Uchwała Nr 239 Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie przyjęcia Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030

§ 1. Przyjmuje się Koncepcję Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, stanowiącą załącznik do uchwały.

w.

rcl

§ 2. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 może zostać zaktualizowana w całości lub w części,

w zależności od zmian uwarunkowań społeczno-gospodarczych i rozwoju przestrzennego kraju. Decyzję o aktualizacji

Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 podejmuje Rada Ministrów.

ww

ZAŁĄCZNIK 1. Raport z prac nad przygotowaniem KPZK 2030 ........................................ 225

ZAŁĄCZNIK 2. Proces Strategicznej Oceny Oddziaływania na Środowisko ........................ 232

ww

ZAŁĄCZNIK 3. Lista ekspertyz wykonanych na potrzeby KPZK 2030 ................................ 239

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

v.p

l

Wprowadzenie

Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (KPZK 2030) jest najważniejszym

krajowym dokumentem strategicznym dotyczącym zagospodarowania przestrzennego kraju.

Została opracowana zgodnie z zapisami ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu

przestrzennym z 27 marca 2003 roku. Zgodnie z wymogami ustawowymi określono także

wynikające z KPZK 2030 ustalenia i zalecenia dla przygotowywania planów zagospodarowania

przestrzennego województw (pzpw)1.

.go

W dokumencie przedstawiono wizję zagospodarowania przestrzennego kraju w perspektywie

najbliższych dwudziestu lat, określono cele i kierunki polityki zagospodarowania kraju służące

jej urzeczywistnieniu oraz wskazano zasady oraz mechanizmy koordynacji i wdrażania

publicznych polityk rozwojowych mających istotny wpływ terytorialny. Tym samym KPZK

2030 ma wiele cech strategii ogólnorozwojowej, łącząc elementy zagospodarowania

przestrzennego z czynnikami rozwoju społeczno-gospodarczego.

w.

rcl

Proponowane w KPZK 2030 nowe ujęcie problematyki zagospodarowania przestrzennego

kraju polega na zmianie podejścia do roli polityki przestrzennej państwa w osiąganiu

nakreślonych wizji rozwojowych. KPZK 2030 proponuje zerwanie z dotychczasową

dychotomią planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego na poziomie krajowym,

wojewódzkim i lokalnym oraz w odniesieniu do obszarów funkcjonalnych, wprowadza

współzależność celów polityki przestrzennej z celami polityki regionalnej, wiąże planowanie

strategiczne z programowaniem działań w ramach programów rozwoju i programów

operacyjnych współfinansowanych ze środków UE, określa działania państwa w sferze

legislacyjnej i instytucjonalnej dla wzmocnienia efektywności systemu planowania

przestrzennego i działań rozwojowych (w tym inwestycyjnych) ukierunkowanych terytorialnie.

KPZK 2030 włącza także w główny nurt rozważań na temat zagospodarowania

przestrzennego kraju strefę morską, dotychczas nieobecną w strategicznych dokumentach

poziomu krajowego (Rysunek 1.), oraz rozszerza zakres interakcji transgranicznych w układzie

lądowym i morskim.

ww

Zastosowane w KPZK 2030 zintegrowane podejście do zagadnień rozwoju powoduje, że

przestrzeń kraju widziana jest jako obszar różnicowania przebiegu i efektów procesów

społeczno-gospodarczych, środowiskowych i kulturowych. Procesy te w dużej mierze są

niezależne od istniejących struktur administracyjnych zarządzania procesami rozwojowymi.

Wymaga to odejścia w ramach polityki przestrzennej od tradycyjnie definiowanych obszarów

interwencji: np. obszary wiejskie – miasto, na rzecz zindywidualizowanego podejścia do

różnych terytoriów wyznaczanych na podstawie cech społeczno-gospodarczych

i przestrzennych w ujęciu dynamicznym. Ze względu na potrzebę prowadzenia efektywnej

polityki przestrzennej, dokonano także próby uporządkowania i usystematyzowania wielu

pojęć, które odnoszą się do zagospodarowania przestrzennego kraju i polityki przestrzennej,

takich jak zagospodarowanie przestrzenne, obszary funkcjonalne, w tym obszary wiejskie

i miejskie, obszary koncentracji problemów o charakterze społeczno-gospodarczym i inne.

W sferze wdrożeniowej KPZK 2030 proponuje

•

sukcesywne dokonanie w ciągu kilku najbliższych lat zasadniczego przeorganizowania

systemu i wprowadzenie szeregu nowych rozwiązań prawnych i instytucjonalnych

1 Art. 47 ust. 2 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z 27 marca 2003 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 80, poz. 717 z późn. zm.)

KPZK „określa uwarunkowania, cele i kierunki zrównoważonego rozwoju kraju oraz działania niezbędne do jego osiągnięcia. W

szczególności: 1) podstawowe elementy krajowej sieci osadniczej z wyodrębnieniem obszarów metropolitalnych; 2) wymagania z zakresu

ochrony środowiska i zabytków z uwzględnieniem obszarów podlegających ochronie; 3) rozmieszczenie infrastruktury społecznej o znaczeniu

międzynarodowym i krajowym; 4) rozmieszczenie obiektów infrastruktury technicznej i transportowej, strategicznych zasobów wodnych

i obiektów gospodarki wodnej o znaczeniu międzynarodowym i krajowym; 5) obszary problemowe o znaczeniu krajowym, w tym obszary

zagrożeń wymagające szczegółowych studiów i planów” oraz Art. 39 ust. 4. „W planie zagospodarowania przestrzennego województwa

uwzględnia się ustalenia koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju (…)”.

•

•

Poz. 252

pozwalających na budowę spójnego, hierarchicznego układu planowania i zarządzania

przestrzennego ukierunkowanego na realizację celów społeczno-gospodarczych

wyznaczanych w odniesieniu do przestrzeni;

wyznaczenie priorytetów inwestycyjnych i podmiotów odpowiedzialnych za ich

realizację;

nadanie polityce przestrzennej bardziej europejskiego wymiaru;

zwiększenie roli koordynacyjnej polityki przestrzennej w stosunku do polityk

sektorowych mających największy wpływ na sytuację przestrzenną kraju

i poszczególnych terytoriów.

v.p

l

•

–6–

W stosunku do planów zagospodarowania przestrzennego województw KPZK 2030 nakłada

obowiązek wdrożenia ustaleń i zaleceń określonych w Tabeli 5. (Rozdział VI.) odnoszących się

do delimitacji obszarów funkcjonalnych i wdrożenia działań o charakterze planistycznym

w formie opracowania strategii, planów i studiów zagospodarowania przestrzennego.

.go

Ze względu na strategiczną rolę dokumentu KPZK 2030 nie formułuje ustaleń i zaleceń

odnoszących się do przygotowania i wyznaczania programów zadań celu publicznego2

o charakterze inwestycyjnym, pozostawiając to, jak wspomniano powyżej, dokumentom

strategicznym i realizacyjnym pozostającym domeną poszczególnych ministrów oraz jednostek

samorządu terytorialnego.

w.

rcl

W ciągu trzech miesięcy po przyjęciu przez Radę Ministrów KPZK 2030 Minister Rozwoju

Regionalnego przedstawi szczegółowy plan działań, które powinny być podjęte przez Radę

Ministrów i inne podmioty publiczne, dla zapewnienia możliwości pełnej jej realizacji.

Stworzenie warunków realizacji KPZK 2030 wymaga zaprojektowania i wprowadzenia zmian o

charakterze prawnym i instytucjonalnym dla usprawnienia systemu planowania przestrzennego i

działań rozwojowych (w tym inwestycyjnych) ukierunkowanych terytorialnie. Plan działań

będzie zawierał zadania w zakresie wprowadzenia podstaw prawnych, zasad i sposobów

formułowania i koordynacji publicznych polityk rozwojowych, mających istotny wpływ

terytorialny. Ideą projektowanych zmian systemowych jest zbudowanie zintegrowanego,

wieloszczeblowo skoordynowanego systemu planowania rozwoju, zerwanie z dualizmem

planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego, zapewnienie przeniesienia celów

rozwojowych określonych na poziomie strategicznym docelowo na poziom realizacyjny oraz

ochrona interesu publicznego. Plan działań przedstawi harmonogram prac wraz ze wskazaniem

jednostek odpowiedzialnych za przygotowanie wyżej wymienionych zmian.

ww

Obok działań o charakterze prawnym i instytucjonalnym polityka przestrzenna zmierzająca do

osiągnięcia celów nakreślonych w KPZK 2030 będzie angażowała środki finansowe (krajowe

i zagraniczne) przeznaczone na działania o charakterze inwestycyjnym w ramach innych

polityk, w tym w szczególności tych mających wymiar terytorialny. Przede wszystkim w ramach

polityki regionalnej i powiązanych z nią działań na rzecz miast czy obszarów wiejskich oraz

polityk o charakterze sektorowym, które mają szczególne znaczenie dla zagospodarowania

przestrzennego kraju, takich jak: polityka transportowa, morska, energetyczna, ekologiczna,

klimatyczna itp. Projekt KPZK 2030 wskazuje kierunki działań o charakterze inwestycyjnym,

nie przesądzając o strukturze wydatków i nie określając nakładów finansowych, co pozostaje

domeną dokumentów strategicznych, takich jak Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju

oraz inne strategie zintegrowane, programy realizacyjne i wieloletnie plany finansowe. KPZK

stanowi, wspólnie z Długookresową Strategią Rozwoju Kraju, ramę dla innych dokumentów

strategicznych. Wskazuje przesłanki i pożądane kierunki inwestycji dla podejmowanych decyzji

w ramach dziewięciu strategii zintegrowanych oraz innych dokumentów strategicznych

i operacyjnych.

2 Zgodnie z art. 48 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z 27 marca 2003 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 80, poz. 717 z późn. zm.)

ministrowie i centralne organy administracji rządowej, w zakresie swojej właściwości rzeczowej, sporządzają programy zawierające zadania

rządowe służące realizacji inwestycji celu publicznego o znaczeniu krajowym.

v.p

l

Ważnymi punktami odniesienia dla KPZK 2030 są dwa dokumenty istotne dla polskiej polityki

przestrzennego zagospodarowania, tj.: Koncepcja Polityki Przestrzennego Zagospodarowania

Kraju (2001) oraz Zaktualizowana Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju

(2005)3. Pierwszy stanowi unikatowy przykład kompleksowego ujęcia tematu rozwoju

przestrzennego Polski, drugi wskazał wiele nowych ważnych wątków, takich jak: problem

delimitacji obszarów metropolitalnych, potrzeba wykorzystania badań ESPON, oraz określił

uwarunkowania wynikające z wejścia Polski do Unii Europejskiej.

Wizja rozwoju

.go

Projekt KPZK 2030 – odpowiadając na wyzwania identyfikowane w opracowaniach

europejskich, m.in. w pracach VASAB4, ESPON5 i Grupy Wyszehradzkiej oraz Bułgarii

i Rumunii6 – przedstawia Polskę na tle europejskim jako przestrzeń spójną i konkurencyjną.

KPZK 2030 może służyć jako konceptualny i merytoryczny wkład Polski w przestrzeni

Europy, które znajdują wyraz w dokumentach dotyczących wymiaru terytorialnego celów UE7

oraz spójności terytorialnej, jak Agenda Terytorialna dla UE 2020 i Strategia Europa 2020.

Zaproponowana w KPZK 2030 wizja zakłada istotną zmianę akcentów, odchodząc od

koncepcji polskiego terytorium jako zwornika między Wschodem i Zachodem na rzecz

silniejszego akcentowania znaczenia uwarunkowań przestrzennych dla wykorzystania

endogenicznych potencjałów i czynników rozwoju.

w.

rcl

KPZK 2030 odpowiada na współczesne wyzwania, przed którymi stoi polska przestrzeń za

sprawą postępującej integracji europejskiej. Wyzwania te związane są z procesami globalnymi,

w których Polska uczestniczy jako kraj UE o coraz bardziej otwartej gospodarce

i społeczeństwie. Mają one charakter polityczny, gospodarczy (budowa konkurencyjności,

zapewnienie energii), środowiskowy (zachowanie bioróżnorodności), demograficzny

(depopulacja, migracje, starzenie się społeczeństwa), społeczny (budowa kapitału

społecznego), a także kulturowy (zmiany wzorców zachowań). Wyzwania te będą miały wpływ

na kształtowanie się kierunków i tempa przemian polskiej przestrzeni – tylko na niektóre z tych

procesów będzie można wpływać za pomocą krajowej polityki przestrzennej.

KPZK 2030 formułuje tezę o przyspieszeniu zmian w polskiej przestrzeni w ciągu najbliższych

kilkunastu lat. Przyspieszenie rozwoju i modernizacji Polski spowoduje poważne konsekwencje

dla zagospodarowania przestrzennego kraju. Znaczne zwiększenie skali i przyspieszenie

procesów inwestycyjnych w zakresie infrastruktury (m.in. dzięki środkom UE), podniesienie

konkurencyjności polskiej gospodarki (poprzez zwiększenie zatrudnienia w sektorach

3 KPPZK powstała w realiach prawnych ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. z 1994 r. Nr 15, poz. 139

ww

z późn. zm.), a ze względu na czas jego opracowania nie uwzględniono w nim ani zmian wynikających z reformy administracyjnej kraju

dokonanej w 1999 r., ani perspektywy wejścia do UE. W 2005 r. podjęto próbę jej uaktualnienia. Zaktualizowana Koncepcja Przestrzennego

Zagospodarowania Kraju (ZKPZK) opracowana pod kierunkiem prof. Grzegorza Gorzelaka i przyjęta przez Radę Ministrów 6 września 2005

r. w niewystarczającym stopniu uwzględniała zintegrowane podejście do polityki rozwoju. W październiku 2006 r. Rada Ministrów

zdecydowała o wycofaniu ZKPZK z Sejmu, jednocześnie podejmując decyzję o przystąpieniu do opracowania nowego dokumentu.

4 VASAB – Visions and Strategies around the Baltic Sea – jest programem współpracy międzynarodowej dotyczącym zintegrowanego planowania

przestrzennego w Regionie Morza Bałtyckiego. Najważniejszym dokumentem programowym jest Długookresowa Perspektywa Rozwoju

Przestrzennego Regionu Morza Bałtyckiego (Long-term Perspective for the Territorial Development of the Baltic Sea Region – LTP/BSR, Ryga 2009). W

programie uczestniczą wszystkie kraje bałtyckie oraz Białoruś.

5 ESPON – European Observation Network for Territorial Development and Cohesion – Europejska Sieć Obserwacyjna Rozwoju Terytorialnego i

Spójności Terytorialnej. Program badawczy KE o silnym znaczeniu opiniotwórczym, w programie uczestniczy 27 państw UE oraz Islandia,

Liechtenstein, Norwegia i Szwajcaria.

6 W ramach współpracy transgranicznej w zakresie planowania przestrzennego państw Grupy Wyszehradzkiej powstała inicjatywa

opracowania dokumentu dla państw V4, na bazie dyskusji nad możliwością i potrzebą przygotowania nowej edycji Europejskiej Perspektywy

Rozwoju Przestrzennego na forum europejskim, rozszerzonej o terytorium nowych państw członkowskich. Brak poparcia dla tej inicjatywy ze

strony „starych” państw UE spowodował wysunięcie przez Czechy i Słowację podobnej propozycji dotyczącej opracowania dokumentu w

zakresie planowania przestrzennego w ramach już zidentyfikowanego obszaru państw Grupy Wyszehradzkiej. Na nieformalnym spotkaniu

ministrów ds. rozwoju regionalnego w czerwcu 2008 r. w Pradze do tej inicjatywy dołączyła także Bułgaria i Rumunia.

7 Jednym z priorytetów Polskiej Prezydencji w Radzie UE było przetransponowanie zawartych w Agendzie Terytorialnej 2020 priorytetów

terytorialnych, stanowiących ramy dla osiągania celów strategii Europa 2020 oraz ważnych z punktu widzenia spójności terytorialnej UE, na

zapisy rozporządzeń, programów operacyjnych, kontraktów realizowanych w ramach Polityki Spójności po 2013 r. 1) Territorial Agenda EU –

Agenda Terytorialna dla UE 2007 przyjęta podczas nieformalnego spotkania Ministrów Państw Członkowskich Unii Europejskiej ds.

Spójności Terytorialnej i Rozwoju Miast w maju 2007 r. w Lipsku; 2) Territorial State and Perspectives of the European Union – stanowi podstawę

merytoryczną Agendy, również poddany aktualizacji; 3) Europe 2020 – Startegy for Smart, Sustainable and Inclusive Growth – Strategia na rzecz

inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającemu włączeniu społecznemu – podstawy Polityki Spójności po 2013 r., komunikat KE

opublikowany 3 marca 2010 r.

v.p

l

o większej wydajności i wartości dodanej) przy wykorzystaniu potencjału intelektualnego

i społecznego oraz zmiana modelu życia i konsumpcji (zwiększenie dochodów, zmniejszenie

jednostkowego zapotrzebowania na energię, troska o środowisko) objawi się w sferze

przestrzennej bardzo szybkimi (w porównaniu z ostatnimi 20 latami) zmianami struktur

przestrzennych i relacji między nimi. Nastąpi dalsza koncentracja funkcji ośrodków krajowych

i europejskich zlokalizowanych w podstawowej sieci ośrodków wzrostu oraz intensyfikacja

powiązań funkcjonalnych między nimi. Przy założeniu stabilizacji zaludnienia Polski można

przypuszczać, że będzie następować koncentracja ludności w ośrodkach rozwijających się

i jednocześnie będzie następował odpływ ludności z pewnych obszarów obejmujących

zarówno niektóre tereny wiejskie, jak i małe ośrodki miejskie.

.go

Procesy te będą wywoływać presję na wsparcie procesów restrukturyzacyjnych i sanacyjnych

w różnych skalach: krajowej, regionalnej i lokalnej (duże miasta, obszary depopulacji). Procesy

te, oprócz zagrożeń o charakterze społeczno-gospodarczym, niosą ze sobą także korzyści,

które mogą być zwielokrotnione dzięki skutecznej polityce przestrzennej koordynującej, w

odniesieniu do terytorium, oddziaływanie innych polityk. Do takich korzyści można zaliczyć

m.in. poszukiwanie na poziomie regionalnym i lokalnym możliwości nowego, odmiennego niż

dotychczas wykorzystania potencjałów rozwojowych i w konsekwencji zmianę dotychczasowej

trajektorii rozwoju (co da szanse na tworzenie lepszych miejsc pracy) oraz zmniejszenie

antropopresji na znacznych obszarach Polski, co z kolei powinno pozytywnie wpłynąć na

środowisko przyrodnicze i jakość życia.

ww

w.

rcl

W odpowiedzi na te procesy w dokumencie cel polityki zagospodarowania przestrzennego

kraju określono jako wykorzystanie potencjału całego polskiego terytorium dla osiągania celów

rozwojowych, zgodnie z założeniem terytorialnego równoważenia rozwoju. Wysiłek

skoncentrowany będzie na łączeniu wspierania konkurencyjności z wspieraniem spójności.

W wymiarze czasowym oznacza to z jednej strony wzmacnianie potencjałów rozwojowych

wszystkich regionów w wymiarze doraźnym (np. infrastruktura transportowa), z drugiej zaś

budowanie przewag konkurencyjnych na przyszłość. Osiąganie tego celu będzie polegać na

tworzeniu warunków do dalszego rozwoju sieci największych miast – motorów wzrostu

i procesów rozwojowych w skali kraju, w tym zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich,

i wprowadzeniu mechanizmów zapewniających spójność i udział w procesach rozwojowych

całej przestrzeni Polski, poprzez sprzyjanie procesom dyfuzji rozwojowej w skali kraju oraz

w skali regionalnej (wokół miast wojewódzkich i powiatowych). Na obszarach wymagających

wsparcia procesów rozwojowych, na których procesy dyfuzji będą za słabe dla pełnego

wykorzystania potencjałów terytorialnych, KPZK 2030 wprowadza mechanizmy wsparcia

polityki regionalnej. Kluczowe w osiąganiu założonego celu polityki zagospodarowania

przestrzennego kraju będzie dostosowanie działań i polityk do specyfiki regionów

i poszczególnych obszarów (uwzględnienie ich tożsamości, tradycji, własnych sił). Wymaga to

odpowiednich instrumentów planowania, w tym planowania fizycznego i ekonomicznego,

a także ładu i spójności w rozwoju potencjałów wzrostu, dostosowanych do lokalnych

i regionalnych uwarunkowań. Obszary miejskie i obszary wiejskie są więc postrzegane jako

elementy dynamicznego układu dopełniające się nawzajem i stanowiące integralną całość

społeczno-gospodarczą i przestrzenną.

W odniesieniu do przestrzeni europejskiej KPZK 2030 postrzega Polskę jako obszar leżący

geograficznie w środku kontynentu, ale z punktu widzenia gospodarczego zapóźniony

w stosunku do obszaru Europy Zachodniej. W kontekście przestrzennym członkostwo w UE

daje Polsce szanse na poprawienie jej konkurencyjnej pozycji poprzez zwiększanie stopnia

powiązań funkcjonalnych z głównymi centrami gospodarczymi i innowacyjnymi UE, ale

jednocześnie niesie zagrożenia związane z wymywaniem zasobów z poszczególnych obszarów,

co w konsekwencji może doprowadzić do degeneracji i dezintegracji przestrzennej Polski.

Pełne wykorzystanie dla rozwoju Polski możliwości wynikających z już odbywającego się,

z różną intensywnością w skali przestrzennej, procesu integracji funkcjonalnej z głównymi

.go

v.p

l

centrami UE wymaga intensyfikacji procesów integracyjnych i kreowania sieci powiązań

pomiędzy głównymi miastami w Polsce. Z jednej strony stworzy to potrzebną masę krytyczną

(w zakresie funkcji gospodarczych, społecznych i kulturowych) dla konkurowania z innymi

krajami i regionami UE o ograniczone zasoby (czynniki rozwoju), a z drugiej zbuduje potencjał

dla obopólnie korzystnej współpracy. Dzięki w miarę równomiernemu rozmieszczeniu

w przestrzeni głównych miast – węzłów sieci – oraz dowiązaniu do sieci ośrodków o niższej

randze osadniczej, zwiększanie się integracji funkcjonalnej w ramach sieci będzie korzystnie

wpływało na możliwości rozwojowe mniejszych miast i otaczających je obszarów wiejskich.

Sieć dobrze powiązanych współpracujących miast jest wystarczająco silna dla generowania

samoistnych bodźców rozwojowych na otaczającą przestrzeń. Tworzy to warunki dla

dynamizowania rozwoju kraju dzięki umożliwieniu pełniejszego wykorzystania potencjału

obszarów położnych wokół nich (poprzez rozprzestrzenianie się procesów rozwojowych), co

sprzyja spójności terytorialnej i stanowi przeciwwagę dla obecnie szybko rosnącej dominacji

stolicy. Dla obszarów znajdujących się poza bezpośrednim wpływem ośrodków wzrostu, ze

względu na ograniczoną możliwość wykorzystania przez nie potencjałów rozwojowych,

przewidziano specjalne działania aktywizujące. Dzięki rozwojowi sieci polska przestrzeń staje

się jedną ze stref integracji globalnej wchodzącą w interakcje gospodarcze i społeczne z innymi

tego typu strefami. Dzięki modelowi sieci zmienia się także percepcja polskiej przestrzeni w

Europie – postrzeganie jej nie tylko jako obszaru tranzytu na osi wschód-zachód i północpołudnie, ale także jako dobrze zorganizowanego docelowego miejsca do prowadzenia

działalności gospodarczej i do zamieszkania. Zgodnie z wizją przedstawioną w Koncepcji

rozwój odbywa się nie w pasmach, ale na całym obszarze kraju i koncentruje się w węzłach

sieci, którymi są główne miasta.

w.

rcl

Model sieci wpływa także na postrzeganie roli sieci transportowych, ich przebiegu i etapowanie

modernizacji oraz rozbudowy. Zabudowa odpowiedniej jakości infrastrukturą w ramach

Transeuropejskich Sieci Transportowych (TEN-T) powinna uwzględniać przede wszystkim

wzmacnianie powiązań wewnątrz kraju oraz włączanie sieci miast polskich w układ powiązań

transportowych, służąc najsilniejszym gospodarczo metropoliom i regionom UE.

KPZK 2030 potwierdza ważność tworzenia związków funkcjonalnych z obszarami

położonymi w pobliżu granic. Ze względu na przestrzenne kierunki intensyfikacji powiązań

społeczno-gospodarczych, jako transgraniczny obszar szans rozwojowych (obejmujący szerszy

niż tylko kilkumetrowy obszar położony po obu stronach granicy), widziane są zwłaszcza

obszar wschodnich Niemiec (w szczególności Berlin i Saksonia), Czechy, Morawy oraz

częściowo obszar północno-zachodniej Słowacji. Jako obszary o mniejszych możliwościach

integracji funkcjonalnej widziane są tereny krajów bałtyckich i skandynawskich oraz większa

część Słowacji. Potencjalnie duże znaczenie rozwojowe stwarza sąsiadowanie terytorium Polski

z krajami pozostającymi poza UE: Rosją, Białorusią i Ukrainą, jednak nie może być ono

w pełni wykorzystane bez dalszych procesów integracji gospodarczej i politycznej tych krajów

z UE. W tym kontekście granica zewnętrzna UE, stanowi również potężną barierę rozwojową

dla obszarów do niej przylegających po stronie polskiej (obszary Polski Wschodniej).

ww

Zaprezentowanie w KPZK 2030 podejście do kształtowania polskiej przestrzeni oznacza

odejście od wskazanej w Koncepcji Polityki Przestrzennego Zagospodarowania Kraju8 idei

rozwoju w pasmach i jednocześnie opartej na tezie zwornikowego położenia Polski w Europie

na rzecz wizji rozwoju sieci powiązań funkcjonalnych krajowych ośrodków wzrostu

połączonych z europejską (głównie zachodnioeuropejską) siecią metropolii. Model oparty na

8 Koncepcja Polityki Przestrzennego Zagospodarowania Kraju (KPPZK) opracowana pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Kołodziejskiego.

Koncepcja tej polityki odnosiła się do horyzontu czasowego 25 lat, ale faktycznie przedstawiła stan planowania w 1999 r. i nie uwzględnia

wielu uwarunkowań zaistniałych później, jak uzyskanie przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej. KPZK została przyjęta przez Radę

Ministrów 5 października 1999 r. (M. P. z 2001 r. Nr 26, poz. 432). Uwypuklono w nim rolę rozwoju w pasmach, postępującego z zachodu ku

wschodowi i związanego z podporządkowaniem wymogom tranzytu przez Polskę układu głównych sieci komunikacyjnych. Towarzyszyła

temu teza o zwornikowym położeniu Polski w przestrzeni europejskiej. Ponadto KPPZK ograniczała się do obszaru lądowego, relacje z

sąsiednimi krajami ujmowała w układzie sektorowym dotyczącym korytarzy ekologicznych, transportowych, energetycznych, a polskoniemieckie relacje transgraniczne były przedstawiane jako zagrożenie (zastosowano termin „krytyczne regiony przygraniczne”).

v.p

l

idei pasm nie spełnia już roli rozwojowej. Dzisiejsze wyzwania rozwojowe wymagają przede

wszystkim odpowiedniej masy krytycznej kapitału ludzkiego i społecznego, dobrze

zorganizowanej przestrzeni lokalnej (rynki pracy, brak kongestii, wysoki poziom życia)

i sprzyjającej rozwojowi tkanki instytucjonalnej (regulacje prawne, administracja).

ww

w.

rcl

.go

Rysunek 1. Polska – ląd i obszary morskie9

Źródło: Opracowanie MRR

Sporna strefa ekonomiczna pomiędzy Polską a Danią wynika z braku delimitacji wyłącznej strefy ekonomicznej na morzu. Zgodnie z

ustaleniami Polski i Danii obszar sporny stanowi „szarą strefę”, w której mogą być dokonywane połowy prowadzone przez oba państwa. Obie

strony ustaliły wspólnie kwoty połowowe. Poza rybołówstwem na tym obszarze nie jest prowadzona żadna działalność gospodarcza.

Struktura dokumentu

v.p

l

W sferze konstrukcyjnej dokument ma następujący układ: rola polityki przestrzennej i relacje

z innymi politykami, identyfikacja uwarunkowań, na podstawie których sformułowano wizję

przestrzennego zagospodarowania kraju, następnie cel strategiczny polityki przestrzennego

zagospodarowania kraju i sześć celów operacyjnych służących osiągnięciu wizji, a także część

poświęcona identyfikacji typów obszarów funkcjonalnych. Każdy cel zawiera opis problemu

oraz propozycję działań, które będą rozwinięte w Planie służącym realizacji KPZK 2030.

Dokument zawiera także rozdział dotyczący finansowania działań wynikających z koncepcji,

w tym opis systemu oraz źródła finansowania.

.go

Sześć celów KPZK 2030 odpowiada najważniejszym wyzwaniom rozwojowym polskiej

przestrzeni: niskiej konkurencyjności głównych ośrodków miejskich i regionów Polski na tle

europejskim, słabej spójności terytorialnej kraju i niskiemu poziomowi rozwoju infrastruktury

(zwłaszcza transportowej i społecznej) obszarów wiejskich, brakowi spójnego systemu ochrony

środowiska przyrodniczego, niewystarczającej odporności struktury przestrzennej na

wewnętrzne i zewnętrzne zagrożenia oraz bezładowi przestrzennemu. Cele formułowane

w projekcie KPZK są ze sobą powiązane, a ich dopełnieniem jest typologia obszarów

funkcjonalnych, tożsamych z obszarami problemowymi w rozumieniu ustawy o planowaniu

i zagospodarowaniu przestrzennym, które wyodrębniono dla uporządkowania systemu

planowania. Wyznaczenie obszarów funkcjonalnych służy zatem wyodrębnieniu obszarów

funkcjonalnych o znaczeniu krajowym, w tym obszarów zagrożeń wymagających

szczegółowych studiów i planów. Natomiast obszary, które wymagają wsparcia publicznego

zostaną wskazane w Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju, Średniookresowej Strategii

Rozwoju Kraju, strategiach zintegrowanych oraz innych dokumentach strategicznych

i operacyjnych

w.

rcl

Każdy z sześciu celów KPZK 2030 (Rozdział V.) zawiera podstawową diagnozę w postaci

„Opisu problemu” obrazującą najważniejsze wyzwania przestrzenne w danym obszarze

tematycznym. Jest ona zbieżna z analizami i danymi zawartymi w projekcie Długookresowej

Strategii Rozwoju Kraju – Trzecia fala nowoczesności10 oraz aktualizowanej Średniookresowej

Strategii Rozwoju Kraju opartej o dane z Raportu Polska 2011. Gospodarka – Społeczeństwo

– Regiony. Opisy problemu bazują również na wnioskach z Podsumowania Raportu o stanie

przestrzennego zagospodarowania kraju „Polska przestrzeń” przygotowanego przez ministra

właściwego ds. budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej11, zawierające

wskazówki dla polityki przestrzennej12.

ww

Elementem diagnozy są dynamiczny zestaw dwudziestu trzech szczegółowych map

diagnostycznych przedstawiających stan przestrzennego zagospodarowania kraju

przygotowanych na potrzeby Koncepcji13. Porównanie map prezentujących te same zjawiska

w kolejnych okresach umożliwi rzetelną i precyzyjną analizę zmian oraz będzie stanowić

podstawę do oceny trendów i prowadzenia monitoringu w oparciu o system przestrzennej

informacji geograficznej (GIS) oraz do planowanych aktualizacji dokumentu.

10 Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju wykorzystuje następujące rysunki zawarte w projekcie KPZK 2030: Rys.10. Kierunki integracji

polskiej przestrzeni 2010 i 2015, Rys.19 Kierunki działań polityki przestrzennej na rzecz poprawy spójności wewnętrznej kraju, 23

Przewidywany rozwój sieci drogowej na tle sieci lotnisk, porów morskich i Odrzańskiej Drogi Wodnej 2030, Zmodyfikowany Rys. 26.

Przewidywany rozwój sieci kolejowej na tle sieci lotnisk, porów morskich i Odrzańskiej Drogi Wodnej 2030, 31. Zagrożenia powodziowe

Polski, 34 Kierunki działań na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego

11 Polska przestrzeń. Raport o stanie zagospodarowania przestrzennego kraju, Ministerstwo Budownictwa, Warszawa 2007, dokument przyjęty

przez Radę Ministrów 15 maja 2007 r.

12 Dotyczące sposobu kształtowania struktury polskiej przestrzeni, by sprzyjać procesom rozprzestrzeniania się czynników rozwoju; rozwoju

miast i wzmacniania policentrycznej struktury kraju z równoczesnym rozwijaniem powiązań funkcjonalnych z otaczającymi je obszarami;

zarządzania rozwojem obszarów metropolitalnych; różnicowania profili rozwoju obszarów wiejskich, zgodnie z warunkami miejscowymi

i regionalnymi; ochrony i scalanie obszarów chronionych i zapobieganie konfliktom przestrzennym; uwypuklenia wagi obszarów morskich;

zintegrowanego podejście do rozwoju, rozwoju transportu, w tym publicznego; wzmocnienie koordynacyjnych funkcji planowania rozwoju.

13 Zestaw map diagnostycznych stanowi Rozdział VIII KPZK 2030. Mapy zostały wykonane na zlecenie MRR w Instytucje Geografii

i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk.

v.p

l

Integralną częścią dokumentu są załączniki zawierające: raport z prac nad przygotowaniem

koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, opis procesu oceny oddziaływania KPZK

2030 na środowisko oraz listę ekspertyz opracowanych na potrzeby koncepcji.

KPZK jako element zintegrowanego systemu programowania rozwoju w Polsce i Europie

Projekt KPZK 2030 stanowi element nowego systemu zarządzania rozwojem kraju 14 którego

fundamenty zostały określone w znowelizowanej ustawie z dnia 6 grudnia 2006 roku

o zasadach prowadzenia polityki rozwoju15.

.go

W ramach działań Rządu RP dobiegają końca prace nad Długookresową Strategią Rozwoju

Kraju (DSRK), której podstawę opracowania stanowi Raport Polska 203016, oraz Strategią

Rozwoju Kraju 2020 (ŚSRK) wraz z dziewięcioma strategiami zintegrowanymi17.

W przyszłości, zgodnie z zapisami Systemu zarządzania rozwojem kraju KPZK 2030 będzie

elementem Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju, traktującej równorzędnie aspekt

przestrzenny i społeczno-gospodarczy, a dla strategii zintegrowanych, w tym Krajowej Strategii

Rozwoju Regionalnego, wytyczną dla wymiaru terytorialnego.

w.

rcl

Obecnie w Unii Europejskiej podejmowane są próby włączenia wymiaru terytorialnego do

głównego nurtu programowania rozwoju. Znaczenie wymiaru terytorialnego, tak jak pojęcie

spójności terytorialnej, jest przedmiotem dyskusji od połowy ubiegłego wieku, w 1999 roku

powstała Europejska Perspektywa Rozwoju Przestrzennego18 (ESDP), jednak dopiero Traktat

Lizboński19 nadał wymiarowi terytorialnemu miejsce równorzędne z wymiarem gospodarczym

i społecznym. Ze względu na postrzeganie zagospodarowania przestrzennego jako wypadkowej

procesów krajowych, europejskich i globalnych, KPZK 2030 może być głosem Polski

w dyskusji na temat europejskiej polityki spójności, w tym spójności terytorialnej, oraz sposobu

uwzględniania wymiaru terytorialnego przy realizacji celów europejskich (Strategii Europa

202020 oraz Agendy Terytorialnej 2020). Terytorialne równoważenie rozwoju, które skupia się

na budowie potencjałów rozwojowych poszczególnych obszarów, przyczyniać się będzie do

realizacji priorytetów wyznaczonych w Strategii Europa 2020. Osiąganie rozwoju

inteligentnego (ang. smart growth), zrównoważonego (ang. sustainable growth) oraz

sprzyjającego włączeniu społecznemu (ang. inclusive growth) musi opierać się na założeniu, że

w korzyściach ze wzrostu gospodarczego w pełni uczestniczą także regiony najbardziej

oddalone od centrów rozwoju, zwiększając w ten sposób spójność terytorialną kraju. KPZK

wykorzystuje w tym kontekście dorobku prac nad aktualizacją Territorial State and

Perspectives21 i Agendy Terytorialnej22, Kartą Lipską23 i Deklaracją z Toledo24, Zieloną Księgą

14 Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski, dokument przyjęty na posiedzeniu Rady Ministrów 27 kwietnia 2009 r.

15 Nowelizacji ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju dokonano w grudniu 2008 r. (Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 712).

16 Raport Polska 2030 – Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, 2009 r.

17 Prace nad ograniczeniem liczby strategii rozwoju – z 42 dokumentów tego typu do 9 nowych, zintegrowanych strategii rozwoju – dotyczą

ww

następujących dokumentów: Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki; Strategia rozwoju kapitału ludzkiego; Strategia rozwoju

transportu; Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko; Sprawne państwo; Strategia rozwoju kapitału społecznego; Strategia Bezpieczeństwa

Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej; Strategia zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa; Krajowa strategia rozwoju regionalnego 20102020. Regiony, miasta, obszary wiejskie, przyjęta przez rząd 13 lipca 2010 r.

18 European Spatial Development Perspective (ESDP) – Europejska Perspektywa Rozwoju Przestrzennego, dokument nieformalny, podkreślający

potrzebę podniesienia rangi wymiaru terytorialnego w polityce regionalnej UE, Poczdam 1999 r.

19 Oficjalna nazwa Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (w wersji roboczej

określany jako Traktat reformujący) podpisany 13 grudnia 2007 r. w Lizbonie, opublikowany w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej Seria

C Nr 306 z 17 grudnia 2007 r. oraz w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2009 Nr 203, poz. 1569). Wszedł w życie 1 grudnia

2009 r. W artykule 2 ust. 3 Traktatu znalazł się zapis, iż „(Unia) wspiera spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną oraz solidarność

między państwami członkowskimi”.

20 Europe 2020–Strategy for Smart, Sustainable and Inclusive Growth – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającemu

włączeniu społecznemu, komunikat KE opublikowany 3 marca 2010 r.

21 Territorial State and Perspectives of the European Union – Towards a Stronger European Territorial Cohesion in the Light of Lisbon and Gothenburg Ambitions,

2007, dokument referencyjny dla Agendy Terytorialnej przyjęty podczas nieformalnego spotkania Ministrów Państw Członkowskich Unii

Europejskiej ds. Spójności Terytorialnej i Rozwoju Miast w maju 2007 r. w Lipsku., zaktualizowany podczas Prezydencji Węgierskiej wraz z

Agendą Terytorialną 2020.

22 Territorial Agenda of European Union 2020. Towards an Inclusive, Smart and Sustainable Europea of Diverse Regions. Agenda Terytorialna Unii Europejskiej

2020. W kierunku sprzyjającej społecznemu włączeniu, inteligentnej i zrównoważonej Europy – zaktualizowany dokument – Agenda terytorialnej Unii

Europejskiej 2007 - został przyjęty 19 maja 2011 r. w Gödöllő (Węgry), podczas nieformalnego spotkania ministrów do spraw spójności

terytorialnej.

23 Leipzig Charter on Sustainable European Cities - Karta Lipska na rzecz zrównoważonego rozwoju miast europejskich, przyjęta przez Ministrów Państw

Członkowskich UE w maju 2007 r. w Lipsku, zawiera szereg zaleceń, które mają przyczynić się do rozwoju miast europejskich.

Przebieg prac nad KPZK 2030

v.p

l

w sprawie spójności terytorialnej25, Stanowiskiem Rządu RP do Zielonej Księgi26 oraz

Wspólnym Dokumentem Rozwoju Przestrzennego Grupy Wyszehradzkiej, Bułgarii

i Rumunii27, a także dorobek programu badawczego ESPON.

Prace nad KPZK Ministerstwo Rozwoju Regionalnego rozpoczęło w październiku 2006 roku,

powołując Zespół Roboczy28 do opracowania Tez i Założeń do KPZK29. Ten dokument

określił podstawowe założenia metodologiczne odnoszące się do prac nad Koncepcją oraz

główne tezy odnoszące się do jej zawartości: wizji, celów i uwarunkowań. Po jego akceptacji

przez Radę Ministrów przystąpiono do właściwych prac nad Koncepcją.

.go

Prace nad KPZK były oparte na równoległym współdziałaniu trzech specjalnie do tego

powołanych zespołów, z których najważniejszym gremium jest Państwowa Rada Gospodarki

Przestrzennej (PRGP) pełniąca funkcję organu doradczego Premiera w pracach nad KPZK,

działająca od 2007 roku. W skład Rady wchodzą osoby o autorytecie naukowym w zakresie

planowania przestrzennego, planiści oraz urbaniści praktycy. Opinia Rady była kluczowa

zarówno na poszczególnych etapach powstawania dokumentu, jak i dla jego końcowego

kształtu oraz decyzji o ostatecznym przyjęciu projektu przez Radę Ministrów.

W czerwcu 2007 roku Ministerstwo Rozwoju Regionalnego powołało Zespół Ekspertów

Naukowych (ZEN) pod kierunkiem prof. dr hab. Piotra Korcellego, w którego skład weszli

prof. dr hab. Marek Degórski, prof. dr hab. Tomasz Komornicki, prof. dr hab. Tadeusz

Markowski, prof. dr hab. Jack Szlachta, prof. dr hab. Grzegorz Węcławowicz, prof. dr hab.

Janusz Zaleski, prof. dr hab. Jacek Zaucha oraz dr Dominik Drzazga, sekretarz ZEN. Zespół

naukowy opracował ekspercką wersję projektu KPZK.

w.

rcl

W lipcu 2007 roku Minister Rozwoju Regionalnego powołał Zespół Realizacyjny30 (ZR), aby

dyskutować na bieżąco etapy prac nad projektem, ułatwić dostęp do dokumentów

sektorowych i samorządowych mających wpływ terytorialny oraz proponować tematy

wymagające dodatkowych analiz.

W trakcie prac nad Koncepcją zgromadzono wiele opinii, w tym ponad czterdzieści

ekspertyz31, zorganizowano konferencje oraz seminaria tematyczne dotyczące m.in.

środowiska przyrodniczego, gospodarki, transportu, infrastruktury energetycznej, rozwoju

miast, obszarów transgranicznych i obszarów morskich, przy dużym wsparciu Komitetu

Przestrzennego Zagospodarowania Kraju Polskiej Akademii Nauk.

W grudniu 2008 roku Zespół Ekspertów Naukowych zaprezentował Ekspercki Projekt

Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju (EP KPZK). EP KPZK zawierał

ww

24 Deklaracja z Toledo – Toledo Declaration – przyjęta przez Ministrów Państw Członkowskich UE ds. Rozwoju Miast podczas nieformalnego

spotkania 22 czerwca 2010 r.

25 Zielona Księga – Green Paper on Territorial Cohesion – w sprawie spójności terytorialnej, przekształcenie różnorodności terytorialnej w siłę.

COM (2008) 616, przyjęta przez Komisję Europejską w październiku 2008 r.

26 W odpowiedzi na publikację Zielonej Księgi 24 lutego 2009 r. Komitet Europejski Rady Ministrów przyjął Stanowisko RP do Zielonej Księgi

w sprawie spójności terytorialnej. Stanowisko podejmuje najważniejsze zagadnienia dotyczące spójności terytorialnej oraz przyszłości polityki

spójności.

27 Wspólny Dokument Rozwoju Przestrzennego Grupy Wyszehradzkiej, Bułgarii i Rumunii (Common Spatial Development Document of the

V4+2 Countries) został przyjęty na spotkaniu ministrów ds. polityki regionalnej państw Grupy Wyszehradzkiej w Budapeszcie 30

marca 2010 r. Celem dokumentu jest koordynacja rozwoju przestrzennego, a w szczególności rozwiązanie problemu braku kontynuacji sieci

drogowej i kolejowej, a także likwidacja braku połączeń osi rozwojowych pomiędzy państwami V4+2. Dokument ten obecnie służy

członkom grupy V4 + 2 do aktualizacji krajowych dokumentów w zakresie planowania i zagospodarowania przestrzennego.

28 W skład Zespołu weszli przedstawiciele dziewięciu Ministerstw: Rozwoju Regionalnego, Budownictwa, Transportu, Spraw Wewnętrznych i

Administracji, Środowiska, Gospodarki Morskiej, Obrony Narodowej, Gospodarki oraz Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

29 Tezy i Założenia zaakceptowane przez rząd 26 czerwca 2007 r.

30 W skład Zespołu Realizacyjnego weszli przedstawiciele Ministerstw: Rozwoju Regionalnego, Infrastruktury, Gospodarki, Obrony

Narodowej, Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Spraw Wewnętrznych i Administracji, Środowiska oraz Związku Województw RP. W marcu 2009 r.

skład Zespołu został poszerzony o przedstawicieli następujących resortów: Sprawiedliwości, Sportu i Turystyki, Zdrowia, Finansów, Spraw

Zagranicznych, Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz przedstawiciela Głównego Urzędu Statystycznego.

31 Lista ekspertyz znajduje się w ZAŁĄCZNIKU 3. Większość z nich ukazała się jako publikacja Ekspertyzy do KPZK 2008-2033, Warszawa

2008, tomy 1-4, trzy dodatkowe opracowania dotyczące krajobrazu, usług społecznych i gospodarki wodnej nie ukazały się drukiem, są

dostępne jedynie w formie elektronicznej z pozostałymi tekstami ekspertyz na stronie internetowej Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_przestrzenna/kpzk/ekspertyzy/strony/default.aspx

v.p

l

ekspercką ocenę sytuacji i trendów w zakresie rozwoju przestrzennego w Polsce, wskazywał

główne elementy struktury przestrzennej kraju oraz wizję jej rozwoju w perspektywie

dwudziestopięcioletniej. Ekspercki Projekt KPZK nie miał statusu dokumentu rządowego, lecz

jako kompleksowe opracowanie wywarł istotny wpływ na przygotowanie przez MRR projektu

Koncepcji. EP KPZK stał się podstawą debaty publicznej nad wizją rozwoju przestrzennego

kraju przeprowadzonej przez MRR w szesnastu regionach w pierwszej połowie 2009 roku32

i został skonfrontowany z postulatami regionów wobec przyszłego dokumentu rządowego.

W październiku 2009 roku MRR rozpoczęło prace nad przygotowaniem rządowego projektu

Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, w których wykorzystano zapisy EP

KPZK oraz uwzględniono wnioski z debaty.

.go

W maju 2010 roku została opracowana pierwsza wersja projektu rządowego, konsultowana do

września 2010 roku w ramach Zespołu Realizacyjnego, Państwowej Rady Gospodarki

Przestrzennej (stanowisko PRGP z czerwca 2010 roku), a przede wszystkim w ramach

wielostronnych spotkań z resortami wchodzącymi w skład ZR (transport, środowisko,

gospodarka, zdrowie i nauka). W porównaniu z EP rządowy projekt Koncepcji został

uzupełniony o zagadnienia dotyczące infrastruktury społecznej i gospodarki wodnej. Zmianie

uległa struktura dokumentu – powstały nowe rozdziały na temat istoty polityki przestrzennej,

podstawowych definicji i typologii obszarów funkcjonalnych oraz uwzględniono zagadnienie

dostępu do usług publicznych służących zwiększeniu spójności wewnętrznej kraju oraz

zagadnienia dotyczące specyfiki obszarów wiejskich. Opracowana została diagnoza w postaci

kartograficznej prezentacji stanu przestrzennego zagospodarowania kraju (mapy

diagnostyczne) oraz przygotowano od nowa warstwę graficzną dokumentu (rysunki wizji,

celów). Równolegle, w ramach strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, opracowana

została w 2010 r. Prognoza oddziaływania na środowisko skutków realizacji KPZK 203033.

w.

rcl

Po uwzględnieniu w projekcie zaleceń wynikających z oceny w lutym 2011 roku rozpoczęto

konsultacje społeczne KPZK. Projekt przedyskutowano podczas spotkań tematycznych

i branżowych, międzynarodowych oraz w Komitecie Przestrzennego Zagospodarowania Kraju

Polskiej Akademii Nauk, uruchomiono skrzynkę mailową (konsultacje_kpzk@mrr.gov.pl). Do

kwietnia wpłynęło ponad trzy tysiące uwag od około 180 partnerów, a same spotkania

tematyczne zgromadziły prawie pół tysiąca osób.

Ponownie przeanalizowano opis wizji metropolii sieciowej oraz propozycje dotyczące

etapowania rozwoju sieci transportowej kraju. Projekt został uzupełniony o rozdział

finansowy, kluczowy dla realizacji działań proponowanych w Koncepcji. Opracowano materiał

syntezujący, zawarte w projekcie dane zostały zaktualizowane. W treści dokumentu

wprowadzono także zmiany o charakterze redakcyjnym oraz niewielkie autopoprawki.

ww

Uczestnicy konsultacji odnieśli się pozytywnie do zasadności i potrzeby powstania

zintegrowanej Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030, łączącej elementy

planowania społeczno-gospodarczego i przestrzennego oraz do konieczności kontynuowania

prac nad Planem działań i rozwijaniu planowania w obszarach funkcjonalnych. Zgodzono się

także z tezą, że sfera planowania przestrzennego nie ma silnej pozycji koordynacyjnej wobec

polityk sektorowych (w porównaniu do innych krajów europejskich), a sam system planowania

przestrzennego w Polsce wymaga gruntownej reformy.

Uwagi do systemu planowania przestrzennego sformułowała również Państwowa Rada

Gospodarki Przestrzennej, która w toku prac nad Koncepcją, oprócz pozytywnego wobec niej

stanowiska, przeanalizowała także obecny, niespełniający swych zadań system gospodarki

przestrzennej i planowania przestrzennego. Rada wyraziła opinię, iż uchwalenie Koncepcji

przyczyni się do przyspieszenia procesu zreformowania i przebudowy systemu34. Podobne

32Raport z prac nad przygotowaniem koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju stanowi ZAŁĄCZNIK 1.

33 Raport dotyczący procesu strategicznej oceny oddziaływania na środowisko stanowi ZAŁĄCZNIK 2.

34 Stanowisko Państwowej Rady Gospodarki Przestrzennej w sprawie systemu gospodarki przestrzennej i planowania przestrzennego przyjęte

na posiedzeniu Rady w dniu 30 maja 2011 r.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

opinie na temat KPZK 2030 oraz stanu planowania przestrzennego w Polsce wyraził również

Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju Polskiej Akademii Nauk. Koncepcja, jak

również polski system planowania były także przedmiotem dyskusji na posiedzeniu Konwentu

Marszałków RP oraz Unii Metropolii Polskich. Projekt Koncepcji Przestrzennego

Zagospodarowania Kraju 2030 został przyjęty przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu

Terytorialnego, Komitet do Spraw Europejskich Rady Ministrów, Komitet Rady Ministrów do

Spraw Informatyzacji i Łączności oraz Stały Komitet Rady Ministrów. Rada Ministrów przyjęła

Uchwałę w sprawie przyjęcia Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 w dniu

13 grudnia 2011 roku.

v.p

l

I. Zagospodarowanie przestrzenne kraju – podstawowe definicje KPZK

2030

W celu zaprezentowania zagadnień objętych Koncepcją Przestrzennego Zagospodarowania

Kraju 2030 oraz dla zapewnienia jednoznacznego ich rozumienia, niezbędne jest zdefiniowanie

podstawowych pojęć odnoszących się do zagospodarowania przestrzennego i polityki

przestrzennej. Potrzeba ta wynika m.in. z niejednoznaczności zapisów obowiązujących aktów

prawnych w tej sferze.

1. Zagospodarowanie przestrzenne kraju

.go

W ramach KPZK 2030 zagospodarowanie przestrzenne kraju należy rozumieć jako sposób

rozmieszczenia w przestrzeni Polski podstawowych elementów struktury przestrzennej oraz

zachodzące pomiędzy nimi relacje. Do podstawowych elementów struktury przestrzennej

kraju, będących przedmiotem analiz i oddziaływania polityki publicznej, zalicza się elementy

systemu gospodarczego i społecznego, infrastrukturę techniczną, sieć osadniczą, krajobraz

(przyrodniczy i kulturowy) oraz powiązania funkcjonalne.

Na podstawie przeprowadzonych analiz stanu i uwarunkowań zagospodarowania

przestrzennego, Raportu o stanie zagospodarowania przestrzennego kraju oraz analizy

uwarunkowań i trendów rozwojowych KPZK 2030 formułuje wizję przestrzennego

zagospodarowania kraju w 2030 roku, pożądaną z punktu widzenia strategicznych celów

rozwoju kraju35. Koncepcja określa sposób osiągania tej wizji w czasie – politykę

przestrzennego zagospodarowania, instrumenty jej realizacji (planowanie przestrzenne,

koordynacja polityk mających największe oddziaływanie przestrzenne) oraz inne instrumenty

prawne, instytucjonalne, inwestycyjne.

w.

rcl

Ze względu na odległy – dwudziestoletni – horyzont czasowy przedstawiona wizja jest

formułowana intuicyjnie ze świadomością sporego marginesu niepewności. W związku

z powyższym powinna być ona traktowana jako ramowy opis pożądanego stanu

zagospodarowania przestrzennego kraju, umożliwiający w najpełniejszy sposób realizację celów

strategicznych rozwoju kraju.

2. Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju

Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju wskazuje sposób realizacji wizji

przestrzennego zagospodarowania i celów rozwojowych kraju w odniesieniu do terytorium,

oddziałując na główne elementy zagospodarowania przestrzennego kraju i zapewniając

koordynację instrumentów o charakterze sektorowym. Będąc integralną częścią polityki

rozwoju, polityka przestrzenna łączy i koordynuje działania podejmowane na poziomie

krajowym z działaniami realizowanymi na innych poziomach zarządzania, w tym na poziomie

regionalnym i lokalnym.

ww

Polityka przestrzennego zagospodarowania stanowi instrument realizacji długookresowej

strategii rozwoju kraju i jest realizowana na podstawie i poprzez

•

•

•

•

Koncepcję Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030,

strategiczne dokumenty dotyczące rozwoju społeczno-gospodarczego i przestrzennego

o długo- lub średniookresowym horyzoncie realizacji (Długookresowa Strategia

Rozwoju Kraju 2030, Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020),

dziewięć zintegrowanych strategii rozwoju,

dokumenty planistyczne odnoszące się do

o poziomu regionalnego (strategia rozwoju województwa i w powiązaniu z nią

plan zagospodarowania przestrzennego województwa,

Poziomem odniesienia wizji przestrzennego zagospodarowania kraju (Rozdział III.) jest Raport Polska 2030 – Wyzwania rozwojowe,

opublikowany w czerwcu 2009 r. przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów.

o poziomu lokalnego (studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

przestrzennego gmin, miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego),

o poziomu funkcjonalnego (strategii i powiązanych z nimi planów

zagospodarowania obszarów funkcjonalnych, takich jak np. obszary

funkcjonalne miejskie, wiejskie, górskie, obszary funkcjonalne na morzu),

działania inwestycyjne wynikające z programów rozwoju i programów operacyjnych,

uregulowania prawne,

odpowiednie rozwiązania instytucjonalne, w tym zintegrowany system monitoringu

przestrzennego.

v.p

l

•

•

•

– 17 –

Prowadzenie polityki przestrzennego zagospodarowania kraju zapewnia

•

•

koordynację przestrzennej działalności podmiotów publicznych, polegającą na łączeniu

różnych zamierzeń, tak aby w określonym czasie osiągnąć wyznaczone cele,

tworzenie platformy porozumienia między różnymi podmiotami w zakresie

wyznaczania celów i działań podejmowanych w poszczególnych sektorach

i dziedzinach,

wykorzystanie potencjału kraju, jego poszczególnych regionów oraz obszarów

funkcjonalnych.

.go

•

Podmiotem programującym politykę przestrzennego zagospodarowania kraju jest Rząd (przy

zapewnieniu odpowiednich ram dla konsultacji i partnerstwa w procesie programowania),

natomiast współrealizowana jest ona przez wszystkie podmioty publiczne w ramach ich

kompetencji.

3. Instrumenty realizacji polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

w.

rcl

Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju jest realizowana za pomocą różnego typu

instrumentów. Do najważniejszych należy

•

•

•

•

planowanie przestrzenne, którego ustalenia, na bazie zapisów prawnych, obowiązują

w odniesieniu do zagospodarowania przestrzennego na poziomie kraju, regionu

i lokalnym lub w odniesieniu do wyodrębnionych przestrzennie specyficznych

kompleksów terytorialnych (obszary funkcjonalne),

regulacje prawne,

instytucje i rozwiązania organizacyjne determinujące sprawność i efektywność zarówno

systemu planowania przestrzennego, jak i związanych z nim instytucji zajmujących się

zagadnieniami rozwojowymi (planowaniem i realizacją),

działania o charakterze inwestycyjnym określane w ramach strategii i programów

o horyzoncie średniookresowym i operacyjnym będące domeną różnych polityk

publicznych.

3.1. Planowanie przestrzenne

ww

Planowanie przestrzenne jako narzędzie zarządzania służy formułowaniu celów i zadań polityki

przestrzennego zagospodarowania kraju i określa sposób jej realizacji. Głównym zadaniem

planowania przestrzennego jest wskazywanie możliwości optymalnego wykorzystania

przestrzennie zróżnicowanych cech danego obszaru dla osiągnięcia celów rozwojowych,

ustalenie rozmieszczenia w przestrzeni i koordynacja w czasie działań rozwojowych,

pozwalające na uzyskanie efektu synergii tych działań i jednoczesne zachowanie tych cech

terytorium, które wymagają ochrony i gwarantują tworzenie podstaw trwałego

i zrównoważonego rozwoju.

Planowanie przestrzenne w Polsce reguluje szereg dokumentów prawnych, z których

najważniejszym jest ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z 27 marca

2003 roku. Reguluje ona rodzaj, zakres przedmiotowy oraz tryb uchwalania poszczególnych

dokumentów planistycznych na różnych szczeblach administracji publicznej.

Na potrzeby KPZK 2030 dokonano następującego rozróżnienia w systemie planowania36

•

•

3.2. Instrumenty prawne

v.p

l

•

planowanie krajowe – kompetencje w zakresie przygotowania dokumentów planistycznych

przysługują

o ministrowi do spraw rozwoju regionalnego (koncepcja przestrzennego

zagospodarowania kraju),

o innym ministrom właściwym odpowiedzialnym za działania w określonych

funkcjonalnie elementach zagospodarowania Polski oraz mających kompetencje

w zakresie przygotowania odpowiednich dokumentów planistycznych, w tym

ministrowi właściwemu ds. gospodarki i ministrowi właściwemu do spraw skarbu

państwa w zakresie zarządzania i ochrony strategicznych złóż kopalin,

planowanie funkcjonalne – jako oddzielna przekrojowa kategoria planistyczna ze względu

na konieczność zapewnienia planowania na obszarach o specyficznych cechach,

niezwiązanych z ograniczeniami administracyjnymi niezależnie od istnienia planu

krajowego, planów wojewódzkich czy lokalnych (plany obszarów funkcjonalnych),

planowanie regionalne – kompetencje w zakresie przygotowania dokumentów

planistycznych na poziomie województwa przysługują samorządom województw (plany

przestrzennego zagospodarowania województw),

planowanie lokalne – studia i plany miejscowego zagospodarowania przestrzennego, które

wynikają ze studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy,

określając kierunki zmian w strukturze przestrzennej gminy oraz w przeznaczeniu terenów;

kompetencje w tym zakresie należą do odpowiednich jednostek samorządu terytorialnego.

.go

•

w.

rcl

Instrumenty prawne to wszystkie inne niż plany zagospodarowania przestrzennego akty prawa,

takie jak: ustawa o prowadzeniu polityki rozwoju, zbiór ustaw odnoszących się do zarządzania

środowiskiem przyrodniczym (z których większość ma istotne znaczenie dla zarządzania

przestrzenią) czy strategie, programy i plany zatwierdzane przez Radę Ministrów wywierające

wpływ na stan przestrzennego zagospodarowania kraju. Stanowią one podstawę procedury

planistycznej, gdyż wspomagają prawidłową realizację celów polityki przestrzennej i służą

prowadzeniu racjonalnych działań w sferze zagospodarowania przestrzennego. Podstawowym

warunkiem prawidłowego funkcjonowania instrumentów prawnych w systemie planowania jest

ich skoordynowanie z polityką zagospodarowania przestrzennego.

Instrumentem uzupełniającym planowanie przestrzenne jest system ocen oddziaływania na

środowisko obowiązujący wobec wszystkich dokumentów planistycznych. Jego podstawą jest

ustawa z 3 października 2008 roku o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie,

udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko37.

ww

W kontekście oddziaływania polityki przestrzennego zagospodarowania na zachowanie

zasobów środowiska i jakość życia istotne znaczenie mają normy prawne regulujące podstawy

wyznaczania sieci ekologicznych, planowania ochrony na obszarach chronionych, prowadzenia

gospodarki wodnej, ograniczania emisji, kształtowania klimatu akustycznego miast itd. oraz

instrumenty oceny stopnia obciążenia środowiska, zmniejszania konfliktowości rozwoju

i prowadzenia kompensacji przyrodniczych.

3.3. Instrumenty instytucjonalne

System instytucjonalny wspomaga, a w rzeczywistości warunkuje właściwą i efektywną

realizację zamierzeń w zakresie polityki przestrzennego zagospodarowania kraju. Do

podstawowych elementów tego systemu należą

36 Obowiązująca ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nie reguluje precyzyjnie tej kwestii.

37 Dz. U. z 2008 r. Nr 199, poz. 1227, z późn. zm.

•

•

•

•

system koordynacji realizacji polityki zagospodarowania przestrzennego kraju

obejmujący wszystkie podmioty publiczne włączone w proces planowania i realizacji

polityki; koordynacja w ramach polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

obejmuje koordynację

o

na poziomie krajowym – prezes Rady Ministrów i minister właściwy ds. polityki

regionalnej oraz ds. budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej

oraz minister właściwy do spraw gospodarki morskiej w zakresie

zagospodarowania obszarów morskich,

o

na poziomie regionalnym – samorząd województwa,

o

na poziomie lokalnym, a także w odniesieniu do obszarów funkcjonalnych –

właściwy minister, samorząd terytorialny bądź związki samorządu o charakterze

celowym,

wieloszczeblowy system instytucjonalny realizacji polityki zagospodarowania

przestrzennego obejmujący: biura planowania przestrzennego oraz instytucje

odpowiedzialne za realizację polityki społeczno-gospodarczej. System jest obecnie

rozproszony i nie spełnia swoich podstawowych zadań w zakresie efektywnej realizacji

założeń polityki zagospodarowania przestrzennego,

system monitoringu zagospodarowania przestrzennego oraz realizacji polityki

przestrzennej, dostarczający informacje konieczne do podejmowania decyzji

o charakterze zarządczym na wszystkich szczeblach systemu polityki przestrzennej,

kadry zdolne do prowadzenia planowania i zarządzania rozwojem,

wieloszczeblowe partnerstwo w zakresie prowadzenia zadań,

polityka informacyjna w zakresie danych przestrzennych i środowiskowych.

v.p

l

•

Poz. 252

.go

•

– 19 –

w.

rcl

3.4. Instrumenty o charakterze inwestycyjnym

Właściwie ukierunkowanie działań inwestycyjnych może wspomagać osiąganie celów polityki

przestrzennej. Dotychczas brakowało bezpośredniego związku pomiędzy zapisami

dokumentów strategicznych z zakresu zagospodarowania przestrzennego kraju a zapisami

społeczno-gospodarczych średniookresowych strategii i dokumentów operacyjnych, które

stanowią podstawę do wydatkowania środków publicznych na realizacje zamierzeń

rozwojowych. Biorąc pod uwagę postulowany zwiększony nacisk na koordynację działań

ukierunkowanych przestrzennie (lub mających wyraźne oddziaływanie przestrzenne) w ramach

jednolitej, zintegrowanej polityki rozwoju oraz ze względu na wielkość puli środków

finansowych przeznaczonych na realizację projektów modernizacyjnych i rozwojowych

w najbliższych kilkunastu latach (także z udziałem środków UE), znaczną część

przewidywanych wydatków w ramach polityk publicznych, a także środków wydatkowanych

przez samorządy terytorialne i poprzez różne „sektorowe” mechanizmy alokacyjne należy

uważać za instrumenty służące realizacji wizji określonej w KPZK 2030.

ww

Środki te określane są w Wieloletnim Planie Finansowym Państwa, ustawie budżetowej,

wieloletnich prognozach finansowych jednostek samorządu terytorialnego i budżetach

jednostek sektora finansów publicznych oraz w ramach programów rozwojowych i programów

wieloletnich – krajowych i współfinansowanych ze środków europejskich. Zarządzanie

programami i poszczególnymi instrumentami inwestycyjnymi powierzane jest zazwyczaj

różnym dysponentom środków. Istotne jest, aby system zarządzania i koordynacji polityki

przestrzennej zapewniał dysponentom współdziałanie i umożliwiał branie pod uwagę efektów

oddziaływania instrumentów terytorialnych wykorzystywanych w ramach różnych programów.

Dla realizacji pożądanej wizji zagospodarowania przestrzennego KPZK 2030 określa,

w ramach opisów celów kierunki inwestycji, a także, jak w wypadku sieci infrastruktury

technicznej, podstawowe inwestycje w podziale na wyodrębnione etapy realizacji. Postęp

realizacji kluczowych projektów wynikających z KPZK 2030, a finansowanych w ramach

sektorowych i regionalnych programów rozwoju, będzie przedmiotem stałego monitoringu

polityki przestrzennej.

v.p

l

II. Uwarunkowania polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

w perspektywie najbliższych dwudziestu lat

.go

Uwarunkowania polityki przestrzennego zagospodarowania kraju tworzy zbiór czynników

i procesów zależnych w niewielkim stopniu od działań rządu i innych podmiotów publicznych.

Powinny one jednak zostać uwzględniane w formułowaniu i prowadzeniu polityki

przestrzennego zagospodarowania kraju, gdyż mogą wywierać duży wpływ na sposób jej

prowadzenia, wyznaczanie celów i możliwości ich osiągania. Uwarunkowania wynikają

z czynników historycznych, z rozwoju sytuacji politycznej, demograficznej, gospodarczej, ze

stanu środowiska i zmian w zakresie wykorzystywanych technologii. Są też konsekwencją

przemian społeczno-gospodarczych i ekologicznych – zarówno współczesnych, jak

i możliwych w przyszłości. Istotny kompleks uwarunkowań tworzy sytuacja prawno-instytucjonalna Polski związana z członkostwem w UE. Innym istotnym uwarunkowaniem

polityki przestrzennego zagospodarowania kraju jest sprawność krajowego systemu prawnego

i instytucjonalnego zarządzania procesami rozwojowymi, w tym planowania przestrzennego.

Każde z uwarunkowań ma cechy wielowymiarowe i jest współzależne z innymi, zatem

podziałów na poszczególne kategorie nie można traktować rygorystycznie.

2.1. Uwarunkowania polityczne

Proces rozszerzania Unii Europejskiej

w.

rcl

Po włączeniu do Unii Europejskiej w latach 2004-2007 dwunastu nowych krajów oraz

spodziewanym w najbliższych latach rozszerzeniu o Chorwację i Islandię należy oczekiwać

spowolnienia procesu integracji w najbliższych dziesięcioleciach. Będzie to rzutowało na

kierunki rozwoju międzynarodowych szlaków transportowych oraz kierunki intensyfikacji

procesów integracji funkcjonalnej na terenie Europy i w jej bliskim otoczeniu. Do 2030 roku

wschodnia granica Polski pozostanie prawdopodobnie częścią zewnętrznej granicy Unii

Europejskiej, a rozwój sytuacji społecznej, gospodarczej i przestrzennej na obszarach

przylegających do niej będzie warunkowany między innymi zmianami o charakterze

politycznym zachodzącymi na Białorusi, Ukrainie i w Rosji (Rysunek 2.).

Rozwój współpracy gospodarczej i polityka zagraniczna UE wobec Europy

Wschodniej, Europy Południowo-Wschodniej i Bliskiego Wschodu

ww

Istotne uwarunkowania rozwoju przestrzennego Polski są związane ze stanem przyszłych

relacji politycznych pomiędzy Unią Europejską a Rosją. W pewnym zakresie także z sytuacją

w innych krajach Europy Wschodniej (w szczególności na Ukrainie i Białorusi), Europy

Południowo-Wschodniej (kraje byłej Jugosławii i Albania), Turcji oraz na Bliskim Wschodzie

i w rejonie Zatoki Perskiej. Potrzeby inwestycyjne i rozwojowe tych krajów będą

prawdopodobnie powodowały zacieśnianie relacji gospodarczych z UE, co wpłynie na rozwój

połączeń transportowych oraz na rozwój procesów integracyjnych w innych dziedzinach.

Polska jako kraj położony w pewnym oddaleniu od centrum gospodarczego UE, a

jednocześnie w geograficznym centrum kontynentu, może skorzystać na tych procesach pod

warunkiem prowadzenia odpowiedniej polityki społeczno-gospodarczej i zagospodarowania

przestrzennego. Rozwój współpracy gospodarczej oraz liberalizacja polityki wizowej między

Unią Europejską a krajami Europy Wschodniej będą sprzyjały wzrostowi popytu na przewozy

przez polską granicę wschodnią, a tym samym rozwojowi infrastruktury tranzytowej na terenie

Polski, w szczególności jej wschodniej części. Beneficjentem tych procesów może być cała

Polska Wschodnia oraz wszystkie największe ośrodki miejskie umiejące wykorzystać

zacieśnianie więzów gospodarczych między UE a innymi krajami położonymi na wchód

i południowy wschód od Polski.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 2. Polska w procesie integracji europejskiej 2010

Źródło: Opracowanie MRR.

Niewystarczający poziom bezpieczeństwa energetycznego

ww

Potrzeba zapewnienia ciągłości dostaw ropy naftowej lub gazu będzie skutkowało bardziej

spójną niż obecnie europejską polityką energetyczną. W warunkach polskich musi ono także

wpłynąć na zbilansowanie i ochronę własnych zasobów (również tych, których eksploatacja

jest obecnie nieopłacalna lub kwestionowana ze względów ekologicznych) oraz dywersyfikację

zaopatrzenia w surowce dla produkcji energii elektrycznej (w tym rozwój morskiej energetyki

wiatrowej, energetyki jądrowej i opartej na odnawialnych źródłach energii), dywersyfikację

kierunków i bezpieczeństwo dostaw surowców energetycznych, w szczególności gazu

ziemnego, a także rozwój i modernizację infrastruktury energetycznej.

v.p

l

2.2. Uwarunkowania wynikające z historycznie ukształtowanej struktury przestrzennej

sieci osadniczej

Struktura przestrzenna i funkcjonalna systemu osadniczego

System osadniczy Polski charakteryzuje się regularnym pod względem wielkości rozkładem

miast, wykształconą, kilkustopniową strukturą hierarchiczną, niewielką na tle innych krajów

europejskich przewagą największego – stołecznego miasta nad innymi ośrodkami

regionalnymi. Rozmieszczenie miast, zwłaszcza małych i średniej wielkości, jest równomierne

w przestrzeni (Mapa diagnostyczna 1. Rozdział VIII.). Są to cechy systemu policentrycznego,

sprzyjającego realizacji celów rozwoju zrównoważonego – konkurencyjności gospodarki,

spójności społecznej i terytorialnej oraz ekorozwoju.

.go

Istniejąca struktura osadnictwa miejskiego jest zatem korzystną cechą ogólnego układu

przestrzennego zagospodarowania kraju, ułatwia wypełnianie funkcji sektora publicznego,

ogranicza skalę procesów przestrzennej polaryzacji życia gospodarczego i społecznego.

Niewystarczająca jest jednak sprawność funkcjonowania systemu osadniczego mierzona

poziomem przestrzennej dostępności miast usytuowanych na różnych szczeblach układu

hierarchicznego (zwłaszcza wzajemnej dostępności dużych miast oraz ośrodków

subregionalnych względem głównych ośrodków regionów), wyposażeniem w infrastrukturę

techniczną i społeczną, międzynarodową konkurencyjnością w zakresie pełnionych funkcji

wyższego rzędu.

Główne składniki systemu osadniczego

w.

rcl

Są to grupy miast lub konurbacji zagregowanych według poziomu hierarchicznego oraz

kategorii wielkości. Pierwszą stanowią ośrodki o podstawowym znaczeniu dla systemu

osadniczego kraju i jego gospodarki: Warszawa, Kraków, Gdańsk-Gdynia, Wrocław, Poznań,

Katowice – Aglomeracja Górnośląska, Łódź, Szczecin, Bydgoszcz z Toruniem i Lublin. Miasta

te (bez Bydgoszczy, Torunia i Lublina) są wymieniane w opracowaniach przygotowywanych

dla celów polityki przestrzennej w skali Unii Europejskiej jako tzw. MEGA, wśród 72

największych ośrodków miejskich UE. Pod względem poziomu infrastruktury i pełnionych

funkcji nie zajmują one jednak konkurencyjnej pozycji w stosunku do miast podobnej

wielkości w krajach zachodniej i północnej Europy. Aglomeracja Górnośląska jest obszarem

występowania szeregu zjawisk wymagających umiejętnego gospodarowania przestrzennego.

W przypadku Łodzi niezakończona transformacja struktury przemysłowej, a Szczecina,

Bydgoszczy i Lublina – niepełny profil funkcjonalny przy ograniczonym potencjalne

ludnościowym i rynkowym – stanowią wyzwania rozwoju.

ww

Kolejne grupy miast to pozostałe ośrodki wojewódzkie pełniące oprócz funkcji regionalnych

szereg funkcji o znaczeniu krajowym: Białystok, Gorzów Wielkopolski, Kielce, Olsztyn,

Opole, Rzeszów, Zielona Góra; ośrodki regionalne (nie będących stolicami województw

i liczących przeważnie od 100 do 300 tys. mieszkańców): Częstochowa, Radom, Bielsko-Biała,

Rybnik, Płock, Elbląg, Wałbrzych, Włocławek, Tarnów, Kalisz z Ostrowem Wlkp., Koszalin,

Legnica, Grudziądz, Słupsk oraz ośrodki subregionalne, wśród których wyróżniają się

podgrupy stanowiące dawne miasta wojewódzkie oraz ośrodki przemysłowe. Miasta tych

zbiorów różnią się wzajemnie znacznie pod względem stanu gospodarki i infrastruktury. Ich

pozycja w systemie osadniczym jest jednak stabilna.

Pozostałe ośrodki powiatowe pełnią ważną rolę w zakresie funkcji sektora publicznego na

poziomie lokalnym. Stymulują rozwój usług i wytwórczości w tych ośrodkach, stabilizują

społeczności lokalne. Utrzymywanie funkcji związanych z rangą administracyjną, a przez to

określonej pozycji w krajowym systemie osadniczym ogranicza zasięg i tempo procesów

przestrzennej koncentracji ludności oraz działalności gospodarczej w skali kraju. Na obszarach

v.p

l

depopulacyjnych znaczenie tych ośrodków jest szczególnie duże, zapewniają one bowiem

trwałość i ciągłość osadnictwa w przestrzeni.

.go

Wśród ośrodków lokalnych najliczniejszą kategorię stanowi grupa małych miast – obejmuje

ona 497 jednostek (poniżej 10 tys. mieszkańców), w tym 311 liczących poniżej 5 tys.

mieszkańców (stan z 2009 r.). Jest to silnie zróżnicowany zbiór. Podstawowa linia podziału

przebiega między miejscowościami o wyspecjalizowanych funkcjach a lokalnymi ośrodkami

usługowymi położonymi na obszarach wiejskich. Te pierwsze to miejscowości o funkcjach

uzdrowiskowych i wypoczynkowych usytuowane na obszarach górskich, pojeziernych,

nadbrzeżnych, miejscowości pełniące funkcje mieszkaniowe i rekreacyjne, znajdujące się w

zasięgu bezpośredniego oddziaływania dużych miast, jak również wyspecjalizowane ośrodki

przemysłowe położone w różnych częściach kraju. Sytuacja społeczno-gospodarcza tych miast

jest w większości korzystniejsza aniżeli małych miast pełniących funkcje ośrodków obsługi

obszarów wiejskich. W przypadku tych lokalnych ośrodków, w następstwie przemian

zachodzących w rolnictwie, transporcie, telekomunikacji, a także w koncentracji ludności

powiązania ekonomiczne z otoczeniem wiejskim zmniejszają się. Ich rolę jako rynków usług,

zaopatrzenia i zbytu oraz lokalnych rynków pracy przejmują miasta średniej wielkości.

Osadnictwo wiejskie i procesy suburbanizacji

w.

rcl

Pod względem gęstości osadnictwa wiejskiego, wielkości jednostek i ich morfologii – układów

przestrzennych – występują widoczne, historycznie ukształtowane, różnice międzyregionalne.

W skali kraju przeważają wsie liczące od 100 do 500 mieszkańców. Większe wsie występują

głównie w Polsce południowej oraz w Wielkopolsce, na Kujawach i na Kaszubach. Odpływ

ludności obejmuje wszystkie typy miejscowości wiejskich, przy czym najintensywniej występuje

w małych wsiach, liczących poniżej 100 mieszkańców, zwłaszcza w oddalonych od ośrodków

wzrostu regionach wschodniej Polski.

W strefach wokół dużych i średniej wielkości miast wzrasta intensywność osadnictwa,

a struktura gospodarki ulega zróżnicowaniu w efekcie rozwoju funkcji pozarolniczych –

produkcyjnych i usługowych oraz mieszkaniowych, w związku ze zwiększaniem się skali

dojazdów do pracy. Na tych obszarach najszybszym przemianom modernizacyjnym ulegają

także budownictwo mieszkalne i infrastruktura techniczna.

Kierunki przekształceń systemu osadniczego

Do 2030 roku będzie zapewne postępował proces koncentracji ludności i działalności

gospodarczej na obszarach funkcjonalnych dużych miast, a także w średniej wielkości miastach

i na otaczających je obszarach wiejskich. Proces ten jest związany z globalizacją gospodarki,

występuje w większości krajów. W Polsce czynnikiem przestrzennej koncentracji ludności są

także migracje międzynarodowe, gdyż głównymi obszarami źródłowymi tych migracji są

regiony oddalone od centrów rozwoju, obszary wiejskie i małe miasta. Z kolei w sytuacji, w

której wzrośnie napływ migracyjny z zagranicy, będzie się on kierował w znacznym stopniu do

dużych miast i ich stref podmiejskich.

ww

Przy założeniu, zgodnym z aktualnymi prognozami demograficznymi, iż ogólna liczba ludności

Polski do roku 2030 zmniejszy się w stosunku do stanu obecnego o 5-8% (tzn. 2-3 miliony),

można oczekiwać następującego scenariusza zmian struktury osadnictwa. Wzrastać będzie

ujmowana w granicach obszarów funkcjonalnych liczba mieszkańców miast (z wyjątkiem

Aglomeracji Górnośląskiej i ew. Łodzi) stanowiących ośrodki krajowe i ponadregionalne oraz

również większości ośrodków regionalnych. Wzrost ten, wbrew niektórym opiniom, obejmie

duże miasta wschodnich regionów Polski w wyniku napływu migrantów z otaczających te

ośrodki regionów. Sieć miast średniej wielkości pozostanie stabilna. Zbiór małych miast będzie

ulegał procesowi dalszego różnicowania, a zagregowana liczba ich mieszkańców zmniejszy się

w skali przekraczającej wartość krajową. Nie należy jednak w tym okresie oczekiwać wypadania

v.p

l

poszczególnych miast z systemu osadniczego. Obszary wiejskie, poza strefami otaczającymi

miasta duże i średniej wielkości, mogą stracić w sumie ok. jednej piątej ludności wskutek

odpływu migracyjnego i ujemnego salda ruchu naturalnego. Pod względem rozmieszczenia

ludności pogłębią się zaznaczające się od dawna zróżnicowania międzyregionalne i

wewnątrzregionalne.

Powiązania funkcjonalne między regionami a dużymi miastami

.go

O znaczeniu w gospodarce międzynarodowej decyduje w dużej mierze potencjał ludnościowy

i gospodarczy największych miast, ważną rolę pełnią także zależności między nimi i między

regionami. W Polsce wewnętrzne powiązania funkcjonalne nie są wykształcone w stopniu

optymalnym. Mimo policentrycznej sieci osadniczej najlepiej rozwinięte są powiązania

dośrodkowe, wynikające z roli stolicy. Widoczne jest to na płaszczyźnie społecznej

i gospodarczej m.in. migracji rejestrowanych i powiązań właścicielskich spółek (Mapa

diagnostyczna 3., Rozdział VIII.). Jedną z najważniejszych przyczyn utrudniających

powstawanie silnych powiązań jest niedostateczna infrastruktura transportowa.

Powiązania funkcjonalne między miastami a ich zapleczem

w.

rcl

W dobie globalizacji zachodzi proces osłabiania powiązań funkcjonalnych między miastami

wojewódzkimi a ich zapleczem na rzecz wzmocnienia związków z innymi głównymi miastami.

Równocześnie obserwuje się zwiększanie bezpośredniego oddziaływania miasta na tereny

przyległe, definiowane jako miejski obszar funkcjonalny. Zasięg tego obszaru wyznaczany jest

przez rozprzestrzenianie się miasta (urban sprawl), zarówno form zabudowy, jak i miejskiego

stylu życia, oraz rosnący zakres dojazdów do pracy do centrów miast (Mapa diagnostyczna 4.,

Rozdział VIII.). Oznacza to, że także w Polsce, jaki i w Europie następuje odejście od

tradycyjnego podziału struktur osadniczych z wyraźną granicą między miastem i wsią. Obszary

wiejskie, zwłaszcza w sąsiedztwie dużych ośrodków miejskich, w coraz większym stopniu

zaczynają pełnić funkcje pozarolnicze – usługowe i produkcyjne.

Funkcje gospodarcze największych miast

ww

Duże miasta i ich obszary funkcjonalne najłatwiej dostosowały się do zmian systemowych,

tworząc warunki rozwoju otwartej gospodarki rynkowej. Ale i w tym przypadku postęp nie był

równomierny. Funkcje metropolitalne (transportowa, nauki wyższej, kontrolno-decyzyjna,

administracyjna, turystyczna, przemysłowa) wymagają wzmocnienia w dużych miastach Polski.

W dużych miastach (za wyjątkiem Warszawy) brakuje pełnej palety funkcji metropolitalnych.

Głównie w Warszawie i częściowo na Śląsku oraz w Poznaniu (w dużo mniejszym zakresie

w Trójmieście i Krakowie) obecne są znaczące funkcje decyzyjne. W przypadku funkcji

kontrolnych zarządzania gospodarczego można wyróżnić dwa poziomy hierarchiczne

Warszawa i „reszta” kraju (w tym pozostałe duże miasta). Rosnąca koncentracja ośrodków

zarządzania przedsiębiorstwami w Warszawie może stanowić zakłócenie policentrycznej

struktury osadniczej kraju. Niezgodność lokalizacji funkcji decyzyjno-kontrolnych w stosunku

do rozmieszczenia sił wytwórczych i zasobów ludnościowych wskazuje na nierównowagę

systemową.

W dużych miastach Polski (oprócz Warszawy) brakuje instytucji kulturowych o zasięgu

krajowym i europejskim. Jedynie Kraków udało się wypromować jako międzynarodowy

produkt turystyczny zdolny konkurować z Pragą czy z Budapesztem. Miastami, w których

lokują się instytucje międzynarodowe oprócz Warszawy są: Trójmiasto (instytucje bałtyckie)

i Szczecin (NATO). W dużych miastach Polski dominuje (66% i więcej) zatrudnienie

w gałęziach o niskim i średnim zaawansowaniu technologicznym, a gospodarka oparta na

wiedzy koncentruje się w Warszawie, Krakowie oraz częściowo we Wrocławiu i Aglomeracji

Górnośląskiej. To wszystko wskazuje na niepełne osadzenie wielkich miast Polski w funkcjach

metropolitalnych, na zróżnicowanie tych funkcji między miastami i na korzyści, jakie

Główne funkcje obszarów wiejskich

v.p

l

wyniknęłyby ze scalenia tych miast w spójny organizm funkcjonalny.

.go

Obszary wiejskie pełnią różne funkcje, które w sposób skuteczny i efektywny przyczyniają się

do zrównoważonego rozwoju kraju. W szczególności pełnią istotne znaczenie zarówno

w sferze produkcji (rolniczej i pozarolniczej), oddziaływania na środowisko oraz konsumpcji.

Na obszarach tych prowadzone są różne rodzaje aktywności gospodarczej, z których

najbardziej powszechne jest rolnictwo, są one miejscem życia i pracy blisko 40% ludności kraju

oraz miejscem wypoczynku. Funkcje te są zbieżne z oceną i oczekiwaniami społecznymi

wobec roli jaką pełnić mają obszary wiejskie38. Obserwuje się wciąż duże dysproporcje w

jakości życia (dostęp do infrastruktury i usług publicznych oraz jej jakość, dostępność

transportowa i energetyczna) na wsi i w mieście oraz wewnętrzne zróżnicowanie w tym

zakresie na wsi. Ocena rozwoju obszarów wiejskich wskazuje na konieczność podniesienia ich

innowacyjności oraz poziomu cywilizacyjnego. W szczególności należy wzmocnić rozwój

kapitału ludzkiego, infrastruktury technicznej i społecznej oraz wszelkich form działalności

gospodarczej prowadzonej na tych obszarach. Rozwój gospodarczy obszarów wiejskich zależy

również od stanu zasobów naturalnych (odnawialnych i nieodnawialnych) i zrównoważonego

ich wykorzystania, co pozwoli na zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego. Proces ten

wymaga zmian w sektorze rolno-spożywczym (w tym m.in. inwestycji i zmian strukturalnych)

oraz rozwoju pozarolniczych miejsc pracy.

2.3. Uwarunkowania demograficzne

Zmniejszenie się zasobów pracy

w.

rcl

Zmiany związane z regresem demograficznym ujawnią się w pełni po roku 2020, a ich

oddziaływanie na rozwój przestrzenny i zagospodarowanie przestrzenne będzie miało

zróżnicowany charakter. Z jednej strony stabilizacyjny – w wypadku zmniejszenia

oddziaływania na system przyrodniczy, z drugiej zaś wymuszający procesy koncentracji

przestrzennej w odniesieniu do struktury przestrzennej gospodarki i systemu osadniczego.

Zgodnie z prognozą zmian zaludnienia oraz struktury demograficznej do roku 2030 (Mapa

diagnostyczna 5., Rozdział VIII.) duży i średni wzrost liczby ludności przewidywany jest

w powiatach otaczających większość miast wojewódzkich, podczas gdy największy spadek

przewidywany jest w niektórych obszarach (Sudety, Wysoczyzna Bielska i Białostocka, Warmia

i Mazury przy granicy z Obwodem Kaliningradzkim, Roztocze Południowe). Zmniejszenie się

zasobów pracy spowoduje konieczność działań aktywizujących zasoby nie w pełni dotychczas

wykorzystywane, co doprowadzi do wzrostu odsetka osób aktywnych zawodowo. Sposobami

zwiększenia zatrudnienia będzie podwyższanie wieku emerytalnego, usunięcie z systemu

emerytalno-rentowego przywilejów i zasad umożliwiających wczesną dezaktywację, stworzenie

zachęt dla kontynuowania kariery zawodowej oraz podnoszenia kwalifikacji i uczenia się przez

całe życie39.

Nowe kierunki migracji

ww

Wraz z rozwojem ekonomicznym Polski zmniejszać się będzie emigracja do krajów UE.

Zwiększająca się atrakcyjność polskiego rynku pracy dla cudzoziemców przyczyni się do

stopniowego wzrostu imigracji do Polski z krajów spoza UE. Można założyć, że

w perspektywie najbliższych kilkunastu lat Polska stanie się krajem imigracyjnym. Imigracja

będzie mieć pewne znaczenie jako czynnik łagodzący niedobory siły roboczej oraz w dużo

mniejszym stopniu wpływający na procesy demograficzne. Obecnie wśród emigrantów

dominują mieszkańcy wsi oraz miast poniżej 100 tys. mieszkańców, imigranci natomiast

38 Najważniejsza rola jaką pełnią obszary wiejskie według wyników zlecanego przez MRiRW cyklicznego badania opinii publicznej Polska

wieś i rolnictwo 2011 (Ośrodek badania opinii publicznej TNS OBOP SA,), jest produkcja żywności i ochrona środowiska.

39 Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, KPRM, Warszawa 2009 r.

v.p

l

osiedlają się na terenie dużych aglomeracji. Trend ten w dłuższej perspektywie przyczyni się

do jeszcze większej koncentracji sieci osadniczej – to znaczy skupiania się ludności w dużych

miastach i otaczających je strefach podmiejskich. Odpowiednia polityka integracyjna

(kulturowa i gospodarcza) i zagospodarowania przestrzennego może przeciwdziałać

kumulowaniu się negatywnych procesów społecznych i gospodarczych w pewnych ich

dzielnicach.

Wzrost mobilności przestrzennej prowadzący do koncentracji ludności

na obszarach zurbanizowanych oraz depopulacji w skali subregionalnej i lokalnej

.go

Potencjalne zmniejszenie zasobów pracy będzie oznaczało utrudnienia możliwości rozwoju

ośrodków i regionów wyspecjalizowanych w pracochłonnych gałęziach gospodarki. Z drugiej

strony zmiany demograficzne w połączeniu z aktywizowaniem zasobów pracy będą skutkować

zwiększoną mobilnością przestrzenną ludności, spowodowaną rosnącym popytem na pracę

(Mapa diagnostyczna 6., Rozdział VIII.). Rozwiązanie kwestii zarządzania w miastach oraz

rozwój transportu zbiorowego wpłyną pozytywnie na rozwój najsilniejszych gospodarczo

ośrodków i ich obszarów funkcjonalnych – głównych obszarów koncentracji ludności.

Obserwowane współcześnie procesy depopulacji w skali subregionalnej i lokalnej ulegną

przyspieszeniu. Największa koncentracja ludności nastąpi w obszarach funkcjonalnych

głównych ośrodków miejskich. Na tych obszarach wzrośnie dostępność zasobów siły

roboczej.

2.4. Uwarunkowania gospodarcze

Wzrost znaczenia innowacyjności

w.

rcl

W przyszłości należy się spodziewać kontynuacji dotychczasowych kierunków rozwoju

gospodarki światowej, w tym wzrostu globalnych współzależności procesów gospodarczych.

Nawet relatywnie silny szok makroekonomiczny, jakim był kryzys, który ujawnił się w 2008

roku, nie doprowadził do zmiany tych tendencji. Zakładając taki jak obecnie lub niewiele

większy poziom ochrony rynku wewnętrznego można oczekiwać dalszej relokacji tradycyjnych

działów produkcji – o niskim stopniu zaawansowania technicznego i pracochłonnych – do

krajów o względnie taniej sile roboczej i niskich standardach ochrony środowiska. W krajach

o relatywnie wysokiej jakości życia, dużej mobilności zawodowej i turystycznej mieszkańców

wzrastać będzie znaczenie gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach, o wysokiej

efektywności energetycznej i niskiej uciążliwości dla środowiska przyrodniczego (green growth).

W układzie przestrzennym oznaczać to może dalszą koncentrację potencjału rozwojowego na

obszarze tzw. jądra Europy z jednoczesnym przesuwaniem się środka ciężkości w kierunku

Europy Północnej i Środkowej. Stworzy to nowe możliwości rozwoju gospodarczego

i przestrzennego dla Polski, zwłaszcza dla jej obszarów aglomeracyjnych położonych na

północy, zachodzie i południowym zachodzie.

Restrukturyzacja tradycyjnych gałęzi przemysłu

ww

Postępująca integracja gospodarki polskiej z gospodarką światową będzie wywoływała zmiany

struktury gospodarki Polski, w tym jej struktury przestrzennej (Mapy diagnostyczne: 7. i 8.,

Rozdział VIII.). Nastąpi relatywne zmniejszenie się znaczenia gospodarczego tych regionów

i obszarów, w których zlokalizowane są sektory tradycyjne (wydobycie węgla kamiennego,

rolnictwo, przemysły materiało- i pracochłonne), jeśli nie będą one umiały zwiększyć swojej

produktywności lub nie uzupełnią tradycyjnych sektorów bądź całkowicie nie zastąpią ich

innymi, o wyższej wartości dodanej. Delokalizacja przedsiębiorstw w gałęziach o relatywnie

niskim stopniu złożoności procesu wytwarzania może dotknąć zwłaszcza mniejsze miasta

i miasta jednego przemysłu oraz słabiej rozwinięte regiony Polski. Z kolei rozwój powiązań

sieciowych i przedsiębiorstw działających w sektorze usług oraz produkcji dóbr

v.p

l

technologicznie zaawansowanych będzie sprzyjał dużym miastom oraz otaczającym je

obszarom funkcjonalnym.

Wzrost zapotrzebowania na wiedzę i technologie informacyjne

.go

Ten czynnik spowoduje wzrost znaczenia polityki wspomagającej rozwój struktur

przestrzennych sprzyjających absorpcji wiedzy i rozprzestrzeniania innowacji, a zarazem

ułatwiających powiązania funkcjonalne. Doświadczenia obecnego kryzysu ukazują również

znaczenie polityki przestrzennej w zakresie zmniejszania wrażliwości struktur krajowych na

negatywne szoki zewnętrzne poprzez skupianie krajowych potencjałów rozwojowych i ich

sieciowanie oraz tworzenie klastrów. Będzie to możliwe pod warunkiem rozbudowy

i wzmocnienia roli systemów infrastruktury edukacyjnej, naukowej i systematycznego

wdrażania technologii przetwarzania informacji ulegających ciągłemu i gwałtownemu

postępowi technologicznemu, co w konsekwencji ułatwi zbudowanie sprawnego systemu

dostępu do e-wiedzy i innych nowoczesnych usług opartych na technologiach informacyjnych

(Mapa diagnostyczna 9., Rozdział VIII.).

Zwiększenie zapotrzebowania na usługi transportowe i upowszechnienie dostępu

do tych usług

w.

rcl

Koncentracja ludności w obszarach zurbanizowanych oraz dalsza koncentracja działalności

gospodarczej opartej na tworzeniu i rozwoju współzależności gospodarczych w skali globalnej,

przy jednoczesnym zwiększeniu siły nabywczej mieszkańców oraz rosnącej mobilności

przestrzennej zasobów pracy, wpłynie na zwiększenie popytu na usługi transportowe (Mapa

diagnostyczna 10., Rozdział VIII.). Będzie to sprzyjało rozwojowi miast i wywoła zmiany

struktury systemu transportowego, przyczyniając się do dalszego wzrostu znaczenia

kolejowych przewozów pasażerskich na poziomie europejskim i międzyregionalnym oraz

przewozów międzyaglomeracyjnych, przewozów miejskich z uwzględnieniem ekologicznych

systemów transportu zbiorowego oraz na poziomie funkcjonalnym – z wykorzystaniem kolei

aglomeracyjnych (Mapy diagnostyczne: 11. i 12., Rozdział VIII.).

Natomiast w przewozach towarowych zasadniczego znaczenia nabierze lokalizacja centrów

i terminali intermodalnych, także morskich oraz portów śródlądowych, obsługujących w tym

wypadku aglomeracje miejskie, obszary portów morskich. Oznacza to konieczność rezerwacji

określonych terenów na powyższe potrzeby we wszelkich lokalnych dokumentach

planistycznych.

Obciążenia budżetowe

ww

Ze względu na ostatni kryzys gospodarczy i zadłużenie poszczególnych krajów istotnym

czynnikiem warunkującym skalę inwestycji publicznych, zwłaszcza infrastrukturalnych,

w krajach europejskich i w Polsce w perspektywie następnych kilkunastu lat będzie wielkość

obciążeń budżetów publicznych (państw, samorządów terytorialnych i innych podmiotów)

wydatkami stałymi (zwłaszcza w sferze socjalnej) oraz realizacją programów zmniejszania

deficytów budżetowych. Może to wpłynąć na poziom środków przeznaczonych na inwestycje

publiczne, w tym również na wielkość oraz zakres pomocy strukturalnej Unii Europejskiej

trafiającej do Polski w kolejnych okresach rozliczeniowych. Zdolność pozyskania dodatkowego

kapitału na rozwój bez obciążania limitów długu publicznego korzystnie wpłynie na wzrost

znaczenia projektów realizowanych w formule partnerstwa publiczno-prywatnego (PPP), w

tym tzw. projektów współfinansowanych ze środków UE. Czynniki te będą miały także

podstawowe znaczenie dla możliwości realizacji inwestycji transportowych w krajach

sąsiedzkich pozostających poza UE.

Rozwój energooszczędnych technologii

v.p

l

2.5. Uwarunkowanie technologiczne

Wzrastające w długiej perspektywie ceny energii (m.in. na skutek kurczenia się zasobów) przy

jednoczesnym szybkim rozwoju gospodarek krajów azjatyckich, niestabilność ekonomiczna w

krajach wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego (Mapa diagnostyczna 13., Rozdział VIII.)

oraz polityka UE w tym zakresie będą wymuszały stosowanie energooszczędnych technologii,

ograniczając możliwości rozwoju energochłonnych gałęzi produkcji. Korzyści odniosą obszary

mogące produkować energię ze źródeł odnawialnych oraz o niskiej emisji gazów

cieplarnianych. Zmiany struktury gospodarki na wiedzochłonną i generującą wysoką wartość

dodaną będą oznaczały zmniejszenie bariery energetycznej rozwoju przestrzennego (Mapa

diagnostyczna 14., Rozdział VIII.). Nowe technologie wpływające na obniżenie kosztów

jednostkowych ich zastosowania pozwolą poszerzać spektrum źródeł energii o takie, jak

energia słoneczna oraz węglowodory ze złóż niekonwencjonalnych.

.go

Rozwój energetyki zaawansowanej technologicznie

Rosnące ceny nośników energii będą wymuszały rozwój energetyki zaawansowanej

technologicznie i opartej na zasobach tańszych w eksploatacji. Będą też działać wzmacniająco

na pozycję efektywnych energetycznie rodzajów transportu. Jeżeli wzrost cen nośników energii

pozostanie umiarkowany, zmiany będą miały charakter ewolucyjny i dostosowawczy.

Jednocześnie rozwój technologiczny w połączeniu z polityką energetyczno-klimatyczną może

znacząco wpłynąć na zmianę kosztów eksploatacji i przetwarzania poszczególnych surowców

energetycznych oraz kosztów pozyskiwania energii ze źródeł odnawialnych. W warunkach

polskich szczególnie istotny jest rozwój technologii związanych z czystym lub niskoemisyjnym

spalaniem paliw (węgiel kamienny i brunatny, biomasa, gaz).

w.

rcl

Zmiany technologiczne w transporcie

Wzrost cen ropy naftowej oraz aktywna polityka klimatyczna wymuszą najprawdopodobniej

przyspieszenie zmian technologicznych w transporcie drogowym, co może oznaczać rozwój

infrastruktury dostosowanej do nowoczesnych pojazdów z napędem elektrycznym i do

zmienionych potrzeb logistycznych. W tym kontekście oraz w związku z przewidywaną dalszą

koncentracją działalności gospodarczej na obszarach zurbanizowanych pojawi się większe

zapotrzebowanie na rozwój szynowego transportu zbiorowego w relacjach międzyi wewnątrzaglomeracyjnych. Jednocześnie będzie postępowała decentralizacja ruchu lotniczego.

Przewidywane zastąpienie tradycyjnych paliw żeglugowych paliwami o niższej zawartości siarki

oraz paliwami gazowymi w transporcie morskim i śródlądowym może zwiększyć –

w kontekście dążenia do minimalizacji emisyjności gospodarki40 – popyt na wodne usługi

transportowe.

ww

Dalszy rozwój technologii teleinformatycznych będzie do pewnego stopnia warunkował

zmiany w popycie na przewozy pasażerskie, przy czym w niektórych segmentach może dojść

do ich ograniczenia.

2.6. Uwarunkowania wynikające z dziedzictwa kulturowego

Zasoby obiektów zabytkowych i krajobrazów Polski są świadectwem wielu kultur i epok. Ich

rozmieszczenie pokazane na Mapie diagnostycznej 18. (Rozdział VIII.) wskazuje jedynie

nasycenie ewidencjonowanymi zabytkami nieruchomymi sygnalizując niski, niezgodny

z posiadanym potencjałem rozwojowym, poziom wykorzystania funkcji symbolicznych

i promocyjnych tych zasobów.

40 White Paper: Roadmap to a Single European Transport Area Towards to Competitive and Resource Efficient Transport System COM (2011) 144 final,

European Commission 28.3.2011.

v.p

l

Dziedzictwo kulturowe – tak materialne, jak i odnoszące się do sfery wartości niematerialnych

– jest częścią współczesnej przestrzeni. Obejmuje nie tylko pojedyncze obiekty kubaturowe

lub ich zespoły, ale także – całość jednostki przestrzennej – obiekt wraz z otaczającą go

przestrzenią. Ta całość powinna podlegać badaniom i ochronie, nawet jeżeli na powierzchni

ziemi – jak w wypadku wielu stanowisk archeologicznych – nie ma śladów pozwalających na

eksponowanie jej w scenariuszach rozwoju funkcji symbolicznych. Odziedziczone obiekty

muszą pełnić funkcje użytkowe współcześnie nadane, zgodne z ich potencjałem i wymogami

ochrony. W przeciwnym wypadku niszczeją, giną, tracą wartość, nieodwracalnie zubożając

potencjał rozwojowy i obraz dziedzictwa narodowego.

.go

W perspektywie najbliższych dwudziestu lat rola dziedzictwa kulturowego w procesach

rozwoju przestrzennego będzie rosła – zwiększanie się zamożności społeczeństwa oraz

przekształcenia o charakterze kulturowym będą powodowały wzrost znaczenia rozwojowego

zarówno materialnych jak i niematerialnych składników dziedzictwa kulturowego. Ich

lokalizacja i umiejętność wykorzystania w procesach rozwoju będzie wpływała pozytywnie na

tok koncentracji gospodarczej, ludnościowej i rangę kultury i turystyki.

2.7. Uwarunkowania przyrodnicze

w.

rcl

Polityka przestrzennego zagospodarowania, dążąc do umożliwienia rozwoju kraju w drodze

najmniejszych konfliktów ekologicznych, musi uwzględniać odporność przyrody związaną

z różnymi funkcjami pełnionymi przez ekosystemy obszarów poddanych procesowi

planowania. Uwzględnia zatem potrzeby ochrony, rozpoznania i rozwoju istniejących zasobów

naturalnych, w tym przyrodniczych i krajobrazowych oraz złóż kopalin, restytucję zasobów

utraconych i uwarunkowania związane z dziedzictwem kulturowym jako zespół cech

wpływających na obecną i przyszłą konkurencyjność regionów, zdolność do długotrwałego

generowania miejsc pracy związanych z wysoką jakością środowiska przyrodniczego i jakość

życia w przestrzeni zurbanizowanej. Dla rozwoju przestrzennego kraju podstawowe znaczenie

mają zasoby wodne, różnorodność biologiczna i krajobrazowa, zasoby gleb, lokalizacja złóż

kopalin, gleb oraz odnawialnych źródeł energii.

Zasoby wodne

Całkowity bilans wodny Polski jest zależny od wielkości opadów nad terytorium Polski, ich

rozkładu w czasie oraz możliwości retencji – naturalnej i sztucznej. Zasoby wód na terytorium

kraju nie są rozmieszczone równomiernie – najuboższy jest pas środkowej Polski.

O możliwościach i ograniczeniach rozwoju decyduje dostępność zasobów wody o jakości

odpowiedniej dla planowanego sposobu użycia. Zasób wodny Polski określa masa wód

odpływających rzekami do Bałtyku – około 62 mln m3, pochodzących niemal w połowie

z drenażu wód podziemnych41. Około 38% terytorium kraju stanowi obszar dotknięty suszą

i nadmiernym wykorzystaniem zasobów wodnych (Mapa diagnostyczna 15., Rozdział VIII.).

ww

Dla zbilansowania przyszłego zapotrzebowania na wodę dobrej jakości należy uwzględnić

stałe, znaczne potrzeby struktur przyrodniczych, wzrastające zapotrzebowanie na wodę

gospodarki komunalnej, wzrost potrzeb wodnych związany ze zmianami funkcjonowania

obszarów wiejskich oraz zmieniające się potrzeby produkcji rolnej. Oznacza to konieczność

zwiększenia retencji i ukierunkowywanie przyszłych działań na oszczędne zużywanie wody

oraz zmniejszenie zbyt szybkiego tempa, w jakim wody rzeczne odpływają do morza. Istotne

znaczenie dla jakości wód mają nierozwiązane problemy sanitacji na obszarach

zurbanizowanych42 na terenach wiejskich, zanieczyszczenia obszarowe pochodzące z rolnictwa

oraz ścieki przemysłowe i zasolone wody kopalniane pochodzące z wyrobisk górniczych.

41 Ocena projektu dokumentu rządowego KPZK 2030 w zakresie zagadnień właściwych gospodarce wodnej, w tym również wodno-ściekowej oraz infrastrukturze

przeciwpowodziowej, M. Maciejewski, J. Wiśniewski, J. Zaleski.

42 Zakończenie realizacji Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków należy przewidywać około 2015 r.

Różnorodność biologiczna i krajobrazowa

Pozostałe zasoby naturalne

.go

v.p

l

Przestrzeń Polski ma wyższe walory przyrodnicze i większą różnorodność biologiczną, niż

przestrzeń większości krajów Europy (Mapy diagnostyczne 16. i 17., Rozdział VIII.).

Nakładający się wpływ długotrwałego rozwoju osadnictwa, eksploatacji zasobów naturalnych

i utrzymywania się ekstensywnego rolnictwa tradycyjnego powoduje, że w polskiej przestrzeni

sąsiadują ze sobą obszary o charakterze prawie pierwotnym (Puszcza Białowieska), krajobrazy

naturalne (duże kompleksy leśne, obszary bagienne, krajobraz nadmorski i górski, itd.),

krajobrazy kulturowe (obszary rolnicze i miejskie) i lokalnie występująca przestrzeń

zdegradowana (tereny pozyskiwania surowców metodą odkrywkową, tereny poprzemysłowe,

składowiska odpadów). Wysoki poziom walorów przyrodniczych cechuje także

wewnątrzmiejskie enklawy przyrodnicze i bezpośrednie otoczenie wielu miast, w tym obszary

funkcjonalne ośrodków wojewódzkich i regionalnych. Większa od przeciętnej gęstość granic,

świadcząca o wysokim rozdrobnieniu własności gruntów (obserwowana na Podgórzu

Karpackim, na terenie byłego zaboru rosyjskiego oraz na Kaszubach) tworzy charakterystyczny

krajobraz tradycyjnego rolnictwa (Mapa diagnostyczna 18., Rozdział VIII.).

Polska jest poważnym producentem surowców mineralnych, mimo że w ostatnich

dziesięcioleciach wykorzystanie kopalin ulegało ograniczaniu43 ze względu na

wyeksploatowanie najbardziej dostępnych złóż, rosnące koszty eksploatacji oraz kolizje z

innymi elementami zagospodarowania przestrzennego. Jednocześnie wzrosło znaczenie braku

akceptacji społecznej dla powodujących negatywne skutki dla środowiska metod wydobycia

kruszyw budowlanych i pozostałych kopalin. (Obszary występowania podstawowych dla

gospodarki polskiej złóż kopalin pokazuje Mapa diagnostyczna 19., Rozdział VIII. ).

w.

rcl

Istniejące zasoby glebowe są wykorzystywane przede wszystkim w rolnictwie.

Zanieczyszczenia metalami ciężkimi występują punktowo, problem nadmiernej zawartości tych

metali w glebach dotyczy jedynie 3% powierzchni użytków rolnych. Istotnym

uwarunkowaniem produkcji rolnej są rozległe obszary występowania erozji wodnej i wietrznej

oraz susz. (Mapa diagnostyczna 21., Rozdział VIII.).

ww

W kontekście zmian klimatu istotne jest pozyskiwanie energii z zasobów odnawialnych.

Podstawowymi źródłami energii odnawialnej (Odnawialne Zasoby Energii, OZE) w Polsce są

wiatr i biomasa. Pozostałe źródła, w tym wody powierzchniowe stanowią margines. Strefy

o najkorzystniejszych warunkach dla rozwoju poszczególnych typów OZE w niewielkim

stopniu się pokrywają (Mapa diagnostyczna 20., Rozdział VIII.), co stwarza dogodne warunki

do rozwijania rozproszonej produkcji energii ze źródeł odnawialnych na potrzeby lokalne lub

regionalne. Barierami dla rozwoju energii wiatrowej są: brak rozbudowanej infrastruktury na

poziomie sieci przesyłowej, nagłe zmiany siły wiatru, konieczność uwzględniania korytarzy

powietrznych migracji ptaków i ochrony walorów widokowych krajobrazu. Istotne dla Polski

zasoby niskotemperaturowe energii geotermalnej mogą znaleźć zastosowanie przede

wszystkim w ciepłownictwie i turystyce. Zasoby wód termalnych mogą być strategiczną

podstawą rozwoju gospodarek lokalnych na obszarach słabych ekonomicznie, podobnie jak

rozpoznane i eksploatowane zasoby wód leczniczych i borowin (torfy) są podstawą gospodarki

uzdrowisk. Polska może się stać poważnym producentem energii z biomasy ze względu na

powszechną dostępność jej źródeł dla potrzeb wiejskiego osadnictwa rozproszonego,

zabudowy zwartej i małych miast.

43 Bilans gospodarki surowcami mineralnymi Polski i Świata, Kraków 2011 r (red. T. Smakowski, R. Ney , K. Galos) Instytut Gospodarki

Surowcami Mineralnymi i Energią PAN na zlecenie Ministra Środowiska.

Zmienność klimatyczna

.go

v.p

l

Przewidywane zmiany klimatu będą do 2030 roku oddziaływały na przestrzenne

zagospodarowanie Polski w umiarkowanym zakresie. Mogą mieć wpływ na sieć osadniczą,

rolnictwo i niektóre inne działy gospodarki na takich obszarach, jak wybrzeże morskie,

Żuławy, doliny rzeczne i obszary górskie. Większe znaczenie będzie miało oddziaływanie

pośrednie zmian klimatu, głównie poprzez wprowadzane normy i uregulowania prawne,

szczególnie o funkcji prewencyjnej oraz odnoszące się do organizacji gospodarki komunalnej.

Zwiększą się nakłady na rozbudowę obiektów gospodarki wodnej i likwidowanie skutków

zjawisk ekstremalnych (Mapa diagnostyczna 22., Rozdział VIII.). Pojawienie się szczególnych

zagrożeń związanych z prognozowanym dla Polski wzrostem temperatur o około 1,5°C będzie

negatywnie oddziaływało na rozwój gospodarczy i ludnościowy na obszarach ich

występowania. Bariery rozwojowe mogą odczuwać regiony o gospodarce charakteryzującej się

dużą emisją CO2 oraz zwiększonym zapotrzebowaniem na pobór wody na potrzeby

gospodarki komunalnej i rolnictwa. Porównanie podatności na zmiany klimatyczne polskich

województw z poziomem obszarów NUTS 2 pozostałych państw UE przedstawiono na

Rysunku 3.

Wzrośnie rola zarządzania zasobami wodnymi po obu stronach granic państwowych

dzielących obszary dorzeczy w zapobieganiu potencjalnym konfliktom transgranicznym

o zasoby wodne, ich jakość i sterowanie przepływem w warunkach zmian częstotliwości

zagrożenia powodziowego lub stanów niżówkowych.

2.8. Uwarunkowania związane z realizacją celów rozwojowych UE

Cele UE do roku 2020. Dążenie do podwyższania konkurencyjności w skali globalnej

w.

rcl

Unia Europejska nakreśliła priorytety rozwojowe do roku 2020 (rozwój inteligentny,

zrównoważony i sprzyjający włączeniu społecznemu)44.

ww

Rysunek 3. Indeks podatności na zmiany klimatyczne na poziomie NUTS 2

Źródło: Ocena przyszłych wyzwań regionów UE. Wyzwania klimatyczne dla Europejskich Regionów

Dyrekcja Generalna ds. Polityki Regionalnej, KE, marzec 2009 r., SEC(2008) 2868 final.

44 Zgodnie z Komunikatem Komisji, Europa 2020. Strategia na rzecz inteligentnego, zrównoważonego rozwoju

społecznemu, Bruksela, marzec 2010 r.

sprzyjającego włączeniu

v.p

l

W większym stopniu niż to było w przeszłości, wyzwania UE są formułowane w odniesieniu

do wyzwań globalnych (wahania koniunktury, globalizacja, klimat, demografia, energia),

a w mniejszym do wewnętrznych (budowa wspólnego rynku, nierówności rozwojowe).

Ze względu na kryzys zaufania i ostatnie problemy gospodarcze niektórych krajów UE

tworzony jest nowy system zarządzania strategicznego, w którym wykorzystywanie środków

europejskich oraz prowadzenie krajowych polityk publicznych będzie powiązane z oceną

skuteczności zastosowanych mechanizmów w osiąganiu wyznaczonych priorytetów i celów

Strategii Europa 2020, także w zakresie stabilności systemów finansowych. Ocena będzie

dokonywana corocznie na poziomie europejskim. Wykorzystywanie środków w ramach

różnych polityk, w tym w ramach polityki spójności, będzie warunkowane osiąganiem celów

i przeprowadzaniem reform strukturalnych uzgodnionych wcześniej z Komisją Europejską.

ww

w.

rcl

.go

Waga wymiaru terytorialnego w ramach polityk UE

Zwiększenie wpływu procesów o charakterze globalnym oraz roli celów ogólnoeuropejskich

w procesach nie przesądza o znaczeniu wymiaru terytorialnego w realizacji tych celów.

Z jednej strony występuje zwiększona presja na poszukiwanie instrumentów o charakterze

sektorowym, z drugiej strony nabierają mocy zapisy Traktatu z Lizbony dotyczące celu

osiągania spójności terytorialnej, podejścia place-based policy45 w procesach rozwojowych.

Wyrażona w Agendzie Terytorialnej z 2007 roku przez ministrów UE odpowiedzialnych za

planowanie przestrzenne wola działań na rzecz spójności terytorialnej i rozwijania zarządzania

terytorialnego nabrała innego wyrazu w obliczu kryzysu finansowego i gospodarczego,

zmuszając do szukania narzędzi koncentracji zasobów i poprawy zarządzania gospodarczego.

Nowa polityka spójności promuje spójność terytorialną, wskazując na specjalną rolę miast,

geografii funkcjonalnej, obszarów o specyficznych problemach geograficznych

i demograficznych oraz strategii makroregionalnych jako elementów nowych programów.

Polityka spójności dostrzega rolę sieci współpracy na poziomie lokalnym pomiędzy partnerami

z obszarów miejskich i wiejskich, jako narzędzia skutecznej realizacji Strategii Europa 2020.

Z punktu widzenia Polski uwzględnianie terytorialnie ukierunkowanych polityk unijnych oraz

zintegrowanego podejścia w rozwiązywaniu problemów jest warunkiem skutecznej realizacji

celów wewnętrznych UE (takich jak budowa wspólnego rynku i spójność społeczna,

gospodarcza, terytorialna) oraz zachowania partycypacyjnego charakteru samej Unii. Oznacza

to konieczność zwiększenia aktywności Polski na poziomie europejskim, w układach

makroregionalnych (Europa Bałtycka, Środkowa, Wschodnia, Dunajska) i krajowym

w przygotowaniu, realizacji i promocji własnej wizji rozwoju Europy oraz najbliższego

otoczenia kraju (Rysunek 12. i 13.). Aktywność ta będzie dotyczyła udziału w przygotowaniu

(postulowanego przez Polskę) wspólnego dokumentu zagospodarowania przestrzennego

dotyczącego całej UE, udziału w pracach nad poszczególnymi strategiami makroregionalnymi

i formułowaniu własnych propozycji dotyczących kształtu różnych polityk UE mających

największy wpływ terytorialny (np. polityka spójności, transportowa, energetyczna, rolna,

morska).

Przekształcenia polityki spójności (po roku 2013)

Kształt polityki spójności UE będącej przez ostatnie kilkadziesiąt lat instrumentem osiągania

spójności w Europie będzie ulegał zmianom zarówno w zakresie wewnętrznych procedur

(w kierunku zwiększenia jej skuteczności, efektywności oraz zapewnienia większego udziału

w realizacji celów ogólnych UE i zapewnienia większej komplementarności z innymi

politykami UE oraz działaniami krajowymi), jak i ram tematycznych oraz geograficznych. Dla

Polski będzie to oznaczać konieczność bardziej efektywnych i lepiej ukierunkowanych

45 Elementami nowego paradygmatu polityki regionalnej UE są: terytorialne oddziaływanie polityk, nacisk na wykorzystanie potencjału

wszystkich regionów, współpraca różnych szczebli w ramach zarządzania wielopoziomowego, podejście funkcjonalne do definiowania

jednostek przestrzennych (obszaru interwencji). Kluczowym dokumentem jest raport Fabrizio Barca An Agenda for a Reformed Cohesion Policy,

2009 r.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

interwencji w kilku kluczowych regionach i obszarach tematycznych. Polska pozostanie

największym beneficjentem polityki spójności do roku 2020, ale później wpływ tej polityki na

przebieg procesów rozwojowych, w tym na zakres zagospodarowania przestrzennego, będzie

malał. Stopniowo będzie więc rosła rola instrumentów krajowych – wykorzystujących

metodologię polityki spójności oraz zwiększoną zdolność instytucji państwa do prowadzenia

działań rozwojowych, ale finansowanych ze źródeł krajowych i realizujących przede wszystkim

własne cele rozwojowe.

Rozwój sieci TEN-T

Jedną z kluczowych polityk UE mogących mieć istotny wpływ na zagospodarowanie

przestrzenne Polski jest Europejska Polityka Transportowa, a szczególnie jej kluczowy element

wyznaczający Transeuropejską Sieć Transportową (Transeuropean Transport Network TEN-T).

Przebieg sieci TEN-T tworzonej z punktu wiedzenia interesów transportowych całej Unii

Europejskiej oraz realizacja odpowiedniej jakości inwestycji są kluczowe dla poprawy

możliwości rozwojowych UE, powiększenia dostępności terytorialnej oraz podwyższenia

konkurencyjności miast. Właściwie zaprojektowany i odpowiedni dobór priorytetów

inwestycyjnych wynegocjowanych z UE może sprzyjać wzrostowi powiązań funkcjonalnych

w relacjach krajowych i międzynarodowych. Dzięki rozszerzonej o nowe elementy

infrastruktury transportowej sieci TEN-T, która swoim zasięgiem obejmie wszystkie

najważniejsze połączenia komunikacyjne kraju, będzie możliwa realizacja inwestycji

transportowych mających znaczenie zarówno regionalne jak i międzynarodowe. Planowany

przez KE podział sieci TEN-T na sieć bazową obejmującą węzły o najważniejszym znaczeniu

strategicznym i ekonomicznym dla całej UE, a także na sieć kompleksową zapewniającą dostęp

do wszystkich regionów UE, ma umożliwić osiągnięcie spójności wewnętrznej kraju oraz

zapewnienie efektywnego transportu międzynarodowego.

2.9. Krajowe uwarunkowania prawno-instytucjonalne

Przepisy prawne oraz efektywność działania instytucji państwa w sferze realizacji polityki

przestrzennej państwa są uwarunkowaniem polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

i jednocześnie przedmiotem jej oddziaływania. Do uwarunkowań należy zaliczyć te działania

w sferze prawnej i organizacyjnej, które zostały podjęte przed rozpoczęciem realizacji KPZK

2030, bądź też takie, na które koncepcja będzie miała nieznaczny bezpośredni wpływ. W tym

kontekście do uwarunkowań należy zaliczyć przede wszystkim rozpoczęte kilka lat temu prace

nad uporządkowaniem systemu zarządzania rozwojem w Polsce, którego jednym z elementów

jest KPZK 2030, oraz wynikającą z nich decyzję Rządu o ściślejszym powiązaniu planowania

systemu społeczno-gospodarczego z planowaniem przestrzennym. Konieczność

wprowadzenia zmian przepisów prawnych odnoszących się bezpośrednio do zasad i sposobów

działania polityki przestrzennego zagospodarowania kraju (na różnych poziomach jej

implementacji) oraz poprawienie efektywności działania instytucji publicznych zajmujących się

polityką przestrzenną i kierunkowaną terytorialnie należy widzieć, podobnie jak w Krajowej

Strategii Rozwoju Regionalnego 2020, jako integralny element strategii związanej z KPZK

2030 (więcej na ten temat: Cel 6., Rozdział V.).

Dążenie do uporządkowania systemu poprzez wdrażanie zintegrowanego modelu

zarządzania rozwojem w Polsce

KPZK 2030 będzie realizowana w nowym systemie strategicznego zarządzania rozwojem

w Polsce. Opracowana w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego koncepcja systemu

zintegrowanego zawarta w Założeniach systemu zarządzania rozwojem Polski46 zakłada

budowę hierarchicznego systemu dokumentów strategicznych, w którym nadrzędnym

dokumentem będzie DSRK, definiująca długookresowe wyzwania i strategiczne zadania

państwa. Drugim szczeblem będzie ŚSRK 2020 tworząca ramy dla dziewięciu zintegrowanych

46 Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski, dokument przyjęty przez Radę Ministrów 27 kwietnia 2009 r.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

strategii średniookresowych. Strategie te zapewnią komplementarność polityk sektorowych.

Narzędziami realizacji strategii rozwojowych będą programy operacyjne i krajowe, w których

wdrażanie zostaną zaangażowane wszystkie szczeble administracji publicznej.

Powiązanie systemu planowania społeczno-gospodarczego z planowaniem

przestrzennym dla realizacji celów rozwojowych

Efektem zmian na każdym poziomie systemu będzie przezwyciężenie obecnego dualizmu

strategicznego programowania rozwoju przestrzennego i społeczno-gospodarczego. Zostanie

to osiągnięte dzięki włączeniu elementów polityki zagospodarowania przestrzennego do

podstawowych dokumentów strategicznych. W ramach usprawnienia systemu dokumenty

zintegrowane i kompleksowe będą ujmowały także wymiar przestrzenny procesów i celów

rozwojowych.

Na poziomie regionów wzmocnienie spójności planowania społeczno gospodarczego

z planowaniem przestrzennym nastąpi poprzez wymóg zapewnienia spójności merytorycznej

strategii rozwoju i programów operacyjnych z planami zagospodarowania przestrzennego

województw (pzpw). Jednym z ważniejszych elementów systemowych mających wpływ na

realizację polityki regionalnej będzie połączenie działań regionalnych biur planowania

przestrzennego odpowiadających za przygotowanie pzpw z inicjatywami instytucji

zarządzających programami regionalnymi.

Niespójny, nietrwały i rozbudowany system prawny w zakresie planowania

przestrzennego

Polski system prawny sfery planowania przestrzennego jest według powszechnej opinii

niedoskonały. Niespójność systemu regulowanego przez kilkadziesiąt ustaw oraz wielość

dokumentów wymagających zgodności wpływają nań paraliżująco. Ustawy o planowaniu

i zagospodarowaniu przestrzennym, ustawa – Prawo budowlane, o gospodarce

nieruchomościami oraz wiele innych ustaw ochronnych lub szczególnych mają poważne

mankamenty. Ustawa z 2003 roku już w rok później poddawana była próbie nowelizacji

(odrzuconej przez gminy). Poprawianie lub korygowanie istniejących przepisów w obecnym

otoczeniu prawnym, nie stwarza szansy usprawnienia polskiego systemu planowania

przestrzennego. Brak obligatoryjności opracowywania planów miejscowych, a szczególnie

planów obszarów przeznaczonych do intensywnego zagospodarowania spójnych z planami

zagospodarowania przestrzennego województw (Mapa diagnostyczna 23., Rozdział VIII.) jest

jedną z zasadniczych przyczyn niewydolności systemu planowania na szczeblu lokalnym.

Często powoduje nieodwracalne, szkodliwe działania w przestrzeni, odczuwalne również przy

planowaniu na wyższym szczeblu. Nawet jeśli stan prawny ulegnie szybkim zmianom, obecna

sytuacja będzie znacząco wpływać na kształtowanie przestrzeni w następnych

dziesięcioleciach.

Brak systemu realizacji celów polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

Do tej pory nie zbudowano systemu wdrażania polityki przestrzennego zagospodarowania

kraju, ustalonej w obowiązujących dokumentach, połączonej ze sferą decyzji realnych,

podejmowanych przez resorty i wszystkie zainteresowane strony. Brak jest związku między

podejmowaniem decyzji przez administrację rządową a odpowiedzialnością finansową za

skutki wydawanych decyzji. Planowanie przestrzenne nie jest zintegrowane z planowaniem

inwestycyjnym, co przejawia się brakiem bilansowania i oferty terenów uzbrojonych

z potrzebami rynku. System nie określa dokładnie funkcji dokumentów planistycznych i relacji

między nimi, w tym wytycznych polityki przestrzennej państwa, które powinny być

uwzględniane w planach i programach na każdym poziomie, szczególnie lokalnym, gdyż

decyzje podejmowane na tym poziomie przesądzają w największym stopniu o realnych

procesach przestrzennych, zwłaszcza urbanizacyjnych.

III. Wizja przestrzennego zagospodarowania Polski 2030

v.p

l

3.1. Wizja rozwoju społeczno-gospodarczego Polski 2030

Wizja przestrzennego zagospodarowania Polski w 2030 roku jest formułowana w odniesieniu

do strategicznych wyzwań stojących przed gospodarką Polską ujętych w Raporcie Polska 2030

– Wyzwania rozwojowe47 oraz antycypowanych celów polityki rozwoju wynikających z tego

KZPK 2030.

.go

Polska w roku 2030 to kraj o ugruntowanych warunkach trwałego i zrównoważonego rozwoju,

dobrze zagospodarowany, sprawnie zarządzany i bezpieczny. Stan ten jest rezultatem

procesów gospodarczych, społecznych, przestrzennych i cywilizacyjnych. Odzwierciedla także

reakcje polityki rozwoju na długookresowe wyzwania na bieżące uwarunkowania rozwoju

o charakterze koniunkturalnym. Polska w 2030 roku daje szansę rozwoju poszczególnym

obywatelom, strzeże ich interesów, jest wiarygodnym i aktywnym partnerem w stosunkach

międzynarodowych.

W 2030 roku poziom dochodów Polaków osiąga średni pułap europejski, a PKB na

mieszkańca jest zbliżony do średniej UE. Wyższe od przeciętnej są poziomy wskaźników

w zakresie kapitału ludzkiego, a na porównywalnym poziomie kształtuje się średni standard

poziomu życia, w tym dostęp do usług publicznych.

w.

rcl

Podstawą dobrobytu Polski jest racjonalnie prowadzona polityka gospodarcza oparta na

zasadach rynkowych, uwzględniająca filary działania ekonomii społecznej. Konkurencyjna

gospodarka, zarządzana przez wyspecjalizowane kadry menedżerskie, wykorzystująca

wykwalifikowane zasoby pracy jest w wysokim stopniu oparta na wiedzy – gospodarce

nowoczesnych przemysłów i kompleksowo rozwiniętej infrastruktury. Polska gospodarka jest

konkurencyjna również dzięki bezpieczeństwu energetyczno-klimatycznemu, tworząc

ustabilizowane warunki funkcjonowania podmiotów gospodarczych i rozwoju społeczeństwa.

Państwo, oferując szanse rozwoju społecznego, inicjuje i wspomaga procesy aktywizacji

kapitału ludzkiego oraz integracji społecznej, umożliwiając efektywne wykorzystanie

potencjału obywateli. Służą temu między innymi zmodernizowana, zarządzana

wieloszczeblowo struktura instytucjonalna państwa oraz rozwiązania systemowe przyjazne

obywatelowi. Sprawnie działające instytucje państwa tworzą ramy promujące efektywną

realizację praw i aspiracji jednostki, sprzyjają tworzeniu się kapitału społecznego.

Cechą Polski w 2030 roku jest spójność społeczno-gospodarcza i terytorialna. Silne regiony,

których rozwój oparty jest na endogenicznym potencjale i przewagach konkurencyjnych,

kreują ogólnokrajowe impulsy rozwojowe, przyczyniając się do osiągania celów ogólnych

polityki regionalnej i przestrzennej.

3.2. Zagospodarowanie przestrzenne Polski 2030

ww

Między wymiarem przestrzennym kraju a wizją społeczno-gospodarczą istnieją wzajemne

relacje i sprzężenia zwrotne. Wizja rozwoju Polski w horyzoncie 2030 roku określa strategiczne

ramy dla sposobu, w jaki powinna zostać zagospodarowana przestrzeń, aby stanowić istotny

czynnik wspomagający osiąganie celów polityki rozwoju. Zakładana w najbliższych latach

znaczna intensyfikacja procesów modernizacyjnych i rozwojowych w Polsce wpłynie

bezpośrednio na przyspieszenie i wzmocnienie obserwowanych w ostatnich kilku latach (po

wejściu Polski do UE) kierunków zmian polskiej przestrzeni. Proces ten będzie zachodził

jednocześnie ze zmianami w przestrzeni europejskiej warunkowanymi globalnymi procesami

rozwojowymi oraz pogłębianiem integracji gospodarczej i politycznej wewnątrz UE, a także

z krajami sąsiednimi.

47 Dokument zawiera charakterystykę następujących wyzwań: wzrost i konkurencyjność, demografia, zasoby pracy, infrastruktura,

bezpieczeństwo energetyczno-klimatyczne, gospodarka oparta na wiedzy, spójność społeczna, solidarność i spójność regionalna, sprawne

państwo, kapitał społeczny. Patrz przypis 16.

v.p

l

W związku z powyższym zakłada się, że zmiany w zagospodarowaniu przestrzennym kraju

ulegną znacznemu zdynamizowaniu, co spowoduje, że obraz przestrzenny Polski w roku 2030

będzie jakościowo różny od sytuacji w roku 2010.

Ramy nakreślone przez antycypowaną wizję rozwoju społeczno-gospodarczego Polski, analiza

bieżących kierunków i trendów rozwoju oraz wyniki przeprowadzonych analiz stanu

i uwarunkowań zagospodarowania przestrzennego pozwoliły sformułować wizję

przestrzennego zagospodarowania Polski 2030. Wizja ta opiera się na pięciu pożądanych

cechach polskiej przestrzeni: konkurencyjności i innowacyjności, spójności wewnętrznej,

bogactwie i różnorodności biologicznej, bezpieczeństwie oraz ładzie przestrzennym

(Rysunek 4.).

Rysunek 4. Główne cechy polskiej przestrzeni 2030

BOGACTWO

I RÓŻNORODNOŚĆ

BIOLOGICZNA

w.

rcl

ŁAD

PRZESTRZENNY

.go

KONKURENCYJNOŚĆ

I

INNOWACYJNOŚĆ

SPÓJNOŚĆ

WEWNĘTRZNA

BEZPIECZEŃSTWO

3.2.1. Polska przestrzeń jest konkurencyjna i innowacyjna dzięki wykorzystaniu

potencjału policentrycznej sieci metropolii

ww

Ukształtowany historycznie policentryczny charakter struktury osadniczej zostaje utrzymany,

wzmocniony i sprzyja rozwojowi społecznemu, gospodarczemu oraz spójności terytorialnej

całego kraju. Wskutek postępującej urbanizacji w granicach administracyjnych miast oraz

w strefach położonych wokół dużych ośrodków mieszka 75-80%48 ludności Polski.

Koncentracja ludności będzie następować zarówno w dużych ośrodkach miejskich kraju, jak

i w ich obszarach funkcjonalnych, a najwyższe tempo przyrostu wystąpi na obszarach

metropolitalnych. Do dużych ośrodków miejskich napłynie ludność z obszarów wiejskich,

osiedlając się w ich obszarach funkcjonalnych – metropolitalnych i regionalnych, rzadziej

w centrach. Najbardziej zyskają na tym miasta Polski Wschodniej (Białystok, Lublin, Rzeszów),

w których procesy urbanizacyjne będą najbardziej intensywne. To konsekwencja odpływu

ludności i depopulacji niektórych obszarów wiejskich na tym obszarze.

48 Faktyczny poziom urbanizacji w Polsce jest wyższy od rejestrowanego według kryterium administracyjnego. Po pierwsze z powodu nieujęcia

silnie zurbanizowanych terenów podmiejskich największych ośrodków miejskich. Po drugie z powodu pominięcia znacznej liczby osób

niezameldowanych (np. w Warszawie jest to około 10% populacji). Gdyby w delimitacji obszarów typowo miejskich przyjmować rozwiązania

stosowane w krajach zachodnich, stopę urbanizacji w Polsce należałoby w 2010 r. szacować mniej więcej na 70%, czyli 8 punktów

procentowych więcej od udziału liczby ludności zamieszkałej (zameldowanej) w granicach administracyjnych miast. Istotne jest, że tak

wyznaczony udział ludności miejskiej po 1990 r. stale rośnie, a nie spada, jak wynikałoby z oficjalnych danych statystycznych.

v.p

l

Koncentracji ludności towarzyszyć będzie dalsza koncentracja potencjału rozwojowego, w tym

gospodarczego. Rdzeniem krajowego systemu gospodarczego i ważnym elementem systemu

europejskiego jest, ukształtowana na bazie dużych ośrodków miejskich, sieć współpracy miast

(Rysunek 5.). Stanowi ona współzależny, otwarty układ sieciowy obszarów funkcjonalnych

najważniejszych polskich miast, które są zintegrowane w przestrzeni krajowej

i międzynarodowej za pomocą wielokierunkowych silnych powiązań funkcjonalnych

w zakresie funkcji gospodarczych, społecznych, edukacyjnych, kulturalnych oraz sektora

badawczo-rozwojowego. Wszystkie ośrodki miejskie stanowiące węzły sieci są połączone

efektywną (na poziomie co najmniej średnim w skali UE) siecią transportową

i teleinformatyczną.

W skład podstawowych węzłów sieci powiązań funkcjonalnych miast w roku 2030 wchodzą

•

stolica i największe polskie miasta Warszawa oraz: Aglomeracja Górnośląska (Katowice

wraz z miastami wchodzącymi w skład Górnośląskiego Związku Metropolitalnego),

Łódź, Kraków, Trójmiasto (Gdańsk – Sopot – Gdynia z głównym ośrodkiem miejskim

w Gdańsku; dalej: Trójmiasto), Wrocław, Poznań, Szczecin, kształtujący się duopol

Bydgoszcz – Toruń oraz Lublin;

miasta wojewódzkie o znaczeniu krajowym, w których następuje systematyczna

koncentracja funkcji metropolitalnych o znaczeniu międzynarodowym i krajowym

Białystok i Rzeszów49, Opole, Olsztyn, Kielce, Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra.

.go

•

Podstawową sieć osadniczą tworzą także połączone z głównymi węzłami ośrodki regionalne,

stanowiące ważny element równoważenia rozwoju kraju: Częstochowa, Radom, Bielsko-Biała,

Rybnik, Płock, Elbląg, Wałbrzych, Włocławek, Tarnów, Kalisz z Ostrowem Wlkp., Koszalin,

Legnica, Grudziądz, Słupsk.

w.

rcl

Do sieci metropolii dowiązane są ośrodki subregionalne i lokalne. Funkcjonalne połączenie

tych ośrodków z największymi miastami wzmacnia potencjał sieci metropolii, jednoczesne

powiązanie funkcjonalne z obszarami słabszymi ekonomicznie i społecznie, położonymi

w większej odległości od głównych ośrodków życia społeczno-gospodarczego kraju (Polsce

Wschodniej i Północno-Wschodniej, Polsce Zachodniej, Pomorzu Środkowemu), daje tym

słabszym obszarom impuls rozwojowy.

ww

W 2030 roku Warszawa należy do funkcjonalnie najważniejszych miast Europy, jest dobrze

powiązana z innymi metropoliami europejskimi. Stanowi finansowe i gospodarcze centrum

Europy Środkowej, w którym zlokalizowane są siedziby instytucji oraz firm

międzynarodowych. W skali europejskiej stolica jest ważnym ośrodkiem politycznym

i administracyjnym, edukacyjnym oraz kulturalnym, pozostając jednocześnie centrum

przemysłowym i zaawansowanej techniki. Równocześnie, dzięki rozwojowi policentrycznej

sieci metropolii, następuje decentralizacja funkcji decyzyjno-kontrolnych, administracyjnych,

finansowych oraz mediów o zasięgu ogólnokrajowym, w których zakresie Warszawa wcześniej

wyraźnie dominowała nad pozostałymi miastami. Wzrosła ranga innych ośrodków

metropolitalnych oraz miast wojewódzkich, które szczególnie w Polsce Wschodniej stały się

kołem zamachowym rozwoju regionów, wzmacniając spójność terytorialną kraju i podnosząc

konkurencyjność Polski. W obrębie sieci procesy integracji i współzależności funkcji miast i ich

obszarów funkcjonalnych powodują wytwarzanie silnych układów dwubiegunowych

i wielowierzchołkowych: Warszawa – Łódź, Kraków – Częstochowa – Aglomeracja

Górnośląska – Bielsko-Biała – Rybnik (układ powiązany z konurbacją Ostrawy w Czechach),

Gdańsk – Sopot – Gdynia oraz Bydgoszcz – Toruń (Rysunek 5.). Dzięki intensyfikacji

49 Rzeszów i Białystok to, obok Lublina, największe ośrodki Polski Wschodniej, szybko rozwijające się centra dyfuzji, mające wiele funkcji

metropolitalnych o znaczeniu ponadkrajowym. Przewiduje się, że w najbliższych latach liczba ludności tych miast będzie dynamicznie

wzrastać. Są ważnymi węzłami transportowymi w kierunku wschodnim i północno-wschodnim.

v.p

l

współpracy i zapewnieniu synergii powiązań układy tych miast odgrywają istotną rolę

w procesach gospodarczych nie tylko Polski, ale także Europy.

.go

W następstwie postępującego procesu metropolizacji gospodarki w głównych węzłach systemu

osadniczego oraz na ich obszarach funkcjonalnych skupiają się inwestycje oraz nowoczesna

działalność gospodarcza, wspierana potencjałem ośrodków uniwersyteckich i badawczych.

Przyczynia się to do kumulacji na tych obszarach najbardziej konkurencyjnych zasobów

kapitału ludzkiego (migracje wewnętrzne i zewnętrzne, szczególnie do największych ośrodków

miejskich), czego konsekwencją jest poprawa jakościowa i ilościowa zasobów kapitału

ludzkiego oraz wzrost poziomu konkurencyjności miast w skali europejskiej. Funkcjonowanie

i rozwój policentrycznej sieci metropolii wzmacniają rolę poszczególnych jej ośrodków

w sieciach międzynarodowych, bazując na ich specyficznych walorach i funkcjach

symbolicznych. Główne węzły metropolii wykorzystują relacje synergiczne, co prowadzi do

wzmocnienia konkurencyjności i innowacyjności polskiej przestrzeni w skali europejskiej

i globalnej. Silne powiązania policentrycznej sieci metropolii w skali międzynarodowej

pozwalają na przeniesienie impulsów rozwojowych wynikających z tych powiązań z ośrodków

metropolitalnych na otaczające regiony. Siła powiązań funkcjonalnych między węzłami sieci

w roku 2030 nie zależy wyłącznie od rangi administracyjnej i społeczno-gospodarczej

ośrodków, powiązań transportowych między nimi czy też od warunków geograficznych.

W warunkach decentralizacji (faworyzującej z jednej strony regiony i ich stolice, a z drugiej

obszary metropolitalne) i zmian profilu gospodarczego Polski (przejście w kierunku wysoko

wydajnej gospodarki opartej na wiedzy, innowacjach w przemyśle, który jest przyjazny dla

środowiska przyrodniczego, przy jednoczesnym zwiększeniu roli usług rynkowych) duże

znaczenie mają takie czynniki, jak jakość zasobów ludzkich oraz potencjału naukowo-badawczego i edukacyjnego oraz system zarządzania w układach terytorialnych.

ww

w.

rcl

Największe miasta są motorem rozwoju kraju, a równocześnie dobrym miejscem do życia, co

jest wspomagane aktywną wielowymiarową polityką miejską. Dzięki zastosowaniu standardów

urbanistycznych przestrzeń miejska jest zagospodarowana w sposób racjonalny –

charakteryzuje się ładem przestrzennym. Centra miast to nie tylko dobra lokalizacja dla siedzib

firm i instytucji, ale również miejsce, w którym chętnie osiedlają się ich mieszkańcy, między

innymi ze względu na wysokiej jakości przestrzenie publiczne. Energochłonny transport

samochodowy wewnątrz miast jest skutecznie wypierany przez zintegrowane systemy

transportu publicznego, bazujące w dużej mierze na kolejach aglomeracyjnych, obejmujących

obszary metropolitalne, co przeciwdziała zanieczyszczeniu środowiska oraz niekontrolowanej

suburbanizacji. Suburbanizacja jest ponadto ograniczana przez sprawny system planowania

przestrzennego. Jednocześnie funkcjonalne obszary największych ośrodków miejskich są

atrakcyjnym miejscem do życia – ich mieszkańcy mają zagwarantowany z jednej strony dostęp

do terenów zielonych czy przestrzeni rekreacyjnej, a z drugiej do usług publicznych, które

zapewniają największe miasta. Powiązania funkcjonalne między największymi miastami

umożliwiają wykształcenie się wspólnego rynku inwestycyjnego, opartego na codziennych

bezpośrednich kontaktach gospodarczych, intensywną współpracę ośrodków uniwersyteckich

i badawczych oraz znaczne rozszerzenie zasięgu rynku dóbr kultury. Największe miasta sieci

metropolii w roku 2030 są połączone efektywnymi, wielomodalnymi, spójnymi

i zintegrowanymi systemami infrastruktury transportowej. Największe miasta są połączone

siecią nowoczesnych linii kolejowych, a niektóre z nich także systemem kolei o wysokim

standardzie, rozbudowanym i zmodernizowanym systemem dróg w tym standardzie obecnych

autostrad lub tras ekspresowych (Rysunek 7. i 8.). Metropolia sieciowa jest ponadto połączona

z siecią europejską w kierunku berlińskim, drezdeńskim, praskim i wiedeńskim oraz

z regionem Øresundu, a autostradami morskimi z pozostałymi miastami Skandynawii

i bałtyckimi (Kaliningrad, Kłajpeda, Sankt Petersburg, Ryga). Ruch drogowy, kolejowy,

lotniczy i żegluga są efektywne dzięki zintegrowaniu różnych rodzajów transportu –

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

zastosowaniu systemów multimodalnych w transporcie towarów czy też rozpowszechnieniu

systemu parkuj i jedź (park and ride) w przewozach pasażerskich. Efektywność systemu

drogowego opiera się na wysokiej jakości połączeniach szybkiego ruchu, łączących wszystkie

największe miasta, miasta wojewódzkie i większość ośrodków subregionalnych,

uwzględniających ich pełne obwodnice.

Udział transportu kolejowego w rynku przewozów towarowych i pasażerskich stopniowo się

zwiększa. W przewozach pasażerskich dominują przewozy międzyaglomeracyjne oraz

aglomeracyjne, zintegrowane funkcjonalnie i taryfowo z systemami transportu miejskiego.

W 2030 roku funkcjonuje nowoczesna sieć kolejowa łącząca główne miasta kraju (Rysunek

8.). W przewozach towarowych, oprócz przewozów międzykontynentalnych, ważne są przede

wszystkim przewozy intermodalne, zapewniające bezpieczny, sprawny i efektywny transport

ładunków pomiędzy obszarami metropolitalnymi, przejściami granicznymi, portami morskimi

oraz pozostałymi kluczowymi ośrodkami gospodarczymi. Obszary metropolitalne

największych miast są obsługiwane przez porty lotnicze o znaczeniu międzynarodowym, co

umożliwia rozwój i intensyfikację powiązań z miastami Europy i świata. Obszar metropolitalny

Warszawy jest obsługiwany przez co najmniej dwa, wzajemnie komplementarne porty lotnicze.

Jednocześnie w przypadku pozytywnej decyzji o budowie Centralnego Portu Lotniczego(CPL)

przejmie on funkcję portu węzłowego , zintegrowanego z nowoczesnym systemem połączeń

kolejowych i drogowych. Sieć podstawową uzupełniają lotniska w Bydgoszczy, Łodzi,

Szczecinie, Rzeszowie i Zielonej Górze oraz nowe cywilne porty lotnicze w Lublinie

i Modlinie, a także w zależności od analizy ekonomicznej opłacalności projektów oraz

przyszłej sytuacji rynkowej porty w Białymstoku, Olsztynie, Kielcach, Koszalinie, Opolu,

Nowym Targu i Jeleniej Górze.

ww

Źródło: Opracowanie MRR.

v.p

l

.go

w.

rcl

Rysunek 5. Powiązania funkcjonalne głównych ośrodków miejskich 2010 i 2030

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 6. Główne elementy sieci transportowej 2011

oraz obszary o najgorszej dostępności czasowej

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 7. Wizja kształtowania podstawowych elementów sieci drogowej 2030*

autostrady i drogi ekspresowe, lotniska, porty morskie, Odrzańska Droga Wodna

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 8. Wizja kształtowania podstawowych elementów sieci kolejowej 2030*: koleje dużych

prędkości, kolej konwencjonalna, lotniska, porty morskie, Odrzańska Droga Wodna

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 9. Śródlądowe drogi wodne w Polsce 2011

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy RZGW Kraków.

v.p

l

Policentryczna sieć metropolii jest systemem otwartym, powiązanym z ośrodkami

metropolitalnymi i ich zespołami, położonymi w sąsiednich krajach – na granicy północnej

(Sztokholm, Kopenhaga), na granicy zachodniej (Berlin), na granicy południowo-zachodniej

(Drezno, Lipsk, Praga, Brno), na granicy południowej (Wiedeń, Bratysława, Budapeszt,

Ostrawa) oraz na granicy północno-wschodniej (kraje bałtyckie). Ponadto na granicy

wschodniej i północnej (Kaliningrad) następuje znaczny wzrost kontaktów gospodarczych, co

sprzyja generowaniu impulsów rozwojowych w południowo-wschodnich i północno-wschodnich regionach Polski.

3.2.2. Polska przestrzeń jest zintegrowana i spójna zarówno zewnętrznie, jak

i wewnętrznie, dzięki czemu wszyscy mieszkańcy uczestniczą w procesach

rozwojowych

Polska przestrzeń w roku 2030 jest przestrzenią zintegrowaną i spójną

•

dzięki komplementarności funkcji i zwiększeniu intensywności powiązań

funkcjonalnych w ramach głównych węzłów układu osadniczego oraz pomiędzy tymi

węzłami (integracja) a otaczającymi je obszarami, na których stymulowane są

działania na rzecz wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich, przyczynia się do

wzrostu terytorialnego równoważenia rozwoju poprzez maksymalnie wykorzystanie

potencjału terytorium Polski dla kreowania wzrostu gospodarczego i zatrudnienia z

uwzględnieniem specyfiki poszczególnych obszarów,

zapewnia wszystkim mieszkańcom niezależnie od miejsca zamieszkania możliwość

udziału w procesach rozwojowych i dostęp do usług publicznych, a w szczególności

wspiera wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich (spójność).

.go

•

w.

rcl

Integracja polskiej przestrzeni następuje dzięki kilku równoległym procesom na różnych

poziomach zarządzania w różnych wymiarach przestrzennych

•

•

•

ww

•

w skali lokalnej – dotyczy przede wszystkim integracji centrów miast i ich obszarów

funkcjonalnych oraz integracji obszarów wiejskich dokonującej się w oparciu o sieć

miast powiatowych,

w skali regionalnej – dotyczy przede wszystkim integracji pomiędzy największymi

miastami a ich bezpośrednim zapleczem, czyli miastami subregionalnymi i otaczającymi

je obszarami wiejskimi,

w skali krajowej – dotyczy integracji funkcjonalnej w ramach sieci współpracy miast

oraz integracji z obszarami problemowymi polityki regionalnej o znaczeniu krajowym,

w skali międzynarodowej – dotyczy integracji funkcjonalnej największych miast przede

wszystkim z ośrodkami położonymi w centrum aktywności europejskiej oraz integracji

poszczególnych miast i obszarów aktywności społeczno-gospodarczej wzdłuż

stosunkowo wąskiego pasa nadgranicznego; w szerszym wymiarze obejmują także

zanikanie barier i tworzenie warunków dla funkcjonowania polskiej przestrzeni jako

elementu systemu europejskiego w odniesieniu do gospodarki, kultury, środowiska,

sieci ekologicznych itp.

Poziom lokalny

Obszary funkcjonalne największych miast w 2030 roku stanowią rozległe przestrzenie

zintegrowane funkcjonalnie, które łączą silne wewnętrzne więzi współpracy gospodarczej,

społecznej i instytucjonalnej. Cały obszar funkcjonalny największych miast charakteryzuje się

wysokim poziomem i dynamiką rozwoju, ciągłością, zwartością i wysokim stopniem

urbanizacji. Zintegrowane rozwiązania w zakresie transportu publicznego oraz dostępność

infrastruktury społecznej, w tym budownictwa mieszkaniowego i pozostałej infrastruktury, jak

też działania związane z rewitalizacją obszarów zdegradowanych, wpływają pozytywnie na

v.p

l

mobilność mieszkańców, nie stanowiąc barier przy wyborze miejsca pracy i zamieszkania.

Integracja na obszarach funkcjonalnych mniejszych ośrodków miejskich, niepełniących

znaczących funkcji krajowych bądź charakteryzujących się specjalizacją funkcjonalną

(np. w zakresie turystyki), dokonuje się przede wszystkim dzięki koncentracji przestrzennej

procesów urbanizacyjnych oraz dzięki rozbudowie wewnętrznych powiązań transportowych

i komunikacyjnych.

.go

Integrację przestrzenną na poziomie lokalnym na obszarach położonych poza

zurbanizowanymi terenami funkcjonalnymi dużych i średnich miast zapewniają powiązania

lokalne w obrębie obszarów wiejskich. Centrami tych obszarów będzie zbiór miast lokalnych,

zapewniających na obszarze całego kraju jednolity standard dostępu do podstawowych usług

i dóbr publicznych, w szczególności w zakresie kultury, edukacji (m.in. na poziomie

podstawowym, gimnazjalnym i ponadgimnazjalnym), transportu publicznego, usług

teleinformatycznych (punkty z darmowym dostępem do internetu), usług niezbędnych dla

obsługi działalności gospodarczej oraz administracyjnych, związanych z sądownictwem.

w.

rcl

Istotne przemiany w ramach osadnictwa wiejskiego i małych miast obsługujących obszary

wiejskie dotyczą funkcji pełnionych przez te jednostki w systemie osadniczym, co wiąże się

także ze zmianami ich struktur. Jedną z przyczyn jest zerwanie bezpośrednich związków

między miejscem zamieszkania, a miejscem zatrudnienia, kształtujące procesy urbanizacji

obszarów wiejskich. W okresie 2010-2030 postępuje koncentracja osadnictwa w strefach

otaczających główne ośrodki miejskie oraz w dynamicznie rozwijających się ośrodkach

regionalnych, subregionalnych i wybranych lokalnych. Na pozostałych obszarach odczuwalnie

zmniejsza się liczba ludności wskutek odpływu migracyjnego i ujemnego salda ruchu

naturalnego50, ułatwiając wspierane przez państwo skupianie osadnictwa. Urbanizacja wsi

podlega regulacjom prawno-ekonomicznym wspomagającym osiągnięcie ładu przestrzennego,

zachowanie dziedzictwa kulturowego i walorów krajobrazowych, co sprzyja zróżnicowaniu

przestrzennych układów i form osadnictwa wiejskiego. Mobilność zasobów ludzkich wspiera

i przyspiesza zmiany struktur przestrzennych. Wyrównanie poziomu życia następuje

w procesie powiększania się możliwości zatrudnienia na obszarach wiejskich poza rolnictwem

lub w pobliżu tych obszarów w wyniku zwiększenia mobilności przestrzennej (także

wahadłowej) i zawodowej, powstawanie pozarolniczych miejsc pracy na lokalnych rynkach

pracy oraz zwiększenia jakości zasobów ludzkich. Wiąże się to z ułatwieniem dostępu do usług

świadczonych przez ośrodki lokalne i wyższego rzędu według określonych na poziomie

krajowym standardów dostępu do usług mających podstawowe znaczenie dla rozwoju

społeczno-gospodarczego.

ww

Obszary wiejskie w procesie odnowy wsi51 wykorzystują własny potencjał rozwojowy,

zachowując zróżnicowania funkcjonalne wynikające z położenia w stosunku do centrów

rozwoju, dziedzictwo kulturowe i walory środowiska przyrodniczego. Wykorzystanie

unikalnych zasobów krajobrazu kulturowego i budowanie specjalizacji terytorialnej sprzyja

rozwojowi lokalnych rynków pracy. Wzrasta konkurencyjność rolnictwa oparta na

innowacyjności, modernizacji i zmianach strukturalnych. Rozwojowi obszarów wiejskich

sprzyja wzrastający rozwój dostępności komunikacyjnej między miastem a wsią oraz wewnątrz

obszarów wiejskich. Obszary przygraniczne wykorzystują szanse rozwoju związane

z kooperacją klastrów powstających po obu stronach granicy.

50 „Ruch naturalny ludności” to termin socjologiczny oznaczający zmiany w

populacji ludzkiej na skutek zdarzeń naturalnych, takich jak

zawieranie związków małżeńskich, rozwody, urodzenia i zgony. Nie obejmuje migracji. Ujemne saldo oznacza, że więcej ludzi zmarło, niż się

urodziło.

51 Odnowa wsi rozumiana jest jako proces kształtowania warunków życia ludzi na obszarach wiejskich. To również oddziaływanie na standard

życia, jego jakość, źródła utrzymania mieszkańców przy jednoczesnym zachowaniu tożsamości wsi wyrażającej się wartościami życia

wiejskiego, wzmacnianiem i rozwojem dziedzictwa kulturowego i materialnego wsi. Animatorem i podmiotem procesu jest społeczność

lokalna.

Poziom regionalny

v.p

l

W roku 2030 we wszystkich województwach postępują procesy integracji regionalnej.

Integracja ta przebiega w oparciu o wykorzystanie dla rozwoju pozostałych obszarów

województwa potencjału miast wojewódzkich (w wyniku procesów dyfuzji rozwoju) oraz

specyficznych czynników rozwojowych (przyrodniczych, klimatycznych, kulturowych,

związanych z wykorzystaniem surowców energetycznych itp.) poszczególnych terytoriów

położonych poza obszarami funkcjonalnymi miast wojewódzkich. Przestrzeń województw

staje się przestrzenią zintegrowaną i współzależną – funkcjonują w niej regionalne rynki pracy

oraz usług i dóbr wyższego rzędu. Procesy integracji regionalnej przebiegają silniej

w województwach, w których znajdują się najsilniejsze ośrodki miejskie. Duże miasta,

poszerzając krąg oddziaływania, lepiej wykorzystują czynniki aglomeracji, przyczyniając się tym

samym do modernizacji i przyspieszenia procesów rozwojowych na swoim zapleczu

geograficznym.

.go

Generowany przez największe miasta wzrost gospodarczy jest wykorzystany przez inne

obszary. Korzyści z rozwoju największych miast są przenoszone dzięki przenikaniu zasobów

z ich obszaru nie tylko na obszar innych miast, ale przede wszystkim na sąsiednie obszary

zurbanizowane i o charakterze rolniczym. Poprawa dostępności czasowej do miast

wojewódzkich sprzyja mobilności mieszkańców: codziennej (dojazdy do pracy, ruch

weekendowy) i okresowej (sezonowo-rekreacyjnej) oraz życiowej, czyli możliwości zmiany

miejsca zamieszkania w poszukiwaniu lepszych warunków życia i pracy, a przede wszystkim

najlepszych ośrodków kształcenia, co jest szczególnie ważne dla ludności żyjącej na obszarach

wiejskich.

w.

rcl

Dzięki rozprzestrzenianiu się czynników stymulujących rozwój na przylegające tereny i całe

województwa wzrasta znaczenie ośrodków regionalnych w skali kraju, a przede wszystkim

ośrodków subregionalnych, zapewniających wysokiej jakości usługi publiczne na poziomie

subregionalnym i lokalnym. Rozwój ośrodków subregionalnych wpływa stabilizująco na

strukturę osadniczą kraju, przeciwdziałając przestrzennej koncentracji ludności i działalności

gospodarczej jedynie w największych miastach, a na obszarach o cechach depopulacyjnych

zapewniając trwałość i ciągłość rozwoju tych obszarów i wzmacniając ich funkcje

przyrodnicze. Dzięki wzrostowi poziomu zamożności społeczeństwa i zasadniczej poprawie

stanu infrastruktury oraz dostępności do usług publicznych w ośrodkach lokalnych, w których

spada liczba mieszkańców i następuje proces szybszego niż w skali kraju starzenia się ludności,

nie dochodzi do fizycznej, społecznej i kulturowej degradacji.

Poziom krajowy

ww

Polska roku 2030 jest przestrzennie zintegrowana w wymiarze krajowym. Terytorium kraju

charakteryzuje się różnicami w zakresie rozmieszczenia sił wytwórczych oraz podstawowych

wskaźników makroekonomicznych (takich jak PKB i dochód na mieszkańca) pomiędzy

poszczególnymi województwami, także w układzie miasto – wieś oraz w układzie Polska

Wschodnia – pozostała część Polski. Różnice te nie wpływają na perspektywy rozwojowe

mieszkańców poszczególnych regionów kraju. Wszystkie obszary miejskie i wiejskie, także te

tracące miejsca pracy i zmniejszające liczbę mieszkańców, zapewniają dostęp do

podstawowych dóbr (infrastruktura telekomunikacyjna, transportowa, otoczenia biznesu)

i podstawowych usług publicznych (edukacja, zdrowie, kultura, sport, turystyka). Gwarantuje

to stałe podnoszenie jakości kapitału społecznego oraz umożliwia włączenie się mieszkańców

w procesy rozwojowe – w miejscu zamieszkania bądź w głównych ośrodkach miejskich

oddalonych maksymalnie dwie godziny od miejsca zamieszkania. Jest to osiągane dzięki

systemowi aktywnej polityki regionalnej i systemowi wyrównywania szans w ramach polityk

sektorowych. Równoczesna koncentracja działalności gospodarczej w największych miastach

sieci metropolii oraz wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich wpływa korzystnie na

v.p

l

przyspieszenie zmian strukturalnych oraz zwiększenie możliwości kreowania wzrostu

i zatrudnienia na tych obszarach. Obszary relatywnie słabiej rozwinięte gospodarczo są

powiązane efektywną siecią transportową z głównymi węzłami życia gospodarczego w kraju

i za granicą, co sprzyja wzrostowi możliwości inwestycyjnych na tych obszarach (Rysunek 7.

i 8.) oraz wykształceniu nowych funkcji gospodarczych, turystycznych, edukacyjnych

i kulturalnych.

W wyniku postępującej poprawy dostępności czasowej (dostęp do miast wojewódzkich nigdzie

nie przekracza 120 min) i cyfrowej (powszechny dostęp do szerokopasmowej sieci) w 2030

roku odległość nie stanowi bariery rozwoju, niezależnie od odległości geograficznej, jaka dzieli

dany ośrodek czy obszar od miasta wojewódzkiego.

.go

Dostęp do miejsc pracy na obszarach wymagających restrukturyzacji i rozwoju nowych funkcji

został poszerzony dzięki wykorzystaniu specyficznych endogenicznych potencjałów tych

obszarów (np. przyrodniczych, turystycznych) wspieranych w ramach polityki regionalnej oraz

zapewnieniu odpowiedniej jakości połączeń infrastrukturalnych i instytucjonalnych

(infrastruktura transportowa, usługi transportu zbiorowego, internet, telekomunikacja, sieć

instytucji wspierających przedsiębiorczość itp.) z obszarami metropolitalnymi. Umożliwia to

podejmowanie decyzji o dojazdach lub też wspomaga takie formy zarobkowania, jak telepraca.

w.

rcl

Placówki szkolnictwa wyższego i jednostki badawczo-naukowe tworzą sieci naukowe

o znaczeniu europejskim, zapewniając przepływ najnowszej wiedzy i dostęp do wykształcenia,

co skutkuje postępem w dziedzinie nauki. Dostępność cyfrowa ułatwia opiekę medyczną

i integrację społeczną, daje możliwość korzystania z dóbr kultury i globalnego ich

upowszechnienia. Cyfryzacja wspiera podnoszenie standardu usług z dziedziny rządzenia

i zarządzania oraz umożliwia dostęp do zaawansowanych usług finansowych o zasięgu

europejskim. Dzięki zdigitalizowanym bazom danych, katastry gruntów i obiektów

budowlanych są powszechnie dostępne, zaś dostęp ten zwiększa bezpieczeństwo inwestycji

i działalności gospodarczej. Dostępność cyfrowa, obejmująca elektroniczny dostęp do usług

administracji publicznej, znaczący rozwój telepracy oraz elektronicznych systemów nauczania,

zmniejsza obciążenie systemów transportowych, wydłużając czas ich eksploatacji i umożliwia

mniejsze zużycie energii przez transport. Jednocześnie zostaje podniesiona jakość usług

administracyjnych, jakość pracy i nauczania, co w konsekwencji przyczynia się do zwiększenia

ilości wolnego czasu społeczeństwa i ograniczenia bezrobocia.

ww

W 2030 roku Polska Wschodnia jest regionem dostępnym, konkurencyjnym oraz spójnym

z centrum kraju. Główne miasta Polski Wschodniej pełnią funkcję stymulującą rozwój oraz

oddziałują na poszerzenie palety funkcji tych obszarów. Ośrodki regionalne położone w

pobliżu granicy zewnętrznej UE czerpią dodatkowe korzyści z intensyfikacji współpracy

transgranicznej Podniesienie jakości edukacji, rozwój zasobów ludzkich, dostępność usług

publicznych oraz szerokopasmowego internetu stymulują wykorzystanie potencjału i wzrost

konkurencyjności tej części Polski. Realizowane są wspólne twarde i miękkie projekty

wspierające zrównoważony rozwój obszarów po obu stronach granicy, szczególnie w zakresie

ochrony środowiska, rozwoju turystyki i inicjatyw kulturowych. Znacznym przemianom ulega

struktura agrarna obszarów o rozdrobnionym rolnictwie. Zmniejsza się udział rolnictwa na

rzecz udziału innych gałęzi gospodarki, w tym turystyki.

W wyniku zwiększenia dostępności w relacjach krajowych i międzynarodowych na

wewnętrznej granicy UE wykształciły się transgraniczne obszary funkcjonalne, które są prężnie

rozwijającymi się regionami wykorzystującymi potencjał rozwojowy regionów

przygranicznych, głównie niemieckich i czeskich, a także słowackich i litewskich.

Rozprzestrzenianie rozwoju z dużych miast usytuowanych w pobliżu zachodniej granicy kraju

wspiera rozwój ośrodków przygranicznych, pełniących funkcję stymulatora rozwoju

wzmacniającego funkcje edukacyjne, kulturowe, turystyczne, handlowe oraz usługowe.

v.p

l

Wspólnie wypracowane podstawy instytucjonalne w zakresie zintegrowanego planowania

przestrzennego pozwalają na integrację ośrodków miejskich podzielonych granicą.

.go

Polska Zachodnia i Pomorze Środkowe, których głównym ośrodkiem jest Szczecin, stają się

obszarem zintegrowanym funkcjonalnie z głównymi obszarami aktywności gospodarczej

w centrum kraju oraz wzdłuż wybrzeża Bałtyku. Wykształceniu ulegają powiązania

o charakterze międzynarodowym – przede wszystkim z Berlinem (na czym w szczególności

może skorzystać Szczecin) i Saksonią, a także miastami i regionami położonymi po obu

stronach Bałtyku (Kopenhagą, Skanią i Sztokholmem). Sprzyja to wykorzystaniu szans

związanych z intensyfikacją integracji politycznej i społeczno-gospodarczej Polski oraz sieci

metropolii z podstawowym obszarem koncentracji aktywności gospodarczej w UE (do której

należy większość obszaru zarówno Niemiec, jak i Czech). Obszar styku i największych

wzmocnień oddziaływań leży m.in. wzdłuż zachodniej granicy Polski (Rysunek 10.).

Aglomeracja Górnośląska tworzy zintegrowany funkcjonalnie i przestrzennie obszar

wyróżniający się bogatym potencjałem rozwojowym. Przeprowadzona rewitalizacja terenów

poprzemysłowych wspomaga przywrócenie funkcji ekologicznych i kulturowych obszaru.

Region ten skupia innowacyjne inwestycje, również zagraniczne, czemu sprzyja elastyczny

rynek pracy oraz wykwalifikowany kapitał ludzki. Dodatkowym atutem jest zachowanie

tożsamości kulturowej regionu i dostępność dobrze zagospodarowanych terenów

rekreacyjnych. Impulsem rozwoju Aglomeracji Górnośląskiej jest intensywna współpraca z

obszarem metropolitalnym Krakowa i Ostrawy, które wspólnie tworzą transnarodowy obszar

intensywnego rozwoju o znaczeniu europejskim.

w.

rcl

Korzyści z nadmorskiego położenia kraju są wykorzystywane dla jego rozwoju społecznogospodarczego. Obszary morskie i strefa brzegowa są zagospodarowane łącznie i w sposób

racjonalny, z poszanowaniem bioróżnorodności i zasad ochrony środowiska, dzięki

wprowadzeniu zintegrowanego planowania przestrzennego gwarantującego długotrwałą

możliwość eksploatowania zasobów naturalnych i potencjału rozwojowego Morza Bałtyckiego

i wybrzeża. Rozwijają się nowe formy czerpania korzyści z obszarów morskich, takie jak OZE,

marikultura dla celów ekologicznych czy turystyka morska. Dostępność transportowa

obszarów morskich wzmacnia rozwój portów morskich w zakresie dalekomorskich

przeładunków z Trójmiasta, Warszawy, Poznania i Szczecina.

Poziom międzynarodowy

ww

W 2030 roku Polska przestrzeń jest także znacznie bardziej niż obecnie zintegrowana

w układach międzynarodowych – ich różne konfiguracje pokazują Rysunki 11., 12. i 13. Dzięki

procesom globalizacji oraz procesom integracji wewnątrz Unii Europejskiej (w roku 2030

Polska jest od 27 lat w jej strukturach) Warszawa i pozostałe obszary metropolitalne są

powiązane funkcjonalnie (przede wszystkim gospodarczo) z innymi obszarami

metropolitalnymi UE. Natężenie powiązań zależy od siły ekonomicznej i komplementarności

gospodarek państw i regionów UE. Głównym celem powiązań największych polskich miast

jest obszar UE rozciągający się pomiędzy Londynem a północnymi Włochami – ze względu na

jego potencjał gospodarczy (Rysunek 12.). Inne powiązania gospodarcze są uzupełniane

relacjami związanymi z pełnieniem funkcji administracyjnych, kulturowych i edukacyjnych oraz

w dziedzinie nauki pomiędzy Warszawą a stolicami sąsiednich państw: Wilnem, Mińskiem,

Kijowem, Bratysławą, Pragą i Berlinem oraz państw bardziej odległych: Kopenhagą,

Sztokholmem, Rygą, Budapesztem i Wiedniem. Wśród wymienionych miast szczególną rolę

pełni Berlin, którego ranga i rola, dzięki procesom integracji funkcjonalnej, wpływają na

rozwój zachodnich obszarów Polski, uzupełniając bezpośrednie oddziaływanie ośrodków

metropolitalnych Polski Zachodniej. W budowanie sieci powiązań włączone są inne polskie

miasta – przede wszystkim największe miasta sieci metropolii.

ww

v.p

l

49

Monitor Polski

Źródło: Opracowanie MRR

.go

w.

rcl

Rysunek 10. Kierunki integracji polskiej przestrzeni 2010 i 2030

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Ze względu na potencjał ekonomiczny, wzrost gospodarczy oraz bliskość kulturową wzdłuż

granic Polski najintensywniejsze powiązania (Rysunek 10.) ukształtowały się między obszarami

metropolitalnymi i regionami Polski Zachodniej i Południowo-Zachodniej a Saksonią (Drezno

i Lipsk) i Berlinem, Czechami i północnymi Morawami (Praga, Brno, Ostrawa) i północno-wschodnią Słowacją. W całym basenie Morza Bałtyckiego, dzięki komplementarności funkcji,

kształtują się intensywne powiązania funkcjonalne obszarów metropolitalnych (Rysunek 11.),

których główne węzły stanowią następujące ośrodki: Kopenhaga, Malmö, Sztokholm, Helsinki,

Ryga, Wilno, Kłajpeda, Tallin, Trójmiasto, Warszawa, Poznań, Szczecin, Berlin, Hamburg.

Powiązania funkcjonalne znacznie słabszych pozostałych miast z otaczającymi je obszarami

wspomagane są, ze względu na różnice gospodarcze i kulturowe, odpowiednią polityką

regionalną oraz współpracą transgraniczną. Mniejsze znaczenie gospodarcze, ale równie istotne

z powodów politycznych, turystycznych i kulturowych mają związki funkcjonalne między Polską

a Litwą oraz na większej części granicy ze Słowacją. Przeszkodą w ich intensyfikowaniu jest

jednak stosunkowo niska gęstość zaludnienia na obszarach wzdłuż granicy z Litwą oraz

dodatkowo naturalna bariera, którą tworzą Karpaty na granicy ze Słowacją.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 11. Perspektywa rozwoju terytorialnego basenu Morza Bałtyckiego w 2030 roku

Profil funkcjonalny ośrodków miejskich* i ich obszarów

Transgraniczne klastry i obszary współpracy

Istniejące

Węzeł RMB o dobrze rozwiniętych usługach

biznesowych opartych na B+R i na wiedzy

Potencjalne

Obszary miejski w trakcie metropolizacji o

rosnącej liczbie powiązanych globalnie usług

opartych na B+R i na wiedzy

Transgraniczna strefa integracji globalnej

Ośrodki rozwoju regionalnego dostarczające

wysokiej jakości usługi mieszkańcom

otaczających terenów

Zintegrowany

system

i powiązania międzynarodowe

transportu

Zintegrowane

przestrzenne

planowanie

ww

Globalny węzeł o istotnych usługach biznesowych

opartych na B+R i na wiedzy

Bipolarny i wielowierzchołkowy rozwój miejski

morskie

*Regiony miejskie zgodnie z definicją raportu „W stronę

zintegrowanego Regionu Morza Bałtyckiego”, Nordregio,

Stockholm 2008

Źródło: VASAB Long-Term Perspective for the Territorial Development of the Baltic Sea Region, Ryga,

październik 2009.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 12. Metropolie w Europie 2030

Źródło: Opracowanie MRR z wykorzystaniem ESPON Scenarios on the Territorial Future of Europe, ESPON

Project 3.2, 2007

Na obszarach przylegających z obydwu stron do granicy północno-wschodniej (z Obwodem

Kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej) i granicy wschodniej (z Białorusią i Ukrainą) pomimo

wsparcia polityki regionalnej procesy integracyjne i rozwoju powiązań funkcjonalnych są

znaczenie mniej zaawansowane. Wynika to z utrzymujących się odmienności systemów

gospodarczych i politycznych oraz różnic kulturowych państw tego obszaru (Rosja, Białoruś,

Ukraina), choć nasilają się procesy integracji z UE (zwłaszcza w wymiarze gospodarczym)

.

v.p

l

wspierane w ramach inicjatywy Partnerstwa Wschodniego,52 także poprzez realizację miękkich

projektów komplementarnych, służących zbliżeniu społeczeństw.

w.

rcl

.go

Rysunek 13. Obszary integracji w Europie z udziałem Polski

Źródło: Opracowanie MRR

3.2.3. Polska przestrzeń, zachowując bogactwo walorów dziedzictwa przyrodniczego

i kulturowego, jest rozpoznawalna

W 2030 roku w skali kraju nie zaszły znaczące zmiany w rozmieszczeniu głównych form

użytkowania powierzchni ziemi. Dbałości o wysoką jakość powstających nowych przestrzeni

publicznych towarzyszą umiejętne wykorzystywanie funkcji ekosystemów i ochrona walorów

zastanych.

ww

Dziedzictwo kulturowe ziem polskich jest eksponowane i promowane, dzięki czemu wzrosła

rozpoznawalność i atrakcyjność polskiej przestrzeni. Dbałość o obiekty dziedzictwa kulturowego

i spuściznę dawnych mieszkańców ziem polskich, wspierając zachowanie tradycji lokalnych,

sprzyja rozwojowi turystyki i wspomaga proces identyfikacji tożsamości kulturowej migrantów53.

W regionalnych systemach obiektów rekreacyjnych funkcjonują nowe rodzaje parków

wykorzystujące specyficzne cechy krajobrazu regionów i unikatowych zasobów naturalnych,

podkreślane przez celowe kształtowanie walorów promujących kulturę regionalną i aktywny

wypoczynek. Krajobraz ważny dla historii kultury jest chroniony w rozwiniętej sieci parków

52 Partnerstwo Wschodnie to inicjatywa UE (COM (2008)823 final) skierowana do 6 państw Wschodniej Europy

i Południowego Kaukazu

(Ukraina, Białoruś, Mołdawia, Gruzja, Armenia, Azerbejdżan), mająca na celu wspomaganie aspiracji europejskich państw objętych inicjatywą,

współpracę gospodarczą, promocję zrównoważonego rozwoju i w przyszłości ułatwić integrację z UE. W Deklaracji warszawskiej (30.09.2011),

potwierdzającej wolę aktywnej współpracy, zawarto również zapowiedź otwarcia programów UE dla obywateli państw partnerskich i negocjacji

dotyczących otwarcia strefy wolnego handlu (DCFTA)

53 Tożsamość kulturowa to względnie trwała identyfikacja grupy ludzi i pojedynczych jej członków z określonym układem kulturowym

tworzonym przez zespół idei, przekonań, poglądów, z konkretnymi zwyczajami i obyczajami oraz z danym systemem aksjologicznym i

normatywnym. Ludzie bez poczucia miejsca, posiadanego dziedzictwa i nieprzywiązani do tradycji w danym kraju lub regionie nie są w stanie

umacniać swej tożsamości, co skutkuje m.in. brakiem dbałości o elementy krajobrazu zastanego w miejscu nowego osiedlenia. Pojęcie jest dlatego

istotne, że pozwala lepiej zrozumieć dokonywane przez współczesnych Polaków wartościowania w sferze wyborów różnych treści kultury.

v.p

l

kulturowych i pomników historii, zintegrowanej z podstawowymi jednostkami przestrzennymi

chroniącymi krajobrazy charakterystyczne dla regionów geograficzno-przyrodniczych, którymi

pozostały parki krajobrazowe.

.go

Obserwowane zmiany w rozmieszczeniu głównych form użytkowania powierzchni ziemi mają

charakter regionalny, związany przede wszystkim z ekspansją miast, skutkami procesów

depopulacyjnych, adaptacją do zmian klimatu i kierunkami rozwoju produkcji rolnej. W 2030

roku obszary specjalnej ochrony ptaków i specjalne obszary ochrony siedlisk tworzące

Europejską Sieć Ekologiczną Natura 2000 (Natura 2000) zajmują ponad 20% terytorium

lądowego Polski, w tym liczne cieki i doliny rzeczne. Razem z obiektami Krajowego Systemu

Obszarów Chronionych54 (KSOCh) i pasmami korytarzy ekologicznych obiekty sieci Natura

2000 tworzą wspólny system ochrony przyrody i krajobrazu, zintegrowany z systemem ochrony

zabytkowych budowli, zespołów urbanistycznych i ruralistycznych, sylwet miast, pomników

historii i parków kulturowych. Zintegrowanej ochronie obiektowej podlegają także obszary

morskie, zarówno cenne siedliska i łączące je korytarze, jak też krajobrazy podmorskie

i podmorskie dziedzictwo kulturowe. Dzięki wieloletniej polityce ochrony przyrody i krajobrazu

zachowane zostały gatunki i siedliska niżu europejskiego, w tym europejskie populacje ptaków

lęgowych związanych z obszarami podmokłymi i mozaikowatą strukturą tradycyjnych

krajobrazów rolniczych. Podobnie dobrze reprezentowane są krajobrazy i gatunki ziem górskich.

w.

rcl

Planowanie przestrzenne, uwzględniając wzajemne relacje komponentów środowiska, oddziałuje

na procesy zarządzania zasobami przyrody ożywionej i krajobrazu, czym przyczynia się do

zmniejszenia izolacji siedlisk oraz stabilizacji ekosystemów ważnych dla zachowania bogactwa

występujących w Polsce gatunków decydujących o indywidualnych, istotnych w skali kontynentu

cechach polskich obszarów ochrony przyrody i krajobrazu. Mechanizmy kontroli rozwoju

gospodarczego obszarów przyrodniczo cennych, opracowane pierwotnie na potrzeby

rozwijającej się w Polsce od 2004 roku sieci Natura 2000, ograniczają możliwości lokalizacyjne

wielu inwestycji mogących znacząco negatywnie oddziaływać na środowisko, zalesień

wielkopowierzchniowych, intensywnej produkcji rolnej, jednocześnie stymulując innowacyjność

oraz rozwój trwałych i zrównoważonych form gospodarowania na obszarach o wyjątkowych

walorach przyrodniczych i krajobrazowych.

ww

Przekraczający 30% wzrost lesistości kraju i rozwój pasm korytarzy ekologicznych

przebiegających przez Polskę zmieniły krajobraz wododziałów Polski Centralnej, przyczyniając

się do utrzymania właściwych proporcji między terenami zainwestowanymi a przyrodniczymi.

Państwo prowadzi działania dążące do skupiania osadnictwa na obszarach rzadko zaludnionych

i depopulacyjnych. Wzrost udziału gruntów wchodzących do powtórnego użytkowania

w związku z realizacją zasady preferencji regeneracji (odnowy), a nie zagospodarowania nowych

obszarów, określanie w planach zagospodarowania przestrzennego obszarów trwale chronionych

przed zabudową i nowe standardy architektoniczno-budowlane pozwalają ograniczyć

powierzchnię bezpowrotnie traconych terenów czynnych biologicznie przede wszystkim

w nowych obszarach urbanizacji i miejskich obszarach zainwestowanych. Szerokie

uspołecznienie procesu planowania powoduje, że działania zmierzające do zachowania

tradycyjnego krajobrazu rolniczego, kształtowania powiązań widokowych, zapewnienia

bezpieczeństwa mieszkańcom dolin rzek równoważą oddziaływanie bieżących względów

koniunkturalnych decydujących o rzeczywistym zagospodarowaniu powierzchni ziemi. Proces

odnowy wsi, wsparty przez planowanie na poziomie krajowym, przyczynia się do utrzymania

trwałych, wielofunkcyjnych struktur ekologicznych na modernizujących się obszarach, mimo

znacznego zaawansowania procesów scalania gruntów w obszarach produkcji rolnej i zmian

54 KSOCh (Krajowy System Obszarów

Chronionych) to określenie systemu tworzonego w Polsce w XX wieku, składającego się z parków

narodowych (PN), rezerwatów przyrody, parków krajobrazowych (PK), obszarów chronionego krajobrazu (OChK)) i drobnych form

uzupełniających. Budowa systemu rozpoczęta w latach 70. XX wieku nie została zakończona, a po zmianie ustawy o ochronie przyrody w 2004 r.

system stracił umocowanie prawne.

v.p

l

technologicznych w rolnictwie. Na obszarach intensywnie zwiększającej się gęstości zaludnienia

małe działki rolne wspomagają procesy równoważenia funkcji ekologicznych i różnicowania

funkcji gospodarczych obszarów wiejskich. Funkcjonujący model rozwoju społeczno-gospodarczego sprzyja przywracaniu tradycyjnych krajobrazów rolniczych, zachowaniu

ekosystemów dolin rzek i renaturyzacji cieków lokalnych oraz wykorzystywaniu w ochronie

przeciwpowodziowej zdolności buforowych mokradeł i retencji polderowej. Sieci powiązań

przyrodniczych i społeczno-gospodarczych są wzajemnie zgodne i uwzględniane przy lokalizacji

infrastruktury komunikacyjnej i hydrotechnicznej, planowaniu rozwoju przestrzennego miast

i obszarów wiejskich. Prowadzone kompensacje przyrodnicze są jedną z dróg rozwiązywania

konfliktów ekologicznych, a także utrzymania i wzmocnienia potencjału ekologicznego Polski.

.go

W wyniku zespolenia funkcjonalnego obiektów formalnie należących do wielu sieci ochrony

obszarowej – przede wszystkim sieci Natura 2000, chronionych zespołów ruralistycznych

i dobrze zapisanych w ochronie przyrody obiektów KSOCh – powstała spójna, hierarchiczna

sieć węzłów i korytarzy ekologicznych, stanowiąca część sieci kontynentalnej. W system

pokazany na Rysunku 14. włączone są sieci przyrodnicze terenów zurbanizowanych, tworzone

przez obszary otwarte obszarów funkcjonalnych i nasycenie zielenią krajobrazu miast. Na

poziomie kraju sieć ekologiczna uwzględnia główne korytarze lądowe mające znaczenie

ponadkrajowe: bałtycko-pojezierny, wyżynny i górski, łączące się z korytarzami dolin dużych

rzek Polski. System uzupełniony korytarzami o znaczeniu ponadregionalnym jest

uszczegółowiany na poziomie regionalnym i lokalnym zgodnie z hierarchią planowania

przestrzennego i potrzebami zachowania spójności sieci ekologicznej kraju. Odrębnie

wyznaczone są sieci korytarzy ekologicznych powietrznych i rzecznych wykorzystywanych przez

ptaki, nietoperze i organizmy wodne, w tym ryby jedno- i dwuśrodowiskowe. Korytarze rzeczne

odcinkami ujściowymi łączą się z Bałtykiem.

w.

rcl

Węzłami sieci – biocentrami – są obszary charakteryzujące się trwałym nagromadzeniem

najcenniejszych walorów przyrodniczych o różnym formalnym statusie ochronnym: parki

narodowe, części parków krajobrazowych, wielkie obszary Natura 2000, kompleksy leśne,

transgraniczne obszary chronione, geoparki. Niewielki procentowo przyrost powierzchni

chronionych w ramach sieci Natura 2000 w stosunku do stanu z 2010 roku (do około 22%

powierzchni kraju)55 jest spowodowany kompensowaniem naruszeń spójności i integralności

sieci, wynikających z niezbędnych dla zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego kraju

inwestycji infrastrukturalnych oraz postępującej na podstawie prowadzonych badań naukowych

ewolucji sieci. Utworzono trzy nowe Parki Narodowe: Mazurski, Turnicki, Jurajski, powiększono

także kilka istniejących parków narodowych oraz powierzchnię ochrony Puszczy Białowieskiej

i Kampinoskiej. Wiele z nich stało się obiektami sieci międzynarodowych rezerwatów biosfery

UNESCO. Rozwinęła się także sieć parków krajobrazowych, służąc kształtowaniu spójności

przestrzennej systemu ekologicznego kraju i ochronie krajobrazów kształtujących tożsamość

regionów. Biocentra i szczególnie wrażliwe cenne siedliska są otaczane strefami buforowymi

o słabszym stopniu ochrony.

ww

Obszary węzłowe są połączone korytarzami ekologicznymi, integrującymi przestrzeń obszarów

prawnie chronionych oraz pozostałych obszarów wiejskich i zurbanizowanych w systemie sieci

powiązań przyrodniczych. Organizacja przestrzenna korytarzy ekologicznych jest oparta na

rozpoznaniu funkcji pełnionych przez struktury krajobrazowe w zaspokajaniu potrzeb bytowych

i migracyjnych gatunków chronionych, istotnych gatunków pozostałych oraz wykorzystaniu

55 Komisja Europejska zatwierdziła w styczniu 2011 r. zgłoszone w październiku 2009 r. potencjalne obszary mające znaczenie dla Wspólnoty.

Obecnie mają one status obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty. Wzrosła powierzchnia terytorium pokrytego obszarami ESE Natura 2000

o ponad 2%. Dane GDOŚ z listopada 2010 r.: 19,7% powierzchni lądowej Polski: 141 obszarów specjalnej ochrony ptaków (OSO) zajmujących

15,6% powierzchni lądowej, 823 specjalne obszary ochrony siedlisk (pOZW/OZW) zajmujące 11,05% powierzchni lądowej. Powierzchnie

obszarów OZW i OSO częściowo się pokrywają. Obszary sieci mogą zajmować całość lub część obszarów i obiektów objętych innymi

ustawowymi formami ochrony. Obecnie obszary Natura 2000 pokrywają tereny wszystkich parków narodowych, a tereny części parków

krajobrazowych w całości lub w części powierzchni.

v.p

l

naturalnych i antropogenicznych barier przestrzennych. System zapobiega izolacji przestrzennej

drobnych obiektów ochrony obszarowej, rozdrobnionych powierzchni leśnych i przeciętych

szlakami transportowymi zespołów przyrodniczych. W tym celu wykorzystywane są takie

struktury, jak naturalne korytarze dolin rzecznych, obszary podmokłe, zbiorniki wodne,

zadrzewienia śródpolne i aleje, zabytkowe parki, zieleń towarzysząca obiektom urbanistycznym,

z których istotne dla dziedzictwa historii i kultury są objęte ochroną w istniejących ramach

prawnych. Powstające systemy krajobrazowo-przyrodnicze złożone z różnorodnych struktur

krajobrazowych i siedlisk wspierają atrakcyjność regionów.

.go

Zmiany obszarów wiejskich związane z rozwojem społeczno-gospodarczym podlegają

interwencjom systemowym w celu zachowania bogactwa przyrodniczego użytków rolnych

i lasów stanowiących bezpośrednie otoczenie korytarzy ekologicznych i obszarów chronionych.

Część z tych obszarów jest zapleczem rekreacyjnym miast, zapewniając łączność funkcjonalną

i przestrzenną między zorganizowanymi terenami zieleni a obszarami cennymi przyrodniczo,

zmniejszając jednocześnie presję spowodowaną przez urbanizację obszarów wiejskich

sąsiadujących bezpośrednio z wielkimi miastami.

Wzdłuż wschodniej granicy Polski rozwinął się system obszarów zapewniających łączność

systemów przyrodniczych i spójność działań ochronnych prowadzonych po obu stronach

granicy zewnętrznej Unii Europejskiej. Skupienia korytarzy migracyjnych i obszary węzłowe sieci

znajdują się w następujących regionach geograficzno-przyrodniczych

•

•

•

•

Karpaty (korytarz paneuropejski),

Roztocze, Polesie, Puszcza Białowieska, Puszcza Augustowska,

przygraniczna część Pojezierza Wschodniosuwalskiego,

Dolina Bugu.

w.

rcl

Na granicy północnej podobną funkcję pełnią: Puszcza Romincka, okolice jeziora Oświn

i Kanału Mazurskiego, Mierzeja Wiślana wraz z Zalewem Wiślanym. Na granicy wewnętrznej

Unii Europejskiej obszary węzłowe sieci koncentrują się wzdłuż doliny Odry i na nizinach sasko-łużyckich, obejmując parki krajobrazowe i parki narodowe po polskiej stronie granicy oraz

w przyrodniczo cennych obszarach Sudetów i Przedgórza Sudeckiego (Góry Izerskie, Sudety

Wałbrzyskie, Góry Stołowe – Kotlina Kłodzka), przechodząc następnie w kierunku Karpat.

Dolina Odry zachowała funkcje ekologiczne korytarza paneuropejskiego mimo prowadzonych

w początku XXI wieku inwestycji hydrotechnicznych i utrzymywania standardu drogi wodnej.

ww

Dzięki działaniom zmierzającym do kształtowania ładu przestrzennego i w wyniku sprzyjających

temu zmian wzorców społecznych zahamowano postępującą utratę tradycyjnych siedlisk

i krajobrazów wiejskich, związanych z kulturą lokalną. Natomiast zagrażające ładowi

przestrzennemu procesy osadnicze wynikające ze zmiany stylu życia, takie jak żywiołowa

suburbanizacja, rozpraszanie zabudowy na obszarach wiejskich, rozwijające się kolonie drugich

domów niezwiązanych funkcjonalnie ze strukturami zastanymi, antropopresja w strefie

brzegowej wymagają interwencji zintegrowanego planowania przestrzennego. Zachowane cenne

charakterystyczne krajobrazy przyrodnicze, kulturowe i obiekty materialnego dziedzictwa

kulturowego są wykorzystywane w rozwoju społeczno-gospodarczym, intensywnie wspierając

rozwój gospodarek lokalnych. Wzrosło znaczenie turystycznego wykorzystania dróg wodnych –

tak nowych, jak i rewitalizowanych – z zachowaniem walorów zabytkowych rozwiązań

technicznych. Rozwój osadnictwa i lokalizacja inwestycji gospodarczych są lokalnie korygowane

w oparciu o analizy fizjograficzne i oceny oddziaływania na środowisko. W tym kontekście

znaczenia nabiera koncepcja „usług ekosystemowych” obrazująca zależności społeczeństwa od

przyrody.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 14. Główne elementy sieci ekologicznej kraju 2030

Źródło: Opracowanie MRR na podstawie: M. Degórski, A. Mizgajski, T. Palmowski, Ekspertyzy

do KPZK, EKONET-PL, ZBS PAN (W. Jędrzejewski z zespołem), KPPZK, pzpw województw

przygranicznych.

v.p

l

3.2.4. Polska przestrzeń jest odporna na różne zagrożenia związane z bezpieczeństwem

energetycznym i naturalnym

W stosunku do pierwszej dekady XXI wieku zmieniło się rozmieszczenie przestrzenne miejsc

wytwarzania energii i dostępność nośników energii pierwotnej. Rozproszenie źródeł pozwala na

optymalne wykorzystanie możliwości danego terenu i na zracjonalizowanie kosztów przesyłu

energii z miejsc produkcji do obszarów wykorzystania (Rysunek 15.).

.go

Struktura zapotrzebowania na energię pierwotną uległa zasadniczej zmianie. Nastąpił spadek

udziału zużycia węgla do poziomu ok. 40% (z 58% w 2010 roku). Złoża węgla kamiennego

i brunatnego, zaliczone do złóż o strategicznym znaczeniu dla bezpieczeństwa energetycznego

kraju, są chronione zgodnie z zasadami przyjętymi dla kategorii ochrony złóż kopalin

strategicznych. Ochronie w szczególności podlegają obszary zalegania złóż: „Legnica”, „Gubin”

„Gubin 1”, „Złoczew” oraz złoża węgla kamiennego „Bzie-Dębina”, „Śmiłowice”,

„Brzezinka”56. Wydobycie węgla kamiennego odbywa się w rozbudowanych i zmodernizowanych

kopalniach Górnego Śląska i Zagłębia Lubelskiego. Podjęto eksploatację złóż węgla brunatnego,

zapewniających dalsze funkcjonowanie krajowych elektrowni opalanych tym paliwem. Dzięki

optymalizacji technologii bezemisyjnych uruchomiono szereg nowych instalacji tego typu

zarówno w elektrowniach, jak w wybranych zakładach przemysłowych. W rejonach związanych

z wydobyciem węglowodorów i produkcją energii na obszarach robót górniczych

w ograniczonym stopniu rozbudowana została infrastruktura składowania CO2. Nastawiono się

na wykorzystywanie tego gazu do produkcji wysokoenergetycznych produktów

ropopochodnych. Zmniejszenie emisji CO2 w elektroenergetyce osiągnięto także dzięki

rozwojowi nowoczesnej energetyki gazowej.

ww

w.

rcl

Nastąpiła integracja europejskich systemów energetycznych. Polska dysponuje zróżnicowanymi

źródłami gazu ziemnego i ropy naftowej. Powstał terminal odbioru skroplonego gazu ziemnego

(LNG) w Świnoujściu oraz gazociąg Baltic Pipe, łączący systemy przesyłowe Polski i Danii,

ponadto połączenie z systemem niemieckim w Lasowie oraz połączenie z planowanym

gazociągiem NABUCCO przez Czechy. Usprawniono linie przesyłowe między północną i

południową częścią kraju. Rozbudowa sieci gazowej umożliwia budowę elektrowni zasilanych

gazem ziemnym, także stanowiących zabezpieczenie dla opartej na OZE energetyki

rozproszonej. Rozbudowana jest sieć gazowa na obszarach dawniej słabo zaopatrywanych w gaz

w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim, a także w północnej części województwa

mazowieckiego. W pierwszej kolejności zostały doprowadzone gazociągi z południa do

Białegostoku i Olsztyna. Realizowane są inwestycje umożliwiające zwiększenie wydobycia gazu

ziemnego na terytorium Polski. Nastąpiło zwiększenie dywersyfikacji źródeł dostaw ropy

naftowej z wykorzystaniem obecnych i alternatywnych szlaków transportu ropy naftowej.

Dokonano intensyfikacji wykorzystania Rurociągu Pomorskiego (Płock-Gdańsk). Przedłużono

wybrane rurociągi produktowe (rozchodzące się promieniście z Płocka). Zwiększono pojemności

magazynów ropy naftowej i paliw płynnych ze względu na zwiększający się popyt na nie oraz

w celu wypełnienia obowiązującego standardu utrzymania dziewięćdziesięciodniowej rezerwy

paliw płynnych. Zbudowano bazę magazynowo-przeładunkową na terenie portu w Gdańsku,

połączoną z terminalem Naftoportu i umożliwiającą wymianę paliw płynnych i ropy naftowej

z zagranicą. Eksploatowanych jest minimum dziewięć magazynów gazu ziemnego. Ich

pojemność czynną zwiększono około dwukrotnie (w stosunku do roku 2010) zarówno poprzez

zwiększenie pojemności istniejących magazynów, jak i budowę nowych na obszarach nowo

zgazyfikowanych. Rozpoczęto eksploatację niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego.

Rośnie udział gazu ziemnego w produkcji energii. Eksploatacja gazu niekonwencjonalnego

przyczynia się nie tylko do wzrostu bezpieczeństwa energetycznego kraju ale stanowi czynnik

56 Zapis zgodny z Załącznikiem 3. do Polityki energetycznej Polski do 2030 r., s. 9, Działanie 2.3, Sposób realizacji pkt. 3 i 6; w pkt. 6 dokumentu

jest wyraźne zobowiązanie do wprowadzenia wymienionych złóż do KPZK jako złóż chronionych przed zabudową.

v.p

l

rozwoju regionów, w których podjęto jego eksploatację. W rezultacie powoduje wzrost

gospodarczy całego kraju. Ponadto zwiększenie wydobycia gazu ziemnego i wzrost jego zużycia

(procentowo do innych nośników energii) stwarza możliwość większej redukcji gazów

cieplarnianych. Uruchomiono komercyjne instalacje podziemnego zgazowania węgla na potrzeby

produkcji gazu syntezowego i energii elektrycznej, co pozwala na stopniowe uniezależnienie się

od importu tego surowca.

Pojawiła się możliwość stopniowego uniezależnienia się od ropy naftowej. Zwiększono rolę

OZE, takich jak biomasa, energia geotermalna, wodna, słoneczna i wiatrowa. Udział OZE

w finalnym zużyciu energii przekracza poziom 15%57 i dalej wzrasta. W związku

z zapotrzebowaniem na biomasę stopniowo ulega zmianie struktura wykorzystania ziemi pod

uprawy.

.go

Głównym paliwem dla elektroenergetyki jest nadal węgiel, chociaż jego rola jako podstawowego

źródła energii stale maleje. Udział tego paliwa w produkcji energii elektrycznej obniżył się z 92%

w 2006 roku do niecałych 57% w 2030 roku, a produkcja z tego nośnika energii zmniejszyła się

o 20%. Zasadniczo wzrosła rola odnawialnych źródeł energii (OZE) w produkcji energii

elektrycznej – do około 19%. Blisko połowa (45%) tego typu energii jest wytwarzana przez

energetykę wiatrową58. Zasadnicza część mocy turbin wiatrowych jest zlokalizowana na lądzie

(ok. 90%)59, ale do wytwarzania tego typu energii jest wykorzystywana również przestrzeń

morska. Największe farmy wiatrowe są zlokalizowane na północy kraju, co w znacznym stopniu

przyczyniło się do rozwiązania problemu niedoinwestowania w zakresie infrastruktury

energetycznej na tym terenie. Konflikty przestrzenne między potrzebą ochrony krajobrazu

a potrzebami energetycznymi są minimalizowane przez system ustaleń planistycznych.

w.

rcl

Funkcjonują dwie elektrownie jądrowe, a w budowie są dalsze. W elektrowniach tych wytwarzane

jest ponad 10% energii elektrycznej.W miejsce zamkniętego Krajowego Składowiska Odpadów

Promieniotwórczych w Różanie od roku 2020 eksploatowane jest nowe składowisko

powierzchniowe odpadów promieniotwórczych. Rozwinęło się zaplecze szkoleniowe i naukowobadawcze dla energetyki jądrowej. Prowadzone są badania nad wyborem lokalizacji dla głębokiego

składowiska wysokoaktywnych odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego,

będącego nierozerwalnym elementem energetyki jądrowej.

Znacząca liczba odbiorców indywidualnych na terenach o małej gęstości zaludnienia i dużym

stopniu rozproszenia zabudowy zorganizowała produkcję energii dla swoich potrzeb. Powyższe

rozwiązanie problemu zaopatrzenia w energię stało się możliwe dzięki postępowi technicznemu

w zakresie produkcji urządzeń dla małych producentów energii i znaczącemu obniżeniu kosztów

ich zakupu oraz dzięki rozwojowi energetyki rozproszonej.

Rozwiązany został problem bezpieczeństwa zasilania w energię elektryczną Warszawy, miast

Polski Północnej, Poznania i Wrocławia, głównie dzięki budowie nowych linii przesyłowych

400 kV (m.in. na linii Bełchatów – Poznań, Poznań – Słupsk, Ostrołęka – Gdańsk).

ww

Polska ma rozbudowany system połączeń energetycznych wewnętrznych oraz z państwami

sąsiednimi. Polski system energetyczny powiązano z systemami Niemiec (Neuenhagen –

Vierraden – Krajnik) i Litwy (Ełk – Olita/Alytus). Rozbudowano i wzmocniono krajową sieć

przesyłową energii elektrycznej (400 kV) szczególnie w Polsce Północnej i Wschodniej.

W północnej części Polski nastąpiła poprawa bezpieczeństwa zasilania energetycznego w wyniku

zainstalowania dużych mocy w nowej elektrowni jądrowej i morskich elektrowniach wiatrowych

oraz dzięki rozwojowi energetyki rozproszonej. Ponadto usprawniono linie przesyłowe między

północną i południową częścią kraju. Trwa integracja ze skandynawskimi systemami

energetycznymi.

57 Na podstawie Polityki energetycznej.

58 Wyliczenie na podstawie danych z tab. 9, s. 12 zał. 2 do Polityki energetycznej.

59 Wyliczenie na podstawie danych tab. 1 zał. 2. do Polityki energetycznej.

v.p

l

Prowadzona polityka przywracania przestrzeni rzekom wszędzie tam, gdzie tylko jest to możliwe,

ze względu na planowane i zagospodarowanie przestrzeni, konieczność ochrony dziedzictwa

kulturowego i wysoki stopień urbanizacji, poprawiła bezpieczeństwo i poziom retencji.

W dolinach rzek poza terenami zurbanizowanymi i obszarami zainwestowania wymagającymi

wzmożonej ochrony i ograniczenia ryzyka powodziowego znacznie zwiększono przestrzeń

potrzebną do swobodnego przepływu wód powodziowych.

.go

Zaprojektowano i wdrożono systemy wczesnego ostrzegania przed zagrożeniami naturalnymi.

Opracowano i wdrożono plany zarządzania ryzykiem powodziowym, zabezpieczono tereny

najbardziej narażone na niebezpieczeństwo powodzi i skutki bałtyckich sztormów, radykalnie

ograniczono zabudowę terenów zalewowych. Został zróżnicowany poziom technicznej ochrony

przeciwpowodziowej. O powstaniu kolejnych zbiorników przeciwpowodziowych oraz

zastosowanych środkach regulacji przepływów wód decyduje wyważenie racji między ochroną

dobrostanu ekosystemów a potrzebami ochrony przeciwpowodziowej i przeciwdziałania klęskom

suszy. W efekcie zabudowa hydrotechniczna rzek została znacznie ograniczona, a ich doliny są w

miarę możliwości kształtowane tak, by zatrzymywały nadmiar wody, spowolniały jej spływ i

umożliwiały rozlewania się wód. Rozsunięte wały przeciwpowodziowe powiększyły przepustowość

koryt rzek i zwiększyły bezpieczeństwo, szczególnie w odcinkach dolin o przewadze funkcji

ochronnych – jak dolina środkowej Wisły. Racjonalna rozbudowa infrastruktury technicznej,

zgodna z programem wodno-środowiskowym i planami gospodarowania wodami w dorzeczach, a

także z rzeczywistymi potrzebami zdefiniowanymi w zlewniach i działaniami nietechnicznymi, jest

koordynowana przez planowanie zagospodarowania przestrzeni.

w.

rcl

Przywracając zdolności retencjonowania wody na poziomie ekosystemów i zwiększając

akumulację węgla w glebach oraz rozbudowując retencję wód w małych zbiornikach położonych

w bezpośrednim sąsiedztwie upraw – zmniejszono szybkość wypełniania się koryt rzek –

zyskując znaczne zwiększenie odporności dużych obszarów kraju na zjawisko suszy oraz

w perspektywie odporność na zmiany klimatyczne. Zwiększyła się także zdolność zatrzymywania

i wykorzystywania wód opadowych w terenach zurbanizowanych, wpływając łagodząco na

mikroklimat miast i podnosząc jakość przyrodniczych przestrzeni publicznych.

Strukturalne działania „Programu dla Odry 2006” skutecznie poprawiły bezpieczeństwo

mieszkańców dorzecza Odry, powodując również odtworzenie jej żeglowności.

Zmodernizowany Wrocławski Węzeł Wodny, wybudowane zbiorniki Racibórz Dolny

i Kamieniec Ząbkowicki, wyznaczone i utworzone liczne poldery skutecznie chronią miasta

nadodrzańskie, minimalizując ryzyko powodziowe.

ww

Ukończono zbiornik w Świnnej Porębie, wybudowano zbiornik Kąty Myscowa oraz w znacznym

stopniu zrealizowano sieci mniejszych zbiorników w górnej części dorzecza Wisły.

Przebudowano obwałowania rzek w całym dorzeczu, w tym także Krakowa, Będzina, Dąbrowy

Górniczej, Mysłowic, Sosnowca, Katowic, Kielc, Bielska-Białej, Rzeszowa, Tarnowa,

Sandomierza, Warszawy, Płocka, Tczewa i innych. Zrealizowano program zabezpieczenia Żuław,

uzyskując znaczne podniesienie bezpieczeństwa terenów w delcie Wisły. Ujściowy odcinek Wisły

wraz z Żuławami i jeziorem Drużno, a także rzeki Przymorza są dobrze chronione przed

wodami sztormowymi. Zabezpieczone zostały także miasta wybrzeża środkowego i zachodniego.

Działania służące realizacji założeń wizji w zakresie kierunków rozwoju i wykorzystania

przestrzeni znacząco przyczyniły się do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych i pyłów oraz

wzrostu bezpieczeństwa wobec zagrożeń naturalnych. Mimo braku jednoznacznych scenariuszy

przebiegu zmian klimatycznych odnoszących się do Polski, przestrzeń została przygotowana do

łagodzenia przewidywalnych skutków tych zmian. Podstawowym instrumentem koordynacji

polityk sektorowych w ramach aktywnej polityki klimatycznej państwa jest zintegrowane

planowanie przestrzennego zagospodarowania kraju, oparte na sprawnym monitoringu,

wykorzystującym system informacji przestrzennej SIP (GIS).

v.p

l

3.2.5. W polskiej przestrzeni panuje ład dzięki uporządkowanemu systemowi prawnemu

i efektywnym instytucjom publicznym

•

•

•

•

.go

W 2030 roku przestrzeń Polski jest kształtowana w sposób uporządkowany. Polityka

przestrzennego zagospodarowania kraju, stanowiąc integralny element polityki rozwoju, aktywnie

wspomaga osiąganie celów rozwojowych oraz rozwiązywanie konfliktów i kolizji przestrzennych

dzięki uwzględnieniu uwarunkowań i wymagań wynikających z cech poszczególnych elementów

przestrzeni: systemu gospodarczego i społecznego, infrastruktury, struktury osadniczej,

środowiska przyrodniczego i kulturowego. W warunkach zwiększającej się zmienności struktur

przestrzennych oraz bezpośredniego powiązania polityki przestrzennej z planowaniem

społeczno-gospodarczym wzrasta rola planowania przestrzennego jako jednego z instrumentów

osiągania celów polityki rozwoju.

W 2030 roku dzięki dobrze funkcjonującemu systemowi zarządzania obejmującemu zarówno

instrumenty planistyczne, jak i prawne, instytucjonalne oraz inwestycyjne, polityka przestrzenna

może pełnić koordynacyjną rolę wobec innych polityk mających wpływ na struktury

przestrzenne na każdym poziomie planowania.

Planowanie przestrzenne zintegrowane z planowaniem społeczno-gospodarczym

W Polsce w 2030 roku polityka przestrzenna jest programowana zasadniczo na czterech różnych

poziomach zarządzania

ww

w.

rcl

krajowym,

regionalnym,

lokalnym,

w obszarach funkcjonalnych wyróżnionych na podstawie specyficznych cech fizyczno-geograficznych lub przebiegu zjawisk rozwoju społeczno-gospodarczego – mogą

występować na każdym z wyżej wymienionych poziomów zarządzania.

W systemie planowania regionalnego polityki rozwoju (społeczno-gospodarczego) co do zasady

występują dwa podstawowe poziomy – krajowy i regionalny (strategie i programy dla innych

obszarów mają charakter pomocniczy i są powiązane z tymi dwoma). W ramach systemu

planowania przestrzennego poziom krajowy i regionalny mają znaczenie głównie dla identyfikacji

i delimitacji pewnych zjawisk oraz określania sposobu interwencji publicznych w ich przebieg.

Poziom lokalny i miejscowy oraz w dużej mierze funkcjonalny mają podstawowe znaczenie dla

określania lokalizacji przestrzennej przebiegu interwencji publicznych oraz dla rozwiązywania

konfliktów przestrzennych między jej różnymi użytkownikami.

W 2030 roku polski system zarządzania przestrzenią jest zgodny z zasadą subsydiarności, lecz ma

charakter hierarchiczny, to znaczy niższe poziomy planowania uwzględniają zamierzenia ważne

z punktu widzenia kraju i regionu. Jest on integralnym elementem systemu zarządzania rozwojem

kraju, który dostarcza możliwości realizacji zamierzeń inwestycyjnych60 (Rysunek 37.).

Zastosowanie jednolitych przepisów i wytycznych oraz odpowiednie powiązanie dokumentów

planistycznych dotyczących rozwoju społeczno-gospodarczego szczebla krajowego,

wojewódzkiego i gminnego, w tym dla obszarów funkcjonalnych, zapewnia koordynację

zamierzeń zawartych we wszystkich dokumentach o charakterze strategicznym i operacyjnym dla

danego obszaru (więcej na ten temat: Cel 6., Rozdział V.).

Krajowe planowanie przestrzenne jako element systemu europejskiego

W 2030 roku krajowy system planowania przestrzennego tworzy spójny system z planowaniem

europejskim. Uwzględnia wizję rozwoju terytorialnego UE i wymiar przestrzenny polityk

60 Przez system zarządzania rozwojem rozumie się zespół działań zmierzających do efektywnego wykorzystania zasobów ludzkich i środków

materialnych, podejmowanych w skoordynowany sposób przez jednostki administracji publicznej różnych szczebli, we współpracy z

przedstawicielami partnerów społeczno--gospodarczych oraz organizacji pozarządowych, w oparciu o zasadę partnerstwa (za: Założenia systemu

zarządzania rozwojem Polski, Warszawa 2009).

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

zmierzających do osiągania celów UE (obecnie np. Strategia Europa 2020) oraz strategie rozwoju

europejskich makroregionów, takich jak bałtycki, dunajski, środkowoeuropejski czy

wschodnioeuropejski. Podstawą planowania na obszarach przygranicznych w 2030 roku są

działania w zakresie rozwoju infrastruktury transportowej, ochrony zasobów wodnych, ochrony

przeciwpowodziowej, ochrony dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego. Uwzględniając

interesy obszarów po obu stronach granicy, prowadzą one do powstawania międzynarodowych

strategii rozwoju powiązanych z planami rozwoju przestrzennego dla danego obszaru.

System planowania krajowego pozwala reagować na pojawiające się nowe wyzwania

Planowanie przestrzenne w Polsce w 2030 roku pozwala na podejmowanie odpowiednich

działań wobec pojawiających się wyzwań wynikających z trendów, które wpływają na charakter

struktur przestrzennych kraju. Planowanie przestrzenne w Polsce uwzględnia zmiany

klimatyczne, uwarunkowania związane z wyczerpywaniem się zasobów energetycznych oraz

pojawianiem się nowych technologii w tym zakresie; reaguje na zmiany wynikające m.in.

z procesów depopulacyjnych i migracyjnych oraz rozrastania się miast. Planowanie przestrzenne

uwzględnia także trendy ekonomiczne.

System prawny zapewniający skuteczność i efektywność polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

System prawny dotyczący planowania przestrzennego w roku 2030 jest czytelny, spójny

i stabilny. Podstawą systemu jest ramowy akt prawny o charakterze przekrojowym, obejmujący

zarówno przestrzeń lądową, jak i obszary morskie RP. Jego uzupełnieniem są akty wykonawcze,

które formułują zasady dotyczące sposobów zagospodarowania przestrzeni. Stabilny system

prawny stanowi podstawę działań krótko- i długoterminowych oraz tworzy ramy sprawnego

funkcjonowania podmiotów publicznych i prywatnych w tej sferze.

Efektywny system instytucjonalny zapewniający realizację zadań polityki rozwoju w wymiarze terytorialnym

Racjonalne zarządzanie przestrzenią zapewniają instytucje państwowe o wysokiej sprawności

i jakości postępowania. System instytucjonalny zapewnia realizację wizji krajowych

w hierarchicznym systemie planowania i zarządzania, który umożliwia uwzględnienie interesów

jak najszerszego kręgu podmiotów uczestniczących w procesach rozwojowych na różnych

poziomach planowania. System administracyjny zapewnia efektywną koordynację działań

różnych podmiotów w przestrzeni – cele formułowane w ramach polityki przestrzennej na

różnych poziomach planowania społeczno-gospodarczego i przestrzennego są realizowane przez

całą administrację publiczną.

Udział obywateli i organizacji pozarządowych w procesie planowania rozwoju, w tym planowania

przestrzennego, jest powszechną zasadą, wynikającą z potrzeby uwzględniania różnorodnych

interesów na etapie tworzenia dokumentu przed skierowaniem go do realizacji. Współpraca na

etapie tworzenia projektów wariantowych sprzyja ich wysokiej jakości oraz umożliwia

odpowiednio wczesne rozwiązywanie sprzeczności przed formalnym akceptowaniem tych

projektów. Zapewnia to skuteczną realizację ważnych celów zbiorowych i zwiększa społeczną

kontrolę nad działaniami prowadzonymi przez władze publiczne. Zasada partnerstwa w układzie

hierarchicznym i horyzontalnym oznaczająca udział zainteresowanych stron planowania w całym

planowaniu pozwala mieszkańcom na lepszą identyfikację z miejscem, w którym żyją. Podstawą

rozwiązywania ewentualnych kwestii spornych jest dialog, do którego zapraszani są profesjonalni

mediatorzy.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 15. System energetyczny i obszary rozwoju energetyki

Źródło

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

rozproszonej 2010 i 2030

Opracowanie MRR.

v.p

l

Polityka przestrzenna osiąga zamierzone cele dzięki działaniom inwestycyjnym prowadzonym w ramach

różnych polityk publicznych

Polityka przestrzenna stanowi w Polsce podstawę działań inwestycyjnych realizowanych na

każdym poziomie zarządzania, tj. krajowym, regionalnym, lokalnym oraz w zidentyfikowanych

obszarach funkcjonalnych. Realizacja zamierzeń inwestycyjnych odbywa się w ramach

programów rozwojowych szczebla krajowego (za których realizację odpowiadają ministrowie

właściwi), regionalnego (samorząd województwa). W szczególnych wypadkach odbywa się

również za pomocą programów adresowanych do poszczególnych obszarów funkcjonalnych.

Wydatki na programy ujęte są w wieloletnim planie finansowym państwa (określonym

w budżecie państwa) oraz w budżetach poszczególnych jednostek sektora finansów

publicznych. Realizacja największych strategicznych przedsięwzięć państwa i samorządu

terytorialnego odbywa się w formule uzgodnień i umowy pomiędzy różnymi uczestnikami

działań w zakresie rozwoju przestrzennego (kontrakt terytorialny)61.

.go

Koordynacyjna rola polityki przestrzennej poprawia przede wszystkim efektywność działań

inwestycyjnych poprzez ich koncentrację i minimalizowanie sytuacji konfliktowych.

Przykładem integracji planowania w 2030 roku jest polityka rozwoju traktująca morze i ląd

łącznie dla równoważenia konfliktów wynikających z różnych sposobów ich użytkowania.

Integracja planowania na morzu i lądzie oznacza wprowadzanie systemowych rozwiązań

przede wszystkim transportowych, z zakresu ochrony środowiska i zachowania tradycyjnego

krajobrazu nadmorskiego, stanowiących czynniki niezbędne do rozwoju nie tylko obszarów

przylegających bezpośrednio do linii brzegowej, ale także całego kraju.

Koordynacja oparta na trwałym systemie monitoringu

w.

rcl

Krajowy system monitorowania procesów przestrzennych oraz oceny realizacji polityki

przestrzennej i regionalnej stanowi podstawowe narzędzie zarządzania działaniami

rozwojowymi oraz koordynowania tych działań. Pełni tę rolę dzięki powiązaniu z systemem

monitorowania zjawisk społeczno-gospodarczych oraz efektów polityki rozwoju. Jest on

zintegrowany z europejskim systemem monitorowania procesów przestrzennych62, co

zapewnia traktowanie polskiej przestrzeni jako jednego z elementów struktur

makroregionalnych i paneuropejskich.

ww

System pozwala na ocenę działań wszystkich zaangażowanych podmiotów na różnych

poziomach, od lokalnego, przez regionalny i krajowy, po europejski. Monitoring dostarcza

wiedzę na temat efektów polityk sektorowych mających wpływ na przestrzeń, stanowi

podstawę podejmowania działań. Umożliwia również koordynację przestrzennej działalności

podmiotów uczestniczących w zagospodarowywaniu przestrzeni Polski, jest zatem platformą

współpracy w zakresie wyznaczania celów i działań mających wpływ na przestrzeń. Monitoring

prowadzony w odniesieniu do obszarów funkcjonalnych dostarcza wiedzę i dane na temat

kierunków ich rozwoju. System obsługują wyspecjalizowane jednostki organizacyjne

administracji publicznej będące gwarantem najwyższej jakości prac i aktualności danych.

O użyteczność systemu decydują także jego powszechność i dostępność.

Wprowadzenie kontraktu terytorialnego (także na drodze prawnej) jako narzędzia koordynacji i efektywności działań publicznych w

odniesieniu do określonego terytorium (niekoniecznie województwa) przewiduje KSRR 2020.

62 Monitoring przestrzeni Polski prowadzony będzie w oparciu ustawę o infrastrukturze informacji przestrzennej z dnia 4 marca 2010 r. (Dz.

U. z 2010 r. Nr 76, poz. 489).

IV. Zasady i cele polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

v.p

l

4.1. Zasady polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

Programowanie i realizacja polityki przestrzennego zagospodarowania kraju podlegają

zbiorowi zasad wynikających z określonego paradygmatu rozwoju oraz przepisów zawartych

w Konstytucji i w odpowiednich aktach prawnych – krajowych i międzynarodowych. Zasady

polityki przestrzennej mają charakter stały i dotyczą wszelkich form działalności człowieka

w odniesieniu do przestrzeni. Najważniejsza z nich jest

.go

ustrojowa zasada zrównoważonego rozwoju63 – oznacza taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych

i społecznych z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych

procesów przyrodniczych w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych

potrzeb poszczególnych społeczności oraz obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak

i przyszłych pokoleń.

Z tej zasady zostały wyprowadzone wprost, przez odniesienie do kapitału ekonomicznego,

środowiskowego i społecznego następujące zasady planowania publicznego

zasada racjonalności ekonomicznej – oznacza, że w ramach polityki przestrzennej

uwzględniana jest ocena korzyści społecznych, gospodarczych i przestrzennych w długim

okresie;

w.

rcl

zasada preferencji regeneracji (odnowy) nad zajmowaniem nowych obszarów pod

zabudowę – oznacza intensyfikację procesów urbanizacyjnych na obszarach już

zagospodarowanych, tak aby minimalizować ekspansję zabudowy na nowe tereny. W praktyce

zasada ta przeciwdziała rozpraszaniu zadań inwestycyjnych, przyczynia się do efektywnego

wykorzystania przestrzeni zurbanizowanej, chroniąc jednocześnie przestrzeń wewnątrz miast

przed dewastowaniem (zasada odnosi się do recyklingu przestrzeni, użytkowania zasobu);

zasada przezorności ekologicznej – oznacza, że rozwiązywanie pojawiających się

problemów powinno następować we właściwym czasie, tj. odpowiednie działania powinny być

podejmowane już wtedy, gdy pojawia się uzasadnione przypuszczenie, że problem wymaga

rozwiązania, a nie dopiero wtedy, gdy istnieje pełne tego naukowe potwierdzenie; pozwoli to

uniknąć zaniechań wynikających z czasochłonnych badań, braku środków lub zachowawczego

działania odpowiedzialnych osób lub instytucji;

ww

zasada kompensacji ekologicznej64 – polega na takim zarządzaniu przestrzenią, planowaniu

i realizacji działań polityki rozwojowej, w tym przestrzennej, aby zachować równowagę

przyrodniczą i wyrównywać szkody w środowisku wynikające z rozwoju przestrzennego,

wzrostu poziomu urbanizacji i inwestycji niezbędnych ze względów społeczno-gospodarczych,

a pozbawionych alternatywy neutralnej przyrodniczo;

63 Zgodnie z art. 5 Konstytucji. W związku z tym zgodnie z treścią ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z 27 marca 2003

r., art. 47, ust. 1. pkt 1.: „Minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego sporządza koncepcję przestrzennego zagospodarowania kraju,

która uwzględnia zasady zrównoważonego rozwoju kraju w oparciu o przyrodnicze, kulturowe, społeczne i ekonomiczne uwarunkowania”.

64 Ustawa – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150 z późn. zm.) definiuje w art. 3 pkt 8 kompensację przyrodniczą jako

„zespół działań obejmujących w szczególności roboty budowlane, roboty ziemne, rekultywację gleby, zalesianie, zadrzewianie lub tworzenie

skupień roślinności, prowadzących do przywrócenia równowagi przyrodniczej na danym terenie, wyrównania szkód dokonanych w

środowisku przez realizację przedsięwzięcia i zachowania walorów krajobrazowych”; zasady stosowania: art. 75; gwarancje stosowania

w obszarowej ochronie przyrody: ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220 z późn. zm.),

pozostałe przypadki dotyczące inwestycji stanowią materię ustawy z dnia 8 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku

i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. z 2008 r. Nr 199,

poz. 1227 z późn. zm.).

Funkcjonowanie zintegrowanego systemu rozwoju zapewniają natomiast

4.2. Cel strategiczny

.go

v.p

l

zasada hierarchiczności celów zapewniająca koordynację działalności wszystkich

podmiotów podejmujących decyzję z poszanowaniem subsydiarności organizacji

władz samorządowych – definiuje kluczowe elementy planowania przestrzennego, które

powinny być formułowane na najwyższym poziomie planowania w celu ustalenia niezbędnych

standardów i nadania pierwszeństwa realizacji inwestycji celu publicznego, dla ograniczania

szkodliwych zjawisk przestrzennych, m.in. konfliktów przestrzennych;

zasada dynamicznego strefowania i wyznaczania obszarów planistycznych jako

podstawa do planowania funkcjonalnego w celu wykorzystania lokalnych i regionalnych

potencjałów oraz minimalizacji sytuacji konfliktowych (realizowana w KPZK 2030 przez

obszary funkcjonalne);

zasada partycypacji społecznej (szerokiej i aktywnej) stanowiącej gwarant praworządności

i transparentności gospodarowania przestrzenią i procedur planistycznych. Aktywność

społeczna jest niezbędna przy formułowaniu w pierwszej kolejności lokalnych strategii, polityk

i prawa miejscowego. Efektywność realizowania polityki przestrzennej wymaga wzmacniania

jakości kapitału ludzkiego i budowy społeczeństwa obywatelskiego, jak również przyjęcia

zasady większej partycypacji społecznej, oznaczającej współudział i współodpowiedzialność

podmiotów realizujących politykę rozwoju.

Poza wyżej wymienionymi istotne znaczenie mają zasady odnoszące się do wdrażania polityk

publicznych, takie jak: koncentracja geograficzna i tematyczna, partnerstwo i współpraca,

warunkowość, gospodarka oparta na wiedzy, zintegrowane podejście terytorialne i koordynacja

z innymi politykami, subsydiarność i wieloszczeblowość65.

w.

rcl

Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju realizuje cele rozwoju kraju w odniesieniu do

całości przestrzeni polskiej. Cel strategiczny odnoszący się do przestrzeni musi więc

wspomagać wzrost konkurencyjności Polski, zapewniać sprawność funkcjonowania państwa

i jednocześnie promować spójność w jej trzech podstawowych wymiarach.

W związku z powyższym cel strategiczny polityki przestrzennego zagospodarowania kraju jest

następujący

Efektywne wykorzystanie przestrzeni kraju i jej terytorialnie zróżnicowanych

potencjałów rozwojowych dla osiągania ogólnych celów rozwojowych –

konkurencyjności, zwiększenia zatrudnienia, sprawności funkcjonowania państwa

oraz spójności w wymiarze społecznym, gospodarczym i terytorialnym w długim

okresie.

Osiąganie tego celu musi się odbywać z zachowaniem spójności przyrodniczo-kulturowej

służącej realizacji konstytucyjnej zasady zrównoważonego rozwoju.

ww

Tak sformułowany cel – przy doborze odpowiednich celów cząstkowych oraz instrumentów

wdrożeniowych – realizowany jest przez wszystkie podmioty publiczne wykonujące zadania

rozwojowe w zakresie swoich kompetencji na różnych poziomach zarządzania, w różnych

obszarach tematycznych i w odniesieniu do różnych terytoriów. Cel strategiczny ma charakter

ponadczasowy – wraz z określonymi powyżej zasadami polityki przestrzennej jest podstawą do

formułowania celów i wytyczania ścieżki ich osiągania w dokumentach rządowych i innych

przygotowywanych przez władze publiczne, mających określony horyzont czasowy, w tym

KPZK do roku 2030.

65 Więcej w Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2010

4.3. Cele polityki przestrzennego zagospodarowania kraju w horyzoncie roku 2030

v.p

l

Drogą do zapewnienia realizacji celu strategicznego polityki przestrzennego zagospodarowania

kraju jest koncentracja działań podmiotów publicznych w wybranych obszarach tematycznych

i na wyodrębnionych terytoriach. Wybór celów i obszarów interwencji wynika z diagnozy

sytuacji, w tym najważniejszych uwarunkowań rozwojowych oraz trendów rozwojowych kraju

na tle międzynarodowym, przede wszystkim w skali Unii Europejskiej. Cele wraz

z odpowiednimi instrumentami powinny zapewnić realizację wizji przestrzennego

zagospodarowania Polski 2030 przedstawionej w Rozdziale III. Rozwój będzie wymagał

wzmocnienia i wykorzystania potencjału wewnętrznego regionów, zwłaszcza bazującego na

unikatowych zasobach kulturowych i przyrodniczych oraz kapitale ludzkim. Specjalizacja

regionów będzie sprzyjać koncentracji wysiłku na realizacji ambicji strategii Europa 2020.

.go

Sześć przedstawionych poniżej celów polityki przestrzennego zagospodarowania kraju nie

może być traktowanych rozłącznie. Odnosząc się do elementów struktury przestrzennej kraju,

są ze sobą ściśle powiązane i dopełniają się wzajemnie

(1) Podwyższenie konkurencyjności głównych ośrodków miejskich Polski w przestrzeni

europejskiej poprzez ich integrację funkcjonalną przy zachowaniu policentrycznej struktury

systemu osadniczego sprzyjającej spójności.

(2) Poprawa spójności wewnętrznej i terytorialne równoważenie rozwoju kraju poprzez

promowanie integracji funkcjonalnej, tworzenie warunków dla rozprzestrzeniania się

czynników rozwoju wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich oraz wykorzystanie

potencjału wewnętrznego wszystkich terytoriów.

w.

rcl

(3) Poprawa dostępności terytorialnej kraju w różnych skalach przestrzennych poprzez

rozwijanie infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej.

(4) Kształtowanie struktur przestrzennych wspierających osiągnięcie i utrzymanie wysokiej

jakości środowiska przyrodniczego i walorów krajobrazowych Polski.

(5) Zwiększenie odporności struktury przestrzennej na zagrożenia naturalne i utratę

bezpieczeństwa energetycznego oraz kształtowanie struktur przestrzennych wspierających

zdolności obronne państwa.

(6) Przywrócenie i utrwalenie ładu przestrzennego.

Ocenie postępów realizacji tak sformułowanych celów umożliwiających urzeczywistnienie wizji

przestrzennego zagospodarowania kraju w roku 2030 (opisaną w Rozdziale III.) służą

podstawowe mierniki skuteczności i efektywności określone w Tabeli 1.

ww

Wskaźniki, realizacji KPZK określone w Tabeli 1. jak i mapy diagnostyczne są podstawą do

prowadzenia systematycznego monitoringu efektów działań rozwojowych podejmowanych w

ramach różnych polityk publicznych w odniesieniu do przestrzeni na wszystkich poziomach

zarządzania: krajowym, regionalnym, lokalnym i funkcjonalnym. Raporty – jako podstawa do

aktualizacji KPZK będą przygotowywane przez Ministra Rozwoju Regionalnego co pięć lat.

Będą one podstawą do ewentualnej modyfikacji KPZK 2030. Niezależnie od tego decyzja o

aktualizacji części bądź całości dokumentu może być podjęta przez Radę Ministrów.

Powiązania funkcjonalne i ich kierunki w ramach

policentrycznej sieci metropolii między (liczba

i rodzaj powiązań)

a)

b)

największymi polskimi miastami,

pozostałymi ośrodkami miejskimi.

Stopień integracji funkcji w ramach układów

wielobiegunowych i wielowierzchołkowych

– wskaźnik integracji funkcji / powiązań

funkcjonalnych w ramach układu.

Sposób i poziom monitorowania

oraz źródło danych

Program badawczy (badanie

powiązań funkcjonalnych

prowadzone przez IGiPZ PAN,

badanie UMP, system analiz

samorządowych).

Badanie PO KL.

.go

PODWYŻSZENIE KONKURENCYJNOŚCI

PRZESTRZENI

Przedmiot badania

v.p

l

Tabela 1. Mierniki osiągania celów KPZK 2030 wraz z opisem dotyczącym zakresu i sposobu

monitorowania

Funkcje metropolitalne największych miast.

Porównanie z cechami metropolii europejskich.

Stopień i jakość powiązań największych miast

z ośrodkami europejskimi – wskaźnik

metropolitalności.

Program badawczy (badanie

powiązań funkcjonalnych

prowadzone przez IGiPZ PAN,

badania UMP oraz nowa analiza

w celu określenia funkcji

metropolitalnych).

Powiązania funkcjonalne pomiędzy głównym

ośrodkiem a obszarem otaczającym (dochód na

mieszkańca, dostęp do usług, możliwość dojazdu,

procent ludności dojeżdżającej do pracy).

Program badawczy

Dane GUS – zbiór danych

wzbogacony po spisie

powszechnym.

w.

rcl

POPRAWA SPÓJNOŚCI WEWNĘTRZNEJ

Badania ESPON.

Spójność w specyficznych obszarach problemowych

– powierzchnia

Badanie w ramach planu działań

KSRR.

a)

b)

c)

obszarów o najniższym dostępie do usług,

terenów rewitalizowanych,

miast i innych terenów tracących

dotychczasowe funkcje społeczno-gospodarcze,

d) obszarów o najniższym stopniu rozwoju,

e) obszarów przygranicznych,

f) obszarów o najniższej dostępności

czasowej.

Wskaźnik wzajemnej dziennej dostępności

największych polskich miast.

Wzajemna dzienna dostępność do głównych

ośrodków miejskich.

Program badawczy IGiPZ PAN,

badanie w ramach planu działań

KSRR.

ww

ZWIĘKSZENIE

DOSTĘPNOŚCI

TRANSPORTOWEJ

Stopień integracji z ośrodkami europejskimi,

powiązania badawcze, biznesowe, edukacyjne.

Dostępność wewnętrzną obszarów.

Wyjścia „zewnętrzne” (zagraniczne) największych

polskich miast.

Spójność i fragmentacja ekosystemów badana na

poziomie PN, PK ON 2000, użytkowanie przejść

drogowych w ciągach korytarzy ekologicznych.

Procent jednolitych części wód (JCW)

nieosiągających dobrego stanu wód (RDW).

Liczba stref z przekroczeniami stężenia pyłu

zawieszonego PM 2,5.

Wskaźnik HNV.

Dane Narodowego Instytutu

Dziedzictwa.

Farmland Bird Index.

Państwowy Monitoring Ptaków (ptaki

pospolite lęgowe, ptaki obszarów

mokradłowych).

Badania analityczne MŚ oraz GDOŚ.

Badania GDDKiA.

Państwowy Monitoring Środowiska

(GIOS).

Wskaźnik realizacji WPR.

.go

Stosunek masy składowanych odpadów

komunalnych do masy zebranych odpadów

komunalnych”, wyrażony w procentach.

Dane GUS.

v.p

l

Wzrost procentowy powierzchni obszarów

chronionych w ramach dwóch ustaw: o ochronie

przyrody oraz ochronie zabytków i opiece nad

zabytkami.

Wskaźniki realizacji KPZL.

Stopień dywersyfikacji dostaw energii (wskaźnik

Herfindahl-Hirschman).

Równomierność rozmieszczenia źródeł energii,

w tym OZE.

Monitoring prowadzony przez PSE.

Dane Ministerstwa Środowiska

i Ministerstwa Gospodarki, KZGW,

partnerzy społeczni.

Usytuowanie i wielkość obszarów z trudnościami

w dostawach energii.

Wyznaczenie i określenie polityki zabezpieczenia

zasobów.

Zasięg szkód i wartość strat powodziowych.

Programy badawcze do opracowania.

Liczba osób mieszkających na terenach

zagrożonych powodzią.

Dane GUS

w.

rcl

ZAPEWNIENIE BEZPIECZEŃSTSTWA

UTRZYMANIE WYSOKIEJ JAKOŚCI ŚRODOWISKA

Monitor Polski

Przyrost retencji naturalnej i zbiornikowej.

ZAPEWNIENIE ŁADU

PRZESTRZENNEGO

Brown fields – udział terenów powtórnie

zagospodarowywanych w stosunku do powierzchni

funkcjonalnych obszarów miejskich.

Udział terenów otwartych i zielonych w ogólnej

powierzchni funkcjonalnych obszarów miejskich.

Stopień uspójniania planów i strategii na poziomie

krajowym/regionalnym/funkcjonalnym.

Metodologia analizy krzyżowej – MRR.

Odsetek zatrudnionych w biurach planowania

przynależących do samorządu zawodowego

urbanistów.

Ciągła analiza MRR.

ww

Pokrycie planistyczne (miejscowymi planami

zagospodarowania przestrzennego) obszarów

rozwojowych w gminach.

Dane GUS, Corine Land Cover,

Państwowy Monitoring Środowiska.

V. Cele polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

(1) Opis problemu

v.p

l

Cel 1. Podwyższenie konkurencyjności głównych ośrodków miejskich66 Polski

w przestrzeni europejskiej poprzez ich integrację funkcjonalną przy zachowaniu

policentrycznej struktury systemu osadniczego sprzyjającej spójności.

.go

Polski system osadniczy wyróżnia na tle innych krajów europejskich policentryczna struktura

oraz stosunkowo równomierne rozmieszczenie największych i najważniejszych w strukturze

przestrzennej kraju ośrodków miejskich. Najwięcej osób (powyżej 2 mln) mieszka na terenie

aglomeracji warszawskiej i Aglomeracji Górnośląskiej (Katowice wraz z przylegającymi

ośrodkami miejskimi). Około 1 mln mieszkańców mają obszary funkcjonalne Krakowa, Łodzi

i Trójmiasta. Inne najważniejsze w 2010 roku miasta (wraz z obszarami funkcjonalnymi) są

mniejsze. Należą do nich: Wrocław, Poznań, Bydgoszcz z Toruniem, Szczecin oraz Lublin.

Wszystkie te miasta w 2010 roku zgodnie z przyjętą metodologią (Rozdział VI.) mają swoje

obszary metropolitalne67.

w.

rcl

Wymienione największe miasta wraz ze swoimi obszarami funkcjonalnymi są miejscem

koncentracji funkcji gospodarczych, politycznych, administracyjnych, społecznych

i kulturalnych. Są też one obszarami najbardziej intensywnej działalności gospodarczej

(Rysunek 16.)68. Ze względu na swą atrakcyjność jako miejsca pracy i koncentracji różnych

usług wyższego rzędu są także ośrodkami dojazdów do pracy oraz migracji o charakterze

czasowym lub stałym (w dużej mierze nierejestrowanych) z obszarów mniej rozwiniętych,

a także z zagranicy. Najwięcej powiązań funkcjonalnych (w zakresie m.in. dojazdów do pracy,

kontaktów biznesowych, edukacji, kultury) istnieje obecnie pomiędzy Warszawą a pozostałymi

głównymi polskimi miastami, między którymi analogiczne wzajemne relacje są zdecydowanie

słabsze (Mapa diagnostyczna 3., Rozdział VIII.).

Obecnie do ośrodków o mniejszej skali oddziaływania należą zarówno miasta wojewódzkie

Białystok, Gorzów Wielkopolski, Kielce, Olsztyn, Opole, Rzeszów, Zielona Góra, jak i miasta

budujące silne relacje w układach wielowierzchołkowych z największymi miastami

Katowicami i Krakowem: Bielsko-Biała, Częstochowa, Rybnik; silne ośrodki w granicach

oddziaływania stolicy: Płock, Radom, a także dopiero budujące swój potencjał krajowy: Elbląg,

Koszalin i Słupsk, dla wzmocnienia Pomorza Środkowego i Wschodniego oraz inne.

ww

Ta druga grupa ośrodków w 2010 roku ma status miast regionalnych. Słabsze ośrodki

wojewódzkie oraz miasta o statusie ośrodków regionalnych pełnią szereg funkcji

metropolitalnych, jednak w wielu aspektach pozostają nadal powiązane z ośrodkami

metropolitalnym i są im podległe funkcjonalnie (np. w zakresie gospodarczym, szkolnictwa

wyższego, nauki, kultury). Z jednej strony powoduje to niepełne wykorzystanie potencjału

podstawowej sieci miejskiej dla rozwoju kraju i poszczególnych regionów, z drugiej osłabia

spójność terytorialną kraju. W szczególności dotyczy to obszarów, w których brakuje silnego

ośrodka miejskiego mogącego wesprzeć procesy rozwoju regionalnego i dać bodźce

66 Główne ośrodki miejskie to ośrodki metropolitalne i wszystkie ośrodki wojewódzkie, w tym pary

miast pełniące funkcje wojewódzkie

(Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra oraz Bydgoszcz i Toruń) oraz następujące ośrodki miejskie: Bielsko-Biała, Częstochowa, Elbląg,

Grudziądz, Kalisz z Ostrowem Wlkp., Koszalin, Legnica, Radom, Rybnik, Słupsk, Tarnów, Wałbrzych, Włocławek i Płock.

67 Istnieje kilka metodologii wyznaczania metropolii poziomu (NUTS 3, 4, 5) i dokumentu planistycznego (KPZK, pzpw). Według Unii

Metropolii Polskich metropolia to kompleks osiedleńczy miast(a) wiedzy – region, w którym żyje ponad 500 tys. mieszkańców, ośrodki

krajowe – ponad 200 tys. Unia Metropolii Polskich wskazuje 12 obszarów metropolitalnych: warszawski (jedyna polska metropolia o

znaczeniu europejskim), rozwijające się metropolie krajowe: gdańską, krakowską, poznańską i wrocławską, obszary problemowe wymagające

remetropolitalizacji: katowicki, łódzki, szczeciński, kształtującą się metropolię bydgosko-toruńską oraz budowane metropolie: białostocką,

rzeszowską i lubelską. Delimitacje obszarów metropolitalnych podają też: Zaktualizowana Koncepcja Polityki Przestrzennego

Zagospodarowania Kraju (prof. G. Gorzelak), analizy ESPON, poszczególne województwa.

68 Do obszarów o najbardziej intensywnej działalności gospodarczej mierzonej PKB na mieszkańca należą również, poza wymienionymi,

obszary intensywnej wytwórczości i produkcji surowców i Zagłębie Lubińskie (wydobycie miedzi).

v.p

l

rozwojowe obszarom je otaczającym. Taka sytuacja występuje zarówno w Polsce Wschodniej,

jak i na znacznych obszarach Polski Zachodniej i Pomorza Środkowego (z wyłączeniem

obszaru najbliższego oddziaływania Szczecina, Trójmiasta, Poznania i Wrocławia).

ww

w.

rcl

.go

Rysunek 16. Struktura przestrzenna przychodów największych 10 tys. spółek w Polsce pod względem

rodzajów działalności i własności

Źródło: P. Śleszyński, Gospodarcze funkcje kontrolne w przestrzeni Polski, Prace Geograficzne, 213, Instytut

Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2007.

Największe ośrodki miejskie, w szczególności te koncentrujące najwięcej funkcji

metropolitalnych, skupiają działalność i pełnią funkcje, które wpływają na poziom oraz tempo

rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego całego kraju, a także poszczególnych regionów.

Posiadanie międzynarodowej rangi przez takie ośrodki jest istotnym miernikiem ogólnej

v.p

l

pozycji kraju w skali kontynentu i w skali globalnej. Pod tym względem polskie miasta

w znacznej mierze ustępują miastom innych krajów Unii Europejskiej, zwłaszcza zachodniej

i północnej Europy. W porównaniu z nimi największe ośrodki miejskie Polski cechuje

niedostatek rozwoju funkcji metropolitalnych, zwłaszcza w zakresie funkcji kontrolnych,

w sferze zarządzania gospodarczego, funkcji transportowych, badawczo-rozwojowych,

w pewnym stopniu także funkcji symbolicznych. Ich cechą charakterystyczną jest niski poziom

innowacyjności oraz niewielki udział gospodarki opartej na wiedzy, w tym zwłaszcza

przemysłu zaawansowanych technologii. Pod względem funkcjonalnym wyraźnie na tle

polskich miast wyróżnia się tylko Warszawa, zakwalifikowana w opracowaniach ESPON jako

potencjalna metropolia europejska – MEGA 2 (Rysunek 17.)69.

w.

rcl

.go

Rysunek 17. Klasyfikacja ośrodków miejskich w Unii Europejskiej wg klasyfikacji ESPON

ww

Jedną z możliwości rozwoju dużych ośrodków miejskich jest ich funkcjonowanie w układach

sieciowych, ułatwiające wzrost, wymianę wiedzy i kreatywność. Taką misję od 1990 roku pełni

Unia Metropolii Polskich zrzeszająca 12 głównych miast kraju: Białystok, Bydgoszcz, Gdańsk,

Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Warszawę i Wrocław.

Zainspirowała ona m.in. budowę szybkich połączeń kolejowych między Łodzią i Warszawą

oraz Bydgoszczą i Toruniem, postuluje takie połączenie między Katowicami i Krakowem.

Miasta UMP działają w stowarzyszeniu Eurocities, które zrzesza 140 europejskich miast

69 W ramach programu ESPON na terytorium 29 państw Europy zidentyfikowano funkcjonalne obszary miejskie – FUA (Functional Urban

Area). FUA składa się z rdzenia ośrodka miejskiego oraz z sąsiadującej z nim strefy zewnętrznej, która jest gospodarczo zintegrowana z

rdzeniem. Zidentyfikowano 1595 FUA liczących powyżej 20 tys. mieszkańców. Na podstawie analiz FUA podzielono na trzy grupy: 1)

MEGA (Metropolitan European Growth Areas, Europejskie Metropolitalne Obszary Wzrostu), 2) FUA o znaczeniu transnarodowym/krajowym

oraz 3) FUA o znaczeniu regionalnym/lokalnym. MEGA zostały dalej podzielone na następujące kategorie: węzły globalne (Londyn i Paryż),

lokomotywy Europy (17 ośrodków m.in. Berlin, Sztokholm, Barcelona, Wiedeń, Rzym) oraz trzy kategorie MEGA: MEGA 1 (silne MEGA ),

MEGA 2 (potencjalne MEGA), MEGA 3 (słabo wykształcone metropolie – w Polsce są to: Gdańsk, Szczecin, Poznań, Wrocław, Łódź,

Katowice i Kraków). FUA o znaczeniu transnarodowym/krajowym to: Białystok, Bielsko-Biała, Bydgoszcz, Częstochowa, Kielce, Lublin,

Olsztyn, Opole, Rzeszów, Toruń i Zielona Góra.

v.p

l

liczących powyżej 250 tys. mieszkańców. Inne duże ośrodki miejskie w Polsce są ze sobą

słabiej powiązane.

w.

rcl

.go

Powiązania funkcjonalne polskich miast, które docelowo mają tworzyć policentryczną sieć

metropolii opisaną w Wizji (Rozdział III), można dziś określić jako niewystarczające. Brakuje

współpracy ośrodków miejskich w ramach sieci osadniczej. Dominującą obecnie tendencją jest

konkurencja, a nie budowanie kooperacji czy aliansów strategicznych systemów miejskich.

Silniejsze związki funkcjonalne występują pomiędzy ośrodkami metropolitalnymi, słabiej

natomiast powiązane są z nimi i ze sobą ośrodki regionalne, w tym pozostałe miasta

wojewódzkie.

Także zewnętrzne powiązania funkcjonalne miast są rozwinięte niewystarczająco

i nierównomiernie. O ile poprzez lokalizowanie inwestycji zagranicznych na obszarach

funkcjonalnych największych miast następuje stały rozwój komplementarności funkcji

gospodarczych i przechodzenie na wyższy poziom współpracy pomiędzy tymi miastami

a miastami położonymi na obszarze europejskiego Pentagonu i częściowo na obszarze Europy

Środkowej, o tyle nie towarzyszy temu równie silna integracja w zakresie innych funkcji.

W takich obszarach jak kultura, nauka czy edukacja na poziomie wyższym zaledwie kilka

polskich ośrodków ma potencjał do prowadzenia stałej współpracy i dzięki temu do

podwyższania swojej pozycji konkurencyjnej dzięki transferowi idei, wiedzy i know-how.

Pomimo usunięcia barier politycznych i ekonomicznych w dużej mierze niewykorzystane

pozostają możliwości rozwoju powiązań funkcjonalnych między głównymi miastami na

obszarze państw Morza Bałtyckiego70 oraz między takimi parami ośrodków, jak na przykład

Szczecin i Berlin. Pożądana z powodów ekonomicznych współpraca z ośrodkami miejskimi

położonymi na Ukrainie, w Rosji i na Białorusi jest nadal utrudniona ze względu na bariery

polityczne i administracyjne. Sytuacja ta osłabia szanse rozwojowe ośrodków miejskich

położonych przy granicy wschodniej: Białegostoku, Lublina, Olsztyna i Rzeszowa, mających

słabe powiązania z miastami Europy Zachodniej.

Rozwój powiązań funkcjonalnych w dużym stopniu utrudnia niedostatecznie rozwinięta

infrastruktura transportowa, zarówno drogowa, jak i kolejowa. Czas przejazdu między

głównymi ośrodkami miejskimi znacznie odbiega od standardów europejskich, utrudniając

wykształcenie wspólnego rynku inwestycyjnego, przepływ know-how i idei, hamując przy tym

rozwój funkcji metropolitalnych. Można założyć, że gdyby istniały skuteczniejsze powiązania

sieć tych ośrodków byłaby konkurencyjna w stosunku do metropolii europejskich.

ww

Problemem polskiego systemu osadniczego jest ponadto nieskoordynowany rozwój obszarów

funkcjonalnych głównych ośrodków miejskich. W strefach podmiejskich tych ośrodków nasila

się zjawisko żywiołowej urbanizacji i rosnącego chaosu przestrzennego. Skutkuje to degradacją

krajobrazu i rosnącymi kosztami ekonomicznymi i społecznymi ponoszonymi przez

poszczególne obszary funkcjonalne. Niekontrolowana suburbanizacja może doprowadzić do

degradacji środowiska przyrodniczego, utraty atrakcyjności miejsc rekreacyjnych oraz

inwestycyjnych, czego skutkiem będzie pogorszenie wizerunku i atrakcyjności inwestycyjnej

tych obszarów. Ponadto niekontrolowana zabudowa obszarów zalewowych może

doprowadzić do zwiększenia w najbliższych latach ryzyka powodziowego dotyczącego

ludności, gospodarki, dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego.

Obecnie suburbanizacja przejawia się odpływem ludności miejskiej z dzielnic centralnych oraz

wielkich osiedli do stref zewnętrznych głównych ośrodków miejskich, przyczyniając się do

zmiany charakteru funkcjonalnego obszarów wiejskich w otoczeniu dużych miast, w odległości

około 20-30 km od ich granic administracyjnych. Dynamicznie postępujący proces rurbanizacji

(semiurbanizacji) polega na osiedlaniu się znacznej części ludności zatrudnionej w miastach

i metropoliach w poszukiwaniu atrakcyjnego środowiska życia. Rośnie zatem liczba osób

70 Porównaj: VASAB Long-Term Perspective for the Territorial Development of the Baltic Sea Region, październik 2009 r.

(2) Kierunki działań

v.p

l

zatrudnionych poza rolnictwem, utrwala się miejski styl bycia, jednocześnie postępuje zanik

funkcji rolniczych i upodobnienie do krajobrazu miejskiego w wyniku utraty

charakterystycznych cech tych obszarów. Na obszarach podmiejskich osiedlają się przede

wszystkim ludzie zamożni, często dobrze wykształceni. Ze względu na słaby i powolny rozwój

infrastruktury społecznej i usług, a także brak miejsc pracy na tych obszarach, nowi

mieszkańcy przedmieść zmuszeni są pracować i zaspokajać część swoich potrzeb w centrach

głównych ośrodków miejskich. Powoduje to konieczność wielokrotnego przemieszczania się

mieszkańców między miejscem zamieszkania a ośrodkiem centralnym lub strefą podmiejską

położoną po przeciwnej stronie obszaru funkcjonalnego. Ze względu na brak dostatecznie

rozwiniętego transportu publicznego mieszkańcy strefy podmiejskiej uzależnieni są od

transportu indywidualnego, co przyczynia się do niewydolności układów transportowych

i powstania kongestii, a także obniżenia sprawności całego układu danego ośrodka miejskiego.

.go

Realizacja jednego z podstawowych celów rozwojowych Polski w perspektywie dwudziestu lat

– podnoszenie konkurencyjności gospodarki – w wymiarze przestrzennym oznacza dążenie do

efektywnego wykorzystania przestrzennego zagospodarowania kraju. Podstawową rolę

w procesie wzrostu konkurencyjności gospodarki w układzie przestrzennym musi odegrać

wykorzystanie potencjału głównych ośrodków miejskich jako miejsca koncentracji procesów

gospodarczych, zmian społecznych i kulturowych. Polityka przestrzenna będzie wspierać

podwyższanie ich konkurencyjności względem innych miast europejskich przy jednoczesnym

zachowaniu policentrycznej struktury systemu osadniczego.

Ze względu na zidentyfikowane problemy i szanse rozwojowe działania polityki przestrzennej

dla wspomagania konkurencyjności głównych miast Polski obejmą (Rysunek 18.)

w.

rcl

1.1. Wspieranie rozwoju funkcji metropolitalnych głównych ośrodków miejskich;

1.2. Intensyfikację powiązań funkcjonalnych pomiędzy głównymi węzłami sieci

osadniczej w układzie krajowym i międzynarodowym;

1.3. Integrację obszarów funkcjonalnych głównych ośrodków miejskich.

Aby umożliwić powstanie policentrycznej sieci metropolii, a tym samym zwiększyć

międzynarodową konkurencyjność miast Polski i ich obszarów funkcjonalnych, niezbędne są

także działania dotyczące transportu i telekomunikacji opisane osobno w Celu 3. (Rozdział V.).

Uszczegółowienie działań dotyczących rozwoju miast zostanie zawarte w dokumencie

rządowym Założenia krajowej polityki miejskiej71. Ponieważ rozwój obszarów miejskich jest

zagadnieniem interdyscyplinarnym, zostanie wypracowany model zarządzania i współpracy

wszystkich szczebli administracji zajmujących się rozwojem miast. Krajowa polityka miejska

będzie zintegrowana z dokumentami strategicznymi na poziomie zarówno rządowym, jak

i regionalnym, metropolitalnym oraz lokalnym.

ww

Rozwój funkcji metropolitalnych, zwiększenie liczby i jakości powiązań funkcjonalnych,

integracja obszarów funkcjonalnych miast oraz polepszenie wzajemnej dostępności głównych

węzłów rozwoju gospodarczego nie tylko umożliwi rozwój tych ośrodków, ale także przyczyni

się do poprawy warunków życia i gospodarowania na obszarach znajdujących się w pobliżu

największych miast kształtującej się sieci metropolii.

Zgodnie z dokumentem Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski, przyjętym przez Radę Ministrów w czerwcu 2009 r. MRR

zobowiązane jest przygotować wraz z MI Założenia krajowej polityki miejskiej, dotyczące m.in. rewitalizacji miast, przeciwdziałania

niekontrolowanej suburbanizacji, wzmacniania funkcji metropolitalnych ośrodków miejskich. W ten sposób uznana została konieczność

określenia miejsca i roli polityki miejskiej w ramach polityki rozwoju i w jej podstawowych dokumentach strategicznych. Docelową Politykę

miejską sporządza minister właściwy ds. budownictwa, gospodarki przestrzennej i mieszkaniowej, zgodnie z art. 9a pkt 8 ustawy o działach

administracji rządowej (Dz. U. z 2007 r. Nr 65, poz. 437 z późn. zm.).

Ad 1.1. Wspieranie rozwoju funkcji metropolitalnych największych polskich miast

v.p

l

Polityka rozwoju, w tym polityka przestrzenna, będzie wspierać rozwój funkcji

metropolitalnych, przede wszystkim wszystkich ośrodków wojewódzkich. Działania

wspierające rozwój funkcji metropolitalnych będą dostosowane do sytuacji wyjściowej danego

ośrodka miejskiego.

.go

Obecnie najlepiej wykształcone funkcje metropolitalne ma dziesięć ośrodków, wśród których

wyróżnia się Warszawa. W ośrodkach tych, wyodrębnionych jako miasta wojewódzkie (patrz

Rozdział VI.), w pierwszej kolejności w ramach polityki przestrzennej podwyższana będzie

jakość usług publicznych wyższego rzędu oraz lokalizowane będą funkcje naukowe,

gospodarcze (zwłaszcza w zakresie gospodarki opartej na wiedzy) i symboliczne o znaczeniu

krajowym i międzynarodowym. Szczególna rola Warszawy wymaga skoncentrowania działań

polityki przestrzennej na wspieraniu głównie rozwoju funkcji o znaczeniu międzynarodowym

w tych obszarach, w których Polska może odegrać istotną rolę w UE i w całej Europie

(np. lokalizacja instytucji unijnych, koncentracja funkcji finansowych oddziałujących na obszar

całej Europy Środkowej). Lokalizacja zarówno instytucji, jak i inwestycji będzie wpływała na

rozwój całej Polski. Warszawa po roku 2020 powinna osiągnąć rangę najważniejszego miasta

Europy Środkowo-Wschodniej – wielkiego, konkurencyjnego, dostępnego ośrodka miejskiego,

bazującego na dobrze wykształconym i wyspecjalizowanym kapitale ludzkim72.

w.

rcl

Działania wspierające rozwój funkcji metropolitalnych innych miast wojewódzkich obejmą

przede wszystkim wzmacnianie i dywersyfikację ich funkcji gospodarczych poprzez tworzenie

warunków dla lokalizowania na ich terenie inwestycji w sektorach o wysokiej wartości dodanej.

Wzmacniany będzie również ich potencjał badawczo-naukowy, dostosowywane będą struktury

przestrzenne i funkcjonalne do potrzeb rozwojowych gospodarki opartej na wiedzy

i innowacyjności. Wspierane będą działania ułatwiające współpracę biznesu i nauki. Wspierane

będzie ponadto lokowanie w tych ośrodkach wybranych funkcji zarządzających sektora

publicznego o zasięgu krajowym i regionalnym oraz podwyższanie jakości funkcjonowania

instytucji już istniejących. Wzmacniane i eksponowane będą również funkcje symboliczne

ośrodków miejskich, w tym kulturowe – wspierana będzie renowacja i modernizacja istniejącej

infrastruktury kultury (teatry, filharmonie, sale wystawowe, muzea, galerie sztuki, biblioteki itd.)

oraz rewitalizacja historycznych i zabytkowych obiektów na cele kulturowe, rozwój

infrastruktury turystycznej i kongresowej oraz wystawienniczo-targowej.

Działania na rzecz wzrostu znaczenia funkcji metropolitalnych będą wspierane głównie

w ramach polityki regionalnej państwa oraz koordynowanych przez nią polityk o charakterze

sektorowym (np. transportowej). Duże znaczenie będzie miała także polityka Rządu

i samorządów terytorialnych na forum ponadkrajowym, np. w zakresie koncentracji funkcji

o znaczeniu międzynarodowym.

Ad 1.2. Intensyfikacja powiązań funkcjonalnych pomiędzy głównymi węzłami sieci

osadniczej w układzie krajowym i międzynarodowym

ww

Polityka przestrzenna będzie wzmacniać powiązania funkcjonalne między ośrodkami będącymi

biegunami wzrostu całego kraju. Działania skoncentrują się na intensyfikacji powiązań

funkcjonalnych, przede wszystkim w zakresie funkcji: gospodarczych i sektora badawczo-rozwojowego, społecznych, edukacyjnych, symbolicznych, w tym kulturowych.

Wykształcenie się policentrycznej sieci metropolii spowoduje podniesienie konkurencyjności

głównych polskich ośrodków miejskich, a w konsekwencji całego kraju. Jednocześnie będzie

72 Projekt 1.1.1. ESPON Obszary miejskie jako węzły w rozwoju policentrycznym: Lokomotywa Europy to ośrodek miejski o wysokich

parametrach w obrębie następujących wskaźników: masa (mass – zagęszczenie ludności i działalności gospodarczej), konkurencyjność

(competitivity – atrakcyjność inwestycyjna mierzona za pomocą PKB per capita oraz liczba siedzib 500 największych europejskich

przedsiębiorstw), dostępność (conectivity – mierzona jakością połączeń, dostępnością tych połączeń i liczbą pasażerów na lotniskach) oraz

wykorzystanie badań i rozwoju (knowledge basis – zatrudnienie w sektorze B&R, poziom wykształcenia mieszkańców).

v.p

l

sprzyjało, ze względu na stosunkowo dużą liczbę ośrodków położonych mniej więcej

równomiernie na terenie kraju, zapewnieniu harmonijnego rozwoju całego terytorium Polski.

Szczególna uwaga zostanie poświęcona tworzeniu i intensyfikacji powiązań między ośrodkami

metropolitalnymi a ośrodkami regionalnymi, które w przyszłości mają uzupełniać

policentryczną sieć metropolii. Działania te są istotne dla pełniejszego gospodarczego

wykorzystania policentrycznej struktury sieci osadniczej w Polsce (w zakresie dużych i średnich

ośrodków), równoważenia procesów rozwojowych (a tym samym wspomagania procesów

spójności przestrzennej kraju) oraz wprzęgnięcia w najbardziej dynamiczne procesy rozwojowe

jak największej części polskiego terytorium. Szczególne znaczenie ma w tym kontekście

wspomaganie budowy powiązań funkcjonalnych dowiązujących ośrodki regionalne do

ośrodków metropolitalnych (w zakresie gospodarczym, społecznym, naukowym, kulturowym).

.go

Dodatkowych bodźców rozwojowych, zwiększających zakres i pola współpracy, dostarczy

intensyfikacja współpracy i zapewnienie synergii rozwoju takich par obszarów

metropolitalnych, jak Warszawa – Łódź, Aglomeracja Górnośląska – Kraków (wraz

z włączeniem mniejszych ośrodków, takich jak Bielsko-Biała, Częstochowa, Rybnik) oraz

w ramach obszaru metropolitalnego miast Bydgoszczy i Torunia. Działania polityki

przestrzennej na tym obszarze obejmą m.in. integrację systemów transportu publicznego

zgodnie ze zintegrowanymi planami zrównoważonego rozwoju publicznego transportu

zbiorowego73 łączących te miasta oraz stworzenie planów rozwoju dla obszarów

funkcjonalnych obejmujących układy wielowierzchołkowe.

w.

rcl

Polityka przestrzenna będzie nakierowana także na wzmacnianie potencjału i konkurencyjności

miast regionalnych uzupełniających i wzmacniających najważniejsze polskie miasta. Należy

uruchomić ich endogeniczny potencjał rozwoju (obecnie niedostatecznie wykorzystany) oraz

wspierać zmiany w kierunku przyspieszenia innowacyjności i wzrostu konkurencyjności.

Pełnienie komplementarnych wobec siebie funkcji wzmocni całą sieć głównych ośrodków

miejskich, a tym samym umożliwi rozwój całego kraju.

Działania w zakresie wzmacniania powiązań funkcjonalnych między głównymi ośrodkami

miejskimi obejmą: tworzenie sieci współpracy uniwersytetów i instytucji sektora naukowo-badawczego, wspieranie współpracy sektora wiedzy z gospodarką, inicjatywami

przedsiębiorczymi i innowacyjnymi, rozwój współpracy instytucji kultury. Wzmacniany

i promowany będzie ponadto rozwój współpracy gospodarczej i otoczenia biznesu poprzez

intensyfikację procesów współpracy gospodarczej największych ośrodków miejskich na

poziomie krajowym. Sposób wzmacniania powiązań funkcjonalnych głównych ośrodków

miejskich w zakresie różnych sfer bardziej szczegółowo określi Krajowa polityka miejska.

ww

Działania podejmowane w ramach tego celu są komplementarne i współzależne z działaniami

dotyczącymi rozwoju infrastruktury transportowej zawartymi w opisie Celu 3. Z punktu

widzenia powiązań funkcjonalnych obejmują one: rozwój nowoczesnych intermodalnych

systemów transportu łączących w pierwszej kolejności największe polskie miasta, a następnie

ośrodki wojewódzkie i pozostałe regionalne (integracja transportu powietrznego, drogowego,

kolejowego oraz żeglugi), poprawę dostępności polskich miast w transporcie powietrznym,

modernizację i rozwój sieci kolei o wysokim standardzie.

73 Ustawa o publicznym transporcie zbiorowym z dnia 16 grudnia 2010 r. (Dz. U. z 2011 r. Nr 5, poz. 13).

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 18. Kierunki działań polityki przestrzennej służące podniesieniu konkurencyjności głównych

ośrodków miejskich.

Źródło: Opracowanie MRR.

w.

rcl

.go

v.p

l

Działania polityki przestrzennej będą skierowane na wzmocnienie powiązań funkcjonalnych

w przestrzeni nie tylko krajowej, ale również międzynarodowej, zarówno w układach

przygranicznych, jak i nieciągłych europejskich i globalnych. Będzie to korzystnie wpływać na

zdolność konkurencyjną całego kraju i poszczególnych regionów, w których zostaną zlokalizowane

jej węzły, tworząc system otwarty. W konsekwencji wzmacniana będzie współpraca największych

polskich miast z ośrodkami metropolitalnymi leżącymi na północ, zachód i południe od Polski.

Można założyć, że bez interwencji polityki przestrzennej związki miast polskich z ośrodkiem

metropolitalnym Berlina oraz z Dreznem, Lipskiem, Pragą i Ostrawą będą najintensywniejsze.

Polityka przestrzenna wesprze tworzenie dodatkowych powiązań z wymienionymi wyżej obszarami

dla osiągnięcia efektu synergii.

Wzmacniane będą również powiązania funkcjonalne, w tym morskich ośrodków miejskich

z ośrodkami południowej Skandynawii (Sztokholm i Kopenhaga) oraz krajami bałtyckimi. Są to kraje

o gospodarkach zaliczanych do najbardziej innowacyjnych. Jednak powiązania funkcjonalne

ośrodków miejskich tych krajów w oczywisty sposób ciążą ku zachodowi Europy. Polityka

przestrzenna będzie wspierać powiązania funkcjonalne polskich ośrodków metropolitalnych

z ośrodkami tych krajów, co przyczyni się do wzrostu innowacyjności polskiej gospodarki dzięki

transferowi innowacyjnych rozwiązań i zielonych technologii do Polski.

W interesie Polski leży ponadto intensyfikacja powiązań jej ośrodków miejskich z miastami

leżącymi po wschodniej stronie granicy, co przyczyni się do wzmocnienia – słabych obecnie –

relacji z Ukrainą, Białorusią i Rosją.

Działania w zakresie wzmacniania powiązań największych polskich miast z zagranicznymi

ośrodkami metropolitalnymi obejmą: wspieranie współpracy między uczelniami, rozwój

instytucjonalnych form wsparcia zagranicznych przedsiębiorców chcących nawiązać współpracę

z polskimi przedsiębiorcami, dostosowanie polskich urzędów do obsługi zagranicznych

przedsiębiorców w języku angielskim, promocję polskich miast na targach międzynarodowych

i innych forach, organizowanie międzynarodowych targów i konferencji w Polsce, wspomaganie

przekształcania gospodarek krajów leżących po wschodniej stronie granicy. Dodatkowo działania

wzmacniające powiązania polskich miast z metropoliami zagranicznymi obejmą działania

infrastrukturalne opisane w Celu 3., które zakładają wspieranie poprawy dostępności zewnętrznej

w kierunku berlińskim, drezdeńskim, praskim i wiedeńskim oraz moskiewskim i kijowskim, a także

w kierunku krajów nadbałtyckich i skandynawskich.

ww

Ad 1.3. Integracja obszarów funkcjonalnych głównych ośrodków miejskich

Dla podwyższania konkurencyjności głównych ośrodków miejskich niezbędne jest także

zapewnienie właściwych relacji w obrębie ich obszarów funkcjonalnych (obejmujących

zarówno gminy będące miastami, jak i mające status gmin wiejskich). Potrzeba ta jest

najbardziej widoczna w największych obszarach metropolitalnych Warszawy, Aglomeracji

Górnośląskiej i Trójmiasta, ale problem ten jest już zauważalny (w różnej skali) w obszarach

funkcjonalnych wszystkich ośrodków metropolitalnych, a także regionalnych.

Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju będzie wspomagać integrację obszaru

funkcjonalnego z jego rdzeniem poprzez działania o charakterze planistycznym74 oraz poprzez

działania inwestycyjne na rzecz wzmocnienia powiązań funkcjonalnych wewnątrz obszaru

funkcjonalnego, w tym poprawę dostępności transportowej. Pożądane jest stworzenie takich

warunków do zarządzania przestrzenią w ramach obszarów funkcjonalnych, aby lokalizacja

przedsiębiorstw w powiązanych sektorach, funkcji usługowych, przestrzeni publicznych

następowała w sposób uporządkowany w określonych strefach, które ze sobą współpracują, co

wyzwala synergię. Integracja ta powinna dążyć do łączenia funkcji komplementarnych w celu

racjonalizacji gospodarowania zasobami przestrzennymi, a także w celu ograniczenia

zapotrzebowania na energię (np. redukcja potrzeb transportowych). Niezbędnym warunkiem

aktywizacji terenów jest zapewnienie ochrony zasobów przyrodniczych oraz prowadzenie

74 Rozwinięcie zasad systemu planowania przestrzennego zawiera Cel 6.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

takiej polityki, która wspiera odnowę tych zasobów. Powinno to zmniejszyć koszty

funkcjonowania infrastruktury miejskiej i podnieść jakość życia mieszkańców.

Działania w zakresie integracji obszarów funkcjonalnych miast skupią się na opracowaniu

i wdrożeniu regulacji umożliwiających prowadzenie zintegrowanej polityki przestrzennej

w obszarach funkcjonalnych miast, zwłaszcza uporządkowanie ustroju funkcjonalnego obszaru

metropolitalnego Warszawy, Aglomeracji Górnośląskiej i Trójmiasta. Do systemu prawnego

zostaną wprowadzone regulacje wspomagające tworzenie obszarów funkcjonalnych75.

W wojewódzkich planach zagospodarowania przestrzennego zostaną wyznaczone obszary

funkcjonalne największych polskich miast wskazanych w KPZK 2030, opracowane plany

zagospodarowania przestrzennego oraz strategie rozwoju. Plany i strategie powinny

uwzględniać przede wszystkim: koncepcję zrównoważonej mobilności w obrębie tych

obszarów, potrzebę ochrony obszarów cennych przyrodniczo, potrzebę ograniczania

zagospodarowania terenów dotychczas niezurbanizowanych i zapobiegania temu

zagospodarowaniu, a także potrzebę zachowania obszarów dostępnych publicznie w ramach

struktury zagospodarowania przestrzeni miejskich. Predyspozycje przyrodnicze i kulturowe

terenu powinny być podstawą do kształtowania funkcji rozwojowych struktur przestrzennych.

W ramach polityki regionalnej będą prowadzone działania o charakterze inwestycyjnym,

szczególnie w zakresie infrastruktury transportowej (w tym mająca największe znaczenie

integracja różnych form transportu), środowiskowej, społecznej oraz na rzecz rewitalizacji

obszarów zdegradowanych.

Szczególne znaczenie będą miały działania służące poprawie dostępności transportowej

wewnątrz obszarów funkcjonalnych, co wpłynie na rozszerzenie zasięgu potencjalnego rynku

pracy76. Dzięki wprowadzeniu zintegrowanych planów zrównoważonego rozwoju publicznego

transportu zbiorowego wdrożone zostaną zintegrowane rozwiązania dotyczące

multimodalnego transportu zbiorowego obejmującego różne środki transportu i elementy

infrastruktury: kolej aglomeracyjną, tramwaje, autobusy, system kierowania ruchem, parkingi

w systemie „parkuj i jedź”, komunikację rowerową i pieszą (łańcuch ekomobilności lub

bezpieczne trasy rowerowe i piesze oraz systemy wypożyczania i przechowywania rowerów).

W wybranych ośrodkach podjęte zostaną działania służące rewitalizacji zdegradowanych

dzielnic miast.

Polityka rozwoju ośrodków miejskich będzie promować rozwój budownictwa zgodnego

z zasadami zrównoważonego rozwoju. Budownictwo będzie dążyło do ograniczania

materiałochłonności i energochłonności budynków w całym cyklu budowlanym – od projektu

po eksploatację. Na terenach ośrodków miejskich dążyć się będzie do wdrażania takich

rozwiązań, które umożliwią zagospodarowanie wód opadowych w obrębie nieruchomości

i ograniczą konieczność odprowadzania tych wód kanalizacją deszczową. W tym celu

promowane będzie zwiększanie powierzchni zielonych w obrębie nieruchomości: budowa

„zielonych” dachów, wprowadzanie zieleni towarzyszącej, zakładanie lokalnych oczek

wodnych, parkingów zapewniających przesiąkanie wód opadowych do gruntu i innych

nawierzchni przepuszczalnych.

Istniejące bariery wynikające z systemu prawnego i kultury administracyjnej sprawiają, że

oprócz wdrożenia instrumentów planistycznych i inwestycyjnych niezbędne jest wdrożenie

mechanizmów wsparcia dla podnoszenia poziomu wiedzy i rozwijania kultury współpracy

partnerskiej między podmiotami publicznymi i prywatnymi.

75 W „Deklaracji w sprawie roli metropolii, jako regionów innowacji i wiedzy”, podpisanej 9 kwietnia 2009 r. we Wrocławiu prezydenci 12 miast

członkowskich Unii Metropolii Polskich stwierdzili: „konieczność utworzenia jednostek samorządu terytorialnego, które zastąpią powiaty

wchodzące w skład obszaru metropolitalnego, a których organy będą obdarzone mandatem demokratycznym. Jednostki te muszą wykonywać

zadania o charakterze regionalnym – w dziedzinie planowania strategicznego, przestrzennego, środowiskowego i transportowego – oraz

sieciowe zadania powiatowe”.

76 Rozwinięcie zagadnienia systemu transportowego i dostępności transportowej opisane są w Celu 3.

(1) Opis problemu

v.p

l

Cel 2. Poprawa spójności wewnętrznej i terytorialne równoważenie rozwoju kraju

poprzez promowanie integracji funkcjonalnej, tworzenie warunków dla

rozprzestrzeniania się czynników rozwoju, wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich

oraz wykorzystanie potencjału wewnętrznego wszystkich terytoriów

Zagadnienie spójności terytorialnej rozumianej jako umożliwienie różnym obszarom kraju

wykorzystania własnych potencjałów rozwojowych i zapewnienie największej liczbie ich

mieszkańców możliwości udziału w procesach rozwojowych należy widzieć w kilku skalach

przestrzennych. Z perspektywy struktur przestrzennego zagospodarowania kraju głównymi

zagadnieniami w kontekście spójności wewnętrznej kraju są

zapewnienie spójności między lepiej rozwiniętymi społecznie i gospodarczo obszarami

centralnej Polski a obszarami usytuowanymi w większej odległości w stosunku do

głównych ośrodków życia społeczno-gospodarczego kraju, o niższym stopniu rozwoju

i pogarszających się perspektywach rozwojowych,

•

zapewnienie spójności między dynamicznie rozwijającymi się miastami wojewódzkimi

i ośrodkami regionalnymi a obszarami je otaczającymi – obszarami wiejskimi oraz

miastami subregionalnymi,

•

zapewnienie spójności na wyodrębnionych geograficznie obszarach, na których

nastąpiła koncentracja specyficznych problemów, takich jak słaby dostęp do usług

publicznych, degradacja społeczna, najniższa dostępność transportowa.

.go

•

w.

rcl

Do podstawowych wyzwań polityki przestrzennej należy zapewnienie spójności na

poziomie krajowym – między lepiej rozwiniętymi obszarami Polski a obszarami o niskim

poziomie rozwoju i pogarszających się perspektywach rozwojowych. Z przeprowadzonych

analiz wynika, że obecnie do tych obszarów należy zaliczyć: obszary pięciu województw Polski

Wschodniej, obszar Pomorza Środkowego i Polski Zachodniej.

ww

Obszar Polski Wschodniej, do którego zalicza się województwo warmińsko-mazurskie,

podlaskie, lubelskie, świętokrzyskie oraz podkarpackie, charakteryzuje się niskim potencjałem

rozwojowym w skali europejskiej. Ośrodki miejskie (poza miastami wojewódzkimi) są słabe

i niezaangażowane w krajowe procesy rozwojowe (z wyjątkiem Mielca, Świdnika i kilku

miejscowości na terenie historycznego Centralnego Okręgu Przemysłowego). Niski jest także

poziom urbanizacji (wyjątek stanowi województwo warmińsko-mazurskie) np. w miastach

województwa lubelskiego mieszka niespełna 47% mieszkańców regionu. Poziom PKB

mierzony parytetem siły nabywczej walut kształtował się na poziomie 46,6% (2010)

w stosunku do średniej UE 27, przy czym w województwach podkarpackim i lubelskim,

należących do najbiedniejszych regionów w UE, wyniósł odpowiednio: 39% i 39%77. Ze

względu na niedorozwój funkcji i brak odpowiedniej jakości powiązań transportowych obszar

ten jest w małym stopniu zintegrowany przestrzennie z Polską Centralną i jej obszarami

metropolitalnymi oraz z ośrodkami zagranicznymi, położonymi w środkowej i zachodniej

Europie. Barierą rozwoju pozostaje granica z Białorusią, Ukrainą i Rosją, której potencjał,

z powodów politycznych i różnic w funkcjonowaniu systemów prawno-administracyjnych, nie

jest wykorzystywany gospodarczo. Największe miasta regionu są zbyt słabe, aby znacząco

oddziaływać (za pomocą procesu rozprzestrzeniania się czynników rozwoju) na procesy

rozwojowe całego obszaru oraz poszczególnych województw. Niemniej to w nich koncentruje

się największy potencjał rozwojowy (następuje tam koncentracja wzrostu gospodarczego,

liczby miejsc pracy, usług publicznych wyższego rzędu). Negatywny wpływ na

77 Eurostat za 2008

.go

v.p

l

konkurencyjność Polski Wschodniej ma duży udział zatrudnienia w rolnictwie

niewyspecjalizowanym, o rozdrobnionej strukturze własności, z dominacją łąk i pastwisk w

strukturze użytków rolnych (Mapa 8., Rozdział VIII.), niska towarowość, brak alternatywnych

źródeł dochodów, koncentracja procesów depopulacyjnych na obszarach wiejskich, zaburzenia

struktury demograficznej spowodowane odpływem młodych ludzi (w szczególności kobiet) w

wieku produkcyjnym. Odpływ ten związany jest z migracją za granicę, a także

z przemieszczaniem się ludności do głównych ośrodków miejskich Polski w tym Lublina,

Białegostoku i Rzeszowa. Polska Wschodnia (z wyjątkiem województwa warmińskomazurskiego) charakteryzuje się tradycyjną strukturą gospodarki, w której dużą rolę odgrywa

rolnictwo, natomiast przemysł i usługi na całym obszarze wykazują liczne deficyty. W wielu

powiatach występuje także niska jakość i dostępność do usług publicznych, co pogarsza

perspektywy rozwojowe ich mieszkańców. Z drugiej strony makroregion ten cechuje wysoka

jakość środowiska przyrodniczego, definiująca jego potencjał turystyczny jako nie w pełni

wykorzystywany na większą skalę (wyjątkiem jest rejon Mazur). Makroregion ma liczne obszary

chronione, w tym największe parki narodowe, jedne z najcenniejszych przyrodniczo w skali

kontynentu. W związku z powyższym rozwój społeczno-gospodarczy i przestrzenny tego

regionu należy pogodzić z ochroną środowiska przyrodniczego.

w.

rcl

Obszar Pomorza Środkowego i Polski Zachodniej (obejmujący zachodnią część województwa

pomorskiego, województwo zachodniopomorskie, województwo lubuskie i zachodnią część

województwa dolnośląskiego) charakteryzuje się przeciętnymi współczynnikami rozwoju

społeczno-gospodarczego w skali kraju. Poziom PKB (2008) kształtuje się poniżej średniej

unijnej – województwo zachodniopomorskie osiąga 51,48%, a lubuskie 48% średniej UE 27.

Obszar ten jest silnie zróżnicowany wewnętrznie. Jego największym i najsilniejszym ośrodkiem

miejskim i gospodarczym jest liczący ok. 400 tys. (2010) mieszkańców (wraz z obszarem

funkcjonalnym) Szczecin, koncentrujący funkcje gospodarcze, naukowe i kulturalne. Miasto

traci jednak niektóre funkcje gospodarcze (przemysł stoczniowy) i poddane jest wzmożonej

presji konkurencyjnej w dotychczas wiodących sektorach, takich jak przeładunek towarów

w portach. Traci znaczenie jako ośrodek tranzytu towarów na północ i południe kraju

i Europy. Inne ośrodki miejskie zlokalizowane na tym obszarze pełnią przeważnie funkcje

administracyjne, a sezonowo funkcje turystyczne. Niska gęstość zaludnienia, rozproszenie

i brak integracji funkcjonalnej sieci osadniczej oraz brak dużych ośrodków miejskich są

przyczynami niskiej atrakcyjności inwestycyjnej, a w konsekwencji ograniczonego uczestnictwa

w procesach modernizacyjnych i rozwojowych kraju. Dodatkowo niska dostępność

przestrzenna do głównych ośrodków wzrostu położonych w centralnej Polsce

i niewystarczająca na tle kraju dostępność do podstawowych usług publicznych i usług

wyższego rzędu, a także nadal występujące wyspowo problemy społeczne (bieda, wykluczenie

społeczne, patologie) powodują, że znaczne obszary Polski Zachodniej i Pomorza Środkowego

charakteryzuje rosnąca depopulacja, bezrobocie strukturalne, niski poziom aktywności

gospodarczej i inwestycyjnej.

ww

Nie tylko Szczecin, ale także Gorzów Wielkopolski, Zielona Góra, Koszalin i Słupsk liczące od

90 do 130 tys. mieszkańców mają potencjał kreowania i rozprzestrzeniania procesów

rozwojowych w tej części kraju, jednak tę możliwość zmniejsza niska jakość powiązań

transportowych i funkcjonalnych z głównymi, bardziej dynamicznymi, węzłami sieci

osadniczej kraju, takimi jak Poznań, Wrocław, Trójmiasto. Jednocześnie bliskość geograficzna

i funkcjonalna Berlina oraz ośrodków miejskich położonych w państwach skandynawskich

(w szczególności Kopenhagi) nie jest wykorzystywana dla zwiększenia potencjału

rozwojowego. Przeciwnie – bardzo często widziana jest jako zagrożenie w kontekście

wymywania zasobów. W wypadku Słupska i Koszalina trudności rozwojowe pogłębia utrata

funkcji administracyjnych i przestrzenne oddalenie od obecnych centrów administracyjnych

(Szczecina i Gdańska), niska jakość kapitału społecznego. W efekcie te ośrodki miejskie nie

v.p

l

potrafią wykorzystać swojego potencjału, by odegrać znaczącą rolę (w skali krajowej

i regionalnej) w kreowaniu wzrostu i tworzeniu miejsc pracy oraz rozprzestrzenianiu procesów

rozwojowych na obszary przylegające.

Drugim podstawowym wyzwaniem polityki przestrzennego zagospodarowania kraju

w kontekście zagadnienia spójności jest tworzenie warunków zapewniających spójność

funkcjonalną głównych miast z obszarami je otaczającymi. Spójność funkcjonalna ma

zapewnić warunki dla procesów rozprzestrzeniania się rozwoju skoncentrowanego

w szczególności w głównych ośrodkach miejskich, które skupiają najbardziej dochodową

i konkurencyjną działalność gospodarczą oraz pełnią podstawowe funkcje gospodarcze,

administracyjne, polityczne oraz kulturowe wobec obszarów je otaczających (miast

subregionalnych a także obszarów wiejskich).

.go

Rozwój mniejszych ośrodków miejskich oraz obszarów wiejskich o niższym potencjale

rozwojowym uzależniony jest od stopnia integracji funkcjonalnej z głównymi miastami regionu

a także możliwości wykorzystania unikatowych wewnętrznych zasobów dla wytworzenia

specjalizacji terytorialnej. W coraz mniejszym stopniu rozwój takich obszarów wiejskich bazuje

na specjalizacji w produkcji rolniczej – następuje dynamiczny proces odchodzenia ludności

z rolnictwa (zjawisko zróżnicowane przestrzennie w skali kraju) i związany z tym proces

przekształceń własnościowych, prowadzący do zwiększenia koncentracji i produktywności

działalności rolniczej w wybranych segmentach rynku.

w.

rcl

Sytuacja w zakresie stopnia i zakresu geograficznego integracji funkcjonalnej miast i obszarów

wiejskich z głównymi miastami jest na terenie kraju bardzo zróżnicowana. Analizy pokazują, że

duża część mieszkańców gmin wiejskich (nawet do 20% ludności czynnej zawodowo)

położonych wokół największych polskich miast, a w mniejszym stopniu wokół ośrodków

regionalnych znajduje w nich zatrudnienie, przy czym zasięg przestrzenny dojazdów jest

wprost proporcjonalny do atrakcyjności gospodarczej ośrodków – największy obszar dojazdów

do pracy występuje wokół aglomeracji warszawskiej. Procesy te prowadzą z jednej strony do

zwiększania się dochodów mieszkańców miast i obszarów wiejskich położonych wokół

największych ośrodków, z drugiej strony wpływają negatywnie na jakość i dostępność na

miejscu podstawowych usług publicznych decydujących o perspektywach rozwojowych.

W konsekwencji obszary te, bez podjęcia odpowiednich działań w ramach polityki regionalnej

i zagospodarowania przestrzennego, są zagrożone odpływem ludności o wyższych

kwalifikacjach i najbardziej aktywnej ekonomicznie.

Trzecim wyzwaniem polityki przestrzennego zagospodarowania kraju w zakresie spójności

wewnętrznej kraju jest koncentracja problemów rozwojowych na pewnych obszarach

wyodrębnionych na podstawie wskaźników społeczno-gospodarczych na poziomie

subregionalnym i powiatowym. Niektórym z nich zagraża trwała marginalizacja powodowana

utratą konkurencyjności i możliwości rozwojowych.

ww

Pomimo odnotowywanego wzrostu i rozwoju gospodarczego kraju obszary te nie oferują

mieszkańcom korzystnych warunków do życia, a ze względu na kumulację barier rozwojowych

nie mają możliwości wykorzystania swoich zasobów w celu zwiększenia konkurencyjności

i innowacyjności. Sytuacja taka powoduje zagrożenie przerwania trwałości i ciągłości

przestrzennej sieci osadniczej na niektórych obszarach, w szczególności z powodu utraty przez

miasta lokalne ich funkcji, a także z powodu wyludniania niektórych obszarów wiejskich. Przy

ujemnym bilansie demograficznym Polski i jednoczesnej utracie funkcji mniejszych ośrodków

może dojść do zachwiania przestrzennej i funkcjonalnej równowagi w systemie osadniczym,

przyczyniającego się do powstawania obszarów pustki osadniczej.

v.p

l

Do powyższych obszarów zaliczyć można: a) obszary o najniższym dostępie do usług,

b) obszary degradacji społecznej, gospodarczej, przestrzennej i środowiskowej, c) obszary

przygraniczne, d) obszary o najniższej dostępności transportowej do ośrodków wojewódzkich.

.go

Ad a) Dostęp do podstawowych usług publicznych oraz ich jakość determinują perspektywy

rozwojowe poszczególnych obszarów (i pośrednio ich mieszkańców); jest on znacznie

zróżnicowany w skali kraju. Obszary o najgorszych wskaźnikach dostępu do usług publicznych

i ich najniższej jakości (wyznaczone na poziomie powiatów) w skali kraju mają układ

mozaikowy – znajdują się przeważnie na obszarach oddalonych od centrów rozwoju.

Największa koncentracja tych obszarów występuje na niektórych obszarach wiejskich i słabo

zurbanizowanych położonych we wschodniej, centralnej i północno-zachodniej części kraju.

Gorszy dostęp mieszkańców do podstawowych usług publicznych, takich jak edukacja, w tym

wychowanie przedszkolne, opieka medyczna, transport zbiorowy, usługi komunalne, usługi

w zakresie kultury jest sygnałem niskiej atrakcyjności inwestycyjnej, trudności gospodarczych

oraz słabości podstawowej sieci miejskiej (ośrodków lokalnych), co ogranicza możliwości

restrukturyzacyjne także przyległych obszarów wiejskich. Brak atrakcyjnych miejsc pracy

i możliwości podwyższenia kwalifikacji, których istnienie mogłoby zwiększyć mobilność

przestrzenną mieszkańców, wpływa na niskie dochody, niski poziom życia oraz nasilanie

procesów depopulacyjnych. Czynnikiem dodatkowo determinującym słabość sieci osadniczej

oraz perspektywy rozwojowe obszarów wiejskich jest niska dostępność przestrzenna do

głównych miast, w zakresie dostępu zarówno do odpowiedniej jakości infrastruktury, jak

i właściwie zorganizowanych systemów transportu publicznego.

w.

rcl

Ad b) Jak wskazują analizy, na obszarach zurbanizowanych w skali dzielnic, a także całych

miast – poprzemysłowych i powojskowych – dochodzi do kumulacji negatywnych zjawisk

społeczno-gospodarczych, przestrzennych i środowiskowych. Związane jest to z utratą

dotychczasowych funkcji pełnionych przez te obszary, procesami restrukturyzacyjnymi,

degradacją fizyczną zabudowy lub zmianami w formie użytkowania terenu. Do obszarów

narażonych na tego typu procesy degradacji społeczno-gospodarczej i przestrzennej zaliczyć

można przede wszystkim stare dzielnice śródmiejskie, osiedla w zabudowie blokowej oraz

obszary poprzemysłowe, powojskowe i pokolejowe zlokalizowane na obszarach

zurbanizowanych. Największa koncentracja tego typu problemów obejmujących nawet całe

miasta czy poszczególne ich dzielnice i tereny wykorzystywane gospodarczo położone za ich

granicami administracyjnymi występuje na obszarze Aglomeracji Górnośląskiej, aglomeracji

rybnickiej i na obszarach (takich jak Wałbrzych), związanych z gwałtownym ograniczeniem

bądź zaprzestaniem wydobycia kopalin, również w miastach, w których nastąpił upadek

pewnych gałęzi przemysłu (takich np. jak Radom, Łódź, Szczecin). Pojedyncze zdegradowane

dzielnice występują we wszystkich większych ośrodkach miejskich, natomiast pojedyncze

ośrodki lokalne dotknięte procesami degradacji znajdują się głównie na terenie Polski

Zachodniej i Pomorza Środkowego oraz województwa warmińsko-mazurskiego.

ww

Degradacja tych obszarów związana jest często ze skutkami ich długotrwałego użytkowania w

celach przemysłowych, z zamieraniem tradycyjnych gałęzi gospodarki lub z ich

restrukturyzacją. Utrata dotychczasowych funkcji społeczno-gospodarczych pełnionych przez

miasta lub ich dzielnice prowadzi do postępującej degradacji przejawiającej się niskim

poziomem przedsiębiorczości, bezrobociem, niską jakością infrastruktury, a także

intensyfikacją problemów społecznych związanych z depopulacją oraz często występującą

koncentracją patologii i ubóstwa.

Poza dzielnicami zdegradowanymi w miastach na terenie Polski występują obszary

zdegradowane pod względem środowiskowym – głównie poprzemysłowe, powojskowe

i pokolejowe, które wymagają rekultywacji i stworzenia warunków do ich ponownego

zagospodarowania. Są słabo zintegrowane z tkanką urbanistyczną miast i ich obszarów

v.p

l

funkcjonalnych. W przyszłości mogą stanowić zwarte kompleksy terenów inwestycyjnych, a po

ich rewitalizacji być atutem gmin dla potencjalnych inwestorów zewnętrznych. Może pojawić

się też problem koncentracji imigrantów w centrach dużych miast.

.go

Ad c) Obszary przygraniczne w Polsce wymagają wzmocnienia planowania przestrzennego,

aby zapewnić możliwość realizacji inwestycji transportowych, telekomunikacyjnych, ochrony

środowiska i przeciwpowodziowej, a także zapewnić tworzenie obszarów funkcjonalnych

ośrodków miejskich podzielonych granicą państwa. Obszary przygraniczne należy traktować

w dwojaki sposób ze względu na odmienność cech granicy zewnętrznej i wewnętrznej UE oraz

specyfikę granicy morskiej. Wschodnia granica UE stanowi trudno przenikalną barierę

przestrzenną, ekonomiczną i społeczną. Rozwój obszarów przygranicznych oraz

wykorzystanie potencjału granicy uzależnione są głównie od sytuacji politycznej państw

sąsiadujących z Polską od wschodu i chęcią tych państw do współpracy w wymiarze

gospodarczym, kulturowym i instytucjonalnym. Obecnie można zauważyć niewielką aktywność

współpracy bilateralnej78 w zakresie transgranicznego planowania rozwoju oraz działań

rozwojowych. Przeszkodę stanowią bariery natury prawnej wynikające z odmiennych

systemów planowania rozwoju oraz innego systemu instytucjonalnego i gospodarczego.

w.

rcl

Wejście Polski do strefy Schengen nie przyczyniło się zasadniczo do intensyfikacji procesów

rozwojowych i współpracy między obszarami przygranicznymi leżącymi wzdłuż wewnętrznej

granicy z państwami UE. Z jednej strony obszary te są zagrożone wymywaniem potencjałów,

co jest spowodowane większą dostępnością metropolii Berlina, a także bliskością innych

niemieckich ośrodków oferujących bardziej atrakcyjne warunki życia. Z drugiej zaś strony zła

sytuacja społeczno-gospodarcza tych obszarów wynika ze słabości sieci osadniczej, niskiej

dostępności do centrum kraju oraz niedostatecznych zdolności instytucjonalnych samorządów

regionalnych i lokalnych. W efekcie na zachodnich obszarach przygranicznych występuje duże

bezrobocie oraz postępujący odpływ ludności do większych ośrodków miejskich w kraju i za

granicą. Poważną przeszkodą, podobnie jak na granicy zewnętrznej UE, jest odmienność

systemów administracyjnych oraz planistycznych. Projektów współpracy przygranicznej

realizowanych w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej jest mało i rzadko wykraczają

one poza działalność kulturalną, turystyczną lub edukacyjną. Skala ich oddziaływania jest zbyt

mała, aby mogły wpłynąć na integrację funkcjonalną obszarów położonych po obu stronach

granicy, a tym bardziej na wykorzystanie wspólnego potencjału rozwojowego.

Ad d) Problemy obszarów o najniższej dostępności transportowej do ośrodków wojewódzkich

zostały opisane w Celu 3. KPZK 2030.

(2) Kierunki działań

ww

Dla zapewnienia efektywnego wykorzystania potencjału terytorium całej Polski polityka

przestrzennego zagospodarowania musi dążyć do zapewnienia spójności terytorialnej kraju

w różnych wymiarach przestrzennych, wykorzystując kształtującą się policentryczną sieć

metropolii. Spójność terytorialna ma zapewnić wszystkim mieszkańcom możliwość udziału

w procesach rozwojowych poprzez dostęp do dobrej jakości miejsc pracy oraz usług

publicznych warunkujących możliwości rozwojowe. Takie rozumienie pojęcia spójności

terytorialnej jest zgodne z zapisami Stanowiska Polskiego Rządu do Zielonej Księgi79

i zapewnia także możliwość realizacji zasad art. 5 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej.

78 Jednym z narzędzi wspierających programy realizowane w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej w zakresie dobrego zarządzania

jest Program INTERACT. Do obszarów interwencji Programu należy również współpraca między regionami położonymi wzdłuż

zewnętrznej granicy UE.

79 Stanowisko Rządu Rzeczpospolitej Polskiej do Komunikatu Komisji do Rady, Parlamentu Europejskiego, Komitetu Regionów i Komitetu

Ekonomiczno-Społecznego Zielona Księga w sprawie spójności terytorialnej – Przekształcenie różnorodności terytorialnej w siłę, COM

(2008) 616.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 19. Kierunki działań polityki przestrzennej na rzecz poprawy spójności wewnętrznej kraju

Źródło: Opracowanie MRR.

v.p

l

Kierunki działań polityki przestrzennej umożliwiające realizację celu wspomagania spójności

terytorialnej obejmują

2.1. Wspomaganie spójności w układzie krajowym: Pomorze Środkowe – Polska

Zachodnia – Polska Centralna – Polska Wschodnia,

2.2. Regionalną integrację funkcjonalną, wspomaganie rozprzestrzeniania procesów

rozwojowych na obszary poza głównymi miastami oraz budowanie potencjału

do specjalizacji terytorialnej,

2.3. Wspomaganie spójności w obszarach problemowych.

Ważnym elementem działań na rzecz zapewnienia spójności są też wysiłki mające na celu

zwiększenie stopnia dostępności transportowej przede wszystkim obszarów oddalonych od

miast

wojewódzkich

i

znaczących

ośrodków

rozwoju

społeczno-gospodarczego (Rysunek 19.). Zostały one uwzględnione i opisane w ramach Celu 3.

.go

Ad 2.1. Wspomaganie spójności w układzie krajowym

Ze względu na historycznie ukształtowane struktury społeczno-gospodarcze, niski poziom

rozwoju mierzony wskaźnikiem PKB oraz skalę i rozległość występowania zjawiska braku

spójności, działania te powinny być ukierunkowane zwłaszcza na obszar Polski Wschodniej.

Terytorialny wpływ przebiegu obecnych procesów gospodarczych pokazuje, że dla

zapewnienia spójności w skali kraju uwaga polityki przestrzennego zagospodarowania musi

zostać poświęcona także Pomorzu Środkowemu i Polsce Zachodniej.

w.

rcl

Podstawowe znaczenie dla przyspieszenia procesów rozwojowych i modernizacji obu

wymienionych powyżej obszarów mają działania na rzecz zwiększania stopnia ich integracji

funkcjonalnej z obszarem Polski Centralnej i głównymi obszarami koncentracji procesów

rozwojowych, tj.: policentryczna sieć głównych miast, wzmacnianie funkcji największych

ośrodków miejskich położnych na tym obszarze oraz wspomaganie restrukturyzacji

gospodarki i wykorzystanie specyficznych potencjałów wewnętrznych tych obszarów.

2.1.1. Przygotowanie i stała aktualizacja strategii makroregionalnych

Złożoność czynników wpływających na procesy rozwojowe oraz konieczność

skoordynowanego oddziaływania w celu wspomagania rozwoju Polski Wschodniej, Zachodniej

i Pomorza Środkowego wymuszają przygotowanie na poziomie krajowym (z udziałem

partnerów samorządowych, gospodarczych i społecznych) strategii o charakterze

makroregionalnym80. Strategie te, uwzględniając działania podejmowane na poziomie

krajowym i regionalnym oraz wykorzystanie oddziaływań transgranicznych, mogłyby się stać

punktem odniesienia dla systemu monitoringu i ewaluacji KPZK 2030 w zakresie zagadnień

spójności terytorialnej wykraczającej poza problematykę zróżnicowań w zakresie PKB czy

stopy bezrobocia.

2.1.2. Wzmocnienie powiązań transportowych Polski Wschodniej, Pomorza

Środkowego i Polski Zachodniej z Polską Centralną i siecią głównych miast w kraju

ww

Obszary te powinny zostać szybko (do roku 2020) dowiązane do głównych krajowych

ośrodków wzrostu, przede wszystkim dzięki rozbudowie i modernizacji odpowiedniej jakości

infrastruktury drogowej i kolejowej, a tam, gdzie jest to uzasadnione względami

ekonomicznymi, także lotniczej. Spowoduje to możliwość wzmocnienia powiązań

funkcjonalnych tych obszarów i będzie sprzyjać rozwojowi.

Intensyfikacja powiązań między głównymi ośrodkami miejskimi w kraju a ośrodkami

zlokalizowanymi na wymienionych obszarach w dłuższej perspektywie może mieć znaczący

Dla Polski Wschodniej obowiązuje przyjęta

-gospodarczego Polski Wschodniej do roku 2020.

80

przez

rząd

w

grudniu

2008

r.

Strategia

rozwoju

społeczno-

v.p

l

wpływ na aktywizację rozwoju sieci mniejszych miast subregionalnych i lokalnych oraz

obszarów wiejskich.

Ze względu na przygraniczne położenie duże znaczenie będzie miała także rozbudowa

połączeń wyżej wymienionych obszarów (w pierwszej kolejności zlokalizowanych w nich miast

regionalnych) z najważniejszymi ośrodkami miejskimi położonymi po drugiej stronie granicy.

Ze względu na zaawansowanie procesów inwestycyjnych oraz ciążenia gospodarcze procesu

integracji funkcjonalnej na granicy zachodniej i południowo-zachodniej, najważniejszym

kierunkiem działań dla krajowej polityki przestrzennego zagospodarowania będzie

(w zależności od rozwoju sytuacji politycznej) obszar Bałtyku, Litwy, Ukrainy, Obwodu

Kaliningradzkiego i Białorusi.

.go

Wspomaganie rozwoju powiązań transportowych pomiędzy najważniejszymi ośrodkami

miejskimi położonymi na obszarze Polski Wschodniej, Pomorza Środkowego i Polski

Zachodniej w obecnych warunkach ma dla tych obszarów mniejsze znaczenie gospodarcze niż

budowanie powiązań dośrodkowych z najważniejszymi polskimi miastami. W perspektywie

najbliższych dwudziestu lat rozwój takich powiązań będzie ważnym czynnikiem integracji

przestrzennej Polski dla przeciwdziałania utrwalaniu się modelu centrum – peryferie, co

zostało zilustrowane na Rysunku 19.

2.1.3. Wspieranie rozwoju funkcji metropolitalnych słabszych ośrodków miejskich

w.

rcl

W uzupełnieniu do działań przewidywanych w ramach Celu 1., działania polityki przestrzennej

w zakresie wspierania funkcji metropolitalnych będą miały głównie charakter planistyczny,

wspomagając koncentrację ludności w słabszych ośrodkach miejskich. Dedykowane rozwojowi

ośrodków metropolitalnych działania w ramach polityki regionalnej będą polegały na

wspomaganiu rozwoju ich funkcji metropolitalnych, w tym w szczególności funkcji

o charakterze gospodarczym oraz tych dotyczących dostępu do usług publicznych wyższego

rzędu. Celem działań będzie zwiększenie znaczenia i nadanie większej dynamiki rozwoju

podstawowej sieci miast decydującej o konkurencyjności całych otaczających je obszarów

poprzez m.in. koncentrację funkcji gospodarczych, rozwój zasobów ludzkich i kapitału

społecznego oraz wspieranie zwiększania poziomu inwestycji dzięki budowie niezbędnej

infrastruktury. Dzięki powyższym działaniom ośrodki te jako motory wzrostu będą mogły

w stopniu większym niż dotychczas odgrywać ważną rolę w rozprzestrzenianiu się procesów

rozwojowych na przylegające do nich obszary wiejskie i ośrodki subregionalne.

2.1.4. Wspomaganie procesów koncentracji urbanizacji w miastach średnich

i wybranych małych

Sieć średnich i małych miast na tym obszarze wymaga działań polityki przestrzennego

zagospodarowania ukierunkowanej na wzmocnienie ich potencjału ludnościowego,

zlokalizowanie funkcji gospodarczych (np. przygotowywanie terenów pod inwestycje) oraz

usługowych czy poprawę jakości dostarczania usług publicznych.

ww

Wsparcie to jest istotne ze względu na szereg powiązań przestrzennych pomiędzy lokalnymi

ośrodkami miejskimi a obszarami wiejskimi. Znaczna liczba małych miast posiada potencjał do

rozwoju gospodarki jako lokalne ośrodki rozwoju dla otaczających je obszarów wiejskich.

Rozwój lokalnych centrów rozwoju i powiązań między nimi a terenami wiejskimi, może

stanowić ułatwienie dla dostępu do usług oraz rynku pracy dla mieszkańców obszarów

wiejskich i w ten sposób przyczynić się do zwiększenia atrakcyjności jako miejsca życia, pracy i

prowadzenia działalności gospodarczej. Z tego względu niezbędne jest również zapewnienie

rozwoju infrastruktury transportowej zapewniającej dostęp do lokalnych centrów rozwoju.

Ponadto szczególnej uwagi wymaga spójny rozwój grup miejscowości wiejskich oraz małych

miasteczek posiadających wspólne problemy rozwojowe.

v.p

l

Ze względu na procesy depopulacyjne obejmujące znaczną część powierzchni obszarów

wiejskich Polski Wschodniej, szczególnie na tym obszarze istotne jest wzmocnienie ośrodków

lokalnych i ich dostępności z obszarów wiejskich.

Na obszarze Pomorza Środkowego, Polski Zachodniej i województwa warmińsko-mazurskiego zadaniem polityki przestrzennego zagospodarowania jest wsparcie (ze względu

na stosunkowo wysoki poziom urbanizacji i niską gęstość zaludnienia) restrukturyzacji bazy

społeczno-gospodarczej i optymalizacji dostarczania usług publicznych.

2.1.5. Wspomaganie restrukturyzacji obszarów wiejskich

.go

W ramach polityki przestrzennego zagospodarowania i polityki regionalnej restrukturyzacja

obszarów wiejskich ma podstawowe znaczenie dla Polski. Niezbędne jest wzmacnianie

potencjału rozwojowego obszarów wiejskich także w wymiarze lokalnym (gminnym,

powiatowym i subregionalnym) i rozszerzanie oferty lokalnych rynków pracy,

z uwzględnieniem uwarunkowań lokalnych. Obszary wiejskie pełnią wiele funkcji

o zasadniczym znaczeniu dla zrównoważonego rozwoju kraju zarówno w sferze produkcji

(rolniczej i pozarolniczej), konsumpcji, jak i dostarczania dóbr publicznych, są miejscem życia,

pracy i wypoczynku większości społeczeństwa. Jednocześnie na obszarach tych znajduje się

zdecydowana większość form ochrony przyrody oraz prowadzone są rożne rodzaje aktywności

gospodarczej, z których najbardziej powszechne i charakterystyczne jest rolnictwo. Dlatego

szczególnie istotne jest wspieranie wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich

z wykorzystywaniem ich potencjału endogenicznego oraz wykorzystywanie i wzmacnianie

efektów dyfuzji procesów rozwojowych miejskich centrów rozwoju.

w.

rcl

Konieczne jest ułatwienie mieszkańcom dostosowania się do zmian strukturalnych poprzez

wykorzystanie innych walorów tych obszarów (np. w zakresie ekologii, rozwoju turystyki,

produkcji energii w oparciu o lokalne źródła surowców) i zwiększenie możliwości znalezienia

zatrudnienia w bardziej produktywnych sektorach gospodarki. Nastąpi to dzięki wsparciu

rozwoju zasobów ludzkich, kapitału społecznego oraz inwestycji w infrastrukturę techniczną

(transportową, telekomunikacyjną, energetyczną niskich napięć i ochrony środowiska)

i społeczną. Ważnym elementem działań restrukturyzacyjnych są ukierunkowane na wzrost roli

i jakości działania instytucji publicznych (w tym administracji), obsługujących procesy

restrukturyzacyjne oraz służące pobudzaniu aktywności i budowaniu partnerstwa pomiędzy

różnymi grupami społecznymi.

Istotnym kierunkiem działań na rzecz restrukturyzacji obszarów wiejskich, na których funkcja

rolnicza pozostanie funkcją dominującą (np. ze względu na uwarunkowania naturalne oraz

kulturowe), będą działania zwiększające produktywność działalności rolniczej, w tym

koncentrację i dalsze usprawnianie procesów produkcji żywności, organizowanie rynków

rolnych, wspomaganie współpracy producentów rolnych oraz zwiększanie możliwości zbytu

na rynkach zagranicznych.

ww

Ad 2.2. Regionalna integracja funkcjonalna, wspomaganie rozprzestrzeniania się

procesów rozwojowych na obszary poza głównymi miastami oraz budowanie

potencjału dla specjalizacji terytorialnej

Celem działań w tym obszarze jest włączanie w procesy rozwojowe jak największego obszaru

poszczególnych województw poprzez wspomaganie procesów integracji regionalnej wokół

miast wojewódzkich i innych głównych miast, budowanie potencjału terytorialnego

równoważenia rozwoju – gotowości do absorpcji impulsów służących wzrostowi, budowę

warunków dla rozprzestrzenienia procesów rozwojowych na obszary otaczające główne

ośrodki miejskie oraz tworzenie warunków do absorpcji tych procesów w mniejszych

miastach, a także na obszarach wiejskich. Tam, gdzie pojawiają się odpowiednie warunki,

należy promować rozwój specjalizacji terytorialnej (w zakresie turystyki, środowiska, różnych

v.p

l

gałęzi przemysłu i rolnictwa) będącej cennym uzupełnieniem bazy dochodowej mieszkańców

regionów.

Podstawową rolę w procesach integracji regionalnej odgrywają miasta wojewódzkie. To one,

koncentrując funkcje administracyjne oraz najwięcej funkcji gospodarczych, także w zakresie

dostarczania usług publicznych wyższego rzędu, decydują najczęściej81 o możliwościach

rozwojowych całych regionów. Bazą dla pobudzania dyfuzji stanie się sieć głównych ośrodków

miejskich, które mimo zróżnicowania wielkości i skali oddziaływania zapewnią stabilizację

polskiej przestrzeni.

2.2.1. Zwiększanie dostępności transportowej wewnątrz regionów

.go

Wzrost generowany przez ośrodki wojewódzkie będzie przenoszony na pozostałe ośrodki

miejskie oraz obszary wiejskie dzięki zmodernizowanej infrastrukturze transportowej, a także

dzięki wprowadzeniu zintegrowanych planów zrównoważonego rozwoju transportu

publicznego. Poprawi to znacząco dostępność do głównych miast z obszarów je otaczających,

intensyfikując integrację funkcjonalną ośrodków miejskich z mniejszymi miastami i obszarami

wiejskimi. Procesy te będą dodatkowo wzmocnione przez rozbudowę systemów transportu

publicznego w obrębie obszarów funkcjonalnych miast wojewódzkich. Działania w zakresie

poprawy dostępności infrastrukturalnej zawiera Cel 3. (Rozdział V.).

2.2.2. Wspieranie rozwoju ośrodków subregionalnych

w.

rcl

Ośrodki subregionalne mają często szczególne znaczenie dla rozwoju obszarów wiejskich,

głównie jako katalizatory tworzenia funkcji pozarolniczych oraz jako inkubatory przedsięwzięć

aktywizujących otaczające je tereny. Obok wsparcia rozwoju funkcji usługowych średniego

rzędu ośrodki te w sferze przestrzennej zostaną wzmocnione dzięki poprawie dostępności

transportowej ośrodków subregionalnych i lokalnych do największych ośrodków miejskich.

Stworzy to mieszkańcom otaczających obszarów wiejskich warunki do bardziej intensywnej

mobilności przestrzennej i zawodowej przekładającej się na wyższą jakość życia bazującą na

lepszym dostępie do usług publicznych wyższego rzędu czy do bardziej atrakcyjnych miejsc

pracy.

2.2.3. Integracja przestrzenna i funkcjonalna obszarów wiejskich

Polityka przestrzenna wobec obszarów wiejskich będzie zmierzać do uruchomienia

istniejącego potencjału rozwojowego tych obszarów w celu zwiększenia ich konkurencyjności

jako miejsca zamieszkania i pracy, wypoczynku oraz prowadzenia działalności gospodarczej i

poprawy warunków życia mieszkańców. Dla harmonijnego rozwoju obszarów wiejskich

niezbędna jest należyta ochrona i wykorzystanie dla celów rozwojowych ich potencjału

przyrodniczego, krajobrazowego i kulturowego, poprawa jakości i dostępności usług

publicznych, wzmacnianie społeczności lokalnych, tworzenie warunków do rozwoju

działalności gospodarczej, co sprzyjać będzie powstawaniu źródeł dochodu poza rolnictwem.

Zwiększy się atrakcyjność obszarów wiejskich jako miejsca do życia, wypoczynku i pracy.

ww

Wsparcie procesów rozwojowych obszarów wiejskich będzie uwzględniać zróżnicowanie

terytorialne, w tym lokalizację obszarów wiejskich względem największych centrów rozwoju

i będzie się koncentrować w szczególności na

- wzroście możliwości zatrudnienia poprzez zwiększenie mobilności zawodowej

i przestrzennej,

- zapewnianiu rozwoju infrastruktury i poprawy transportu zbiorowego,

81 Z wyjątkiem sytuacji, w

których wielkość i potencjał gospodarczy tych miast są zbyt małe i nie pozwalają odgrywać znaczącej roli w

procesach rozwoju regionalnego. Tak jest nie tylko w wypadku większości miast wojewódzkich Polski Wschodniej, Pomorza Środkowego i

Polski Zachodniej, ale także w wypadku Opola.

-

wspomaganiu rozwoju miast powiatowych i innych miast o znaczeniu lokalnym

stymulujących rozwój lokalny,

tworzeniu warunków do zwiększenia inwestycji pozarolniczych.

v.p

l

-

– 92 –

Jednym z warunków prowadzenia działalności gospodarczej oraz czynnikiem decydującym

o jakości życia jest dostępność lokalnej infrastruktury energetycznej o odpowiednim

standardzie. Infrastruktura energetyczna na obszarach wiejskich, sieci przesyłowe

i dystrybucyjne oraz powiązania sieci przesyłowej między regionami będą modernizowane,

także dla wsparcia dynamiki rozwoju wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych.

.go

Szczególne znaczenie dla zwiększenia mobilności zawodowej mieszkańców obszarów

wiejskich ma zapewnienie dostępu do wysokiej jakości usług edukacyjnych, począwszy od

opieki nad dzieckiem do lat 3 i edukacji przedszkolnej. W związku z tym należy podjąć

intensywne działania na rzecz modernizacji i rozwoju szeroko pojętej infrastruktury edukacji,

a także tworzyć i modernizować infrastrukturę dla inkubowania przedsięwzięć społecznych

i obywatelskich. Niezbędne jest również zapewnienie dostępu do wysokiej jakości usług

umożliwiających podnoszenie wiedzy, umiejętności i aktywizację mieszkańców obszarów

wiejskich.

Zwiększeniu inwestycji pozarolniczych na obszarach wiejskich sprzyjać będzie wspomaganie

instytucji otoczenia biznesu, w tym instytucji doradczych, inkubatorów przedsiębiorczości,

parków przemysłowych, wprowadzanie rozwiązań prawnych ułatwiających prowadzenie

i ewidencjonowanie działalności gospodarczej towarzyszącej produkcji rolnej i wzrost

dostępności kapitału zewnętrznego oraz wsparcie rozwoju ekonomii społecznej. oraz

sieciowanie.

w.

rcl

Dla zwiększenia mobilności przestrzennej mieszkańców obszarów wiejskich niezbędne jest

skoordynowanie na poziomie planowania rozwoju infrastruktury transportowej na szczeblu

regionalnym, powiatowym i gminnym, utrzymanie oraz tworzenie nowych połączeń

kolejowych (pomiędzy powiatami w województwach lub powiatów z najbliższym obszarem

metropolitalnym), wzmocnienie regionalnego i lokalnego transportu autobusowego w relacjach

zamiejskich, umożliwiającego bezpośrednie powiązanie z obszarem metropolitalnym

przyległych obszarów wiejskich. Należy podjąć działania na rzecz budowy i rozwoju

bezpośrednich powiązań lokalnych, wzmocnić funkcje dowozowe do linii kolejowej oraz dążyć

do integracji taryfowo-biletowej kolejowych przewozów regionalnych z komunikacją

publiczną. Jednocześnie należy tworzyć powiązania lokalnej sieci drogowej z siecią dróg

krajowych, ekspresowych i autostrad oraz wspierać tworzenie infrastruktury i rozbudowę

węzłów przesiadkowych transportu kołowego i kolejowego na obszarach wiejskich (opartej na

budowie i rozwoju zintegrowanej infrastruktury transportu pasażerskiego w układzie lokalnym

i regionalnym).

ww

Działaniom infrastrukturalnym w zakresie zwiększania dostępności przestrzennej towarzyszyć

będą komplementarne przedsięwzięcia dotyczące rozbudowy sieci szerokopasmowego

internetu w celu wyrównywania szans edukacyjnych, ułatwiania prowadzenia działalności

gospodarczej oraz ułatwiania telepracy.

W przypadku obszarów wiejskich będących pod wpływem oddziaływania dużego

ośrodka miejskiego niezbędne są zarówno rozwijanie endogenicznego potencjału i likwidacja

barier komunikacyjnych (dostępności), jak i wzmacnianie dyfuzji procesów rozwojowych na te

obszary z największych ośrodków miejskich. Instrumentami dyfuzji procesów rozwojowych,

które będą silniejsze w bliskim sąsiedztwie centrów rozwoju gospodarczego, a słabsze w miarę

oddalania się od nich, są

• rozwój sieci komunikacyjnych pomiędzy ośrodkami miejskimi a obszarami wiejskimi

wraz z tworzeniem i rozbudową węzłów przesiadkowych transportu kołowego

v.p

l

i kolejowego i dzięki temu poprawa wahadłowej mobilności przestrzennej

mieszkańców obszarów wiejskich,

• podwyższenie atrakcyjności obszarów wiejskich jako miejsc lokowania inwestycji

gospodarczych, w szczególności dzięki skoordynowaniu lokalnych i regionalnych

inwestycji infrastrukturalnych z budową sieci dróg,

• poprawa jakości usług publicznych i dostępu do tych usług (zlokalizowanych na

obszarach wiejskich, a także w miastach różnego typu), w tym w szczególności

wyrównywanie szans edukacyjnych poprzez zwiększenie dostępności wysokiej jakości

usług edukacyjnych dla mieszkańców obszarów wiejskich.

.go

Zwiększenie dostępności z obszarów wiejskich do miast powiatowych, subregionalnych

i regionalnych ma zapewnić lepszy dostęp do rynku pracy oraz do zlokalizowanych w nich

usług publicznych średniego i wyższego rzędu. Działania w tym zakresie obejmą modernizację

i uzupełnienie sieci dróg na obszarach wiejskich oraz rozwój zintegrowanego transportu

publicznego w relacji miasto – wieś. Zwiększona dostępność przestrzenna do miast będzie

czynnikiem rozwijającym możliwości sieciowania, współpracy, wymiany know-how,

umożliwiającym upowszechnianie dobrych praktyk oraz poszerzającym zasięg procesów

rozprzestrzeniania się czynników rozwoju.

Wspieranie obszarów wiejskich o najniższym poziomie dostępu mieszkańców do dóbr i usług

warunkujących możliwości rozwojowe zostało omówione w rozdziale 2.3.1.

w.

rcl

W odniesieniu do wymagające wsparcia procesów rozwojowych , kluczową rolę odgrywać

będzie wykorzystanie ich endogenicznego potencjału i usuwanie barier komunikacyjnych (sieć

transportowa i sieć łączności teleinformatycznej). Szczególne znaczenie na tych obszarach

będą miały również działania dotyczące rozwoju lokalnego, uwzględniające rozwój miast

o znaczeniu lokalnym oraz dotyczące zwiększenia możliwości zatrudnienia poza rolnictwem,

w tym pracy na odległość.

Tam, gdzie działania tego typu będą nadal niezbędne z poziomu krajowego (np. ze względu na

skalę problemów lub brak odpowiednich dochodów własnych gmin), w ciągu najbliższych

kilku lat polityka przestrzenna i regionalna powinna się także angażować w rozbudowę

infrastruktury

wodno-ściekowej

i

innej

związanej

z

ochroną

środowiska

przyrodniczego.(kierunki działań opisano przy omawianiu działań polityki przestrzennej na

obszarze Polski Wschodniej, Pomorza Środkowego i Polski Zachodniej).

W przypadku administracyjnych obszarów wiejskich podlegających presji urbanizacyjnej

usytuowanych w zasięgu funkcjonalnych obszarów miejskich niezbędne jest rozwijanie

powiązań komunikacyjnych, sieci usług publicznych i kooperacji gospodarczej w obrębie

obszaru funkcjonalnego wokół dużego miasta przy zachowywaniu wartości

charakterystycznych dla obszarów wiejskich związanych z walorami przyrodniczymi,

krajobrazowymi i kulturowymi oraz tkanką społeczności lokalnych.

ww

Konieczne jest przeciwdziałanie negatywnym efektom zjawiska rurbanizacji, a więc utracie

walorów charakterystycznych dla obszarów i krajobrazów wiejskich, generowaniu kosztów

inwestycji infrastrukturalnych w zakresie transportu, telekomunikacji jak też infrastruktury

społecznej i kulturalnej. Planowanie przestrzenne na obszarach wiejskich powinno

zachowywać najlepsze tradycyjne wzorce zabudowy w powiązaniu z postulatem zapobiegania

nadmiernemu jej rozproszeniu i tworzenia zwartych skupisk ludności, zmniejszając

energochłonność tworzonych w procesie rurbanizacji struktur, jednocześnie powinno

uwzględniać potrzeby komunikacyjnych powiązań sieciowych zarówno lokalnych, jak

i z dużymi ośrodkami miejskimi.

2.2.4. Wspomaganie rozwoju specjalizacji terytorialnej

.go

v.p

l

Dla wspomagania rozwoju gospodarczego, w tym wzrostu dochodów i poziomu życia

mieszkańców poszczególnych regionów, duże znaczenie ma wspomaganie procesów

specjalizacji terytorialnej w zakresie rolnictwa, przemysłu, gospodarki morskiej

i wyspecjalizowanych usług (np. turystycznych, opieki sanatoryjnej, rekreacji) bazujących na

potencjale wewnętrznym danego obszaru. Polityka przestrzenna będzie wspierać koncentrację

funkcji społeczno-gospodarczych (specjalizację terytorialną) za pomocą instrumentów

planistycznych (poprzez ich wyznaczanie i określenie uwarunkowań rozwojowych) oraz za

pomocą działań inwestycyjnych podejmowanych w ramach polityki regionalnej i polityk

sektorowych. W szczególności pożądana jest intensyfikacja wykorzystania istniejących

instrumentów wspierających rozwój nowych inwestycji (także infrastrukturalnych), które

przewidują preferencje dla obszarów o wysokiej stopie bezrobocia poprzez stosowanie

łagodniejszych kryteriów zarówno przy tworzeniu stref jaki i udzielaniu dotacji z budżetu

państwa82. Istotną rolę w wykorzystaniu tych instrumentów powinny pełnić samorządy

zarówno w zakresie wyboru obszarów wymagających wsparcia w formie włączenia do

specjalnych stref ekonomicznych, jak i szeroko rozumianej promocji oraz tworzenia warunków

prawnych i technicznych sprzyjających realizacji nowych inwestycji. Ważną rolę aktywizująca

obszary wiejskie i wspierającą wykorzystanie lokalnych zasobów pracy może również odegrać

wsparcie rozwoju klastrów, które w Polsce powstają nie tylko w zakresie wysokich technologii,

ale przede wszystkim w zakresie przemysłów tradycyjnych, w tym istotnego z punktu widzenia

działalności rolniczej kompleksu spożywczego, których skupiska często koncentrują się na

obszarach wiejskich, w oddaleniu od dużych ośrodków miejskich. Szansą dla terenów wiejskich

wymagających wsparcia procesów rozwojowych jest także przyszła współpraca transgraniczna

z podobnymi klastrami w krajach sąsiedzkich, np. w ramach Partnerstwa Wschodniego.

w.

rcl

Jednym z istotnych aspektów polityki przestrzennej na obszarach wiejskich o utrzymujących

się funkcjach rolniczych jest optymalne wykorzystanie tych obszarów dla zapewnienia

strategicznych, długofalowych interesów państwa w zakresie gospodarki żywnościowej.

Dotyczy to wyznaczenia obszarów ochrony gleb dla celów produkcji rolnej oraz opracowania

i wdrożenia zasad ochrony tych obszarów przed funkcjami konfliktogennymi, w tym

zabudową dla celów pozarolniczych, eksploatacją kopalin, produkcją roślinną na potrzeby

OZE. Zostanie także wzmocniona ochrona najlepszych gleb rolniczych i leśnych przed ich

przeznaczaniem na cele nierolnicze i nieleśne. Szczegółowe zalecenia w tym zakresie zostaną

zawarte w ustaleniach dla planów zagospodarowania przestrzennego województw.

ww

Szansą dla rozwoju wielu obszarów wiejskich jest osiąganie specjalizacji dzięki wykorzystaniu

ich dziedzictwa kulturowego, zasobów przyrodniczych i krajobrazowych. Następować będzie

wzmocnienie ekologicznych funkcji obszarów wiejskich poprzez zalesianie gruntów porolnych,

odtwarzanie stosunków hydrologicznych oraz włączenie niektórych terenów rolniczych do

systemu korytarzy ekologicznych (Cel 4.) z zachowaniem właściwej proporcji terenów

otwartych. Dodatkowo zostanie wzmocnione zarządzanie ich przestrzenią funkcjonalną

poprzez tworzenie nowych struktur o wysokich walorach krajobrazowych i przyrodniczych,

ochronę i rewaloryzację zachowanych obiektów zabytkowych i zespołów ruralistycznych.

Opracowane i wdrożone zostaną standardy związane z ochroną krajobrazu wiejskiego,

obejmujące także określenie obszarów wsparcia rolnictwa zachowującego tradycyjny krajobraz

rolniczy oraz opracowanie na szczeblu rządowym programów rozwoju form produkcji

roślinnej i hodowlanej, zgodnej z wymaganiami systemu ekologicznego.

82

Jak Program wspierania inwestycji o istotnym znaczeniu dla gospodarki polskiej na lata 2011-2020 oraz funkcjonujące zgodnie z obecnym

stanem prawnym do 2020 r specjalne strefy ekonomiczne,.

Ad 2.3. Wspomaganie spójności w specyficznych obszarach problemowych

v.p

l

2.3.1. Wspomaganie obszarów o najniższym poziomie dostępu do dóbr i usług

warunkującym możliwości rozwojowe

Gwarancją zapewnienia funkcjonalnej i przestrzennej spójności tych obszarów z siecią

głównych ośrodków miejskich jest zapewnienie dostępu mieszkańcom wszystkich terytoriów,

bez względu na ich położenie, do podstawowych usług na obszarach przez nich

zamieszkanych (do 30 minut dojazdu) oraz dostępu do usług wyższego rzędu zlokalizowanych

w głównych ośrodkach miejskich (1,5 godz.). Obszary o słabej dostępności do usług

publicznych znajdują się w różnych częściach Polski – przeważnie w pewnym oddaleniu od

ośrodków regionalnych. Największe ich skupiska znajdują się w Polsce Zachodniej, na

Pomorzu Środkowym oraz w kilku obszarach Polski Wschodniej (Rysunek 20.).

w.

rcl

.go

Mieszkańcy wymienionych obszarów nie dysponują dostępem do podstawowych usług

publicznych gwarantujących uczestnictwo we współczesnych procesach rozwojowych. Rozwój

gospodarczy tych obszarów wymaga wsparcia poprzez dostarczenie podstawowych usług

niezbędnych dla rozwoju i modernizacji w obszarze edukacji, zdrowia, sportu i turystyki,

transportu, infrastruktury wodno-ściekowej czy usług kulturalnych oraz podniesienie jakości

tych usług. Polityka przestrzenna zmierza do zapewnienia jednolitego standardu dostępu do

usług o podstawowym znaczeniu dla procesów rozwojowych na terenie całego kraju. W tym

celu na poziomie krajowym zostaną wyznaczone standardy we wszystkich wskazanych powyżej

obszarach tematycznych (w pierwszym rzędzie w zakresie edukacji, zdrowia, transportu

publicznego, usług komunalnych – w tym związanych z ochroną środowiska – kultury).

Przeprowadzone analizy wykazują, że w zależności od sytuacji wyjściowej na pewnych

obszarach zapotrzebowanie na dostarczanie i podwyższanie jakości konkretnych usług może

się bardzo różnić. W ramach polityki przestrzennego zagospodarowania kraju nastąpi

identyfikacja tych obszarów (prace nad strategiami oraz planami zagospodarowania

przestrzennego województw) na poziomie lokalnym (poziom dostarczania wielu usług

podstawowych), a następnie zostaną zrealizowane programy za pomocą instrumentów

właściwych polityce regionalnej z wykorzystaniem systemów koordynacji (nowy kontrakt

terytorialny, opisany w KSRR).

Horyzontalnie, w celu poprawy dostępu do usług, szczególnie administracyjnych

i społecznych, konieczne będą działania zwiększające zdolności administracyjne do

zarządzania rozwojem na poziomie lokalnym. Poprawa jakości funkcjonowania instytucji

publicznych odbywać się będzie poprzez transfer najlepszych praktyk i doświadczeń w zakresie

zarządzania lokalnym rozwojem i zasobami tych terytoriów.

2.3.2. Restrukturyzacja i rewitalizacja obszarów zdegradowanych i miast

ww

Działania polityki przestrzennej w odniesieniu do zdegradowanych obszarów

zurbanizowanych mają na celu przywrócenie ich funkcji administracyjnych, społecznych

i gospodarczych oraz stworzenie warunków sprzyjających ich powtórnemu zagospodarowaniu

dzięki skorelowanym interwencjom w sferze planowania przestrzennego, inwestycjom

infrastrukturalnym oraz wsparciu zasobów ludzkich i przedsiębiorczości. Działania

restrukturyzacyjne i rewitalizacyjne doprowadzą do odzyskania atrakcyjności danego obszaru

lub miasta, do przywrócenia korzystnych warunków życia i podejmowania działalności

gospodarczej oraz inwestycyjnej z wykorzystaniem istniejącego potencjału kulturowego

i zachowaniem funkcji symbolicznych oraz przyrodniczych obszaru w procesie jego adaptacji

do nowych funkcji.

Dla prawidłowego przeprowadzenia działań restrukturyzacyjnych i rewitalizacyjnych konieczne

jest wprowadzenie obowiązku zgodności programów restrukturyzacyjnych i rewitalizacyjnych

z regulacjami oraz dokumentami planistycznymi i regionalnymi. Zapewni to koordynację

v.p

l

planowania oraz zintegrowane podejście do zagadnień obszarów rewitalizowanych na każdym

poziomie planowania. Służyć temu będzie przygotowanie przepisów prawnych i wytycznych

umożliwiających integrację i monitorowanie kompleksowych działań rewitalizacyjnych

i restrukturyzacyjnych na obszarach miejskich i zdegradowanych.

.go

Na poziomie regionalnym należy przeprowadzić identyfikację obszarów zdegradowanych

w miastach oraz na terenach poprzemysłowych, powojskowych i powydobywczych, a także

weryfikację jakościową ich walorów funkcjonalnych. Następnie w planach zagospodarowania

przestrzennego województw należy wyznaczyć obszary, które (na poziomie lokalnym)

powinny zostać objęte kompleksowymi programami rewitalizacji/restrukturyzacji oraz

regionalnymi programami inwestycyjnymi, wpisującymi się w strategię rozwoju danego miasta

(łączące działania na obszarach zdegradowanych i tych dobrze rozwijających się), jak również

w strategię rozwoju województwa. Przygotowanie lokalnych programów rewitalizacyjnych

będzie warunkiem niezbędnym do prowadzenia działań inwestycyjnych przewidzianych

w regionalnych strategiach rozwoju. Poziom lokalny będzie ponadto odpowiedzialny za

uporządkowanie stanu prawnego nieruchomości w miastach (regulacje dotyczące restytucji

majątku i roszczeń majątkowych). Kompleksowe lokalne programy rewitalizacji powinny

obejmować priorytety techniczne, przestrzenne, społeczne, kulturowe, gospodarcze

i ekologiczne. Ich zakres, oprócz poprawy stanu budynków mieszkalnych oraz budynków

użyteczności publicznej, powinien obejmować ochronę dziedzictwa kulturowego, zapewnienie

wysokiej jakości przestrzeni publicznych, poprawę transportu publicznego, integrację

społeczną mieszkańców rewitalizowanych obszarów, przywrócenie terenom zdegradowanym

ich funkcji przyrodniczej lub nadanie im takiej funkcji, a także promowanie zrównoważonego

rozwoju.

w.

rcl

Jako uzupełnienie powyższych działań w ramach krajowych programów rozwoju regionalnego

będą mogły być prowadzone działania interwencyjne o wieloletnim charakterze inwestycyjnym

(początkowo jako działania o charakterze pilotażowym), które obejmą przede wszystkim

obszary zdegradowane o największej skali problemów – głównie na obszarze Aglomeracji

Górnośląskiej. Oprócz działań z zakresu rewitalizacji przestrzennej i społeczno-gospodarczej

obszarów miejskich będą prowadzone działania służące rekultywacji terenów

poprzemysłowych, umożliwiające zmianę pełnionych przez nie funkcji na określone

w strategiach rozwoju danego obszaru.

2.3.3. Wzmacnianie procesów integracji obszarów przygranicznych

Zadaniem polityki przestrzennego zagospodarowania kraju jest wspomaganie procesu

integracji obszarów przygranicznych z głównymi obszarami aktywności gospodarczej dzięki

zapewnianiu rozwoju powiązań funkcjonalnych po obu stronach granicy. Ze względu na

uwarunkowania polityczne sytuacja obszarów przygranicznych zlokalizowanych na

zewnętrznej granicy UE jest trudniejsza od sytuacji obszarów przygranicznych

zlokalizowanych na granicy wewnętrznej UE i wymaga odmiennego podejścia.

ww

Dla rozwiązania problemów obszarów przygranicznych potrzebne są działania zintegrowane

na każdym poziomie planowania, uwzględniające narzędzia polityki regionalnej i przestrzennej.

Wybór konkretnych działań powinien być dokonywany na podstawie wcześniej

zidentyfikowanych problemów. Należy wziąć przy tym pod uwagę ich potencjalne

oddziaływanie na obszary leżące po obu stronach granicy. Dla realizacji działań

zintegrowanych na tych obszarach uwzględniających oddziaływanie o charakterze

transgranicznym zakłada się przygotowanie ośmiu83 strategii rozwoju społeczno-

83 Lista strategii rozwoju obszarów wokół granic Polski obejmie: Morze Bałtyckie, Obwód Kaliningradzki, Litwę, Białoruś, Ukrainę, Słowację,

Czechy, Niemcy.

v.p

l

-gospodarczego i przestrzennego dla wszystkich polskich obszarów przygranicznych (na

poziomie NUTS 2), obejmujących terytoria po obu stronach granicy.

ww

w.

rcl

.go

Rysunek 20. Obszary wymagające restrukturyzacji i rozwoju nowych funkcji

Źródło: Opracowanie MRR.

v.p

l

Strategie te opracowane na poziomie makroregionalnym (obejmujące tereny polskich

województw oraz obszarów po drugiej stronie granicy) będą przygotowywane na poziomie

krajowym z udziałem podmiotów samorządowych i partnerów społeczno-gospodarczych oraz

w porozumieniu z państwami sąsiadującymi. Stałyby się one bazą współpracy terytorialnej dla

rozwoju obszarów przygranicznych, w tym planowania działań w ramach programów

współpracy przygranicznej współfinansowanych z UE.

Podjęte zostaną działania mające na celu koordynację programów ochrony przyrody w parkach

narodowych i krajobrazowych oraz na innych obszarach chronionych i cennych przyrodniczo,

w szczególności stanowiących obszary sieci Natura 2000, położonych po obu stronach granicy.

Wspierane będą badania naukowe będące podstawą dla tworzenia wspólnych strategii i planów

ochrony oraz twarde i miękkie projekty służące wzmocnieniu potencjału przyrodniczego tych

terenów.

.go

a) Obszary zlokalizowane na wewnętrznej granicy UE będą się rozwijały dzięki rozprzestrzenianiu się

czynników rozwoju z dużych ośrodków miejskich po obu stronach granicy, korzystając

z intensyfikacji procesów integracyjnych między Polską a krajami UE, szczególnie Niemcami

i Czechami. Dodatkowym czynnikiem będzie także współpraca przygraniczna miast oraz

obszarów wiejskich leżących po polskiej, słowackiej, czeskiej, niemieckiej oraz litewskiej

stronie. W przyszłości przyczyni się to do wykształcenia transgranicznych obszarów

funkcjonalnych (przede wszystkim na granicach z Niemcami, Czechami i częścią Słowacji).

Dodatkowo ich rozwojowi będzie sprzyjała poprawa dostępności do centrum kraju oraz

w relacjach międzynarodowych dzięki modernizacji i rozbudowie infrastruktury transportowej.

w.

rcl

Istotnym czynnikiem dla rozwoju będzie także przygotowanie transgranicznych planów

zagospodarowania dla subregionalnych i lokalnych ośrodków miejskich podzielonych granicą

oraz ich regionów przygranicznych: Frankfurt – Słubice, Guben – Gubin, Görlitz – Zgorzelec

oraz Český Těšin – Cieszyn. Zastosowanie zintegrowanego podejścia do planowania

w wymiarze przestrzennym oraz społeczno-gospodarczym w przyszłości przyczyni się do

realizacji wspólnych projektów dedykowanych kapitałowi ludzkiemu oraz infrastrukturalnych

uzupełniających brakujące elementy sieci transportowej i technicznej, a także rozwiązaniu

problemów z zarządzaniem transgranicznymi zasobami wodnymi Odry. Integracja

funkcjonalna ośrodków miejskich podzielonych granicą z otaczającymi je obszarami zostanie

wsparta również dzięki stworzeniu wspólnej sieci transportu publicznego, przyczyniając się do

wzmocnienia przepływu zasobów i dóbr, a także usług między przylegającymi miastami i ich

obszarami funkcjonalnymi.

ww

Dodatkowym działaniem wspierającym obszary podzielone granicą będzie wzmocnienie

wymiaru strategicznego prowadzenia polityki rozwoju. Polegać to będzie na stworzeniu

mechanizmów koordynacji i kooperacji w systemie wieloszczeblowego zarządzania na

poziomie subregionalnym i lokalnym. Posłuży to budowie odpowiednich zdolności

zarządzania rozwojem w zakresie prowadzenia współpracy obszarów przygranicznych.

Instytucje publiczne stworzą platformę współpracy z podmiotami niepublicznymi w celu

wykorzystania kanałów przepływu informacji oraz wdrażania programów rozwoju.

b) Obszary przygraniczne położone wzdłuż zewnętrznej granicy z UE otrzymają większe –

w porównaniu z obszarami położonymi wzdłuż granicy wewnętrznej UE – wsparcie, ponieważ

należą jednocześnie do najbiedniejszych obszarów położonych w znacznej odległości

w większej odległości w stosunku do głównych ośrodków życia społeczno-gospodarczego

w Polsce. Wzrost znaczenia ośrodków regionalnych położonych w Polsce Wschodniej

w pobliżu zewnętrznej granicy UE, takich jak Lublin, Białystok, Olsztyn, Rzeszów, przyczyni

się do poszerzenia zakresu możliwości tych obszarów, intensyfikując procesy

rozprzestrzeniania się czynników rozwoju na obszary przygraniczne. Innym ważnym

warunkiem rozwoju jest zwiększenie dostępności transportowej obszarów przygranicznych do

v.p

l

centrum kraju oraz dostępności zza granicy, na którą będą miały wpływ uwarunkowania

polityczne skutkujące procedurami granicznymi (kontroli wizowej, celnej, fitosanitarnej,

weterynaryjnej itp.).

W ramach działań z zakresu polityki przestrzennego zagospodarowania zostaną wzmocnione

ośrodki subregionalne i lokalne w obszarach przygranicznych zlokalizowanych w pobliżu

zewnętrznej granicy z UE poprzez

•

•

•

•

•

transfer korzyści płynących z rozprzestrzeniania się czynników rozwoju z głównych

ośrodków regionalnych do następujących miast subregionalnych: Elbląg, Ełk,

Suwałki, Biała Podlaska, Chełm, Zamość, Przemyśl; wzmocnieniu tych ośrodków

będzie służyło zwiększenie dostępu do usług publicznych średniego i wyższego

rzędu, szczególnie w zakresie edukacji i ochrony zdrowia,

wsparcie działań związanych z nowymi inwestycjami gospodarczymi,

sytuowanie ważnych instytucji związanych z transgraniczną współpracą bilateralną

i europejską,

lokowanie istotnych funkcji zarządczych sektora publicznego o zasięgu regionalnym,

podniesienie jakości szkolnictwa średniego i wyższego w dziedzinach

komplementarnych do rozwoju krajów sąsiadujących,

realizację wspólnych projektów twardych i miękkich w zakresie kultury i rozwoju

turystyki uzdrowiskowej oraz wypoczynkowej.

.go

•

w.

rcl

Rozwijanie współpracy miast bliźniaczych zlokalizowanych w pobliżu granicy zewnętrznej

z UE, takich jak np. Terespol – Brześć, i czerpanie bodźców rozwoju z dużych zagranicznych

ośrodków wzrostu będzie jednym z najważniejszych elementów współpracy przygranicznej,

przyczyniającej się do rozwoju tych obszarów. Współpraca ta powinna dotyczyć koordynacji

działań w zakresie komplementarności usług publicznych podstawowych i specjalistycznych

oferowanych po obu stronach granicy.

Poprawa otwartości i dostępności granicy zewnętrznej UE zostanie osiągnięta dzięki budowie

nowych i modernizacji istniejących przejść granicznych oraz uproszeniu procedur wizowych.

ww

Instytucjonalne wsparcie współpracy transgranicznej na poziomie krajowym, regionalnym oraz

lokalnym będzie polegać na wzmocnieniu współpracy transgranicznej w zakresie planowania

przestrzennego i społeczno-gospodarczego poprzez realizację oraz koordynację działań

i projektów w zakresie opracowania dokumentów i procedur zapewniających integrację

planowania w obszarze ochrony środowiska, gospodarki wodnej oraz uzupełnienia

infrastruktury transgranicznej. Dodatkowo zostaną wprowadzone niezbędne zmiany w prawie

krajowym, zgodne z regulacjami UE, rozwiązujące problemy transgranicznych zasobów

wodnych i zmianę procedur administracyjnych upraszczających przekraczanie granicy, a także

poprawiających jej przenikalność.

(1) Opis problemu

v.p

l

Cel 3. Poprawa dostępności terytorialnej kraju w różnych skalach przestrzennych poprzez

rozwijanie infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej

.go

Istniejący w drugiej połowie XX wieku poziom wzajemnej dostępności przestrzennej

największych polskich miast okazał się niewystarczający dla potrzeb gospodarki o charakterze

rynkowym. Równolegle nastąpiła szybka dekapitalizacja sieci transportowych (drogowej,

kolejowej i dróg wodnych, takich jak Odrzańska Droga Wodna). W efekcie doszło do

pogłębienia różnic regionalnych i wykształcenia stref o gorszej dostępności w systemie krajowym

(Polska Zachodnia z Wrocławiem i Szczecinem, Polska Południowo-Wschodnia z Rzeszowem)

oraz w systemie europejskim (wschodnia część kraju, regiony turystyczne Mazur i Karpat).

Utrwalił się rozkład obszarów o skrajnie niskiej spójności przestrzennej z resztą kraju, m.in.

Kotliny Kłodzkiej, wyspy Uznam, Bieszczad oraz środkowego Pomorza i północnych Mazur.

Zły stan techniczny i niedorozwój infrastruktury lądowej drugiego rzędu (drogi wojewódzkie,

regionalne linie kolejowe) stał się jedną z przyczyn pogorszenia dostępu do usług publicznych

zlokalizowanych w ośrodkach wojewódzkich, subregionalnych, a w niektórych regionach nawet

w ośrodkach powiatowych.

w.

rcl

Jednocześnie, w warunkach braku nowych inwestycji oraz po przejściowym okresie zapaści na

początku lat 90. XX w., doszło do wzrostu mobilności codziennej społeczeństwa oraz do

znacznego zwiększenia intensywności ruchu towarowego w transporcie drogowym (w tym na

niektórych trasach tranzytowych). Ruch ten powoduje znaczące koszty zewnętrzne, związane

głównie z obciążeniem środowiska naturalnego (w tym z emisją CO2 i dzieleniem przestrzeni

przyrodniczej), nadmierną eksploatacją dróg oraz wypadkami drogowymi. Jednocześnie transport

kolejowy okazał się mniej konkurencyjny ekonomicznie oraz nieprzygotowany logistycznie,

technicznie i instytucjonalnie do zaproponowania i zapewnienia alternatywy przewozowej –

bardziej przyjaznej środowisku. Rozwój poszczególnych rodzajów transportu odbywał się

niezależnie, co doprowadziło do prawie całkowitego braku rozwiązań multimodalnych.

ww

Zastój inwestycyjny w dziedzinie transportu w okresie transformacji przedakcesyjnej miał silne

podłoże instytucjonalne. Był to efekt zachwiania hierarchiczności oraz inercji planowania

przestrzennego, oderwania polityki transportowej od polityki fiskalnej, opóźnień w zdecydowanej

restrukturyzacji przewoźników państwowych, a także mankamentów prawa. Pomimo zasadniczej

zmiany uwarunkowań zewnętrznych w mocy pozostały plany rozwoju sieci transportowej

sformułowane w okresie gospodarki centralnie planowanej. Przewidywany układ sieci pozostał

szachownicowy, co skutkuje nie tylko faktycznym, ale i prognozowanym brakiem wzajemnych

powiązań niektórych największych ośrodków oraz słabym skomunikowaniem na skośnych

kierunkach europejskich (głównie z północnego wschodu na południowy zachód). Dodatkowo

nastąpiła marginalizacja stolicy kraju w docelowym układzie transportowym. Początkowy okres

transformacji charakteryzował się też szybkim spadkiem przeładunków w polskich portach

morskich spowodowanym ich słabą dostępnością w porównaniu z portami atlantyckimi oraz

konkurencją ze strony transportu drogowego. Po 2000 roku sytuacja uległa poprawie. Żegluga

dostosowała się do nowych warunków ekonomicznych i geopolitycznych. Istotne stały się

przewozy bałtyckie, w tym przeładunki kontenerowe i połączenia promowe. Porty morskie

pozostały jednak słabo dostępne z najbliższych dynamicznych krajowych ośrodków

gospodarczych (Warszawa i Poznań).

Ze względu na liberalizację przewozów lotniczych, a tym samym wzrost konkurencji,

intensyfikację kontaktów gospodarczych z państwami UE, w tym wzrost migracji czasowych oraz

wzrost zamożności społeczeństwa i wynikające z tego zwiększenie ruchu turystycznego

szczególnie w ostatnim dziesięcioleciu, wzrosła znacznie liczba pasażerów korzystających

z transportu lotniczego. Ponad 2,5-krotny wzrost ruchu lotniczego od momentu wejścia Polski

v.p

l

do struktur UE spowodował, że przepustowość istniejących portów lotniczych okazała się

niewystarczająca. Jednakże pomimo znacznego rozwoju lotnisk regionalnych (poza Warszawą)

i ich lepszej dostępności (szczególnie w Polsce Wschodniej, gdzie nastąpiła poprawa dostępności

drogowej i kolejowej do istniejących portów lotniczych), większość portów lotniczych jest nadal

słabo powiązana z siecią transportową, a zwłaszcza kolejową.

W skali obszarów funkcjonalnych dużych i średnich ośrodków problemy transportowe są dziś

jedną z głównych barier rozwojowych. Stanowią one istotne ograniczenie przestrzennego

zwiększenia rynków pracy, a pośrednio z powodu braku rozwiązań w zakresie transportu

publicznego sprzyjają niekontrolowanej suburbanizacji. Okres transformacji systemowej

uruchomił spiralę prowadzącą do narastającej kongestii w systemie drogowym przy

jednoczesnym obniżeniu jakości usług transportu publicznego.

.go

Szybki rozwój polskiej telekomunikacji obejmował przede wszystkim infrastrukturę dla telefonii

komórkowej, a na terenach miejskich także dla telewizji kablowych. Wynikający z wcześniejszych

zaniedbań brak sieci przewodowych stał się ograniczeniem w dostępie do szerokopasmowego

internetu przede wszystkim na obszarach wiejskich. Efektem są znacząco niższe możliwości

rozwoju i utrudnienia w uzyskiwaniu wyższych kwalifikacji zawodowych, mających duże

znaczenie dla tworzenia miejsc pracy poza rolnictwem. Zjawisko to wykazuje zróżnicowania

regionalne (np. w Polsce Północnej dostęp do internetu jest lepszy niż w Polsce Wschodniej).

w.

rcl

Wymienione negatywne cechy systemu transportowego i rozwoju sieci telekomunikacyjnych

zostały do pewnego stopnia utrwalone w priorytetach inwestycyjnych pierwszych okresów

finansowych związanych z akcesją do Unii Europejskiej (2004-2006 i 2007-2013). Wynika to

z faktu, że planowane inwestycje transportowe mają nadal bardzo często charakter punktowy

i w małym stopniu uwzględniają potrzebę (zgodnie z nowym paradygmatem polityki

przestrzennej i regionalnej) wykorzystania wszystkich potencjałów rozwojowych ośrodków

położonych na obszarze całego kraju. Dlatego, nawet jeśli programy operacyjne zostaną w pełni

zrealizowane, wiele ośrodków i regionów pozostanie w latach 2013-2015 słabo dostępnych

przestrzennie, zaś kolej (mimo wchłonięcia znaczących środków pomocowych) nie zwiększy

w tej perspektywie swojego udziału w rynku przewozów towarowych i pasażerskich.

ww

Pomimo opisanych trudności od 2008 roku zrealizowano szereg inwestycji transportowych

W zakresie inwestycji kolejowych finalizowano prace w ramach poprzedniej perspektywy

Sektorowego Programu Operacyjnego Transport (SPOT), modernizacje linii kolejowych takich

jak

• Warszawa – Łódź Fabryczna. Etap I - odcinek Skierniewice – Łódź Widzew,

• nr 8. Etap I: odc. Warszawa Zachodnia - Warszawa Okęcie i budowa łącznicy

Warszawa Służewiec - Lotnisko Okęcie, Faza 1: Przygotowanie dokumentacji

projektowej,

• nr 8. Etap II: odc. Warszawa Okęcie - Radom – Kielce, Faza 1: przygotowanie

dokumentacji.

Realizowano również prace finansowane z Funduszu Spójności, m.in. modernizacje linii

kolejowych

•

•

•

•

•

•

100

E 59, odcinek Wrocław - Poznań, etap I,

C-E 59, odcinek Międzylesie-Szczecin, przygotowanie dokumentacji przedprojektowej,

E 30, odcinek Węgliniec - Zgorzelec, Węgliniec - Bielawa Dolna,

E 20, odcinek Siedlce-Terespol, etap I,

E 65 odcinek Warszawa - Gdynia, etap I,

E 30, odcinek Węgliniec-Legnica.

.go

v.p

l

Intensywnie podjęto proces modernizacji sieci kolejowej, w tym również prac przygotowawczych

w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko (POIiŚ), rozpoczynając m.in.

realizację projektów modernizacji linii kolejowych

• E 65/C-E 65 na odcinku Warszawa-Gdynia – obszar LCS Gdańsk, LCS Gdynia,

• E 65/C-E 65 na odcinku Warszawa - Gdynia - obszar LCS Ciechanów,

• Warszawa - Łódź, etap II, Lot A - odcinek Warszawa Zachodnia – Miedniewice

(Skierniewice),

• E 59 na odcinku Wrocław - Poznań, etap II, odcinek Wrocław - granica województwa

dolnośląskiego,

• Warszawa - Łódź, etap II, Lot A - odcinek Warszawa Zachodnia – Miedniewice

(Skierniewice),

• nr 8, budowa łącznicy do lotniska Okęcie (od przystanku osobowego Służewiec do

stacji MPL Okęcie).

Ponadto, w ramach dostępnych środków UE (POIiŚ), jak również przy wykorzystaniu wkładu

z budżetu państwa i Funduszu Kolejowego, planuje się uzyskać w podstawowym układzie sieci

m.in.: zwiększenie liczby i długości odcinków, gdzie będzie osiągalna prędkość powyżej 160

km/h, zwiększenie liczby skrzyżowań dwupoziomowych na przejazdach kolejowych oraz

zwiększenie dopuszczalnego nacisku osi do 221 kN.

w.

rcl

Poprawa dostępności terytorialnej kraju, od 2007 roku, następowała na podstawie programu

wieloletniego pn. Program Budowy Dróg Krajowych84. Zakłada on stworzenie sieci sprawnych

połączeń autostradowych, dróg ekspresowych i dróg krajowych, remont już istniejących, oraz

podnoszenie ich standardu poprzez zmianę parametrów technicznych. W wyniku jego

implementacji po 2008 r. zrealizowanych zostało wiele projektów inwestycyjnych, a do ruchu

oddano szereg nowych odcinków dróg krajowych.

Przybyło łącznie 1554 km dróg krajowych, w tym: 404 km autostrad (w ramach 15 zadań), 459

km dróg ekspresowych (39 zadań), 153 km obwodnic (27 zadań) oraz przebudowano 546 km

dróg krajowych (37 zadań). Najważniejszymi projektami autostradowymi oddanych do

użytkowania w okresie były

• A1 na odcinku od Gdańska (Dusocin) do Torunia (Czerniewice) o łącznej długości 152,4

km – zrealizowana w systemie Partnerstwa Publiczno – Prywatnego (PPP),

• A2 na odcinku Nowy Tomyśl – Świecko długości 15,9 km zrealizowana w (PPP),

• A4 na odcinku od Zgorzelca do Krzyżowej o długości 51,4 km,

• Autostradowa Obwodnica Wrocławia A8 o łącznej długości 35,5 km.

ww

Najważniejszymi zrealizowanymi projektami obejmującymi drogi ekspresowe były

• S3 na odcinku od Szczecina do Gorzowa Wielkopolskiego o łącznej długości 81,6 km,

• Obwodnice Nowej Soli i Gorzowa Wielkopolskiego w ciągu drogi ekspresowej S3

o łącznej długości 24,4 km,

• S7 od początku obwodnicy Grójca do Jedlińska o długości 41,8 km,

• S8 na odcinku Radzymin - Wyszków z obwodnicą Wyszkowa o długości 29,8 km,

• S8 w Warszawie pomiędzy węzłem Konotopa a ul. Powązkowską o długości 10,4 km,

• S22 na odcinku Elbląg – Grzechotki długości 51,5 km.

84 W latach 2007 – 2010 realizowany był Program Budowy Dróg Krajowych na lata 2008 – 2012 (ustanowiony uchwałą Rady Ministrów z dnia 25

września 2007 r.), zaś od 25 stycznia 2011 r. realizowany jest Program Budowy Dróg Krajowych na lata 2011 – 2015, będący kontynuacją

poprzedniego programu wieloletniego. Zasadniczym celem podejmowanych działań jest stworzenie sieci drogowej o znacznie wyższych niż

obecnie parametrach użytkowych, w tym powstanie zasadniczego szkieletu dróg o dużej przepustowości, stanowiących sieć połączeń pomiędzy

największymi ośrodkami gospodarczymi kraju. Na skutek realizacji planu inwestycyjnego oraz działań prewencyjnych w znacznym stopniu

wzrośnie również poziom bezpieczeństwa ruchu drogowego.

v.p

l

W tym okresie ukończona została również realizacja szeregu zadań obejmujących budowę

obwodnic miejscowości w ciągu dróg krajowych, w tym obwodnice Krośniewic, Ropczyc,

Wasilkowa, Kędzierzyna Koźla (etap I), Lublińca, Mszczonowa, Mrągowa, Serocka, Jabłonnej,

Gołdapi, Kraśnika oraz Siewierza. Łącznie po 2008 r. ukończonych zostało 27 zadań

obejmujących obejścia miejscowości, dzięki którym wyprowadzony został ruch tranzytowy

pojazdów bezpośrednio wpływając na poprawę bezpieczeństwa.

Natomiast obecnie stosowane źródła finansowania infrastruktury i kosztów zapewnienia służb

żeglugi powietrznej na lotniskach o niskim natężeniu ruchu lotniczego okazały się

niewystarczające, powodując zwiększenie kosztów ponoszonych przez przewoźników lotniczych

na wszystkich lotniskach komunikacyjnych w Polsce. Pomimo przewidzianych w najbliższych

latach inwestycji w sieci telekomunikacyjne, w tyle za średnią europejską pozostanie także

w Polsce wskaźnik dostępu do sieci szerokopasmowego internetu.

(2) Kierunki działań

w.

rcl

.go

W odniesieniu do systemu transportowego polityka przestrzennego zagospodarowania kraju

przede wszystkim będzie zmierzać do poprawy dostępności terytorialnej kraju w różnych skalach

przestrzennych. Realizacja powyższego celu będzie następowała poprzez zapewnienie zbieżności

priorytetów inwestycyjnych w transporcie zawartych w krajowych średnio- i długookresowych

dokumentach strategicznych oraz unijnych wytycznych w sprawie Trans-Europejskiej Sieci

Transportowej. Jako najważniejsze traktowane będą inwestycje transportowe służące poprawie

dostępności wewnętrznej i zewnętrznej kraju, przynoszące wartość dodaną w postaci zapewnienia

spójności systemu transportowego, realizowanego w warunkach zrównoważonego rozwoju.

W kontekście zapewniania spójności pomiędzy Polską Centralną a Polską Zachodnią, Pomorzem

Środkowym i Polską Wschodnią duże znacznie będzie miała rozbudowa powiązań

infrastrukturalnych łączących najważniejsze ośrodki miejskie położone w większej odległości od

głównych ośrodków życia społeczno-gospodarczego kraju z miastami policentrycznej sieci

metropolii.

Wysoką rangę zachowają też inwestycje lądowe i wodne, służące poprawie dostępności polskiej

przestrzeni w wymiarze europejskim. Priorytetem polityki przestrzennej w zakresie dostępności

nie będą przedsięwzięcia służące wyłącznie tranzytowi, zwłaszcza drogowemu. W wypadku

ośrodków położonych w większej odległości w stosunku do głównych ośrodków życia

społeczno-gospodarczego ich połączenia z siecią największych ośrodków krajowych uzyskają

wyższą rangę niż trasy łączące je między sobą.

ww

Dla wspomagania procesów rozprzestrzeniania się rozwoju na poziomie krajowym wspierane

będą (w uzupełnieniu do działań prowadzonych na poziomie regionalnym) niektóre działania

inwestycyjne oraz organizacyjne służące poprawie dostępności (w tym także w zakresie

transportu publicznego) do głównych miast stanowiących węzły kształtującej się sieci metropolii

z obszarami je otaczającymi – z ośrodków subregionalnych skupiających usługi publiczne oraz

obszarów wiejskich, na których dzięki temu pojawią się nowe możliwości inwestycyjne

i zarobkowe dla mieszkańców. Działania krajowe będą obejmowały także rozbudowę oraz

modernizację dostępu do obszarów geograficznie oddalonych od ośrodków rozwoju społecznogospodarczego, w tym przygranicznych.

Drugim kluczowym kierunkiem polityki stanie się dążenie do minimalizacji kosztów

zewnętrznych transportu. Będzie to realizowane poprzez zmiany technologiczne i instytucjonalne

(w tym organizacyjne i fiskalne) oraz inwestycje, w szczególności w alternatywne źródła

transportu. Zdefiniowane zostaną segmenty rynku przewozów predestynowane do zwiększenia

udziału transportu szynowego i żeglugi. Zwiększenie udziału i roli transportu szynowego

w transporcie powinno następować sukcesywnie, począwszy od 2015 roku, po znacznym

zaawansowaniu programów rozwoju sieci autostrad i dróg ekspresowych. W ruchu pasażerskim

będą to

v.p

l

a. połączenia między największymi ośrodkami miejskimi (w tym międzynarodowe),

realizowane z równoległym wykorzystaniem sieci kolei o wysokim standardzie,

b. linie dojazdowe do obszarów metropolitalnych i niektórych ośrodków średniej wielkości

zintegrowane z systemami transportu publicznego.

W przewozach towarowych wspierana będzie modernizacja i budowa infrastruktury ułatwiającej

prowadzenie głównie przewozów intermodalnych (w tym centrów i terminali intermodalnych)

oraz masowych między obszarami metropolitalnymi, przejściami granicznymi, portami morskimi,

a także pozostałymi kluczowymi ośrodkami gospodarczymi. W zakresie żeglugi śródlądowej

(Rysunek 9.) priorytet uzyska modernizacja Odrzańskiej Drogi Wodnej, a w zakresie żeglugi

morskiej inwestycje służące poprawie dostępności do terminali polskich portów morskich

o podstawowym znaczeniu dla gospodarki (Szczecin, Świnoujście, Gdańsk, Gdynia) oraz portów

uzupełniających, takich jak Elbląg, w szczególności od strony lądu z wykorzystaniem

śródlądowych dróg wodnych.

.go

Zakres inwestycji w kolejnictwie i żegludze będzie musiał osiągnąć skalę gwarantującą ich

konkurencyjność względem transportu drogowego. Oznacza to konieczność podjęcia nowych

inwestycji z wykorzystaniem najnowszych technologii. Z uwagi na zakres prac inwestycyjnych

polityka w zakresie transportu kolejowego musi wykraczać poza horyzont czasowy 2030 roku.

Ponadto rozwojowi transportu modalnego sprzyjać będą: wprowadzanie systemu opłat

drogowych (road pricing) oraz preferencje administracyjne dla rozwiązań intermodalnych.

w.

rcl

Trzecim kierunkiem działań będzie dążenie do integracji telekomunikacyjnej, przede wszystkim

poprzez wspieranie rozwoju sieci teleinformatycznych na terenach wiejskich oraz

przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu grup społecznych i regionów. Infrastruktura

telekomunikacyjna będzie rozwijana na bazie inwestycji prywatnych. Będą one jednak

wspomagane działaniami instytucjonalnymi o wymiarze regionalnym. Wspieranie środkami

publicznymi rozwoju infrastruktury telekomunikacyjnej będzie skorelowane z działaniami na

rzecz spójności terytorialnej (opisanymi w Celu 2.) w zakresie zapewnienia dostępu do

podstawowych usług i dóbr publicznych warunkujących możliwości rozwojowe mieszkańców

obszarów wiejskich. Mając na uwadze także działania związane ze zwiększeniem odporności

struktury przestrzennej kraju na zagrożenia naturalne i utratę bezpieczeństwa energetycznego

oraz kształtowanie struktur przestrzennych wspierających zdolności obronne państwa (opisane

w Celu 5.), podejmowana będzie aktywność mająca na celu integrację rozwoju infrastruktury

technicznej, w szczególności infrastruktury telekomunikacyjnej z infrastrukturą energetyczną,

wodnokanalizacyjną i transportową. W ten sposób osiągnięty zostanie efekt synergii i spójności

planowania przestrzennego, tak niezbędny dla rozwoju szybkich i pojemnych sieci

telekomunikacyjnych, które będą dostępne dla każdego mieszkańca niezależnie od miejsca

zamieszkania85.

Kierunki działań polityki przestrzennej w zakresie dostępności

i telekomunikacyjnej będą realizowane w ramach następujących działań

transportowej

ww

3.1. Poprawa dostępności polskich miast i regionów,

3.2. Zmniejszenie zewnętrznych kosztów transportu,

3.3. Poprawa dostępności teleinformatycznej,

3.4. Zarządzanie strategiczne i etapowanie inwestycji.

Zgodnie z celami wskazanymi w Komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i Komitetu Regionów – Europejska agenda cyfrowa KOM (2010) 245.

Ad 3.1. Poprawa dostępności polskich miast i regionów

v.p

l

3.1.1. Poprawa wzajemnej dostępności głównych ośrodków miejskich

Działania na rzecz realizacji celu obejmują przede wszystkim poprawę wzajemnej dostępności

czasowej między tymi ośrodkami (miastami wojewódzkimi i pozostałymi miastami regionalnymi),

gdzie jest ona najsłabsza (obecnie oraz w perspektywie ukończenia aktualnie realizowanych

inwestycji) i jednocześnie najbardziej pożądana z punktu widzenia rozwoju społeczno-gospodarczego i przestrzennego kraju. Dotyczy to dostępności do Warszawy z Wrocławia,

Szczecina i Rzeszowa/Lublina oraz wzmocnienia połączeń w relacjach: Warszawa – Białystok,

Gdańsk – Szczecin, Wrocław – Poznań, Gdańsk – Poznań, Warszawa – Bydgoszcz (Rysunek 23.

i 26.).

.go

Dodatkowy wysiłek inwestycyjny skupiony zostanie na dalszej poprawie dostępności w obrębie

integrujących się układów bipolarnych i wielowierzchołkowych takich jak Warszawa – Łódź,

Bydgoszcz – Toruń, Aglomeracja Górnośląska – Kraków – Częstochowa – Bielsko-Biała.

Wszystkie te działania będą realizowane m.in. przez uzupełnienia w docelowym układzie dróg

ruchu bezkolizyjnego (autostrady i drogi ekspresowe), zmiany w hierarchii priorytetów niektórych

inwestycji drogowych oraz tworzenie podstaw do zbudowania docelowego systemu kolei dużych

prędkości, modernizację części kluczowych połączeń poprzez podniesienie standardu i prędkości

przejazdu do 200-230 km/h, a także modernizację systemu istniejących kolei umożliwiającą

znaczne skrócenie czasu przejazdu pomiędzy poszczególnymi ośrodkami (przez osiąganie

średniej prędkości 120-160 km/h), m.in. na liniach: Warszawa – Lublin (– Kijów), Warszawa –

Białystok – Ełk (– Kowno), Szczecin – Trójmiasto, Olsztyn – Iława – Toruń – Poznań, Szczecin

– Poznań, Radom – Kielce – Kraków.

w.

rcl

Ważnym kierunkiem inwestycji infrastrukturalnych jest zwiększanie roli dużych ośrodków

poprzez budowę ich pełnych obwodnic oraz zwiększenie liczby przepraw mostowych przez

Wisłę (Nowy Korczyn, Połaniec) i inne duże rzeki.

3.1.2. Poprawa dostępności polskich miast i regionów w przestrzeni europejskiej

ww

Dla pełnego rozwoju społeczno-gospodarczego Polski, dostępności miast, portów morskich oraz

obszarów oddalonych od głównych ośrodków życia społeczno-gospodarczego kraju istotne

znaczenie będą miały rozwiązania wzmacniające integrację polskiego systemu transportowokomunikacyjnego w ramach europejskiej sieci TEN-T zarówno w układzie wertykalnym, jak

i horyzontalnym. Działania obejmą podniesienie rangi i priorytetu realizacyjnego inwestycji

drogowych i kolejowych na trasach: Wrocław – Praga, Lublin – Lwów, Lublin – Kijów,

Warszawa – Łomża – Ełk – Kowno (Via Baltica), Warszawa – Białystok – Mińsk – Moskwa,

Warszawa – Mińsk, Rzeszów – Koszyce, Wrocław – Brno – Wiedeń (Rysunek 21.). Osiągnięciu

tego celu służyć będą działania polegające na uruchomieniu cywilnych portów lotniczych w

Polsce Wschodniej (w szczególności w Lublinie i Szymanach, w drugiej kolejności

w Białymstoku) natomiast w zależności od wyników analiz opłacalności ekonomicznej także

w Kielcach i Koszalinie. W celu umożliwienia rozwoju komunikacji lotniczej w tych regionach

będzie musiał zostać rozwiązany sposób finansowania infrastruktury i kosztów zapewnienia służb

żeglugi powietrznej z funduszy regionalnych w wypadkach braku możliwości pokrycia tych

wydatków z opłat przewoźników. Wszystkie istniejące i planowane porty lotnicze będą

obsługiwane przez transport szynowy. Otwarta pozostaje kwestia wskazania lokalizacji

i ewentualnej realizacji lotniska centralnego dla przewozów międzykontynentalnych dla kraju.

Modernizacja infrastruktury i zwiększenie dostępu do portów morskich (terminali) wpłynie na

polepszenie dostępności przestrzennej najważniejszych miast portowych i całego obszaru Morza

Bałtyckiego.

3.1.3. Poprawa dostępności ośrodków subregionalnych oraz obszarów wiejskich

v.p

l

Działania skupią się na poprawie dostępności do miejsc koncentracji usług publicznych różnego

szczebla i na integracji rynków pracy dużych ośrodków oraz otaczających je regionów. Będzie to

oznaczało pierwszeństwo inwestycji drogowych i kolejowych łączących największe miasta

z ośrodkami subregionalnymi i najważniejszymi centrami powiatowymi.

Zapewni to ośrodkom subregionalnym i obszarom wiejskim dostęp do większych miast, czyli do

ośrodków innowacji, centrów nauki i wiedzy oraz do rynków pracy, edukacji, opieki medycznej

itp. Jest to jednocześnie warunek wstępny dla rozprzestrzeniania innowacji na inne obszary.

Dostęp ten umożliwi mobilność wahadłową mieszkańców obszarów wiejskich i przyczyni się do

wzrostu poziomu ich zatrudnienia. Dostępność jest także warunkiem intensywnego

wykorzystania najważniejszych obszarów i atrakcji do celów turystycznych.

.go

Utrudniony dostęp do usług publicznych m.in. do infrastruktury wodno-kanalizacyjnej czy

infrastruktury do odzysku – w tym recyklingu – oraz unieszkodliwiania odpadów lub ich niska

jakość pogłębiają depopulację na obszarach wiejskich oraz generują dalsze problemy społeczne

(bezrobocie, bierność społeczna), co skutkuje marginalizacją gospodarczą i społeczną obszarów

o utrudnionym dostępie. Zapewnienie dostępu do dóbr i usług publicznych oraz podnoszenie ich

jakości umożliwia rozwój obszarów wiejskich.

3.1.4. Poprawa dostępności do obszarów o najniższym poziomie dostępności czasowej do

największych miast

w.

rcl

Rozbudowa infrastruktury transportowej umożliwi oddziaływanie najsilniejszych obszarów

wzrostu na inne ośrodki, co ma duże znaczenie dla zwiększania konkurencyjności polskich

regionów jako spójnych jednostek terytorialnych. Dla wykorzystania różnych potencjałów

rozwojowych polskiej przestrzeni niezbędne jest kształtowanie sieci transportowych

i koordynowanie realizacji polityk sektorowych. Zostanie zrealizowany kompleksowy program

działań na rzecz poprawy dostępności transportowej do ośrodków wojewódzkich, wzmacniania

ośrodków subregionalnych, rozwijania naturalnego potencjału obszarów wiejskich. Dzięki

przenikaniu zasobów z najważniejszych ośrodków wzrostu (miast wojewódzkich) do pozostałych

terytoriów, w tym ośrodków o znaczeniu subregionalnym i lokalnym, nastąpi ożywienie procesów

rozprzestrzeniania impulsów rozwojowych z największych polskich miast na ich bliższe i dalsze

otoczenie. W procesie tym znacząca rola przypada organizacji transportu zbiorowego,

zapewniającego dobre połączenia z miastami powiatowymi i subregionalnymi.

Szczególne działania dedykowane będą regionom takim jak Pomorze Środkowe, Mazury

Północne, Bieszczady i Kotlina Kłodzka. Oprócz priorytetu inwestycyjnego dla dróg i linii

kolejowych przebiegających przez te obszary (w tym kierunków Gdańsk – Szczecin, Warszawa –

Białystok – Ełk – Suwałki, Wrocław – Wałbrzych – Jelenia Góra – Zgorzelec, Warszawa – Ełk,

Wrocław – Brno) wspierane będą wybrane inwestycje lokalne, takie jak budowa przeprawy na

wyspę Uznam i podniesienie rangi drogi Krosno – Sanok.

ww

Ad 3.2. Zmniejszenie zewnętrznych kosztów transportu

3.2.1. Zmniejszenie zewnętrznych kosztów transportu, w tym kosztów środowiskowych

Zmniejszenie zewnętrznych kosztów transportu może się odbywać za pomocą działań

organizacyjnych i inwestycyjnych. Celowi temu służy uwzględnianie w średniookresowych

strategiach i planach inwestycyjnych alternatywnych środków transportu w stosunku do

transportu drogowego i związanej z nim infrastruktury. Działaniem bezpośrednio wpływającym

na koszty (w tym koszty zewnętrze) funkcjonowania transportu lotniczego jest przepustowość

przestrzeni powietrznej.

W obszarze inwestycji bezpośrednio temu celowi będzie służyć modernizacja sieci kolejowej

prowadzona pod kątem zapewnienia wysokiego jej standardu i skrócenia czasów przejazdu.

v.p

l

Istnienie takiej kolei jest postrzegane jako jeden z warunków rzeczywistej konkurencyjności

transportu szynowego dla motoryzacji indywidualnej w przewozach międzyaglomeracyjnych

(Rysunek 24., 25., 26.). Jednocześnie modernizacja innych wybranych szlaków wpłynie na

zapewnienie sprawnego systemu połączeń kolejowych w ruchu towarowym. Wspierane będą

systemy intermodalne m.in. poprzez utworzenie sieci terminali dla transportu kombinowanego

(duże miasta, towarowe przejścia graniczne, porty rzeczne i morskie). Poprawa dostępności

drogowej obszarów cennych przyrodniczo (w tym atrakcyjnych turystycznie) będzie polegała na

podwyższeniu standardu i bezpieczeństwa dróg prowadzących do tych obszarów, bez

generowania ruchu tranzytowego wewnątrz nich.

Działaniem równoległym, także zasadniczo przyczyniającym się do zmniejszenia zewnętrznych

kosztów transportu, będzie jednoczesna optymalizacja transportu drogowego poprzez

skoordynowane wykorzystanie w nim inteligentnych rozwiązań informacyjno-organizacyjnych.

.go

Proekologiczna wartość transportu wodnego powinna być uwzględniana w zintegrowanym

planowaniu przestrzennym kraju i jego regionów. Niemniej rozwój tego rodzaju transportu musi

być skoordynowany z planami gospodarowania wodą w poszczególnych dorzeczach i poddawany

ocenie długookresowej racjonalności ekonomicznej. Należy też brać pod uwagę odporność

cennych ekosystemów na antropopresję. Poprawa dostępności polskich portów i rozwój dróg

wodnych dla celów turystycznych musi uwzględniać ewentualne kolizje z obszarami chronionymi,

w tym między innymi z obszarami Natura 2000.

w.

rcl

W perspektywie roku 2030 polskie drogi wodne zostaną zmodernizowane do klasy III (zwłaszcza

Odrzańska Droga Wodna od Kanału Gliwickiego do Szczecina, wraz z połączeniem kanałami

Odra – Sprewa i Odra – Hawela z Berlinem oraz z europejskim systemem dróg wodnych),

z zachowaniem istniejących odcinków klas IV i wyższych. Z powodów braku odpowiednich

zasobów wodnych oraz konieczności ochrony unikatowej przyrody nie zostanie zrealizowany

zamiar zmodernizowania całej Odrzańskiej Drogi Wodnej do klasy IV. Podobne uwarunkowania

oraz możliwości inwestycyjne dotyczą innych szlaków żeglownych: połączenia dorzecza Odry

przez Bydgoszcz do Gdańska (na terenie sześciu województw podejmowane są działania

programowe, koncepcyjne i inwestycyjne dotyczące drogi E-70), a także Wisły od ujścia

Przemszy. Na wschodnich obszarach Polski rozwój dróg wodnych przewidywany jest głównie dla

celów turystycznych.

Zintegrowane podejście przestrzenne do rozwoju portów i regionów portowych zapewni

poprawę dostępności polskich portów od strony lądu i morza, a także wspieranie ich rozwoju

zintegrowanego z szerszym spektrum regionalnych i krajowych procesów gospodarczych. Będzie

ono stanowiło kluczowy element integracji lokalnego planowania przestrzennego dla całego pasa

gmin w obszarach nadmorskich łączącego działania na lądzie i morzu, obejmującego także

wprowadzenie specyficznych standardów zabudowy i zagospodarowania obszarów nadmorskich.

3.2.2. Poprawa dostępności wewnątrz obszarów funkcjonalnych z preferencją dla rozwoju

transportu publicznego

ww

Najważniejszym działaniem służącym realizacji tego celu będzie integracja systemów transportu

publicznego w skali miasta, jego obszaru funkcjonalnego (priorytet uzyskają działania w

obszarach metropolitalnych) i regionu, w tym doskonalenie i rozwój systemów transportu

szynowego (kolej aglomeracyjna, tramwaj szybki) i szybkiego autobusu. Realizacji celu służyć też

będzie doprowadzenie do obligatoryjnej współpracy gmin w obszarach funkcjonalnych

w zakresie transportu miejskiego i podmiejskiego oraz rozwój systemów „parkuj i jedź”.

W lokalnych dokumentach planistycznych sporządzanych dla obszarów metropolitalnych zostaną

określone wskaźniki wdrażania tych planów w postaci określonego udziału osób dojeżdżających

do dużych ośrodków (do pracy, szkół i w innych celach) transportem publicznym, w tym

w systemie „parkuj i jedź”.

3.2.3. Utworzenie zintegrowanego multimodalnego systemu transportowego

v.p

l

Zintegrowanie transportu drogowego, kolejowego, powietrznego i żeglugi nastąpi poprzez

uwzględnienie w strategiach średniookresowych86 wzajemnej komplementarności tych środków

transportu, a co się z tym wiąże, poprzez uwzględnienie kosztów i korzyści funkcjonowania

różnych typów transportu w kontekście ogólnorozwojowym oraz rozbudowę inteligentnych

systemów transportowych. W zakresie inwestycji pierwszoplanowe znaczenie będzie miało

stworzenie operatorom dogodnych warunków do budowy i rozbudowy terminali

przeładunkowych i przesiadkowych dla różnych form transportu (wykorzystujących nowoczesne

rozwiązania technologiczne), dokończenie inwestycji zapewniających lepszą dostępność terminali

portów morskich i rzecznych w transporcie lądowym oraz integracja sieci lotnisk z istniejącą

i zaplanowaną siecią dróg oraz połączeń kolejowych w relacjach wewnętrznych, zgodnie z celem

wspólnej polityki transportowej UE, jakim jest utworzenie europejskiego jednolitego obszaru

transportowego.

.go

Na obszarach aglomeracyjnych preferowane będzie stosowanie modelu intermodalnego dla

pasażerskiego transportu publicznego. Jednocześnie wprowadzone zostaną preferencje

administracyjne dla rozwiązań intermodalnych.

Ad 3.3. Poprawa dostępności teleinformatycznej

w.

rcl

Na szczeblu krajowym wspierany będzie rozwój infrastruktury przewodowej i bezprzewodowej

zwiększającej dostęp do szerokopasmowego internetu, przede wszystkim na obszarach wiejskich

i słabiej zaludnionych. Działania te mają zapewnić wszystkim mieszkańcom, niezależnie od

miejsca zamieszkania, dostęp do informacji i możliwości wykorzystania internetu dla prowadzenia

działalności gospodarczej. Służyć one będą również podwyższaniu poziomu kapitału

społecznego. Inwestycje w infrastrukturę telekomunikacyjną na danym terenie przyczyniają się do

rozwoju takiego terenu, w szczególności poprzez podniesienie jego atrakcyjności z punktu

widzenia przedsiębiorców oraz mieszkańców. W pierwszym etapie rozwijane będą: sieć punktów

publicznego dostępu do internetu oraz usługi elektronicznej administracji na poziomie lokalnym,

regionalnym i krajowym. Część usług publicznych zostanie udostępniona w internecie. Realizacja

działań na rzecz upowszechnienia usług elektronicznych ma służyć rozwojowi opieki medycznej

i administracji publicznej, podnosząc ich jakość i dostępność. Upowszechnienie internetu

i technik geoinformacyjnych wpłynie na rozwój telepracy, elektronicznych systemów nauczania,

budowanie sieci naukowych, generując postęp w dziedzinie nauki. Jednocześnie zmniejszy

obciążenie systemów transportowych i polepszy jakość życia. Infrastruktura informacji

przestrzennej87, będąca rezultatem wdrożenia w krajach UE dyrektywy INSPIRE obejmie

wszystkie szczeble administracji publicznej i służyć wszystkim jej użytkownikom w kraju i w Unii

Europejskiej. Elektroniczne zbiory danych przestrzennych będą dostępne dla pracowników

administracji, przedsiębiorców i wszystkich obywateli (w zakresie wyszukiwania i przeglądania).

Powszechnie dostępne zdigitalizowane bazy danych, katastry gruntów i obiektów budowlanych

zwiększą bezpieczeństwo inwestycji i działalności gospodarczej.

ww

Digitalizacja przestrzennych baz danych, stanowiąca m.in. niezbędny warunek zintegrowanej

planowej gospodarki przestrzennej, będzie początkiem daleko idących zmian w strukturach

administracyjnych i w naukach związanych z gospodarką przestrzenną. Dane udostępniane

wszystkim w ramach infrastruktury informacji przestrzennej będą zawierały treść planów

zagospodarowania przestrzennego wszystkich szczebli: krajowego, wojewódzkiego, łącznie

z planami zagospodarowania obszarów funkcjonalnych i planów miejscowych. Dostęp do

informacji o przestrzeni zostanie zapewniony wszystkim, między innymi dzięki odpowiedniemu

wyposażeniu bibliotek publicznych i przeszkoleniu ich pracowników.

86 Zwłaszcza Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju 2020 oraz strategia rozwoju transportu.

87 Pełne wdrożenie przepisów w zakresie monitoringu, obejmujące udostępnienie zbiorów danych przestrzennych, nastąpi do 2015 r. na podstawie

ustawy o infrastrukturze informacji przestrzennej z dnia 4 marca 2010 r. (Dz.U. z 2010 r. Nr 76, poz.489).

v.p

l

Jako szczególny przypadek należy potraktować strefę ochronną inwestycji „90-m Radioteleskop

Hevelius”. Jest on priorytetową inwestycją Centrum Astronomii Uniwersytetu im. Mikołaja

Kopernika w Toruniu, zgodną z listą priorytetów Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury

Badawczej opracowanej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w 2011 roku.

Lokalizacja tego obiektu na terenie Borów Tucholskich we Wdeckim Parku Krajobrazowym,

w sąsiedztwie miejscowości Dębowiec, spełnia wymogi ciszy radiowej koniecznej do pracy

takiego instrumentu, wymagającego oddalenia od stacji nadawczych – radiofonicznych, TV,

telefonii komórkowych, bezprzewodowego internetu itp. Dla funkcjonowania tego urządzenia

niezbędne jest ustanowienie w planach zagospodarowania przestrzennego strefy ochronnej

o ograniczonej funkcji gospodarczej o promieniu ok. 7 km wokół miejscowości Dębowiec, oraz

strefy wolnej od nadajników radiowych o promieniu 10 km wokół tej miejscowości. Strefa ta

obejmie tereny w gminach Osie i Śliwice w województwie kujawsko-pomorskim oraz w gminie

Osiek (województwo pomorskie).

.go

Ad 3.4. Zarządzanie strategiczne i etapowanie inwestycji

Na podstawie wskazanych celów i kierunków działań został nakreślony zakres inwestycji

niezbędnych do realizacji. Założenia dla przewidywanych inwestycji drogowych, kolejowych

i lotniskowych zostały określone zgodnie z paradygmatem zintegrowanego systemu rozwoju,

łączącym planowanie przestrzenne z planowaniem społeczno-gospodarczym. Wdrożenie

ustalonego pakietu inwestycyjnego pozwoli na osiągnięcie i realizację rozwoju sieci powiązań

funkcjonalnych głównych ośrodków miejskich, które tworzą otwarty układ z siecią europejskich

ośrodków metropolitalnych.

w.

rcl

Realizacja największych pod względem skali inwestycyjnej i wysokości nakładów finansowych

projektów w dziedzinie transportu, tj. Kolei Dużych Prędkości (KDP) i Centralnego Portu

Lotniczego (CPL), mogłaby stanowić dla polskiego sektora transportu wzmocnienie połączeń

zarówno wewnętrznych kraju (poprawa wzajemnej dostępności głównych ośrodków miejskich),

jak i zewnętrznych w wymiarze europejskim i globalnym. Jednakże, w kontekście przedłużającego

się kryzysu gospodarczego, ostateczna decyzja o podjęciu przez Polskę tak znaczącego wysiłku

inwestycyjnego w obszarze rozwoju transportu, skutkująca następnie ustaleniem kalendarza

realizacji powyższych przedsięwzięć, będzie uzależniona od wielu czynników. Pod uwagę wzięte

będą takie uwarunkowania jak: obecna i prognozowana koniunktura makroekonomiczna kraju i

wynikające z niej prognozy popytu na transport, a także wnioski z podjętych studiów

wykonalności obu projektów oraz ich uzasadnienie ekonomiczne

W ramach proponowanego zakresu inwestycji zakłada się realizację obecnych planów rządowych,

określonych w aktach prawnych oraz dokumentach strategicznych i operacyjnych regulujących

założenia inwestycji infrastrukturalnych w sektorze transportu88. Istotną wartością dodaną KPZK

2030 jest określenie połączeń „brakujących” w obecnych planach, jednak istotnych z punktu

widzenia potrzeb płynących z założenia o zintegrowanym systemie rozwoju, jak również

podniesienie rangi wybranych połączeń w stosunku do obecnej perspektywy strategicznej

(Rysunki 23. i 26.).

ww

Realizacja działań inwestycyjnych będzie się odbywać poprzez celowe etapowanie przedsięwzięć

służących jednocześnie różnym celom operacyjnym. W miarę zmian uwarunkowań oraz celów

polityki przestrzennej mogą być dokonywane przesunięcia aktualizacyjne. Inwestycje formalnie

przewidziane do realizacji w okresie 2007-2015 zapisano zgodnie z ich obecnym standardem

realizacyjnym (Rysunki 21. i 24.). Założono, że drogi bezkolizyjne, o których mowa, budowane

po nowym śladzie powinny powstawać w obecnym standardzie autostrady lub przynajmniej

dawać możliwość podniesienia ich do tego standardu w przyszłości.

88 W tym m.in. Programu budowy dróg krajowych na lata 2011-2015, przyjętego uchwałą Rady Ministrów z dnia 25 stycznia 2011 r., Masterplanu

dla transportu kolejowego w Polsce do 2030 roku, przyjętego przez Rząd 19 grudnia 2008 r., Programu rozwoju sieci lotnisk i lotniczych urządzeń

naziemnych, przyjętego przez Rząd 8 maja 2007 r.

v.p

l

Główne szlaki drogowe odpowiadające zbiorowi obecnych dróg krajowych zostały podzielone na

trzy podstawowe kategorie, wyznaczające zgodnie z aktualną i obiektywną wiedzą rangę

w systemie społeczno-gospodarczym kraju

a. Podstawowa sieć szkieletowa przebiegu ruchu bezkolizyjnego w standardzie obecnej

autostrady, w miarę możliwości po nowym śladzie i przy zachowaniu wyższych parametrów

technicznych (Klasa A).

b. Uzupełniająca sieć przebiegu bezkolizyjnego w standardzie obecnej drogi ekspresowej,

fragmentami po nowym śladzie, częściowo przy zachowaniu wyższych parametrów

technicznych, na pozostałych odcinkach po śladzie dróg istniejących, z zachowaniem

możliwości podniesienia parametrów (Klasa S).

.go

c. Pozostałe drogi krajowe (przy założeniu zmniejszenia ich długości poprzez przekazanie

części tras w zarząd wojewódzki) sukcesywnie modernizowane w ramach obecnych

parametrów technicznych, także uzupełniane obwodnicami.

w.

rcl

Kluczowym założeniem jest osiągnięcie w 2030 roku szkieletowej sieci połączeń o standardzie

dróg szybkiego ruchu (autostrady i/lub drogi ekspresowej) dla sieci powiązań głównych

ośrodków miejskich (tj. zwłaszcza pomiędzy Warszawą, Gdańskiem, Szczecinem, Poznaniem,

Bydgoszczą i Toruniem, Łodzią, Wrocławiem, Konurbacją Górnośląską, Krakowem, Rzeszowem

i Lublinem) wraz z otwartym układem zagranicznym, metropolii europejskich (Berlina, Pragi,

Wiednia, Bratysławy i Budapesztu, Kijowa, Mińska i Moskwy – Rysunek 23.). Dodatkowy

element będą stanowić autostradowe obwodnice najważniejszych ośrodków miejskich – „duża”

obwodnica Warszawy, obwodnica Krakowa, Trójmiasta oraz pełne obwodnice autostradowe po

2030 roku – Poznania, Wrocławia, Szczecina. Kluczowe części uzupełniającej sieci dróg

ekspresowych będą obejmować odcinki zapewniające obsługę obszarów obecnie niedostatecznie

dostępnych, m.in. Pomorza Środkowego, Mazur, Polski Wschodniej, Podkarpacia oraz Kotliny

Kłodzkiej.

Założono, że w celu osiągnięcia efektu sieci proces etapowania inwestycji drogowych będzie

obejmował tworzenie odcinków dróg ekspresowych docelowo podnoszonych (lub budowanych

od nowa) na wybranych relacjach do standardów autostradowych (np. odcinków Warszawa –Kraków, Grudziądz – Poznań – Wrocław, Łódź – Wrocław, Warszawa – Lublin, Warszawa –

Białystok, Szczecin – Gorzów Wielkopolski) bądź może obejmować realizację wybranych

inwestycji bezpośrednio w docelowym standardzie autostradowym (np. „duża” obwodnica

Warszawy, relacja Warszawa – Toruń – Bydgoszcz, Via Baltica, Gorzów Wielkopolski – Poznań,

Wrocław – Praga (Kostomłoty – Lubawka).

W stosunku do obowiązujących planów rozbudowy sieci drogowej w ramach KPZK 2030

zakłada się uzupełnienie „brakujących połączeń” autostradowych i ekspresowych (np. połączenie

drogi ekspresowej Via Baltica z drogą Via Carpathia na odcinku Białystok – Suwałki czy drogi

S16 na odcinku Suwałki – Grudziądz) niezbędnych do pełnej funkcjonalności społecznogospodarczej terytorium kraju i poszczególnych obszarów.

ww

W przypadku kolei wydzielono trzy podstawowe kategorie linii kolejowych

a. koleje dużych prędkości (>200 km/h), przeznaczone dla transportu pasażerskiego,

b. koleje konwencjonalne, w tym

- zmodernizowane do prędkości 120-200 km/h powstające głównie dzięki modernizacji

szlaków istniejących (z fragmentami nowych odcinków, np. w rejonie obszarów

funkcjonalnych dużych ośrodków), w pełni zintegrowane z kolejami dużych

prędkości, przeznaczone przede wszystkim do przewozów pasażerskich, a w drugiej

kolejności do przewozów towarowych,

- zmodernizowane do prędkości 100-120 km/h, powstające dzięki modernizacji

szlaków istniejących, zintegrowane z systemem terminali intermodalnych,

v.p

l

przeznaczone przede wszystkim do przewozów towarowych (w tym kombinowanych;

szybkie linie towarowe) a w drugiej kolejności do przewozów pasażerskich.

Kluczowym elementem polityki transportowej w zakresie kolei będzie rewitalizacja

i modernizacja poszczególnych linii kolejowych na znacznej części obszaru kraju. Stąd też do

2030 r. strategicznym zadaniem będzie wzmocnienie roli transportu kolejowego poprzez

inwestycje, zmiany organizacyjne i technologiczne, których celem będzie znaczne skrócenie

czasów przejazdu i podniesienie standardu usług przewozów pasażerskich. Dodatkowy element

będą stanowić nowe, zmodernizowane połączenia krajowe obszarów Pomorza Środkowego,

Mazur, Polski Wschodniej i Kotliny Kłodzkiej wraz z dodatkowymi połączeniami

transgranicznymi ze wszystkimi sąsiadami na najbardziej priorytetowych kierunkach

funkcjonalnych.

ww

w.

rcl

.go

W wypadku sieci kolejowej KPZK 2030 w stosunku do obowiązujących planów postuluje

modernizację i budowę dodatkowych odcinków, niezbędnych z punktu widzenia obsługi

połączeń funkcjonalnych poszczególnych obszarów terytorium kraju. Dotyczą one przede

wszystkim realizacji fragmentów linii zlokalizowanych w północno-zachodniej, północno-wschodniej oraz południowo-wschodniej części kraju, jak również obsługi najważniejszych

relacji funkcjonalnych z Niemcami, Obwodem Kaliningradzkim, Litwą, Białorusią, Ukrainą,

Czechami i Słowacją (Rysunek 26.).

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 21. Przewidywany rozwój sieci drogowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i Odrzańskiej

Drogi Wodnej – I etap*

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 22. Przewidywany rozwój sieci drogowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i Odrzańskiej

Drogi Wodnej - II etap*

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 23. Przewidywany rozwój sieci drogowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i Odrzańskiej

Drogi Wodnej – III etap*

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 24. Przewidywany rozwój sieci kolejowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i Odrzańskiej

Drogi Wodnej – I etap*

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 25. Przewidywany rozwój sieci kolejowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i Odrzańskiej

Drogi Wodnej – II etap*

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 26. Przewidywany rozwój sieci kolejowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i Odrzańskiej

Drogi Wodnej – III etap*

Źródło: Opracowanie MRR przy współpracy IGiPZ PAN.

Cel 4. Kształtowanie struktur przestrzennych wspierających osiągnięcie i utrzymanie

wysokiej jakości środowiska przyrodniczego i walorów krajobrazowych Polski

v.p

l

(1) Opis problemu

Obserwowane w Polsce obniżenie rangi planowania przestrzennego, brak hierarchiczności

planów, brak planów ochrony obszarów cennych przyrodniczo oraz obniżenie roli analiz

fizjograficznych jest jedną z przyczyn nadmiernej eksploatacji przestrzeni przyrodniczej,

prowadzącej do powstawania barier rozwoju społeczno-gospodarczego.

.go

W wyniku restrukturyzacji przemysłu, zmniejszenia zużycia nawozów w rolnictwie oraz wzrostu

świadomości ekologicznej społeczeństwa nastąpiło ograniczenie zanieczyszczeń, skutkujące

znaczącą poprawą stanu środowiska przyrodniczego Polski, które pod względem wielu

standardów jakości nie odbiega od średniej europejskiej. Pomimo podejmowanych w ostatnich

latach znacznych wysiłków negatywne skutki polityki prowadzonej w latach poprzedzających

okres transformacji są nadal widoczne.

w.

rcl

Problemem pozostają: niezadowalający stan wód powierzchniowych jako skutek niskiego stopnia

oczyszczania ścieków i braku racjonalnej gospodarki odpadami komunalnymi, lokalnie

występujące skażenia gleby na terenach poprzemysłowych i powierzchniowa eksploatacja kopalin,

powodująca utratę walorów krajobrazowych i degradację środowiska. Towarzyszą temu

konsekwencje uzależnienia gospodarki od spalania węgla. Nie zostały zadowalająco rozwiązane

problemy jakości powietrza związane z emisją pyłów, okresowym występowaniem wysokich

stężeń ozonu oraz z kumulacją zanieczyszczeń wywoływanych przez środki transportu. Do

wymienionych zaburzeń należą: zmniejszanie potencjału biotycznego siedlisk, widoczne jako

postępujące zmniejszanie się różnorodności biologicznej, zwiększanie się zagrożeń związanych

z suszą czy powodziami i podtopieniami lokalnymi, wreszcie lokalnie występujące obniżanie się

standardów życia związanych z jakością środowiska. Problemy te nie są równomiernie rozłożone

w przestrzeni Polski.

Towarzyszące intensywnemu rozwojowi miast zmiany funkcji pełnionych przez część obszarów

wiejskich, rozbudowa infrastruktury transportowej i komunalnej oraz intensywne zmiany

technologii produkcji rolnej skutkują nasileniem konfliktów między zachowaniem spójności

ekologicznej przestrzeni a rozwojem społeczno-gospodarczym. Spójność ekologiczną przestrzeni

pogarsza także nierównomierne zalesienie kraju i duże rozdrobnienie kompleksów leśnych, przy

równoczesnym spadku udziału powierzchni zalesianych i lasów młodych w ogólnej strukturze

wiekowej drzewostanów. Rozwijające się formy użytkowania przestrzeni w warunkach słabości

planowania przestrzennego okazują się destrukcyjne dla krajobrazu, stanowiącego syntetyczny

obraz środowiska przyrodniczego i zachodzących w nim procesów (Rysunek 27.). Postępuje

zawłaszczanie przestrzeni otwartych obniżające spójność ekologiczną kraju.

ww

Zmniejszający się udział powierzchni terenów zielonych i zabudowa korytarzy napowietrzających

odcinająca przestrzenie otwarte od wnętrza miasta powodują pogarszanie się warunków

klimatycznych i pogorszenie jakości życia. Zabudowa dolin rzecznych i obszarów podmokłych

odbywa się kosztem obszarów retencji wód powodziowych, a niezbędne w wielu sytuacjach dla

rozwoju społeczno-gospodarczego kraju przegradzanie rzek budowlami piętrzącymi zmienia

reżim wodny i ogranicza możliwości migracyjne organizmów wodnych (w tym ryb

dwuśrodowiskowych89).

89 Inaczej wędrownych, jak np.: węgorz, jesiotr, troć.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 27. Ocena walorów estetycznych krajobrazu

ww

Źródło: Śleszyński P., 2007, Ocena atrakcyjności wizualnej mezoregionów Polski, w Znaczenie badań krajobrazowych

dla zrównoważonego rozwoju. Profesorowi Andrzejowi Richlingowi w 70. rocznicę urodzin i 45-lecia pracy naukowej”

Wydział Geografii i Studiów Regionalnych UW, Warszawa 2007, s. 697-714.

Znacznie obniżone w wyniku zaniedbań i wad systemów melioracyjnych, zdolności retencyjne

lasów i obszarów produkcji rolnej wiążą się z trwałym ubytkiem naturalnych ekosystemów

wrażliwych: śródleśnych i śródpolnych bagien i drobnych akwenów naturalnych, degradacją

torfowisk oraz pogorszeniem funkcjonowania ekosystemów. Ponad 80% lasów na siedliskach

hydrogenicznych funkcjonuje w antropogenicznie zmienionych warunkach wodnych,

a problemem rolnictwa stają się susze. Realizacja Traktatu Akcesyjnego wzbogaciła krajowy

system ochrony obszarowej, o system służący ochronie zasobów różnorodności biologicznej

i krajobrazowej kontynentu, przy zachowaniu kontrolowanej zdolności do rozwoju społeczno118

v.p

l

-gospodarczego – sieć obszarów Natura 2000. Sieć, oprócz obszarów nowych, w tym dolinnych

korytarzy ekologicznych i obszarów morskich90, obejmuje część przestrzeni chronionej w ramach

systemu krajowego (KSOCh91), w którym obszary chronionego krajobrazu, wraz z drobnymi

formami92 powoływanymi lokalnie, miały umożliwiać zachowanie łączności ekologicznej między

obszarami parków narodowych, rezerwatów i parków krajobrazowych a dolinami rzek. W efekcie

na terytorium Polski współistnieją dwa słabo skoordynowane systemy ochrony o dość

odmiennych kryteriach delimitacji i podstawach zarządzania przestrzenią cenną przyrodniczo

oraz ochroną walorów wizualnych zastanego krajobrazu. Infrastruktura zieleni obszarów

zurbanizowanych z nielicznymi wyjątkami pozostaje poza systemem, a rzeczywisty stopień

ochrony nie odzwierciedla funkcji w ekosystemach miast i utrzymaniu dobrego stanu

różnorodności biologicznej.

.go

Obszary, w stosunku do których określa się normowany prawem poziom ochrony przyrody,

że swej natury nie zapewniają pełnej ochrony potrzeb bytowych gatunków chronionych, tak

zwierząt, jak i roślin. Podobnie istniejące zdefiniowane prawnie formy ochrony przyrody nie

odpowiadają w pełni potrzebie zapewnienia wysokiego stopnia ochrony ani biocentrom, ani

obszarom szczególnie narażonym na utratę walorów krajobrazowych, szczególnie mogącym

stanowić potencjał rozwojowy obszarów o niekorzystnych wskaźnikach ekonomicznych i słabej

dostępności przestrzennej (Mapy diagnostyczne 11. i 12. Rozdział VIII.). Dodatkowo jest

potrzebne zarządzanie wykorzystywaną intensywnie w rozwoju społeczno--gospodarczym

przestrzenią o innych funkcjach wiodących w celu ochrony potrzeb migracyjnych organizmów

i zachowania spójności ekologicznej. Wymagane są pilne zmiany prawne, umożliwiające między

innymi zwiększenie stopnia aprobaty społecznej dla restrykcji konserwatorskich, wiążących się

z ograniczeniami użytkowania cennej przyrodniczo i krajobrazowo przestrzeni oraz prowadzenie

odpowiednich badań.

w.

rcl

Przebiegające przez Polskę korytarze ekologiczne, niezależnie od rangi w systemie przyrodniczym

kontynentalnym lub krajowym, są formą słabo zdefiniowaną prawnie, pozbawioną przypisanych

im instrumentów pozwalających na kształtowanie i ochronę funkcji w planowaniu rozwoju

przestrzennego93. Rangę tego problemu podnosi wymóg zachowania spójności sieci Natura 2000

i integralności poszczególnych jej obszarów w stosunku do celów ich ochrony, mający

bezpośredni wpływ na lokalizację dróg i pozostałej infrastruktury technicznej oraz innych

inwestycji o znaczącym wpływie na środowisko przyrodnicze.

ww

Mimo wielu zmian w systemie ochrony obszarowej brakuje wystarczających podstaw prawnych

do ochrony korytarzy ekologicznych, trwałego wyznaczenia ich sieci i kształtowania struktur

przestrzennych wspierających rozwój funkcji pełnionych przez obszary wiejskie, umożliwiający

zachowanie przestrzeni kulturowej oraz dobrego stanu ekologicznego istniejących zasobów

przyrodniczych. Problem pogłębia brak jednoznaczności legislacyjnej w odniesieniu do ochrony

dziedzictwa kulturowego, w tym związanego z chronioną przestrzenią przyrodniczą, i regulacji

szczegółowych z zakresu gospodarowania krajobrazem, także związanych ze zmieniającymi jej

walor ekonomiczny bieżącymi dyspozycjami zagospodarowania przestrzeni. Polska jest stroną

Europejskiej Konwencji Krajobrazowej, ratyfikowanej w 2004 roku.94 Konwencja,

przypominając, że obiekt i jego otoczenie stanowią jedność95, jednoznacznie wskazuje na

90 Obszary Natura 2000: Ujście Odry, Zatoka Pomorska, Przybrzeżne Wody Bałtyku, Ławica Słupska i ujście Wisły, 31 grudnia 2009 r. zostały

nominowane jako Bałtyckie Obszary Chronione (BPSA) w ramach Konwencji Helsińskiej. Jednocześnie dopasowano granice czterech wcześniej

wyznaczonych obszarów BSPA do granic obszarów Natura 2000.

91 Patrz 52.

92 Pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe.

93 Pierwszym spójnym systemem łączności ekologicznej na poziomie ponadregionalnym opracowanym w Polsce był ECONET Polska,

stanowiący nadal punkt odniesienia dla szacowania konfliktów ekologicznych w rozwoju infrastruktury transportowej. System ten – ani kilka

następnych propozycji – nie spełnia jednak wymogów zapewnienia spójności sieci Natura 2000. Najbliższa wymogom jest propozycja opracowana

w 2005 r. na zlecenie Ministerstwa Środowiska w Zakładzie Badania Ssaków PAN w Białowieży, oparta na analizie przemieszczania się dużych

ssaków drapieżnych. Wszystkie wymienione projekty wymagają jednak uszczegółowienia na poziomie regionalnym i lokalnym.

94 Europejska Konwencja Krajobrazowa, sporządzona we Florencji 20 października 2000 r. (Dz.U. z 2006 r. Nr 14, poz. 98).

95 Art. 1 EKK: „krajobraz oznacza obszar, którego charakter w odczuciu ludzi jest rezultatem działania i współdziałania czynników naturalnych

i/lub ludzkich”.

v.p

l

konieczność identyfikacji i ochrony krajobrazów charakterystycznych, świadczących o tożsamości

miejsca oraz obliguje do kształtowania krajobrazów kulturowych, powstających zarówno jako

efekt świadomego oddziaływania na krajobraz, jak i w wyniku codziennych relacji między

człowiekiem i jego otoczeniem.

.go

Zasoby wodne w Polsce96 są rozmieszczone nierównomiernie: środkowa część Polski w wyniku

naturalnych zmian rocznych (lata suche lub mokre) jest obszarem deficytu wody o różnym

natężeniu i zasięgu przestrzennym. Charakterystyczne są duża zmienność zarówno czasowa

wartości średnich rocznych, jak i rozkładu wielkości zasobów w poszczególnych latach oraz

związane z nimi występowanie dotkliwych powodzi w okresach mokrych, a dotkliwych susz

w okresach niedoborów wody. Aktualny poziom zasobów wód podziemnych i stosunkowo

niewielkie zasoby wód powierzchniowych wskazują, że relatywnie małe zasoby wodne Polski (po

uśrednieniu rocznie 1600m3/mieszkańca) powinny być bardzo racjonalnie wykorzystywane

i chronione przed zanieczyszczaniem (Mapy diagnostyczne 15. i 21. Rozdział VIII.). Ze względu

na położenie prawie całego obszaru Polski (99,7% powierzchni) w zlewisku Bałtyku,

restrykcyjnie muszą być traktowane ograniczenia zrzutu do wód azotu, fosforu i zanieczyszczeń

biodegradowalnych, przede wszystkim pochodzących ze ścieków komunalnych i rolnictwa.

Skuteczność redukcji zanieczyszczeń pochodzących z rolnictwa jest zależna od zagospodarowania

powierzchni ziemi i stosowanych praktyk rolniczych, na morzu natomiast duże nadzieje należy

wiązać z wprowadzeniem marikultur w celu odzyskiwania biogenów97.

w.

rcl

Realizowany od końca 2003 roku Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych98

dotyczy przede wszystkim budowy oczyszczalni ścieków oraz systemów kanalizacyjnych

w wyznaczonych aglomeracjach o wielkości powyżej 2000 równoważnej liczby mieszkańców

(RLM)99 i na obszarach o wyjątkowych walorach przyrodniczych. Niezbędne objęcie

oczyszczaniem ścieków obszarów wiejskich o przeważającej zabudowie rozproszonej oraz

obszarów rekreacyjnych wymaga stosowania rozwiązań indywidualnych o porównywalnym

poziomie skuteczności oczyszczania ścieków oraz odrębnych programów działań i zapewnienia

środków wspomagających.

ww

Sposób postępowania z odpadami określają Krajowy Plan Gospodarki Odpadami oraz

wojewódzkie plany gospodarki odpadami, które umożliwiają regionalne planowanie zarówno

lokalizacji instalacji jak i obszarów wyznaczonych do zagospodarowania odpadów. Wskazano

preferencje dla metody termicznego przekształcania odpadów w regionach gospodarki odpadami,

obejmujących nie mniej niż 300 tys. mieszkańców. Przedmiotem Krajowego Planu Postępowania

z Odpadami Promieniotwórczymi i Wypalonym Paliwem Jądrowym (KPPOPiWP), jest

bezpieczne postępowanie z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym

pochodzącymi z energetyki, przemysłu, medycyny i sektora badań naukowych (w tym z reaktora

badawczego). Kwestią priorytetową jest sprawa lokalizacji, zaprojektowania i budowy nowego

składowiska powierzchniowego dla odpadów promieniotwórczych, którego eksploatacja musi

rozpocząć się w roku 2020100. W dalszej perspektywie czasowej KPPOPiWPJ przewiduje

96 Zasoby surowców energetycznych zostały omówione w opisie problemu Celu 5. (Rozdział V.).

97 Działania te jednak jak na razie nie wpisują się systemowo w krajową politykę ochrony środowiska. Ich popularyzacja pozwoliłaby na bardziej

racjonalny rachunek ekonomiczny dotyczący kosztów redukcji zanieczyszczeń odprowadzanych do wód morskich i lądowych.

98 Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych (KPOŚK) jest instrumentem wdrażania w Polsce dyrektywy 91/271/EWG do końca

2015 roku. Przyjęty przez rząd 16 grudnia 2003 r., jest sukcesywnie aktualizowany i weryfikowany. Aktualizacja KPOŚK 2009 z 2 marca 2010 r.

dotyczyła wskazania inwestycji priorytetowych dla realizacji zobowiązania akcesyjnego. Aktualizacja KPOŚK 2010 z 1 lutego 2011 r. dotyczyła

wpisania realnych terminów zakończenia inwestycji w aglomeracjach, które ze względu na opóźnienia inwestycyjne nie wykonają zaplanowanych

zadań do końca 2010 r. Uzupełniają go „Program wyposażenia aglomeracji poniżej 2 000 RLM w oczyszczalnie ścieków i systemy kanalizacji

sanitarnej” oraz „Program wyposażenia zakładów przemysłu rolno-spożywczego o wielkości nie mniejszej niż 4 000 RLM, odprowadzających

ścieki bezpośrednio do wód, w urządzenia zapewniające wymagane przez polskie prawo standardy ochrony wód”.

99 RLM – równoważna liczba mieszkańców (population equivalents) – parametr służący do określania przepustowości instalacji do oczyszczania

ścieków. Pozwala określić wielokrotność ładunku ścieków odprowadzanych z obiektów usługowych i przemysłowych w stosunku do

zapotrzebowania mikroorganizmów na tlen w procesie oczyszczania ścieków wytwarzanych przez dobę w standardowym jednoosobowym

gospodarstwie domowym.

100 Termin ten wynika z ograniczeń objętościowych obecnie istniejącego i eksploatowanego Krajowego Składowiska Odpadów

Promieniotwórczych w Różanie.

(2) Kierunki działań

v.p

l

ustanowienie programu rozwoju zaplecza naukowo badawczego dla potrzeb głębokiego

składowania odpadów wysokoaktywnych i wypalonego paliwa jądrowego.

Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju powinna sprostać następującym wyzwaniom

•

•

•

•

zaspokojenia bieżących potrzeb rozwojowych społeczeństwa w drodze najmniejszych

konfliktów ekologicznych i społecznych,

zabezpieczenia możliwości dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego w oparciu

o zachowane w dobrym stanie zasoby naturalne, kulturowe i lokalne walory środowiska,

zapewnienia racjonalnego powiązania rozwoju społeczno-gospodarczego z ochroną

zasobów wodnych i ich dostępnością,

zapewnienia bezpieczeństwa poprzez podjęcie działań na rzecz ograniczenia ryzyka

powodziowego oraz zagrożenia skutkami suszy,

zapewnienia ciągłości i możliwości rozwoju na wielu obszarach Polski przez skuteczną

ochronę złóż kopalin (w tym wód leczniczych, termalnych i solanek) przed nieracjonalną

i nielegalną eksploatacją.

.go

•

Tak określone pola interwencji oznaczają, że działania polityki rozwoju związane z ograniczaniem

zanieczyszczeń, uzyskaniem i utrzymaniem dobrego stanu wód obejmującym wskaźniki

biologiczne i chemiczne, poprawą stanu ilościowego zasobów wodnych oraz poprawą gospodarki

odpadami w celu zlikwidowania zagrożeń dla środowiska będą miały nadal wymierny kształt

przestrzenny.

w.

rcl

Zapewnienie korzystania z wysokich walorów środowiskowo-krajobrazowych, wymaga

uruchomienia mechanizmów służących zmniejszeniu liczby konfliktów o przestrzeń oraz

wspomaganiu gospodarowania na obszarach cennych przyrodniczo. Zachowanie dziedzictwa

przyrodniczego i kulturowego, w tym najcenniejszych fragmentów przestrzeni przyrodniczej,

w procesie trwałego rozwoju społeczno-gospodarczego będzie wymagało aktywnego udziału

różnych podmiotów publicznych oraz społeczności lokalnych. Zapewnienie im możliwości

rozwojowych pozostanie istotnym elementem przyjmowanych rozwiązań.

ww

Polityka przestrzennego zagospodarowania kraju w większym stopniu niż obecnie musi zostać

ukierunkowana na przeciwdziałanie fragmentacji siedlisk i tworzenie rozwiązań pozwalających na

osiąganie jak najlepszych przestrzennych powiązań ekologicznych sprzyjających migracji

i zapewnieniu potrzeb bytowych gatunków chronionych. Zachowanie wysokiego potencjału

przyrodniczego charakteryzującego polską przestrzeń wymaga podjęcia długookresowych działań

na rzecz łagodzenia i rozwiązywania konfliktów pomiędzy celami ochrony technicznej

środowiska naturalnego i ochroną walorów krajobrazowych a presją ze strony rozwoju

osadnictwa, transportu i turystyki w drodze zarządzania planowanymi strukturami

funkcjonalnymi i krajobrazowymi. Planowanie przestrzenne będzie coraz intensywniej związane

z projektowaniem rozmieszczenia struktur i form użytkowania powierzchni ziemi

odpowiadających za czas i formę obecności wody w krajobrazie – jej dostępność w obszarach

zagrożonych suszą, kształtowanie naturalnej retencji i spowolnienie przepływu wód

wezbraniowych. Do jego zadań należy też ograniczanie funkcji obszarów zagrożonych powodzią

i zmniejszanie ryzyka powodziowego. Wymaga to wsparcia instrumentami planistycznymi

i fiskalnymi.

Wprowadzane rozwiązania mają chronić cenne przyrodniczo obszary mokradłowe, zadrzewienia

śródpolne i przydrożne, tereny zieleni oraz wpływać na zachowanie i rozwój krajobrazów

kulturowych. Powstające przyrodnicze struktury przestrzenne, obejmujące doliny cieków, użytki

rolne i lasy, będą wpływały na rozwój obszarów funkcjonalnych miast, odnowę wsi i rozwój

obszarów wiejskich.

v.p

l

Wykorzystywane instrumenty planowania przestrzennego pogłębią korelację polityki

przestrzennej i polityk sektorowych, zwłaszcza polityk rozwoju obszarów wiejskich, regionalnej,

leśnej, energetycznej, miejskiej, zmierzających do zmniejszania deficytu wody i stopnia obciążenia

środowiska.

Odpowiedź na wymienione w opisie problemu wyzwania wymaga podjęcia działań

w następujących obszarach

.go

4.1. Integracja działań w zakresie funkcjonowania spójnej sieci ekologicznej kraju jako

podstawa ochrony najcenniejszych zasobów przyrodniczych i krajobrazowych,

4.2. Przeciwdziałanie fragmentacji przestrzeni przyrodniczej,

4.3. Wprowadzenie gospodarowania krajobrazem zgodnie z zapisami Europejskiej

Konwencji Krajobrazowej,

4.4. Racjonalizacja gospodarowania ograniczonymi zasobami wód powierzchniowych

i podziemnych kraju, w tym zapobieganie występowaniu deficytu wody na potrzeby

ludności i rozwoju gospodarczego,

4.5. Osiągnięcie i utrzymanie dobrego stanu i potencjału wód i związanych z nimi

ekosystemów,

4.6. Zmniejszenie obciążenia środowiska powodowanego emisjami zanieczyszczeń do

wód, atmosfery i gleby,

4.7. Zabezpieczenie cennych gospodarczo złóż kopalin i zwiększenie wykorzystania

surowców wtórnych.

Ad 4.1. Integracja działań w zakresie funkcjonowania spójnej sieci ekologicznej kraju

jako podstawa ochrony najcenniejszych zasobów przyrodniczych i krajobrazowych

w.

rcl

Działania w tym zakresie obejmą wyznaczenie i ochronę spójnego systemu obszarów ochrony

przyrody i krajobrazu w oparciu o zintegrowanie obszarów uzupełnionej sieci KSOCh, sieci

Natura 2000, umocowanego prawnie systemu korytarzy ekologicznych, łączących poszczególne

obszary węzłowe. W obrębie systemu będzie postępowała integracja zarządzania obszarami

należącymi do różnych sieci. Określona zostanie także Paneuropejska Sieć Ekologiczna (PanEuropean Ecological Network, PEEN)101 oraz rozszerzona sieć rezerwatów biosfery UNESCO.

W celu zwiększenia stopnia ochrony funkcji obszarów węzłowych oraz walorów przyrodniczych

i krajobrazowych Polski zostaną powołane nowe parki narodowe: Jurajski PN, Mazurski PN,

Turnicki PN i powiększone niektóre z istniejących już parków narodowych (Rysunek 28.).

Uzupełniona zostanie także sieć parków krajobrazowych chroniących najcenniejsze rozpoznane

krajobrazy regionalne, mające znaczenie dla ochrony dziedzictwa kultury i ochrony funkcji

łączności ekologicznej.

Powołanie nowych przestrzeni o najwyższych reżimach ochronnych będzie wymagało

intensyfikacji działań edukacyjno-promocyjnych i społecznej akceptacji proponowanych strategii

rozwoju społeczno-gospodarczego, wspomagających zmianę warunków dotychczasowego

użytkowania przestrzeni i podnoszących poziom życia mieszkańców.

ww

Zadaniem systemu korytarzy ekologicznych jest zapewnienie spójności przestrzeni przyrodniczej,

w tym zachowanie łączności między biocentrami oraz między biocentrami i izolowanymi

w procesie fragmentacji przestrzeni pozostałymi obszarami mniejszej rangi, szczególnie

stanowiącymi rezerwę na potrzeby niezbędnych kompensacji przyrodniczych, które, pozostając

poza systemem Natura 2000, są mniej eksponowane przez prawo.

101 Decyzja o utworzeniu sieci PEEN w oparciu o istniejące obszary powoływane na podstawie umów międzynarodowych i własne prawo

państwowe zapadła w 1995 r. Sieć ta jest głównym elementem Paneuropejskiej Strategii Różnorodności Biologicznej i Krajobrazowej. Odmowa

udziału w tworzeniu sieci jest traktowana jako brak troski o dziedzictwo przyrodnicze Europy.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 28. Kierunki polityki przestrzennej wobec obszarów funkcjonalnych cennych przyrodniczo

Źródło: Opracowanie MRR.

System hierarchiczny powinien zawierać korytarze różnej rangi, uwarunkowane potrzebami

migracyjnymi, w tym główne lądowe korytarze ekologiczne o znaczeniu ponadkrajowym

v.p

l

bałtycko-pojezierny, wyżynny i górski, połączone przez doliny głównych rzek Polski. Sieć

głównych korytarzy powinna być następnie uzupełniona systemem korytarzy ekologicznych

mających znaczenie krajowe, a obejmujących kierunki północny, północno-centralny,

południowo-centralny, zachodni, wschodni, południowy oraz karpacki. W system przestrzennej

łączności ekologicznej powinien być włączony także obszar Bałtyku.

.go

Wykonane dotąd prace nad wyznaczeniem i rozpoznaniem korytarzy ekologicznych, prowadzone

badania i monitoring powinny pozwolić na określenie dla potrzeb planowania przestrzennego

korytarzy – oraz jednolitych zasad ich wyznaczania na podstawie syntezy dostępnych danych –

dla grup organizmów o zbliżonych potrzebach, przede wszystkim dla ssaków oraz ptaków i ryb.

Korytarze migracji organizmów wodnych102 powinny zostać wyznaczone w oparciu o zachowanie

ciągłości morfologicznej rzek Polski, włączenie morza terytorialnego i wód przybrzeżnych ze

względu na potrzeby migracyjne ryb dwuśrodowiskowych. Ustalone i zweryfikowane przebiegi

korytarzy mających znaczenie kontynentalne lub krajowe powinny być uwzględniane we

wszystkich aktach planistycznych i kolejnych strategiach określających politykę przestrzenną

państwa lub mających na nią wpływ.

w.

rcl

W planach zagospodarowania przestrzennego województw wymaga się określenia przestrzeni

funkcjonalnej korytarzy niezależnie od przebiegu granic administracyjnych, co powinno być

przedmiotem ustaleń wzajemnych między poszczególnymi planami zagospodarowania

przestrzennego i studiami gminnymi graniczących jednostek administracyjnych. Na poziomie

regionalnym i lokalnym wymagane jest uszczegółowienie właściwe dla odpowiedniej skali

planistycznej oraz dostosowanie struktur krajobrazu tworzących obszar korytarza ekologicznego

do wymagań bytowych i migracyjnych grup gatunków chronionych o określonych potrzebach

terytorialnych. Dodatkowo wymagane jest powiększenie systemu o trasy przelotów ptaków,

nietoperzy i migracji organizmów wodnych. Poziom regionalny odpowiada także za wskazanie

poziomu ochrony prawnej biocentrów i korytarzy migracyjnych.

Dzięki zapisom w planach zagospodarowania przestrzennego województw korytarze ekologiczne,

określane dla grup gatunków o zbliżonych wymaganiach terytorialnych, powinny tworzyć spójną

sieć, budowaną przy wykorzystaniu obszarów o najmniej przekształconej strukturze środowiska

przyrodniczego oraz o dużym udziale powierzchni z roślinnością seminaturalną, leśną, torfową,

bagienną itd. Wymaga to projektowania przestrzeni, wprowadzania i nadzorowania zmian

strukturalno-funkcjonalnych obszarów wiejskich i stosowania zabiegów technicznych w wielu

regionach Polski, szczególnie w środkowej części kraju. Polegać one powinny między innymi na

zalesianiu lub wprowadzaniu zadrzewień i zakrzaczeń śródpolnych oraz odbudowie stosunków

hydrologicznych, utrzymywaniu przestrzeni wolnej od zabudowy lub wprowadzaniu restrykcji

dotyczących lokalizacji obiektów inżynierskich. Na poziomie regionalnym należy ponadto

zapewnić integrację miejskich systemów przyrodniczych z terenami otwartymi w ich otoczeniu.

W szczególny sposób dotyczy to miast wytwarzających obszary funkcjonalne ciążące ku

obszarom cennym przyrodniczo.

ww

W celu spełniania zakładanych celów przyrodniczych krajowy system korytarzy ekologicznych

powinien być również powiązany z systemem kontynentalnym za sprawą rozwoju i ochrony po

obu stronach granicy struktur przyrodniczych odpowiadających potrzebom migracyjnym

i bytowym gatunków chronionych z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej 92/43/EWG103.

102 Ocena potrzeb i priorytetów udrożnienia ciągłości morfologicznej rzek na obszarach dorzeczy w kontekście wymagań osiągnięcia dobrego stanu i potencjału ekologicznego

JCWP, KZGW 2010.

103 Dyrektywa Rady 92/43/EWG z 21 maja 1992 r., w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz. U. UE L z 22 lipca

1992 r. Nr 206, str. 7 z późn. zm.), jest podstawą wyznaczania obszarów sieci Natura 2000 (sygnatura PLH) mających znaczenie dla Wspólnoty

(OZW), które, po akceptacji Komisji Europejskiej, stają się specjalnymi obszarami ochrony (SOO). Podstawowe gatunki i siedliska wymagające

wyznaczenia OZW/SOO określają Załącznik I (Typy siedlisk przyrodniczych będące przedmiotem zainteresowania wspólnoty, których ochrona

wymaga wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony) i Załącznik II (Gatunki roślin i zwierząt będące przedmiotem zainteresowania Wspólnoty,

których ochrona wymaga wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony). Obszary (sygnatura PLB) specjalnej ochrony ptaków – OSO – są

wyznaczane na podstawie Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa

(wersja ujednolicona Dz. U. UE L z 26 stycznia 2010 r. Nr 20, str. 7.), która zastąpiła dyrektywę 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r.).

v.p

l

Działania w tym zakresie obejmą powołanie transgranicznych obszarów chronionych o różnych

programach funkcjonalno-przestrzennych i zróżnicowanym poziomie ochrony: powołanie

trójstronnego międzynarodowego parku Suwalsko-Wisztynieckiego, Trójstronnego Rezerwatu

Biosfery Trzy Puszcze na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim, polsko-rosyjskiego parku

Mierzei Wiślanej i Zalewu Wiślanego, Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery Puszcza

Białowieska104, korytarza Doliny Bugu wraz z TOCh Przełom Bugu, Trójstronnego Rezerwatu

Biosfery Polesie Zachodnie105, Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery Roztocze (polsko-ukraiński), powiększenie rezerwatu biosfery Babia Góra, dwustronnego rezerwatu Góra Pilsko

oraz Rezerwatu Biosfery Doliny Dolnej Odry. Ponadto podjęte będą starania o ujednolicenie

zasad ochrony gatunków w sąsiadujących jednostkach ochronnych po obu stronach granicy.

Ad 4.2. Przeciwdziałanie fragmentacji przestrzeni przyrodniczej

w.

rcl

.go

Fragmentacja przestrzeni przyrodniczej jest powodowana inwestycjami infrastrukturalnymi,

spontaniczną urbanizacją, działalnością gospodarczą (w tym związaną z rozwojem turystyki) oraz

postępującą koncentracją procesów urbanizacji w funkcjonalnych obszarach wytwarzanych

wokół rdzeni głównych miast Polski. Przeciwdziałanie fragmentacji systemów przyrodniczych

będzie polegało przede wszystkim na uwzględnianiu w procesie planowania potencjału

środowiska przyrodniczego i obligatoryjnym wybieraniu rozwiązań najmniej uciążliwych dla

środowiska oraz zarządzaniu przestrzenią funkcjonalną korytarzy ekologicznych w miejscowych

planach zagospodarowania przestrzennego i studiach gminnych, szczególnie przy planowaniu

infrastruktury komunikacyjnej i wskazywaniu gruntów do urbanizacji. W obszarach silnie

zurbanizowanych, zwłaszcza w funkcjonalnych obszarach miejskich, wewnątrzmiejskie układy

ekologiczne zostaną rozbudowane i połączone z obszarami otwartymi przez system zielonych

pierścieni, zostanie zachowana także drożność miejskich systemów dolinnych. Działania wobec

miejskich systemów przyrodniczych będą programowane w planach miejskich obszarów

funkcjonalnych, mających charakter integracyjny. Ochroną planistyczną zostanie objęta łączność

ekologiczna i integralność obszarów o najwyższych walorach przyrodniczych znajdujących się

w zasięgu bezpośredniego oddziaływania największych miast i ich obszarów funkcjonalnych.

W pierwszym rzędzie dotyczyć to będzie Parków Narodowych i ich otulin oraz

ponadregionalnych korytarzy ekologicznych w obszarach stanowiących naturalne zaplecze

rekreacyjne mieszkańców metropolii.

ww

Mechanizmy przestrzennej kompensacji przyrodniczej towarzyszącej inwestycjom, szczególnie na

terenach cennych przyrodniczo i w funkcjonalnych obszarach miast, zostaną wykorzystane dla

podniesienia spójności ekologicznej przestrzeni. Sensem kompensacji jako działania

strategicznego, wpływającego na użytkowanie przestrzeni, jest stworzenie warunków, w których

tracony lub zagrożony walor przyrodniczy może zostać przeniesiony na inną część terytorium lub

w których następuje wzmocnienie dotychczasowych funkcji szczególnie podlegających ochronie.

Tak określona zasada kompensacji odnosi się także do planowania w procesie inwestycyjnym

rozwoju funkcji ekosystemowych – przede wszystkim pochłaniania CO2, oczyszczania

i magazynowania wody i związanych z nimi innych usług użytecznych dla społeczeństwa,

wpływających na podniesienie jakości przestrzeni rekreacji i codziennego pobytu ludzi.

Działania obejmą także zachowanie i przywrócenie drożności dla organizmów wędrownych

korytarzy rzecznych i lądowych – również poprzez stały monitoring i standaryzację budowy

przejść ekologicznych. Istnieje potrzeba integracji działań ze względu na obniżenie poziomu

zagrożenia właściwego stanu ochrony siedlisk i gatunków chronionych w wymagającym

104 Na Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO w 1979 r. został wpisany obszar ochrony ścisłej PN Puszcza Białowieska. W 1992 r.

zapis rozszerzono na przylegający obszar ochrony ścisłej po drugiej stronie granicy w PN Bieławieżskaja Puszcza; natomiast po polskiej stronie

granicy powołano Rezerwat Biosfery Białowieża, obejmujący obszar PN i okolice w granicach ustalonych w 2005 r.

105 Od 2004 r. na Białorusi, Ukrainie i w Polsce kontynuowane są pod patronatem Komisji Narodowych UNESCO przygotowania do utworzenia

trójstronnego Transgranicznego Rezerwatu Biosfery (TBR) Polesie Zachodnie. Ma on objąć istniejące już od 2002 r. rezerwaty biosfery: polski

Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie”, ukraiński Szacki Rezerwat Biosfery oraz będący w trakcie organizacji białoruski Rezerwat Biosfery

„Nadbużańskie Polesie”. Wniosek aplikacyjny strony białoruskiej do UNESCO został zatwierdzony na sesji Człowiek i Biosfera (Man and

Biosphere, MAB) w październiku 2004 r.

v.p

l

usprawnienia procesie inwestycyjnym planowanie odpowiednich działań kompensujących.

Wskazane jest dostosowanie kolejności opracowywania planów ochrony lub planów zadań

ochronnych sporządzanych dla obszarów Natura 2000, nie jedynie do stanu ochrony siedlisk

i gatunków, ale także do wskazanej w KPZK 2030 kolejności realizacji infrastruktury

zapewniającej wzrost spójności kraju, bezpieczeństwo energetyczne, zmniejszenie ryzyka

powodziowego.

.go

Zakładany wzrost lesistości kraju w 2030 roku powinien przekroczyć 30% całkowitej

powierzchni. Będzie traktowany jako instrument zapewnienia spójności ekologicznej oraz

ochrony retencji wody, szczególnie na terenach górskich i podgórskich o niskiej lesistości,

będących górnymi częściami zlewni, jak również w sąsiedztwie dużych ośrodków miejskich.

Podstawą programowania zalesień będzie zaktualizowany wieloletni Krajowy Program

Zwiększania Lesistości106, zawierający wskazania przyrodnicze do zwiększania stopnia lesistości

poszczególnych gmin, stosowany zgodnie z funkcjami terenu oraz plany ochrony obszarów

Natura 2000. W celu zwiększenia spójności przestrzeni przyrodniczej obszary zalesień będą

wskazywane w planach zagospodarowania przestrzennego województw jako ustalenia wiążące.

W obszarach intensywnego rozwoju rolnictwa, charakteryzujących się trwałym brakiem podaży

areałów umożliwiających poprawę stopnia lesistości, szczególne znaczenie będzie miało

utrzymywanie zadrzewień i zakrzaczeń śródpolnych, umożliwiających zachowanie i odtworzenie

funkcji lokalnych i regionalnych korytarzy ekologicznych zgodnie z warunkami ekologicznymi

istniejącymi w planowanych obszarach nasadzeń. W celu wzmocnienia spójności przestrzeni

przyrodniczej i stopnia ochrony tradycyjnego krajobrazu rolniczego zaleca się w planach

zagospodarowania przestrzennego województw i studiach gminnych wyznaczenie w uzgodnieniu

ze służbami ochrony przyrody obszarów rolnictwa o najwyższych walorach przyrodniczych.

w.

rcl

Ad 4.3. Wprowadzenie gospodarowania krajobrazem zgodnie z zapisami Europejskiej

Konwencji Krajobrazowej

Polska w 2004 roku ratyfikowała Europejską Konwencję Krajobrazową (EKK)107, zobowiązując

się tym samym do dbałości o jakość przestrzeni otaczającej – krajobrazu, stanowiącego zasób

gospodarczy, przyczyniający się do wzrostu zatrudnienia, wpływający na jakość życia

codziennego, a zarazem na dziedzictwo kultury. Konsekwentna realizacja celów Konwencji

dotyczących wzajemnych relacji człowiek – krajobraz w ramach przestrzennego

zagospodarowania kraju i regionów, a także na szczeblu lokalnym wymaga, aby wdrożenie EKK

obejmowało trzy poziomy działań: rozpoznanie zasobów, gospodarowanie nimi i edukację

wspomagającą. Wszystkie muszą być ściśle powiązane z konstytucyjnym wymogiem dbałości

o przestrzeganie zasad zrównoważonego rozwoju oraz dotyczyć obszarów lądowych i morskich –

szczególnie w odniesieniu do ochrony widoku.

ww

Trwający w Polsce wieloletni proces merytorycznego określenia stanu wartości i zakresu

niezbywalnego zabezpieczenia różnorodności dziedzictwa kulturowego powinien skutkować

powstaniem list – krajowej i regionalnej – krajobrazów i obiektów o unikatowych wartościach

przyrodniczych, historycznych, archeologicznych, szczególnie o cechach symbolu, będących

podstawą identyfikacji przestrzeni oraz promocji Polski i jej regionów. Powinien też skutkować

upowszechnieniem listy krajobrazów zagrożonych – Czerwoną Księgą.

Gospodarowanie krajobrazami dotyczy zarówno podejmowanych działań ochronnych jak

i planowania wykorzystywania zidentyfikowanych walorów w procesie rozwoju, nadawania

nowych funkcji obiektom, projektowania i realizacji nowych struktur. Skuteczność podejmowania

działań ochronnych, wymaga systematycznego, wieloetapowego umacniania powszechnej

ogólnospołecznej świadomości dotyczącej faktu, że zabezpieczanie zapisanej w krajobrazie Polski

106 Przyjęty 23 czerwca 1995 r. przez rząd Krajowy Program Zwiększania Lesistości (KPZL) jest instrumentem Polityki Leśnej Państwa (RM

1997). Został zaktualizowany w 2003 r. Realizowany obecnie trzeci etap obejmuje lata 2010-2020. Program przewiduje osiągnięcie w 2020 r.

lesistości na poziomie 30%.

107 Konwencja Rady Europy sporządzona we Florencji 20 października 2000 r., Dz. U. z 2006 r. Nr 14, poz. 98.

v.p

l

narodowej i regionalnej tożsamości jest elementem dbałości o wspólne europejskie dziedzictwo

kulturowe i wysoką jakość życia. Ponadto niezbędne są zmiany instytucjonalne sprawowania

opieki konserwatorskiej i zmiany obecnego systemu prawa, charakteryzującego się różnicami

definicyjnymi i nierównomiernym poziomem ochrony oferowanym w dwóch ustawach

w stosunku do tego samego obszaru, co utrudnia osiągnięcie efektu synergii w zarządzaniu

przestrzenią o charakterze symbolicznym. Konieczna jest także zmiana podejścia do przestrzeni

współcześnie powstającej.

.go

Działania w tym zakresie skoncentrują się na objęciu ochroną prawną najcenniejszych pod

względem przyrodniczym i kulturowym krajobrazów naturalnych i historycznych, w tym układów

urbanistycznych i ruralistycznych oraz stanowisk archeologicznych. Ochroną i działaniami

promocyjnymi zostanie objęty także dorobek współczesnej architektury i urbanistyki. Minimalny

poziom obiektowy określany przez samorząd regionalny lub lokalny w oparciu o centralnie

ustalone jednolite kryteria delimitacji krajobrazów powinien dotyczyć objęcia ochroną przestrzeni

wyjątkowej, o cechach symbolicznych, świadczących o tożsamości i rozpoznawalności miejsca

w skali kontynentu, kraju i regionu, a także stosowania wobec niej aktywnej polityki

przestrzennej, pozwalającej na zachowanie historycznych walorów zwiększających przewagę

konkurencyjną regionu i kształtowanie walorów współcześnie nadanych.

w.

rcl

W celu ograniczenia presji na obszary dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego zostaną

przygotowane zmiany w systemie prawa umożliwiające efektywne rozpoznawanie zasobów

krajobrazowych, ich ochronę i gospodarowanie nimi. Ponieważ percepcja krajobrazu dotyczy

oceny jego walorów widokowych, zostanie wprowadzony obowiązek wykonywania studiów

krajobrazowych w procesie przygotowywania inwestycji planowanych na terenach objętych

krajobrazową ochroną obszarową lub obiektową oraz zostaną opracowane wskazówki

metodologiczne dla podniesienia jakości ocen oddziaływania na środowisko w tym zakresie.

Istotne będzie również stworzenie instrumentarium gospodarki gruntami służącego

operacjonalizacji planów ochrony i planów zagospodarowania przestrzennego. Rozwinięty

zostanie także monitoring cennych krajobrazów kulturowych.

ww

Uspołecznienie procesów planistycznych będzie wspomagać integrację zarządzania krajobrazem

kulturowym odziedziczonym i związanym ze współczesnymi stosunkami społecznogospodarczymi, z zarządzaniem obiektami ochrony obszarowej, ochroną wartości symbolicznych

mogących być podstawą potencjału rozwoju regionów, takich jak sylweta miasta i obiektu

zabytkowego, obiektów istotnych dla dziedzictwa kulturowego społeczności lokalnych.

Procedury te będą obejmowały także programy rewitalizacji obszarów poprzemysłowych

i kryzysowych. Działania będą dotyczyć także koordynowania przedsięwzięć związanych

z rozwojem regionów i obszarów turystycznych oraz systemów rekreacyjnych w obszarach

cennych przyrodniczo i atrakcyjnych turystycznie w celu ograniczenia presji ze strony turystyki na

obszary o najwyższych walorach przyrodniczych (parki narodowe, rezerwaty, atrakcyjne

turystycznie obszary o niskiej chłonności ekologicznej) i intensyfikacji rozwoju społeczno-gospodarczego sąsiednich obszarów, w tym objętych restrykcjami konserwatorskimi, takich jak

parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, parki kulturowe, ewidencjonowane

zabytkowe założenia ruralistyczne i rezydencjonalne, rezerwaty archeologiczne.

Ad 4.4. Racjonalizacja gospodarowania ograniczonymi zasobami wód powierzchniowych

i podziemnych kraju, w tym zapobieganie występowaniu deficytu wody na potrzeby

ludności i rozwoju gospodarczego

Zasoby wodne, będące istotną częścią środowiska naturalnego, stanowią strategiczny zasób

rozwojowy kraju oraz są istotnym uwarunkowaniem rozwoju regionalnego i lokalnego.

Niepokojąco niski w skali Europy (6%) wskaźnik retencjonowania wód jest wskazaniem do

zwiększonej dbałości o zmniejszenie tempa odpływu wód opadowych. Dla utrzymania tych

zasobów w odpowiednim stanie jakościowym i ilościowym w zintegrowanych strategicznych

dokumentach planistycznych na poziomie krajowym i na poziomie regionalnym zostaną

v.p

l

wprowadzone zapisy pozwalające na koordynację działań wynikających z Programu wodno-środowiskowego kraju108. Planowanie przestrzenne w większym stopniu będzie dotyczyć kwestii

koegzystencji różnych sposobów wykorzystania zasobów wodnych, regulacji czasu zatrzymania

wody w środowisku, tak aby zmniejszyć zagrożenie dla jakości i ilości tych zasobów.

W planowaniu krajowym, regionalnym i miejscowym będą stosowane także pozostałe

instrumenty planistyczne gospodarki wodnej, w tym wynikające z Ramowej Dyrektywy Wodnej109

i Dyrektywy Powodziowej110, plany gospodarowania wodami na obszarze dorzecza, plany

zarządzania ryzykiem powodziowym, plany przeciwdziałania skutkom suszy oraz warunki

korzystania z wód regionu wodnego i zlewni111.

ww

w.

rcl

.go

Kształtowanie przestrzeni mające na celu ochronę ilości i jakości zasobów wodnych będzie

odbywało się także w drodze wprowadzenia ilościowych standardów urbanistycznych

dotyczących kształtowania przestrzeni przyrodniczej i regulowania zdolności zatrzymywania

wody na terenach zurbanizowanych, wspieranych równocześnie wprowadzeniem zachęt

fiskalnych skłaniających właścicieli budynków do zmniejszenia zrzutów wód opadowych do

komunalnej instalacji burzowej. Istniejąca konieczność zminimalizowania skutków ekstremalnych

zjawisk, takich jak powodzie i susze, wymaga – poza działaniami wynikającymi bezpośrednio

z zarządzania ryzykiem powodzi – programowania w planowaniu przestrzennym działań

mających na celu zwiększenie retencji wodnej do 15% średniego odpływu rocznego w drodze

realizacji zbiorników dużej i małej retencji, a także mikroretencji obszarowej i przyobiektowej.

W tym celu w planach zagospodarowania przestrzennego województw zostaną wyznaczone

obszary kształtowania retencji, uwzględniające bilans zasobów wodnych zlewni oraz zarządzanie

ryzykiem powodzi. Zoptymalizowane zostanie także w aktach planowania przestrzennego

poziomu regionalnego i lokalnego wykorzystanie obiektów hydrotechnicznych do produkcji

energii wodnej przy uwzględnieniu potrzeb lokalnych społeczeństw i wynikających z dążenia do

zachowania dobrego stanu wód. Lokalizowanie obiektów hydrotechnicznych małej i dużej

retencji będzie wymagało oceny zasięgu ich oddziaływania na zasoby bilansowe zlewni, cele

ochrony przyrody i trwałość efektów rozwoju społeczno-gospodarczego regionu. Wyniki analiz

mogą radykalnie zmienić dotychczasowe przeznaczenie terenu, zwłaszcza w wypadku lokalizacji

zbiorników, których podstawową funkcją miało być zaopatrzenie w wodę regionu o

zmniejszonym w stosunku do przewidywanego poborze wód.

108 Instrument realizacji Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/60/WE z 23 października 2000 r. (Ramowej Dyrektywy Wodnej)

wskazany w ustawie Prawo wodne.

109 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/60/WE z 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w

dziedzinie polityki wodnej, ustawa z 5 stycznia 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r. Nr 32,

poz. 159) dokonała implementacji do polskiego prawa niniejszej dyrektywy.

110 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2007/60/WE z 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim,

ustawa z dnia 5 stycznia 2010 r. o zmianie ustawy – Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r. Nr 32, poz. 159) dokonała

implementacji do polskiego prawa niniejszej dyrektywy.

111 Wymienione instrumenty planowania gospodarki wodnej, zdefiniowane w ustawie Prawo wodne – dział VI. opracowuje i aktualizuje cyklicznie

Prezes KZGW. Sejm 5 stycznia 2011 r. przyjął ustawę o zmianie ustawy Prawo wodne i innych ustaw, dostosowującą prawo krajowe do

aktualnego stanu prawa UE i zmieniającą definicje wymienionych dokumentów. Plany gospodarowania wodami w dorzeczach (PGWD), plany

zarządzania ryzykiem powodziowym i plany przeciwdziałania skutkom suszy na obszarze dorzecza są przyjmowane przez rząd. Plany

gospodarowania wodami w dorzeczach zostały opracowane w 2010 r. Plany zarządzania ryzykiem powodzi wymagane są do grudnia 2015 r.

Warunki korzystania z wód regionu wodnego opracowuje dyrektor RZGW, a w przypadku konieczności ustalenia szczególnych zasad ochrony

zasobów wodnych również warunki korzystania z wód zlewni.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 29. Wybrane kierunki kształtowania zasobów wodnych

Źródło: Opracowanie MRR na podstawie ekspertyzy E. Nachlik, opracowanych w KZGW projektów

planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy, danych monitoringu jakości wód.

Racjonalne gospodarowanie zasobami wód podziemnych zapewniające równowagę poboru

i zasilania będzie obejmowało ochronę w planie krajowym, wojewódzkim i studium gminnym

zasobów wód podziemnych, rozpoznanych i eksploatowanych zasobów wód leczniczych

i termalnych, szczególnie będących podstawą gospodarki uzdrowiskowej. Wprowadzony ponadto

wyłącznie

na obszarach

v.p

l

zostanie wymóg lokalizowania przemysłów wodochłonnych

wyznaczonych w planach wojewódzkich.

Ad 4.5. Wdrożenie działań mających na celu osiągnięcie i utrzymanie dobrego stanu

i potencjału wód i związanych z nimi ekosystemów

.go

Celem działań jest ograniczenie deficytu wody oraz ochrona jej jakości. Wprowadzona zostanie

zasada obligatoryjnego współdziałania gmin i samorządów wojewódzkich w obszarach

funkcjonalnych w celu poprawienia opłacalności gospodarki komunalnej i efektywnego

ponoszenia kosztów społecznych gospodarki wodno-ściekowej oraz zagospodarowania odpadów

komunalnych. Zintegrowane planowanie gospodarki komunalnej na obszarach funkcjonalnych

miast będzie obejmowało modernizację i rozbudowę sieci wodociągowej i kanalizacyjnej oraz

instalacji do przetwarzania odpadów komunalnych obsługujących rejony nie mniejsze niż mające

150 tysięcy mieszkańców. Po osiągnięciu pełnego stopnia wyposażenia aglomeracji w systemy

kanalizacyjne kontynuowana będzie modernizacja lub wymiana przestarzałych sieci. Efektywne

zarządzanie sieciami wodociągowymi i kanalizacyjnymi będzie wymagało ciągłego wdrażania

nowoczesnych technik monitoringu i sterowania. Zamykanie obiegów wodnych obejmie, poza

wodami technologicznymi w zakładach przemysłowych, zawracanie tych wód w układach

komunalnych – łącznie ze ściekami deszczowymi. Wody deszczowe będą retencjonowane w celu

zwiększenia zasobów wodnych i wykorzystania ich w aglomeracjach. W obszarach

funkcjonalnych miast będzie to obligatoryjne.

w.

rcl

Podstawową zasadą bilansową będzie zintegrowanie w obrębie jednostek bilansowych zlewni

zarządzania poborem wody i odprowadzaniem ścieków. W planach zagospodarowania

przestrzennego województw, w uzgodnieniu z Regionalnymi Zarządami Gospodarki Wodnej

(RZGW), będą wyznaczane ekologiczne obszary funkcjonalne w celu ochrony jakości wód

cieków i zbiorników wodnych przez wprowadzenie w nich obowiązku wspólnego planowania

gospodarki wodno-ściekowej. Tą formą zarządzania zostaną objęte przede wszystkim tereny

dominującej zabudowy rozproszonej, o gęstości zaludnienia uniemożliwiającej wyznaczenie

aglomeracji ściekowych i nieobjęte sanitacją w ramach realizacji Krajowego Programu

Oczyszczania Ścieków Komunalnych. Obszary te wymagają stosowania systemów

indywidualnych.

W pzpw i studiach gminnych będą określane po 2015 roku obszary ochrony wód podziemnych

i restytucji obszarów mokradłowych, wymagające ograniczeń w swobodzie użytkowania rolnego,

w tym utrzymywania trwałych form użytków rolnych, wprowadzania upraw leśnych,

kształtowania zadrzewień śródpolnych i granicy rolno-leśnej w celu zapobiegania

zanieczyszczeniom obszarowym. Warunkiem skuteczności ochrony głównych zbiorników wód

podziemnych jest wprowadzenie na terenie wyznaczonych stref ochronnych nakazów i zakazów

odzwierciedlanych w dokumentach planistycznych wszystkich szczebli. Obszary funkcjonalne

ochrony wód mogą być ponadto wyznaczane w celu zapobiegania zanieczyszczeniom

obszarowym, związanym z użytkowaniem rolniczym. W planach obszarów morskich zostanie

zabezpieczona powierzchnia na biologiczne formy oczyszczania wód morskich.

ww

Na obszarach transgranicznych będzie kontynuowana i rozwijana współpraca w zarządzaniu

wspólnymi zasobami wodnymi, mająca na celu osiągnięcie dobrego stanu jakościowego i rozwój

zasobów wodnych. Współpraca opiera się na umowach międzynarodowych oraz programach

współpracy, różniących się podstawą prawną. Oparta na regulacjach UE współpraca na granicy

niemieckiej i czeskiej dotyczy zarządzania wspólną jednostką hydrograficzną –

Międzynarodowym Obszarem Dorzecza Odry, na granicy słowackiej zaś fragmentów górnych

dorzeczy Dunaju i Wisły. Natomiast na granicy ukraińskiej i białoruskiej integracja zarządzania

zlewniami Sanu i Bugu oraz wspólnym z Ukrainą fragmentem zlewni Dniestru odbywa się na

podstawie umów bilateralnych i współpracy międzynarodowej w zakresie realizacji Konwencji

v.p

l

Wodnej112. Zakres współpracy określają potrzeby: zarządzania ryzykiem powodzi oraz nagłymi

zdarzeniami prowadzącymi do skażenia wód substancjami zagrażającymi jakości wód

w międzynarodowych częściach dorzeczy, rozpoznania zasobów bilansowych, osiągnięcia

dobrego stanu ekologicznego oraz poboru i przesyłu wód na potrzeby ludności i przemysłu.

W zlewni Bugu wspierane będą inwestycje infrastrukturalne mające na celu zmniejszenie

obciążenia zanieczyszczeniami wód rzek granicznych i Bałtyku, co między innymi będzie

wymagało w perspektywie 2030 roku wybudowania bardzo wydajnej oczyszczalni ścieków

komunalnych w Brześciu na Białorusi oraz rozwiązania problemów gospodarki ściekowej

w ukraińskich częściach zlewni.

Ad 4.6. Zmniejszenie obciążenia środowiska powodowanego emisjami zanieczyszczeń

do wód, atmosfery i gleby

.go

Podstawowym kierunkiem działań planistycznych będzie kształtowanie struktur przestrzennych

minimalizujących zapotrzebowanie na energię i zmniejszających emisję gazów cieplarnianych oraz

umożliwiających zwiększenie komplementarnego wykorzystania OZE w celu dywersyfikacji

zaopatrzenia w energię gmin i zmniejszenie uciążliwości niskiej emisji. W lokalizacji inwestycji

należy również brać pod uwagę kształtowanie polityki energetycznej gmin wykorzystujących

biomasę z odpadów lub stosujących metody termicznego przekształcania odpadów.

w.

rcl

Rozwiązanie problemów związanych ze zbieraniem odpadów komunalnych, przemysłowych,

w tym niebezpiecznych, oraz dalsze nimi gospodarowanie będzie realizowane poprzez

usprawnienie systemu gospodarki odpadami, w tym przyjęcie rozwiązań prawnych ułatwiających

lokalizację obiektów do zagospodarowania odpadów. Podstawą działań inwestycyjnych

w zakresie budowy instalacji do przetwarzania odpadów komunalnych jest cyklicznie sporządzany

Krajowy plan gospodarki odpadami113, zgodnie z którym podstawą powinny stać się zakłady

zagospodarowania odpadów (zzo) obejmujące regionalne instalacje o przepustowości

wystarczającej do przyjmowania i przetworzenia odpadów z obszaru zamieszkałego przez co

najmniej 150 tysięcy. mieszkańców, obsługujące poszczególne regiony gospodarki odpadami

określone w wojewódzkich planach gospodarki odpadami. Tereny lokalizacji infrastruktury

technicznej gospodarki odpadami wraz z wyznaczanymi dla nich strefami ograniczonego

użytkowania ze względu na skalę oddziaływania objęte są specjalnym nadzorem pod względem

spełniania kryteriów ochrony środowiska.

Rezultatem tych działań powinno być także zmniejszenie obciążeń środowiska skumulowanymi

emisjami towarzyszącymi kongestii, w tym hałasem wywoływanym przez transport. Inwestycje

infrastrukturalne wymagają szczególnego podejścia do zarządzania krajobrazem kulturowym

w planowaniu środków redukcji hałasu, szczególnie w obszarach ochrony krajobrazu i ochrony

sylwet zabytków.

Ad 4.7. Zabezpieczenie cennych gospodarczo złóż kopalin i zwiększenie wykorzystania

surowców wtórnych

ww

Dotychczasowe formy i metody ochrony złóż kopalin w planowaniu przestrzennym nie są

wystarczające dla rozwiązywania konfliktu interesów dotyczących zagospodarowania powierzchni

nad złożem, zarządzania współwystępującymi zasobami środowiska podlegającymi ochronie

i zabezpieczenia możliwości eksploatacji złóż, niezależnie od stopnia rozpoznania złoża.

Działania w tym kierunku obejmą wprowadzenie prawnej i planistycznej ochrony złóż kopalin

(przez co rozumie się także zasoby wód leczniczych i termalnych oraz piasków morskich

i torfów) oraz możliwości ich wykorzystania zgodnie z wartością użytkową na podstawie

112 Konwencja o ochronie i użytkowaniu cieków transgranicznych i jezior międzynarodowych, podpisana w Helsinkach w 1992 r. (Dz. U. z 2003 r.

Nr 78, poz. 702).

113 Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. z 2010 r. Nr 185, poz. 1243, z późn. zm.) wprowadziła obowiązek opracowywania

planów gospodarki odpadami, które podlegają aktualizacji nie rzadziej, niż co 4 lata. Z dniem 1 stycznia 2011 r. obowiązuje Krajowy plan gospodarki

odpadami 2014, przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 24 grudnia 2010 r. Uchwałą Nr 21 (M. P. Nr 101, poz. 1183). Strategie te umożliwiają

regionalne planowanie zarówno instalacji, jak i obszarów wyznaczonych do składowania odpadów.

v.p

l

uprzednio sporządzonych przez ministra właściwego ds. gospodarki planów eksploatacji złóż

poszczególnych kopalin, uwzględniających potrzeby bieżącego i przyszłego rozwoju kraju oraz

potrzebę zachowania środowiska dla przyszłych pokoleń, w możliwie jak najmniej

przekształconej postaci. Sporządzenie planów eksploatacji pozwoli na zarządzanie

nieruchomością gruntową oraz gospodarowanie złożami związanymi i niezwiązanymi

z nieruchomością, zmniejszając potencjał konfliktów społecznych przy równoczesnym

zabezpieczeniu interesów strategicznych państwa i społeczności lokalnych. Plany będą stanowić

podstawę do wydawania koncesji na eksploatację złóż kopalin. Minister właściwy do spraw

gospodarki będzie uzgadniał udzielanie koncesji na wydobywanie kopalin w oparciu o plany

eksploatacji złóż. Potencjalne obszary koncesyjne będą ujmowane w planach zagospodarowania

przestrzennego wszystkich szczebli w celu objęcia terenu rezerwą planistyczną w horyzoncie

czasowym, określanym w zintegrowanej strategii rozwoju województwa w porozumieniu

z ministrami właściwymi do spraw gospodarki i środowiska.

.go

Wydanie zgody na zagospodarowanie nowych złóż strategicznych poprzedzi szeroka

wielokryterialna analiza opłacalności, uwzględniająca aspekty społeczne i ekologiczne, w tym

koszty konfliktów funkcji istniejących i projektowanych dla planowanego obszaru

wydobywczego.

ww

w.

rcl

W tym kontekście szczególnie istotne jest określenie surowców strategicznych: energetycznych,

metalicznych, chemicznych i skalnych i obligatoryjne uwzględnianie w aktach planistycznych

lokalizacji niezagospodarowanych złóż tych surowców. Konieczne jest też opracowanie założeń

polityki, której celem będzie stworzenie warunków dla znaczącego zwiększenia wykorzystania

w gospodarce surowców wtórnych, szczególnie w kontekście zmniejszenia obciążenia środowiska

wydobyciem i transportem kruszyw budowlanych.

(1) Opis problemu

v.p

l

Cel 5. Zwiększenie odporności struktury przestrzennej kraju na zagrożenia naturalne

i utraty bezpieczeństwa energetycznego oraz kształtowanie struktur przestrzennych

wspierających zdolności obronne państwa

Polska przestrzeń charakteryzuje się zróżnicowaną odpornością na różnego rodzaju zagrożenia

w tym

•

•

•

mające największy wpływ na utrzymanie bezpieczeństwa energetycznego kraju,

o charakterze naturalnym,

z zakresu obronności.

w.

rcl

.go

W zakresie bezpieczeństwa energetycznego kraju szczególnie istotnym problemem jest niski

stopień zdywersyfikowania źródeł energii. W polskim bilansie energetycznym największą rolę

odgrywają: węgiel (58% w 2010 roku) i ropa naftowa oraz gaz ziemny (łącznie 35%)114 (Mapy

diagnostyczne 13. i 19., Rozdział VIII.). W Polsce pomimo występowania dużych

i zróżnicowanych zasobów odnawialnych źródeł energii – OZE – (Mapa diagnostyczna 20,

Rozdział VIII) udział tych źródeł w całości produkcji energii nie przekracza 6%. Wynika to

z uwarunkowań o charakterze historycznym i technologicznym, a przede wszystkim

z ograniczeń środowiskowych i przestrzennych oraz barier infrastrukturalnych115. W produkcji

energii elektrycznej podstawowe znaczenie mają paliwa stałe pozyskiwane na terenie kraju

(około 90%). Polska energetyka oparta nadal przede wszystkim na węglu (na obecnym

poziomie technologicznym) stoi przed ogromnym wyzwaniem wdrożenia polityki Unii

Europejskiej, zmniejszenia emisji CO2 i innych gazów cieplarnianych. Przypuszczalnie Polska

będzie krajem, który może mieć największe problemy z realizacją celów unijnego Pakietu

energetyczno-klimatycznego116. Poważnym problemem jest też wyczerpywanie się dotychczas

eksploatowanych złóż surowców energetycznych, w tym zwłaszcza węgla brunatnego

i kamiennego. Wiąże się z tym konieczność podjęcia inwestycji w zakresie budowy nowych

kopalń i rekultywacji terenów (zwłaszcza po kopalniach odkrywkowych węgla brunatnego)

oraz poszukiwania innych surowców energetycznych w złożach niekonwencjonalnych, np.

gazu w łupkach ilastych.

Jeden z najpoważniejszych problemów, z którymi boryka się polska energetyka, wiąże się

z Krajowym System Elektroenergetycznym117. Dzisiejsze technologie nie pozwalają na

magazynowanie dużych ilości energii elektrycznej. Musi ona być w większości wytwarzana

w ilości pokrywającej występujące w danej chwili zapotrzebowanie. Źródła i infrastruktura

sieciowa dostaw mediów energetycznych stanowią ciąg technologiczny zdolny do zapewnienia

bezpieczeństwa elektroenergetycznego oraz bezpieczeństwa dostaw. Elementy te zostały

114 Źródło danych: Gospodarka paliwowo-energetyczna w latach 2009, 2010, GUS, Warszawa 2011.

ww

115 Udział OZE w zużyciu energii elektrycznej brutto w pierwszej dekadzie XXI wieku stale wzrastał. Natomiast udział biopaliw w rynku paliw

transportowych, który wykazywał w pierwszych latach tej dekady zdecydowany wzrost, uległ ok. 2007 r. obniżeniu z powodu zmian w polityce

podatkowej. Źródło: Załącznik nr 1 do „Polityki energetycznej Polski do 2030 roku”.

116 Porozumienie obowiązujące od 2009 r. – Pakiet energetyczno-klimatyczny UE – zakłada, że do 2020 r. Unia ma o 20% zmniejszyć emisję

dwutlenku węgla z opcją 30% redukcji, o ile zostaną zawarte stosowne porozumienia międzynarodowe na gruncie konwencji klimatycznej; o

20% zwiększyć efektywność energetyczną i czerpać 20% energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych. Pakiet szczegółowo reguluje handel

emisjami (EU ETS). Kluczowymi dokumentami są dyrektywa EU ETS 2009/29/WE i decyzja non-ETS Parlamentu i Rady 2009/406/WE z

23 kwietnia 2009 r. Cele dla Polski: 15% udziału OZE w finalnym zapotrzebowaniu na energię w 2020 r. Wynegocjowano także możliwość

zwiększenia emisji własnej o 14% w tzw. sektorze non-ETS (nieobjętym handlem emisjami) oraz określenia puli darmowych uprawnień

emisyjnych. Pozostałe regulacje pakietu dotyczą promowania OZE, norm emisji z samochodów, specyfikacji paliw, wychwytywania i

składowania dwutlenku węgla, wspólnych wysiłków na rzecz redukcji emisji, w tym ochrony przed przenoszeniem produkcji z sektorów

najbardziej obciążonych poza UE.

117 Krajowy System Elektroenergetyczny to zbiór urządzeń do rozdziału, przesyłu i wytwarzania energii elektrycznej (elektrownie systemowe,

elektrociepłownie, elektrownie szczytowe, elektrownie zawodowe, rozproszone źródła energii, w tym OZE), połączonych w system

umożliwiający dostawy energii elektrycznej w sposób ciągły i nieprzerwany.

•

•

•

v.p

l

ustawowo zaliczone do infrastruktury krytycznej118. Polski system elektroenergetyczny

charakteryzuje się

przestarzałymi technologiami wykorzystywanymi w energetyce i złym stanem

technicznym bloków energetycznych,

zdekapitalizowaniem sieci przesyłowej i dystrybucyjnej (średnia faktyczna

dekapitalizacja sieci energetycznych wynosi 70-80%),

wyjątkowo niekorzystną sytuacją w zakresie sieci dystrybucyjnej na terenach

wiejskich; sieć ta charakteryzuje się wysokim stopniem awaryjności (szybkiej

modernizacji wymaga ponad 50 tys. km linii średniego napięcia i ponad 150 tys. km

linii niskiego napięcia).

.go

Podstawowym problemem funkcjonowania systemu elektroenergetycznego jest

niedoinwestowanie krajowej infrastruktury energetycznej. Skala jej rozwoju – w porównaniu

z państwami sąsiednimi (Rysunek 30.)119 – wskazuje dystans, który Polska musi pokonać.

Rysunek 30. Plan elektroenergetycznej sieci przesyłowej na obszarze fragmentu Europy

w.

rcl

GĘTOŚĆ SIECI NA OBSZARACH ROZWINIĘTYCH

GĘSTOŚĆ SIECI NA OBSZARZE POLSKI

Źródło: II Raport o wpływie uregulowań prawnych na warunki eksploatacji i rozbudowy infrastruktury

liniowej sektora paliwowo-energetycznego decydującej o bezpieczeństwie energetycznym kraju,

Porozumienie o współpracy w zakresie stworzenia nowych rozwiązań prawnych ułatwiających

realizację inwestycji infrastrukturalnych, Warszawa, marzec 2010 r.

ww

Problem dodatkowo potęguje rozmieszczenie elektrowni. Są one zlokalizowane głównie

w południowej oraz centralnej części kraju, co zwiększa znaczenie krajowych sieci

przesyłowych dla bezpieczeństwa energetycznego. Stan sieci dystrybucyjnych wpływa także na

perspektywy rozwojowe poszczególnych części kraju, np. stanowi jedną z najpoważniejszych

barier rozwojowych Polski Północnej. Także sytuacja w zakresie zabezpieczenia dostaw energii

do niektórych największych miast (Warszawa, Wrocław, Poznań, Szczecin) jest

niezadowalająca i może stanowić poważną barierę rozwojową. Największe braki

przepustowości (mocy) systemu przesyłowego gazu występują na obszarze Pomorza

Środkowego i Polski Zachodniej. Regionami ogólnie najbardziej niedoinwestowanymi

w zakresie infrastruktury energetycznej (linie przesyłowe elektryczności i gazu) są: Pomorze,

118 Ustawa z 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, (Dz. U. z 2007 r. Nr 89, poz. 590 z późn. zm.).

119 II Raport o wpływie uregulowań prawnych na warunki eksploatacji i rozbudowy infrastruktury liniowej sektora paliwowo-energetycznego

decydującej o bezpieczeństwie energetycznym kraju, Porozumienie o współpracy w zakresie stworzenia nowych rozwiązań prawnych

ułatwiających realizację inwestycji infrastrukturalnych, Warszawa, marzec 2010 r.

v.p

l

Warmia i Mazury oraz województwa Polski Wschodniej (Mapa diagnostyczna 14., Rozdział

VIII).

Postępujące zużycie techniczne obiektów infrastruktury liniowej mediów energetycznych

w połączeniu z wydłużeniem okresu narastających utrudnień w dostępie do istniejących

obiektów oraz utrudnień w zakresie budowy nowych obiektów będzie skutkowało wzrostem

liczby i częstotliwości zakłóceń oraz rozszerzaniem zasięgu ich oddziaływania. Odczuwalnymi

skutkami utrudnień są: starzenie się istniejącej sieci (głównie jej obiektów liniowych) oraz

przyszłe spiętrzenia zakresu koniecznych modernizacji wszystkich rodzajów sieci.

Sektor elektroenergetyczny stoi zatem przed ogromnym wyzwaniem. Oznacza to konieczność

intensywnej modernizacji infrastruktury wytwórczej, przesyłowej i dystrybucyjnej oraz

konsekwentnego zastępowania starej bazy wytwórczej nowoczesnymi jednostkami,

spełniającymi zaostrzone normy środowiskowe.

.go

W 2008 r. oddano do eksploatacji nowy blok w Elektrowni Pątnów II o mocy zainstalowanej

460 MW, a w 2009 r. - nowy blok o mocy 460 MW w Elektrowni Łagisza. W III kwartale 2011

roku oddano do eksploatacji nowy bloku o mocy 858 MW w Elektrowni w Bełchatowie.

Dzięki wykorzystaniu zaawansowanej technologii jego parametry techniczne umożliwiają

bardzo efektywne wytwarzanie energii elektrycznej, przy jednoczesnym spełnieniu wszystkich

wymagań wynikających z Dyrektyw Unii Europejskiej w zakresie emisji zanieczyszczeń do

atmosfery. Ponadto, jest przygotowywany do współpracy z instalacją do wychwytywania,

transportu i składowania dwutlenku węgla (CCS).

w.

rcl

Również w zakresie sieci elektroenergetycznych prowadzone są inwestycje modernizacyjne

i odtworzeniowe. W latach 2008-2010 w wyniku prowadzonych inwestycji zwiększyła się

długość zarówno linii napowietrznych, jak i kablowych na wszystkich poziomach napięć.

W analizowanym okresie obserwowany był także wzrost liczby stacji elektroenergetycznych na

wysokich i średnich napięciach. Dynamikę ww. działań obrazuje poniższa tabela.

Tabela 2 Ważniejsze dane charakteryzujące elektroenergetyczne sieci przesyłowe i dystrybucyjne

w latach 2008 i 2010.

Wyszczególnienie

Jednostka miary

2008

2010

Dynamika [%]

Linie elektroenergetyczne napowietrzne

wysokie napięcia (powyżej 100 kV)

km

45 578

46 112

101,17

średnie napięcia (1 kV – 100 kV)

km

234 202

234 741

100,23

niskie napięcia (poniżej 1 kV)

km

289 723

289 977

100,09

Razem

km

569 503

570 830

100,23

Długość linii kablowych

km

116

164

141,38

średnie napięcia (1 kV – 100 kV)

km

66 309

68 998

104,06

niskie napięcia (poniżej 1 kV)

km

134 163

140 320

104,59

Razem

km

200 588

209 482

104,43

1507

246 562

102,31

101,82

248 069

101,83

ww

wysokie napięcia (powyżej 100 kV)

Stacje elektroenergetyczne

wysokie napięcia (powyżej 100 kV)

szt.

średnie napięcia (1 kV – 100 kV)

szt.

1473

242 148

Razem

szt.

243 621

Źródło danych: Statystyka Elektroenergetyki Polskiej, ARE S.A.

•

•

nasilenie intensywności opadów letnich i zimowych, co będzie prowadzić do eskalacji

wielkości i częstotliwości zagrożenia powodziowego oraz osuwiskowego120,

wzrost zagrożenia powodziowego w dolnych odcinkach Wisły i Odry wskutek

nasilenia zjawisk lodowych prowadzących do powstawania zatorów,

nasilenie występowania suszy, przede wszystkim w środkowo-zachodniej, a także

w środkowej części Polski (Mapa diagnostyczna 21. Rozdział VIII) powodujące

narastanie utrudnień w zaopatrzeniu w wodę gospodarki komunalnej, rolnictwa

i przemysłu121 oraz zagrożenie dla części obszarów cennych przyrodniczo. Brak tradycji

i możliwości technicznych stosowania nawodnień w rolnictwie (np. wodami

podziemnymi) może prowadzić do spadku produkcji na tych obszarach zagrożonych

suszą,

zwiększenie aktywności Morza Bałtyckiego. Skutkiem tego będzie wzmożona abrazja

brzegów morskich oraz zwiększające się podtopienia w pasie nadmorskim – wynik

okresowego i stałego podnoszenia się poziomu wód morskich. Zjawisko to będzie

miało szczególne znaczenie dla miejskich rejonów Trójmiasta, w których w wyniku

wzrastającego poziomu wód gruntowych zagrożone będą całe dzielnice, zamieszkałe

przez kilkaset tysięcy mieszkańców. Niezależnie, ze względu na zwiększającą się

infiltrację słonych wód morskich, będzie narastał problem zaopatrzenia w wodę pitną

i problem bezpieczeństwa ludności Żuław.

w.

rcl

•

.go

v.p

l

Położenie Polski w klimacie przejściowym charakteryzującym się dużą zmiennością oraz

przewidywane zmiany klimatyczne (Rysunek 3.), sugerują, że będzie następować cykliczny

wzrost częstotliwości występowania ekstremalnych zjawisk naturalnych oraz wzrost ich

wartości maksymalnych i minimalnych. Szczególnie dotyczy to powodzi, deszczy nawalnych

i w ich konsekwencji osuwisk, a także suszy. Regionalnie może wzrosnąć także częstość

występowania trąb powietrznych. Relatywnie wąski zakres występowania zagrożeń naturalnych

na terytorium Polski sprawia, że najdotkliwszym z występujących zagrożeń o bardzo wysokim

poziomie generowanych strat są powodzie o różnej genezie: opadowe, roztopowe, sztormowe

i zatorowe (Rysunek 31.). Z obserwacji prowadzonych przez IMGW w latach 1945-2005

wynika, że powodzie opadowe występują najczęściej w górnej części dorzecza Odry,

szczególnie w zlewni Nysy Kłodzkiej, oraz w górnej części dorzecza Wisły, szczególnie

w zlewni Popradu i Dunajca. Powodzie roztopowe najczęściej występują w środkowej części

dorzecza Odry, w zlewni Warty i w zlewni Bugu. Groźne mogą być powodzie sztormowe

w ujściach Odry i Wisły oraz na Żuławach Gdańskich i Elbląskich. W konsekwencji zmian

klimatycznych przewiduje się m.in.

ww

•

120 Opady letnie będą występowały w dolinach dużych i średnich rzek, opady zimowe przede wszystkim na obszarach górskich i podgórskich

Karpat i Sudetów.

121 Obszary szczególnie narażone na niski poziom opadów, a w konsekwencji na występowanie głębokich susz, koncentrują się

w Wielkopolsce i województwie lubuskim oraz na Kujawach, lokalnie na Mazowszu i w województwie łódzkim.

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 31. Zagrożenia powodziowe Polski

ww

Źródło: Opracowanie MRR na podstawie E. Nachlik, L. Starckel, Z. Kundzewicz, J. Zaleski,

J. Wiśniewski, M. Maciejewski, Ekspertyzy do KPZK.

Nasilanie się negatywnych skutków zjawisk naturalnych wpływające także na potencjały

regionalne i terytorialne oraz – w dalszej perspektywie – na zdolności ekosystemów do

świadczenia określonych usług, wskazują na konieczność opracowania planu działań na rzecz

dostosowania przestrzeni do zmian klimatu.

Ochrona przed zagrożeniami wywołanymi przez czynniki naturalne nie była w wystarczającym

stopniu uwzględniana w polityce przestrzennej kraju ostatnich pięćdziesięciu lat. Brak dbałości

o ochronę przed intensywnym zagospodarowaniem, szczególnie wprowadzanie zabudowy

siedliskowej i urbanizacja obszarów zalewowych, jest główną przyczyną generowania

.go

v.p

l

olbrzymich strat w wypadku wystąpienia powodzi o charakterze ekstremalnym. Zaniechano

inwestycji o charakterze przeciwpowodziowym, głównie budowy zbiorników retencyjnych

i polderów przeznaczonych pod zalew przy dużych wezbraniach powodziowych. Nie

realizowano także żadnego kompleksowego programu obrony przed suszą w wyniku przyjęcia

założeń, że taką obroną mogą być wielozadaniowe duże zbiorniki retencyjne, pracujące

zarówno dla ograniczania wezbrań powodziowych, jak i alimentujące rzeki w okresie suszy.

Założenia te okazały się porażką, gdyż całkowita pojemność zbiorników retencyjnych

wynosząca 5,7% średniego rocznego odpływu nie zapewnia możliwości skutecznego

reagowania na występujące lokalnie deficyty wody w okresach suszy oraz możliwości

ograniczania skutków nadmiaru wód w okresach wezbrań. Rezerwa powodziowa stanowi tylko

część całkowitej pojemności zbiorników wielozadaniowych, więc ich wpływ na redukcję fal

powodziowych w dużym stopniu zależy od poprawności gospodarki wodnej na zbiornikach

w okresie wezbrań. Główną funkcją brakujących w systemie ochrony przeciwpowodziowej

zbiorników suchych (polderów) jest natomiast obniżenie ekstremum fali i długotrwałe

zatrzymanie wód wezbraniowych.

Uwzględnianie aspektów obronności państwa w dokumentach planistycznych z zakresu

zagospodarowania przestrzennego na wszystkich szczeblach planowania w strukturach

państwa pozwoli na uodpornienie polskiej przestrzeni na zagrożenia zewnętrzne, a więc

pozwoli m.in. na niezakłócone funkcjonowanie obiektów i kompleksów wojskowych oraz

sprawną realizację inwestycji obronnych. Powierzchnia tych kompleksów (innych terenów

zamkniętych) wynosi 224,3 tys. ha i stanowi ok. 0,7% powierzchni kraju.

w.

rcl

Obszary poligonów morskich i lądowych znajdują się w większości (95%) na terenach lasów

państwowych, a także na morzu w polskiej strefie wyłącznych interesów ekonomicznych.

Wojskowa sieć lotniskowa obejmuje łącznie 24 lotniska, w tym obiekty współużytkowane

z lotniskami cywilnymi (łącznie 40 obiektów lotniskowych).

Program Rozwoju Sił Zbrojnych RP na lata 2009-2018 przewiduje lokalizację garnizonów

w rejonach miast powyżej 100 tys. mieszkańców oraz w innych miejscach wynikających

z analizy sytuacji zewnętrznej. Przewidywane jest docelowo rozmieszczenie 70 garnizonów

i baz wzmocnienia oraz około 30 baz lotniczych, morskich i specjalnych – łącznie 100

obiektów. W zestawieniu z 126 garnizonami w 2008 roku oznacza to stopniowe redukowanie

liczby obiektów wojskowych, a co za tym idzie, także stopniowe zmniejszenie liczby

kompleksów wojskowych wchodzących w ich skład.

Zasoby przestrzeni w otoczeniu obiektów zamkniętych są często przedmiotem

zainteresowania inwestycyjnego, głównie z powodu dynamicznego procesu urbanizacji, co

rodzi szereg problemów związanych z ustanawianiem stref ochronnych, w tym obszarów

ograniczonego użytkowania określonych w Prawie Ochrony Środowiska122.

ww

Ważną rolę w funkcjonowaniu rozwiniętego cywilizacyjnie państwa pełni infrastruktura

krytyczna. Im wyższy jest etap rozwoju państwa, w tym większym stopniu jest ono uzależnione

od sprawności funkcjonowania infrastruktury krytycznej w rozumieniu ustawy z dnia

26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, w którą wpisują się również obiekty wojskowe

wytypowane zgodnie z kryteriami określonymi przez Rządowe Centrum Bezpieczeństwa.

Obiekty wskazane jako szczególnie ważne dla bezpieczeństwa i obronności państwa

wytypowane w ramach ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP stanowią oddzielny

zasób infrastruktury, który również wpisuje się w bezpieczeństwo państwa ukierunkowane na

sferę obronności. W kraju od lat narastają następujące problemy związane z funkcjonowaniem

obiektów wojskowych i z realizacją zadań obronnych

122 Art. 135 ust. 3a, Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska, Dz. U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150 z późn. zm.

•

skomplikowana, czasochłonna procedura lokalizacji planowanych inwestycji

związanych z Programem Inwestycji Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego

w Dziedzinie Bezpieczeństwa (NSIP), zależna też od działań organów

samorządowych, np. od przystąpienia do opracowania miejscowych planów

zagospodarowania przestrzennego,

zacieśnianie się pętli urbanistycznej wokół kompleksów wojskowych, niejednokrotnie

powodujące ograniczenie możliwości ich funkcjonowania (powstawanie konfliktów

przestrzennych w otoczeniu terenów zamkniętych),

v.p

l

•

– 140 –

ww

w.

rcl

.go

Rysunek 32. Położenie kompleksów wojskowych

Źródło: Z. Lach, J. Skrzyp, A. Łaszczuk, Problemy obronności i bezpieczeństwa państwa oraz wynikające z tego

konflikty i ograniczenia rozwoju przestrzennego – rekomendacje dla KPZK, Akademia Obrony Narodowej.

•

obejmowanie formami ochrony przyrody terenów istotnych dla obronności państwa

i funkcjonowania wojska, zwłaszcza poligonów, bez zapewnienia warunków

umożliwiających dotychczasowe ich użytkowanie,

•

niedoskonałości systemu prawnego, utrudniające sprawne i skuteczne wprowadzanie

wymagań obronnych do miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego123,

zaniechanie w poprzednich latach planowania i realizacji inwestycji w pozamilitarne

elementy systemu obronnego służące ochronie ludności (w tym przed skutkami broni

masowego rażenia); brak rozwiązań prawnych w tym zakresie skutkuje powstawaniem

osiedli, miast i aglomeracji bez wystarczającej infrastruktury ochronnej dla ludności.

v.p

l

•

– 141 –

Problematyka obronności wymaga zapewnienia rezerw terenowych, których użytkowanie jest

związane z szeregiem ograniczeń w wykorzystywaniu ich dla celów gospodarczych (głównie

rolniczych i leśnych), przyrodniczych i osadniczych. Użytkowanie takich rezerw nie może

kolidować z potrzebami stanu zagrożenia.

Dla obronności kraju niezmiernie ważnym zagadnieniem jest dostępność komunikacyjna,

umożliwiająca szybkie dotarcie do miejsc zagrożonych sytuacją kryzysową, ze szczególnym

uwzględnieniem stref przygranicznych i strefy nadmorskiej.

(2) Kierunki działań

.go

Ważkim zagadnieniem obronnym jest również zapewnienie łączności dzięki kilku niezależnie

działającym systemom, zarówno wojskowym, jak i służącym celom komercyjnym, które mogą

być wykorzystane także w sytuacjach kryzysowych. Krajowy system informacji

geoprzestrzennej jest nieodzownym elementem zarządzania przestrzenią i planowania jej

zagospodarowania. Korzystnym kierunkiem działania na rzecz tego systemu jest realizacja

ustawy o infrastrukturze informacji przestrzennej z 4 marca 2010 r. oraz monitoring

środowiska i bezpieczeństwa (GMES), wspomagany europejskimi systemami teledetekcji

i nawigacji (GALILEO).

w.

rcl

Polityka przestrzenna, dążąc do realizacji celów rozwojowych kraju, musi zapewniać

zwiększenie odporności kraju na różnorakie zagrożenia, w tym związane z groźbą utraty

bezpieczeństwa energetycznego, mające charakter naturalny oraz dotyczące obronności kraju.

Są to

5.1. Przeciwdziałanie zagrożeniu utraty bezpieczeństwa energetycznego

i odpowiednie reagowanie na to zagrożenie;

5.2. Zwiększenie poziomu zabezpieczenia przed ekstremalnymi zjawiskami

naturalnymi i antropogenicznymi;

5.3. Kształtowanie struktur przestrzennych wspierających zdolności obronne

państwa.

Ad 5.1. Przeciwdziałanie zagrożeniu utraty

i odpowiednie reagowanie na to zagrożenie

bezpieczeństwa

energetycznego

ww

Przeciwdziałanie zagrożeniu utraty bezpieczeństwa energetycznego i odpowiednie reagowanie

na to zagrożenie jest bardzo ważnym elementem polityki rozwoju i ma duży wpływ na

zagospodarowanie przestrzenne kraju. Działania podejmowane w tej dziedzinie będą mieć

wymiar zarówno inwestycyjny, jak i planistyczny. Rozwój infrastruktury energetycznej będzie

w perspektywie roku 2030 musiał odpowiedzieć na następujące podstawowe wyzwania

•

dążenie do redukcji zagrożenia braku płynności zaopatrzenia w ropę naftową i gaz

ziemny poprzez działania na rzecz dywersyfikacji źródeł dostaw nośników energii

(w sensie technicznym i geopolitycznym) oraz integrację systemów energetycznych

(linii przesyłowych, gazociągów i rurociągów) z sieciami krajów sąsiednich dzięki

budowie połączeń transgranicznych,

123 Brak przepisów wykonawczych w zakresie ustalania stref ochronnych terenów zamkniętych, w wyniku czego prawne ich ustalenie

w miejscowych planach zależy od dobrej woli i sprawności działania władz samorządowych, które w skrajnych przypadkach przedłużają

procedurę opracowania i uchwalenia tych planów.

•

•

•

•

v.p

l

•

ograniczanie emisji CO2 do poziomu uzgodnionego w ramach Unii Europejskiej

poprzez m.in. wspieranie działań inwestycyjnych w różnych skalach przestrzennych

(od elektrowni systemowych124 o zerowym lub niskim poziomie emisji CO2 po

obiekty przydomowe);; przystosowanie sieci elektroenergetycznych do odbioru

energii ze źródeł rozproszonych wykorzystujących OZE (przejęcie nadwyżek mocy

z tych źródeł, w tym z planowanych lądowych i morskich farm wiatrowych, będzie

wymagać budowy kilkuset kilometrów nowych linii przesyłowych wraz

z infrastrukturą towarzyszącą),

bardziej równomierne rozmieszczenie elektrowni na terenie kraju oraz sieci

przesyłowych energii elektrycznej i gazu, która może wymagać rozbudowy

w związku z ewentualnym zwiększeniem wydobycia gazu na terenie Polski,

rozbudowa sieci przesyłowej najwyższych napięć niezbędnej dla przyłączenia

nowych źródeł wytwórczych, w tym OZE i wyprowadzenia z nich mocy,

poprawa efektywności przesyłu, zaopatrzenia i zużycia energii poprzez rozwój

inteligentnych sieci przesyłowych (smart grids),

ochrona złóż kopalin o charakterze strategicznym, nawet jeżeli w najbliższych

latach nie przewiduje się ich eksploatacji – dotyczy to zwłaszcza węgla brunatnego

i kamiennego oraz gazu ziemnego,

zwiększenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii poprzez budowę nowych

mocy, które będą ograniczały straty związane z przesyłem energii oraz zwiększały

bezpieczeństwo energetyczne na poziomach: krajowym, regionalnym oraz

lokalnym.

.go

•

Poz. 252

w.

rcl

5.1.1. Zwiększenie stopnia bezpieczeństwa energetycznego poprzez rozbudowę

systemu połączeń energetycznych z państwami sąsiednimi

W ramach tego kierunku działania realizowane będą inwestycje zmierzające do zwiększenia

mocy na połączeniach polskiego systemu energetycznego z systemami energetycznymi państw

sąsiednich: Niemiec (modernizacja linii istniejących i budowa nowego połączenia), Słowacji,

Litwy (Ełk – Olita/Alytus), a także z systemem energetycznym Ukrainy. Nie wyklucza się

także budowy i modernizacji połączeń z Białorusią i Rosją.

5.1.2. Rozbudowa połączeń wewnątrz kraju – poprawa bezpieczeństwa zasilania

dużych miast oraz Polski Północnej125. Rozwój inteligentnych sieci przesyłowych

ww

Dla zapewnienia sprawnego funkcjonowania oraz bardziej równomiernego rozmieszczenia

sieci przesyłowej energii elektrycznej (najwyższych napięć: 400 kV i 220 kV) nowe inwestycje

wewnątrz kraju będą koncentrowały się szczególnie w Polsce Północnej i Wschodniej

(Rysunek 34., Tabela 2.). W pierwszym etapie powstaną między innymi sieci przesyłowe

najwyższego napięcia m.in. z Łomży do Ełku i w kierunku granicy państwa, z Ostrołęki do

Olsztyna i Płocka oraz z Żydowa do Gdańska i Pelplina. W kolejnym okresie, do 2020 roku,

linia z Ostrołęki zostanie przedłużona do Stanisławowa, a z Żydowa przez Piłę do

miejscowości Plewiska. W tym też okresie będą budowane linie łączące Lublin z Chełmem

i Lublin z Siedlcami. Natomiast po 2020 roku ciężar inwestycji w sieci wysokiego napięcia

przesunie się na zachód od Wisły na kierunku północ – południe. Długość linii 400 kV

wzrośnie, natomiast zmniejszy się długość linii 220 kV, zostaną zwiększone zdolności linii

przesyłowych w kierunkach wschód – zachód i północ – południe, przesyłu energii do sieci

operatorów sieci dystrybucyjnych.

124 Elektrownie systemowe są elementem systemu elektroenergetycznego, który jest zbiorem urządzeń do wytwarzania, przesyłu i rozdziału

energii elektrycznej, połączonych ze sobą funkcjonalnie dla realizacji procesu ciągłej dostawy energii elektrycznej odbiorcom.

125 Działanie zgodne z Polityką energetyczną Polski do 2030 roku.

v.p

l

Wśród zmian jakościowych należy wymienić: zastępowanie starej sieci 220 kV nową siecią

400 kV, zamknięcie pierścieni 220 i 400 kV znacznie podnoszących pewność zasilania

odbiorców, wybudowanie sieci umożliwiającej wyprowadzenie mocy z OZE i elektrowni

jądrowych – głównie zlokalizowanych na północy Polski, zdolność obrony Krajowej Sieci

Przesyłowej przed awariami. Zmiany jakościowe zostaną zrealizowane poprzez budowę

wymienionych w tabelarycznym zestawieniu brakujących elementów sieci. Zbudowane zostaną

nowe pierścienie 400 kV wokół głównych aglomeracji, przebudowane zostaną niektóre linie

jednotorowe 400 kV na linie dwutorowe oraz powstaną nowe linie 400 kV i stacje 400/110 kV

z nowymi miejscami zasilania sieci dystrybucyjnych.

.go

Zagwarantowanie bezpieczeństwa zasilania dużych miast będzie realizowane dzięki poprawie

bezpieczeństwa zasilania w energię elektryczną Warszawy, miast Polski Północnej, Poznania

i Wrocławia, głównie poprzez budowę nowych linii przesyłowych 400 kV (m.in. na kierunkach

Bełchatów – Poznań, Poznań – Słupsk, Ostrołęka – Gdańsk), a także na drodze uruchomienia

nowych elektrowni systemowych (w tym jądrowych) w Polsce Północnej. Dla zapewnienia

bezpieczeństwa pracy KSE w północnej i północno-wschodniej części kraju – w sytuacji

występującego w tym regionie niedorozwoju sieci – planuje się budowę źródeł rezerwy

interwencyjnej. Planowana instalacja w sieci przesyłowej źródeł mocy interwencyjnych126

pozwoli na ograniczenie skutków zidentyfikowanych zagrożeń wynikających z niedorozwoju

sieci i awaryjnych wyłączeń ważnych obiektów sieciowych127.

w.

rcl

Dalszy rozwój sieci elektroenergetycznych będzie się odbywał dzięki rozwojowi i wdrażaniu

technologii sieci inteligentnych, w tym technologii informatycznych. Producenci

i dystrybutorzy zaczną używać urządzeń do sterowania siecią oraz do regulacji i zabezpieczenia

sieci dla zwiększenia niezawodności i jakości dostaw, a także zmniejszenia wpływu procesów

energetycznych na środowisko. Wśród konsumentów nastąpi upowszechnienie inteligentnych

liczników energii ze zdalną transmisją danych.

ww

Rysunek 33. Rozbudowa sieci przesyłowej do 2020

Źródło: Operator Gazociągów Przesyłowych GAZ-SYSTEM S.A.

126 Źródła mocy interwencyjnych to źródła energii likwidujących czasowe niedobory mocy (czynnej i/lub biernej), wynikające z dzisiejszego

układu sieci przesyłowej, warunków jej pracy i nieprzewidywalnego charakteru pracy farm wiatrowych.

127 Źródła te spełniają głównie zadanie rezerwy.

Tabela 3. Rozbudowa krajowej sieci przesyłu gazu ziemnego do roku 2020

Tłocznie

265

3. Włocławek-Gdynia

63

4. Szczecin-Lwówek

186

5. RembelszczyznaGustorzyn

176

6. GustorzynOdolanów

7. Jeleniów-Dziwiszów

168

8. Radakowice-Gałów

7

9. TaczalinRadakowice

10. Polkowice-Żary

łącznie

Jarosław

Goleniów

32

Węzły

80

65

2015

1. Lasów-Jeleniów

2020

1. LwówekOdolanów

2. Jeleniów-Taczalin

v.p

l

Gazociągi

w km

2014

1. SzczecinŚwinoujście

2. Szczecin-Gdańsk

19

2. CzeszówWierzchowice

3. Gałów-Kiełczów

13

4. ZdzieszowiceWrocław

5. HermanowiceStrachocina

178

6. Strachocina-Pogórska

Wola

6. SkoczówKomorowice-Oświęcim

120

łącznie

515

54

80

51

3. HermanowiceJarosław

4. JarosławRozwadów

5. RozwadówKońskawolaWronów

6. WronówRembelszczyzna

7. Pogórska WolaTworzeń

8. OdolanówTworzeń

.go

Infrastruktura

66

1108

Jeleniów-II

Rembelszczyzna

Odolanów

łącznie

162

90

39

60

65

135

160

190

901

Węzeł Wronów

Węzeł Lasów

w.

rcl

Głównym celem realizacji inwestycji w pierwszym etapie (lata 2008-2014) jest umożliwienie

absorpcji gazu z terminalu i interkonektorów oraz rozprowadzenie go na terytorium Polski.

Nowe gazociągi i tłocznie istotnie wzmocnią krajową sieć przesyłową, a także umożliwią pełne

i efektywne wykorzystanie zmodernizowanych i nowych magazynów gazu ziemnego. Kolejne

etapy rozbudowy sieci będą uwzględniać spodziewany wzrost krajowego wydobycia, związany

z budową nowych kopalni niekonwencjonalnego gazu ziemnego (Rysunek 35.). Wprowadzenie

na rynek gazu pozyskiwanego z formacji łupkowych będzie wymagało więc rozbudowy oraz

modernizacji infrastruktury przesyłowej i dystrybucyjnej.

5.1.3. Budowa oraz proekologiczna modernizacja elektrowni systemowych

ww

Budowa i modernizacja elektrowni ma duże znaczenie dla bezpieczeństwa energetycznego

kraju i zapewnienia dostaw dla poszczególnych regionów. Modernizacji lub wyposażeniu

w instalacje proekologiczne podlegać będą obiekty w dobrym stanie technicznym. Starsze

i bardziej wyeksploatowane zostaną zastąpione nowymi blokami o wyższej sprawności

i większej mocy. Główne inwestycje w elektroenergetyce obejmujące bloki o mocy 400-1000

MW zostaną zrealizowane 2014 – 2018. Dzięki budowie nowych bloków mocy emisja gazów

ulegnie ograniczeniu o mniej więcej 30%. Modernizacje i nowe instalacje proekologiczne

spowodują głównie redukcję innych zanieczyszczeń powietrza.

Konieczność dywersyfikacji źródeł produkcji energii elektrycznej może sprawić, że

w perspektywie roku 2030 będzie potrzebna budowa dwóch, trzech elektrowni jądrowych.

Rozpoczęcie procesu inwestycyjnego w obiekty energetyki jądrowej, poza zwiększeniem

bezpieczeństwa energetycznego, dywersyfikacją źródeł energii i pozytywnym wpływem na

środowisko naturalne stanowić będzie istotny element rozwoju regionalnego. Z uwagi na to, że

ustawa o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie obiektów energetyki jądrowej oraz

inwestycji towarzyszących przewiduje również szereg inwestycji towarzyszących powinno to

doprowadzić do zwiększenia stopnia uprzemysłowienia regionu. Elektrownie jądrowe oraz

inne obiekty energetyki jądrowej będą korzystnie wpływać na gospodarkę oraz rozwój

v.p

l

infrastrukturalny regionu zarówno na etapie ich powstawania i budowy jak i w całym okresie

ich funkcjonowania, poprzez wpływy z podatków, zwiększenie liczby miejsc pracy, wzrost

dochodów ludności i dynamiczny rozwój infrastruktury transportowej i energetycznej.

.go

Pomimo budowy elektrowni jądrowych (pierwsza zacznie działać po roku 2020) w ciągu

najbliższych dwudziestu lat zostanie utrzymana znacząca rola elektrowni spalających węgiel

kamienny i brunatny. Dalsze funkcjonowanie tego typu elektrowni, szczególnie

wykorzystujących węgiel brunatny będzie wymagało rozpoczęcia eksploatacji nowych złóż

tego surowca. Niezbędne jest więc każdorazowe dokonywanie analizy kosztów ekonomicznych

oraz ekologicznych w odległym – co najmniej trzydziestoletnim – horyzoncie czasowym, tym

bardziej, że prawdopodobnie będzie wzrastać atrakcyjność budowy elektrowni opalanych

gazem ziemnym. Elektrownie pracujące w technologii gazowo-parowej osiągają najwyższe

sprawności produkcji energii elektrycznej w grupie źródeł konwencjonalnych, dzięki czemu ich

emisja CO2 jest o połowę niższa niż emisja elektrowni węglowych. Zaleta ta będzie szczególnie

istotna w wypadku konieczności zakupu uprawnień do emisji CO2 po roku 2012.

ww

w.

rcl

Nowe inwestycje energetyczne oznaczają, że konieczna będzie rozbudowa służb

monitorujących prawidłowość działania infrastruktury, szczególnie na terenach nadmorskich

i w morzu. Konieczne będzie również przystosowanie służb ratownictwa do ewentualnych

awarii czy katastrof związanych z transportowaniem gazu za pomocą gazociągów morskich lub

statków gazowców.

v.p

l

Rysunek 34. Etapowy rozwój sieci przesyłowej w latach 2015-2030

Plan rozwoju sieci przesyłowej w Polsce z wyróżnionymi inwestycjami w latach

ww

w.

rcl

.go

2010-2015

.go

v.p

l

2016-2020

ww

w.

rcl

2020-2030

Źródło: Plan rozwoju w zakresie zaspokojenia obecnego i przyszłego zapotrzebowania na energię

elektryczną na lata 2010 – 2025, PSE Operator SA, sierpień 2009.

Tabela 4. Etapy inwestycji elektroenergetycznej sieci przesyłowej

2020

1. Linia 400 kV Dunowo –

Żydowo

2. Linia Lublin Wschód –

Chełm

3. Linia Lublin Wschód –

Lublin Systemowa

4. Linia Lublin Wschód –

Siedlce Ujrzanów

5. Linia Ostrołęka –

Stanisławów

6. Linia Krajnik – Baczyna

7. Linia Mikułowa –

Świebodzice

8. Linia Plewiska – Piła

Krzewina – Żydowo

9. Linia Polkowice – Zielona

Góra

10. Linia Zielona Góra –

Baczyna

11. Linia 3 – torowa Byczyna

– Czeczott – Podborze

12. Rozbudowa stacji

Blachownia

13. Rozbudowa stacji Chełm

14. Rozbudowa stacji Janów

15. Rozbudowa stacji

Ostrołęka – II etap

16. Rozbudowa stacji Piła

Krzewina

17. Rozbudowa stacji Puławy

18. Budowa stacji

Stanisławów

19. Budowa stacji Baczyna

20. Budowa stacji Lublin

Wschód

21. Budowa stacji Wyszków

22. Budowa stacji Zielona

Góra

23. Rozbudowa stacji Olsztyn

Mątki

24. Rozbudowa stacji Gdańsk

Błonia

2030

Linia Klempicz (EA 2) –

Baczyna

2. Linia Rogowiec – Pabianice

Bis – Pątnów

3. Linia „Plewiska Bis” –

Pasikurowice

4. Linia Klempicz (EA 2) –

Plewiska Bis

5. Linia Ostrów – Kalisz

6. Linia Żarnowiec – Gdańsk

Przyjaźń

7. Dwie linie Klempicz (EA 2)

do linii Plewiska – Piła

Krzewina

8. Linia Baczyna – Gubin

9. Linia Chełm – Mokre –

Jarosław

10. Linia Czeczott – granica RP

(kierunek Słowacja)

11. Linia Kielce – Rogowiec

12. Linia Jarosław – Rzeszów

13. Linia Narew – granica RP

(kierunek Białoruś)

14. Linia Siedlce Ujrzanów – do

linii Narew – Stanisławów

15. Linia Ostrołęka – Ełk

16. Linia Podborze – granica RP

(kierunek Słowacja)

17. Linia Skawina – granica RP

(kierunek Słowacja)

18. Linia Świebodzice –

Ząbkowice – Dobrzeń

19. Rozbudowa stacji Aniołów

20. Rozbudowa stacji Bydgoszcz

Zachód

21. Budowa stacji Gubin

22. Budowa stacji Klempicz

23. Budowa stacji Plewiska Bis

24. Budowa stacji Boguchwała

Bis

25. Budowa stacji Jarosław

26. Budowa stacji Kalisz

27. Budowa stacji Pabianice Bis

28. Linia Rogowiec – Pabianice

Bis – Pątnów

29. Rozbudowa stacji Ząbkowice

30. Rozbudowa stacji

Groszowice

31. Rozbudowa stacji Siersza

v.p

l

2015

1. Linia Dobrzeń – Wrocław

2. Linia Ełk – granica RP

(kierunek Litwa)

3. Linia Ełk – Łomża

4. Linia Gdańsk Przyjaźń –

Pelplin

5. Linia Gdańsk Przyjaźń –

Żydowo

6. Linia Grudziądz – Pelplin

7. Linia Kozienice –

Ołtarzew

8. Linia Kozienice – Siedlce

Ujrzanów

9. Linia Kromolice – Pątnów

10. Linia Miłosna – Siedlce

Ujrzanów

11. Linia Narew – Ostrołęka

12. Linia Ostrołęka – Olsztyn

Mątki

13. Linia Pątnów – Jasiniec –

Grudziądz

14. Linia Piła Krzewina –

Bydgoszcz Zachód

15. Linia Plewiska – granica

RP kierunek

Eisenhuettenstadt

16. Linia Płock – Olsztyn

Mątki

17. Linia Słupsk – Żydowo

18. Linia Czarna – Polkowice

19. Budowa linii 400 +110 kV

Pasikurowice – Wrocław

20. Budowa linii 400 +110 kV

Świebodzice – Wrocław

21. Rozbudowa stacji

Polkowice

22. Rozbudowa stacji

Świebodzice

23. Rozbudowa stacji Skawina

24. Budowa stacji 400 kV

Łomża

25. Budowa stacji Dargoleza

26. Budowa stacji Gdańsk

Przyjaźń

27. Budowa stacji Pelplin

28. Budowa stacji Siedlce

Ujrzanów

29. Budowa stacji Kromolice

30. Budowa stacji Żydowo

31. Budowa stacji Ołtarzew

32. Instalacja przesuwników

fazowych w stacji Krajnik

33. Rozbudowa stacji

Kozienice

34. Rozbudowa stacji Narew

35. Rozbudowa stacji

Ostrołęka

1.

ww

w.

rcl

.go

OBIEKTY

400 kV

1. Linia Morzyczyn –

Pomorzany

2. Budowa linii kablowej

220 kV Miłosna – EC

Siekierki

w.

rcl

220 kV

2015

36. Rozbudowa stacji Płock

37. Rozbudowa stacji Ełk

38. Instalacja przesuwników

fazowych w stacji

Mikułowa

39. Budowa stacji Podborze

40. Budowa stacji Elbląg

41. Budowa źródła rezerwy

interwencyjnej w SE

Grudziądz

42. Budowa źródła rezerwy

interwencyjnej w SE

Gdańsk Błonia

43. Budowa źródła rezerwy

interwencyjnej w SE

Narew

44. Rozbudowa stacji Lublin

Systemowa

45. Rozbudowa SE Dobrzeń

46. Rozbudowa SE Czarna

47. Rozbudowa SE Słupsk

48. Rozbudowa stacji

Grudziądz

1. Linia EC Siekierki –

Piaseczno

2. Linia Glinki – Recław.

3. Rozbudowa stacji Recław

4. Linia Lublin Systemowa –

Abramowice

5. Linia Radkowice – Kielce

Piaski

6. Rozbudowa stacji

Pomorzany oraz budowa

linii 220 kV Krajnik –

Pomorzany

7. Rozbudowa stacji EC

Siekierki

8. Rozbudowa stacji

Warszawa Praga

9. Rozbudowa stacji Stalowa

Wola

Rozbudowa stacji Abramowice

Poz. 252

2030

.go

OBIEKTY

– 149 –

v.p

l

Monitor Polski

1. Linia EC Siekierki – Warszawa

Towarowa

2. Linia Pomorzany do linii

Morzyczyn – Glinki

5.1.4. Zapewnienie alternatywnych dróg dostaw gazu ziemnego i ropy naftowej na

obszar Polski oraz znaczące zwiększenie pojemności magazynów gazu

ww

Dla zwiększenia odporności Polski na zagrożenia związane z brakiem płynności dostaw

nośników energii, takich jak gaz i ropa naftowa (których jesteśmy obecnie importerem)

niezbędne jest przedsięwzięcie dużych inwestycji o znaczeniu strategicznym. Lista inwestycji

związanych z zagranicznymi dostawami gazu obejmie: budowę terminalu regazyfikującego

gazu skroplonego (LNG) w Świnoujściu oraz budowę łączników: Polska-Niemcy (rozbudowa

połączenia w Lasowie lub budowa w innej lokalizacji), Polska-Czechy (w rejonie Cieszyna), a w

zależności od wyników analiz ekonomicznych: Polska – Dania (Baltic Pipe; ze złóż

skandynawskich), Polska – Słowacja (pozwalającym na połączenie z gazociągiem Nabucco)

oraz Polska-Litwa. Realizacja wymienionych inwestycji wiąże się także z rozbudową krajowej

sieci przesyłowej. Dodatkowo stopniowo będą zwiększane możliwości w zakresie

magazynowania gazu ziemnego w Podziemnych Magazynach Gazu (PMG): Husów (woj.

podkarpackie), Brzeźnica (woj. podkarpackie), Wierzchowice (woj. dolnośląskie), Strachocina

v.p

l

(woj. podkarpackie) oraz kawernowym PMG Mogilno (woj. kujawsko-pomorskie). W budowie

jest nowy kawernowy PMG Kosakowo (woj. pomorskie).

Pożądana dywersyfikacja w zakresie dostaw ropy naftowej z różnych regionów świata wskazuje

na potrzebę rozbudowy infrastruktury przesyłowej. Jednym z rozważanych projektów jest

przedłużenie rurociągu Odessa-Brody do Adamowa i Płocka. Projekt ten znajduje się obecnie

w fazie analiz przedinwestycyjnych, w szczególności mających wyjaśnić kwestię podaży i

popytu na ropę pochodzącą z basenu Morza Kaspijskiego. Dywersyfikacja dostaw ropy

naftowej może też wymagać budowy II nitki Rurociągu Północnego (Płock – Gdańsk). Będzie

to jednak uzależnione od wielkości i kierunków zaopatrzenia rafinerii w ropę naftową oraz

budowy rurociągu Odessa – Brody – Płock. Analizowana jest także rozbudowa wybranych

rurociągów produktowych, m.in. przedłużenie rurociągu paliwowego z Boronowa do Trzebini.

.go

Na terenie Polski, pomimo dynamicznie rosnącego popytu na paliwa oraz potrzeby ciągłego

zwiększania bezpieczeństwa energetycznego, poza stanowiskami umożliwiającymi przeładunek

paliw na terenie Naftoportu w Gdańsku, nie funkcjonuje duży terminal morski dedykowany

wyłącznie do wymiany paliw z zagranicą. Obecne terminale w Świnoujściu i Dębogórzu nie mają

możliwości obsługi dużych tankowców. Pożądana jest budowa bazy magazynowo-przeładunkowej w Porcie Gdańsk, która poza pozytywnymi efektami zwiększającymi

bezpieczeństwo energetyczne Polski stworzy szanse na osiągnięcie odpowiednich efektów

ekonomicznych. Standard utrzymywania dziewięćdziesięciodniowych zapasów paliw jest

realizowany zgodnie z wymogami ustawowymi.

5.1.5. Zwiększenie możliwości wydobycia gazu ziemnego na terytorium Polski, w tym

ze złóż niekonwencjonalnych (np. gaz łupkowy)

ww

w.

rcl

Zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego wiąże się także z poszukiwaniem alternatywnych

źródeł energii. Jedną z takich możliwości jest wykorzystanie gazu ziemnego występującego w

łupkach ilastych. Dotychczas gaz ten nie był wydobywany ze względu na brak odpowiedniej

technologii. W najbliższych latach nastąpi na znacznym obszarze kraju intensyfikacja badań

geologicznych dotyczących zasobów gazu ziemnego z wykorzystaniem nowoczesnych technik

poszukiwawczych i rozpoznawczych. Odkrycia opłacalnych ekonomicznie złóż będą się

wiązały z traktowanymi priorytetowo inwestycjami w zakresie zagospodarowania

niekonwencjonalnych złóż gazu ziemnego. Rozpoczęcie wydobycia przemysłowego na

poszczególnych koncesjach będzie możliwe w latach 2014-2015, w zależności od rezultatów

prac poszukiwawczych. Może to nie tylko zmienić zdecydowanie bilans energetyczny kraju, ale

jednocześnie wpłynie na perspektywy rozwojowe poszczególnych obszarów i całych regionów,

w szczególności w związku z budową infrastruktury towarzyszącej wydobyciu gazu łupkowego

– dróg, sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, gazowej i energetycznej, a także oczyszczalni

ścieków, centrów zaopatrzeniowo-logistycznych, transportowych i innych. Eksploatacja gazu

łupkowego przyczyni się także do rozwoju lokalnych rynków pracy. Powstanie także

konieczność uwzględniania nowych obszarów eksploatacji (prawdopodobnie rozproszonych

na obszarze kraju) i uwzględniania ich ograniczeń w ramach planów zagospodarowania na

poziomie krajowym i regionalnym oraz planów miejscowych

5.1.6. Zwiększenie produkcji energii ze źródeł odnawialnych

Jednym z elementów wsparcia dla dywersyfikacji źródeł energii mającym także pozytywne

skutki dla zmniejszania emisji CO2 jest zwiększanie wytwarzania energii ze źródeł

odnawialnych. W warunkach polskich do tego typu źródeł o największym potencjale

ekonomicznym należy zaliczyć energię wiatru, wykorzystanie biomasy i biogazu oraz energię

geotermalną. Pewien potencjał rozwoju ma także hydroenergetyka. Ze względu na klimat

Polski przy obecnych możliwościach technologicznych mniejsze znaczenie będzie miała

produkcja energii elektrycznej z energii słonecznej, przy dużym znaczeniu energii solarnej do

produkcji ciepła. Planuje się , że do 2020 roku co najmniej 15% końcowego zużycia energii

v.p

l

brutto będzie pochodziło z odnawialnych źródeł energii.128 Zostanie to osiągnięte dzięki

inwestycjom publicznym (współfinansowanym ze środków UE, dla której tego typu działania

są istotnym priorytetem Strategii Europa 2020) i prywatnym, szczególnie w tych obszarach,

w których zostały stworzone odpowiednie zachęty prawne i podatkowe, istnieją odpowiednie

zasoby oraz optymalne warunki geograficzne.

.go

Ze względu na rozproszenie źródeł odnawialnych będzie musiało nastąpić przystosowanie

krajowej sieci przesyłowej i dystrybucyjnej do odbioru energii ze źródeł rozproszonych. Sieć

przesyłowa wysokiego napięcia zostanie rozbudowana, aby umożliwić przejęcie mocy

z planowanych lądowych i morskich farm wiatrowych, dużych elektrowni wykorzystujących

biomasę i biogaz. Sieć dystrybucyjna będzie rozbudowywana i modernizowana w celu

możliwości optymalnego zbilansowania nowych źródeł o mniejszej mocy. Zadaniem

planowania przestrzennego będzie wyznaczenie stref dla rozwoju energetyki wiatrowej (na

poziomie krajowym i wojewódzkim), i innych źródeł odnawialnych129, wskazanie warunków

wykorzystania istniejących i planowanych budowli hydrotechnicznych do produkcji energii

wodnej, określenie obszarów wykorzystania energii geotermalnej oraz lokalizacji wieloletnich

plantacji roślin energetycznych (delimitacja na poziomie pzpw), przy jednoczesnym

ograniczeniu jej niekontrolowanej ekspansji na innych obszarach, zwłaszcza na terenach

cennych przyrodniczo. W pzpw zostaną wyznaczone strefy zakazu wykorzystania lub

ograniczonego rozwoju (wraz z określeniem rodzaju i zakresu tego ograniczenia) różnych form

energetyki odnawialnej. Kumulacja oddziaływań wielu źródeł, szczególnie na gatunki i siedliska

chronione w sieci Natura 2000, może uniemożliwić realizację inwestycji także poza granicami

tych obszarów.

ww

w.

rcl

Minister właściwy do spraw gospodarki, w porozumieniu z placówkami naukowymi

i organizacjami ekologicznymi oraz branżowymi, przygotuje wytyczne dotyczące rozwoju

różnych form energetyki odnawialnej na różnych typach obszarów produkcji i wykorzystania

odnawialnych źródeł energii.

128 Krajowy Plan Działań w zakresie energii ze źródeł odnawialnych przyjęty przez Rad Ministrów 8.10.2010

129 Dyrektywa 2009/28/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł

odnawialnych zmieniającej i w następstwie uchylającej dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 35. Kierunki działań na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego

Źródło: Opracowanie MRR.

5.1.7. Ochrona złóż kopalin energetycznych

.go

v.p

l

Złoża węgla brunatnego, kamiennego oraz gazu ziemnego i ropy naftowej stanowią

zabezpieczenie strategiczne energetyki systemowej. Należy zakładać, że wraz z rozwojem

technologii redukujących poziom emisji możliwe będzie wykorzystanie tych zasobów bez

naruszenia ograniczeń wynikających z polityki energetyczno-klimatycznej UE. Nawet jeśli

z powodów ekonomicznych, społecznych lub innych niektóre znane złoża surowców

energetycznych pozostają nieeksploatowane, powinny być traktowane jako trwały zasób

strategiczny szczególnego rodzaju, który musi podlegać szczególnej ochronie prawnej przed

różnego typu działalnością człowieka, w tym zwłaszcza inwestycyjną (osadnictwo, budowa

infrastruktury transportowej)130. Dotyczy to obszarów zalegania złóż węgla kamiennego (na

terenie województw śląskiego i lubelskiego) oraz węgla brunatnego (m.in. na obszarze

legnickim i gubińskim). Dla zapewnienia właściwej ochrony złóż niezbędne jest sporządzenie

wykazu złóż energetycznych o znaczeniu strategicznym dla państwa z określeniem

przestrzennego zasięgu ich zalegania, a następnie szczegółowe określenie stopnia i form

ochrony zidentyfikowanych obszarów. Ewentualne uruchomienie nowych złóż eksploatacji

zasobów energetycznych, szczególnie węgla brunatnego, zostanie poprzedzone szczegółową

wielokryterialną analizą opłacalności z pełnym uwzględnieniem aspektów społecznych

i ekologicznych.

Ad 5.2. Zwiększenie poziomu zabezpieczenia przed ekstremalnymi zjawiskami

naturalnymi i antropogenicznymi

w.

rcl

Dla ograniczenia skutków zagrożeń naturalnych w ramach polityki przestrzennego

zagospodarowania kraju będą podejmowane różnorodne działania o charakterze

planistycznym i inwestycyjnym. Wiele z tych działań, oprócz wymiaru związanego

z ograniczaniem skutków zagrożeń naturalnych, będzie miało przede wszystkim charakter

rozwojowy, uruchamiający potencjały poszczególnych terytoriów. Nie należy więc traktować

ich tylko i wyłącznie jako zabezpieczania przed niepożądanymi skutkami zjawisk naturalnych.

Ze względu na typy zagrożeń naturalnych występujących na obszarze Polski największe

znaczenie dla zagospodarowania przestrzennego kraju będą miały inwestycje w obszarze

zagrożeń związanych z gospodarką wodną. Jednocześnie będą to przedsięwzięcia o największej

wartości.

Planowane inwestycje hydrotechniczne i przeprawy mostowe obarczone są znacznym

poziomem ryzyka konfliktów ekologicznych związanych z celami ochronnymi Natura 2000

oraz obowiązkiem zapewnienia możliwości migracji organizmów wodnych i drożności sieci

korytarzy ekologicznych przebiegających dolinami rzek. Wskazanie i rozwiązanie tych

problemów jest niezbędnym warunkiem umożliwiającym rozwój społeczno-gospodarczy

obszarów o zwiększonym stopniu ryzyka powodzi.

Polityka przestrzenna zmierzać będzie do

zwiększenia poziomu zabezpieczenia przed ekstremalnymi zjawiskami

naturalnymi

dzięki

działaniom

i inwestycjom

technicznym

oraz

nietechnicznym,

integrowania działań prowadzonych na obszarach charakteryzujących się

występowaniem ryzyka powodziowego,

integrowania planowania przestrzennego prowadzonego w granicach jednostek

administracyjnych z nowoczesnymi dokumentami planistycznymi gospodarki

wodnej opracowywanymi w granicach jednostek hydrograficznych i regionów

ww

•

•

•

130 Ograniczenia dotyczące sposobu zagospodarowania przestrzennego obszaru zalegania danego złoża będą zróżnicowane i zależne od

rodzaju złoża.

wodnych, tj. map zagrożenia powodziowego, map ryzyka powodziowego

oraz planów zarządzania ryzykiem powodziowym,

zwiększenia zdolności retencyjnych struktur krajobrazowych,

zwiększenia zdolności adaptowania przestrzeni do skutków zmian

klimatycznych.

5.2.1. Niezbędne działania regulacyjne

v.p

l

•

•

Poz. 252

.go

Prowadzenie racjonalnej polityki przeciwpowodziowej i przeciwdziałanie skutkom suszy

wymaga oparcia w regulacyjnych i integracyjnych funkcjach planowania przestrzennego.

Umożliwia to, poza lokalizacją inwestycji infrastrukturalnych, wykorzystanie nietechnicznych

metod spowolnienia odpływu wód wezbraniowych i opadowych z obszaru zlewni rzek

wylewających przez wykorzystywanie właściwości buforowych niektórych ekosystemów

i struktur przestrzennych. W tym celu planowanie przestrzenne będzie wykorzystywać

dokumenty planistyczne gospodarki wodnej, przede wszystkim mapy zagrożenia

powodziowego i mapy ryzyka powodziowego, a po 2015 roku plany zarządzania ryzykiem

powodziowym oraz pozostałe dokumenty, zgodnie z funkcjami przypisanymi im w ustawie

Prawo wodne. W planach zarządzania ryzykiem powodziowym zostanie określony poziom

ryzyka, dla którego podejmowane będą działania mające na celu minimalizację ryzyka

powodziowego, uwzględniając koszty i korzyści podejmowanych w tym celu działań. Założony

w dokumentach planistycznych poziom ochrony przed zagrożeniami powodziowymi wynika

z możliwości ekonomicznych państwa i nie zapewnia ochrony przez powodziami

katastrofalnymi.

w.

rcl

W planach zagospodarowania przestrzennego wszystkich szczebli zostaną uwzględnione

granice obszarów przedstawione na mapach zagrożenia powodziowego, mapach ryzyka

powodziowego oraz odpowiednie działania techniczne i nietechniczne zmniejszające ryzyko

szkód powodziowych, w tym ustalenia określone w planach zarządzania ryzykiem

powodziowym.

Do zasad planowania w dolinach rzek, wyznaczonych we wstępnej ocenie zagrożenia

powodziowego wymaganej przez Prawo wodne, wprowadzone zostaną wszystkie wnioski

i zalecenia wynikające z planów zarządzania ryzykiem powodziowym, w tym

•

•

zakazy lub ograniczenia zabudowy dolin rzecznych zagrożonych powodzią

i obszarów zagrożonych podtopieniami lub podobnym zjawiskiem nagłym

pochodzenia antropogenicznego, włączając zakazy i ograniczenia trwałego

zainwestowania terenów o szczególnym zagrożeniu powodziowym oraz

potwierdzonej zdolności retencyjnej przyrodniczych struktur przestrzennych,

ograniczenia użytkowania rolniczego i wskazania dotyczące zarządzania

przestrzenią między wałami przeciwpowodziowymi.

ww

Parametry techniczne inwestycji infrastrukturalnych i hydrotechnicznych, w tym

projektowanych wałów, zostaną dostosowane do rzeczywistych potrzeb. Przewidywane jest

zwiększenie efektu synergii realizowanych inwestycji w odniesieniu do zbiorników

retencyjnych – istniejących oraz nowo budowanych po przeanalizowaniu i zdecydowanym

zwiększeniu stopnia retencji powodziowej dla umożliwienia rzeczywistego sterowania

wezbraniami powodziowymi w zlewniach i dorzeczach.

W ramach działań prewencyjnych i dostosowawczych zostanie wykonana pełna inwentaryzacja

terenów osuwiskowych oraz pozostałych obszarów zagrożonych masowymi ruchami ziemi.

Inwentaryzacja obejmie także przekształcenia i deformacje ukształtowania powierzchni ziemi

związane z eksploatacją górniczą i wydobyciem kopalin (skał, kruszyw, piasków torfów itp.),

mające wpływ na stopień ochrony przed zagrożeniami naturalnymi oraz określenie potrzeb

i kierunków rewitalizacji terenów powydobywczych.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 36. Zintegrowane działania przeciwpowodziowe

Źródło: Opracowanie MRR

Na terenach osuwiskowych zostaną wprowadzone bezwzględne zakazy zabudowy. Dokonany

zostanie przegląd przepisów budowlanych, takich jak dotyczące budowy infrastruktury służącej

odprowadzaniu wód deszczowych, umożliwiające stawianie lekkich albo wysokich budowli,

v.p

l

norm budowlanych w stosunku do zmieniającej się siły i częstotliwości wiatrów, a także

przepisów organizacyjnych, obejmujących zasady poruszania się w terenach zagrożonych. Na

obszarach zagrożonych powodzią, deszczami nawalnymi i silnymi wiatrami, zostaną

wprowadzone standardy zabudowy wspierające odporność na zagrożenia naturalne,

obejmujące także zwiększenie wykorzystania wód opadowych na terenach zurbanizowanych

i zmniejszenie ich odpływu do kanalizacji. Parametry techniczne inwestycji infrastrukturalnych

i hydrotechnicznych, w tym projektowanych wałów, zostaną dostosowane do rzeczywistych

potrzeb. Zwiększony zostanie zakres prac związanych z zabezpieczeniem budowli

hydrotechnicznych. Szczególna uwaga zostanie zwrócona na kontynuowanie i pilne

zakończenie prac związanych z zabezpieczeniem stopnia wodnego we Włocławku przez

podpiętrzenie dolnej wody.

.go

Wielosektorowy Program dla Odry 2006 zostanie zaktualizowany, zmianie ulegnie także jego

ranga na samodzielną makroregionalną strategię zrównoważonego rozwoju. Strategią

o podobnym charakterze zostaną objęte: całe dorzecze Wisły i obszar funkcjonalny Żuław.

Prace rozpoczną się od pilnego rozwiązania problemów w zlewni górnej Wisły, dla której

przygotowano projekt programu ochrony przeciwpowodziowej. W ramach prac nad

strategiami obu dorzeczy zostanie przeprowadzona analiza celowości rozwoju żeglugi

śródlądowej na istniejących i projektowanych szlakach wodnych, uwzględniająca kompleksowy

rachunek ekonomiczny, w tym: koszty zewnętrzne w porównaniu z kosztami innych rodzajów

transportu towarowego, wpływ na stan ekosystemów chronionych. Analizy powinny dotyczyć

także możliwości wprowadzenia do energetycznego wykorzystania rzek nowoczesnych

i innowacyjnych rozwiązań o ingerencji w środowisko znacznie mniejszej niż metody

tradycyjne.

wspierana

rozwiązaniami

dotyczącymi

w.

rcl

Dodatkowo polityka przestrzenna będzie

obowiązkowych ubezpieczeń majątkowych.

5.2.2. Zwiększenie poziomu bezpieczeństwa przeciwpowodziowego

Działania w tym zakresie obejmują poprawę bezpieczeństwa przez realizowanie inwestycji

hydrotechnicznych o znaczeniu przeciwpowodziowym na podstawie zweryfikowanych przez

regiony wodne potrzeb zarządzania wodami. Towarzyszyć im będą m.in. działania w zakresie

utrzymania cieków oraz kształtowania przemieszczania się wezbrań w celu minimalizowania

ryzyka powodziowego. Będą prowadzone inwestycje zwiększające bezpieczeństwo dużych

aglomeracji, zakładów przemysłowych, infrastruktury przesyłowej i komunalnej oraz

szczególnie cennych obiektów dziedzictwa kulturowego znajdujących się na obszarze

narażonym na niebezpieczeństwo powodzi.

Nastąpi rozwój i unowocześnianie systemów ostrzegania o zjawiskach meteorologicznych

i hydrologicznych, zapewnienie automatyzacji pomiarów i transmisji danych poprzez

rozbudowę szybkich i niezawodnych systemów teletransmisji, unowocześnianie modeli

prognostycznych oraz systemów informowania społeczeństwa.

ww

Na obszarach o szczególnie cennych walorach przyrodniczych i krajobrazowych działania

służące minimalizowaniu ryzyka powodziowego powinny wykorzystywać przede wszystkim

rozwiązania jak najmniej inwazyjne dla środowiska przyrodniczego.

Podjęte zostaną działania inwestycyjne polegające na dostosowaniu infrastruktury komunalnej

do mogących wystąpić zagrożeń ekstremalnych: powodzi, wysokich lub niskich temperatur czy

deszczy nawalnych. Rozwój infrastruktury transportowej i energetycznej będzie uwzględniał

potencjalne wystąpienie zagrożeń naturalnych oraz katastrof poprzez planowanie i budowę

alternatywnych dróg dojazdu i zaopatrzenia energetycznego. Istniejąca w dolinach rzek

infrastruktura (nasypy drogowe i kolejowe, mosty, przepusty, linie energetyczne, rurociągi itp.)

zostanie dostosowana do możliwości wystąpienia zagrożeń mogących spowodować

v.p

l

zniszczenie lub uszkodzenie tej infrastruktury. Działania będą obejmować m.in. obligatoryjną

budowę minimum dwóch alternatywnych linii energetycznych oraz tras dojazdowych do

jednostek osadniczych na terenach zagrożonych. Priorytetem stanie się budowa rokadowej

infrastruktury liniowej wzdłuż dolin rzecznych i brzegu morza. W tym kontekście szczególne

znaczenie ma rozbudowa i modernizacja elementów infrastruktury zabezpieczającej w strefie

brzegowej Bałtyku i na Żuławach131. Ponadto w celu usprawnienia ewentualnych akcji

ratunkowych będzie wykorzystywana zagęszczona sieć dobrze wyposażonych technicznie

lotnisk lotnictwa ogólnego oraz lądowisk dla helikopterów przy obiektach szpitalnych.

5.2.3. Zwiększenie dyspozycyjnych zasobów wodnych oraz przeciwdziałanie skutkom

suszy

.go

Zostaną określone potrzeby retencyjne w obszarach dorzeczy i sposoby działań dla uzyskania

wskaźnika retencyjności 12-15% odpływu średniego rocznego z obszaru Polski (7-9 mld m3),

w celu konsekwentnego wprowadzenia ich do planów zagospodarowania przestrzennego.

W pracach uwzględniony zostanie potencjał retencyjny struktur przyrodniczych i mikroretencji

przyobiektowej oraz określone uprzednio standardy zapewnienia wody na potrzeby produkcji

żywności w rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym. Zostanie wprowadzona zasada

budowy jak najbliżej pól uprawnych i pozostałych miejsc zasilania niewielkich zbiorników

retencyjnych różnych form, służących do przechwytywania wód opadowych, a w okresie

posusznym do nawadniania upraw i struktur przyrodniczych wymagających alimentacji.

Projektowana lokalizacja różnych typów zbiorników będzie wynikała z weryfikacji uprzednio

określonych potrzeb, określenia zapotrzebowania na wodę zgodnego z aktualnymi kierunkami

rozwoju regionu, potrzebami wodno-środowiskowymi zlewni określanymi przez administrację

wodną. Zostaną również podjęte działania adaptujące istniejące systemy melioracyjne.

w.

rcl

Na obszarach aglomeracji zostanie wprowadzony obowiązek retencjonowania wód opadowych

dla zmniejszenia wezbrań powodziowych w obszarach gęstej zabudowy, wykorzystania

uzyskanego zasobu do utrzymania zielonej infrastruktury obszarów zurbanizowanych oraz,

w miarę wzrostu wartości wód ujmowanych na potrzeby bytowe ludności, innych zastosowań.

Ad 5.3. Kształtowanie struktur przestrzennych wspierających zdolności obronne

państwa

Nadrzędnym celem strategicznym Polski jest zapewnienie korzystnych i bezpiecznych

warunków zabezpieczenia interesów narodowych, w tym niepodległości i nienaruszalności

terytorium kraju, poprzez eliminowanie zagrożeń zewnętrznych i wewnętrznych.

Zasadniczym celem wzmocnienia polskiej przestrzeni jest zwiększenie efektywności

przygotowań obronnych i stworzenie warunków zapewniających wysoką sprawność działania

oraz ciągłość funkcjonowania państwa w czasie zagrożeń, konfliktu i wojny. Cel ten jest

osiągany w ramach kształtowania struktury przestrzennej kraju, a jego realizacja jest

koniecznością wynikającą nie tylko z zagrożeń militarnych, lecz także z zagrożeń naturalnych

oraz technologicznych czy – szerzej – cywilizacyjnych. Dlatego niezbędne jest

uodpornienie, w kategoriach przestrzennych, kluczowych układów struktury

przestrzennej gospodarki narodowej (popieranie rozwoju mniejszych i średnich

miast; hamowanie nadmiernego wzrostu miast, gdyby ich zniszczenie czyniło zbyt

duży wyłom w potencjale ekonomicznym kraju, tworzenie podsystemów

społeczno-gospodarczych o strukturach otwartych, dużej samowystarczalności

i komplementarności),

stworzenie warunków do wykonywania zadań przez siły zbrojne, a więc

równorzędne traktowanie potrzeb rozwoju społeczno-gospodarczego i potrzeb

ww

•

•

131 Więcej o działaniach w zakresie przygotowania infrastruktury technicznej na zmiany klimatyczne także w Celu 3. (Rozdział V.).

szeroko pojętej obronności kraju, stałe dostrzeganie i uwzględnianie w planach

zagospodarowania przestrzennego zmian lokalizacji obiektów wojskowych. O tych

zmianach decyduje sytuacja strategiczno-obronna,

zapewnienie dogodnych warunków dla akcji ratunkowych, które wymaga m.in.

tworzenia pasów zieleni, przestrzeni o luźnej i niskiej zabudowie, a także budowy

sieci składów (żywności, paliw, sprzętu) oraz infrastruktury zdrowia na obrzeżach

miast i w rejonach rozmieszczenia ludności przemieszczanej z terenów

zagrożonych.

v.p

l

•

Poz. 252

.go

Wymogi obronności powinny być respektowane przy kształtowaniu sieci osadniczej

i kształtowaniu rozmieszczenia przemysłu o znaczeniu obronnym, w rozwoju infrastruktury

technicznej (rurociągi i magistrale powinny być rozmieszczane bez dysproporcji

i z maksymalnym rozśrodkowaniem). W transporcie wskazane jest tworzenie układów

obwodnicowych, rozmieszczanie stacji rozrządowych i kontenerowych z dala od ośrodków

miejskich, budowanie awaryjnych przepraw przez rzeki, unikanie podwieszania pod dużymi

mostami sieci spełniających ważne funkcje gospodarcze. W łączności i energetyce ważne jest

kształtowanie sieci telekomunikacyjnej i energetycznej o konfiguracji gwiaździstej –

wielobocznej, tworzenie samodzielnych regionalnych podsystemów energetycznych,

wielokrotnie sprzężonych z systemem ogólnokrajowym, zapewnienie ważnym odbiorcom

zasilania awaryjnego.

w.

rcl

Polityka przestrzenna powinna tworzyć warunki dla uwzględniania wymagań obronności

i bezpieczeństwa państwa we wszystkich opracowaniach planistycznych z zakresu

zagospodarowania przestrzennego. Z uwagi na potrzeby sił zbrojnych oraz wymagania

systemu obronnego państwa przy planowaniu wszelkich przedsięwzięć w zakresie

przestrzennego zagospodarowania kraju problem spełnienia wymagań obronnych winien być

postrzegany w dwóch zasadniczych obszarach

•

•

definiowania wymogów obronnych, które będą służyć odpowiedniemu przygotowaniu

infrastruktury państwa,

zapewnienia możliwości bezkolizyjnego funkcjonowania sił zbrojnych oraz instytucji

i służb działających w sferze bezpieczeństwa wewnętrznego państwa.

Kierunki działań polityki przestrzennego zagospodarowania kraju umożliwiające zapewnienie

odpowiednich zdolności obronnych państwa obejmują

•

•

•

ww

•

nadawanie nowym strukturom przestrzennym pożądanych walorów obronnych

oraz poprawianie warunków dla realizacji zadań obronnych na pozostałych

obszarach,

tworzenie sprzyjających warunków do sprawnego wykonywania zadań obronnych,

tworzenie warunków dla realizacji przedsięwzięć obronnych związanych z realizacją

Programu Inwestycji Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w Dziedzinie

Bezpieczeństwa (NATO Security Investment Programme, NSIP),

usprawnienie procedury lokalizacji planowanych inwestycji związanych z realizacją

NSIP i innych zamierzeń obronnych realizowanych na podstawie umów lub

porozumień międzynarodowych,

dokonywanie rezerwacji terenów dla celów strategicznych, zapewniających

możliwość budowy lub rozbudowy infrastruktury obiektów i baz wojskowych.

•

Cel 6. Przywrócenie i utrwalenie ładu przestrzennego

v.p

l

Ład przestrzenny to główny cel zagospodarowania przestrzennego na wszystkich poziomach

planowania: krajowym, regionalnym, lokalnym i funkcjonalnym. Zgodnie z obowiązującą

ustawą o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym pod pojęciem „ładu przestrzennego”

należy rozumieć takie ukształtowanie przestrzeni, które tworzy harmonijną całość oraz

uwzględnia w uporządkowanych relacjach wszelkie uwarunkowania i wymagania funkcjonalne,

społeczno-gospodarcze, środowiskowe, kulturowe oraz kompozycyjno-estetyczne.

W zagospodarowaniu przestrzennym ład przestrzenny oznacza uporządkowanie i harmonię

pomiędzy różnymi elementami składowymi przestrzeni i funkcjami struktury przestrzennej,

stanowiąc kryterium oceny jakości zmian zagospodarowania w odniesieniu do sprawności

procesów społeczno-gospodarczych i jakości życia.

.go

Znaczenie ładu przestrzennego jako nieodłącznego atrybutu rozwoju zrównoważonego

rozumianego w szerokim, zintegrowanym ujęciu, dla warunków życia obywateli,

funkcjonowania gospodarki i szans rozwojowych powoduje, że racjonalizacja procesów

przestrzennych stała się obecnie jednym z najważniejszych zadań władz publicznych. Również

w Polsce za racjonalność procesów przestrzennych, za ład przestrzenny decydujący o wartości,

jakości i tożsamości polskiej przestrzeni odpowiedzialność ponosi Państwo i jego władze

publiczne – rządowe i samorządowe. W Polsce ze względu na zaległości cywilizacyjne

i trudności okresu transformacji obserwujemy nieadekwatność form zagospodarowania

przestrzennego do nowoczesnych funkcji i ich rozmieszczenia z wszystkimi znanymi wadami

tego zjawiska. W konsekwencji racjonalizacja polityki przestrzennej, przywrócenie

i poszerzanie ładu przestrzennego stają się w Polsce strategicznym składnikiem nowoczesnej

zintegrowanej polityki rozwoju.

w.

rcl

Nowe podejście do polityki rozwoju oznacza uznanie przez władze publiczne potrzeby

sprawnego zarządzania dynamicznie zmieniającymi się – w czasie i przestrzeni – układami

przestrzennymi. Skutki zewnętrzne działalności społeczno-gospodarczej (w tym efekty

rozprzestrzeniania zabudowy) stanowią coraz większe pole interwencji w polityce rozwoju.

Dlatego zagospodarowanie przestrzenne jest obecnie jednym z najważniejszych instrumentów

budowania spójności terytorialnej, a sfera związana z funkcjonowaniem gospodarki

przestrzennej wyrażająca się w ładzie przestrzennym, społecznym, gospodarczym

i ekologicznym współdecyduje o spójności systemów społeczno-gospodarczych

i ekologicznych.

W nowych jakościowo uwarunkowaniach systemowych, w ciągłym procesie przewidywania

i projektowania przyszłości, rozwiązywania sytuacji konfliktowych, w ciągłej grze o kształt

przestrzeni proces równoważenia rozwoju, regulowany przez formułowanie zasad i kierunków

określających politykę ładu zintegrowanego, będzie łączył w sobie132

ład społeczny identyfikujący strategiczne cele i środki oraz przedsięwzięcia

zmierzające do poprawy jakości życia społeczeństwa,

•

ład ekonomiczny określający strategiczne cele i środki generujące efektywny rozwój

społeczno-gospodarczy,

•

ład ekologiczny formułujący uwarunkowania i strategiczne cele ochrony

i racjonalnego kształtowania środowiska przyrodniczego, zmierzające do utrwalania

rozwoju ekologicznie zrównoważonego (ekorozwoju),

ww

•

132 Koncepcja Polityki Przestrzennego Zagospodarowania Kraju. Załącznik do obwieszczenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 lipca 2001 r.

(M. P. Nr 26, poz. 432.)

ład przestrzenny określający strategiczne cele i kryteria kształtowania oraz

harmonizowania struktur przestrzennych wyrażające zasady i kierunki gospodarowania

przestrzenią geograficzną.

v.p

l

•

– 160 –

W zależności od poziomu spójności osiąganej w wyniku stosowanych procedur iteracyjnych

(dwukierunkowego oddziaływania) i negocjacyjnych, w całym systemie regulowania rozwoju

urzeczywistniać się będzie, w zróżnicowanym terytorialnie zakresie, ład zintegrowany

wyrażając najwyższy, chociaż nie wszędzie osiągalny, stopień realizacji strategii równoważenia

rozwoju.

Pojęcie ładu przestrzennego funkcjonujące w tym systemie, związane z zagospodarowaniem

przestrzennym, wyraża dążenie do harmonii, uporządkowania, proporcjonalności

i zrównoważenia rozwoju środowiska człowieka przy wykorzystaniu zasady „projektowania

uniwersalnego” lub „projektowania dla wszystkich”.

.go

W hierarchii wartości społecznych ład przestrzenny nabiera rosnącego znaczenia. Staje się

bowiem w coraz większym stopniu niezbywalnym elementem jakości życia i środowiska

przyrodniczego, a także efektywności gospodarowania.

W polityce przestrzennej ład przestrzenny wyraża funkcjonalność, logikę, czytelność i jasność

struktur przestrzennych oraz ich zharmonizowanie – tak wzajemne, jak i z przyrodą – oraz

wysoką użyteczność i efektywność we wszystkich skalach: od lokalnej do krajowej. Jest to

uporządkowana całość, której części poddane są wspólnym regułom gry, a logika jej

funkcjonowania, funkcjonalność struktury oraz czytelność przestrzenna tworzą, także

w każdym wymiarze terytorialnym, wysokie walory estetyczne i jakość środowiska człowieka.

w.

rcl

Te zasady równoważenia rozwoju, wraz z istniejącymi uwarunkowaniami wewnętrznymi

i zewnętrznymi, należy przyjąć jako podstawę metodologiczną funkcjonowania całego systemu

kształtowania i realizacji polityki przestrzennej państwa.

(1) Opis problemu

Źródła i skutki nieuporządkowanej gospodarki przestrzennej w Polsce

ww

Nieuporządkowany system gospodarki przestrzennej wywołuje konkretne skutki w sferze

społecznej i gospodarczej. Są nimi przede wszystkim problemy społeczne w postaci patologii,

alienacji, frustracji i konfliktów wynikające z segregacji społecznej (zabudowa przedmieść

bazująca na zamkniętych osiedlach pozbawionych przestrzeni publicznych przyjaznych

mieszkańcom, terenów zielonych, dogodnego dostępu do dobrej jakości usług publicznych,

degradacja śródmieść i wielkopłytowych osiedli oraz popegeerowskich zespołów zabudowy

wielorodzinnej). W długim okresie takie kształtowanie przestrzeni niesie za sobą konsekwencje

ekonomiczne w postaci kosztów likwidowania skutków społecznych oraz burzenia

podmiejskich osiedli i zespołów zabudowy z wielkiej płyty (co dzieje się w wielu krajach).

Drugim poważnym skutkiem jest zagrożenie bezpieczeństwa osób żyjących lub prowadzących

działalność na terenach zalewowych. Tylko materialne skutki powodzi w 2010 roku

oszacowano na mniej więcej 12 miliardów złotych. Zagrożenie bezpieczeństwa odnosi się

również do transportu – w Polsce co dziesiąta ofiara wypadku jest śmiertelna – średnia dla UE

jest trzy razy niższa133. Kolejnym efektem braku konsekwentnej polityki przestrzennej jest

niekontrolowana urbanizacja wywołująca koszty budowania dodatkowej infrastruktury

nieuzasadnionej rachunkiem ekonomicznym, wydłużenie czasu dojazdu do centrum (do miejsc

pracy, edukacji, usług).

133 W 2010 r. w wypadkach na polskich drogach zginęło 3 907 osób. Pomimo obserwowanej w ostatnich latach zdecydowanej poprawy,

w 2009 roku liczba ofiar śmiertelnych w wypadkach drogowych wyła w Polsce najwyższa spośród wszystkich krajów UE (przed Włochami,

Francją i Niemcami), Bank Danych Lokalnych GUS, CARE database.

Społeczne i ekonomiczne skutki generowane przez obecny system gospodarki przestrzennej

v.p

l

Brak adekwatnych regulacji w systemie gospodarki przestrzennej (brak obowiązkowych scaleń)

powoduje, że struktura własnościowo-przestrzenna obszarów rolnych decyduje o kształcie

nowej zabudowy. W konsekwencji tworzona jest nadmiernie ekstensywna i chaotyczna

zabudowa, następuje także trwałe wykluczenie części terenów z użytkowania. Szacuje się, że

straty te sięgają 20% każdego hektara przeznaczonego pod zabudowę.

.go

W Polsce nie prowadzi się społecznych rachunków kosztów rozwoju rozproszonego.

Amerykańskie badania wskazują na wiele negatywnych skutków społecznych związanych

z nadmiernym użyciem samochodu, zaliczając do nich m.in. coraz mniejszy ruch pieszy, straty

czasu w rezultacie stania w korkach, wzrost liczby wypadków i kosztów leczenia. Okres zwrotu

nakładów na infrastrukturę w obszarach rozproszonych można szacować na 50 do 300 lat.

Praktycznie są to środki zamrożone. Przy takim sposobie zabudowy zwrotne mechanizmy

finansowania nie mają racjonalnego uzasadnienia, zaś koszty zaciągniętych pożyczek na

budowę infrastruktury komunalnej muszą być pokryte przez wszystkich podatników, a nie jej

bezpośrednich użytkowników. Taki sposób zabudowy jest sprzeczny z zasadą rozwoju

zrównoważonego i sprawiedliwości społecznej. Promowanie taniego wybudowania domu na

„taniej ziemi” de facto kosztuje całe społeczeństwo co najmniej dwukrotnie więcej niż w strefie

o właściwej intensywności zabudowy z odpowiadającym jej uzbrojeniem.

w.

rcl

Coraz silniej jest odczuwane przestrzennie niedopasowanie oferty usług publicznych, w tym

podstawowych usług publicznych, w szczególności w stosunku do zmieniających się

w przestrzeni potrzeb demograficznych (z jednej strony rozproszenie grup społecznych,

z drugiej nadmierny spadek popytu w szybciej starzejących się centrach miast). Potwierdza to

spadek liczby oddziałów w szkołach podstawowych dla obszarów miejskich. W latach 2001-2009 wyniósł on 25% na obszarach miejskich, a 18% na obszarach wiejskich, przy podobnym

spadku liczby szkół na obszarach wiejskich i miejskich mniej więcej o 14%134.

Konsekwencją obecnego systemu gospodarki przestrzennej jest bardzo niska – ekonomiczna

i społeczna – efektywność nakładów na infrastrukturę oraz nieopłacalność rozwoju

i utrzymania transportu publicznego. Dodatkowe straty, jakie ponosi gospodarka to m.in.

przyspieszona dekapitalizacja systemów transportu publicznego. W Polsce wskaźnik nadmiaru

przemieszczeń spowodowany chaotyczną i ekstensywną zabudową można szacować na 1,5

w porównaniu do zabudowy rozlewającej się, ale relatywnie zwartej i uporządkowanej. Wraz ze

wzrostem zamożności społeczeństwa polskiego rozproszony model zabudowy będzie sprzyjać

dalszemu wzrostowi liczby samochodów w rodzinach, zwiększając dodatkowo efekt

cieplarniany, który coraz bardziej będzie obciążał finansowo budżet, sektor gospodarczy

i indywidualnych odbiorców energii.

ww

Na podstawie badań zagranicznych autorów i cząstkowych badań krajowych szacuje się, że

zewnętrzne koszty społeczne chaosu przestrzennego związane z rozlewaniem się miast

w Polsce są o 30% większe stosunku do kosztów rozlewania się miast w krajach Europy

Zachodniej. W przypadku Polski prowadzi to do narastania deficytu w finansach publicznych.

Przestrzenna restrukturyzacja infrastruktury społecznej w relacji do nowych potrzeb będzie

stałym i wzrastającym kosztem liczonym w miliardach złotych rocznie. Zaspokojenie

podstawowych społecznych wymagań dotyczących takiej lokalnej infrastruktury będzie

ograniczało możliwości inwestowania przez władze publiczne w usługi wyższego rzędu i inne

formy wspierania rozwoju gospodarczego miast i regionów wymuszane presją konkurencyjną.

Bez zasadniczej zmiany ekonomicznych warunków gospodarowania przestrzenią i uzdrowienia

systemu planowania w Polsce efektywność ekonomiczna terenów zabudowy rozproszonej

pozostanie bardzo niska, renta budowlana będzie nadal rozpraszana, a gminny oraz krajowy

134 Rocznik Statystyczny Polski, 2010 r.

v.p

l

system finansowy nie będą w stanie finansować, irracjonalnych pod względem przestrzennym,

ilościowych wymagań wobec infrastruktury. Grozi to coraz poważniejszym wykluczeniem

infrastrukturalnym znacznych grup społecznych, załamaniem finansów publicznych,

strukturalnym i długotrwałym załamaniem funkcjonowania rynków hipotecznych.

Brak ładu i niska jakość zagospodarowania przestrzennego sprawiają, że polskie miasta nie są

atrakcyjne dla inwestorów zagranicznych i wykwalifikowanych kadr decydujących

o współczesnym rozwoju, a obszary wiejskie tracą szanse na dywersyfikację swoich funkcji

gospodarczych. Wzmagają się problemy społeczne w miastach. Jednym z ważniejszych jest

nasilające się zjawisko segregacji i dezintegracji społecznej, czego obrazem jest powstawanie

zamkniętych strzeżonych osiedli mieszkaniowych i postępującej jednocześnie degradacji

istniejących osiedli oraz poprzemysłowych, pokolejowych i powojskowych obszarów

zurbanizowanych lub ich bezplanowej, nowej zabudowy. Zatem brak ładu, który zauważamy

w skali mikro przekłada się na niższą produktywność całej gospodarki w skali makro.

•

•

na poziomie kraju – częste niedostosowanie sposobów użytkowania

i zagospodarowania do wartości przyrodniczych, kulturowych i krajobrazowych

oraz wynikająca z tego postępująca fragmentacja systemów przyrodniczych

i degradacja krajobrazów kulturowych,

na poziomie regionalnym i subregionalnym – niszcząca wobec wartości przestrzeni,

rozrzutna ekonomicznie i społecznie suburbanizacja, zwłaszcza rozpraszanie

zabudowy wiejskiej i brak koordynacji zabudowy terenów wzdłuż głównych dróg,

na poziomie lokalnym – niska jakość przestrzeni publicznej, chaos w formach

zabudowy i architekturze zespołów urbanistycznych, ich niekompletność i presja

na tereny otwarte, destrukcja systemów ekologicznych miast, braki w wyposażeniu

terenów urbanizowanych i terenów wiejskich w infrastrukturę techniczną

i społeczną, nienadążającą za rozwojem zabudowy mieszkaniowej.

w.

rcl

•

.go

Symptomami braku ładu przestrzennego w Polsce są między innymi

Zaniechanie kontroli procesów przestrzennych przyczyną niewydolności systemu zarządzania

Władza publiczna ponosi odpowiedzialność za racjonalne prowadzenie gospodarki

przestrzennej. Bez publicznej kontroli zagospodarowania terenu nie jest możliwe racjonalne

gospodarowanie przestrzenią, gwarantujące jej użytkownikom możliwość korzystania z jej

walorów i eliminujące konflikty. Zanik publicznej kontroli użytkowania terenów w oparciu

o formalnie (ustawowo) zdefiniowaną politykę przestrzenną i urbanizacyjną państwa (gminy,

regionu i kraju) spowodował dezintegrację systemu planowania i niestabilność procesów

planistycznych.

ww

Lekceważenie odpowiedzialności państwa za procesy przestrzenne spowodowało ponadto

zamazanie podziału władztwa planistycznego – wadliwy podział kompetencji w stanowieniu

aktów prawa miejscowego przez podmioty publiczne oraz brak mechanizmów pozwalających

na ocenę i równoważenie różnorodnych interesów i eliminacji konfliktów nieuchronnie

związanych z zagospodarowaniem przestrzennym.

Prowadzenie spójnej polityki rozwoju uniemożliwia nadal odczuwalny dualizm kompetencji

z zakresu planowania przestrzennego i planowania społeczno-gospodarczego. Dualizm ten

sprawia, że tradycyjne instrumenty planowania przestrzennego pełnią jedynie rolę ochronną,

a nie prorozwojową (kreacyjną lub stymulacyjną). Planom zagospodarowania przestrzennego

brakuje cech dokumentów rozwojowych, a ich zapisy nie znajdują odzwierciedlenia

w społeczno-gospodarczych dokumentach strategicznych i operacyjnych, zaś lokalne polityki

przestrzenne (studia gminne) nierzadko ignorują lokalne strategie rozwoju lub inne lokalne

polityki (o ile w ogóle takie strategie i polityki są przyjmowane przez gminy).

v.p

l

Mocna ustrojowa pozycja gmin i nieadekwatne kompetencje innych jednostek administracji

publicznej utrudniają przeniesienie zadań ponadlokalnych na poziom lokalny. W konsekwencji

Rząd i samorząd wojewódzki nie dysponują kompetencjami do ochrony interesu publicznego

o znaczeniu ponadlokalnym. Dlatego o kształcie gospodarki przestrzennej często decydują

specyficznie pojmowane interesy lokalne i interesy grupowe niezgodne z interesem

publicznym. Dodatkowo, gminy nie zostały wyposażone w instrumenty realizacyjne, co

powoduje, że zadania przekazane w oparciu o zasadę subsydiarności nie są przez wiele gmin

w pełni realizowane.

Dezintegracja instytucjonalna systemu planowania przestrzennego

.go

Słabością systemu planowania jest także rozproszenie i niepowiązanie w systemie

hierarchicznym instytucji działających w sferze planowania przestrzennego135, odpływ kadr

skutkujący fragmentacją wiedzy, brak jednolitego systemu monitorowania zmian

zagospodarowania przestrzeni umożliwiającego dokonywanie porównań międzynarodowych

na różnych poziomach zarządzania rozwojem oraz obserwacji wpływu prowadzonych polityk

publicznych na przestrzeń. Na poziomie krajowym nie istnieją systemowe rozwiązania

dotyczące monitorowania zmian zagospodarowania przestrzennego. W państwie nie

funkcjonuje system badań ukierunkowanych na rozwiązywanie podstawowych problemów

przestrzennych – badania są prowadzone w niewystarczającym zakresie, są rozproszone

i niesystematyczne. W systemie kwalifikacji i ocen prac badawczych Narodowego Centrum

Nauki zagadnienia przestrzeni w ogóle nie występują. W gminach na ogół nie gromadzi się ani

nie analizuje podstawowych informacji, takich jak liczba i struktura wydawanych przez

starostwa pozwoleń na budowę.

w.

rcl

Słabość instytucji publicznych w egzekwowaniu prawa, brak instrumentów służących

koordynacji przedsięwzięć (budowlanych, ochronnych), finansowanych z różnych źródeł

(budżetu UE, Rządu, samorządu, przedsiębiorców prywatnych) w ramach różnego typu

programów (operacyjnych, samorządowych, współpracy terytorialnej) niepotrzebnie hamuje

działania rozwojowe. Przepisy kolejnych ustaw dotyczących sfery przestrzennej należą do

najczęściej i powszechnie, do tego całkowicie bezkarnie, łamanych przepisów prawa, przy

częstym braku ustawowo określonego nadzoru wojewodów.

Także współdziałanie między lokalnymi samorządami oraz między jednostkami sektora

publicznego a inwestorami prywatnymi jest sporadyczne i nie służy rozwiązywaniu konfliktów,

pogłębiając brak poczucia bezpieczeństwa w stosunku do własności prywatnej.

Brak dobrych wzorców i kultury – od programowania strategicznego do planowania

miejscowego – prowadzi do nieefektywnego użytkowania terenów i potęgowania nieładu

przestrzennego.

Luki w systemie aktów planistycznych

ww

Brak prawnej i systemowej współzależności dokumentów powstających na różnych szczeblach

zarządzania nie pozwala na koordynację przedsięwzięć rozwojowych (zarówno pionową, jak

i poziomą). Plany zagospodarowania ani inne dokumenty planistyczne nie są skorelowane ze

strategiami i programami rozwojowymi. Brakuje również powiązań hierarchicznych czy

iteracyjnych między dokumentami planistycznymi przygotowywanymi na różnych szczeblach

zarządzania rozwojem.

Rozbudowany i skomplikowany system jest bezradny wobec problemu konfliktów

przestrzennych, które są stałym elementem gospodarowania przestrzenią przez użytkowników

reprezentujących różne – najczęściej przeciwstawne – interesy. Odczuwalny jest brak

135 Rozproszenie i niepowiązanie systemu hierarchicznego instytucji nie występuje jedynie w odniesieniu do systemu planowania

przestrzennego, ale ma szerszy zakres. Uporządkowanie sfery planowania przestrzennego nie będzie możliwe bez wyegzekwowania zmian

w systemie administracji publicznej.

v.p

l

konsekwentnego planowania ponadlokalnego w postaci regionalnej i krajowej polityki

przestrzennej. Planowanie ponadlokalne nie formułuje ponadto żadnych wymagań w stosunku

do planowania na poziomie gminy, a ustalenia wiążące odnoszą się jedynie do inwestycji celu

publicznego.

Brakuje egzekucji obowiązującego prawa na korzyść swobodnego interpretowania

i „udoskonalania” go za pomocą ustaw specjalnych, które funkcjonują równolegle z systemem

prawnym, odnosząc się w sposób szczególny do zasad przygotowywania i realizacji inwestycji

(tzw. „specustawy”136).

Plan zagospodarowania przestrzennego województwa nie stanowi dostatecznego narzędzia

koordynacji procesów rozwoju przestrzennego na obszarze województwa. W pzpw nie określa

się wymogów i parametrów wiążących dla gmin w zakresie potrzeb terenowych zabudowy

terenu.

.go

W sytuacji braku planu miejscowego studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

przestrzennego gminy (studium), nie będąc przepisem prawa miejscowego, nie gwarantuje

realizacji określonych w nim kierunków zagospodarowania – nie służy koordynacji

przestrzennej, nie chroni obszarów przed zagospodarowaniem w sposób inny, niż zostało to

w nim określone.

w.

rcl

Studium nie zapewnia koordynacji innych dokumentów planistycznych, do których posiadania

i realizowania zobowiązana jest gmina (na przykład nie koordynuje w czasie i przestrzeni

przedsięwzięć inwestycyjnych i nie wyznacza kolejności aktywizacji inwestycyjnej terenów

gminy). Nie będąc przepisem gminnym, jest instrumentem mało skutecznym, bo nie spełnia

w sposób dostateczny roli koordynacyjnej dla planów miejscowych. Dodatkowo na etapie

opracowywania studium nie powstają racjonalne prognozy rozwoju, wskutek czego do

zabudowy wskazywane są tereny przekraczające aktualne potrzeby gmin – a wobec

dzisiejszego systemu planowania łatwo jest uzasadnić najbardziej nieracjonalne potrzeby

rozwojowe.

ww

Poważną przeszkodą w spójnym zarządzaniu przestrzenią jest zbyt mały procent terenów

w miastach objętych planami zagospodarowania przestrzennego, np. w Łodzi istnieją tylko dla

4,5% intensywnie zabudowywanych terenów miejskich, w Krakowie dla 14,1%, w Warszawie

dla 19,2%, a w Poznaniu 19,6%137. Z drugiej strony wskaźnik pokrycia planami jest

nieproporcjonalnie wysoki w stosunku do faktycznych potrzeb, szacowany na blisko 100%

w gminach pozamiejskich otaczających wielkie miasta. Tereny rozwojowe przeznaczone pod

inwestycje i zabudowę wielokrotnie przekraczają realne potrzeby (np. w Mszczonowie – na

300 lat). To jedna z głównych przyczyn rozpraszania zabudowy, dodatkowo sprzeczna

z założeniami ustawowymi, by przeznaczać pod zabudowę tereny według aktualnych potrzeb.

Jest to zasadniczy błąd wynikający z całkowitego podporządkowania rynku nieruchomości

zasadom rynkowym (państwo wycofało się z jego kontroli), co jest wykorzystywane dla celów

spekulacyjnych.

136 W 2011 r. w kraju obowiązuje dziesięć ustaw specjalnych: ustawa z 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym, Dz.U. z 2007 r. Nr 16,

poz. 94 (specustawa kolejowa); ustawa z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg

publicznych, Dz.U. z 2008 r. Nr 193, poz. 1194 (specustawa drogowa); ustawa z 7 września 2007 r. o przygotowaniu finałowego turnieju

Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012, Dz.U. z 2010 r. Nr 26, poz. 133 (EURO 2012); ustawa z 12 lutego 2009 r. o

szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie lotnisk użytku publicznego, Dz.U. Nr 42, poz. 340 (specustawa

lotniskowa); ustawa z 24 kwietnia 2009 r. o inwestycjach w zakresie terminalu gazyfikacyjnego skroplonego gazu ziemnego w Świnoujściu,

Dz.U. Nr 84, poz. 70 (specustawa o gazoporcie); ustawa z 7 maja 2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych, Dz.U.

Nr 106, poz.106675 (megaustawa telekomunikacyjna); ustawa z 24 czerwca 2010 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem

skutków powodzi z maja i czerwca 2010 r., Dz.U. Nr 123, poz. 835 (specustawa przeciwpowodziowa); ustawa z 8 lipca 2010 r. o szczególnych

zasadach przygotowania do realizacji inwestycji w zakresie budowli przeciwpowodziowych, Dz.U. Nr 143, poz. 963; ustawa z 29 czerwca

2011 r. o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie obiektów energetyki jądrowej oraz inwestycji towarzyszących, Dz.U. Nr 135,

poz. 789; ustawa z 16 września 2011 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi, Dz.U. Nr 234, poz. 1385.

137 Dane pochodzą z Raportu o stanie i uwarunkowaniach prac planistycznych w gminach na koniec 2008 r., Warszawa, maj 2010.

v.p

l

Kolejnym źle wykorzystywanym, nadużywanym instrumentem są oba rodzaje decyzji

o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, zwłaszcza decyzje o warunkach zabudowy

(WZ). To jedna z głównych przyczyn braku ładu przestrzennego – WZ jest podstawą

wydawania ponad połowy pozwoleń na zabudowę, zamiast być narzędziem wykorzystywanym

tylko w wyjątkowych przypadkach. Drugą zasadniczą wadą stosowania WZ – obok

rozpraszania zabudowy – jest stworzenie możliwości budowania na terenach tańszych,

ponieważ nie są objęte planem miejscowym. W gospodarce wolnorynkowej jest to mechanizm

zrozumiały, jednak w końcowym rachunku ekonomicznym ten sposób inwestowania jest

znacznie droższy (WZ sprzyja pozaplanistycznej lokalizacji inwestycji).

.go

Obecne regulacje prawne nie rozwiązują zasadniczych problemów gospodarki przestrzennej.

Przeciwnie – wzmacniają niekorzystne zjawiska, blokując szanse rozwojowe przede wszystkim

obszarom zurbanizowanym, sprzyjają rozpraszaniu zabudowy i ekstensywnemu wykorzystaniu

przestrzeni, powodują straty cennych przyrodniczo terenów w miastach i ich otoczeniu,

stwarzają bariery dla inwestycji publicznych oraz inwestycji prywatnych, utrudniając

modernizację miast i kształtowanie przestrzeni publicznych oraz prowadzenie kompleksowych

operacji urbanistycznych o dużej skali.

Wyraźnie odczuwany jest również brak planowania na obszarach funkcjonalnych, zwłaszcza

obszarach zurbanizowanych, co uniemożliwia koordynację rozwoju obszarów miejskich

z rozwojem ich funkcjonalnego otoczenia. Brak podstaw do prowadzenia zintegrowanej

polityki rozwojowej wobec różnego typu obszarów funkcjonalnych szczególnie utrudnia

rozwój obszarów metropolitalnych oraz transgranicznych, na których plany zagospodarowania

nie stanowią podstawy do podejmowania działań o charakterze rozwojowym.

w.

rcl

Jednym z instrumentów efektywnego rozwoju (niższe koszty społeczne i środowiskowe) jest

planowanie na obszarach i terenach zurbanizowanych z właściwie ujętą strefą przestrzeni

rolniczej i atrakcyjnego zasobu otwartego krajobrazu wiejskiego. Niekontrolowany rozwój

przestrzenny jest stymulowany prywatnym rachunkiem korzyści wynikających z przejmowania

terenów niezabudowanych w strefie oddziaływania wielkich aglomeracji. Powoduje to, że

proces rozlewania się urbanizacji i punktowej dewastacji krajobrazu zdecydowanie się nasila.

Delimitowanie tzw. obszarów zmetropolizowanej przestrzeni na podstawie kryteriów

morfologicznych nie jest wystarczającym kryterium do wyodrębniania obszarów funkcjonalno-przestrzennych na podstawie tzw. obiektywnych kryteriów oraz prawnego ustanawiania

granic.

ww

Szczególnego znaczenia nabierają deficyty w obszarze planowania na granicach Polski, tj. nie

tylko infrastruktury liniowej, ale także rozwoju miast podzielonych granicą lub znajdujących się

w niewielkiej odległości od granicy, nie zapewniając mieszkańcom dostępu do usług

podstawowych, czy na obszarach morskich i przybrzeżnych (mimo istniejących przepisów

w tym ostatnim przypadku). Dotychczasowe prace nad wdrażaniem zintegrowanego podejścia

do planowania obszarów przybrzeżnych nie przynoszą satysfakcjonujących rezultatów. Brak

integracji planowania na morzu i lądzie oznacza niewykorzystywanie gospodarczo obszaru

stanowiącego aż 10% terytorium kraju. Planowanie zagospodarowania obszarów morskich ma

obecnie charakter jedynie planowania niezintegrowanego. Prowadzone jest odnośnie

wybranych branż: żeglugi, rybołówstwa, obrony narodowej. Natomiast wykorzystanie

obszarów morskich dotyczy szerszej palety zagadnień. Na obszarach morskich przy

zagospodarowaniu przestrzeni bierze się pod uwagę nie tylko żeglugę, obronę narodową,

ochronę środowiska czy rybołówstwo, ale również, zgodnie z ustawą o obszarach morskich

RP i administracji morskiej, sztuczne wyspy, konstrukcje i urządzenia, podmorskie kable

i rurociągi, badania naukowe oraz eksploracje zasobów mineralnych. 62% polskich wód

terytorialnych jest przeznaczone pod ochronę środowiska, która staje się jedną

z najważniejszych form zagospodarowania przestrzeni morskiej.

Budowanie wiedzy, świadomości i partycypacji społecznej

v.p

l

Innym strategicznym obszarem wymagającym podjęcia działań regulacyjnych dotyczących

minimalizowania konfliktów przestrzennych są obszary w sąsiedztwie terenów i obiektów

wojskowych138, na obszarze których występują konflikty przestrzenne związane

z uciążliwościami dla społeczności lokalnych i regionalnego rozwoju gospodarczego

(szczególnie w rejonach lotnisk i poligonów morskich).

(2) Kierunki działań

.go

Niski poziom świadomości społecznej objawia się brakiem zainteresowania problemami

gospodarki przestrzennej, skutkuje jej niską rangą społeczną. Wpływa to negatywnie na

stanowienie prawa w sferze przestrzennej. Nieadekwatność rozwiązań prawnych do

faktycznych potrzeb partycypacji społecznej w procedurach planistycznych, w szczególności

na poziomie lokalnym, skutkuje jej pozornością i nie zapobiega konfliktom generowanym

w tych procesach. Brak kultury angażowania obywateli w proces inwestycyjny od początku

cyklu projektu blokuje realizację zadań celu publicznego. Konieczne są działania

popularyzujące znaczenie jakości przestrzeni i ładu przestrzennego. Tworzenie oraz

upowszechnianie modelowych działań planistycznych i realizacyjnych ma zasadnicze znaczenie

dla podnoszenia poziomu świadomości społecznej w tej sferze. Konieczne jest instytucjonalne

i prawne zagwarantowanie świadomej partycypacji społecznej już w fazie formułowania polityk

lokalnych i tworzenia założeń do planów miejscowych. Władze lokalne powinny wyważać

sprzeczne interesy jednostek oraz grup społecznych, stosować narzędzia sprawiedliwego

rozstrzygania konfliktów towarzyszących planowaniu i budowaniu.

w.

rcl

Zgodnie z wymogami ustawowymi139 ład przestrzenny i zrównoważony rozwój stanowią

podstawę określania zasad kształtowania polityki przestrzennej oraz kierunki kształtowania

polityki przestrzennej i zasad jej realizacji.

2.1. Ochrona interesu publicznego, w tym: przeciwdziałanie zawłaszczaniu przestrzeni

publicznej i troska o przestrzenie publiczne, przystosowane architektonicznie i urbanistycznie

do potrzeb osób niepełnosprawnych – ważne dla budowy więzi społecznych i tożsamości;

skuteczna ochrona jakości i tożsamości krajobrazu naturalnego i zurbanizowanego – ważnego

składnika otoczenia ludzkiego, warunkującego jakość życia oraz określającego odrębność

przyrodniczą i kulturową poszczególnych regionów kraju; ochrona środowiska i zapewnienie

określonych standardów życia mieszkańcom miast i wsi, co oznacza czystość środowiska,

harmonię krajobrazu, dobrze funkcjonujący transport i właściwą dostępność usług. Interes

publiczny obejmuje również eliminowanie strat makroekonomicznych, zwłaszcza ryzyka

nieuzasadnionego marnotrawienia przestrzeni i nieracjonalnego zużycia zasobów środowiska,

co winno być gwarantowane poprzez respektowanie szeroko rozumianego ładu

przestrzennego jako atrybutu konstytucyjnie gwarantowanego rozwoju zrównoważonego.

ww

2.2. Zbudowanie sprawnego systemu planowania przestrzennego na wszystkich jego

poziomach, jako podstawowego instrumentu polityki przestrzennej władz publicznych –

planowania krajowego obejmującego obszar całego kraju, planowania regionalnego

obejmującego obszar całego województwa i jego obszarów funkcjonalnych oraz planowania

lokalnego obejmującego obszar gminy oraz jej części, zgodnie z zasadami hierarchiczności

i subsydiarności oraz koordynacji. Planowanie to, jako działalność władz publicznych – Rządu

i samorządów terytorialnych – stanowić winno element zintegrowanego planowania rozwoju

138 Obszary związane z infrastrukturą militarną koncentrują się obecnie w Polsce Zachodniej i Północnej, gdzie zlokalizowane są największe

poligony: Żagań-Świętoszów (34 tys. ha) na pograniczu województw dolnośląskiego i lubuskiego, Drawsko Pomorskie (34 tys. ha) i Nadarzyce

w województwie zachodniopomorskim oraz Bemowo Piskie w warmińsko-mazurskim, bazy lotnicze w Wielkopolsce: Powidz, Krzesiny i na

Pomorzu: Świdwin, Mirosławiec i Malbork, w woj. łódzkim Łask oraz bazy marynarki wojennej Gdynia, Świnoujście. Łącznie MON zarządza

obecnie 24 lotniskami. Poligony w znacznej części funkcjonują na terenach należących do Lasów Państwowych. Wojsko dysponuje 14

poligonami lądowymi i 5 morskimi.

139 Art. 1 ust. 1 ustawy z 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

v.p

l

kraju. Konieczne jest zasadnicze poszerzenie obligatoryjności planowania i przyjęcie zasady

monopolu planistycznego państwa (rządu i samorządów lokalnych), oddzielenie prawa do

zabudowy działki od prawa własności oraz hierarchizacja planów – zgodnie z hierarchią celów

rozwoju społecznego i gospodarczego, ustalanych przez władze krajowe, regionalne i lokalne,

zwłaszcza tam, gdzie przedmiotem projektu jest przestrzeń publiczna (ale nie tylko tam).

Konieczne

jest

wprowadzenie

obligatoryjności

projektowania

funkcjonalnego

(urbanistycznego i ruralistycznego), które pozwala na podejmowanie racjonalnych decyzji

o kształcie przestrzeni.

.go

2.3. Zapewnienie praworządności w planowaniu i realizowaniu procesów

przestrzennego rozwoju, skuteczna ochrona praw obywatela, właściciela i przedsiębiorcy,

przejrzystość polityki przestrzennej państwa. W celu pełnej realizacji konstytucyjnej zasady

praworządności procedur planistycznych z ustawodawstwa dotyczącego zagospodarowania

przestrzeni muszą zostać wyeliminowane decyzje administracyjne; należy je zastąpić aktami

prawa miejscowego – wysokiej jakości i akceptowanymi społecznie, stanowionymi przez

odpowiednie organy zgodnie z podziałem władztwa planistycznego. Swoistym gwarantem

praworządności i transparentności gospodarowania przestrzenią z poszanowaniem interesu

publicznego winna być szeroka i aktywna partycypacja społeczna, niezbędna szczególnie przy

formułowaniu lokalnych strategii i polityk oraz prawa miejscowego.

2.4. Wdrożenie do systemu gospodarowania przestrzenią podstawowych,

zróżnicowanych terytorialnie i spójnych z polityką rozwoju, instrumentów

ekonomicznych. W praktyce wielu krajów istnieje kilkadziesiąt różnego rodzaju

instrumentów. Należy przeanalizować i dobrać instrumenty akceptowalne społecznie,

odnoszące się do niewykorzystanych obszarów miast, mających już status terenów

budowlanych oraz innych terenów koniecznych do prowadzenia spójnej polityki przestrzennej.

ww

w.

rcl

2.5. Tworzenie korzystnych warunków dla działalności gospodarczej dla prawidłowego

działania mechanizmów rynkowych oraz dla aktywności inwestorów i przedsiębiorców. Służyć

temu powinna polityka przestrzenna sektora publicznego, Rządu i samorządów lokalnych oraz

stabilność i spójność tej polityki. Konieczne są prawne instrumenty pozwalające na godzenie

i respektowanie interesów obywatela, przedsiębiorcy, inwestora i właściciela, czyli budowy

równowagi pomiędzy sferą interesu publicznego i prywatnego oraz budowy konsensusu

społecznego w sferze polityki przestrzennej i skuteczne ograniczanie konfliktów pomiędzy

użytkownikami przestrzeni. Wdrożenie wspomnianych instrumentów ekonomicznych,

zwiększy podaż terenów dla inwestycji oraz pozwoli, aby dochody z tytułu „renty

planistycznej” zasilały budżety lokalne i służyły rozwojowi miast. Konieczne jest zbudowanie

preferencyjnych warunków dla partnerstwa publiczno-prywatnego oraz dla organizacji non-profit, bowiem bez partnerstwa publiczno-prywatnego nie jest możliwa modernizacja polskich

miast i rozwiązanie kwestii mieszkaniowej. Ważnym instrumentem planistycznym

i ekonomicznym powinny się stać obowiązkowe scalenia gruntów na terenach nowej

urbanizacji, przygotowanie terenów inwestycyjnych przez władze gmin, w tym dla realizacji

wielkich projektów urbanistycznych, ze szczególnym uwzględnieniem partnerstwa publicznoprywatnego, oraz stosowanie prawa pierwokupu przez władze lokalne.

W sferze gospodarczej ważnym zadaniem jest tworzenie narzędzi umożliwiających skuteczną

walkę z procesami spekulacyjnymi i szarą strefą gospodarki miejskiej. Konieczna jest pełna

jawność planowania i procesów podejmowania decyzji w sprawach miasta oraz usunięcie

z prawa gospodarki przestrzennej decyzji administracyjnych i sformułowań pozwalających na

swobodną interpretację jego zapisów.

(3) Działania

v.p

l

Działania na rzecz przywrócenia utrwalenia ładu przestrzennego w Polsce można pogrupować

następująco

6.1. Wprowadzenie zintegrowanego (spójnego i hierarchicznego) systemu planowania

społeczno-gospodarczego i przestrzennego zdolnego do efektywnej koordynacji

działań podmiotów publicznych i polityk publicznych mających największe

znaczenie dla zagospodarowania przestrzennego na różnych poziomach

zarządzania,

6.2. Uporządkowanie regulacji zapewniających sprawność i powszechność działania

systemu planowania przestrzennego,

6.3. Wzmocnienie instytucjonalne i jakościowe planowania przestrzennego.

.go

Ad 6.1. Wprowadzenie zintegrowanego (spójnego i hierarchicznego) planowania

społeczno-gospodarczego i przestrzennego zdolnego do efektywnej koordynacji

działań podmiotów publicznych i polityk publicznych mających największe znaczenie

dla zagospodarowania przestrzennego na różnych poziomach zarządzania

Zintegrowany system (hierarchiczny i skoordynowany)

w.

rcl

Zintegrowany system planowania z jednej strony stwarza warunki dla rozwoju społecznego

i gospodarczego, chroniąc wartości kulturowe i przyrodnicze, umożliwia koordynację

zamierzeń i działań rozwojowych na każdym poziomie planowania, służąc ochronie interesu

publicznego. Z drugiej strony system taki służy zapewnieniu pełnej jawności działań sektora

publicznego, radykalnie ograniczając obszar uznaniowości w planach i decyzjach

administracyjnych. Hierarchiczny system jest zbudowany z elementów wzajemnie się

uzupełniających (Rysunek 37.)

ww

• na poziomie krajowym nadrzędnym elementem polityki przestrzennego zagospodarowania

kraju pozostaje koncepcja przestrzennego zagospodarowania obok Długookresowej

Strategii Rozwoju Kraju, zawierającej oprócz elementów społeczno-gospodarczych także

elementy przestrzenne. Strategia Długookresowa będzie realizowana poprzez dziewięć

zintegrowanych strategii, określających podstawowe uwarunkowania, cele i kierunki

rozwoju we wskazanych obszarach (w ujęciu terytorialnym, w tym obszary funkcjonalne

poziomu krajowego i makroregionalnego140) w Średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju,

• na poziomie wojewódzkim pzpw141 będzie stanowił integralny wspólnie ze strategią

element systemu planowania rozwoju województwa, pełniąc razem z nią rolę

koordynacyjną wobec wszystkich przedsięwzięć podejmowanych w danym

województwie142. Oba dokumenty będą uwzględniały plany i strategie dla obszarów

funkcjonalnych poziomu krajowego, makroregionalnego, regionalnego,

• na poziomie lokalnym podstawowym dokumentem pozostaje miejscowy plan

zagospodarowania przestrzennego, spójny ze studium uwarunkowań i kierunków

zagospodarowania przestrzennego. Studium powinno wiązać również inne dokumenty

oraz wszelkie decyzje wydawane w gminie w odniesieniu do gospodarowania przestrzenią

i zmian przeznaczenia terenów, uwzględniając zadania wynikające z dokumentów rozwoju

140 Opis obszarów funkcjonalnych znajduje się w Rozdziale VI.

141 Podstawowym zadaniem planów zagospodarowania przestrzennego województw jest skoordynowanie przedsięwzięć (nie tylko inwestycji

budowlanych, ale także np. powoływania nowych obszarów chronionych) przewidywanych na obszarze województwa, realizowanych z

różnych środków (budżetu UE, budżetu rządu i samorządów, budżetu przedsiębiorców prywatnych) przez różne programy (zintegrowane,

regionalne, sektorowe), nieograniczone do inwestycji celu publicznego o znaczeniu ponadlokalnym, ale obejmujące wszelkie zamierzenia,

finansowane również ze środków niepublicznych, mające istotny wpływ na kształtowanie struktury przestrzennej i zróżnicowanie terytorialne

procesów rozwojowych.

142 Tryb i zakres pzpw określa obecnie ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, natomiast tryb i zakres przygotowania

Strategii Rozwoju Województwa określa ustawa o samorządzie województwa.

v.p

l

społeczno-gospodarczego i przestrzennego szczebla krajowego i regionalnego, a także

realizujących długoterminowe cele rozwoju lokalnego, niestojące z nimi w sprzeczności.

.go

Spójność planowania społeczno-gospodarczego z przestrzennym na poziomie regionalnym

zostanie wyrażona poprzez wymóg harmonizacji trybu przygotowania i zawartości

dokumentów dotyczących rozwoju społeczno-gospodarczego – strategii rozwoju

województwa oraz przestrzennego – planu zagospodarowania przestrzennego województwa.

W ten sposób zintegrowane elementy planowania rozwoju regionu zawierać będą również

obowiązujące wytyczne (w zakresie ustawowym) dla gmin. Działania te wymagają

przeprowadzenia zmian dotyczących przygotowania planów zagospodarowania przestrzennego

województwa, tak aby pozwalały na synchronizowanie wszystkich przedsięwzięć (nie tylko celu

publicznego) realizowanych w danym regionie oraz na koordynowanie tych działań

z działaniami planowanymi w ramach krajowych polityk zintegrowanych i sektorowych oraz

strategicznych i strukturalnych przedsięwzięć podejmowanych przez samorządy terytorialne

i inne podmioty publiczne i prywatne.

w.

rcl

Na poziomie lokalnym wybrane rozwojowe obszary gminy zostaną uwzględnione w zadaniach

wynikających z dokumentów rozwoju społeczno-gospodarczego szczebla krajowego

i regionalnego. Wymaga to od gmin przygotowania strategicznych dokumentów rozwoju

społeczno-gospodarczego (gminnych/lokalnych strategii rozwoju), opartych m.in. na

prognozie realnego zapotrzebowania na tereny i formy jego zagospodarowania,

uwzględniającej specjalistyczne prognozy i studia, w szczególności demograficzne. Wiąże się to

z wprowadzeniem obligatoryjnego sporządzania analiz i prognoz jako bazy dla prowadzenia

polityki rozwoju na obszarze gminy. Plany miejscowe będą stanowiły podstawę wydawania

decyzji administracyjnych i przesądzały o lokalizacji inwestycji, których racjonalność zostanie

związana z odpowiedzialnością finansową podmiotów publicznych i niepublicznych za skutki

podejmowanych decyzji dotyczących zagospodarowania przestrzennego. Z drugiej strony

plany miejscowe oraz inne formy realizacji polityki przestrzennej na poziomie lokalnym (w tym

m.in. decyzje lokalizacyjne, podziały gruntów, obrót nieruchomościami) nieuwzględniające

wytycznych ponadlokalnych lub w inny sposób naruszające ustalenia pzpw w tym zakresie jako

obarczone wadą prawną będą uchylane rozstrzygnięciem nadzorczym wojewody. Działania te

wymagałyby dokonania zmian charakteru prawnego pzpw.

Wprowadzenie planowania dla obszarów funkcjonalnych

ww

Każdy z wymienionych poziomów systemu hierarchicznego będzie uwzględniał planowanie

w obszarach funkcjonalnych, stanowiące kluczowy element nowoczesnej polityki rozwoju.

Będzie ono obejmowało, w zależności od potrzeb, prowadzenie analiz i studiów oraz

opracowywanie koncepcji w funkcjonalnych układach przestrzennych przekładanych na

podmiotowe dokumenty planistyczne i programowe. Polityka rozwoju prowadzona

w odniesieniu do obszarów funkcjonalnych o zasięgu wykraczającym poza granice jednostek

administracyjnych przeciwdziała nierównościom w poziomie zagospodarowania, które tworzą

się np. w pasie przygranicznym (tzw. szwów) na poziomie międzyregionalnym, jak

i międzynarodowym (np. wypracowanie zasad współpracy przy wykonywaniu lokalnych

i regionalnych, regionalnych i ponadregionalnych opracowań planistycznych na obszarach

przygranicznych, w tym przede wszystkim w miastach podzielonych granicą państwową).

Planowanie funkcjonalne na obszarach wyróżnionych za pomocą cech geograficznych na bazie

uwarunkowań społeczno-gospodarczych, dzięki kompleksowemu ujęciu zagadnień, pozwoli

trafniej zdefiniować specyficzny potencjał rozwojowy oraz kompleksowo rozwiązywać

konflikty występujące na danym obszarze.

Planowanie funkcjonalne zostanie wprowadzone jako element działań polityki rozwoju oraz

polityk sektorowych na każdym poziomie planowania w ramach krajowych i regionalnych

programów rozwojowych. Wyjątkiem będą strategie i plany rozwoju adresowane bezpośrednio

v.p

l

do pewnych obszarów funkcjonalnych, wymagających kompleksowego podejścia (zgodnie

z zawartą w Rozdziale VI. typologią obszarów funkcjonalnych).

Delimitacja oraz wyznaczanie standardów i procedur planistycznych stanowiących wytyczne

dla planowania miejscowego w odniesieniu do obszarów funkcjonalnych będą dokonywane

z udziałem podmiotów poziomu krajowego, regionalnego i lokalnego dla znalezienia

rozwiązań optymalnych i uniwersalnych. Obszary funkcjonalne mają szansę rozwijać się

bardziej równomiernie (obszary metropolitalne), lepiej wykorzystywać swój potencjał (obszary

ochrony), chronić zasoby przed niewłaściwym użytkowaniem (obszary deficytu wody), dać

podstawę do budowania przyszłego potencjału (strefa przybrzeżna) czy dostosować działania

zgodnie z analizą stanu zagospodarowania i powiązań funkcjonalnych (obszary o słabej

dostępności czasowej, obszary wiejskie). Określenie odpowiedzialności za sporządzanie

planów zagospodarowania przestrzennego obszarów funkcjonalnych powinno być pochodną

zastosowania zasady współwładztwa (governance) oraz zasady subsydiarności.

w.

rcl

.go

Jednym ze specyficznych typów obszarów funkcjonalnych są obszary lądowe na styku lądu

i morza. Strefa przybrzeżna ze względu na brak barier fizycznych dla przenikających się

bodźców antropogenicznych i naturalnych stanowi specyficzny obszar wymagający

koordynacji działań, przede wszystkim rozstrzygania konfliktów przestrzennych oraz

dyskontowania korzyści społeczno-gospodarczych i środowiskowych. Wprowadzenie na

poziomie kraju planowania obszaru strefy przybrzeżnej zapewni odpowiedni stopień integracji

polityki morskiej kraju oraz działań rozwojowych wynikających z planów krajowych

i regionalnych. Umożliwi to opracowanie uporządkowanych i spójnych planów przestrzennych

obszarów morskich skoordynowanych z planami zagospodarowania przestrzennego obszarów

lądowych wpisanych w hierarchiczny system krajowego planowania przestrzennego. Dzięki

opracowaniu planów morskich operacjonalizujących cele i założenia polityki morskiej oraz

odpowiednich krajowych programów i strategii sektorowych (np. w zakresie występowania

złóż kopalin: ropy naftowej, gazu ziemnego, kruszyw naturalnych i bursztynu – prowadzonej

już działalności górniczo-geologicznej, transportu, rybołówstwa) i przestrzennych (rozwój

regionów portowych) określone zostaną uwarunkowania umożliwiające zrównoważone

użytkowanie obszarów morskich. W ten sposób zostaną zapewnione mechanizmy

dostosowywania polityk oraz strategii krajowych i regionalnych dla ułatwienia wykorzystania

powstałych możliwości: produkcji energii odnawialnej na obszarach morskich, turystyki

morskiej, marikultury (np. rozwój infrastruktury przesyłowej czy proekologicznego transportu

w strefie brzegowej).

Działania te przywrócą pełny wpływ właściwej administracji krajowej na zagospodarowanie

przestrzenne strefy przybrzeżnej, jak również ukształtowanie norm prawnych i uregulowań

fiskalnych racjonalizujących wykorzystanie przestrzeni morskiej w jej wszystkich wymiarach.

ww

Propozycje te będą zmierzać do racjonalnego gospodarowania przestrzenią morską na zasadzie

symetrii w stosunku do przestrzeni lądowej z wykorzystaniem planowania przestrzennego

w wyłącznej strefie ekonomicznej tak, aby możliwe było regulowanie w niej gospodarki

przestrzennej, w tym lokalizowanie infrastruktury liniowej, tworzenie korytarzy

transportowych, budowa platform, ochrona i rozwój żywych zasobów morza oraz dziedzictwa

kulturowego, bez naruszania swobód gwarantowanych prawem międzynarodowym.

Zapewnienie koordynacji

Ważnym założeniem budowy nowego zintegrowanego systemu planowania polityki rozwoju

w Polsce jest uspójnienie wymiaru terytorialnego na wszystkich poziomach zarządzania

z działaniami w sferze społecznej i gospodarczej. Zapewnienie pełnej koordynacji celów

i działań podejmowanych w odniesieniu do terytorium z działaniami sektorowymi wymaga

przebudowy systemu zarządzania państwem, przebudowy systemu finansów publicznych,

zdobycia umiejętności programowania strategicznego na poszczególnych poziomach

v.p

l

zarządzania angażujących wszystkich uczestników „gry o przestrzeń”. Zwiększenie możliwości

osiągania celów rozwojowych wymaga zaangażowania odpowiednich mechanizmów

koordynacji oraz obniżenia kosztów funkcjonowania zorganizowanego sektorowo państwa.

Najważniejszym instrumentem planistycznym zapewniającym realizację polityk publicznych

o oddziaływaniu terytorialnym, uwzględniającym specyficzne uwarunkowania geograficzne

i społeczno-gospodarcze, będzie kontrakt terytorialny. Kontrakt wyznaczy cele w odniesieniu

do różnych terytoriów, zidentyfikuje poszczególne podmioty zaangażowane w jego realizację,

określi ich zadania oraz wskaże niezbędne środki finansowe.

Ad 6.2. Uporządkowanie regulacji zapewniających sprawność i powszechność

działania systemu planowania przestrzennego

Prawo do zabudowy to przywilej -– powinno być reglamentowane

ustawowe ograniczenie zabudowy lub podziału gruntów leżących poza terenami

objętymi planami zagospodarowania przestrzennego tylko do tzw. plomb

w istniejących strukturach, obwarowane szczegółowymi warunkami – miejscowe plany

zagospodarowania przestrzennego będą podstawowym dokumentem służącym

zarządzaniu przestrzenią, szczególnie dla obszarów o największej presji inwestycyjnej,

wprowadzenie ustawowego obowiązku planistycznego dla terenów rozwojowych

wyznaczonych w studiach uwarunkowań i kierunków zagospodarowania

przestrzennego gmin oraz obowiązku scalania i reparcelacji143 gruntów na podstawie

decyzji planu miejscowego,

rozdzielenie na drodze ustawowej prawa własności nieruchomości od prawa do jej

zagospodarowania i zabudowy144, obowiązkowe objęcie planami miejscowymi

przestrzeni publicznych, z konsekwencją dla realizacji inwestycji (kubaturowych) celu

publicznego w tych przestrzeniach; posiadanie planu miejscowego będzie podstawą do

ubiegania się o współfinansowanie z funduszy UE,

określenie i wprowadzenie zasadniczych ograniczeń w opracowywaniu i uchwalaniu

planów miejscowych dla terenów o bardzo małej powierzchni.

w.

rcl

•

.go

W wypadku rozwoju obszarów miejskich podstawową zasadą będzie maksymalne

wykorzystanie obszarów już zagospodarowanych (brown fields), podczas gdy zagospodarowanie

nowych obszarów (green fields) będzie dopuszczane jedynie wtedy, gdy wyczerpią się zasoby

obszarów możliwych do ponownego zagospodarowania, kompensowanych w ramach układów

krajowych, międzyregionalnych i lokalnych. Zasada ta będzie służyła rozwiązywaniu

problemów wynikających zarówno z niekontrolowanych procesów suburbanizacji, jak

i z całkiem świadomego zajmowania przez miasta nowych terenów, zamiast wykorzystywania

na cele społeczne i gospodarcze obszarów już zabudowanych. W efekcie konieczne będzie

•

•

•

ww

Na obszarach wiejskich rozwiązań systemowych wymaga zjawisko semiurbanizacji. System

regulacji powinien sprzyjać nadaniu pozytywnego aspektu temu procesowi, a więc podniesieniu

poziomu życia. Musi jednocześnie odpowiadać na problem zaniku funkcji charakterystycznych

dla obszarów wiejskich.

143 Reparcelacja rozumiana jako inna organizacja podziału zespołu działek wg nowej logiki i potrzeb, oparta na nowej logice podziałów,

rekompensat i przejmowania korzyści związanych z nową wartością. „Podział wtórny” pogarsza strukturę podziałów, ograniczając potencjały

rozwoju przestrzennego. Reparcelacja to kompleksowe przekształcenie podziałów jednostek urbanistycznych w celu optymalizowania

potencjałów użytkowych terenu, a nie tylko wtórny podział (dostosowanie do współczesnych wymagań).

144 Przy założeniu, że użytkowanie to obecny stan nieruchomości, a zagospodarowanie odnosi się do działań przyszłych.

v.p

l

Rysunek 37. Docelowy hierarchiczny system planowania w Polsce

DŁUGOOKRESOWA STRATEGIA ROZWOJU KRAJU

DSRK

Dokumenty

koordynujące

działania finansowane

ze środków

europejskich

DSRK i ŚSRK

uwzględniają zapisy

Koncepcji Przestrzennego

Zagospodarowania Kraju 2030

ŚREDNIOOKRESOWA STRATEGIA

ROZWOJU KRAJU

9 horyzontalnych strategii rozwoju

ŚSRK

KSRR

*PSRICP

poziom

krajowy

.go

Krajowe

Programy

Rozwoju/

Operacyjne

Makroregionalne

Strategie Rozwoju

Plany obszarów

funkcjonalnych poziomu

makroregionalnego

Regionalne

Programy

Rozwoju/

Operacyjne

*PSRICP

Poziom

wojewódzki

Typologia obszarów

funkcjonalnych

Koncepcja Przestrzennego

Zagospodarowania Kraju 2030/

plan zagospodarowania

przestrzennego kraju

POZIOM WOJEWÓDZKI

STRATEGIE

ROZWOJU

Plan zagospodarowania

przestrzennego województwa

PLANOWANIE

FUNKCJONALNE

Delimitacja obszarów

funkcjonalnych określonych

w KPZK 2030

WOJEWÓDZTW

w.

rcl

Regionalne

i Subregionalne

Strategie Rozwoju

Plany obszarów

funkcjonalnych

poziomu regionalnego

i subregionalnego

Programy

Lokalne

LOKALNE

POZIOM LOKALNY

STRATEGIE

Studium Uwarunkowań

i Zagospodarowania

Przestrzennego Gminy

ROZWOJU

Miejscowe plany

zagospodarowania

przestrzennego gminy

Strategie rozwoju każdego poziomu zarządzania

strategicznego

ww

Plany zagospodarowania przestrzennego każdego poziomu

planowania

Programy rozwoju/operacyjne poziomu krajowego

i regionalnego zapewniające realizację inwestycji

PLANOWANIE FUNKCJONALNE

Typologia obszarów funkcjonalnych – KPZK 2030

Delimitacja obszarów funkcjonalnych określonych w KPZK 2030 na poziomie

regionalnym i makroregionalnym

PSRICP – Programy służące realizacji inwestycji celu

publicznego o znaczeniu krajowym i wojewódzkim

Główny nurt planowania strategicznego

Funkcjonalne planowanie strategiczne uwzględniające każdy

poziom planowania strategicznego

Planowanie operacyjne

Źródło: Opracowanie MRR

v.p

l

Studia uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin będą zawierały

wiążące ustalenia nie tylko dla planu miejscowego, ale także dla każdej decyzji administracyjnej

związanej z określaniem warunków i wydawaniem pozwoleń na zabudowę w zakresie

wyróżnionych ustawowo zagadnień, w szczególności przeznaczenia terenów i zasad ich

zagospodarowania (podziału na podstawowe strefy rozwoju i ochrony), jako dokumenty

zintegrowanego rozwoju społeczno-gospodarczego zawierającego uwarunkowania i kierunki

rozwoju przestrzennego planistycznie obejmujące swym zasięgiem większe obszary

funkcjonalne. W określonych ustawowo sytuacjach studia gminne wraz z przepisami

urbanistycznymi powiązanymi z określonymi terenami będą stanowić podstawę do wydawania

pozwoleń na budowę.

.go

Ustawowo zostanie wprowadzony obowiązek planistyczny dla terenów rozwojowych

wyznaczonych w studiach uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin

intensywnie rozwijających się, np. stref podmiejskich większych miast – wchodzących w skład

obszaru metropolitalnego. Rejony pokryte planami miejscowymi będą tworzyć powierzchnie

ciągłe, obejmując swym zasięgiem znaczące obszary gmin, w tym także intensywnie rozwijające

się strefy podmiejskie większych miast.

Wzmocniony zostanie system nadzoru nad wykonywaniem zadań z zakresu gospodarki

przestrzennej oraz egzekucji planowania przestrzennego przez określenie sankcji prawnych

i ekonomicznych za zaniechanie działań stanowiących obowiązek prawny.

w.

rcl

Wprowadzone zostaną także na drodze ustawowej minimalne standardy wyposażenia

i zagospodarowania przestrzennego terenów zurbanizowanych, związane z ekstensywnością

zabudowy i dostępem do infrastruktury technicznej, jak również standardy minimalnej

dostępności do podstawowych usług społecznych z zachowaniem ochrony interesu

publicznego. Na obszarach, dla których spełnienie tych ostatnich będzie niemożliwe, zostaną

w planach wojewódzkich zaproponowane rozwiązania zastępcze z zakresu e-dostępności.

Zostaną wprowadzone regulacje prawne uniemożliwiające rozpraszanie zabudowy, zabudowę

wzdłuż dróg krajowych i wojewódzkich, na terenach pozbawionych infrastruktury wodno-kanalizacyjnej i na terenach ryzyka powodziowego. Zostanie wprowadzony zakaz podziału

nieruchomości rolnych na działki budowlane, jeśli nie są przeznaczone w planie miejscowym

pod zabudowę, oraz nakazy dotyczące dopuszczalnego procentu zabudowy terenu, wysokości

zabudowy, zapewnienia odpowiedniej liczby miejsc parkingowych.

Będzie wspierane tworzenie gminnego zasobu nieruchomości tj. wykup, wywłaszczanie

i wymiana terenów, przeprowadzanie scaleń i wtórnych podziałów gruntów oraz

przejmowanie przez gminę części wtórnie dzielonych terenów na cele urządzeń wspólnych

(ulice, parkingi, urządzenia techniczne, zieleń urządzona).

ww

Efektywnym narzędziem służącym ponownemu zagospodarowywaniu przestrzeni już

zurbanizowanej i intensyfikacji wykorzystania przestrzeni uzbrojonej winny się stać – jak to jest

w krajach o ugruntowanej kulturze planistycznej – zachęty ekonomiczne. Zarządzający

gruntami będą podejmowali działania służące zagospodarowaniu gruntów do tego

przygotowanych z zaangażowaniem środków publicznych, a instrumenty ekonomiczne będą

rekompensowały gminom wydatkowane środki oraz zachęcą je do sporządzania planów

miejscowych. Zmiany te będą zachętą dla gmin do współdziałania na obszarach

funkcjonalnych miast, przede wszystkim powyżej 100 tys. mieszkańców, oraz na rozwojowych

obszarach funkcjonalnych wskazanych w planach zagospodarowania przestrzennego

województw.

System regulacji wymaga zdefiniowana lub doprecyzowania pojęć takich jak: „interes

publiczny”, „teren zintegrowanych działań urbanizacyjnych”, „wykluczenie społeczne”,

„obszar degradacji ekonomicznej”, „rozpraszanie zabudowy”, „ład przestrzenny”, „dobre

v.p

l

sąsiedztwo” itp., stanowiących podstawę dokumentów dotyczących sfery przestrzennej.

Sprawny system regulacji pozwoli ograniczyć – przede wszystkim poprzez działania

edukacyjne (edukacja profesjonalna i edukacja powszechna – obywatelska) oraz mechanizmy

partycypacji – pojawianie się konfliktów przestrzennych i społecznych (Rysunek 38.), których

skutki odczuwalne są w sferze społeczno-gospodarczej. Konflikty przestrzenne wynikające

z problemów związanych z niekontrolowaną suburbanizacją, rozpraszaniem zabudowy na

obszarach wiejskich powodują przede wszystkim opóźnienia w realizacji inwestycji bądź ich

wstrzymywanie, dodatkowe nakłady finansowe wynikające z konieczności usuwania skutków

przestrzennego zagospodarowania niezgodnego z przeznaczeniem terenu.

Ad 6.3. Wzmocnienie instytucjonalne i jakościowe planowania przestrzennego

.go

Wzmocnienie planowania przestrzennego wymaga zmian instytucjonalnych na poszczególnych

poziomach administracyjnych oraz wprowadzenia systemu monitoringu i stałej oceny stanu

zagospodarowania przestrzennego. Zostanie pogłębione współdziałanie biur planowania

z departamentami polityki regionalnej, a wzmocnienie jednostek planowania strategicznego

będzie osiągane przy współpracy z Rządem, m.in. poprzez realizację rządowego programu

szkoleniowego z zakresu zintegrowanego planowania przestrzennego przeznaczonego dla

służb samorządowych. Program ten zapewni ścieżkę rozwoju kariery i poszerzania

kompetencji planistom przestrzennym – łącznie z certyfikacją zdobytych umiejętności.

Pracownicy administracji publicznej zajmujący się planowaniem procesów rozwojowych,

w tym przestrzennych, oraz realizacją przedsięwzięć z nich wynikających będą podlegać

procesowi kształcenia ustawicznego, stałemu procesowi podnoszenia wiedzy i kompetencji

w zakresie zagadnień dotyczących jakości przestrzeni i polityki przestrzennej. Umożliwi

to m.in. określenie właściwej pozycji planisty w strukturze organizacyjnej administracji

rządowej i samorządowej.

w.

rcl

Wzmocnienie jakościowe działań planistycznych nastąpi także dzięki wsparciu na szczeblu

krajowym profesjonalnych służb zajmujących się z jednej strony planowaniem strategicznym,

a z drugiej doradztwem na rzecz planistów regionalnych i lokalnych. Nastąpi zdefiniowanie

standardów i rozszerzenie zakresu kształcenia oraz zwiększenie liczby osób kształconych na

studiach o kierunku gospodarka przestrzenna traktowanego w sposób interdyscyplinarny,

prowadzonych na różnych uczelniach (politechniki, uniwersytety i uniwersytety ekonomiczne).

Zarządzanie przestrzenią w jednostkach administracji publicznej będzie mogło być powierzane

osobom przygotowanym zawodowo. Zostanie wprowadzony system studiów podyplomowych

o profilu „planista/urbanista”, wraz z wymogiem ukończenia tego kierunku przez

pracowników samorządowych zajmujących się planowaniem przestrzennym i regionalnym.

Badania naukowe dotyczące polskiej przestrzeni będą w szerokim zakresie uwzględniać

problematykę wartości przestrzennych, dziedzictwa oraz ładu przestrzennego.

ww

W ramach promocji kultury przestrzeni prowadzona będzie edukacja obywatelska

i popularyzacja problematyki środowiska zurbanizowanego, zwłaszcza w aspekcie aktywnego

udziału społeczeństwa w procesach planowania. Zwiększanie zainteresowania społeczeństwa

jakością otoczenia, planowaniem i projektowaniem doprowadzi do efektywnego moderowania

konfliktów w procesach planowania. Obywatelska edukacja będzie służyć budowaniu

powszechnego przekonania, że polska przestrzeń pojmowana jako bogactwo naturalne

i dziedzictwo kulturowe podlega zasadom zrównoważonego rozwoju – a ład przestrzenny jest

dobrem publicznym. Zagadnienia związane z przestrzenią będą zajmować właściwe im miejsce

w programie kształcenia ogólnego.

6.3.1. Budowa systemu monitorowania procesów przestrzennych i ich oceny

Zostanie zbudowany system monitorowania procesów przestrzennych, który w oparciu

o infrastrukturę danych przestrzennych pozwoli na ocenę działań wszystkich zaangażowanych

podmiotów na różnych poziomach, od lokalnego, przez regionalny, krajowy, po europejski,

v.p

l

a dzięki powiązaniu z systemem monitorowania zjawisk społeczno-gospodarczych oraz

efektów polityki rozwoju będzie platformą współpracy w zakresie wyznaczania celów i działań

mających wpływ na przestrzeń. W tym celu zostaną opracowane założenia jednolitego

krajowego systemu monitoringu. Połączy on już istniejące systemy/obserwatoria regionalne,

umożliwiając zintegrowaną politykę rozwojową. Dzięki budowie systemu monitorowania

polityka przestrzenna uzyska możliwość koordynowania zamierzeń polityk sektorowych

mających wpływ na przestrzeń. System monitoringu zagospodarowania przestrzennego będzie

oparty na systemie monitorowania w ramach krajowej i europejskiej infrastruktury, złożonej

m.in. z

•

powiązanych ze sobą, zdolnych do współdziałania systemów i baz danych

przestrzennych zawierających dane i metadane o odpowiedniej treści i jakości,

•

analiz przestrzennych nie tylko takich, jak np. atlas przestrzennego zagospodarowania

kraju, ale również analiz tematycznych, jak np. prace ESPON.

.go

System będzie bazował na zreformowanych i profesjonalnych służbach polityki przestrzennej

na poziomie kraju i regionów oraz dostarczał informacje konieczne do podejmowania decyzji

o charakterze zarządczym na wszystkich szczeblach systemu polityki przestrzennej.

Zintegrowanie go z europejskim systemem monitorowania procesów przestrzennych145,

zapewni traktowanie polskiej przestrzeni jako jednego z elementów struktur

makroregionalnych i paneuropejskich.

Powstanie też interaktywny dostępny w internecie krajowy atlas zmian struktur przestrzennych,

służący wszystkim użytkownikom.

w.

rcl

Elementem systemu monitoringu będzie ocena realizacji polityki przestrzennej

przeprowadzana co trzy lata w ramach raportu o rozwoju społeczno-gospodarczym,

regionalnym oraz przestrzennym146 opracowywanego przez ministra właściwego ds. rozwoju

regionalnego. Raport będzie zawierał m.in. analizę kierunków rozwoju przestrzennego, ocenę

stopnia realizacji celów założonych w wizji przestrzennego zagospodarowania oraz w Planie

działań, rekomendacje dla polityk mających szczególnie silny wpływ na zmiany struktur

przestrzennych (m.in. dzięki upowszechnianiu metod zwanych Territorial Impact Assessment

i instrumentów realizacji polityki przestrzennej kraju).

6.3.2. Partnerstwo terytorialne w planowaniu i zarządzaniu procesami rozwojowymi

ww

Osiągnięcie pełnej i rzeczywistej jawności planowania we wszystkich fazach oraz umożliwienie

aktywnej partycypacji społecznej w każdej z nich stanowi o poziomie nowoczesnego

zarządzania przestrzenią. Działania służące włączeniu partnerów w system planowania będą

polegały m.in. na wprowadzeniu obowiązku publikacji w Biuletynie Informacji Publicznych

(BIP) gminy uchwał, dotyczących dokumentów planistycznych wraz z załącznikami

graficznymi i innymi, stanowiącymi dokumentację planistyczną; wprowadzeniu na etapie

wyłożenia projektów studiów gmin i miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego

do konsultacji społecznych (także w formie elektronicznej), obowiązku umieszczania wyżej

wymienionych projektów na stronie internetowej gminy oraz w BIP, w oparciu o Ustawę

o infrastrukturze informacji przestrzennej. Forma dokumentów planistycznych, teksty, jak

i rysunki planów oraz załączników do nich, razem z uczytelnieniem prawa, w tym planów

zagospodarowania przestrzennego i relacji pomiędzy różnymi rodzajami planów, umożliwią

partycypację społeczną, dzięki przystępnej formie i pełnej informacji o uwarunkowaniach,

problemach i korzyściach, jakie mogą wynikać z proponowanej polityki przestrzennej zapisanej

w studium gminnym oraz sposobu jej realizacji przez plany miejscowe. Termin i czas oraz

145 Zgodnie z ustawą z 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej implementującej dyrektywę PE i Rady Nr 2007/2/WE z

dnia 14 marca 2007 r. w tej sprawie.

146Art. 35b. ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju.

v.p

l

powszechność informacji dotyczących konsultowania dokumentów planistycznych powinny

umożliwić wyprzedzające zgłaszanie wniosków i uwag przez wszystkie zainteresowane strony.

Dotyczy to również wczesnych faz prac planistycznych, tak aby partycypacja społeczna miała

wpływ na tworzone koncepcje urbanistyczne.

ww

w.

rcl

.go

Zostanie opracowana polityka informacyjna Rządu popularyzująca najlepsze praktyki

w zakresie zintegrowanej polityki przestrzennej, co będzie wymagało wprowadzenia

systemowych i długofalowych rozwiązań prawnych oraz finansowych. Opracowane zostaną

i będą wdrażane programy edukacyjne popularyzujące aktywne uczestnictwo partnerów

gospodarczych i społecznych w procesie planowania rozwoju i zagospodarowania

przestrzennego.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 38. Potencjalne konflikty funkcjonalno-przestrzenne

Źródło: Opracowanie MRR.

VI. Typologia obszarów funkcjonalnych

.go

v.p

l

Jednym z procesów, jakim podlegają polityki publiczne na świecie, a szczególnie w Europie

(w tym w niektórych krajach członkowskich UE), jest przechodzenie od podejścia sektorowego

do zintegrowanego podejścia terytorialnego (integrated territorial approach). Charakteryzuje się ono

ukierunkowaniem na wykorzystanie endogenicznych potencjałów terytoriów określonych

funkcjonalnie, integracją działań publicznych w wymiarze przestrzennym oraz wielopoziomowym

systemem zarządzania. To podejście zostało zastosowane także już w Polsce – w lipcu 2010 roku

Rząd przyjął Krajową Strategię Rozwoju Regionalnego 2020: Regiony, Miasta, Obszary Wiejskie,

która nowy paradygmat polityki ukierunkowanej terytorialnie próbuje zastosować w odniesieniu

do polityki regionalnej. Co zrozumiałe, KPZK 2030 jako główny dokument strategiczny w

dziedzinie zagospodarowania przestrzennego kraju także wykorzystuje nowe podejście

terytorialne. Założeniem dokumentu jest, że podobny zestaw działań o charakterze

zintegrowanym powinien być kierowany do obszarów charakteryzujących się wspólnymi cechami

geograficznymi (społeczno-gospodarczymi i przestrzennymi) nazwanych obszarami

funkcjonalnymi. W tym ujęciu przedmiotem polityki przestrzennego zagospodarowania kraju jest

całe jego terytorium, a jej cele i instrumenty są różnicowane w zależności od specyfiki

poszczególnych obszarów funkcjonalnych i ukierunkowane są na wykorzystanie ich

specyficznego potencjału geograficznego dla osiągania celów rozwojowych kraju (zgodnie

z celem KPZK 2030). Tylko część obszarów funkcjonalnych KPZK można zaliczyć do

tradycyjnie rozumianych „obszarów problemowych” – czyli takich, na których dochodzi do

konfliktów przestrzennych czy dysfunkcji rozwojowych i na których istnieje potrzeba podjęcia

interwencji publicznej z poziomu krajowego. Część obszarów funkcjonalnych KPZK zostało

przyjętych w rozumieniu polityki regionalnej (zgodnie z zapisami KSRR 2020).

w.

rcl

Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nakłada obowiązek wyznaczenia

„obszarów problemowych” oraz „metropolitalnych”, które w przyjętej w pracach nad KPZK

2030 typologii są jednym z typów obszarów funkcjonalnych. Wskazanie w KPZK wyłącznie

obszarów problemowych i metropolitalnych nie wystarcza dla prowadzenia nowoczesnej polityki

przestrzennego zagospodarowania kraju, zapewniającej realizację celów polityki rozwoju

w odniesieniu do całej przestrzeni.

Po odpowiednich zmianach prawnych, określone w KPZK 2030 obszary funkcjonalne powinny

być uwzględniane jako element planowania przestrzennego oraz społeczno-gospodarczego na

poziomie krajowym, regionalnym, lokalnym, a tam, gdzie jest to zasadne, stanowić odrębną

kategorię planistyczną (Rysunek 37.).

ww

Bazując na ustawowej definicji obszaru problemowego tj. „obszaru szczególnego zjawiska z

zakresu gospodarki przestrzennej lub występowania konfliktów przestrzennych” wskazanego w

planie zagospodarowania przestrzennego województwa lub określonego w studium

uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy147, KPZK 2030

rozbudowuje je o zapis „zwarty układ przestrzenny składający się z funkcjonalnie powiązanych

terenów, charakteryzujących się wspólnymi uwarunkowaniami i przewidywanymi, jednolitymi

celami rozwoju”.

Proponowana definicja obszaru funkcjonalnego obejmuje następujące obszary, których

wyznaczanie wynika m.in. z obowiązujących ustaw

•

obszar metropolitalny – określony jako „obszar wielkiego miasta oraz powiązanego z nim

funkcjonalnie bezpośredniego otoczenia, ustalony w koncepcji przestrzennego

zagospodarowania kraju”,

147 Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, Dz. U. z 2003 r. Nr 80, poz. 717, art. 2 pkt 7.

.

•

•

Poz. 252

tereny zamknięte – ustalane na zasadach określonych ustawą Prawo geodezyjne

i kartograficzne z 17 maja 1989 r.148 tereny o charakterze zastrzeżonym ze względu na

obronność i bezpieczeństwo państwa,

strefa ochronna terenu zamkniętego – „obszar, na którym, z uwagi na potrzeby

obronności

lub

bezpieczeństwa

państwa,

wprowadza

się

ograniczenia

w zagospodarowaniu lub korzystaniu z terenów”,

obszar przestrzeni chronionej – „obszar planowany do ochrony przed zabudową

niezwiązaną z celami ochrony i udostępnianiem terenów chronionych wraz z otulinami

i korytarzami ekologicznymi, strefy ochronne ujęć wody i zbiorników wód śródlądowych,

obszary objęte ochroną zabytków i opieką nad zabytkami oraz tereny zieleni, zadrzewień,

lasów i upraw polowych”.

v.p

l

•

– 179 –

.go

Zbiór obszarów funkcjonalnych jest zbiorem otwartym – liczba i zasięg geograficzny takich

obszarów zależy od celu, jakiemu delimitacja ma służyć. Dla realizacji celów KPZK 2030

wyznaczono obszary funkcjonalne, które będą delimitowane na różnych poziomach zarządzania

(krajowym, regionalnym, funkcjonalnym). Można je podzielić na cztery podstawowe typy

 określone w odniesieniu do całego systemu osadniczego, wyznaczone na podstawie stopnia

w.

rcl

urbanizacji, obejmujące obszary miejskie – rdzenie i ich strefy funkcjonalne – i obszary

funkcjonalne wiejskie,

 wyznaczone na podstawie typu potencjału rozwojowego ze względu na występowanie

szczególnego zjawiska z zakresu gospodarki przestrzennej i warunków dla polityki rozwoju

w skali makroregionalnej,

 wyznaczone ze względu na możliwość wystąpienia konfliktów przestrzennych związanych ze

sposobem wykorzystania ich potencjału przyrodniczego i kulturowego,

 wymagające restrukturyzacji i rozwoju nowych funkcji przy użyciu instrumentów właściwych

polityce regionalnej. Na tych obszarach dochodzi do kumulacji problemów o charakterze

społeczno-gospodarczym, co staje się barierą dla osiągania spójności przestrzennej kraju.

Dwie ostatnie z powyższych kategorii zawierają wyłącznie obszary problemowe (zgodnie

z obowiązującą Ustawą o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym) polityki przestrzennej

i regionalnej, podczas gdy obszary funkcjonalne należące do innych typów mogą, ale nie muszą

być uznane za problemowe na odpowiednim poziomie planistycznym.

Dla pewnej grupy obszarów, szczególnie obszarów wiejskich, typologia KPZK 2030 ma wartość

dydaktyczną, wprowadzając do dokumentu strategicznego wiedzę ekspercką. Przełamuje to

prezentowane w dokumentach strategicznych i operacyjnych jednolite, pozbawione rozróżniania

funkcjonalnego podejście do traktowanych administracyjnie obszarów wiejskich.

W odniesieniu do poszczególnych obszarów problemowych KPZK 2030 nie przesądza o ich

szczegółowej delimitacji w terenie, pozostawiając to zadanie odpowiednim organom państwa

(w tym samorządom wojewódzkim)149.

ww

Delimitacja tych obszarów będzie się odbywać (z wyjątkiem obszarów obejmujących więcej niż

jedno województwo lub strategicznych z punktu widzenia funkcjonowania kraju) przede

wszystkim na poziomie regionalnym lub lokalnym.

Dla zapewnienia partnerstwa i współpracy zostaną wypracowane metody konsultacji zasięgu

obszarów funkcjonalnych i zapisu planów ich zagospodarowania. Zakłada się, że plany

zagospodarowania nakładających się obszarów funkcjonalnych zostaną sporządzone jednocześnie

148 Dz. U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287.

149 Po przyjęciu przez RM KPZK 2030 szczegółowe kryteria delimitacji obszarów funkcjonalnych zostaną opracowane przez zespoły rządowosamorządowe jako element planu działań realizacyjnych KPZK 2030 (zgodnie z Tabelą 5.).

v.p

l

w terminie do 2015 roku, a następnie będą weryfikowane w ramach monitoringu planów

zagospodarowania przestrzennego województwa.

Sposób zagospodarowania każdego z obszarów funkcjonalnych zostanie objęty pełną procedurą

strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, zgodnie z wymaganiami dyrektywy

2001/42/WE transponowanymi do ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku i jego

ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na

środowisko150.

podział

obszarów

funkcjonalnych

oraz

charakterystykę

ww

w.

rcl

.go

Poniższa tabela prezentuje

poszczególnych ich typów.

150 Ustawa o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania

na środowisko z 3 października 2008 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 199, poz. 1227 z późn. zm.).

Tabela 5. Typy, podmioty i wskazania KPZK wobec obszarów funkcjonalnych

2.

3.

Ośrodków

wojewódzkich,

w tym

metropolitalnych

(obszary

metropolitalne)

KPZK

Zespół złożony

z przedstawicieli

ministrów

właściwych

ds. rozwoju

regionalnego,

transportu,

budownictwa,

gospodarki

przestrzennej

i mieszkaniowej,

łączności;

samorządów

terytorialnych

Ośrodków

regionalnych

MIEJSKIE OBSZARY

FUNKCJONALNE

pzpw1

5.

Powołanie Zespołu

przez ministra

właściwego ds. rozwoju

regionalnego,

opracowanie kryteriów

delimitacji

KPZK

Zespoły na

poziomie

wojewódzkim

KPZK

Zespoły na

poziomie

wojewódzkim

pzpw

pzpw

Powołanie Zespołu

przez zarząd

wojewódzki w ramach

prac nad pzpw

Powołanie Zespołu

przez zarząd

wojewódzki w ramach

prac nad pzpw

w.

rcl

Ośrodków

subregionalnych

(>50 tys.)151

4.

Działania

warunkujące

wskazanie

Ośrodków

lokalnych

KPZK

Zespoły na

poziomie

wojewódzkim

Uczestniczące

w procesach

rozwojowych

KPZK/

KSRR

Zespół złożony

z przedstawicieli

ministrów

właściwych

ds. rozwoju

regionalnego,

rozwoju wsi,

rybołówstwa;

samorządów

terytorialnych

ww

WIEJSKIE OBSZARY

FUNKCJONALNE

Wskazanie

wynikające

z KPZK

6.

Ustalenie*

Opracowanie

strategii i planu

zagospodarowania

obszaru

metropolitalnego

.go

1.

v.p

l

Miejsce i podmiot

wskazujący kryteria

Typ obszaru

Podmiot lub

miejsce

delimitacji

obszaru

(wyznaczenie

granic)

Strefa

funkcjonalna

ogranicza się do

samego ośrodka

lokalnego

Strategia Rozwoju

Województwa,

pzpw dla

rozwiązania

problemów

wskazanych

w opisie

Powołanie Zespołu

przez zarząd

wojewódzki w ramach

prac nad pzpw

Powołanie Zespołu

przez ministra

właściwego ds. rozwoju

regionalnego

Zalecenie**

Opracowanie

strategii i planu

zagospodarowania

obszaru

funkcjonalnego

ośrodka

regionalnego

Możliwość

opracowania

strategii i planu

zagospodarowania

obszaru

funkcjonalnego

ośrodka

subregionalnego

Brak konieczności

określania

obszarów

funkcjonalnych

ośrodków

lokalnych

Zalecenie

do

strategii rozwoju

województwa

– wskazanie

obszarów

rozprzestrzeniania

się procesów

rozwojowych

151 Do tej kategorii zaliczono również Kołobrzeg, Kutno i Puławy, ze względu na pełnione przez nie funkcje opisane w podrozdziale 6.1.3.

180

Dokumenty

powiązane

7.

Strategia rozwoju

województwa,

KSRR, polityka

miejska

Programy

regionalne

i sektorowe

Strategia rozwoju

województwa,

KSRR, polityka

miejska

Programy

regionalne

i sektorowe

Strategia rozwoju

województwa,

KSRR, polityka

miejska

Programy

regionalne

i sektorowe

Strategia rozwoju

województwa,

KSRR, polityka

miejska

Programy

regionalne

i sektorowe

Strategia

zrównoważonego

rozwoju wsi

i rolnictwa, inne

strategie

zintegrowane

Miejsce i podmiot

wskazujący kryteria

1.

2.

Wymagające

wsparcia procesów

rozwojowych

Strefa przybrzeżna

4.

Działania

warunkujące

wskazanie

Strategia rozwoju

województwa,

pzpw dla

rozwiązania

problemów

wskazanych

w opisie

5.

Powołanie Zespołu

przez ministra

właściwego ds. rozwoju

regionalnego

Polska wyłączna

strefa ekonomiczna

na morzu

ww

Górskie

Wskazanie

wynikające

z KPZK

6.

Ustalenie

Strategia rozwoju

województwa,

pzpw

Strategie rozwoju

województwa

pzpw (od strony

lądu)

Plan

zagospodarowania

morza

terytorialnego (od

strony morza)

Powołanie Zespołu

przez ministra

właściwego ds. rozwoju

regionalnego

Ustawa o obszarach

morskich RP

i administracji

morskiej Dz. U.

z 2003 r. Nr 153, poz.

1.502

KPZK

Zespół złożony

z przedstawicieli

ministrów

właściwych

ds. rozwoju

regionalnego,

rozwoju wsi,

budownictwa,

gospodarki

przestrzennej i

mieszkaniowej,

środowiska,

gospodarki wodnej;

samorządów

terytorialnych

Dokumenty

powiązane

7.

Strategia

zrównoważonego

rozwoju wsi

i rolnictwa,

inne strategie

zintegrowane

Wytyczne MRR dla

rozwoju obszaru

w.

rcl

OBSZARY

FUNKCJONALNE

SZCZEGÓLNEGO

ZJAWISKA W SKALI

MAKROREGIONALNEJ

3.

KPZK/ KSRR

Zespół złożony

z przedstawicieli

ministrów

właściwych

ds. rozwoju

regionalnego,

rozwoju wsi, rynków

rolnych, rolnictwa,

rybołówstwa;

samorządów

terytorialnych

KPZK

Zespół złożony

z przedstawicieli

ministrów

właściwych

ds. rozwoju

regionalnego,

transportu,

budownictwa,

gospodarki

przestrzennej

i mieszkaniowej,

gospodarki morskiej,

rybołówstwa,

środowiska,

gospodarki wodnej,

gospodarki;

samorządów

terytorialnych

Podmiot lub

miejsce

delimitacji

obszaru

(wyznaczenie

granic)

.go

Typ obszaru

Poz. 252

v.p

l

Monitor Polski

Minister właściwy

ds. rozwoju

regionalnego

w porozumieniu

z jst

Powołanie Zespołu

przez ministra

właściwego ds. rozwoju

regionalnego

Polityka morska

Ustalenie

Strategie sektorowe

Studium

zagospodarowania

przestrzennego dla

strefy przybrzeżnej

Strategie rozwoju

województw

Koordynacja

z KPZK

Plan

zagospodarowania

wyłącznej strefy

ekonomicznej

na morzu

Ustalenie

Opracowanie planu

i strategii rozwoju

obszarów górskich

ZZOP

Ustawa o obszarach

morskich RP

i administracji

morskiej Dz. U.

z 2003 r. Nr 153,

poz. 1.502

Polityka morska

Strategie rozwoju

województw

VASAB

Strategia Morza

Bałtyckiego

Wytyczne MRR dla

rozwoju obszaru

Strategie sektorowe

Strategie rozwoju

województw

Miejsce i podmiot

wskazujący kryteria

Typ obszaru

1.

2.

3.

Poz. 252

Podmiot lub

miejsce

delimitacji

obszaru

(wyznaczenie

granic)

4.

Działania

warunkujące

wskazanie

Wskazanie

wynikające

z KPZK

Dokumenty

powiązane

v.p

l

Monitor Polski

5.

6.

7.

Wytyczne MRR dla

rozwoju obszaru

Strategie sektorowe

Minister właściwy

ds. rozwoju

regionalnego

w porozumieniu

z jst

.go

Żuławy

KPZK

Polityka wodna

państwa do roku

2030

z uwzględnieniem

Ustalenie

etapu 2016 Strategie

rozwoju

Opracowanie planu

województw oraz

zagospodarowania

programy

i strategii rozwoju

Żuław

Program

Kompleksowe

Zabezpieczenie

przeciwpowodziowe

Żuław do roku

2030

z uwzględnieniem

etapu 2015, tzw.

Program Żuławski

pzpw

Powołanie Zespołu

przez ministra

właściwego ds. rozwoju

regionalnego

w.

rcl

Ochrony gleb dla

celów produkcji

rolnej

KPZK

Ustawa o ochronie

gruntów rolnych

i leśnych

Zespół złożony

z przedstawicieli

ministrów

właściwych

ds. rozwoju wsi,

rolnictwa,

rybołówstwa,

środowiska,

gospodarki

wodnej;

GDOŚ, IUNG

ww

Tereny zamknięte

182

KPZK

Ustawa z 17 maja

1989 r. Prawo

geodezyjne

i kartograficzne

Minister właściwy

ds. obrony

narodowej

Powołanie Zespołu

przez ministra

właściwego ds. obrony

narodowej

w porozumieniu

z ministrem właściwym

ds. budownictwa,

gospodarki

przestrzennej

i mieszkaniowej oraz

gospodarki wodnej

i środowiska

Zalecenie

dla wojewódzkich

planów

zagospodarowania

przestrzennego

Koordynacja

z KPZK

Strategia rozwoju

województwa

Strategia

zrównoważonego

rozwoju wsi

i rolnictwa

Krajowa Strategia

Bezpieczeństwa

Narodowego

Miejsce i podmiot

wskazujący kryteria

Typ obszaru

1.

2.

3.

Poz. 252

Podmiot lub

miejsce

delimitacji

obszaru

(wyznaczenie

granic)

4.

Działania

warunkujące

wskazanie

Wskazanie

wynikające

z KPZK

Dokumenty

powiązane

v.p

l

Monitor Polski

5.

6.

7.

Polityka wodna

państwa do roku

2030

z uwzględnieniem

etapu 2016

KPZK

Ustawa z 18 lipca

2001 r. Prawo wodne

Koordynacja

z KPZK

Plany i programy

dla dorzecza Odry,

Wisły oraz w razie

potrzeby dla

innych rzek

Plany zarządzania

ryzykiem

powodziowym

.go

Narażone na

niebezpieczeństwo

powodzi w skali

dorzeczy

KZGW

w porozumieniu

z RZGW, Urzędy

Morskie

Opracowanie przez

Prezesa KZGW

dokumentów

wskazanych w Ustawie

Prawo Wodne

1. map zagrożenia

powodziowego,

2. map ryzyka

powodziowego,

3. planów

gospodarowania

wodami w dorzeczach

Ustalenie

w.

rcl

KPZK

minister właściwy

ds. środowiska

(GKP)

Cenne przyrodniczo

GDOŚ/RDOŚ

współpraca jst

Ustawa o ochronie

przyrody

Strategia Ochrony

i Umiarkowanego

Użytkowania

Różnorodności

Biologicznej Polski

OBSZARY

KSZTAŁTOWANIA

POTENCJAŁU

ROZWOJOWEGO

ww

Ochrony

krajobrazów

kulturowych

KPZK

Ustawa o ochronie

zabytków i opiece

nad zabytkami

(Dz. U. z 1968 r.

Nr 03, poz. 162)

minister właściwy ds.

kultury i dziedzictwa

narodowego (NID)

pzpw,

GKP,

GDOŚ/RDOŚ

we współpracy

z odpowiednimi

jst

obszary

Natura 2000

zatwierdza

Komisja

Europejska

pzpw

Powołanie Zespołu

w składzie: minister

właściwy ds. rozwoju

regionalnego, GKP,

Generalny Dyrektor

Ochrony Środowiska,

Narodowy Instytut

Dziedzictwa,

NGO

w zakresie

wyznaczania

i kształtowania

korytarzy i sieci

ochrony przyrody

Plany ochrony

i plany działań

ochronnych

Strategia

zrównoważonego

rozwoju wsi

i rolnictwa

Programy

inwestycyjne

RZGW i LP

Wstępna ocena

ryzyka

powodziowego

(WORP)

Mapy zagrożenia

powodziowego

(MRP)

Plany zarządzania

ryzykiem

powodziowym

(PZRP)

Strategia rozwoju

województwa

Strategia ochrony

i umiarkowanego

użytkowania

różnorodności

biologicznej Polski

Koordynacja

z KPZK

w zakresie

wspólnego systemu

ochrony

krajobrazów

kulturowych

i obszarów

cennych

przyrodniczo

Ustalenie

w zakresie

wyznaczania

i kształtowania

sieci ochrony

krajobrazu

kulturowego

zasady waloryzacji

krajobrazów

kulturowych

Strategia rozwoju

województwa

Program ochrony

obiektów

i obszarów

dziedzictwa

kulturowego

(Miejsca

Światowego

Dziedzictwa,

pomniki historii,

inne)

Program ochrony

krajobrazów

Miejsce i podmiot

wskazujący kryteria

Typ obszaru

1.

2.

3.

Poz. 252

Podmiot lub

miejsce

delimitacji

obszaru

(wyznaczenie

granic)

4.

Działania

warunkujące

wskazanie

Wskazanie

wynikające

z KPZK

5.

6.

Koordynacja

z KPZK

w zakresie

wspólnego systemu

ochrony

krajobrazów

kulturowych

i obszarów

cennych

przyrodniczo

Ustalenie

KPZK

Ustawa z 18 lipca

2001 r.

Prawo wodne

.go

w zakresie

wskazania

obszarów ochrony

wód

pzpw

Koordynacja

programów

Plan zapobiegania

deficytom wody dla

całego kraju i dla

regionów.

Plan zapobiegania

skutkom suszy dla

całego kraju i dla

regionów

7.

kulturowych (razem

z GKP)

oraz Konwencja

w sprawie ochrony

dziedzictwa

kulturowego

i naturalnego

(Dz. U. z 1976 r.

Nr 76, poz. 32)

Polityka wodna

państwa do roku

2030

Plany

gospodarowania

wodami

w dorzeczach

Programy małej

retencji

KPOŚK

i programy

towarzyszące

Koordynacja

z KPZK

w.

rcl

Ochrony

i kształtowania

zasobów wodnych

minister właściwy

ds. środowiska,

minister właściwy

ds. gospodarki

wodnej, minister

właściwy

ds. rolnictwa

i rozwoju wsi,

minister właściwy ds.

budownictwa,

gospodarki

przestrzennej i

mieszkaniowej

Dokumenty

powiązane

v.p

l

Monitor Polski

Koordynacja

z KPOŚK

KPZK

Zespół

Strategicznych

złóż kopalin

O najniższym

stopniu rozwoju

i pogarszających się

perspektywach

rozwojowych

ww

OBSZARY

FUNKCJONALNE

WYMAGAJĄCE

ROZWOJU NOWYCH

FUNKCJI PRZY

UŻYCIU

INSTURMENTÓW

WŁAŚCIWYCH

POLITYCE

REGIONALNEJ

184

Wytyczne ochrony

strategicznych złóż

kopalin

minister właściwy

ds. gospodarki we

współpracy

z ministrami

właściwymi

ds. środowiska,

gospodarki wodnej,

budownictwa,

gospodarki

przestrzennej

i mieszkaniowej,

transportu

KPZK

KSRR

Wykaz złóż kopalin

pzpw

Minister właściwy

ds. rozwoju

regionalnego we

współpracy z jst

i Zespołem

właściwym

terytorialnie (np.

w zakresie Polski

Zachodniej)

Powołanie Zespołu

przez ministrów

właściwych

ds. gospodarki,

środowiska, gospodarki

wodnej, budownictwa,

gospodarki

przestrzennej i

mieszkaniowej

Ustalenie

Strategia rozwoju

województwa

Polityka

energetyczna

Koordynacja

z KPZK

Strategia rozwoju

województw,

makroregionalne

strategie rozwoju,

inne strategie

zintegrowane

koordynowane

w ramach

kontraktu

terytorialnego

Strategie rozwoju

województw,

strategie

zintegrowane

Miejsce i podmiot

wskazujący kryteria

1.

2.

Miasta i inne

obszary tracące

dotychczasowe

funkcje społeczno

-gospodarcze

Obszary

o najniższym

poziomie dostępu

do dóbr i usług

warunkujących

możliwości

rozwojowe

KPZK

KSRR

Zespół

KPZK

KSRR

Zespół

4.

pzpw

Działania

warunkujące

wskazanie

5.

Powołanie Zespołu

w składzie

Jednostki Samorządu

Terytorialnego, Urzędy

miast, Urząd

Marszałkowski,

Wojewódzkie Jednostki

Planowania

Przestrzennego,

partnerzy prywatni,

NGO

Powołanie Zespołu

przez ministra

właściwego ds. rozwoju

regionalnego do

określenia standardu

dostępu do usług przez

poszczególnych

ministrów działowych

KPZK

KSRR

pzpw

KSRR

W pzpw obszary

o znaczeniu

regionalnym

w.

rcl

Przygraniczne

3.

Podmiot lub

miejsce

delimitacji

obszaru

(wyznaczenie

granic)

Obszary

o najniższej

dostępności

transportowej

do ośrodków

wojewódzkich

Wskazanie

wynikające

z KPZK

KPZK

KSRR

Dokumenty

powiązane

6.

Ustalenie

działań w ramach

strategii rozwoju

obszarów

funkcjonalnych

obszarów

miejskich, innych

strategii

zintegrowanych

koordynowanych

w ramach

kontraktu

terytorialnego

Ustalenie

działań w ramach

strategii rozwoju

województwa,

innych strategii

zintegrowanych

koordynowanych

w ramach

kontraktu

terytorialnego

Ustalenie

.go

Typ obszaru

Poz. 252

v.p

l

Monitor Polski

W pzpw obszary

o znaczeniu

regionalnym

Opracowanie

strategii i planów

rozwoju dla

obszarów

położnych po obu

stronach granicy

(Wystąpienie do

strony zagranicznej

o opracowanie

wspólnych strategii

rozwoju obszarów

przygranicznych

z elementami

planowania

przestrzennego)

Zalecenie

działania

w ramach

strategii rozwoju

województwa,

strategii rozwoju

obszarów

funkcjonalnych

obszarów

miejskich, innych

strategii

zintegrowanych

koordynowanych

w ramach

kontraktu

terytorialnego

7.

Strategia rozwoju

województwa

Polityka miejska

Strategie

zintegrowane

Strategia

zagospodarowania

terenów po obu

stronach granicy

Strategia

zagospodarowania

obszarów wzdłuż

granicy

Strategia rozwoju

transportu

ww

*Ustalenie (do pzpw) – wiążący dla planu zagospodarowania przestrzennego województwa zapis KPZK,

dotyczący zakresu określonego w art. 47 ust. 2 Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym

z 2003 roku. Oznacza obowiązek wprowadzenia do planu zagospodarowania przestrzennego województwa

wskazanego obszaru i programowania związanych z nim działań. Jest warunkiem uzgodnienia planu

województwa z Koncepcją przez ministra właściwego ds. budownictwa, gospodarki przestrzennej

i mieszkaniowej oraz zgodności dokumentów planistycznych niższych stopni z pzpw.

Użyte skróty

1pzpw – plan zagospodarowania przestrzennego województwa.

6.1. Miejskie obszary funkcjonalne

v.p

l

**Zalecenie (do pzpw) ogólne wskazanie wynikające z celów polityki przestrzennej państwa (KPZK) dla

określania polityki przestrzennej województw (pzpw), pokazujące zasady oraz kierunki przy formułowaniu

zapisów pzpw.

w.

rcl

.go

Miejski obszar funkcjonalny jest układem osadniczym ciągłym przestrzennie, złożonym

z odrębnych administracyjnie jednostek. Obejmuje zwarty obszar miejski oraz powiązaną

z nim funkcjonalnie strefę zurbanizowaną. Administracyjnie obszary te mogą obejmować

gminy miejskie, wiejskie, i miejsko-wiejskie152. Miejskie obszary funkcjonalne można podzielić

na cztery podtypy: ośrodków wojewódzkich (w tym metropolitalnych), regionalnych,

subregionalnych i lokalnych. Ta typologia odnosi się do funkcji ośrodków miejskich

w systemie osadniczym kraju i została oparta głównie o ich wielkość. KPZK 2030 zgodnie

z wymogami Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (art. 2) ustala

(wyznacza) listę obszarów funkcjonalnych ośrodków metropolitalnych – obszarów

metropolitalnych (czyli odgrywających największą rolę w procesach rozwojowych kraju),

w których powinny być stosowane specjalne rozwiązania planistyczne (obowiązek delimitacji,

a następnie przygotowania strategii i planów zagospodarowania dla całego obszaru

funkcjonalnego) ze względu na stopień złożoności zagadnień społeczno-gospodarczych

i przestrzennych oraz ze względu na konieczność zwiększenia koordynacji i efektywności

działań publicznych na tych obszarach. Biorąc jednak pod uwagę obowiązujący w Polsce

system administracyjny oraz ustalenia KSRR 2020 w zakresie polityki rozwoju regionalnego,

obowiązkową delimitacją obszarów funkcjonalnych oraz przygotowaniem strategii i planów

zagospodarowania dla całego obszaru funkcjonalnego ośrodka miejskiego obejmuje się

wszystkie miasta wojewódzkie. W ten sposób zostanie wsparte wzmacnianie integralności

przestrzennej i koncentracji funkcji metropolitalnych we wszystkich ośrodkach wojewódzkich,

co będzie służyło rozwojowi wszystkich regionów Polski.

Rysunek 39. Klasyfikacja miejskich obszarów funkcjonalnych

Miejskie obszary

funkcjonalne

ww

Ośrodków

wojewódzkich, w tym

metropolitalnych

Ośrodków

regionalnych

Ośrodków

subregionalnych

ustalenie

zalecenie

Ośrodków

lokalnych

Delimitacja obszarów funkcjonalnych ośrodków wojewódzkich zostanie przeprowadzona na

poziomie wojewódzkim (w planie zagospodarowania przestrzennego województwa) przy

zastosowaniu jednolitych kryteriów wypracowanych wspólnie przez stronę rządową

i samorządową przy udziale partnerów społecznych i gospodarczych.

152 Badania wykonane w Instytucie Geografii i Zagospodarowania Przestrzennego PAN pod kier. dr. hab. Przemysława Śleszyńskiego

wskazują, że łącznie w ośrodkach miejskich i obszarach funkcjonalnych miast mieszka ok. 70% mieszkańców Polski. Odsetek ten można

uznać za przybliżoną wartość wskaźnika urbanizacji większą o około 9-10 pp od wartości podawanej przez GUS, opartej na liczbie ludności

zamieszkałej w jednostkach administracyjnych mających status miast.

v.p

l

Delimitacja obszarów funkcjonalnych ośrodków miejskich: regionalnych, subregionalnych

i lokalnych, nie jest obowiązkowa, niemniej może zostać dokonana na poziomie regionalnym

w ramach prac nad pzpw przy wykorzystaniu metodologii wypracowanej w procesie

wspomnianym powyżej.

6.1.1. Obszary funkcjonalne ośrodków wojewódzkich, w tym metropolitalnych

.go

Obszary funkcjonalne ośrodków wojewódzkich tworzone są wokół wszystkich miast

wojewódzkich. Część ośrodków wojewódzkich ze względu na rolę w systemie osadniczym

kraju oraz znaczenie społeczno-gospodarcze w procesach rozwojowych całego kraju uzyskuje

status ośrodków metropolitalnych. KPZK 2030 stosuje termin obszaru metropolitalnego

składającego się z ośrodka rdzeniowego i strefy zewnętrznej wobec jednostek różnego typu

gmin miejskich i wiejskich wchodzących w skład obszaru, jednostek przestrzennych

monocentrycznych (np. Poznania) i policentrycznych (np. Trójmiasta, Aglomeracji

Górnośląskiej, bipolu Bydgoszczy z Toruniem). Konieczność wyznaczenia w KPZK 2030

ośrodków metropolitalnych wynika z zapisów ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu

przestrzennym.

w.

rcl

Na podstawie doświadczeń innych krajów oraz po przeanalizowaniu prac ESPON uznano, że

za metropolie można uznać te ośrodki (wraz z ich obszarami funkcjonalnymi), które stanowią

centra zarządzania gospodarczego na poziomie co najmniej krajowym, mają duży potencjał

gospodarczy (ponadkrajową atrakcyjność inwestycyjną), oferują szereg usług wyższego rzędu

i pełnią funkcje symboliczne, charakteryzują się wysoką zewnętrzną atrakcyjnością turystyczną,

dużymi możliwościami edukacyjnymi i tworzenia innowacji (rozbudowane szkolnictwo wyższe,

obecność jednostek naukowych i badawczo-rozwojowych), mają zdolność do utrzymywania

relacji handlowych, naukowych, edukacyjnych, kulturowych z międzynarodowymi

metropoliami oraz charakteryzują się wysoką wewnętrzną i zewnętrzną dostępnością

transportową. Warto zwrócić uwagę, że według badań porównawczych (np. ESPON) polskie

miasta, oprócz Warszawy i w niektórych poszczególnych aspektach inne miasta (Kraków,

Aglomeracja Górnośląska, Trójmiasto, Poznań, Wrocław) mają słabo rozwinięte funkcje

metropolitalne w porównaniu do miast podobnej wielkości w Europie Zachodniej. W związku

z powyższym w ramach KPZK 2030 wyznaczono ośrodki metropolitalne na podstawie

kryteriów odnoszących się głównie do funkcji w systemie osadniczym kraju. Gdyby

postąpiono inaczej, liczba obszarów metropolitalnych w Polsce spadłaby do jednego. Do

wyznaczenia ośrodków metropolitalnych (i położonych wokół nich obszarów funkcjonalnych)

przyjęto następujące kryteria (dane za 2009 rok): liczba ludności w ośrodku metropolitalnym

powyżej 300 tys. mieszkańców; zatrudnienie w sektorze usług rynkowych (pośrednictwo

finansowe oraz obsługa nieruchomości i firm) powyżej 40 tys., liczba studentów kształcących

się w danym mieście w roku akademickim 2007/2008 powyżej 60 tys., współpraca instytucji

naukowo-badawczych w 5. i 6. Programie ramowym UE, lokalizacja portu lotniczego

obsługującego ruch pasażerski, lokalizacja hoteli cztero- i pięciogwiazdkowych,

międzynarodowe wystawy w obiektach działalności wystawienniczej w latach 2006-2008.

ww

Powyższe kryteria spełniają: Warszawa, Aglomeracja Górnośląska (główny ośrodek Katowice),

Kraków, Łódź, Trójmiasto, Poznań, Wrocław, bipol Bydgoszczy z Toruniem oraz Szczecin.

Lublin ma wskazane cechy metropolitalności bez lokalizacji lotniska obsługującego ruch

pasażerski. Ze względu jednak na swoje znaczenie rozwojowe, np. w zakresie potencjału

akademickiego (duży ośrodek naukowy) i koncentracji działalności gospodarczej, oraz jako

miejsce kontaktów z krajami położonymi na wschód od Polski został zaliczony do ośrodków

metropolitalnych.

Pozostałe miasta wojewódzkie niespełniające powyższych kryteriów są ośrodkami o znaczeniu

krajowym – niemniej we wszystkich istnieje potrzeba wzmacniania funkcji metropolitalnych

dla zapewniania bardziej równomiernego rozwoju kraju opartego o policentryczną sieć

v.p

l

głównych miast w Polsce (czyli metropolii, miast o znaczeniu krajowym i regionalnym). Z tego

względu obowiązek delimitacji obszarów funkcjonalnych oraz przygotowania planu

zagospodarowania oraz strategii rozwoju dla całego obszaru funkcjonalnego dotyczy

wszystkich miast wojewódzkich – niezależnie od ich roli w krajowej sieci osadniczej. Podstawą

planu przestrzennego zagospodarowania i strategii rozwoju obszaru metropolitalnego jest

zasada pierwszeństwa regeneracji (odnowy) zabudowy nad zajmowaniem nowych terenów pod

zabudowę. Oznacza to intensyfikację procesów urbanizacyjnych na obszarach już

zagospodarowanych, tak aby minimalizować ekspansję na nowe tereny. Elementem planu

i strategii będzie również deglomeracja usług na całym obszarze metropolitalnym. Powoduje to

dążenie do racjonalnego nasycenia całego obszaru różnorodnymi funkcjami metropolitalnymi

oraz usługami wyższego rzędu.

.go

Wymienione dokumenty będą zawierały systemowe rozwiązania dotyczące następujących

kluczowych zagadnień: zintegrowanego systemu transportu publicznego, energooszczędnych

struktur przestrzennych (zwarte miasto, efektywne systemy sieci infrastruktury technicznej

i gospodarki komunalnej), rewitalizacji zdegradowanej tkanki miejskiej na całym obszarze

metropolitalnym, spójnego systemu inwestycyjnego, szczególnie w zakresie infrastruktury

drogowej i komunalnej, zintegrowanego i spójnego zarządzania zasobami przyrodniczymi,

wodnymi (w tym wodami opadowymi), uspójnienia z planami zagospodarowania

przestrzennego na styku jednostek administracyjnych, współpracy z innymi obszarami

metropolitalnymi oraz prowadzenia systemu monitoringu danych przestrzennych połączonego

z systemem monitoringu rozwoju regionalnego, tworzenia baz danych przestrzennych

i środowiskowych (ekofizjografia), zarządzania zasobami kulturowymi połączonego

z inwentaryzacją zasobów dziedzictwa kulturowego.

6.1.2. Obszary funkcjonalne ośrodków regionalnych

w.

rcl

Obszary funkcjonalne ośrodków regionalnych tworzone są wokół ośrodków niepełniących

funkcji ośrodków wojewódzkich, ale mających duży potencjał i duże znaczenie dla rozwoju

kraju z punktu widzenia celów polityki przestrzennego zagospodarowania kraju – zasadniczo

liczących między 100 a 300 tys. mieszkańców (Częstochowa, Radom, Bielsko-Biała, Rybnik,

Płock, Elbląg, Wałbrzych, Włocławek, Tarnów, Kalisz z Ostrowem Wlkp., Koszalin, Legnica,

Grudziądz, Słupsk). Są to miasta pełniące ważne role administracyjne, gospodarcze

i społeczne, koncentrujące niektóre funkcje metropolitalne, ale o skali oddziaływania znacznie

mniejszej (przeważnie regionalnej) niż ośrodki metropolitalne czy pozostałe wojewódzkie.

Odgrywają one podstawową rolę w życiu gospodarczym, społecznym i administracyjnym

poszczególnych regionów, a niektóre z ich, dzięki specjalizacji, oddziałują bezpośrednio na

rozwój kraju.

Zasady wyznaczania obszarów funkcjonalnych ośrodków regionalnych są takie same, jak

zasady wyznaczania obszarów metropolitalnych. Natomiast ich wyznaczenie nie pociąga za

sobą konieczności tworzenia odrębnych planów zagospodarowania ani strategii rozwoju.

ww

Wyznaczenie obszarów funkcjonalnych ośrodków regionalnych służy zwiększeniu potencjału

demograficznego, wzmocnieniu funkcji metropolitalnych i wykorzystaniu wewnętrznego

potencjału oraz rozbudowie właściwych powiązań funkcjonalnych. Ośrodki te mogą być

włączone w sieć węzłów metropolii sieciowej i dzięki dobrej lokalizacji (równomierne

rozłożenie w przestrzeni kraju) zapewniać spójny i policentryczny rozwój, zwiększać

przestrzenną i funkcjonalną równowagę systemu osadniczego, przeciwdziałać powstawaniu

obszarów pustki osadniczej. Wokół miast regionalnych liczących od 100 do 300 tysięcy

mieszkańców następuje suburbanizacja i przenoszenie funkcji gospodarczych do stref

zewnętrznych. Dla zapewnienia wykorzystania potencjału gospodarczego całego obszaru

funkcjonalnego (ośrodek wraz z otaczającymi go zurbanizowanymi gminami miejskimi

i wiejskimi) oraz dla ułatwienia współdziałania władz publicznych w zakresie dostarczania

v.p

l

usług publicznych mających podstawowe znaczenie rozwojowe dla wskazanych miast

regionalnych może się pojawiać potrzeba opracowania strategii i wspólnej wizji

zagospodarowania przestrzennego tych obszarów. Pociągać to będzie za sobą konieczność

wyznaczenia (w planach zagospodarowania przestrzennego województw) granic miejskich

obszarów funkcjonalnych ośrodków regionalnych przy zastosowaniu kryteriów

wykorzystanych do delimitacji obszarów metropolitalnych.

6.1.3. Obszary funkcjonalne ośrodków subregionalnych

Wyznaczane są przez samorząd wojewódzki wokół miast liczących zasadniczo pomiędzy

50 a 100 tys. mieszkańców. Ze względu na znaczenie gospodarcze do tej kategorii miast mogą

być dołączane także mniejsze miasta, takie jak np. Kołobrzeg, Kutno (istotny węzeł

transportowy) i Puławy (ośrodek przemysłowy i naukowy). Część miast znajdujących się w tej

kategorii pełniła w przeszłości funkcje wojewódzkie. Potencjalne ośrodki subregionalne

wyznaczone w pzpw przez samorządy województw zostały zaznaczone na Rysunku 39.

.go

W skład tej grupy wchodzą miasta pełniące ważną rolę jako ośrodki koncentrujące funkcje

gospodarcze i społeczne oraz będące miejscem dostarczania, w uzupełnieniu oferty miast

wojewódzkich i regionalnych, usług publicznych istotnych z perspektywy ich mieszkańców,

a również mieszkańców otaczających je obszarów wiejskich. Część ośrodków miejskich ze

względu na wykształconą specjalizację związaną z produkcją przemysłową lub rozwinięte inne

funkcje, np. turystyczne, jest narażona na wahania koniunkturalne, stąd konieczność

identyfikowania ich problemów przez właściwe samorządy wojewódzkie.

w.

rcl

Wyznaczenie obszarów funkcjonalnych ośrodków subregionalnych będzie służyć tworzeniu

związków funkcjonalnych z obszarami funkcjonalnymi metropolitalnymi i wokół ośrodków

regionalnych. Dzięki temu obszary ośrodków subregionalnych będą zwiększać elastyczność

swoich rynków pracy w zależności od bieżącej koniunktury gospodarczej i zwiększać swoją

atrakcyjność jako miejsca zamieszkania i dostarczania usług.

Obszary funkcjonalne ośrodków subregionalnych obejmują gminy wiejskie położone

w bezpośrednim sąsiedztwie tych ośrodków. Dla rozwiązywania problemów gospodarczych,

społecznych, przestrzennych i związanych ze zintegrowanym zarządzaniem takimi obszarami

mogą być wyznaczane w pzpw i tworzone na zasadzie dowolności plany zagospodarowania

takich obszarów.

6.1.4. Ośrodki lokalne

ww

Nie mają swojego zaplecza funkcjonalnego w postaci wyznaczonego obszaru funkcjonalnego,

ale mają szansę na koncentrację funkcji gospodarczych oraz służą obszarom wiejskim swoim

zapleczem usługowym. Do ośrodków lokalnych zalicza się miasta o zdolnościach

rozwojowych zasadniczo mające poniżej 50 tys. mieszkańców. Szczególną rolę wśród nich

pełnią niektóre miasta powiatowe. Ośrodki lokalne mają szczególne znaczenie dla rozwoju

obszarów wiejskich, głównie jako centra tworzenia funkcji pozarolniczych oraz jako

inkubatory przedsięwzięć aktywizujących te tereny. Oferują one także usługi publiczne

podstawowe i średniego rzędu. W ten sposób ośrodki lokalne pełnią rolę uzupełniającą

w stosunku do ośrodków subregionalnych. Dobrze funkcjonująca sieć osadnicza kraju jest

bazą dla rozprzestrzeniania się rozwoju z ośrodków najwyższego do ośrodków najniższego

szczebla, cechujących się często niższymi wskaźnikami rozwoju społeczno-gospodarczego.

Problemy rozwojowe ośrodków lokalnych są często przyczyną depopulacji tych obszarów oraz

utraty ich funkcji gospodarczych. Duża część ośrodków lokalnych, w tym szczególnie te

pełniące funkcje powiatowe, nie spełnia właściwie swojej roli w procesach rozwoju

regionalnego i restrukturyzacji na obszarach wiejskich. Wynika to z historycznie

uwarunkowanych słabości ekonomicznych tych miast (zlokalizowanych głównie w Polsce

Wschodniej, na Pomorzu Środkowym i w Polsce Zachodniej), słabości instytucji państwa,

6.2. Wiejskie obszary funkcjonalne

v.p

l

w tym administracji publicznej, słabości tych ośrodków jako miejsc dostarczania

podstawowych usług dla mieszkańców otaczających je obszarów wiejskich.

W praktyce planistycznej i dla potrzeb prowadzenia działań w ramach różnych polityk

publicznych obszary wiejskie są definiowane jako terytorium pozostające poza granicami miast.

Takie podejście wynika między innymi z dostępności danych statystycznych publikowanych

przez GUS. Nowa polityka regionalna, koncentrująca się na tworzeniu warunków do

wykorzystania w procesie rozwoju unikatowych potencjałów terytorialnych, oraz polityka

przestrzennego zagospodarowania, dla której punktem wyjścia są interakcje obszarów

geograficznych zdefiniowanych przez ich funkcje, muszą zaproponować inne spojrzenie na

obszary wiejskie. Pozwoli to na bardziej wnikliwą analizę potencjałów tych obszarów oraz

lepsze ukierunkowanie interwencji publicznej zmierzającej do osiągania celów wyznaczonych

w dokumentach strategicznych.

.go

W ramach KPZK 2030 oprócz miejskich obszarów funkcjonalnych (mogących obejmować

także jednostki terytorialne administracyjnie zaliczane do obszarów wiejskich) wyróżniono dwa

typy wiejskich obszarów funkcjonalnych: położonych w sąsiedztwie dużego miasta oraz

wymagających wsparcia procesów rozwoju społecznego i ekonomicznego (Rysunek 40.).

6.2.1. Funkcjonalne obszary wiejskie uczestniczące w procesach rozwojowych

Obszary wiejskie uczestniczące w procesach rozwojowych kraju znajdują się w procesie

postępującej integracji funkcjonalnej z najważniejszymi ośrodkami miejskimi. Charakteryzują

się one

w.

rcl

a. położeniem w strefie silnego oddziaływania głównych ośrodków miejskich lub

ośrodka w sąsiedztwie głównych ośrodków miejskich (poza zurbanizowaną strefą

podmiejską),

b. specjalizacją wynikającą z bliskości miast lub/i miejscami pracy w innych niż

rolnictwo sektorach gospodarki (przemysł, budownictwo, turystyka, rekreacja –

drugie domy mieszkańców miast, leśnictwo, uzupełniająco administracja oraz inne

służby publiczne),

c. dostępem do zatrudnienia w ośrodkach miejskich (migracje wahadłowe),

d. zazwyczaj dobrym i średnim dostępem do podstawowych usług publicznych,

e. względnie dobrą dostępnością komunikacyjną do usług wyższego rzędu

zlokalizowanych w ośrodkach miejskich,

f. stosunkowo dobrym potencjałem rolniczym wykorzystywanym rynkowo

i miejscami pracy w obsłudze rolnictwa (zmierzającego do zwiększenia

towarowości i wydajności).

ww

Procesy koncentracji własności i restrukturyzacji w rolnictwie podnoszą atrakcyjność

inwestycyjną terenów wiejskich. Dodatkowo łatwy dostęp do miejsc pracy poza rolnictwem,

relatywnie dobry poziom kapitału ludzkiego i dostęp do usług publicznych zlokalizowanych na

tych obszarach lub w pobliskich miastach redukują poziom bezrobocia i zapewniają

mieszkańcom tych terenów dochody na dobrym poziomie.

Jednym z celów polityki przestrzennego zagospodarowania kraju na tych obszarach jest

utrzymanie i rozwijanie więzi społeczności lokalnych i zachowanie prawidłowych relacji

między istniejącymi strukturami przestrzennymi, ponieważ najważniejszym zagrożeniem dla

tych obszarów są dezintegracja i niepełne procesy urbanizacyjne. Obszary te powinny zostać

wyznaczone w ramach strategii rozwoju województwa i pzpw jako obszary o dobrych

warunkach do rozprzestrzeniania się procesów rozwojowych.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 40. Miejskie i wiejskie obszary funkcjonalne

Źródło: Opracowanie MRR.

Rysunek 41. Wiejskie obszary funkcjonalne

v.p

l

ustalenie

Wiejskie obszary funkcjonalne

Uczestniczące w procesach

rozwojowych

zalecenie

Obszary wymagające wsparcia

procesów rozwojowych

.go

Uwaga: Administracyjne obszary wiejskie położone w bezpośrednim sąsiedztwie ośrodków

miejskich podlegające procesom urbanizacji zaliczono do miejskich obszarów

funkcjonalnych. Zostały one opisane w podrozdziale 6.1.

6.2.2. Obszary wiejskie wymagające wsparcia procesów rozwojowych

w.

rcl

Obszary wiejskie wymagające wsparcia procesów rozwojowych to takie obszary, do których

czas dojazdu przekracza 90 minut, a sieć małych i średniej wielkości miast jest słabo rozwinięta

(Polska Wschodnia), bądź też istniejące ośrodki miejskie, które w wyniku procesów

rozwojowych utraciły wiele z dawniej istotnych funkcji gospodarczych (np. Pomorze

Środkowe, północne Mazury, wyspowo w centralnej Polsce). Obszary te w znikomym stopniu

uczestniczą we współczesnych procesach rozwojowych kraju. Oferują niedochodowe miejsca

pracy, głównie w rolnictwie i w sektorze publicznym (podstawowe usługi w zakresie

administracji, edukacji, zdrowia itp.) oraz uzupełniająco w innych sferach gospodarki,

dodatkowo narażone są na wahania sezonowe (turystyka) i zagrożone likwidacją w warunkach

dekoniunktury. Duża część mieszkańców jest nieaktywna zawodowo ze względu na zaburzoną

strukturę demograficzną (emigracja zarobkowa), wynikającą również z braku alternatywnych

źródeł dochodów (ukryte bezrobocie strukturalne na wsi).

Istotną barierą rozwoju części obszarów wiejskich pozostaje niska dostępność podstawowych

usług publicznych, zdekapitalizowanie tkanki osadniczej i zagrożenie walorów przyrodniczych

w procesie gwałtownego poszukiwania alternatywnych dróg rozwoju oraz słaba jakość

infrastruktury.

ww

W systemie planowania przestrzennego i polityki regionalnej obszary te powinny być

identyfikowane i wyznaczane na poziomie regionalnym. Służyć to będzie wprowadzeniu

różnego typu działań z zakresu planowania przestrzennego, np. na rzecz efektywnego

planowania inwestycji publicznych w warunkach zmniejszającego się zaludnienia i zagrożenia

utratą funkcji, koordynacji działań prowadzonych na tych obszarach w ramach różnych polityk

sektorowych, oraz działaniom restrukturyzacyjnym podejmowanym w ramach polityki rozwoju

regionalnego, w tym polityki rozwoju obszarów wiejskich. Obszary te zostaną obowiązkowo

ujęte w ramach wojewódzkich strategii rozwoju jako ustalenie wiążące. W pzpw zostaną

uwzględnione dla rozwiązania wskazanych problemów.

6.3. Obszary funkcjonalne szczególnego zjawiska w skali makroregionalnej

Wyróżnione zostały na podstawie dominującego w ich obrębie problemu o charakterze

przestrzennym, którego zasięg oddziaływania wykracza poza sferę lokalną i regionalną,

a rozwiązanie wymaga koordynacji działań na poziomie makroregionalnym. Obszary te

wymagają specjalnego podejścia w ramach polityki przestrzennego zagospodarowania kraju.

v.p

l

W KPZK 2030 wyróżniono siedem tego typu obszarów funkcjonalnych, ale w zależności od

działań polityki przestrzennego zagospodarowania kraju i polityki społeczno-gospodarczej ich

liczba może się zmieniać. Zaliczono do nich: strefę przybrzeżną, wyłączną strefę ekonomiczną

na morzu, Żuławy, obszary górskie, obszary o dominującej funkcji rolniczej, obszary terenów

zamkniętych oraz obszary narażone na niebezpieczeństwo powodzi w skali dorzeczy.

Rysunek 42. Obszary funkcjonalne szczególnego zjawiska wyznaczane w skali makroregionalnej

Obszary szczególnego

zjawiska w skali

makroregionalnej

Polska

wyłączna

strefa

ekonomiczna

na morzu

Obszary

górskie

Ochrony gleb

dla celów

produkcji

rolnej

zalecenie

koordynacja

Tereny

zamknięte

.go

Strefa

przybrzeżna

ustalenie

Żuławy

Obszary

narażone na

niebezpieczeństwo powodzi

w skali

dorzeczy

Niektóre z tych obszarów już obecnie na podstawie obowiązującej legislacji powinny zostać

wyznaczone na poziomie krajowym i wojewódzkim ze względu na wrażliwość obszaru oraz

zaburzenie istotnych funkcji (Rysunek 42.).

6.3.1. Strefa przybrzeżna

w.

rcl

Współodpowiedzialność za zagospodarowanie przestrzenne obszarów przybrzeżnych, zgodnie

z zasadą współwładztwa (governance) oraz subsydiarności, spoczywa na organach administracji

państwowej (administracja centralna, w tym Urzędy Morskie) oraz samorządu terytorialnego

wszystkich poziomów, na podstawie przyznanych im kompetencji. Podniesienie efektywności

procesów zagospodarowania i zarządzania wymaga pilnego wdrożenia zasad Zintegrowanego

Zarządzania Obszarami Przybrzeżnymi153.

ww

Aby stworzyć podstawy do integracji przestrzeni obszarów morskich i wykorzystać ją

w sposób optymalny, zostanie opracowane studium zagospodarowania przestrzennego dla

obszarów przybrzeżnych (Rysunek 43.). Za opracowanie studium na zasadzie ustalenia

obligatoryjnego KPZK 2030 (Tabela 5.) będzie odpowiedzialny zespół powołany przez

ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego wraz z innymi ministrami właściwymi we

współpracy z władzami samorządowymi regionów nadmorskich. Studium będzie zawierać

ustalenia wiążące administrację morską, samorządy województw, a przez plan

zagospodarowania przestrzennego województwa (którego rola wzrośnie) także gminy

nadmorskie. Studium będzie obejmować zagadnienia rozwoju społecznego, gospodarczego

oraz ochrony środowiska w przestrzeni i jej zagospodarowania, stymulując utrwalanie rozwoju

zrównoważonego na obszarach strefy poprzez

• wzmocnienie podstaw rozwojowych polskiego wybrzeża w zakresie krajowych sieci

transportowych, komunikacyjnych i energetycznych,

• wykorzystanie gospodarcze obszarów morskich w zgodzie z uwarunkowaniami

środowiska i przyrody,

• systemowe działania służące ochronie brzegu morskiego przed erozyjnym działaniem

Bałtyku i zagrożeniem powodziami sztormowymi i jego zagospodarowaniu,

153 Rekomendacja 2002/413/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z 30 maja 2002 r. w sprawie realizacji Zintegrowanego Zarządzania

Obszarami Przybrzeżnymi (Integrated Coastal Zone Management) w Europie (OJ L148, 6.6.2002, p. 24).

v.p

l

• wynikające z międzynarodowych zobowiązań Polski w zakresie ochrony środowiska,

w szczególności ochrony wód bałtyckich, systemowe działania służące poprawie

czystości wód przymorskich i rzek wpadających do Bałtyku.

.go

Studium będzie wykorzystywane przez organy administracji rządowej i samorządowej przy

tworzeniu przez nie odpowiednich strategii, planów i programów. Na poziomie krajowym

minister właściwy do spraw gospodarki morskiej będzie zobowiązany do opracowania planu

zagospodarowania obszarów morskich RP (akwenów) z jednoczesnym określeniem procedur

gwarantujących korelację planów zagospodarowania przestrzennego obszaru morskiego

i części lądowej „strefy przybrzeżnej”. Opracowanie planów zagospodarowania obszarów

morskich i planów zagospodarowania obszarów lądowych na styku z obszarami morskimi

będzie podlegało procedurom wzajemnej konsultacji między organami odpowiedzialnymi za

ich sporządzenie, prowadzonej zgodnie z zasadami Zintegrowanego Zarządzania Obszarami

Przybrzeżnymi (ZZOP). Dla potrzeb opracowania planów zagospodarowania przestrzennego

obszarów morskich konieczne jest zdefiniowanie oczekiwań w stosunku do strefy przybrzeżnej

wynikających z potrzeb obszarów lądowych. W tym celu powinny zostać wykorzystane zasady

ZZOP.

6.3.2. Polska wyłączna strefa ekonomiczna

w.

rcl

Granice obszaru wyznaczają uregulowania międzynarodowe. Obszar ten tworzy zwarty układ

przestrzenny składający się z funkcjonalnie powiązanych akwenów, charakteryzujących się

wspólnymi uwarunkowaniami i przewidywanymi, jednolitymi celami rozwoju. Akweny te łączą

w spójny ekosystem (brak barier fizycznych dla przenikania przez granice strefy bodźców

antropogenicznych czy efektów procesów naturalnych). Specyfika strefy jako przedmiotu

planowania wynika z uregulowań prawnych (dominujące prawo międzynarodowe zwyczajowe,

a nie prawo krajowe, wymusza wielostronną współpracę międzynarodową), stosunków

właścicielskich (brak własności prywatnej, a zarazem ograniczone prawo do dysponowania

przestrzenią przez podmioty nią władające), relatywnie wąskiego grona interesariuszy, a także

sporej wrażliwości na zaburzenia istniejącej równowagi, które mogą prowadzić do pojawienia

się nieodwracalnych procesów kumulacyjnych o charakterze katastroficznym (znaczenie

wielkości progowych, a co za tym idzie, wysoki margines niepewności, ograniczona

przydatność rutynowych technik planistycznych). Jest to więc – zgodnie z nomenklaturą

KPZK 2030 – obszar funkcjonalny wymagający specyficznego (odmiennego niż na lądzie)

systemu planowania i zarządzania przestrzennego. Za jego wyróżnieniem przemawia także fakt

szybko postępujących zmian w sposobach jego wykorzystania – w ostatnich latach przestrzeń

w wyłącznej strefie ekonomicznej przestała być dobrem relatywnie obfitym i stała się dobrem

rzadkim wymagającym dokonywania wyborów (pojawił się koszt alternatywny) co do

sposobów jej użytkowania. Skala i intensywność tego procesu przemawiają za wydzieleniem

strefy ekonomicznej jako obszaru funkcjonalnego wymagającego interwencji polityki

przestrzennej szczebla krajowego.

ww

Plan obszaru funkcjonalnego jest częścią planu zagospodarowania przestrzennego obszarów

morskich, sporządzaną dla koordynacji zdefiniowanych potrzeb interesariuszy w zakresie

lokalizacji inwestycji i ich stref ochronnych, stref występowania obiektów niebezpiecznych,

ochrony dziedzictwa kultury, flory i fauny z wykorzystaniem żeglugowym. Jest skorelowany ze

studium zagospodarowania przestrzennego dla obszarów przybrzeżnych. Zawiera ustalenia

wiążące samorządy województw, a za sprawą planu wojewódzkiego także wybrane gminy

powiązane z obszarem objętym planem, głównie w zakresie infrastruktury technicznej.

6.3.3. Obszary górskie

Obszary górskie (znajdujące się w Polsce na terenie pięciu województw) charakteryzują się

niekorzystnymi warunkami fizyczno-geograficznymi, klimatycznymi i glebowymi,

powodującymi utrudnienia dla rolnictwa oraz rozwoju transportu z powodu wyższych niż na

v.p

l

obszarach nizinnych kosztów budowy infrastruktury. Jednocześnie zmienność i różnorodność

ukształtowania terenu i krajobrazów kulturowo-przyrodniczych powoduje ich całoroczną

atrakcyjność, oferując znakomite możliwości rozwoju turystyki. Rozbudowa systemów

transportowych powiązana ze wzrostem zamożności społeczeństwa oraz zwiększeniem

zainteresowania walorami rekreacyjnymi, wypoczynkowymi i turystycznymi obszarów górskich

prowadzi do wzmożonej i nasilającej się antropopresji na te obszary. Odpowiedzią musi być

nowe, zintegrowane i ponadregionalne spojrzenie na zagadnienia związane z obszarami

górskimi, które powinny być postrzegane w sposób spójny, zapewniający optymalne

wykorzystanie narzędzi planowania przestrzennego w powiązaniu z systemem polityki

regionalnej i zapewnieniem właściwej (ukierunkowanej terytorialnie) koordynacji instrumentów

sektorowych.

6.3.4. Żuławy

.go

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego wraz z innymi ministrami właściwymi, w tym

ministrem właściwym ds. środowiska, określi wytyczne w zakresie zapewniania

zrównoważonego rozwoju obszarów górskich. Natomiast obszar oddziaływania tych

instrumentów powinien zostać wyznaczony na poziomie makroregionalnym, przy

zastosowaniu jednolitych w skali kraju kryteriów, poprzez opracowanie strategii rozwoju

(minister właściwy ds. rozwoju regionalnego) oraz skorelowanego z nią planu

zagospodarowania przestrzennego obszarów górskich opracowywanego na poziomie

makroregionalnym (współpraca jednostek samorządu terytorialnego). Obszary te powinny być

uwzględniane (ustalenie obligatoryjne) w planach zagospodarowania przestrzennego

województw i strategiach ich rozwoju.

ww

w.

rcl

Żuławy Wiślane są unikatowym w skali Europy regionem o wyjątkowych walorach dziedzictwa

kulturowego, krajobrazowego i przyrodniczego, o bardzo urodzajnych glebach

wykorzystywanych głównie rolniczo oraz o dużych zasobach wód powierzchniowych. Obszar

Żuław jest częścią ważnego obszaru ekologicznego północnej Polski, którego rangę podnosi

ekologiczny korytarz międzynarodowy doliny Wisły. Żuławy są szczególnie zagrożone

powodziami, zwłaszcza sztormowymi, oraz silnymi wezbraniami Wisły powodującymi

przerwanie obwałowań. Kolonizacja terenu związana ze sztucznym osuszaniem Żuław silnie

uzależniła je od sprawnego funkcjonowania systemu melioracyjnego i sztucznego odwadniania,

gwarantującego bezpieczeństwo powodziowe mieszkańcom. Równina delty Wisły rozciągająca

się między Mierzeją Wiślaną a rozwidleniem Wisły na Leniwkę i Nogat, administracyjnie

podzielona między województwa pomorskie (80%) i warmińsko-mazurskie (20%), jest

w całości położona w obszarze hydrograficznym zarządzanym przez Regionalny Zarząd

Gospodarki Wodnej w Gdańsku. Obszary depresyjne stanowią około 28% ogólnej

powierzchni delty, a największy z nich obszar znajduje się wokół jeziora Drużno, osiągając

1,8 m p.p.m. Przez Żuławy prowadzi ważny korytarz infrastrukturalny i transportowy, łączący

Trójmiasto i jego porty z północno-wschodnią częścią kraju i z Warszawą.

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunek 43. Obszary szczególnego zjawiska w skali makroregionalnej

Źródło: Opracowanie MRR.

.go

v.p

l

Podstawowym zadaniem polityki przestrzennego zagospodarowania kraju na tym obszarze jest

przeciwdziałanie konfliktom przestrzennym wynikającym z warunków naturalnych (depresja,

bliskość morza, zagrożenie powodziami, występowanie bardzo dobrych gleb i terenów

cennych przyrodniczo w skali kraju), i działalności gospodarczej (presja Trójmiasta, rolnictwo,

turystyka, transport) oraz zapewnienie koordynacji działań rozwojowych podejmowanych przy

wykorzystaniu instrumentów sektorowych i działań inwestycyjnych podejmowanych w ramach

polityki regionalnej na terenie dwóch sąsiadujących województw. Brakowi koordynacji działań

prowadzonych na obszarze Żuław przez bardzo wiele podmiotów będą przeciwdziałać

specjalne wytyczne ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego w zakresie zrównoważonego

wykorzystywania obszaru Żuław oraz strategia rozwoju obszaru Żuław i plan ich

przestrzennego zagospodarowania, przygotowane w porozumieniu przez obydwa samorządy

województw. Te działania wzmocnią warunki dla zapewnienia ochrony i rozwoju obszaru.

Podstawą intensyfikacji współpracy i koordynacji będzie objęcie całego obszaru ochroną ze

względu na zachowanie walorów dziedzictwa kulturowego, unikatowej kompozycji

krajobrazowo-przyrodniczej oraz przyjęcie elementarnych zasad, artykułowanych w opisach

Celu 4. i 5.

6.3.5. Obszary ochrony gleb dla celów produkcji rolnej

w.

rcl

Wielość funkcji pełnionych przez obszary wiejskie oraz potrzeba ochrony gleb wysokiej

bonitacji w horyzoncie czasowym przypisanym KPZK 2030 tworzy konieczność określenia

przestrzeni niezbędnej dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego kraju. W planach

zagospodarowania przestrzennego województw na zasadzie zalecenia oraz w studiach

uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin zostaną wyznaczone

obszary roślinnej rolniczej przestrzeni produkcyjnej, chroniące przed zmianą użytkowania

gleby o najwyższej przydatności dla produkcji roślinnej. Ochrona roślinnej rolniczej

przestrzeni produkcyjnej może także wynikać z wymogu ochrony funkcji towarzyszących

produkcji żywności, takich jak np. zachowania zależnych od ekstensywnego rolnictwa walorów

przyrodniczych lub tradycyjnego krajobrazu rolniczego lub utrzymania zielonych pierścieni

w funkcjonalnych obszarach miast wojewódzkich i regionalnych lub utrzymania trwałych

użytków zielonych dla przeciwdziałania skutkom zmian klimatycznych.

6.3.6. Obszary terenów zamkniętych

Ład przestrzenny wymaga zintegrowania przestrzeni ważnej z punktu widzenia obronności

państwa z przestrzenią otaczającą. W planach zagospodarowania przestrzennego województw

już obecnie wyznacza się tereny zamknięte oraz ich strefy ochronne, które wymagają ujęcia

w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego. Szczególne znaczenie mają

zwłaszcza tereny zamknięte użytkowane przez Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej. Polityka

przestrzennego zagospodarowania kraju powinna zapewnić ochronę funkcji podstawowych

terenów zamkniętych – obronności państwa – z jednoczesnym wykorzystaniem cech tych

obszarów dla rozwoju regionu.

ww

Dla zmniejszenia obciążeń środowiska przyrodniczego na obszarze terenów zamkniętych

powinna następować integracja sieci infrastrukturalnych, zwłaszcza sieci wodno-kanalizacyjnej

lub systemów sanitacji obszarowej w wypadku braku uzasadnienia ekonomicznego dla

włączenia do aglomeracji ściekowych, programowanych w Krajowym Planie Oczyszczania

Ścieków Komunalnych. W wyznaczonych strefach buforowych mogą zostać wprowadzone

regionalne standardy architektoniczno-urbanistyczne oraz mogą być prowadzone działania

dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego.

6.3.7. Obszary narażone na niebezpieczeństwo powodzi w skali dorzeczy

W sensie prawnym obszar narażony na niebezpieczeństwo powodzi to obszar wynikający ze

wstępnej oceny ryzyka powodziowego. Dla obszarów narażonych na niebezpieczeństwo

v.p

l

powodzi sporządza się mapy zagrożenia powodziowego oraz mapy ryzyka powodziowego,

które określają skalę ryzyka w powiązaniu z prawdopodobieństwem występowania zjawiska.

Na podstawie wyżej wspomnianych map sporządza się plany zarządzania ryzykiem

powodziowym, których ustalenia wraz z mapami muszą być uwzględnione w planach

zagospodarowania przestrzennego wszystkich szczebli oraz w innych aktach planistycznych

wskazanych przez ustawę Prawo wodne z 18 lipca 2001 roku (Dz. U. z 2005 r. Nr 239, poz.

2019 z późn. zm.) Przebieg granic dorzeczy określa rozporządzenie Rady Ministrów

z 27 czerwca 2006 roku (Dz. U. z 2006 r. Nr 126, poz. 878). W związku z powyższym

określenie obszaru funkcjonalnego, jakim są obszary narażone na niebezpieczeństwo powodzi

w skali dorzeczy, wynika z konieczności integrowania m.in. strategii i planów

zagospodarowania przestrzennego województw z kompleksowymi, interdyscyplinarnymi

działaniami zmniejszającymi ryzyko powodziowe na obszarach dorzeczy.

.go

Wstępna ocena ryzyka powodziowego, mapy zagrożenia powodziowego, mapy ryzyka

powodziowego oraz plany zarządzania ryzykiem powodziowym w dorzeczach wykonywane

przez Prezesa KZGW podlegają przeglądowi co 6 lat i w razie potrzeby są aktualizowane.

Wówczas można dokonać weryfikacji obszarów narażonych na niebezpieczeństwo powodzi

i m.in. dodatkowo wskazać obszary, na których zwiększyło się ryzyko powodziowe. Głównym

celem wskazania obszarów narażonych na niebezpieczeństwo powodzi w skali dorzeczy jest

podniesienie stopnia bezpieczeństwa przeciwpowodziowego na obszarach przekraczających

granice jednego województwa oraz konieczność zarządzania wodami powodziowymi

odpływającymi z terytorium Polski aż do ujściowych odcinków Wisły i Odry.

w.

rcl

Na podstawie analiz map ryzyka powodziowego i map zagrożenia powodziowego

sporządzanych w odniesieniu do układu hydrograficznego określa się kierunki i ograniczenia

zagospodarowania przestrzeni województw objętych planem, obszary działań wspólnych oraz

wskazuje lokalizacje i rezerwy terenu dla programowanych działań technicznych

i nietechnicznych, zapewniając ograniczanie ryzyka powodziowego dla miast i obszarów

wiejskich oraz zabytków kultury materialnej położonych w obszarach zalewowych, różnicując

stopień zabezpieczenia obszarów i obiektów.

Należy określić na obszarach zalewowych zasięgi obowiązywania standardów urbanistycznych,

takich jak ograniczenia lub zakazy zabudowy, wskazania obszarów i obiektów o zerowym lub

niskim poziomie zabezpieczenia lub o wyższych niż standardowe potrzebach zabezpieczenia,

np. zbiornik we Włocławku czy stopień Przewóz na Górnej Wiśle. Działania te będą służyć

programowaniu niezbędnych zadań inwestycyjnych oraz przewidywaniu rezerw terenu dla

przyszłych inwestycji wieloletnich: zwiększenia pojemności retencyjnej i wezbraniowej dolin

rzek wylewających, wykorzystania gospodarczego powstających obiektów hydrotechnicznych

oraz rozwoju infrastruktury transportowej i komunikacyjnej.

ww

Plany obszarów uwzględniają zwiększenie zdolności buforowania wezbrań przez struktury

krajobrazowe (m.in. obszary upraw i przyrodniczą zabudowę dolin rzecznych) oraz pozostałe

działania nietechniczne. W obszarach, dla których przewidywany jest wzrost ekstremów

deszczów nawalnych, plan wskazuje niezbędne działania długookresowe, zmniejszające ryzyko

ponoszenia strat.

W dorzeczu Odry jest realizowany inwestycyjny Program dla Odry 2006, który przed

przekształceniem w samodzielną strategię makroregionalną wymaga aktualizacji

i skoordynowania z KPZK 2030, uspójnienia z planami gospodarowania wodami

międzynarodowego dorzecza Odry (MODO)154 i innych uzupełnień. Program – który można

154 Międzynarodowy Obszar Dorzecza Odry wyznaczony na podstawie Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW) obejmuje powierzchnię 122 512

km2, w tym wody przejściowe i przybrzeżne Zalewu Szczecińskiego, wschodnią część wyspy Uznam, zachodnią część wyspy Wolin. 87,6%

tego obszaru znajduje się na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (w tym zlewnie Świny i Gowienicy, polska część zlewni Uecker). Pozostałe

części rozciągają się na terytorium Republiki Czeskiej (5,9%, w tym źródła i pierwsze 90 km rzeki wraz ze zbiornikami przeciwpowodziowymi)

.go

v.p

l

traktować jako wzorcowy – obejmuje działania w zakresie budowy biernego i czynnego

systemu ochrony przed powodzią, ochronę ekosystemów związanych z wodami, zwiększenie

lesistości dorzecza, osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego wód, usuwanie szkód

powodziowych, prewencyjne zagospodarowanie przestrzenne dolin, utrzymanie i rozwój

żeglugi śródlądowej i energetyczne wykorzystanie rzek. W dorzeczu Wisły brak jest programu

o podobnym charakterze. Na potrzeby realizacji KPZK z dorzecza Wisły został wyłączony

obszar funkcjonalny Żuław (opisany w podrozdziale 6.3.4.). Odrębnego potraktowania

wymaga zarządzanie w transgranicznej zlewni Bugu, gdzie obecnie jest realizowany cały szereg

międzynarodowych programów badawczych, mających na celu określenie potrzeb i zasobów

zlewni. Istotną dla zarządzania ryzykiem powodzi częścią dorzecza Wisły są obszary górskie.

Szczególnie pilne – ze względu na potencjał redukcji wezbrań powodziowych i wysoki poziom

strat ponoszonych na tych obszarach – jest określenie strategii dla obszaru obejmującego

zlewnie dopływów górnej Wisły od źródeł do ujścia Sanu w oparciu o projekt Program

ochrony przed powodzią w dorzeczu górnej Wisły, który obejmie co najmniej spowolnienie

odpływu wód, wzrost retencji obiektowej i krajobrazowej, zarządzanie walorami chronionymi,

zarządzanie drogami wodnymi, produkcję energii, dostosowanie infrastruktury do potrzeb

zarządzania ryzykiem powodzi i działania nietechniczne możliwe w obszarze szczególnego

ryzyka.

6.4. Obszary kształtowania potencjału rozwojowego wymagające programowania

działań ochronnych

w.

rcl

Obszary te wyznacza się w celu ich dalszego rozwoju i wykorzystania potencjałów

endogenicznych związanych z istniejącymi na nich zasobami kulturowymi lub naturalnymi. Są

to obszary funkcjonalne, wobec których konieczne jest stosowanie działań ochronnych,

ograniczeń i wykluczeń funkcji oraz specyficznych form użytkowania ze względu na ich

wartość przyrodniczą, kulturową lub szczególne znaczenie dla ochrony zasobów naturalnych.

Wskazane obszary wymagają uwzględnienia w obowiązujących planach zagospodarowania

przestrzennego województw oraz w studiach i planach miejscowych gmin, a ponadto podjęcia

niezbędnych działań zgodnych z przeznaczeniem każdego z tych obszarów (Rysunek 44.).

Rysunek 44. Obszary kształtowania potencjału rozwojowego

Obszary kształtowania

potencjału rozwojowego

wymagające

programowania działań

ochronnych

Ochrony

krajobrazów

kulturowych

Ochrony

i kształtowania

zasobów wodnych

Strategicznych złoż

kopalin

ww

Cenne przyrodniczo

ustalenie

6.4.1. Obszary cenne przyrodniczo

Obszary cenne przyrodniczo stanowią potencjał rozwoju lokalnego i regionalnego. Delimitacja

obszaru funkcjonalnego w oparciu o walory przyrodnicze wynika z konieczności

równoważenia działalności ekonomicznej z celami ochrony, dla których zostały powołane

poszczególne obszary objęte ochrona prawną – ponieważ znakomitą większość155 terytorium

oraz Republiki Federalnej Niemiec (6,5%). Odra i Nysa Łużycka są rzekami granicznymi. Koordynacja wdrożenia RDW w ramach

Międzynarodowej Komisji Ochrony Odry przed Zanieczyszczeniem jest prowadzona na podstawie porozumienia z 8 maja 2002 r.

155 Parki Narodowe zajmują 1% powierzchni kraju, wobec 30% objętych ochroną w tradycyjnej formie.

v.p

l

zajmowanego przez nie oraz przez system łączących je korytarzy ekologicznych stanowią

obszary użytkowane gospodarczo. Przydatność do realizacji zamierzonych funkcji

gospodarczych określają ograniczenia prawne ustawowych form ochrony przyrody, podatność

na powstawanie konfliktów ekologicznych związanych z naruszeniami celów ochronnych oraz

zamierzone zarządzanie walorami przyrodniczymi i krajobrazowymi obszaru w aktach

planowania zagospodarowania przestrzeni. Na obszarach Natura 2000 i innych objętych

ochroną cennych przyrodniczo terenach oraz w korytarzach ekologicznych za dominującą

uznaje się funkcję przyrodniczą i ochronną. Na obszarach wyznaczanych dla ochrony

krajobrazu (PK, OChK) ograniczeniu podlega przede wszystkim lokalizacja turbin wiatrowych,

plantacji, jednolitych upraw wielkopowierzchniowych i obiektów kubaturowych

niedostosowanych do otoczenia.

.go

Zarządzanie przestrzenią funkcjonalną dotyczy przeniesienia na poziom wojewódzki

planowania przestrzennego dyspozycji wynikających z analizy przyjętego modelu ochrony,

dopuszczonych lub zakazanych w planach ochrony i planach zadań ochronnych form

aktywności ekonomicznej i analizy struktur przyrodniczych. Celami uwzględnienia wyżej

wymienionych dyspozycji są delimitacja i kształtowanie przestrzeni umożliwiającej rozwój

społeczno-ekonomiczny zgodny z oczekiwaniami społeczeństwa i akceptacja wprowadzanych

ograniczeń. Obejmuje to także koordynację planowania kompleksów zalesień i innych

nasadzeń uzupełniających strukturę przyrodniczą województwa oraz rozwój funkcji

symbolicznych i promocyjnych w oparciu o ponadprzeciętne w skali kraju i kontynentu walory

przyrodnicze i krajobrazowe. Ponadto pojęcie zarządzania dotyczy wskazania obszaru, który

powinien znajdować się pod ochroną prawną o różnym stopniu restrykcyjności ze względu na

zachowanie spójności przestrzeni przyrodniczej.

w.

rcl

Docelowy układ obszarów chronionych obejmuje obiekty objęte obecnie ustawową ochroną

przyrody i proponowane do objęcia wraz z otulinami, chroniące siedliska i gatunki ważne dla

utrzymania w dobrym stanie różnorodności biologicznej kraju i kontynentu, przestrzeń

funkcjonalną określaną jako korytarze ekologiczne lub korytarze migracji, łączące

poszczególne obiekty o określonych prawnie granicach, oraz obszary niezbędnych świadczeń

ekosystemowych w obszarach funkcjonalnych miast. Dodatkowo należy określić pozostałe

obszary ważne dla zasilania systemu przyrodniczego województw, w tym obszary użytkowane

rolniczo lub leśne o wysokich walorach przyrodniczych (High Nature Value, HNV).

ww

Wyznaczanie obiektów tworzących hierarchiczną sieć przyrodniczą, w tym korytarzy łączących

biocentra oraz obszarów zasilania systemu przyrodniczego, oparte jest na kryteriach oceny

wystarczalności dotychczasowego zakresu i sposobu ochrony zasobów i walorów

przyrodniczych, także krajobrazowych, oraz postępującej fragmentacji przestrzeni, związanej

ze zmianą funkcji przestrzeni w rozwoju społeczno-gospodarczym. Podstawą prawną dla

obszarów i funkcji zdefiniowanych prawnie jest ustawa o ochronie przyrody (Dz. U. z 2009 r.

Nr 151, poz. 1220) oraz Strategia ochrony i umiarkowanego użytkowania różnorodności

biologicznej (dokument przyjęty przez Rząd). Podmiotami wyznaczającymi obszar

i określającymi potrzeby ochronne są odpowiednie jednostki samorządu terytorialnego

w porozumieniu z ministrem właściwym ds. środowiska, Generalnym lub Regionalnym

Dyrektorem Ochrony Środowiska – na podstawie aktualnej dokumentacji przyrodniczej,

stanowiącej część opracowania ekofizjograficznego.

6.4.2. Obszary ochrony krajobrazów kulturowych

Konieczne jest określenie przestrzeni mogącej pełnić funkcje symboliczne oraz identyfikacyjne

w skali kraju i kontynentu, a także zahamowanie postępującego procesu homogenizacji

krajobrazu miejskich obszarów funkcjonalnych. Potrzebne jest również określenie potencjału

rozwojowego związanego z zachowaniem wartościowych elementów i struktur przestrzennych

obszarów poprzemysłowych i miejskich zdegradowanych oraz mniej eksponowanych

v.p

l

krajobrazów decydujących o jakości życia społeczności lokalnych i będących świadectwem

historii – także najnowszej.

.go

W celu stworzenia systemu zmierzającego do zahamowania postępującej degradacji środowiska

kulturowego, nieodwracalnej utraty krajobrazów historycznych i tworzących tożsamość

miejsca, w tym rozwiązania konfliktów społecznych związanych z degradacją przestrzeni

przyrodniczej, zabytkowych zespołów urbanistycznych i ruralistycznych, zabytków

architektonicznych, konieczne jest wprowadzenie do dokumentów planistycznych wszystkich

szczebli zintegrowanej ochrony środowiska kulturowego, umożliwiającej gospodarowanie

krajobrazem w celu podniesienia konkurencyjności regionów. Wymaga to opracowania

metodologii dotyczącej identyfikacji równorzędnych wartości przyrodniczych, krajobrazowych,

niematerialnego dziedzictwa kulturowego związanego z regionem geograficznym

i zabytkowych obiektów kultury materialnej, w tym potencjalnych obszarów stanowisk

archeologicznych, oraz zarządzania nimi w celu stworzenia warunków do prowadzenia

aktywnej polityki konserwatorskiej i promocyjnej w stosunku do tych zasobów. Zadanie

obejmuje określenie przestrzeni i obiektów poddanych ochronie lub wskazanych do ochrony

(łącznie z poziomem ochrony gwarantowanym na podstawie list obiektów i obszarów) oraz

prowadzenie monitoringu zachowania zasobów i zachowania materialnego dowodu do analiz

archeologicznych, które wykonają następne pokolenia156. Metodologia zostanie opracowana

przez zespół, złożony z przedstawicieli ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego,

Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, ministra właściwego ds. kultury i dziedzictwa

narodowego, Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz środowisk naukowych. Obszary te

zostaną wyodrębnione w planach zagospodarowania przestrzennego województw jako

ustalenie wiążące.

6.4.3. Obszary ochrony i kształtowania zasobów wodnych

w.

rcl

Racjonalne gospodarowanie zasobami wód ujmowanych na potrzeby zaopatrzenia ludności

oraz dla rozwoju gospodarczego powinno zapewniać równowagę poboru i odtwarzania

zasobów, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiednio wysokiego poziomu oczyszczania

wód zużytych. Zużywanie wody powinno zapewnić zrównoważony rozwój społeczeństwa oraz

poszanowanie i zapewnienie zaspokojenia potrzeb przyszłych pokoleń. Wspomaganiem

racjonalnego korzystania z zasobów wodnych powinno być coraz większe

zagospodarowywanie wód opadowych w obrębie zlewni, zwłaszcza w aglomeracjach

i pozostałych obszarach zurbanizowanych. Określone w programie wodno-środowiskowym

kraju (PWŚK) zasięgi obszarów występowania deficytów wody będących wynikiem

nadmiernego rozdysponowania jej zasobów w procesie wydawania pozwoleń wodno-prawnych, wymaga podjęcia ścisłej współpracy organów wydających te pozwolenia, którymi

są starostowie z odpowiednimi RZGW.

W pzpw należy określić obszary realizacji następujących zadań

ww

a. ochrona i ewentualna rewitalizacja struktur krajobrazowych odpowiadających za

mikroretencję obszarową, w tym obszarów mokradłowych i dolin małych cieków,

b. adaptacja i modernizacja techniczna istniejących systemów melioracyjnych oraz

budowa małych zbiorników służących do przechwytywania wód opadowych

i w okresie posusznym do nawadniania upraw dla zapewnienia wody gospodarstwom

i farmom wielkotowarowym,

c. budowa zbiorników retencyjnych i wielofunkcyjnych, jeśli takie zadanie zostanie

zdefiniowane w danej zlewni,

156 Europejska Konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego (poprawiona) (Dz. U. z 1996 r. Nr 120, poz. 564)

v.p

l

d. uwzględnienie obszarów ubogich w zasoby wodne lub obszarów o zasobach wodnych

złej jakości poprzez wyłączenie tych obszarów z możliwości lokalizowania

użytkowników o dużym zapotrzebowaniu na wodę i zrzut ścieków,

e. zarządzanie obiegiem wód deszczowych,

f. wprowadzenie ekologicznych obszarów ochronnych wokół jezior oraz stref

ochronnych ujęć i głównych zbiorników wód podziemnych,

g. uwzględnienie obszarów ochrony głównych zbiorników wód podziemnych i ujęć wody

do spożycia,

h. koordynowanie działań z zakresu sanitacji obszarowej, ujętych w KPOŚK

i w programach powiązanych oraz dokumentach planistycznych niższego szczebla.

.go

Pzpw powinny zawierać warstwę informacyjną co najmniej na temat scalonych jednolitych

części wód powierzchniowych i podziemnych oraz wszystkie działania określone dla nich

w PWŚK i planach gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy. Warstwę informacyjną

stanowią dokumenty gospodarki wodnej odnoszące się do wydzieleń scalonych jednolitych

części wód powierzchniowych i podziemnych, których granice nie pokrywają się z granicami

podziału administracyjnego.

6.4.4. Obszary ochrony strategicznych złóż kopalin

w.

rcl

W celu zachowania wartości użytkowych złóż kopalin mających znaczenie strategiczne dla

gospodarki państwa, w tym zachowania bezpieczeństwa energetycznego kraju w perspektywie

roku 2030 i późniejszych lat, konieczna jest delimitacja obszarów występowania strategicznych

złóż kopalin i podjęcie działań w zakresie ich ochrony przed stałą zabudową i inwestycjami

liniowymi oraz wprowadzenie ograniczeń co do sposobu gospodarowania na tych terenach.

Wskazanie tych obszarów jest szczególnie istotne dla terenów występowania złóż, których

eksploatacja nie została jeszcze podjęta. Oprócz określenia przestrzennego występowania złóż

(delimitacji) należy także zdefiniować rodzaje działań możliwych do prowadzenia na tych

terenach do czasu rozpoczęcia eksploatacji tych złóż. Wymaga to sporządzenia przez Rząd

(ministra właściwego ds. gospodarki we współpracy z ministrem właściwym do spraw

środowiska157) wykazu złóż o znaczeniu strategicznym dla państwa z określeniem

przestrzennego zasięgu ich zalegania. Następnie wojewoda wspólnie z samorządem, na

którego terenie znajdują się wskazane złoża, ustala rodzaj i czas działalności oraz rodzaj

zabudowy dopuszczalnej na danym terenie. Wyniki tych ustaleń winny być wprowadzone

zarówno do strategii wojewódzkich, jak i do planów zagospodarowania przestrzennego

wszystkich kategorii.

6.5. Obszary funkcjonalne wymagające restrukturyzacji i rozwoju nowych funkcji przy

wsparciu instrumentów właściwych polityce regionalnej

ww

Na pewnych obszarach kraju występuje koncentracja problemów o charakterze społeczno-gospodarczym mogących mieć znaczenie krajowe. Ze względu na ich wpływ na procesy

zagospodarowania przestrzennego kraju, w tym poprawę spójności wewnętrznej,

rozwiązywanie tych problemów wymaga specjalnych działań polityki przestrzennego

zagospodarowania, wspieranej instrumentami polityki regionalnej oraz koordynowanymi

instrumentami terytorialnymi innych polityk publicznych.

Ze względu na zasięg i skalę problemów wymagających działań nie tylko w sferze polityki

przestrzennego zagospodarowania kraju, ale także w sferze polityki regionalnej, wyróżniono

pięć typów obszarów (wymienionych także w KSRR 2020), które wymagają długofalowej

interwencji publicznej z poziomu krajowego w partnerstwie z władzami regionalnymi

i lokalnymi. Zalicza się do nich: miasta i inne obszary tracące dotychczasowe funkcje

157 Minister właściwy do spraw środowiska pełni funkcję organu administracji geologicznej, odpowiedzialnego za gospodarowanie zasobami

złóż kopalin.

v.p

l

społeczno-gospodarcze, obszary o najniższym poziomie dostępu do dóbr i usług

warunkujących możliwości rozwojowe, obszary przygraniczne, obszary o najniższej

dostępności transportowej do ośrodków wojewódzkich oraz obszary o najniższym stopniu

rozwoju i pogarszających się perspektywach rozwojowych (Rysunek 45.).

Aby zapewnić integrację działań polityki przestrzennego zagospodarowania kraju i polityki

regionalnej dla wsparcia tych obszarów, przewidziane jest opracowanie makroregionalnych

strategii rozwoju, obligatoryjnie uwzględnianych w planach zagospodarowania przestrzennego

województw i strategiach regionalnych, zgodnie z hierarchicznym systemem planowania

(Rysunek 37.). Szczegółowe działania zostaną zawarte w strategii rozwoju dla Pomorza

Środkowego i Polski Zachodniej oraz aktualizacji Strategii Rozwoju Społeczno-Gospodarczego Polski Wschodniej.

.go

Rysunek 45. Obszary funkcjonalne wymagające restrukturyzacji i rozwoju nowych funkcji przy

wsparciu instrumentów właściwych polityce regionalnej

Obszary wymagające

restrukturyzacji i rozwoju

nowych funkcji przy

wsparciu instrumentów

właściwych polityce

regionalnej

Miasta i inne

obszary tracące

swe

dotychczasowe

funkcje

O najniższym

poziomie dostępu

do dóbr i usług

warunkujących

możliwości

rozwojowe

zalecenie

koordynacja

Przygraniczne

w.

rcl

Obszary

o najniższym

stopniu rozwoju

i pogarszających się

perspektywach

rozwojowych

ustalenie

O najniższej

dostępności

transportowej do

ośrodków

wojewódzkich

6.5.1. Obszary o najniższym stopniu rozwoju i pogarszających się perspektywach

rozwojowych

ww

W KPZK 2030, a następnie w planistycznym dokumencie krajowym oraz w pzpw uwzględnia

się dwa obszary funkcjonalne o najniższym stopniu rozwoju oraz pogarszających się

perspektywach rozwojowych w skali kraju. Obszary tej kategorii znajdują się w co najmniej

ośmiu województwach położonych na terenie Polski Wschodniej, Pomorza Środkowego

i Polski Zachodniej. Niski poziom PKB per capita, słaba dostępność oraz jakość usług

publicznych, a także mały potencjał ośrodków miejskich, słabo rozwinięta sieć osadnicza

i zaburzona struktura demograficzna wywołana m.in. migracjami ludzi młodych do

największych miast w kraju i za granicę pogarszają sytuację społeczną, gospodarczą

i przestrzenną tych terenów. Na rozwój Polski Wschodniej duży wpływ mają dodatkowo

położenie wzdłuż stanowiącej istotną barierę społeczną i kulturową zewnętrznej granicy UE

oraz niski w skali kraju poziom urbanizacji.

6.5.2. Miasta i inne obszary tracące dotychczasowe funkcje społeczno-gospodarcze

Analizy wykonane na potrzeby KSRR 2020 i KPZK 2030 wskazują, że w wyniku przemian

gospodarczych o charakterze strukturalnym oraz zmian na lokalnych rynkach zatrudnienia

dochodzi do obniżenia znaczenia gospodarczego pewnych obszarów, w szczególności

miejskich, a także do koncentracji negatywnych zjawisk społecznych i fizycznej degradacji

zabudowy mieszkaniowej oraz przestrzeni miejskich. Zjawiska te dotyczą najczęściej ośrodków

lokalnych i subregionalnych, w których niemożliwe jest przeprowadzenie w krótkim czasie

restrukturyzacji upadających tradycyjnych gałęzi przemysłu. Ze względu na dużą dynamikę

v.p

l

zmian i naturalne procesy przepływu osób w dużych ośrodkach miejskich i ich obszarach

funkcjonalnych negatywne zjawiska tego typu mają tendencję do koncentrowania się

w pewnych dzielnicach. W Polsce przeważnie są to obszary blokowisk oraz stare dzielnice

miast, w których nie uregulowano stosunków własnościowych. Obok degradacji społeczno-gospodarczej punktowo występuje także zjawisko degradacji środowiskowej terenów

użytkowanych wcześniej przez przemysł lub przez wojsko.

.go

Miasta i obszary tracące swoje dotychczasowe funkcje społeczno-gospodarcze znajdują się na

terenie całego kraju (Łódź, Radom), a ich największa koncentracja występuje na terenie

Aglomeracji Górnośląskiej. Obszary zdegradowane społecznie i gospodarczo oraz

środowiskowo wymagają identyfikacji w planach zagospodarowania przestrzennego

województw i w strategiach rozwoju województw oraz przygotowania kompleksowych planów

rewitalizacji uwzględniających aspekty społeczne, gospodarcze i przestrzenne. Plany będą

podstawą do prowadzenia kompleksowych działań (z poziomu kraju, regionu i gmin) na rzecz

odwrócenia negatywnych trendów rozwojowych. Działania rewitalizacyjne na poziomie

krajowym i regionalnym będą realizowane w ramach prac nad polityką miejską w zespole

powołanym przez ministra ds. rozwoju regionalnego, w którego skład wejdą przedstawiciele

innych resortów, jednostek samorządu terytorialnego i partnerów społecznych.

6.5.3. Obszary o najniższym poziomie dostępu do dóbr i usług warunkujących

możliwości rozwojowe

w.

rcl

W ramach prac nad KSRR 2020 jako jedną z podstawowych przyczyn złych perspektyw

rozwojowych obszarów wiejskich i miast położnych z dala od głównych ośrodków wzrostu

zidentyfikowano niski poziom dostarczania usług publicznych decydujących o rozwoju.

Obszary, które charakteryzują najgorsze wskaźniki w zakresie dostępu mieszkańców do

edukacji, zdrowia, usług komunalnych i kultury, są rozmieszczone mozaikowo na terenie

całego kraju. Są to najczęściej obszary słabiej rozwijające się, naznaczone niekorzystnymi

trendami demograficznymi i w małym stopniu przygotowane do uczestniczenia w procesach

absorpcji innowacji płynących z największych ośrodków miejskich czy też wytworzenia

własnej specjalizacji. Ze względu na priorytet spójności wewnętrznej kraju i regionów

poszczególni ministrowie określą krajowe minimalne standardy dostępu do usług (np. do usług

medycznych). Regionalne standardy, wyższe niż minimalne standardy na poziomie krajowym,

zostaną określone przez samorząd województw w partnerstwie z samorządami i organizacjami

lokalnymi. Standardy krajowe zostaną opracowane w ramach zespołu powołanego przez

ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego. Obszary te, jako ustalane obligatoryjnie, będą

delimitowane w planach zagospodarowania przestrzennego województw w oparciu

o standardy krajowe i regionalne, natomiast działania naprawcze będą realizowane na

podstawie strategii rozwoju województw i odpowiednich krajowych zintegrowanych strategii

zintegrowanych.

6.5.4. Obszary przygraniczne

ww

KPZK 2030 (w ślad za KSRR 2020) rozróżnia dwa rodzaje obszarów przygranicznych. Są to

obszary zlokalizowane na zewnętrznej granicy UE oraz obszary przygraniczne położone

wzdłuż wewnętrznej granicy z UE. Konieczność odmiennej analizy i odmiennych działań na

tych obszarach wynika z uwarunkowań politycznych i prawno-instytucjonalnych. Rozwój

obszarów zlokalizowanych wzdłuż zewnętrznej granicy UE zależy od sytuacji politycznej

państw sąsiadujących z Polską od wschodu. Na potencjał tych obszarów wpływają niewielkie

powiązania gospodarcze i społeczne z obszarami przygranicznymi po drugiej stronie granicy.

Dodatkowym czynnikiem potęgującym trudności w ich rozwoju jest słabość ośrodków

miejskich zlokalizowanych na ich obszarze oraz niekorzystna sytuacja społeczno-gospodarcza

i słaba dostępność do regionalnych ośrodków wzrostu. Z kolei obszary zlokalizowane wzdłuż

wewnętrznej granicy z UE pozostają pod wpływem blisko położonego Berlina oraz miast po

v.p

l

drugiej stronie granicy, co powoduje wypłukiwanie zasobów do niemieckich ośrodków

miejskich. Przyczyną słabego rozwoju tych obszarów jest także rzadsza sieć osadnicza oraz

niska dostępność do centrum kraju.

Specyfika problemów charakteryzujących te obszary wymusza zintegrowane podejście

w ramach polityki przestrzennego zagospodarowania kraju i polityki regionalnej na każdym

poziomie programowania i zarządzania. Służyć temu będzie opracowanie na poziomie

krajowym docelowo od sześciu do ośmiu makroregionalnych strategii rozwoju przestrzennego

i społeczno-gospodarczego, obejmujących tereny położone po obu stronach granicy. Strategie

te powinny obejmować obszar Morza Bałtyckiego, Zalew Wiślany, Obwód Kaliningradzki,

Litwę, Białoruś, Ukrainę, Słowację, Czechy oraz Niemcy. Dokumenty zostaną opracowane

z udziałem polskich podmiotów samorządowych i społecznych oraz przedstawicieli

samorządów i partnerów społecznych państwa, z którym będzie opracowywana dana strategia.

.go

6.5.5. Obszary o najniższej dostępności transportowej do ośrodków wojewódzkich

ww

w.

rcl

Analizy wykonane na potrzeby KPZK 2030 i KSRR 2020 wskazują, że dla zapewnienia

spójności wewnętrznej kraju duże znaczenie ma zwrócenie szczególnej uwagi polityki

przestrzennego zagospodarowania kraju i polityki regionalnej na obszary najbardziej oddalone

od głównych ośrodków wzrostu. Naturalne przeszkody geograficzne (np. góry), niska gęstość

zaludnienia oraz fizyczne oddalenie od ośrodków administracyjnych i gospodarczych

powiązane ze słabą jakością infrastruktury są szczególną barierą rozwojową. Obszary takie nie

mają możliwości uczestniczenia w procesach rozprzestrzeniania się czynników rozwoju,

oferowania dobrych miejsc pracy, mają charakter depopulacyjny i w dłuższej perspektywie

osłabiają spójność wewnętrzną kraju oraz jego poszczególnych regionów. Wyznaczanie

obszarów o najniższej dostępności na poziomie regionalnym w ramach planów

zagospodarowania przestrzennego województw będzie się odbywało na zasadzie zalecenia.

Wojewódzkie strategie rozwoju będą zawierały specjalnie dedykowane działania krajowe

związane z realizacją sektorowych programów rozbudowy infrastruktury transportowej

i unowocześnienia taboru. Uzupełnieniem działań krajowych będą działania realizowane

w ramach programów regionalnych.

v.p

l

VII. System realizacji Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju

2030

7.1. Założenia przebudowy systemu prowadzenia krajowej polityki przestrzennej

Podstawową rolą systemu prowadzenia polityki przestrzennej jest zapewnienie skutecznego

i efektywnego urzeczywistnienia priorytetów formułowanych w KPZK 2030 oraz

dokumentach planistycznych różnego szczebla. Dla właściwej realizacji tych zadań niezbędny

jest stabilny i przejrzysty system prawny oraz dostosowany do zadań system instytucjonalny,

który zapewni współdziałanie i koordynację działań różnych podmiotów i szczebli biorących

udział w realizacji polityki przestrzennej kraju.

.go

Zgodnie z Założeniami systemu zarządzania rozwojem Polski, proponowane w KPZK 2030

rozwiązania powinny cechować: kompletność pod względem wszystkich składowych procesu

prowadzenia polityki przestrzennej oraz integracja planowania społeczno-gospodarczego

z przestrzennym, zgodnie z europejskimi nowoczesnymi kierunkami prowadzenia

zintegrowanej polityki rozwoju.

w.

rcl

System realizacji KPZK 2030 uwzględnia: aktualny stan prawny dotyczący planowania

i zagospodarowania przestrzennego, zasady prowadzenia polityki rozwoju, propozycje założeń

nowelizacji ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym i powiązanych aktów

prawnych. KPKZ 2030 zawiera w dużej mierze elementy postulatywne wobec systemu

planowania przestrzennego i szeroko rozumianego gospodarowania przestrzenią. Dokument

proponuje dokonanie zasadniczego przeorganizowania systemu, w tym wprowadzenie nowych

rozwiązań prawnych i instytucjonalnych. W ten sposób zostaną stworzone w Polsce warunki

budowy spójnego, zintegrowanego i hierarchicznego układu planowania i gospodarowania

przestrzenią. Zintegrowany system będzie pozytywnie oddziaływał na realizację celów

społeczno-gospodarczych wyznaczanych w odniesieniu do przestrzeni.

Postulowane w KPZK 2030 zmiany mają na celu zwiększenie koordynacyjnej roli polityki

przestrzennej w stosunku do polityk sektorowych wpływających najsilniej na stan

zagospodarowania przestrzennego kraju i poszczególnych terytoriów oraz na zmiany tego

stanu. Koordynacyjna rola polityki przestrzennej wymaga systemu realizacji opartego na

skutecznych mechanizmach koordynacji na płaszczyźnie poziomej (resortowym) i pionowej

(poszczególne podmioty). Za realizację krajowej polityki przestrzennej odpowiada przede

wszystkim Rząd. Postulowane zmiany dotyczą nie tylko koordynacji, ale także racjonalizacji

funkcji, w tym w odniesieniu do instytucji biorących udział w realizacji polityki przestrzennej,

polityki regionalnej i polityk sektorowych na poziomie krajowym i regionalnym. W nowym

systemie wzrasta znaczenie dialogu i partnerstwa w relacjach pionowych, aby zrównoważyć

pojawiające się silniejsze hierarchiczne powiązania poszczególnych poziomów planowania.

ww

Sprawny system musi zapewniać realizację ponadlokalnych celów publicznych. Wiąże się to

z koniecznością zapewnienia warunków dla łączenia celów realizacji polityki przestrzennej

z działaniami na poziomie regionalnym. Temu celowi służy propozycja silniejszego

powiązania planowania przestrzennego i społeczno-gospodarczego, tj. strategii rozwoju

i studiów uwarunkowań oraz dokumentów realizacyjnych, tj. programów operacyjnych oraz

planów zagospodarowania przestrzennego.

Postulaty kierowane wobec systemu obecnego oraz opis nowego systemu zostały

sformułowane w postaci celu KPZK 2030, równorzędnego z pozostałymi pięcioma,

zatytułowanego: Przywrócenie i utrwalenie ładu przestrzennego.

7.2. Plan działań służący realizacji KPZK 2030

v.p

l

Integralnym elementem w procesie realizacji wizji i założeń nowego sytemu jest Plan działań

zawierający propozycje zagadnień, terminów i jednostek realizacyjnych odpowiedzialnych za

przygotowanie zmian o charakterze prawnym i instytucjonalnym. Plan formułuje zadania

podmiotów uczestniczących w realizacji celów polityki planowania przestrzennego,

w szczególności ministrów właściwych (przede wszystkim tych, którzy odpowiadają za

prowadzenie polityk mających silny wpływ na kształtowanie struktur przestrzennych) oraz

jednostek samorządu terytorialnego.

7.3. Ustalenia i zalecenia

.go

Zaproponowane w Planie działań zadania wymagają realizacji w określonym dla każdego

działania horyzoncie czasowym i korzystania z instrumentów: planistycznych, prawnych,

inwestycyjnych oraz instytucjonalnych. Realizacja Planu działań pozwoli urzeczywistnić

koordynacyjną funkcję polityki przestrzennej uwzględniającej współzależności pomiędzy

sferami jej wpływu, nadając jej status głównej płaszczyzny, na której następuje porównanie

resortowych (sektorowych) planów i zamierzeń mających odwzorowanie w przestrzeni

z koncepcją uporządkowanego rozwoju przestrzennego zagospodarowania państwa.

W myśl ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z marca 2003 roku, realizacja

koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju następuje m.in. poprzez przełożenie

zapisów koncepcji na poziom regionalny dzięki wprowadzeniu ustaleń koncepcji do planów

zagospodarowania przestrzennego województw. Działanie to stanowi warunek uzgodnienia

planu z Koncepcją, dokonywanego przez ministra właściwego ds. budownictwa, gospodarki

przestrzennej i mieszkaniowej.

w.

rcl

W KPZK 2030 przejęto obowiązek wdrożenia ustaleń i zaleceń określonych w Tabeli 5.

(Rozdział VI.), odnoszących się do działań wobec wskazanych w dokumencie obszarów

funkcjonalnych oraz wdrożenia działań o charakterze planistycznym w formie opracowania

strategii, planów i studiów zagospodarowania przestrzennego. Ustalenia (obowiązkowe)

i zalecenia (fakultatywne) angażują instytucje na każdym poziomie planowania i realizacji, tj. od

delimitacji po wdrożenie strategii. Przyjęcie zapisu KPZK jako obligatoryjnego ustalenia czy

fakultatywnego zalecenia nie musi narzucać sposobu zaadresowania danej kwestii.

KPZK 2030 nie formułuje ustaleń i zaleceń odnoszących się do przygotowania i wyznaczania

programów zadań celu publicznego o charakterze inwestycyjnym, a podobnie jak planowanie

regionalne wskazuje priorytety i kierunki zmian, pozostawiając przygotowanie dokumentów

strategicznych i realizacyjnych poszczególnym jednostkom samorządu terytorialnego.

Realizacja KPZK 2030 będzie angażować także wszystkie te instytucje, których udział jest

niezbędny dla powodzenia danego przedsięwzięcia, z uwzględnieniem przede wszystkim

Ministerstwa Finansów.

7.4. System finansowania

ww

KPZK 2030 określa wizję przestrzennego zagospodarowania kraju i wskazuje na działania,

które należy podjąć, aby została ona zrealizowana. Mają one różny charakter: planistyczny,

prawny, administracyjny. Wiele z określonych w Koncepcji przedsięwzięć ma charakter

infrastrukturalny – tam, gdzie było to możliwe i zasadne, wskazano na etapy modernizacji

i powstawania nowych inwestycji (np. w odniesieniu do obszaru transportu drogowego

i kolejowego oraz rozbudowy i modernizacji sieci energetycznych) lub wskazano przybliżony

horyzont czasowy realizacji poszczególnych przedsięwzięć.

Koncepcja wskazuje na konieczność realizowania określonych inwestycji, niemniej nie jest

dokumentem, na podstawie którego są podejmowane decyzje realizacyjne. Zgodnie

z hierarchicznym systemem planowania, poszczególne projekty będą realizowane na podstawie

v.p

l

planów, programów i innych dokumentów operacyjnych przewidzianych w krajowym systemie

strategicznego zarządzania i przyjmowanych przez właściwe organy państwa (najczęściej przez

Radę Ministrów). To w ramach tych dokumentów będą podejmowane decyzje dotyczące

wysokości i sposobu finansowania oraz dokładnych lat realizacji. Następnie zapisy tych

dokumentów powinny stać się podstawą do tworzenia wieloletnich planów finansowania

państwa (obejmujących wszystkie wydatki sektora finansów publicznych), a następnie zapisów

budżetów samorządów terytorialnych i planów budżetowych innych jednostek sektora

finansów publicznych. Tam, gdzie do realizacji przedsięwzięć będą wykorzystywane środki

UE, zostaną one alokowane w ramach odpowiednich programów operacyjnych lub innych

dokumentów programowych (np. w przypadku instrumentu wsparcia dla rozbudowy połączeń

transgranicznych w ramach sieci TEN). Ważną rolę w realizacji zapisów KPZK 2030 będą

odgrywały także środki finansowe podmiotów prywatnych, np. w zakresie rozbudowy

i modernizacji energetyki oraz sieci telekomunikacyjnych i energetycznych.

.go

Jak wynika z powyższych informacji, kierunki inwestycyjne wynikające z KPZK 2030 mają

charakter ramowy – określają pożądane inwestycje, jednak ich realizacja pozostawiona jest

odpowiednim instytucjom i jest warunkowana zmieniającymi się w czasie możliwościami

finansowymi i administracyjnymi. Jak wspomniano w Rozdziale VI, przebieg realizacji

inwestycji realizowanych w ramach różnych programów i planów inwestycyjnych będzie

systematycznie monitorowany, tak aby można było formułować rekomendacje na poziomie

Rady Ministrów odnoszące się do zapewnienia realizacji przedstawionej w KPZK 2030 wizji.

Przewiduje się również możliwość aktualizacji KPZK, w całości lub w części, w zależności od

zmian uwarunkowań społeczno- gospodarczych i rozwoju przestrzennego.

7.5. Poziom i źródła finansowania działań rozwojowych

w.

rcl

Nie jest możliwe precyzyjne określenie poziomu nakładów, które są niezbędne dla

zrealizowania programu inwestycyjnego określonego w KPZK 2030 w perspektywie

najbliższych dwudziestu lat. Wynika to z faktu, że wynikające z KPZK 2030 przedsięwzięcia

zostaną dopiero oszacowane w momencie tworzenia wieloletnich planów i programów

o charakterze operacyjnym i średniookresowym horyzoncie obowiązywania (5 do 10 lat). Tylko

część wydatków niezbędnych do poniesienia w latach 2012 - 2015 (w zależności od sektora)

została już szczegółowo oszacowana i określona w obowiązujących dokumentach rządowych.

Pamiętać także należy, że w przypadku dużych projektów infrastrukturalnych, np. drogowych,

dużą część kosztów mogą stanowić wydatki na sfinansowanie zakupu gruntów (inwestycje po

nowych trasach), których wartość może znacznie zmieniać się w czasie.

ww

Obecnie trudna do określenia jest skala dochodów i wydatków, którymi w perspektywie do

2030 roku dysponować będzie budżet finansów publicznych, w szczególności w związku

z dynamicznymi zmianami koniunktury gospodarczej na świecie, a stąd rozmiarami potencjału

krajowego, prawdopodobnym tempem wzrostu PKB i możliwościami reform strukturalnych.

Niejasna jest również skala środków unijnych, jakie będą możliwe do pozyskania

w perspektywie finansowej 2014 – 2020, w warunkach zaburzeń gospodarczych w strefie euro.

Można jednak przewidywać, że środki po roku 2020 będą niewielkie.

Uwzględniając powyższe uwarunkowania wykonano symulacje, które szacują wielkość

dostępnych publicznych środków finansowych (krajowych i UE) na sfinansowanie wydatków

o charakterze modernizacyjnym i rozwojowym w perspektywie następnych dziesięciu lat

(z próbą wskazania perspektywy do roku 2030). Wydatki te, zwane wydatkami strukturalnymi,

zasadniczo pokrywają się z kategoriami interwencji funduszy strukturalnych w czterech

podstawowych obszarach: sektor produkcyjny (wsparcie przedsiębiorstw, turystyka, badania

i rozwój technologiczny), zasoby ludzkie (polityka rynku pracy, przeciwdziałanie wykluczeniu,

kształcenie i szkolenie zawodowe, potencjał adaptacyjny pracowników, działania na rzecz

kobiet), infrastruktura podstawowa (transport, telekomunikacja, energetyka, ochrona

v.p

l

środowiska i gospodarka wodna, planowanie przestrzenne, infrastruktura społeczna), pomoc

techniczna. W tym kontekście, ze względu na specyfikę KPZK 2030, największe znaczenie

mają środki przeznaczone na finansowanie inwestycji infrastrukturalnych. Należy jednak

pamiętać, że umiejscowione przestrzennie wydatki w obszarze sektora produkcyjnego

i zasobów ludzkich mogą z jednej strony determinować potrzeby infrastrukturalne, a z drugiej

określać wysokość możliwych do wydatkowania środków.

Należy zaznaczyć, że wydatki strukturalne nie są kategorią tożsamą z nakładami

inwestycyjnymi (nakładami brutto na środki trwałe158). Wydatki strukturalne obejmują także

wydatki na cele związane z rozwojem kapitału ludzkiego; również nie wszystkie wydatki

w kategorii wsparcie sektora produkcyjnego są związane z nakładami brutto na środki trwałe.

Wydatki strukturalne są zatem kategorią znacznie szerszą niż nakłady inwestycyjne.

.go

W 2010 roku (ostatnim, dla którego są dostępne szczegółowe dane statystyczne) w Polsce

wydatkowano około 95,5 mld zł ze środków strukturalnych, z tego ponad 61 mld zł

pochodziło ze środków krajowych, a około 34,5 mld zł ze środków UE. W 2010 r.

odnotowano wysoki wzrost wydatków z instrumentów strukturalnych UE. Wyniosły one

około 36% wartości wszystkich wydatków strukturalnych.

Wyniki symulacji wskazują, iż w latach 2014 – 2015, a zwłaszcza w roku 2015 zostanie

osiągnięty maksymalny poziom wydatków strukturalnych. Nastąpi przy tym kumulacja

wydatków unijnych wynikająca z nałożenia się dwóch perspektyw finansowych i zakładane

w tym okresie wydatki z funduszy unijnych osiągną maksymalny poziom, wynoszący ponad

2,5% PKB.

w.

rcl

Po 2020 roku stopniowo udział wydatków strukturalnych w PKB i w wydatkach sektora

finansów publicznych będzie spadać ze względu na zmniejszanie się transferów ze strony UE

oraz zwiększanie udziału innych wydatków, w tym związanych z utrzymaniem sieci

infrastruktury.

Powyższe symulacje wskazują, że w Polsce można liczyć (przyjmując założenie 3,7% rocznego

tempa wzrostu gospodarczego w latach 2011 – 2020159) na możliwości pokrycia ze źródeł

publicznych (krajowych i UE) wartości wszystkich wydatków modernizacyjnych

i rozwojowych w latach 2011-2020 w wysokości

• w wariancie optymistycznym: około 1,4 bln zł, z czego ponad 1 bln zł pochodzić

będzie ze źródeł krajowych, a ponad 400 mld zł ze źródeł UE;

• w wariancie umiarkowanym około 1,1 bln zł, z czego około 750 mld zł pochodzić

będzie ze źródeł krajowych, a blisko 400 mld zł ze źródeł UE.

Należy przy tym pamiętać, że szacunki środków ze źródeł unijnych są wstępne i niepewne.

ww

Porównanie udziału nakładów inwestycyjnych160 w PKB w innych krajach UE pozwala

domniemywać, że wyznaczony szacunek wielkości wydatków strukturalnych wydaje się

adekwatny do możliwości polskiej gospodarki. W krajach, które najdotkliwiej odczuły skutki

spowolnienia gospodarczego, a w których notowano wysoki poziom wydatków strukturalnych,

przy jednoczesnym wysokim deficycie finansów publicznych, np. w Estonii, w Irlandii, na

Łotwie, w latach kryzysu 2008-2009 notowany spadek tempa wzrostu PKB był dużo wyższy

niż w Polsce. Należy zatem brać też pod uwagę wielkość gospodarki Polski.

158 Nakłady brutto na środki trwałe obejmują nakłady na budynki i budowle, maszyny, urządzenia techniczne i narzędzia, środki transportu i

inne, w tym melioracje szczegółowe, koszty ponoszone przy nabyciu gruntów i środków trwałych, inwentarz żywy oraz odsetki od kredytów i

pożyczek inwestycyjnych.

159 Na podstawie Wytycznych dotyczących stosowania jednolitych wskaźników makroekonomicznych będących podstawą oszacowania

skutków finansowych projektowanych ustaw. Aktualizacja – kwiecień 2011, Ministerstwo Finansów, 19 maja 2011 r.

160 Porównano dane dotyczące nakładów inwestycyjnych z uwagi na fakt, że dane na temat wydatków strukturalnych w innych krajach nie są

dostępne.

v.p

l

Podział na poszczególne kategorie wydatków powinien uwzględniać priorytety inwestycyjne

określone w średniookresowej strategii rozwoju kraju (aktualizacja SRK 2020

w przygotowaniu). Punktem wyjścia może być jednak obecna struktura wydatków

strukturalnych – na infrastrukturę podstawową w 2010 roku wydatkowane zostało

około 67,8 mld zł (łącznie blisko 71% wszystkich wydatków), natomiast na transport około

36,8 mld zł (39%). Biorąc pod uwagę zapóźnienia w tym względzie oraz potrzeby związane

z realizacją już zatwierdzonych programów rozwoju infrastruktury (program budowy dróg,

program rozwoju infrastruktury kolejowej), można się spodziewać, że udział wydatków na

infrastrukturę podstawową pozostanie do końca drugiej dekady XXI na podobnym poziomie

i będą one miały 70-procentowy udział w całości wydatków rozwojowych. Pod koniec drugiej

dekady stopniowo zacznie maleć udział wydatków na infrastrukturę – ze względu na

zwiększanie roli wydatków na sektor badawczo rozwojowy i zasoby ludzkie.

w.

rcl

.go

Należy zauważyć, że już w najbliższych latach (po 2015 roku) będzie się zmieniała struktura

wydatków przeznaczonych na infrastrukturę: przy stałym udziale wydatków na transport

(około 40%) może wzrastać udział wydatków na infrastrukturę kolejową, co wynika z

zamierzeń związanych z modernizacją kolei i transportu multimodalnego w dużych miastach

na ich obszarach funkcjonalnych. Szacuje się, że łącznie do 2020 roku będzie możliwe

sfinansowanie ze źródeł publicznych transportowego programu inwestycyjnego o wartości

około 440-560 mld zł (średnio 44-56 mld zł rocznie), inwestycji w infrastrukturę

środowiskową i wodną o wartości około 110-140 mld zł (średnio 11-14 mld zł rocznie),

inwestycji w infrastrukturę społeczną (szkolnictwo, kultura, zdrowie, sport) o wartości około.

170-220 mld zł i inwestycji w działania z zakresu odnowy i rewitalizacji obszarów

zdegradowanych około 70-90 mld zł. Przy założeniu początkowo stałego, a później

malejącego (po 2020 roku) udziału nakładów na infrastrukturę podstawową w wydatkach

strukturalnych, ewentualne zwiększanie wydatków w poszczególnych sferach musiałoby się

wiązać ze zmniejszaniem udziału wydatków w innych obszarach.

Należy zwrócić uwagę, że podane kwoty zawierają jedynie inwestycje finansowane ze źródeł

publicznych krajowych (budżet państwa, samorządy terytorialne, inne jednostki sektora finansów

publicznych) oraz zagranicznych (głównie instrumenty strukturalne polityki spójności). Środki

prywatne mogą uzupełniać wydatki w obszarze transportu (np. w realizacji programu budowy

autostrad), są też głównym źródłem inwestycji w obszarze energetyki, budowy infrastruktury

portowej, lotniskowej i telekomunikacyjnej (uzupełnianej środkami UE i towarzyszącymi im

środkami publicznymi krajowymi przeznaczonymi na współfinansowanie).

ww

Sugestie nowych inwestycji proponowanych przez KPZK 2030 są przewidziane do realizacji

głównie po 2020 roku – łączna ich wartość jest jednak mniejsza niż inwestycji planowanych

(na podstawie decyzji rządowych) do realizacji w latach 2011-2020 i tak np. KPZK postuluje

budowę dodatkowych 750 km autostrad (wobec ok. 2000 km planowanych do roku 2020,

z czego 1100 km ma powstać w latach 2010 - 2020), 800 km dróg ekspresowych (wobec 2800

km planowanych do roku 2020 i 5300 km do roku 2030). Biorąc pod uwagę, że największy

wysiłek inwestycyjny w zakresie dróg i kolei planowany jest do 2020 roku, można

przypuszczać, że dopiero później pojawią się możliwości sfinansowania ze środków

publicznych w szerszym zakresie innych elementów infrastruktury podstawowej: dalszego

podwyższania standardu i prędkości kolei, dużych projektów hydrotechnicznych,

przedsięwzięć z zakresu transportu wodnego. W wypadku inwestycji w infrastrukturę lotniczą,

w szczególności budowy centralnego portu lotniczego, model finansowania jego budowy

będzie uwzględniał pozabudżetowe mechanizmy finansowania.

.

VIII. Stan przestrzennego

diagnostyczne

Poz. 252

zagospodarowania

kraju

2011

–

mapy

v.p

l

Monitor Polski

.go

Jak zapisano we Wprowadzeniu, KPZK 2030 nie zawiera diagnozy w formie opisu rozmieszczenia

struktur przestrzennych kraju, w związku z ich niewielką zmiennością zobrazowaną w innych

dokumentach. Diagnozę w Koncepcji tworzą opisy problemu rozpoczynające każdy z sześciu

celów polityki przestrzennego zagospodarowania kraju oraz uzupełnia je zbiór map

diagnostycznych przygotowany specjalnie na potrzeby dokumentu. Na 23 mapach

przygotowanych w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN zostało

zaprezentowane szerokie spektrum zagadnień, przedstawiających stan polskiej przestrzeni na

koniec pierwszego dziesięciolecia XXI wieku. Do przedstawienia diagnozy wykorzystano mapy,

ponieważ tylko one dają unikalną szansę pokazania wszystkich badanych zjawisk, związanych

z zagospodarowaniem przestrzeni całego kraju, aż do poziomu powiatów i gmin, a także

pozwalają na błyskawiczne porównanie jednostek samorządu terytorialnego. Co więcej, wiele z

map diagnostycznych nie ogranicza się jedynie do przedstawienia stanu danego zjawiska, ale

pokazuje także trendy z ostatnich lat w ujęciu dynamicznym.

Należy podkreślić, że przeważająca część map diagnostycznych bazuje na unikalnych zbiorach

informacji i badaniach, często specjalnie zamawianych, prezentują zatem dane niedostępne lub

informacje będące wynikiem przeprowadzonych analiz. Zdarza się więc, że mapy nie są oparte

na najnowszych danych z powodu ich niedostępności lub konieczności wykorzystania danych

pochodzących ze spisów powszechnego lub rolnego, który zapewnia ich wymaganą

szczegółowość. Należy jednak podkreślić, że większość trendów jest ciągła bądź stała i nie

charakteryzuje się wysoką zmiennością w czasie, dlatego fakt użycia danych sprzed kilku lat nie

obniża wartości przekazu.

w.

rcl

Za sprawą planowanych aktualizacji dokumentu, porównanie map prezentujących te same

zjawiska w kolejnych okresach umożliwi rzetelną i precyzyjną analizę zmian oraz będzie stanowić

podstawę do oceny trendów i monitoringu z wykorzystaniem Systemów Informacji

Geograficznej (GIS).

Mapy opracowano w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN

pod kierunkiem dr hab. prof. PAN Przemysława Śleszyńskiego

Współautorstwo i konsultacje map: prof. dr hab. Marek Degórski (Zespół Ekspertów

Naukowych, zagadnienia przyrodnicze), dr hab. prof. PAN Tomasz Komornicki (Zespół

Ekspertów Naukowych, zagadnienia transportowe i gospodarcze), prof. dr hab. Piotr Korcelli

(Zespół Ekspertów Naukowych, zagadnienia osadnicze i demograficzne), dr hab. prof. PAN

Roman Kulikowski (zagadnienia rolnicze na Mapie 6.), dr hab. prof. PAN Jerzy Solon

(różnorodność krajobrazowa i biologiczna ma Mapie 18., dr Piotr Rosik (zagadnienia natężenia

ruchu na Mapie 7.).

ww

Redakcja techniczna i opracowanie baz danych: dr hab. prof. PAN Przemysław Śleszyński,

mgr Magdalena Górczyńska, mgr Aleksandra Kurek, dr Piotr Rosik, mgr Marcin Stępniak, Beata

Zielińska.

Copyright © Ministerstwo Rozwoju Regionalnego oraz

i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2009-2010

Instytut

Geografii

v.p

l

Krótki opis stanu i najważniejszych trendów wynikających z map diagnostycznych

KPZK 2030

Mapa 1. Struktura osadnicza161

Polska charakteryzuje się korzystną, policentryczną strukturą miast równomiernie rozmieszczonych w

przestrzeni. Zbliżony do regularnego rozkład dużych miast, zazwyczaj pełniących funkcje wojewódzkie,

przyśpiesza rozprzestrzenianie się procesów rozwojowych na obszar całego kraju. Pozytywną cechą jest

również kilkustopniowa struktura ośrodków miejskich i równomierny rozkład mniejszych miast

zapewniający dostęp do usług podstawowych na całym terytorium Polski.

.go

Zauważalne różnice występują w osadnictwie wiejskim, które na Warmii, Mazurach, Pomorzu, Ziemi

Lubuskiej i w zachodniej części Niziny Wielkopolskiej charakteryzują się niższą gęstością mniej

licznych wsi. Wynika to przede wszystkim z warunków naturalnych – obecności jezior, dużego

udziału lasów i wyższej od średniej powierzchni obszarów prawnie chronionych. Podobna sytuacja

cechuje powiaty wzdłuż wschodniej granicy państwa, gdzie dodatkowo istotnym czynnikiem jest

zewnętrzna granica UE, która stanowi pewnego rodzaju barierę.

Istotnym uwarunkowaniem są także kierunki powiązań Polski z krajami sąsiednimi, które, w związku

z członkowstwem w UE, są najsilniejsze z Niemcami, Czechami, Węgrami i Austrią, a w drugiej

kolejności ze Słowacją, Krajami Skandynawskimi, Ukrainą, Białorusią i Krajami Bałtyckimi.

Mapa 2. Współczesne procesy osadnicze162

w.

rcl

W pierwszym dziesięcioleciu XXI w. obserwowano w Polsce stosunkowo dużą dynamikę procesów

osadniczych. Zgodnie z trendami globalnymi następuje koncentracja ludności w największych

miastach, zwłaszcza w ich strefach podmiejskich, przy jednoczesnym zmniejszaniu się liczby ludności

rdzeni miast. Wyjątkiem są Warszawa, Kraków, Olsztyn, Białystok, w których następuje przyrost

ludności w całym obszarze funkcjonalnym miasta oraz Katowice, Opole i inne miasta położone na

Śląsku i w Sudetach, gdzie obserwuje się zmniejszanie liczby ludności zarówno w strefie rdzeniowej i

podmiejskiej. Głównymi kierunkami stałych migracji międzyregionalnych, mających źródło zwłaszcza

na Śląsku, w Sudetach, na Równinie Kutnowskiej, południowym Mazowszu oraz we wschodnich

województwach, są Warszawa, Poznań, Wrocław i Kraków. Najwyższy poziom urbanizacji występuje

na Śląsku, w województwach zachodnich, południowych i północnych. Skutki zjawiska Urban sprawl

często nie są ujęte w oficjalnych statystykach, a różnice między rzeczywistą a formalną stopą

urbanizacji w niektórych obszarach funkcjonalnych największych polskich miast wynoszą nawet

ponad 50% w Krakowie, czy 25-5o% w Poznaniu, Warszawie, Kielcach.

Mapa 3. Wewnętrzne powiązania funkcjonalne163

W dobie globalizacji o sile gospodarek krajowych decydują nie tylko cechy poszczególnych miast,

ale także skala ich współpracy, generujących wartość dodaną i efekt synergii. Dlatego tak ważne

są zarówno siła jak i kierunek powiązań funkcjonalnych między najważniejszymi miastami.

ww

161 Autor: P. Śleszyński, konsultacja: P. Korcelli. Siła i kierunki potencjalnych ciążeń grawitacyjnych według: Śleszyński P., 2008, Ocena

powiązań gospodarczych i kapitałowych między miastami, [w:] K. Saganowski, M. Zagrzejewska-Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy

do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033, tom I, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 335-391.

162 Autor: P. Śleszyński. Szacunek rzeczywistej stopy urbanizacji na podstawie liczby ludności zamieszkałej w miastach i strefach podmiejskich

o gęstości zaludnienia powyżej 100-150 mieszkańców/km².

163 Autor: P. Śleszyński.

1) Teoretyczne ciążenia społeczno-gospodarcze. Na podstawie metodyki wykorzystującej model grawitacyjny, opisany w artykule: P. Śleszyński,

2008, Ocena powiązań gospodarczych i kapitałowych między miastami, [w:] K. Saganowski, M. Zagrzejewska-Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy

do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033, tom I, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 335-391. Wielkość mas

ośrodków przyjęta jak w pracy: Komornicki T., Śleszyński P., Siłka P., Stępniak M., 2008, Wariantowa analiza dostępności w transporcie

lądowym, op. cit., tom II, s. 133-334.

2) Migracje rejestrowane. Według niepublikowanych baz danych GUS, opartych na ewidencji bieżącej ludności, w tym zameldowaniach

i wymeldowaniach na pobyt stały, według powiatów.

3) Powiązania organizacyjne przedsiębiorstw. Według danych zgromadzonych w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania

PAN podczas realizacji projektu badawczego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. Powiązania funkcjonalne pomiędzy polskimi

metropoliami (kierownik projektu: doc. dr hab. T. Komornicki).

4) Powiązania właścicielskie spółek. Według danych zgromadzonych w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN podczas

realizacji projektu badawczego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. Kierunki rozwoju funkcji kontrolnych w przestrzeni Polski

(kierownik projektu: doc. dr hab. P. Śleszyński, więcej w pracy tego autora: Gospodarcze funkcje kontrolne w przestrzeni Polski, Prace

Geograficzne, 213, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa).

Mapa 4.

Miejskie obszary funkcjonalne164

v.p

l

W Polsce współpraca ta, mierzona za pomocą różnych wskaźników takich jak migracje,

powiązania organizacyjne przedsiębiorstw oraz właścicielskie spółek, nie jest jeszcze

wykształcona w zadowalającym stopniu. Cechuje ją „warszawocentryczność” powiązań, czyli

dominacja powiązań wszystkich miast wojewódzkich bezpośrednio ze stolicą. Ponadto, rośnie

siła zależności Olsztyna z Gdańskiem, Krakowa z Katowicami i Wrocławiem oraz Poznania

z Łodzią. Obecny stan świadczy o niepełnym wykorzystaniu potencjału, jaki daje policentryczna

struktura osadnicza i równomierny rozkład przestrzenny dużych ośrodków miejskich, co jest

wynikiem niedorozwoju infrastruktury transportowej. Jednak w związku z trwającymi pracami

w tym zakresie i perspektywą zniwelowania bariery infrastrukturalnej, oczekiwany jest wzrost siły

powiązań funkcjonalnych pomiędzy miastami wojewódzkimi.

Struktura demograficzna165

w.

rcl

Mapa 5.

.go

Podobnie jak w Europie i na świecie, w Polsce obserwuje się intensyfikację osadnictwa wokół

miast dużej i średniej wielkości oraz idący za nią rozwój funkcji pozarolniczych. Na podstawie

dojazdów do pracy, form osadnictwa i funkcji obszarów delimituje się funkcjonalne obszary

miejskie składające się ze stref rdzeniowych i zewnętrznych. W miarę rozwoju infrastruktury

technicznej, w tym komunikacji szynowej, obserwuje się zwiększanie zasięgu miejskich obszarów

funkcjonalnych oraz zjawisko urban sprawl. Jednocześnie tradycyjny podział na miasto i wieś

przestaje być wystarczający i rzeczywistość nie jest odzwierciedlona w statusie administracyjnym

jednostek. Miejskie obszary funkcjonalne różnią się od siebie m.in. udziałem mieszkańców strefy

zewnętrznej w liczbie mieszkańców całego obszaru, która waha się od około 15% w Trójmieście,

do 40% w Krakowie. Stosunek ten jest istotny, ponieważ skala codziennych dojazdów do pracy

ze strefy podmiejskiej do rdzeniowej generuje konieczność rozwijania systemu komunikacji

zbiorowej, którego skala i jakość znacząco wpływa na jakość życia mieszkańców.

Obecnie dużą część Polski cechuje korzystna struktura demograficzna, charakteryzująca się

dużym udziałem ludności w wieku przedprodukcyjnym. Dotyczy to zwłaszcza województw

Pomorskiego,

Kujawsko-Pomorskiego,

Warmińsko-Mazurskiego,

Wielkopolskiego

i Małopolskiego. W największych miastach dominuje ludność w wieku produkcyjnym

i poprodukcyjnym, natomiast ich obszary funkcjonalne mają dużo większy udział ludności

w wieku przedprodukcyjnym. Zgodnie z prognozami GUS w perspektywie 2030 roku największy

wzrost liczby ludności spodziewany jest w Małopolsce, okolicach Warszawy, Gdańska, Poznania,

Bydgoszczy i Torunia, Olsztyna, Lublina i Kielc.

Mapa 6.

Dojazdy do pracy najemnej166

W Polsce obserwowany jest duży wzrost mobilności przestrzennej ludności, dotyczący zwłaszcza

dziennych migracji wahadłowych odbywających się głównie do stolic województw. Wynikają one

z liczby i jakości miejsc pracy oferowanych przez największe miasta oraz z rozwoju transportu

164 Autorzy: P. Śleszyński, P. Korcelli, z modyfikacjami MRR. Delimitacja rdzeni i stref podmiejskich na bazie opracowania wykonanego dla

ww

potrzeb programu ESPON 1.4.3 Study on Urban Functions (P. Korcelli, P. Śleszyński, 2006) oraz opracowania wykonanego dla Ministerstwa

Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Analiza zróżnicowania i perspektyw rozwoju obszarów wiejskich w Polsce do 2015 roku według kryterium powiązań z największymi

aglomeracjami miejskimi i miastami oraz endogenicznego potencjału. Zadanie 1. Typologia obszarów wiejskich pod względem powiązań funkcjonalnych i relacji miasto

wieś, autorzy T. Komornicki i P. Śleszyński, pod kierunkiem prof. dr hab. J. Bańskiego). Wyróżniono tylko 24 FOM spośród 151 w oryginale

delimitacji P. Korcellego i P. Śleszyńskiego. Strefy dojazdu do centrów 25 ośrodków miejskich wyznaczone na podstawie zmodyfikowanego

modelu prędkości ruchu, mierzonego natężeniem ruchu i uwzględniającego kongestię w godzinach szczytu (zob. na ten temat: Śleszyński P., 2009,

Zaludnienie i zróżnicowanie rzeźby terenu w modelowaniu prędkości ruchu w transporcie drogowym, Przegląd Komunikacyjny, 5, s. 26-32 oraz Rosik P.,

Śleszyński P., 2009, Wpływ zaludnienia w otoczeniu drogi, ukształtowania powierzchni terenu oraz natężenia ruchu na średnią prędkość jazdy samochodem osobowym,

„Transport Miejski i Regionalny”, 10, s. 26-31).

165 Autor: P. Śleszyński, konsultacja: P. Korcelli. Przewidywane zmiany zaludnienia i struktury demograficznej do roku 2030 według

modyfikacji prognozy pospisowej GUS (2004), z korektą dotyczącą obszarów metropolitalnych i depopulacyjnych.

166 Autor: P. Śleszyński. Wg danych GUS na koniec 2006 r. (zob. Informacja o wynikach badania przepływów ludności związanych z zatrudnieniem w Polsce,

2009, Główny Urząd Statystyczny, Departament Pracy i Warunków Życia, Urząd Statystyczny w Poznaniu, Materiał na konferencję prasową

w dniu 23 października 2009 r.). Dane nie obejmują wszystkich faktycznych dojazdów ze względu na metodologię badania (brak informacji

o dojazdach osób fizycznych do zakładów pracy), brak ujawnienia przez GUS pełnej macierzy przepływów międzygminnych. Podstawą do

obliczeń GUS były zbiory wchodzące w skład systemu podatkowego urzędów skarbowych w Polsce za 2006 r., zgromadzone w bazie POLTAX

(PIT-11/8B i PIT-40), a udostępnione dla GUS przez Ministerstwo Finansów.

Mapa 7.

Struktura gospodarcza167

v.p

l

zbiorowego. W wielu gminach, zawłaszcza w woj. wielkopolskim, śląskim, łódzkim

i dolnośląskim, wyjazdy do pracy dotyczą nawet jednej piątej ludności. Pozytywnym zjawiskiem

jest także fakt, że niektóre miasta średniej wielkości także stanowią cel dojazdów do pracy nawet

20 tysięcy osób (np. Bełchatów czy Lubin).

W związku z przemianami gospodarczymi, malejącym znaczeniem tradycyjnych gałęzi przemysłu

oraz integracją Polski z gospodarką europejską i światową, postępują zmiany struktury

gospodarczej, także w ujęciu przestrzennym.

Mapa 8.

.go

Obecnie największy przyrost sprzedanej produkcji przemysłowej nastąpił w Płocku, Trójmieście,

Wałbrzychu, Żywcu, Ostrowcu Świętokrzyskim i kilku innych mniejszych ośrodkach. Jednak to

duże miasta oraz zachodnia część kraju cechuje się największą liczbą podmiotów gospodarczych.

Odzwierciedla to także poziom PKB, którego wartość jest najwyższa w podregionach

obejmujących miasta wojewódzkie oraz w ich sąsiedztwie. Najmniejsze zróżnicowanie wysokości

PKB per capita występuje w województwach śląskim, lubuskim, wielkopolskim i dolnośląskim, co

świadczy o najniższym poziomie różnic wewnątrz regionalnych.

Towarowość rolnictwa168

w.

rcl

Intensywne przemiany zachodzą także na obszarach rolnych, przyczyniając się do wzrostu

konkurencyjności rolnictwa. W dużej części kraju (obszar byłego Zaboru Rosyjskiego, Podgórze

Karpackie i Kaszuby) w dalszym ciągu dominuje rozdrobnione rolnictwo, produkujące na własne

potrzeby. Natomiast na niektórych obszarach zwiększa się wielkość gospodarstw, co pozwala na

wzrost wydajności i obniżenie kosztów produkcji, zwłaszcza na Pomorzu Zachodnim i na

północno-wschodnim Mazowszu. Ponadto obserwuje się poprawę towarowości rolnictwa,

specjalizację terytorialną i specjalizację produkcji, w tym rozwój produkcji biomasy, stanowiącej

źródło energii odnawialnej.

Mapa 9.

Infrastruktura społeczna wyższego rzędu169

Infrastruktura społeczna wyższego rzędu koncentruje się w największych miastach, głównie

wojewódzkich. Pod tym względem najważniejszym ośrodkiem jest stolica, w której koncentrują

się funkcje metropolitalne: kontrolne, zarządcze, badawczo-rozwojowe i symboliczne. Poza

Warszawą najbardziej prężnymi ośrodkami szkolnictwa wyższego są Kraków, Poznań i Wrocław,

o czym świadczy jakość szkół oraz liczba kadry naukowej. Ponadto województwo mazowieckie

wyróżnia się najwyższym odsetkiem uczestników studiów doktoranckich. Są to istotne czynniki

dla rozwoju gospodarki opartej na wiedzy i innowacyjności.

Ośrodkami szczególnie odznaczającymi się na kulturalnej mapie Polski są Warszawa, Kraków

i Łódź, biorąc pod uwagę stałe instytucje kultury (teatry, filharmonie i obiekty koncertowe) oraz

liczbę wystaw. W ostatnich latach, zwłaszcza w związku z mistrzostwami w piłce nożnej EURO

ww

167 Autorzy: P. Śleszyński, T. Komornicki. Zastosowanie dwuletnich okresów porównawczych w wypadku produkcji sprzedanej przemysłu

wynika z dużej zmienności wyników ekonomicznych przedsiębiorstw, mających wpływ na zagregowane wyniki w podziale powiatowym.

168 Autor: P. Śleszyński, konsultacja: R. Kulikowski. Wskaźnik rolniczej przestrzeni produkcyjnej według Instytutu Uprawy i Nawożenia Gleb

w Puławach. Wskaźnik rolniczej przestrzeni produkcyjnej według Powszechnego Spisu Rolnego 2002.

169 Autor: P. Śleszyński, z modyfikacjami MRR.

1) Dane o szkolnictwie wyższym według materiałów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego za rok akademicki 2008/2009. Ranking szkół

wyższych: dziennik „Rzeczpospolita”, miesięcznik „Perspektywy”, http://www.perspektywy.pl/.

2) Liczba ważniejszych stałych publicznych instytucji kultury wysokiej o charakterze widowiskowym według własnych baz danych IGiPZ PAN.

3) Liczba samodzielnych jednostek (klinik, poradni, oddziałów) w szpitalach klinicznych według informacji ze stron internetowych

poszczególnych jednostek. Miejscowości uzdrowiskowe według liczby łóżek w szpitalach i sanatoriach uzdrowiskowych opracowane na

podstawie wpisu do Rejestru Zakładów Opieki Zdrowotnej (częściowo poprzez oszacowanie liczby łóżek jednostek wpisanych do różnych

typów), na podstawie danych Ministerstwa Zdrowia. Lokalizacje planowanych centrów urazowych według programu operacyjnego

Infrastruktura i Środowisko. Wykres kumulatywny dostępności czasowej ludności Polski do szpitali na podstawie modeli prędkości ruchu

opracowanych w IGiPZ PAN (metodyka opisana w pracy: P. Śleszyński, 2009, Zaludnienie i zróżnicowanie rzeźby terenu w modelowaniu prędkości ruchu

w transporcie drogowym, „Przegląd Komunikacyjny”, 5, s. 26-32).

Liczba miejsc w obiektach sportowych o znaczeniu krajowym i międzynarodowym według materiałów zgromadzonych przez IGiPZ PAN.

Mapa 10. Sieć transportowa170

v.p

l

2012 poprawia się również infrastruktura sportowa i wielu miastach otwierane są stadiony

sportowe, które pozwolą także na organizowanie dużych imprez kulturalnych.

W ciągu ostatniej dekady w bardzo dużym stopniu poprawiła się sieć transportowa, przede

wszystkim dzięki wybudowaniu wielu odcinków autostrad i dróg ekspresowych. Obecnie trwają

intensywne prace budowlane i modernizacyjne zarówno na drogach jak i liniach kolejowych,

które systematycznie przyczyniają się do poprawy dostępności transportowej polskiej przestrzeni.

Duży nacisk kładziony jest również na multimodalność systemu transportowego oraz

koordynację sieci drogowej i kolejowej z lotniskami i portami morskimi. Najlepszym wskaźnikiem

międzygałęziowej dostępności transportowej odznacza się centralna części kraju oraz Śląsk.

Mapa 11. Czasowa dostępność transportowa do głównych ośrodków administracyjno-osadniczych171

.go

Z każdym rokiem, poza spowolnieniami wynikającymi z prac budowlanych i modernizacyjnych,

poprawia się dostępność Warszawy oraz pozostałych miast wojewódzkich, zarówno dla ruchu

kołowego jak i szynowego. Ma to istotne znaczenie dla całej gospodarki poprzez umożliwienie

rozwoju powiązań funkcjonalnych oraz zwiększenie dostępności rynków pracy.

Mapa 12. Typologia czasowej dostępności transportowej do ośrodków koncentracji usług

różnego rzędu172

w.

rcl

Poprawa dostępności transportowej Polski uwidacznia się także w typologii czasowej dostępności

transportowej ośrodków koncentrujących usługi różnego rzędu. Należy zaznaczyć, że ośrodki

usług wyższego rzędu nie zawsze są tożsame z właściwymi miastami wojewódzkimi – nie

pokrywają się one z obszarami rynkowymi. W najmniej korzystnej sytuacji są gminy części

województw warmińsko-mazurskiego, zachodnio-pomorskiego, pomorskiego, a także gminy

wzdłuż południowej granicy kraju. Wynika to przede wszystkim z charakterystyki terenu –

obecności pojezierzy lub gór. W mniej korzystnej sytuacji są także obszary na granicach

województw (mazowieckiego i podlaskiego, lubelskiego i podkarpackiego, opolskiego

i łódzkiego) oraz w sąsiedztwie wschodniej granicy kraju. Dostępność ta również ulega poprawie,

w związku z wieloma aktualnie trwającymi inwestycjami.

Mapa 13.

Gospodarka ropą naftową i gazem ziemnym173

Infrastruktura przesyłu ropy naftowej i gazu ziemnego nie jest w Polsce w wystarczającym

stopniu rozwinięta i cechuje ją duże zróżnicowanie przestrzenne. Najważniejszym ośrodkiem jest

płocka rafineria naftowa, leżąca na skrzyżowaniu głównych ropociągów oraz Gdańsk. Sytuacja na

tym polu również ulegnie zmianie w związku z przygotowywanymi inwestycjami w gazociągi

i ropociągi zarówno wewnętrzne jak i zewnętrzne, które zapewnią Polsce większe bezpieczeństwo

ww

170 Autorzy: T. Komornicki, P. Śleszyński, konsultacja: P. Rosik. Prędkości techniczne dróg kolejowych według danych Polskich Sieci

Kolejowych SA. Klasy śródlądowych dróg wodnych według danych Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej. Liczba pasażerów na dworcach

kolejowych według danych Polskich Kolei Państwowych SA.

171 Autor: P. Śleszyński. Na podstawie: Komornicki T., Śleszyński P., Siłka P., Stępniak M., 2008, Wariantowa analiza dostępności w transporcie

lądowym, [w:] K. Saganowski, M. Zagrzejewska-Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju

2008-2033, tom II, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 133-334.

172 Autor: P. Śleszyński. Czas dojazdu samochodem osobowym obliczony na podstawie modelu prędkości ruchu w warunkach poza godzinami

szczytu w normalnych warunkach pogodowych (opisany w pracy: Śleszyński P., 2009, Zaludnienie i zróżnicowanie rzeźby terenu w modelowaniu

prędkości ruchu w transporcie drogowym, „Przegląd Komunikacyjny”, 5, s. 26-32).

173 Autor: P. Śleszyński. Wydobycie ropy naftowej i gazu ziemnego według danych Państwowego Instytutu Geologicznego (baza złóż surowców

naturalnych MIDAS). Zdolność do przerobu ropy naftowej w rafineriach i sieci przesyłowe według danych PKN Orlen.

1)

Sieci przesyłowe gazu ziemnego według danych Operatora Gazociągów Przesyłowych GAZ--SYSTEM S.A.

2)

Gasidło K., Popczyk J., 2008, Obszary metropolitalne i wielkie miasta a problem rozwoju i wykorzystania odnawialnych źródeł energii (OZE), [w:] K.

Saganowski, M. Zagrzejewska--Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033, Tom I,

Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 67-150.

Malko J., Parczewski Z., 2008, Przestrzenne uwarunkowania i potrzeby terytorialne związane z rozwojem systemów technicznej infrastruktury energetycznej.

Rekomendacje dla KPZK, [w:]

K. Saganowski, M. Zagrzejewska-Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033, Tom II,

Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 75-510.

Mapa 14.

Elektroenergetyka174

v.p

l

energetyczne. Zwiększa je także wydobywany na terenie kraju i wyłącznej strefy ekonomicznej

gaz ziemny i, w mniejszym stopniu, ropa naftowa (pasy w okolicach Rzeszowa, Głogowa,

Poznania, Gorzowa Wielkopolskiego, Lublina, Koszalina i na morzu, w obszarach koncesji

wydobywczych). Największą gęstość gazowej sieci rozdzielczej notuje się w województwach

małopolskim, śląskim i podkarpackim, a także w pobliżu największych miast wojewódzkich.

Podstawą polskiej produkcji energii elektrycznej w dużych elektrowniach powyżej 300 MW, jest

węgiel kamienny i brunatny, a tylko w niewielkim stopniu elektrownie wodne. W związku

z rozwojem nowych technologii stopniowo rośnie także udział energii wiatrowej oraz energii z

pozostałych źródeł odnawialnych. W ciągu ostatniego dziesięciolecia największy przyrost użycia

energii elektrycznej nastąpił w województwie podlaskim, mazowieckim i częściowo łódzkim,

małopolskim i lubelskim.

Gospodarka wodna175

.go

Mapa 15.

Polska należy do krajów o umiarkowanych zasobach wodnych oraz cechuje się niskim poziomem

przekształcenia rzek. W związku z tym śródlądowe drogi wodne nie stanowią spójnej sieci oraz,

poza Odrzańską Drogą Wodną, mają niskie klasy żeglowności.

Największa gęstość sieci wodociągowej występuje wokół dużych miast oraz w środkowej części

Polski, natomiast największy udział ludności korzystającej z oczyszczalni ścieków charakteryzuje

województwa północne i zachodnie. Sytuacja w tym zakresie ulega zmianom, w związku

z uruchamianiem nowych oczyszczalni ścieków, często współfinansowanych ze środków

unijnych.

Mapa 16.

Różnorodność krajobrazu176

w.

rcl

W Polsce występuje wiele typów krajobrazu naturalnego od nizin młodoglacjalnych, wyżyn

lessowych, aż po krajobraz wysokogórski. W wyniku długotrwałego oddziaływania

gospodarczego struktury te ulegały przekształceniom, prowadzącym do zmniejszenia

różnorodności krajobrazu i zaniku form naturalnych i zbliżonych do naturalnych, głównie

w pasie równin centralnej Polski i wokół miast. Największy poziom lesistości charakteryzuje

północną, zachodnią oraz południowo-wschodnią część kraju, ponadto w wielu regionach,

zwłaszcza wschodnich i północnych obserwuje się dalszy przyrost powierzchni lasów, które

wpływają korzystnie nie tylko na walory przyrodnicze i krajobrazowe, ale także obniżają

zagrożenie powodziowe.

174 Autor: P. Śleszyński

Sieci przesyłowe i stacje elektroenergetyczne według danych Polskich Sieci Elektroenergetycznych Operator SA.

Elektrownie i elektrociepłownie według różnych źródeł (w tym stron internetowych przedsiębiorstw produkujących energię elektryczną oraz

instytucji i stowarzyszeń promujących odnawialne źródła energii).

3)

Gasidło K., Popczyk J., 2008, Obszary metropolitalne i wielkie miasta a problem rozwoju i wykorzystania odnawialnych źródeł energii (OZE), [w:] K.

Saganowski, M. Zagrzejewska--Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. tom I,

Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 67-150.

4)

Malko J., Parczewski Z., 2008, Przestrzenne uwarunkowania i potrzeby terytorialne związane z rozwojem systemów technicznej

infrastruktury energetycznej. Rekomendacje dla KPZK, [w:] K. Saganowski, M. Zagrzejewska-Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy do

Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. tom II, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 375-510.

175 Autor: P. Śleszyński

1)

Śródlądowe drogi wodne według danych Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej.

2)

Sztuczne zbiorniki wodne według różnych źródeł, w tym danych Regionalnych Zarządów Gospodarki Wodnej.

3)

Granice zlewni cząstkowych według baz European Environment Agency (baza EUNIS).

Nachlik E., 2008, Gospodarka wodna w kontekście przestrzeni kraju – rekomendacje dla KPZK, [w:] K. Saganowski, M. Zagrzejewska4)

Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy do Koncepcji Przestrzennego zagospodarowania Kraju 2008-2033. tom IV, Ministerstwo Rozwoju

Regionalnego, Warszawa, s. 95-152.

176 Autor: P. Śleszyński, konsultacja: J. Solon

1)

Dna dolin i obniżeń oraz wyżyny węglanowe, gipsowe i lessowe: Richling A., Dąbrowski A., 1995, Typy krajobrazów naturalnych, [w:] Atlas

Rzeczypospolitej Polskiej, 1993-1995, Główny Geodeta Kraju, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa, plansza

53.1.

2)

Mokradła: System Informacji Przestrzennej o Mokradłach Polski, 2006, Instytut Melioracji Użytków Zielonych, Falenty, opracowany przez zespół

H. Piórkowski, Z. Oświęcimska-Piasko, M. Rycharski, M. Szewczyk.

3)

Obszary o dużym i bardzo dużym zróżnicowaniu rzeźby terenu: na podstawie danych satelitarnych SRTM (Śleszyński P., 2009, Wykorzystanie

danych georadarowych SRTM-3 w analizie zróżnicowania ukształtowania terenu Polski, „Polski Przegląd Kartograficzny”, 41, 3, s. 237-252).

ww

1)

2)

Mapa 17.

Poz. 252

Obszarowa ochrona przyrody177

Mapa 18.

Krajobraz kulturowy178

v.p

l

Duża część powierzchni kraju, ze względu na walory przyrodnicze objęta została różnymi

formami obszarowej ochrony przyrody. Obszary te są szansą rozwojowa regionów, ze względów

na znaczny potencjał generowania miejsc pracy w sektorach związanych z świadczeniem usług

i zachowaniem walorów przyrodniczo-krajobrazowych. Natomiast analiza rozmieszczenia

ustawowych form ochrony przyrody i wysycenia gmin ustawowymi formami ochrony przyrody

wskazuje na niepełną ochronę wysokich walorów różnorodności biologicznej niektórych

regionów geograficzno-krajobrazowych (np. Mazury) oraz konieczność promocji aktywnych

działań umożliwiających zrównoważone użytkowanie przestrzeni dla zachowania wysokich

walorów przyrodniczo-krajobrazowych.

w.

rcl

.go

Termin krajobraz kulturowy dotyczy przestrzeni historycznie ukształtowanej w wyniki

działalności człowieka. Przykładem jest system osadniczy na kształtowanie się którego istotny

wpływ miały nadania praw miejskich, począwszy od rozbicia dzielnicowego oraz okres

intensywnej urbanizacji i współczesne rozlewanie się miast, pokazywane przez udział

budownictwa mieszkaniowego według gmin. Najbardziej powszechną formą ochrony zabytków

jest Rejestr zabytków, który jest stale uaktualniany przez służby konserwatorskie. Największa

liczba zabytków nieruchomych znajduje się w Krakowie, Warszawie, Wrocławiu, Poznaniu,

Gdańsku i Łodzi, natomiast nasycenie gmin zabytkami nieruchomymi umieszczonymi

w rejestrach obecnie dotyczy województw opolskiego, dolnośląskiego i wielkopolskiego oraz na

obszarze miedzy Warszawą i Łodzią. Ochrona przestrzeni o charakterze symbolicznym,

posiadającej ponadprzeciętne walory i znaczny potencjał rozwojowy będzie stopniowo

zwiększana poprzez powoływanie kolejnych miejsc o charakterze promocji dziedzictwa

kulturowego i naturalnego (miejsca światowego dziedzictwa UNESCO, pomniki historii i parki

kulturowe).

Mapa 19.

Występowanie złóż kopalin i zasoby bilansowe w złożach179

Polska jest zasobna w surowce mineralne. Na mapie zostały przestawione tereny występowania

oraz miejsca eksploatacji złóż kopalin. Dla zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego Polski

mają znaczenie występujące na terenie kraju złoża kopalin energetycznych, w tym zwłaszcza

węgla kamiennego i brunatnego. Szansą dla Polski mogą być także złoża gazu ziemnego

w łupkach ilastych, których eksploatacja, przy wykorzystaniu nowych technologii, może

przyczynić się w znaczącym stopniu do poprawy bezpieczeństwa energetycznego kraju.

ww

177 Autor: P. Śleszyński, konsultacja: M. Degórski. Obszary chronione i ich zasięgi według ostatnich danych przekazanych przez Ministerstwo

Ochrony Środowiska, w tym dane Krajowego Systemu Obszarów Chronionych. Lokalizacje obszarów naturowych poza granicami Polski

pochodzą z baz European Environment Agency (baza EUNIS). W podkładzie mapy wykorzystano dane o użytkowaniu ziemi według Corine Land

Cover 2000 (Instytut Geodezji i Kartografii, Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Europejska Agencja Środowiska).

178 Autor: P. Śleszyński, z modyfikacjami MRR.

1)

Wektorowa mapa użytkowania ziemi Corine Land Cover 2006, opis na stronie http://clc.gios.gov.pl/.

2)

Udział budownictwa mieszkaniowego po 1989 roku obliczony na podstawie danych GUS z lat 1989-2008.

3)

Daty pierwszego nadania praw miejskich według: Najgrakowski M., 2009, Miasta Polski do początku XXI wieku, „Dokumentacja

Geograficzna”, 39, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.

4)

Granice obszarów historyczno-kulturowych według M. Kowalskiego (Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN),

niepublikowane.

5)

Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków, stan aktualny na 2010, Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków,

Warszawa.

179 Autor: P. Śleszyński. Występowanie i zasoby bilansowe w złożach według danych Państwowego Instytutu Geologicznego (baza złóż

surowców naturalnych MIDAS). Stan aktualny na 2007/2008 r. W podkładzie mapy wykorzystano dane o użytkowaniu ziemi według Corine Land

Cover 2000 (Instytut Geodezji i Kartografii, Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Europejska Agencja Środowiska).

Mapa 20.

Poz. 252

Zasoby energii odnawialnej180

Zagrożenia naturalne181

.go

Mapa 21.

v.p

l

Rozwój odnawialnych źródeł energii w Polsce jest szansą na dywersyfikację źródeł energii oraz

ograniczenie emisji zanieczyszczeń. Przestrzenne rozmieszczenie naturalnie występujących źródeł

energii odnawialnej pozwala na generowanie w różnych regionach kraju energii z różnych

źródeł. Mapa nie uwzględnia takich nośników energii odnawialnej jak biomasa z produkcji

roślinnej czy odpady różnego pochodzenia wykorzystywane do produkcji biogazu. Południowa

oraz północna część Polski cechuje się najlepszymi warunkami dla energetyki wodnej, które są już

częściowo wykorzystywane. Najkorzystniejsze warunki wiatrowe występują w północnej części

kraju oraz w pasie równoleżnikowym środkowej części kraju. Część zachodnią charakteryzują

najlepsze warunki geotermalne, natomiast wschodnią i środkowa najlepsze warunki dla rozwoju

energetyki słonecznej. Obecnie najwięcej energii odnawialnej na jednego mieszkańca

produkowane jest w województwach zachodnio-pomorskim, pomorskim oraz kujawskopomorskim i pochodzi ona głównie z elektrowni wodnych.

Polska, w porównaniu do innych państw Europy, cechuje się umiarkowaną podatnością na

zmiany klimatu, mimo to głównymi zagrożeniami naturalnymi są powodzie, susze oraz osuwiska

związane z występowaniem ekstremalnych stanów pogodowych. Miejscowo występuje także

180 P. Śleszyński – kompilacja materiałów innych autorów, konsultacja: M. Degórski.

Energia wodna: Stachý J., Biernat B., 1994, Średni odpływ jednostkowy (1951-1970), [w:] Atlas Rzeczypospolitej Polskiej, 1993-1995, Główny

Geodeta Kraju, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa, plansza 32.3, mapa 2.

2)

Energia wiatrowa: a) Lorenc H., 2001, Strefy energetyczne wiatru, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Warszawa; b) Niedźwiedź T.,

Paszyński J., Czekierda D., 1994, Średnia roczna częstość ciszy i słabego wiatru o prędkości poniżej 2 m/s, [w:] Atlas Rzeczypospolitej Polskiej (jw.),

plansza 31.6, mapa 15.

3)

Energia słoneczna: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej (jw.): a) Paszyński J., Miara K., 1994, Średnie całkowite promieniowanie słoneczne w roku, plansza

31.2, mapa 5; b) Kuczmarski M., 1994, Sumy roczne usłonecznienia o prawdopodobieństwie wystąpienia 90%, plansza 31.1, mapa 15.

4)

Energia geotermalna: Szewczyk J., Gientka D., 2009, Terrestrial Heat Flow Density in Poland – A New Approach, „Geological Quarterly”, 53, 1,

s. 125-140 (zmodyfikowany oryginał mapy zamieszczony na ryc. 13. ww. artykułu).

181 P. Śleszyński – na mapie głównej kompilacja zagadnień różnych autorów, konsultacja: M. Degórski

Na mapach w skali 1:3.750.000 wykorzystano dane z Atlasu Rzeczypospolitej Polskiej, 1993-1995, Główny Geodeta Kraju, Instytut Geografii i

Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa; autorzy, lata wydania, plansze i mapy

1)

Guterch B., Lewandowska-Marciniak H., 1995, Aktywność sejsmiczna, plansza 22.1, mapa 6.

2)

Józefaciuk Cz., 1995, Spłukiwanie potencjalne gleby, plansza 23.3, mapa 3.

3)

Ziętara T., 1995, Rozmieszczenie osuwisk, plansza 23.3, mapa 4.

4)

ZiętarT. a, 1995, Rozmieszczenie osuwisk w Karpatach, plansza 23.3, mapa 5.

5)

Dynowska I., 1994, Reżim odpływu rzecznego, plansza 32.3, mapa 1.

6)

Niedźwiedź T., Ustrnul Z., 1994, Liczba dni mroźnych w roku o prawdopodobieństwie wystąpienia 50% (dni z temperaturą maksymalną niższą od 0ºC),

plansza 31.3, mapa 5.

7)

Niedźwiedź T., Ustrnul Z., 1994, Liczba dni gorących w roku o prawdopodobieństwie wystąpienia 50% (dni z temperaturą maksymalną powyżej 25ºC),

plansza 31.3, mapa 10.

8)

Niedźwiedź T., Limanówka D., Ustrnul Z., 1994, Data ostatnich przymrozków wiosennych o prawdopodobieństwie wystąpienia 50%, plansza 31.4, mapa

4.

9)

Niedźwiedź T., Cebulak E., 1994, Liczba dni z opadem powyżej 10 mm o prawdopodobieństwie wystąpienia 90%, plansza 31.4, mapa 13.

10) Niedźwiedź T., Czekierda D., Limanówka D., 1994, Liczba dni z pokrywą śnieżną o prawdopodobieństwie wystąpienia 50%, plansza 31.4, mapa 9.

11) Fal B., Punzet J., 1994, Maksymalny odpływ jednostkowy, plansza 32.3, mapa 3.

12) Paczyński B., 1994, Wody podziemne zwykłe (słodkie), plansza 32.5, mapa 1.

oraz

13) Górski D., 1994, Bonitacja klimatyczna dla rolnictwa, [w:] Atlas Środowiska Geograficznego Polski, Instytut Geografii i Przestrzennego

Zagospodarowania PAN, Warszawa, tablica 10.

14) Kowalczak P., 2001, Hierarchia potrzeb obszarowych małej retencji w dorzeczu Warty, Warszawa, zamieszczone w pracy: Kudlicki Ł., 2004, Zagrożenie

pustynnieniem w Polsce, Bezpieczeństwo Narodowe, 1, s. 201-211.

15) Typy wezbrań rzecznych, Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie (dane nie uwzględniają wezbrań na rzekach tranzytowych w

stosunku do danej zlewni cząstkowej).

16) Nachlik E., 2008, Gospodarka wodna w kontekście przestrzeni kraju – rekomendacje dla KPZK, [w:] K. Saganowski, M. Zagrzejewska-Fiedorowicz,

P. Żuber (red.), Ekspertyzy do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. tom IV, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego,

Warszawa, s. 95-152.

17) Starkel L., Kundzewicz Z.W., 2008, Konsekwencje zmian klimatycznych dla przemian w zagospodarowaniu przestrzeni kraju – rekomendacje dla KPZK,

[w:] K. Saganowski, M. Zagrzejewska-Fiedorowicz, P. Żuber (red.), Ekspertyzy do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. tom

IV, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, s. 65-94.

Udział powierzchni gmin o niekorzystnych dla budownictwa warunkach terenowych obliczono na podstawie

18) trójwymiarowego modelu terenu, wygenerowanego z danych satelitarnych SRTM (Śleszyński P., 2009, Wykorzystanie danych georadarowych

SRTM-3 w analizie zróżnicowania ukształtowania terenu Polski, Polski Przegląd Kartograficzny, 41, 3, s. 237-252);

19) Systemu Informacji Przestrzennej o Mokradłach Polski, 2006, Instytut Melioracji Użytków Zielonych, Falenty, opracowanego przez zespół: H.

Piórkowski, Z. Oświęcimska-Piasko, M. Rycharski, M. Szewczyk;

20) baz danych Corine Land Cover 2000, opracowanych i udostępnianych do celów niekomercyjnych, po akceptacji przez Głównego Inspektora

Ochrony Środowiska wniosku o udostępnienie danych, przez Instytut Geodezji i Kartografii w Warszawie.

ww

w.

rcl

1)

Mapa 22.

v.p

l

erozja wietrzna oraz– na obszarach górniczych lub intensywnej eksploatacji wód podziemnych –

powstające leje depresyjne mogą powodować ograniczenia rozwoju. Niewielka część gmin

charakteryzuje się niekorzystnymi warunkami dla budownictwa związanymi z obecnością

obszarów podmokłych, przede wszystkim na wschodzie kraju oraz dużymi nachyleniami stoków

przekraczającymi 5%, które koncentrują się na południu na obszarach górskich i pogórzach.

Zagrożenia i infrastruktura związana z ochroną przeciwpowodziową182

Mapa 23.

.go

Obszary największego zagrożenia powodziowego koncentrują się na Żuławach, u ujścia Pasłęki

do Zalewu Wiślanego, w obszarach górskich, w środkowym biegu Odry oraz we wschodniej

części kraju. Jednak w związku z trwającymi pracami modernizacyjnymi infrastruktury

przeciwpowodziowej, zwłaszcza planowanymi polderami i realizowanymi inwestycjami,

zagrożenie powodzią będzie stopniowo maleć. Ponadto Polskę cechuje równomierne

rozmieszczenie sieci obserwacyjno-pomiarowej (stacji synoptycznych, klimatycznych i

opadowych oraz wodowskazów), dzięki czemu zbierane są kompleksowe dane dające pełną

informację o całej przestrzeni kraju, stanowiące podstawę do podejmowania działań w miejscach

najbardziej zagrożonych.

Pokrycie planistyczne183

w.

rcl

W Polsce poziom pokrycia gmin obowiązującymi planami miejscowymi cechuje się bardzo

dużymi różnicami. Poza miastami i ich obszarami funkcjonalnymi najwyższe pokrycie

planistyczne występuje w województwach małopolskim, śląskim, dolnośląskim i lubelskim,

w których przeważającej części obowiązujące plany dotyczą ponad połowy powierzchni gmin.

Mimo to, w roku 2010 zaledwie nieco ponad 26% powierzchni kraju posiadało obowiązujący

plan miejscowym. Świadczy to o niewydolności planowania na szczeblu lokalny i braku aktywnej

polityki przestrzennej prowadzonej przez gmin. Pozytywny jest natomiast trend, że poziom

pokrycia planistycznego stopniowo się zwiększa, zwłaszcza powiatach grodzkich, w których

w 2010 roku przekroczył 35%.

Mapy, wykorzystane źródła oraz objaśnienia

Na mapach, jeśli tego nie wymieniono niżej, zostały wykorzystane ostatnie aktualne dane

Głównego Urzędu Statystycznego (w tym niepublikowane), a w szczególności Bank Danych

Regionalnych 1995-2009. Korzystano również z ekspertyz wykonanych dla potrzeb KPZK 2030

oraz z map wykonanych dla potrzeb Eksperckiego Projektu KPZK 2008-2033 z grudnia 2008

roku, w których to pracach uczestniczyli w zakresie merytorycznym: prof. dr hab. Jerzy Bański,

prof. dr hab. Marek Degórski, prof. dr hab. Andrzej Gawryszewski, dr hab. prof. PAN Tomasz

Komornicki, prof. dr hab. Piotr Korcelli, mgr Marcin Stępniak, prof. dr hab. Jerzy Szlachta,

dr hab. prof. PAN Przemysław Śleszyński, prof. dr hab. Janusz Zaleski.

ww

Podkład kartograficzny przygotowano specjalnie dla potrzeb KPZK 2030. Nazewnictwo miast

niepolskich zostało opracowane zgodnie z zaleceniami Komisji Standaryzacji Nazw

Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

182 Autor: P. Śleszyński.

1)

Obliczenia zasięgów występowania olsów, łęgów i torfowisk według wektorowej mapy roślinności potencjalnej Polski, wykonanej w

Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN pod kierunkiem J. M. Matuszkiewicza (zob. Matuszkiewicz J. M., 2008,

Potencjalna roślinność naturalna Polski, IGiPZ PAN, Warszawa http://www.igipz.pan.pl/geoekoklimat/roslinnosc/prn_mapa/home_pl.htm).

2)

Obliczenia zasięgów występowania mokradeł według Systemu Informacji Przestrzennej o Mokradłach Polski, 2006, Instytut Melioracji Użytków

Zielonych, Falenty, opracowanego przez zespół: H. Piórkowski, Z. Oświęcimska-Piasko, M. Rycharski, M. Szewczyk.

3)

Sieć pomiarowo-obserwacyjna IMiGW według aktualnych udostępnionych danych (zob. Czarnecka H. – kierownik tematu, Głowacka B.,

Krupa-Marchlewska J., Moskwiński T., Zaniewska M., 2010, System informacyjny sieci stacji meteorologicznych i wodowskazowych IMGW jako warstwa

użytkowa zintegrowana z komputerową mapą podziału hydrograficznego Polski, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Państwowa Służba

Hydrologiczno-Meteorologiczna, Ośrodek Hydrologii IMiGW, Warszawa).

4)

Granice zlewni cząstkowych według baz European Environment Agency (baza EUNIS).

183 Autor: P. Śleszyński. Wg danych GUS/Ministerstwa Infrastruktury pochodzących z badania PP-01 nt. sytuacji planistycznej we wszystkich

gminach w Polsce. Badania są koordynowane przez Departament Gospodarki Przestrzennej MI, a wykonawcą corocznych Raportów o stanie i

uwarunkowaniach prac planistycznych w gminach jest Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

v.p

l

Wszystkie zagadnienia prezentują stan możliwie najbardziej aktualny, jaki był do uzyskania

w chwili opracowania map (trzy etapy: sierpień-wrzesień 2009 r. – 16 map, luty-marzec 2010 r. –

3 mapy, wrzesień-październik 2010 r. – 4 mapy).

ww

w.

rcl

.go

Poniższe objaśnienia dotyczą plansz, na których przedstawiono mapy w skalach głównie

1:2 500 000, czyli tzw. części diagnostycznej. Mapy prognostyczne („wizyjne”) zostały

opracowane w większości przez Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej Ministerstwa

Rozwoju Regionalnego, w zakresie zarówno merytorycznym, jak i technicznym. W wypadku tych

map zamieszczono lub wykorzystano zmodyfikowane w różnym stopniu mapy części autorów

Eksperckiego Projektu KPZK 2008-2033, zarówno z wersji z grudnia 2008 roku, jak

i późniejszych aktualizacji z lata i jesieni 2009 roku (M. Degórski, T. Komornicki, P. Korcelli).

Mapa Docelowego układu sieci przesyłowej pochodzi z Polskich Sieci Elektroenergetycznych

Operator SA (Plan działań w zakresie inwestycji celu publicznego o znaczeniu ponadlokalnym,

PSE Operator SA, Warszawa, wrzesień 2009).

ww

w.

rcl

.go

v.p

l

Rysunki

v.p

l

Lista rysunków i tabel

ww

w.

rcl

.go

Rysunek 1. Polska – ląd i obszary morskie ............................................................................................. 10

Rysunek 2. Polska w procesie integracji europejskiej 2010 .................................................................. 21

Rysunek 3. Indeks podatności na zmiany klimatyczne na poziomie NUTS 2 .................................. 31

Rysunek 4. Główne cechy polskiej przestrzeni 2030 ............................................................................ 36

Rysunek 5. Powiązania funkcjonalne głównych ośrodków miejskich 2010 i 2030 .......................... 40

Rysunek 6. Główne elementy sieci transportowej 2011 oraz obszary o najgorszej dostępności

czasowej ....................................................................................................................................................... 41

Rysunek 7. Wizja kształtowania podstawowych elementów sieci drogowej 2030*: autostrady i

drogi ekspresowe, lotniska, porty morskie, Odrzańska Droga Wodna .............................................. 42

Rysunek 8. Wizja kształtowania podstawowych elementów sieci kolejowej 2030*: koleje dużych

prędkości, kolej konwencjonalna, lotniska, porty morskie, Odrzańska Droga Wodna ................... 43

Rysunek 9. Śródlądowe drogi wodne w Polsce 2011 ............................................................................ 44

Rysunek 10. Kierunki integracji polskiej przestrzeni 2010 i 2030 ....................................................... 50

Rysunek 11. Perspektywa rozwoju terytorialnego basenu Morza Bałtyckiego w 2030 roku .......... 52

Rysunek 12. Metropolie w Europie 2030 ............................................................................................... 53

Rysunek 13. Obszary integracji w Europie z udziałem Polski ............................................................ 54

Rysunek 14. Główne elementy sieci ekologicznej kraju 2030.............................................................. 58

Rysunek 15. System energetyczny i obszary rozwoju energetyki rozproszonej 2010 i 2030........... 64

Rysunek 16. Struktura przestrzenna przychodów największych 10 tys. spółek w Polsce pod

względem rodzajów działalności i własności ......................................................................................... 73

Rysunek 17. Klasyfikacja ośrodków miejskich w Unii Europejskiej wg klasyfikacji ESPON ........ 74

Rysunek 18. Kierunki działań polityki przestrzennej służące podniesieniu konkurencyjności

głównych ośrodków miejskich. ................................................................................................................ 79

Rysunek 19. Kierunki działań polityki przestrzennej na rzecz poprawy spójności wewnętrznej

kraju .............................................................................................................................................................. 87

Rysunek 20. Obszary wymagające restrukturyzacji i rozwoju nowych funkcji ................................. 97

Rysunek 21. Przewidywany rozwój sieci drogowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i

Odrzańskiej Drogi Wodnej – I etap* ....................................................................................................112

Rysunek 22. Przewidywany rozwój sieci drogowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i

Odrzańskiej Drogi Wodnej - II etap*....................................................................................................113

Rysunek 23. Przewidywany rozwój sieci drogowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i

Odrzańskiej Drogi Wodnej – III etap* .................................................................................................114

Rysunek 24. Przewidywany rozwój sieci kolejowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i

Odrzańskiej Drogi Wodnej – I etap* ....................................................................................................115

Rysunek 25. Przewidywany rozwój sieci kolejowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i

Odrzańskiej Drogi Wodnej – II etap* ...................................................................................................116

Rysunek 26. Przewidywany rozwój sieci kolejowej na tle sieci lotnisk, portów morskich i

Odrzańskiej Drogi Wodnej – III etap* .................................................................................................117

Rysunek 27. Ocena walorów estetycznych krajobrazu .......................................................................119

Rysunek 28. Kierunki polityki przestrzennej wobec obszarów funkcjonalnych cennych

przyrodniczo .............................................................................................................................................124

Rysunek 29. Wybrane kierunki kształtowania zasobów wodnych ....................................................130

Rysunek 30. Plan elektroenergetycznej sieci przesyłowej na obszarze fragmentu Europy ...........135

Rysunek 31. Zagrożenia powodziowe Polski .......................................................................................138

Rysunek 32. Położenie kompleksów wojskowych ..............................................................................140

Rysunek 33. Rozbudowa sieci przesyłowej do 2020 ...........................................................................143

Rysunek 34. Etapowy rozwój sieci przesyłowej w latach 2015-2030 ...............................................146

.go

Tabele

v.p

l

Rysunek 35. Kierunki działań na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego ..................152

Rysunek 36. Zintegrowane działania przeciwpowodziowe................................................................155

Rysunek 37. Docelowy hierarchiczny system planowania w Polsce .................................................172

Rysunek 38. Potencjalne konflikty funkcjonalno-przestrzenne.........................................................177

Rysunek 39. Klasyfikacja miejskich obszarów funkcjonalnych .........................................................187

Rysunek 40. Miejskie i wiejskie obszary funkcjonalne ........................................................................192

Rysunek 41. Wiejskie obszary funkcjonalne .........................................................................................193

Rysunek 42. Obszary funkcjonalne szczególnego zjawiska wyznaczane w skali makroregionalnej

.....................................................................................................................................................................194

Rysunek 43. Obszary szczególnego zjawiska w skali makroregionalnej...........................................197

Rysunek 44. Obszary kształtowania potencjału rozwojowego..........................................................200

Rysunek 45. Obszary funkcjonalne wymagające restrukturyzacji i rozwoju nowych funkcji przy

wsparciu instrumentów właściwych polityce regionalnej ...................................................................204

ww

w.

rcl

Tabela 1. Mierniki osiągania celów KPZK 2030 wraz z opisem dotyczącym zakresu i sposobu

monitorowania ............................................................................................................................................ 70

Tabela 2 Ważniejsze dane charakteryzujące elektroenergetyczne sieci przesyłowe i dystrybucyjne

w latach 2008 i 2010. ................................................................................................................................136

Tabela 3. Rozbudowa krajowej sieci przesyłu gazu ziemnego do roku 2020 ..................................144

Tabela 4. Etapy inwestycji elektroenergetycznej sieci przesyłowej ...................................................148

Tabela 5. Typy, podmioty i wskazania KPZK wobec obszarów funkcjonalnych ..........................181