sprzęcie komputerowym i wyposażeniu sal

oraz brak przystosowania większości budynków dla osób niepełnosprawnych. Poprawa dostępu do

w.

rcl

.go

v.p

l

kultury i zwiększenie uczestnictwa w kulturze w społecznościach wiejskich – w tym wzmocnienie

potencjału i roli gminnych bibliotek publicznych i gminnych domów kultury oraz poszerzenie i ułatwienie

dostępu do cyfrowych zasobów polskiego dziedzictwa kulturowego za pośrednictwem Internetu –

stanowi niezbędny warunek rozwoju obszarów wiejskich.

Na dziedzictwo kulturowe polskiej wsi składają się również zasoby niematerialne,

w szczególności ludowy folklor. Kurpie, Kaszuby, Kujawy, Ziemia Łowicka, Podhale to przykłady krain,

gdzie wciąż kultywuje się regionalne zwyczaje i obrzędy, uprawia się ludową sztukę i rzemiosło. Żywe

wiejskie tradycje stanowią bezcenny kapitał kulturowy, dlatego też wymagają szerokiej promocji

i wsparcia, zapobiegających ich bezpowrotnej utracie. Wieś jest też ostoją zanikających stopniowo

ludowych dialektów: małopolskiego, śląskiego, wielkopolskiego, mazowieckiego i kaszubskiego, który od

2005 r. jest językiem regionalnym. Niezwykle istotne pozostaje twórcze wykorzystanie bogactwa zasobów

kulturowych i ich odpowiednie udostępnianie oraz umacnianie w społeczności lokalnej świadomości ich

wieloaspektowej wartości dla rozwoju danego obszaru. Zasoby stają się wówczas aktywnym potencjałem

kulturowym, wpływającym na kształtowanie się różnorodnych czynników życia społecznego.

ww

Zasoby kulturowe polskiej wsi mają unikalny charakter i stanowią dobra publiczne, które w dużej

mierze zachowały się w sposób naturalny dzięki rolnictwu, którego tradycyjne formy produkcji

przyczyniły się do wypracowania „kultu ziemi i przyrody”, co stało się również motywem przewodnim w

sztuce ludowej. Mieszkańcy wsi są twórcami i kontynuatorami tradycji i kultury ludowej, której elementy

są obecne również we współczesnej sztuce i designie oraz projektach rekonstrukcji praktyk ludowych

i etnicznych (np. muzyki, śpiewu).

Z.1.11. Zaplecze naukowo‐badawcze

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Polska wieś, rolnictwo i rybactwo w perspektywie najbliższych lat pozostaną pod wpływem

polityk unijnych. Kontynuowany będzie proces unowocześniania sektora rolno‐spożywczego w Polsce,

a jednocześnie będzie postępował zrównoważony rozwój terenów wiejskich, uwzględniający także

pozaprodukcyjne funkcje rolnictwa. Obszary tych działań wpisują się w najważniejsze zadania polityki

państwa. Przekształcenia i unowocześnienia technologiczne, techniczne i organizacyjne w polskim

sektorze rolno‐spożywczym, rybołówstwie i na obszarach wiejskich, stosownie do wyzwań i licznych

uwarunkowań, stanowią fundamentalny, a zarazem bardzo złożony problem. Transformacje te powinny

być realizowane w warunkach racjonalnie prowadzonego interwencjonizmu państwa, przy aktywnym

współudziale instytucji i środowisk naukowych oraz doradztwa. O znaczeniu, a w konsekwencji i roli

zaplecza naukowo‐badawczego w procesach przekształcania i unowocześniania sektora rolno‐

‐spożywczego, rybołówstwa, leśnictwa i obszarów wiejskich decydują nie tylko kondycja ekonomiczna

i stan organizacyjny odbiorców wyników badań, ale przede wszystkim zakres realizacji badań

i możliwości skutecznego wdrażania i upowszechniania ich wyników. Powstawanie nowoczesnych

rozwiązań technologicznych, technicznych czy organizacyjnych nierozerwalnie związane jest z zapleczem

naukowo‐badawczym i od efektywności jego działalności oraz warunków dla procesów upowszechniania

i wdrażania know‐how zależy szybkość i przyszły poziom rozwoju gospodarczego.

Działalność badawczo‐rozwojowa oceniana jest zwykle z perspektywy wielkości wkładów

(wskaźniki wkładu, input), liczby zatrudnionych, a także poziomu cytowań czy zgłoszeń patentowych

(informacje obrazujące wpływy (impact) oraz produkty/efekty (output)). Informacje dotyczące wkładu

wskazują na stopniowy wzrost nakładów na działalność badawczo‐rozwojową w dziedzinie nauk

rolniczych: z 245 mln zł w 1995 r. do 439 mln zł w 2000 r. i ok. 570 mln zł w 2009 r. Mimo tego

w omawianym okresie udział tych nakładów w nakładach ogółem na działalność badawczo‐rozwojową

w Polsce zmniejszył się odpowiednio z 11,5% do 9,2% i 6,3%, co oznacza, że wzrost nakładów

na działalność badawczo‐rozwojową w dziedzinie nauk rolniczych był mniejszy niż w przypadku innych

dziedzin (np. nauk technicznych czy przyrodniczych). W 2009 r. w działalności badawczej

i rozwojowej w dziedzinie nauk rolniczych zatrudnionych było 6,2% ogółu zatrudnionych w działalności

badawczo‐rozwojowej w Polsce. Korzystnie przedstawiają się wskaźniki dotyczące produktów/efektów

w zakresie działalności badawczo‐rozwojowej w dziedzinie nauk rolniczych: procentowy udział publikacji

polskich na świecie w 2009 r. w dziedzinie nauk rolniczych wynosił 1,34%, ustępując jedynie naukom

ścisłym (fizyka, chemia, materiałoznawstwo, nauki o ziemi i planetarne, matematyka, nauki

o środowisku). Oznacza to, że krajowe zaplecze naukowo‐badawcze w dziedzinie nauk rolniczych

dysponuje dużymi osiągnięciami, a także znaczącym potencjałem w skali międzynarodowej.

Zaplecze sektora rolnictwa w zakresie szkolnictwa wyższego stanowią przede wszystkim uczelnie

rolnicze. W 2011 r. w Polsce działało 6 uczelni rolniczych, w których zatrudnionych było ok. 10 tys. osób,

w tym 5 tys. nauczycieli akademickich. Wśród nich 23% stanowiły osoby zatrudnione na stanowiskach

profesorów oraz docentów, zaś 62% stanowili adiunkci i asystenci. Liczba studentów uczelni rolniczych w

roku akademickim 2010/2011 wynosiła 80 494, a absolwentów dla 2010 r. – 19 350 osób, w tym 11 722

kobiet. W roku akademickim 2010/2011 na studiach doktoranckich w tych uczelniach było 1 435 osób, z

czego 62% stanowiły kobiety. Całkowita liczba osób studiujących na kierunkach ujętych w grupie

rolnictwo również na uczelniach nierolniczych w roku akademickim 2010/2011 wyniosła 32 740 osób, a

liczba absolwentów w 2010 r. – 9 479 osób. W 2010 r. stopień naukowy doktora w dziedzinie nauk

rolniczych otrzymało 267 osób, a doktora habilitowanego ‐ 83. W 2009 r. 121 podmiotów prowadziło

działalność w dziedzinie biotechnologii.

Niezależnie od powyższego warto wskazać, że z uwagi na specyficzny charakter poszczególnych

dziedzin nauki kompleksowa ocena międzynarodowej pozycji zaplecza naukowo‐badawczego

i edukacyjnego w Polsce jest mocno utrudniona. Dotyczy to zwłaszcza dziedziny nauk rolniczych, gdzie

porównania o charakterze międzynarodowym są ograniczone z uwagi na brak odpowiednich danych

statystycznych dotyczących innych państw.

Zaplecze naukowo‐badawcze i edukacyjne w zakresie szkolnictwa wyższego w dziedzinie nauk

rolniczych stanowią instytuty badawcze, jednostki naukowe Polskiej Akademii Nauk, uczelnie rolnicze,

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

a także inne uczelnie prowadzące kształcenie na kierunkach rolniczych. Jednostki te, podobnie jak cały

system nauki i szkolnictwa wyższego w Polsce, przeszły w ostatnich latach szereg istotnych zmian –

zwłaszcza w zakresie wielkości zatrudnienia, niemniej jednak wyzwania, przed jakimi stają, wymagają

dalszych reform.

Poprawie konkurencyjności polskiej nauki i szkolnictwa wyższego, także w dziedzinie nauk

rolniczych, służyć mają: reforma nauki, którą realizuje pakiet ustaw obowiązujący od dnia 1 października

2010 r., oraz reforma szkolnictwa wyższego, w tym nowelizacja ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym

oraz ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz

innych ustaw (Dz. U. z 2011 r. Nr 84, poz. 455). W perspektywie długookresowej (2020 r.) działania

w obszarze nauki i szkolnictwa wyższego będą określone w Programie rozwoju nauki (program

wykonawczy do Strategii Innowacyjności i Efektywności Gospodarki) oraz Programie rozwoju szkolnictwa

wyższego (program wykonawczy do Strategii rozwoju kapitału ludzkiego). W ramach reformy szkolnictwa

wyższego prowadzone są inicjatywy na rzecz zmiany struktury kształcenia przez wprowadzenie działania

„Kierunki zamawiane”. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego dofinansowuje uczelnie, które

realizują powyższe działania ‐ kwota projektu systemowego na lata 2009‐2012 to około 800 mln zł.

Wśród 46 uczelni, realizujących kierunki zamawiane, znajdują się również niektóre uczelnie rolnicze

Uniwersytet Rolniczy w Krakowie, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu oraz Zachodniopomorski

Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie. Ponadto kierunki zamawiane w zakresie kierunków studiów

związanych z biotechnologią i ochroną środowiska realizują między innymi uczelnie: Uniwersytet

Jagielloński, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytet Śląski, Politechnika Gdańska,

Politechnika Warszawska, Politechnika Śląska i Politechnika Wrocławska.

Ważnym elementem reformy szkolnictwa wyższego w Polsce jest także unowocześnianie

infrastruktury krajowych uczelni, także w ramach finansowania ze środków polityki spójności – Program

Operacyjny Infrastruktura i Środowisko Infrastruktura szkolnictwa wyższego. Do uczelni otrzymujących

wsparcie w ramach powyższego działania należy Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, która realizuje

projekt pn. Centrum Naukowo‐Dydaktyczne Wydziału Inżynierii i Kształtowania Środowiska ‐ „Centrum

Wodne” SGGW o wartości ok. 52 mln zł. Ponadto wdrażane są projekty z zakresu biotechnologii lub

umożliwiające rozwój biotechnologii przez: Uniwersytet Wrocławski (projekt pn. Budowa kompleksu

edukacyjno‐badawczego Biotechnologii Uniwersytetu Wrocławskiego o wartości ok. 52 mln zł), Uniwersytet

im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (projekt pn. Międzyuczelniane Centrum NanoBioMedyczne o wartości

ok. 111 mln zł), Uniwersytet Warszawski (projekt pn. Centrum Nowych Technologii „Ochota" Uniwersytetu

Warszawskiego o wartości ok. 286 mln zł), Uniwersytet Łódzki (projekt pn. Budowa i modernizacja

Wydziałów Biologii, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Łódzkiego o wartości ok. 100 mln zł).

Badania w obszarze rolnictwa, rozwoju wsi, rynków rolnych i rybołówstwa realizowane są

aktualnie również w 12 instytutach badawczych, nad którymi nadzór sprawuje Minister Rolnictwa

i Rozwoju Wsi, na 47 wydziałach w 9 publicznych uczelniach nadzorowanych przez Ministerstwo Nauki

i Szkolnictwa Wyższego, w 10 instytutach naukowych Polskiej Akademii Nauk, a także w części swoich

zakresów działalności w 10 instytutach badawczych podległych Ministrom: Gospodarki, Środowiska

i Zdrowia.

Łącznie w tych placówkach naukowych pracuje około 18 tysięcy pracowników, w tym ponad

1500 profesorów, ponad 800 doktorów habilitowanych i ponad 4000 pracowników ze stopniem doktora.

Jest to więc znaczny potencjał naukowy, który efektywnie powinien wspierać politykę rolną państwa.

Obowiązujące aktualnie regulacje prawne rozstrzygają o kompetencjach Ministra Nauki

i Szkolnictwa Wyższego w zakresie wpływu na ustanawianie, finansowanie i realizację polityki naukowej

i polityki naukowo‐technicznej państwa w poszczególnych jej działach, w tym także w zakresie

obejmującym nauki rolnicze i pokrewne. Wpływ Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na działalność

zaplecza naukowo‐badawczego, pracującego na rzecz rolnictwa, rynków rolnych, rybołówstwa i rozwoju

wsi jest ograniczony. Obecna struktura instytucjonalna i organizacyjna w nauce polskiej oraz przyjęte

zasady finansowania badań naukowych nie łagodzą istniejących barier wdrażania rozwiązań

innowacyjnych do praktycznego ich zastosowania w rolnictwie, rybołówstwie i na obszarach wiejskich,

co w warunkach umacniania się gospodarki rynkowej utrudnia konkurencję. Niepokojąco niska wartość

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

wskaźnika finansowania badań, w tym także rolniczych, staje się powoli przyczyną cywilizacyjnej zapaści,

której efekty będą praktycznie niemożliwe do odwrócenia, co w konsekwencji może oznaczać pogłębienie

się dysproporcji rozwojowej pomiędzy Polską a pozostałymi państwami Europy. Jeżeli na ten stan nakłada

się występujący brak rzeczywistego koordynatora powiązań praktyki z badaniami rolniczymi, to

konieczne są daleko idące zmiany w zakresie synchronizacji polityki naukowej z polityką rolną. Aktualna

sytuacja utrudnia programowanie i realizację ważnych kompleksowych badań interdyscyplinarnych,

prowadzi także do znacznego osłabienia efektywnego wykorzystania angażowanych środków

finansowych i nieracjonalnego wykorzystania drogiej aparatury badawczej.

Rolę i istotę nauk rolniczych należy rozpatrywać w szerokim kontekście ich oddziaływania na

całą gospodarkę żywnościową oraz obszary wiejskie. Specyfika nauk rolniczych, jaką jest ich

interdyscyplinarność wyrażająca się bazowaniem na podstawach wiedzy szerokiej gamy dyscyplin

naukowych, mieszczących się w naukach technicznych, ekonomicznych, społecznych, socjologicznych,

przyrodniczych, a także politycznych i prawnych, powinna być wykorzystywana do tworzenia przesłanek

naukowych przy opracowywaniu przyjaznych dla środowiska, a jednocześnie racjonalnych

ekonomicznych technologii produkcji i poprawy warunków życia na obszarach wiejskich. Nauki rolnicze

powinny wspierać przygotowanie rolnictwa na prognozowane zmiany wynikające zarówno z procesów

globalizacji, jak i przewidywanych zmian klimatu. Realizowane badania powinny być podstawą do

opracowania niezbędnych scenariuszy dla przyszłych struktur i systemów produkcji w sektorze rolno‐

‐spożywczym. Powinny one uwzględnić zróżnicowane w Polsce warunki środowiskowe, głównie pod

względem jakości gleby oraz ilości i rozkładu opadów atmosferycznych, bardzo zróżnicowaną strukturę

gospodarstw, zarówno pod względem wielkości, jak i wyposażenia oraz różnice kulturowe wynikające

z miejscowych tradycji. Znaczenie zaplecza naukowo‐badawczego w obszarze nauk rolniczych

i pokrewnych dla realizacji celów SZRWRiR zwiększy się, zwłaszcza w kontekście opinii Rady

ds. Konkurencyjności (Competitiveness Council), która zwróciła uwagę na występujące zjawisko wpływu

realizacji inicjatyw w ramach różnych polityk unijnych na innowacyjność i konkurencyjność

przedsiębiorstw. Dotyczy to m.in. transformacji gospodarki na tzw. bardziej zieloną ścieżkę (ang. green

growth), realizacji pakietu klimatyczno‐energetycznego oraz zatrudnienia w „zielonych” sektorach

(ang. green jobs).

W MRiRW od 2004 r. z wykorzystaniem art. 80 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach

publicznych (Dz. U. z 2003 r. Nr 15, poz. 148), a od 2005 r. na podstawie art. 117 ust. 2 ustawy z dnia

30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 249, poz. 2104) zgodnie z procedurą określoną

w Regulaminie pracy Rady Ministrów realizowane są programy wieloletnie. Również ustawa z dnia 27

sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240, z późn. zm.) przewiduje

możliwość ustanawiania programów wieloletnich, które mają bardzo duże znaczenie dla procedur

monitorowania zjawisk i realizowanych działań w rolnictwie i na obszarach wiejskich. W ramach tych

programów realizowane są zadania szczególnie ważne dla planowania i realizacji polityki państwa,

których wykonanie jest niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa publicznego oraz opracowywania

i opiniowania standardów w zakresie ochrony środowiska, gospodarki żywnościowej, gospodarki

zasobami naturalnymi oraz standardów produktów, procesów i usług, a także warunków przestrzegania

tych standardów. W MRiRW realizowanych jest obecnie 5 programów wieloletnich. Jeden z nich,

wdrażany przez Morski Instytut Rybacki, dofinansowywany jest (50% kosztów kwalifikowalnych)

z funduszy Komisji Europejskiej. Od 2003 r. budżet państwa z części budżetowej Ministra Rolnictwa

i Rozwoju Wsi finansuje realizację zadań wykonywanych w ramach programów wieloletnich.

Tabela 14. Liczba programów wieloletnich i poziom ich finansowania w latach 2003–2010, w mln zł

w.

rcl

.go

v.p

l

Liczba

programów

1

4

6

8

2003

0.3

2004

6.872

Źródło: opracowanie MRiRW.

2005

18.106

2006

2007

37.910

41.149

2008

2009

2010

54.696

57.653

59.605

ww

Uzyskiwane w ramach realizacji programów wieloletnich wyniki, analizy, opinie i ekspertyzy

służą przede wszystkim Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi w podejmowaniu decyzji oraz

wypracowywaniu i prezentowaniu stanowiska Polski na forum Unii Europejskiej. Z wyników

uzyskiwanych w ramach realizowanych programów wieloletnich korzystają również władze

samorządowe i administracyjne szczebla regionalnego i lokalnego, a także organizacje i instytucje

pracujące na rzecz rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich, doradcy rolni, a przede wszystkim

mieszkańcy obszarów wiejskich i sami rolnicy. Uwzględniając uzyskiwane efekty realizowanych

programów wieloletnich, planowany jest rozwój ich zakresu tematycznego i dalsze finansowanie

w perspektywie do 2015 r.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l