Obwieszczenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 1 lutego 1973 r. o wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej.

142 -

Załączuik nr 2 uchwały Rady Państwa

• dnia 3 lutego 19:3 r. (poz. 51).

TABELA STAWEK DODATKÓW SPECJALNYCH ,

Stawka

I

1

2

3

/

..

4

I

K wota w złotych

I

Stawka

4.500

9

4.000

10

3.500

11

3.000

12 ,

5

2.600

13

6

2.200

14

7

1.900

15

8

1.650

16

Kwota w złotych

1.400

1.200

I

I

I

I

i

1.000

800

,

650

500

350

200

52

ZARZĄDZENIE

Nr 9 PREZESA RADY MINISTROW

z dnia 31 stycznia 1973 r.

:!mlenlające- zarządzenie

w sprawie ograniczenia opinlowa nla celowości Importu wyrobów przemysłu

elektromas zynowego.

- Zarz ądza się, co następuje

stanowisk pomiędzy jedzapotrzebowanie na zakup

za granicą a komisją - ostateczną decyzję co

do konieczności dokonania zakupu za granicą

podejmuje na wniosek właściwego ministra,

występującego w imieniu jednostki zamawiają­

cej, Przewodniczący Komisji Planowania przy

Radzie Ministrów."

,,§ 7. W razie

nostką

§ t. W zarządzeniu nr 42 Prezesa Rady Ministrów

z dnia 15 maja 1972 r. w sprawie ograniczenia opiniowania celowości importu wyrobów przemysłu elektrom'aszy~

nowego (Monitor Polski Nr 29, poz. 158) wprowadza się

następujące zmiany

1) w § 6 ust. 4 wyrazy "Główną Komisję do Spraw Importu" zastępuje się wyrazami "Przewodniczącego

Komisji Pl-anow'ania przy Radzie Ministrów",

I§ 2;

rozbieżności

zgłaszającą

Zarządzenie

wC;hodzi w życie z dniem ogłoszenia

Prezes Rady Ministrów: P. Jaroszewicz

2) § 7 otrzymuje brzmienie

53

OBWIESZCZENIE PIERWSZEGO PREZESA SĄDU NAJWVZSZEGO

z dnia l lutego 1973 r.

' o wytycznych wymiaru sprawiedliwości - l . praktyki sądowej.

Na podstaw!.e art. 28 , ust. 3 ustciwy z dnia 15 lutego

1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz., 54) i § 6

uchwały Rady Państwa z dnia ' 22 maja 1962 r. w sprawie

regulaminu Sądu Najwyższego (Monitor Polski Nr 45,

poz. 210) ogłaszam uchwałę powziętą przez Sąd Najwyż­

szy na posiedzeniu pełnego składu Izby Cywilnej w dniu

)9 grudnia 1972 r., ustalającą ' wytyczne wymiaru sprawie-

dliwości

i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art.'412 Kc i art. 197 Kpc.

Treść. uchwały

podana jest w załączniku do- niniejsze-

' go obwieszczenia.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego: J. Balia

Poz. 53 ·

-

Załącznik

do obwieszczenia Pierwsze go Prezesa Sądu N"iwyżs7(~go

z dnia 1 lutego 1973 r. (poz. 53).

UCHWAtA PEŁNEGO SKŁADU IZBY CYWILNEJ SĄDU NAJWY!SZEGO

z dnia 19 grudnia 19"f2 r,

III CZP 57!V

Sąd Najwyższy ••• na wniosek Prokuratora Generalnego PRL z dnia 23 lipca 1971 r. na podstawie art. 28

ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie NaJwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54)

u c h wal i ł

wytyczne wymiaru sprawiedliw o ści i praktyki sądowej w

zakresie 'stosowania przepisów art. 412 Kc i art. 197 Kpc.

Przepisy art. 412 Kc norm u ją nową instytucję Dle

znaną poprzednio obowiązującemu

prawu. Stanowi ona

jeden ze środków przeciwdziała n ia przejawom naruszanld

porządku prawnegc5. Jej

donio s łość

wyraża

się

przede

wszystkim w funkcji prewencyj no-wychowawczej.

W orzecznictwie sądów wys tąpiły rozbieżności oraz

wątpliwości

co do przesłane k i zakresu stosowania

art. 412 Kc, jak i związanego z nim art. 197 Kpc. W celu

zapewnienia prawidłowego st osowania tych przepisów

i jednolitości orzecznictwa Sąd N ajwyższy - Izba Cywilna wyjaśnia, co następuje

1.

Przepadek przedmiotu świadczenia

:z: mocy samego prawa w chwili

następuje

spełnienia świadcz e nia.

Brzmienie przepisu art. 412 Kc, a zwłaszcza zwrot

"ulega przepadkowi", prowadzi do wniosku, że przepadek

świadczenia nie jest- uzależniony od orzeczeJtia sądu, lecz

następuje z chwilą, gdy zostają s pełnione przesłanki w tym

przepisie przewidziane. Z tą ch w ilą przedmiot świadczenia

przechodzi z mocy prawa na rze cz Skarbu Państwa. Ponteważ spełnien i e świadczenia st Ije się skuteczne dopiero

z chwilą jego przyjęcia przez os )bę, na której rzecz dokunano świadczenia zgodnie z wol! świadczącego, uznać ndleży, że przepadek następuje v

chwili, gdy _świadczeDle

zostaje przyjęte . Konsekwencją takiego unormowania jest

to, że sarno zaofiarowanie świa kzenia, jeżeli nie zostało

przyjęte (np. odmÓwiono przyj ~cia łapówki), n'ie pOW.lduje przepadku. Podobnie nie nc stępuje przepadek na skutek samego zaciągnięcia zob, , wiązania do spełnienia

świadczenia w warunkach prze ' ddzianych wart. 412 Kc.

Powództwo o . wykonanie takieg l zobowiązania, nieważne­

go z mocy art. 'S8 Kc, podlega " ddaleniu.

2. Przesłanką przepadku z art. 412 Kc

jest, aby zarówno świadczenie spełnione w

zamian za dokon mie cżynu zabronioneuo,

jak i realizacja celu czynności pra wnej,

miały

charakter działania

nieuodziwego.

Przez działanie ni ~godziwe rozumieć należy ·

takie działanie, k óre zmierza bezpośrednio

do pogwałcenia lorządku prawnego i ze

względu na rażące niemoralne lub aspołecz­

ne pobudki zasług Ije na. szczególne potępie­

nie.

Sformułowanie

art. ,412 Kc; który przewiduje w razie

w J.im przesłanek przepadek

świadczenia, oraz ujęcie art. Si Kc · ok.reślającego, kied y

czynność prawna jest nieważna ze . względu na' jej treść,

spełnienia

się

określonych

są w pewnym zakresie do siebie zhliżone, Do obydwu · bowiem tycp artykułów ustawodawca wprowadził niektóre

analogiczne przesłanki ich zastosowania. Tymi wspólnymi

przesłankami są: sprzeczność w wypadku ' art. 58 · Kc

czynności prawnej, a w wypadku art. 412 Kc celu tej

czynności z prawem lub z zasadami współżycia społecznego. Doprowadziło to do błędnej praktyki nlektóry,:h

sądów, prowadzącej niejako do utożsamiania zakresu działania obydwu artykułów, a polegającej na przyjmowaniu,

że w każdym wypadku sprzeczności czy n ilOŚCi

prawnej

z prawem lub z zasadami współżycia społecznego wchodlą

w rachubę obydwie sankcje; to jest zarówno nieważność.

jak i pr:zepadek.

Praktyka ta jest błędna. Już bowiem samo porównanie

brzmienia obydwu artykułów prowadzi do wniosku, że Dle

każda czynność prawna naruszająca prawo lub zasady

współżycia społecznego powoduje przepadek świadczeDla.

choć jest ex lege nieważna. O ile bowiem w wypadku

art. S8 Kc chodzi o sprzeczność z prawem lub z zasadami

współżycia społecznego treści czynności prawnej, o tyie

w ait. 412 Kc punkt ciężkości leży w zamiarze stron.

Z powyższego wynika, że zakres działania art. 412 Kc

jest węższy od zakresu stosowania art. S8 Kc. Ten nasuwający się w sposób niemal oczywisty wniosek wymaga

uściślenia przez wskazanie kryterium, które by pozwalało

na rozgraniczenie sfery działania obydwu artykułów,

a więc do wskazania, kiedy sprzeczność z prawem lub

z zasadami współżycia społecznego rodzi skutek także w

postaci przepadku, a kiedy powoduje tylko nieważność,

czynności prawnej.

Kierując się wskazanym wyżej celem instytucji przepadku przewidzianego wart. 412 Kc, można w drodze

wykładni posłużyć się dla rozgraniczenia zakre.s u działanIa

obyelwu artykułów tradycyjnym ella wszystkich zrozumiałym pojęciem niegodziwości i uznać, że do zastosowania art. 412 Kc nie wystarcza zwykła sprzeczność postę­

powania z prawem lub zasadami współżycia społecznego,

lecz taka sprzeczność, która to postępowanie kwaliJikuje

jako niegodziwe. Przesłanki zastosowania sankcji przewidzianej wart. 412 Kc mają więc charakter kwalihk:>wany.

Kwalifikowany charakter tych przesłanek wyraża się

w szczególnie ujemnej z punktu widzenia moralnego lub

społecznego ocenie świadczenia dokonanego za działanie

zabronione przez prawo lub sprzeczne z zasadami współ­

życia spoleczne90. Niegodziwość oznacza więc, że działa­

nie nią dotknięte zasługuje na powszechne potępieme

z uwagi na niski moralnie lub społecznie szkodliwy jego

chara kler.

Jeżeli chodzi o wypadki świadczenia w zamian za dokonanie cZYD\J'·zabronionego przez ustawę lub sprzecznego

z zasadami współżycia społecznego', istotna jest przede

wszystkim okoliczność; aby nastąpiło przysporzenie majątkowe w formieświadczel1ia z zamiarem wynagrodzenia

za dokonanie czynu określonego w tej hipotezie. Obojętne

jest przy tym, czy czyn ten został już dokonany przed

Monitor Połski Nr 8

POl. 53

---------------------------------------------- -----------------------------------------------

-

spełnieniem

świadczenia,

przyszłości,

jak

czy teł ma być dokonany w

nie jest konieczne, by czyn ten

w ogóle został dokonany. Element niegodziwości tkwi tutaj bądź w nakłanianiu drugiej osoby do popełnienia czynu zabronionego przez ustawę lub sprzecznego z zasadami

współżycia

społecznego

przez dokonanie przysporzenIa

majątkowego, bądi też w aprobacie i wynagrodzeniu takiego czynu już popełnionego.

W

również

rozumieniu

art.

412 Kc jako zabroniony przez

czyn, którego popełnienie zagrożone jest karą sądową, a jako sprzeczny z zasadami

współżycia społecznego czyn godzący . w zasady moralności socjalistycznej. Oczywiście wchodzą tu w rachubę

wyłącznie

czyny popełnione rozmyślnie. Przykładowo

skutkom przewidzianym wart. 412 Kc podlegają świadcze­

nia spełnione tytułem wynagrodzenia funkcjonariuszy publicznych za wydanie decyzji sprzecznych z prawem, stanowiących

nadużycie

władzy.

(łapownictwo).

RównIe!

udzielanie korzyści pracownikom państwowym, pracownikom przedsiębiorstw państwowych oraz organizacji spół­

dzielczych, nie będących funkcjonariuszami publJcznyml w

rozumieniu art. 120 § 11 Kk, w · zamian za czynności

sprzeczne z prawem wyczerpuje hipotezę art. 412 Kc.

ustawę należy traktować

Wyznaczenie wyraźnej, ostrej granicy, od której

czyny zabronione lub cele czynności prawnych sprzeczne

z ustawą łub zasadami współżycia społecznego mogą być

uważane .za niegodziwe w wyżej określonym znaczenIU,

nie jest ani praktycznie, ani teoretycznie możliwe . Można

co najwyżej wskazać pewne zasadnicze kierunki, w jakich

powinno iść , poszukiwanie skonkretyzowanych kryteriów

oceny.

Sankcja przepadku z art. 412 Kc nie ma z reguły zastosowania do świadczeń spełnionych w wykonaniu czynności prawnych, chociażby cel ich był moralnie naganny,

jeżeli prawo cywilne dla uchylenia szkodliwych skutków

tych czynności przewiduje dla ochrony praw osób nimi

dotkniętych szczególne środki

prawne. Dotyczy to w

szczególności zdziałanych na szkodę wierzycieli czynriości

prawnych, których skutki mogą być uchyłone w drodze

powództwa opartego na przepisie art. 527 i następnych

Kc. To samo odnosi się do umów przewidzianych w

art. 59 Kc oraz do czynności prawnych pozornych, nieważnych z mocy art. 83 Kc. Jeżeli jednak umowa pozorna

ukrywa inną .czynność prawną o celu niegodziwym, stosuje się do niej art. 412 Kc.

Przepadku z mocy art. 412 Kc nie uzasadnia sama

przez się okoliczność, że spełnienie świadczenia nastąpiło

w wykonaniu czynności prawnej dokonanej z naruszeniem

bf'zwzględnie obowiązujących przepisów prawa cywilnego.

Dotyczy to przede wszystkim umów zawieranych z naruszeniem przepisów ograniczających obrót nieruchomościa­

mi rolnymi. Urnowy takie, w których kontrahenci zmIerzają do przeniesienia własności nieruchomości, nie mają

celu niegodziwego, podjęte zaś przez strony działania

skierowane na naruszenie prawa są tylko środkiem do

zrealizowania zamiaru stron i nie mają wpływu na k walifikację czynności prawnej ze stanowiska art. 412 Kc.

społecznie

szkodliwe, lecz ich zwalczanie należy do stery

prawa k.arnego i prawa o wykroczeniach. Stosownie do

tego nie podlegają WIęC przepadkowI śWladczeDla spełnia­

ne w wykonaniu takich czynności prawnych. jak nabywanie artykułów konsumpcyjnych z tzw. nielegalnego handlu

uprawianego bez właściwego zezwolenia. kupowanIe tow.'!rów po cena rh wyższych od cen normalnych . nabywanIe

bonów dolarowych Polskiej Kasy OpIeki, biletów na widowiska od pokątnych sprzedawców, nabywanie od rolnjka drewna pochodzącego z nielegalnego wyrębu z v,lasnego lasu, korzystanIe z płatnych usług rzemieślniczych

osób nIe mających uprawDleń lub wymaganego zezwolenia na ich wyk.onywanie itd.

Przepis art. 412 Kc ma natomiast zastosowanie do

transakcji towa rami, które objęte są zakazem ohrotu

obwarowanym sankcjami karnymi ze wzgłędu na wanną

szkodliwość społerzną . Dotyczy to w szczególności czynności wchod7ących w zakres handlu narkotykamI. handiu

alkoholem, zwłaszcza pochodzącym z potajemnego wyrobu, handlu wartościamI dewizowymi itd. NieglJdziw()sĆ

celu tego rodzaju czynności leży w niebezpieczeństwIe,

jakim zagraża społeczeństwu r oz po wszechnianie takich

artykułów

jak narkotyki czy alkohol, a jeżeli chodżi

o handeł dewizami - w wielkiej szkodliwości dla gospodarki naroduwej, wynikającej z pomniej szellla zasobu

dewiz.

3. Dalszą przesla nką przppadk u przpwidzianego wart. 412 Kc jest istnIeniP po

stronie spełniającpgo i przy jll1t1Jąceyo !;~I\ad­

czenle świadomości niegodZIwości zaró wno

celu czynności prawnej, jak i czynu zabronionego.

Wprawdzie z brzmienia art. 412 Kc wynika tylko wymaganie świadomości po stronie świadczącego, jednak7e

wykładnia logiczna prowadzi do wniosku . że świadom o sć ,

niegodziwości musi występować także po stron ie os o by

przyjmującej świadczenie. W wypadku Świadczenia w ta- .

mian la dokonanie czynu zabronionego przez l1StdW~ '1Ib

sprzecznego z zasadami współżycia społecznpgo ŚWIadcze­

nie stanowi wynagrodzenie za czyn przestępny lub niemoralny. spełnienie świadczenia ma stanowić zarhętę dlJ

jego d'lkonania. W tym więc wypadku z istoty rleCly

spełniającego .i przyjmującego świadczenie łączy wspólna

niegodziwość . Przyjęr i e świadrzenia w zamian za dokonanie czynu zabronion eg o przez ustawę lub spr7prznpqo

z zasadami współżycia społ e cznego jest co na jmniej w takim samym stopniu niegodziwe. j a k dokonanie świadcze­

nia mającego taki cel.

Niegodziwość

celu

świadczenia

ności prawnyrh , k tó rych dotyczy

w wykonaniu czynart. 41~ Kc, musi byĆ

rówOlez obj ę ta świadomością przyjmująrego śWladclen i e.

Wynika to z pojęcia celu. Przez cel bowiem czynnosci

prawnej należy rozumieć skutek, jaki strony przez jej wykonanie zamierzają osiągnąć. Tak rozumiany cel milsi wynikać z treści cz y nności prawnej I być wspólny dla obu

stron. Nie może być uważany za cel cz y nności prawnej

ukryty zamiar, jaki jedna ze stron pragnie osiągnąć pf'lez

wykonanie tej czynności, jeżeli druga strona tego zamiaru

nie zna i go nie aprobuje.

Nie podlegają również działaniu art. 412 Kc czynnośc'l

prawne. z zakresu detalicznego obrotu towarami, dokonyTylko dohrowolny udziaJ stron w wykonaniu świad­

wane z naruszeniem regulujących ten obrót przepisów

czenia o celu niegodziwym uzasadnia przepadek. Przepaprawnych. W czynnościach tego rodzaju, zmierzających

dek nie ma więc zastosowania do przedmiotu świadczenIa

z reguły do uzyskania towarów deficytowych o charak fespełnionego pod naciskiem okoliczności" które sprawiają,

rze konsumpcyjnym, nie można dopatrzyć się celu niegoźe spełnienie lub pr7yjęcie świadczenia traci cechę n:e. dziwego. Dotyczy to również naruszenia przepisów n,)r- - godziwości. Nie podlega zatem przepadkowi np. suma

mujących wysokość cen. Czynności takie są niewątpliwie

wpłacona na żądanie za przy jęcie do szpitala chorego

-

wymagającego

szybkiej pomocy lekarskiej. W takich wypadk ach wpłacającemu należy się zwrot zapłaconej kwoty,

co wynika z unormowania zawartego wart. 411 pkt 1 Kc.

5. Przepadek z art. 412 Kc daje Skarbo-

samoistny tytuł do przedmIOtu

wskutek czego Skarb Państwa

nie staje się następcą prawnym spełniają­

cego świadczenie. Jeżeli więc przedmiotem

świadczenia jest rzecz oznaczona co do t0ż­

sam ości, Skarb Państwa na skutek przepadku staje się jej właścicielem i przysługują

mu wszelkie prawa do tej rzeczy oraz wszelkie roszczenia wypływające z prawa włas­

ności. Jeżeli zaś przedmiotem świadczenia

są rzeczy oznaczone gatunkowo,

pieniądze

lub papiery wartościowe, wreszcie usługi

lub inne działania, Skarb Państwa staje się

wierzyc;ielem sum pienit;żnych bądż stanowiąrlch przedmiot świadczenia wykonanego

w pieniądzach, bądż też stanowiących wartość pieniężną innych przedmiotów świad­

cze.nia.

wi

świadczenia,

4. Przedmiot świadczenia ulega przepadkowi w całości. Gdy obie strony speł­

niają świadczenia w wykonaniu zobowiązań

z umowy wzajemnej, przepadkowi ulegają

przedmioty obu tych świadczeń. Przepadek

obejmuje przedmiot świadczenia bez wzgiC;du na jego rodzaj, jeżeli ma wartość mająt ­

kową. Gdy świadczenie polega nie na zaplacie kwoty pieniężnej lub wydaniu rzeczy,

lecz na wykonaniu czynności (np. usługi,

praca), przepadkowi ulega wartość tych

czynności.

W praktyce świadczenie z reguły jest objęte intencją

w całości, co pozwala przyjąć jako zasadę, że

i przedmiot tego świadcz e nia ulega w całości przepadkowi. Zasada ta ma szczególne znaczenie w odnieslelllu do

świadczeó spełnianych w wykonaniu umów wzajemnych

o celuniegodziwym, gdy świadczący w zamian za własne

świadczenie otrzymuje świadczenie

wzaj emne, wskutek

czego uzyskane przez niego wzbogacenie obejmuje Ole

pełną wartość otrzymanego świadcz e nia, lecz tylko rÓżni­

cę wartości. Zjawisko takie występuje np. przy handlu

wartościami dewizowymi. W takich wypadkach przepadek

obejmuje' przedmioty obu świadczeó wzajemnych w całości, ponieważ według wyrażnego brzmienia art. 412 Kc

przedmiotem przepadku jest nie wzbogacenie uzyskane

z czynności prawnej o celu niegodziwym, lecz sam przedmiot spełnionego świadczenia lub jego wartość.

niegodziwą

Jeżeli przedmiot jednego ze świadczeń wzajemnych

nie ulega przepadkowi, ponieważ nie stanowi własnOŚCI

świadczącego (np. w razie sprzedaży rzeczy pochodzącej

z kradzieży paserowi). przepadkiem objęty jest : tylko

przedmiot świadczenia wzajemnego.

Chociaż w praktyce przepadek z art. 412 Kc dotyczy

z reguły świadczeń, których przedmiotem jest danie pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do tożsamości lubgatunkowo, jednak ogólne sformułowanie tego przepisu prowadzi do wniosku, że przepadek może dotyczyć wszelkiego rodzaju świadczeń, a wi~c również takich, których

przedmiotem jest czynienie, jak np. świadczenie usług,

pracy itp. Swiadczenie może także polegać na złożeniu

ośwwdczenia woli, którego skutkiem jest wzbogacenie

przyjmującego to oświadczenie, jak to np. ma miejsce

przy zwolnieniu z długu. W ostatnim wypadku przepadkowi ulega wartość korzyści uzyskanej przez przyjmują­

cego świadczenie. Gdy świadczenie polega na dOKonaniu

przelewu wierzytelności lub innego prawa, Skarb Panstwd

staje si~ na skutek przepadku wierzycielem objętych pT,zelewem wierzytelności lub uprawnionym z innych pl il W;

może więc je realizować. Gdy przedmiotem świadczenia

są usługi lub inne czynności (np. uszycie' bezpłatllle ubrania przez krawca jako wynagrodze'1 ,e za "prott;kc}ę" w

celu uzyskania przydliału mieszkania, oddanie w bezpłat­

ne używanie samochodu za uzyskanie prawa jazdy). przedmiot świadczenia nie może być wydany w naturze, wobec

czego zgodnie z dyspozycją art. 412 Kc zdanie ostatnie,

przepadkowi i wydaniu Skarbowi Państwa podlega wartość wykonanych usług lub innych 'czynności. Wartość

tę określa się według cen z chwili spełnienia świadczema,

li gdy chodzi o świadczenia o charakterze ciągłym (np.

używanie samochodu), według cen z czasu trvlania śWI:ild­

czenia.

Państwa

Przepadek następujący z same go prawa z i.3toty swej

powoduje nabycie pierwo tne przedmiotu przepadku i tym

samym wyłącza następs t wo pra wne Skarbu Państwa w

stosunku do osoby, której mienie został o przepadkietn

dotknięte. Na gruncie art. 412 Kc należy także przyjąć, ze

Skarb Państwa, stając się na skutek przepadku u{Jrawnionym do żądania wydania prz.e dmiotu spełnionego świ a d­

czenia , nie jest następcą prawnym świadcz ą cego w zakresie roszczeń o zwrot spełnionego świadc z enia - takie bowiem roszczenia świadczącemu w ogóle nie przysługiwa­

ły lecz staje się wierzycielem prze dmiotu świadczenIa

na podstawie samoistnego tytułu wynikającego z przepadku.

Na skutek tego po stronie spełniającego świadczenie

nie powstaje w ogóle roszczenie o zwrot przedmiotu

świadczenia na podstawie art. 411 pkt 1 Kc w zWiązku

z art. 410 § 2 Kc. Natomiast z chwilą spełnienia świadcze­

nia powstaje z mocy art. 412 Kc bezpośrednio dla Skarbu

Państwa TDszczenie me o zwrot, lecz o wydanie przedmio.tu świadczenia. Jest to nowe roszczenie powstające ex

lege i nie pozostające w żadnym związku z osobą świad­

czącego.

Na skutek przepadku Skarb Państwa staje się podmiotem praw związanych z przedmiotemspelnionego świad­

czenia, które może realizować w stosunku do osób zobuwiązanych do jego wydania.

Zakres tych praw zależny jest od rodzaju przedmiotu

przedmiotem przepadku jest nieruchomość lub Tzecz ruchoma oznaczona co do tożsamości,

Skarbowi Państwa przysługują wszystkie roszczenia, jakle

Wynikają z prawa własności. Jeżeli prze dmiotem przepadku jest kwota pienj~żna lub wartość przedmiotu śwwd­

czen ia (zdanie ostatnie art. 412 Kc), Skarb Państwa staje

się wierzycielem kwoty pieniężnej. Zasadę tę stosuje s;ę

także do wypadku, gdy świanczenie polega na daniu rzeczy oZilaczonych co do gatunku.

6. Dłużn ikiem Skarbu Państwa· zobowią­

zanym do wydania pr zedmiotu świadczenia

lub jego wartości jest w zasadzie osoba,

która świadczenie przyjęła. Jeżeli osoba ta

zwróciła

przedmiot świadczenia lub jego

wartość

osobie spełniającej świadczenie,

obowiązek wydania ciąży na tej osobie. Jeżeli

przedmiotem świadrzenia jest rzecz

ozna{'zolla co do tożsamości; rzpcz ta została zbyta :)s,obie tT7~ciej. Skarb PilT1s1wa może dochodzić wydania rzeczy przec1wko tej

świadczenia. Jeżeli

MonttorPolsk! Nr 8

~

osobie, chyba że chronią ją przepisy o nabyciu własności w dobrej wierze. Nieodpłatne zbycie przedmiotu przepadku osobie

trzeciej nie zwalnia zbywcy od obowiązku

wydania Skarbowi Państwa jego wartości.

Pon-ieważ przepadek następuje w chwili, gdy świad­

czenie zostaje spełnione i przechodzi do majątku przyjmującego, ten ostatni z natury rzeczy staje się dłużnikiem

Skarbu Państwa i jest zobowiązany do wydania tego, co

otrzymal na skutek świadczenia.

Jeżeli przyjmujący świadczenie zwrócił jego przedmiot świadczącemu (np. ten, kto otrzymał łapówkę, zwróci! ją dającemu, kto przyjął usługi, zapłacił za nie), wówczas na niego przechodzi obowiązek wydania, przepadek

bowiem jego przede wszystkim powinien dotknąć; w przeciwnym razie, to znaczy, gdyby obowiązek wydania cią­

ży! nadal na przyjmującym świadczenie, w ostatecznym

wyniku poniósłby on ciężar wydania dwukrotnie, ponieważ wobec nieważności czynności prawnej nie mógłby

dochodzić przeciwko świadczącemu ponownego wydania

zwróconego mu przedmiotu świadczenia.

Z dyspozycji zawartej w zdaniu ostatnim art. 412 Kc

wynika, że zużycie, a nawet nie zawiniona utrata przedmiotu świadczenia przez przyjmującego, nie zwalnia go

od obowiązku wydania Skarbowi Państwa jego wartości.

Należy podkreślić, że ten obowiązek przyjmującego świad­

czenie do wyda nia jego wartości jest znacznie szerszy od

obowiązku wydania wartości korzyści przez wzbogaconego na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 409 Kc).

Chociaż art. 412 Kc wymienia tylko zuży~le lub utraprzedmiotu świadczenia, nie wspominając o jego zbyciu, to jednak logiczna wykładnia tego przepisu prowadzi

do wniosku, że również zbycie - tak odpłatne, jak i nie9dpłatne przedmiotu świadczenia przez przyjmującego

nie zwalnia go od obowiązku wydania Skarbowi Państwa

jego wartoścI. Trudno bowiem byłoby znależć słuszną rację, dla której

ustawodawca, obciążając przyj~ującego

świadczenie obowiązkiem wydania Skarbowi Państwa wartości przedmiotu niegodziwego świadczenia pomimo nie

zawinionej przez niego jego utraty, wyłączałby spod działania normy zawartej w zdaniu ostatnim art. 412 Kc sytuacje, gdy przyjmujący niegodziwe świadczenie świado­

mie zbywa jego przedmiot w drodze czynności prawnej.

tę

Szczególna sytuacja zachodzi, gdy przedmiotem niegodziwego świadczenia jest rzecz ruchoma oznaczona co

do tożsamości. Ponieważ Skarbowi Państwa jako właści­

cielowi z mocy przepadku przysługuje roszczenie windykacyjne przeciwko każdemu, kto ma rzecz w swoim wła­

daniu, nie można odmówić mu takiego roszczenia przeciwko trzeciemu, który nabył rzecz od przyjmującego świad­

czenie. Jednakże fakt przysługiwania Skarbowi Państwa

roszczenia windykacyjnego przeciwko nabywcy nie zwalnia przyjmującego świadczenie od odpowiedzialności za

wartość wyzbytej rzeczy przewidzianej wart. 412 Kc.

Skarbowi Państwa służy więc wybór: albo roszczenia przeciwko przyjmującemu świadczenie o wydanie wartości

zbytej rzeczy, albo roszczenia windykacyjnego przeciwko

nabywcy. ZasIlOkojenie jednego z roszczeń zwalnia drugiego. dłużnika, lecz nie występuje tu solidarność zobowią~ania.

. Nabywcy rzeć,zy ruchomej przysługuje ochrona przewidziana wart. 169 § l Kc, a nabywca _nieruchomośd

może powołać się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wie-

=

Poz. 5:J

czystych, żaden bowiem przepis nie pozbawia nabywcy

tej ochrony co do rzeczy

objętych przepadkiem

z art. 412 Kc.

Do przedmiotu przepadku z art. 412 Kc nie ma zastosowania przepis art. 407 Kc dotyczący bezpodstawnego

wzbogacenia i stanowiący, że w razie rozporządzema

przez wzbogaconego uzyskaną korzyścią na rzecz osoby

trzeciej bezpłatnie obowiązek wydania · tej korzyści przechodzi na nabywcę. Przepis bowiem art. 412 Kc w zakresie skutków przepadku oraz wynikających z niego obowiązków ma charakter przepisu szczególnego, który uchyla stosowanie normy ogólnej, jaką jest przepis art. 407 Kc.

7. Obowiązek wydania Skarbowi Pań­

stwa

przedmiotu

świadczenia

obejmuje

oprócz samego przedmiotu uzyskane pożyt­

ki, a gdy przedmiotem przepadku jest kwota pieniężna, odsetki od te j kwoty od daty

przyjęcia świadczenia. Jeżeli obowiązek wydania kwoty pieniężnej powstał na skutek

utraty lub zużycia przedmiotu świadczenIa

w dacie póżniejsz~j po przyjęciu świadcze­

nia i stanowi jego wartość, odsetki należą

się od tej daty póżniejszej. Do

nakładów

poczynionych na rzecz stanowiącą przedmiot przepadku przez osobę zobowiązaną do

jego wydania ma zastosowanie przepis art.

408 § 2 Kc.

U podstaw unormowania zawartego wart. 412 Kc leży ·

aby osoby działające w sposób i w zamiarze nlegodziwym nie osiągnęły z tego żadnych korzyści. Dlatego, jeżeli przedmiot świadczenia w okresie od chwili przy- .

jęcia go do chwil! wydania Skarbowi Państwa przynosił

pożytki (naturalne lub cywilne), zgodne z powyższym założeniem jest, aby pobrane pożytki zostały również wydane Skarbowi Państwa. Za takim stanowiskiem przemawia także okoliczność, że przyjmujący świadczenie pobiera pożytki wiedząc, iż przedmiot świadczenia stanowi

własność Skarbu Państwa i że pożytki mu się nie należą.

myśl,

Z zasady, że przyjmujący świadczenie o celu niegodziwym nie powinien osiągnąć żadnej korzyści, wynika

również obowiązek płacenia

odsetek, jeżeli roszczenia

Skarbu Państwa o wydanie przedmiotu świadczenia mają

być zrealizowane w postaci ·sumy pieniężnej. Przyjmują­

cy świadczenie o celu niegodziwym, którego przedmiot

podlega przepadkowi z mocy art. 412 Kc, ma obowiązek

niezwłocznego wydania go Skarbowi Państwa. Ze względu

na szczególny charakter tego zobowiązania, którego żró­

dłem jest przepis ustawy, a przesłanką działanie o celu

niegodziwym, należy uznać, że jest ono wymagalne z chwilą przyjęcia świadczenia bez potrzeby wzywania dłużnika

do wykonania (art. 455 Kc), od tej bowiem chwili dłużnik

opóźnia się ze spełnieniem świadczenia (art. 481 Kc).

Jeżeli jednak przedmiotem świadczenia była rzecz

oznaczona co do tożsamości, a zobowiązanie wydania

Skarbowi Państwa kwoty pieniężnej powstało na skutek

zużycia lub utraty tej rzee-zy (art. 412 Kc zdanie ostatnie),

należne od tej kwoty odsetki liczyć należy od daty powstania zobowiązania pieniężnego (tj. zużycia Tub utraty

przedmiotu w naturze), przy czym ciężar dowodu, że zobowiązanie pieniężne powstało po dacie przyjęcia świad­

czenia, spoczywa na dłużniku. -Skor.o bowiem odsetki

biegną stosownie do art. 481 Kc - tylko ' od zobowią­

zań pieniężnych, nie mogą być liczone za okres, w którym przed.nriotem zobowiązania było wydanie rZeczy w ·

naturze.

t 47

Jeżeli osoba zobowiązana z mocy art. 412 Kc do wydania Skarbowi Państwa przedmiotu świadczenia dokonałd

na ten przedmiot nakładów, może żądać ich zwrotu tylko

o tyle, o ile zwiększają wartość tego przedmiotu w chwili

jego wydania. Zasada przewidziana wart. 408 § 2 Kc dla

stosunków powstających na gruncie bezpodstawnego wzbogacenia w sytuacji, gdy wzbogacony był w złej wierze,

powinna mieć zastosowanie również do zobowiązania wynikającego z art. 412 Kc, skoro przyjmujący świadczenie

jest świadomy jego niegodziwości.

8. Okoliczność, że przedmiot świadcze­

nia spełnionego w warunkach przewidzIanych wart. 412 Kc mOŻe ulec przepadkowi

na podstawie orzeczenia sądowego wydanego w postępowaniu karnym (art. 48 Kk)

wszczętym w związku ze spełnieniem świad­

czenia, nie wyłącza tego przedmiotu spod

przepadku z art. 412 Kc.

Ani kodeks cywilny, ani kodeks karny nie normują

stosunku zachodzącego pomiędzy instytucją przepadku

z art. 412 Kc a przepadkiem jako karą dodatkową przewidzianą wart. 48 Kk. W tych warunkach, ponieważ przep adek z art. 412 Kc następuje z mocy prawa już w chWili

spełnienia świadczenia, podczas gdy o przepadku, jako

karze dodatkowej, orzeka sąd karny w orzeczeniu kończą­

cym postępowanie karne, pierwszeństwo należy dać przepadkowi ex lege i uznać, Że na przejście przedmiotu

świ a dczenia na własność Skarbu Państwa nie ma wpływu

okoliczność, iż' w póżniejszym postępowaniu karnym sąd

mógłby orzec również o przepadku tego przedmiotu

w

orzeczeniu konstytutywnym. Ponieważ w chwili orzekania

przez sąd karny przedmiot ten stanowi już własność Skarbu Państwa z mocy art. 412 Kc, orzekanie o przepadku w

postępowaniu karnym jest zbędne.

-.,;

Poz. 53

mowane zostało wart. 197 Kpc. Przepis ten reguluje zagadnienie przekształceń podmiotowych procesu w sytuacji,

gdy w toku sprawy o zwrot świadczenia okaże się, że

przedmiot świadczenia uległ przepadkowi na rzecz Skarbu

Państwa na podstawie art. 412 Kc. W takiej sytuacji czynna legitymacja procesowa do żądania wydania przedmiotu

świadczenia lub jego wartości przysługuje nie osobie dochodzącej zwrotu przedmiotu świadczenia, lecz ' Skarbowi

Państwa (art. 412 Kc) . W związku z tym sąd stosownie do

art. 197 Kpc zawiadamia z urzędu o toczącym się procesie prokuratora oraz właściwy do spraw finansowych

organ .prezydium powiatowej (miejskiej, dzielnicowej) rady narodowej.

Podstawą tego zawiadomienia jest stwierdzenie speł­

nienia świadczenia w warunkach przewidzianych wart.

412 Kc i fakt, że toczy się proces o zwrot tego, co było

przedmiotem świadczenia. Przepis art. 197 Kpc nie ma natomiast zastosowania w procesie o ustalenie llIeważności

czynności prawnej, przedmiotem bowiem sporu w takim

procesie nie jest jeszcze zwrot przedmiotu spełmonegv

świadczenia lub jego wartości. W tego rodzaju procesie

prokurator może wziąć udział na zasadach ogólnych

(art. 60 Kpc), a niezależnie od tego wytoczyć osobno powództwo o realizację roszczeń z art. 412 Kc, jeżeli zostały

spełnione przesłanki z tego przepisu. Przepis art. 197 Kpc

nie ma także zastosowania w procesie, w którym przedmiotem sporu jest dochodzenie spełnienia świadczenia

wzajemnego przez kontrahenta czynności prawnej Obję­

tej hipotezą tego przepisu. Podstawą bowiem takiego procesu nie jest fakt spełnienia świadczenia, co jest zaloże­

niem art. 197 Kpc. Ustawodawca nie przyjął rozwiązania,

według którego Skarbowi Państwa przysługiwałoby roszczenie o spełnienie zobowiązania z czynności prawnej mającej cel niegodziwy. Nie można bowiem domagać Się wykonania zobowiązania z czynności prawnej niewaznej.

9. Przepis art. 412 Kc nie działa wstecz.

. 11. Wyrok wydany na podstawie art.

412 Kc ma charakter wyroku zasądzającego

W prawie cywilnym obowiązuje powszechna zasada,

że ustawa nie działa wstecz, chyba Że inaczej stanowi

przepis prawny lub wynika to z natury konkretnej normy

(art. 3 Kc).

W odniesieniu do art. 412 Kc żadna z tych okolicznie wchodzi w rachubę . Przepis art. XLIX Przepisów

wprowadzających

Kodeks cywilny, zawierający normy

prawa międzyczasowego, dotyczące zobowiązań, prze,widuje wprawdzie wyjątek od powyższej zasady, ograniczając jednak stosowanie przepisów Kod e ksu w odniesieniu

00 skutków ,prawnych takich tylko zdarzeń, które nastą­

piły po dniu w e jścia w życie Kodeksu, a które nie są

związane z istotą stosunku prawnego. Takim wlaśnie zda- .

rzeniem w rozumieniu powołanego przepisu jest spełnie­

ni e . świadczenia w okolicznościach uzasadniających przep adek przewidziany wart. 412 Kc, z czego wynika, że

przep is ten nie ma zastosowania do świadczeń spełnio­

nych przed wejściem w życie Kodeksu.

ności

10. Przepis art. 197 Kpc ma zastosowanie tylko wówczas, gdy nastąpiło już spelnienie świadczenia. Nie ma on natomiast zastosowania w procesie o ustalenie nieważ­

ności czynności prawnej ani w procesie, w

którym przedmiotem sporu jest dochodzenie

spełnienia świadczenia wzajemnego kontrahe n tii czynności prawnej objętej hipotezą

art. 412 Kc.

świadczenie.

Stwierdzenie, że przedmiot

(jego wartość) uległ przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa, następuje w

uzasadnieniu wyroku.

świadczenia

Okoliczność, że przepadek przedmiotu świadczenia na

podstawie art. 412 Kc - następuje z mocy samego ' prawa,

czyni nie tylko zbędnym, ale i niedopuszczalnym wydanIe

osobnego orzeczenia ustalającego, że przedmiot !'wwdczenia spełnionego w warunkach określonych wart.

412 Kc uległ przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa.

Treścią wyr~ku

wydanego w procesie o realIzację

z tytułu przepadku przedmiotu świadczenia na

podstawie art. 412 Kc jest zasądzenie - stosownie do okoliczności danego wypadku określonej kwoty, stanowią­

cej wartość przedmiotu świadczenia lub nakazanie , w ydania Skarbowi Państwa określonej rzeczy. Wyrok zatem

w tego rodzaju procesie jest wyrokiem orzekaj ący m

o świadczeniu.

roszczeń

O tym, że przedmiot świadczenia lub jego wartość

ulegly przepadkowi, sąd rozstrzyga wyłącznie w uzasadnieniu wyroku jako przesłance prejudycjalnej.

12. Jeżeli w toku postępowania rewizyjnego okaże się, że 'do przedm i', lt 'u speł­

nionego świadczenia ma zastosowanie art.

412 Kc, zaskarżony wyrok wydany w procesie bez zawiadomienia podmiotów wskazanych wart. 197 Kpc podlega uchylenIU

Poza wypadkiem wytoczenia powództwa przez Skarb

i sprawa przekazaniu ' do' ponownego rozpoPaństwa lub na -jego rzecz przez pro-kuratora (arL 55 Kpc) .

dochodzenie roszcżeń przewidzianych wart. 412 Kc unor- -'

znania.

Monitor" Polski Nr 8

W postępowaniu przed sądem rewizyjnym wyłączone

jest stosowanie między innymi . art. 197 Kpc (art. 393

ł 1 Kpc). Może się jednak w toku tego p ostępowa nia oka"

zał:, że do przedmio tu spełnionego świadczenia ma zastosowanie art. 412 Kc. Wówczas zaskarżony wyrok uwzględ­

niający powód ztwo o zwrot św iadczenia w sensie przewidzianym wart. 197 KjJc podlega uchyleniu i sprawa przekazaniu do pon ownego rozpoznani a sądowi pierwszej instancji ze względu na uchybienie przepisowi art. 191 Kpc,

który nakłada na sąd obowiązek zawiadomienia z urz ęd u

o toczą cym się procesie o zwrot spełnionego świadczel1la.

Niezastosowanie przez sąd pierwsze j instancji art. 197 Kpc

należy zakwalifikować jako podst awę rewiz y jną niewyj aś ­

nienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy (art. 381 § 1 Kpc).

W taki sam sposób - stosownie do okoliczno~ki powinien postąpić sąd rewizyjny wówczas, gdy sąd pi erwszej instancji oddalił powództwo o zwrot spełnionego

jwiadczenia, wytoczone przez os ob ę, która spełniła swiadczenie, prz€ciwko osobie, która świadczenie przyj ęł a.

Względy bowiem ekonomii procesowej i charakter instytucji unormowanej wart. 412 Kc wymagają również w takiej sytuacji zapew nienia możliwości kontynuowania procesu z konsekwencjami wynikającymi z art. 197 Kpc.

13. Sąd w postępowaniu cywilnym samodzielnie w granicach związania z art. 11

Kpc rozstrzyga o tym, czy prawomocny wy-

rok skazujący przesądza w spos6b pozytywny o istnieniu przesłanek . z "ad. 412 Kc.

Do ustaleń, którymi jest związany sąd w postępowa­

niu cywilnym na podstawie art. 11 Kpc, nafeży równiei

określenie

osoby sprawcy przestępstwa. Przez pojęcia "

sprawcy przestępstwa n a leży zgodnie z prawem karnym

r oz umieć osobę, która w formie dokonania, usiłowania itd.

urzeczywistnia istotę przestępstwa. Związanie ustaleniami

w sensie art. 11 Kpc nie dotyczy osoby, która nie została

skazana, choćby mwet ta inna osoba (np. dająca łapów­

k ę ) została wymieniona w sentencji wyroku skazującego.

OloJiczność bowiem, że sąd karny mOże dokonywać ustdI

.

I ~ ń także co do innych osób nie oskarż o n yc h w spraWie,

nie może mieć wpływu na rozszerzenie zakres u slosowania

art. 11 Kpc pod względem podmiotowym.

Od zag adn ienia ·takresu podmiotowego związania sądu

cywil nego ustaleniami wyroku skazującego należy odróż­

n ić kwestię materialno-prawnego znaczenia takiego wy·r~ku z punktu widzenia przesłanek stosowania art. 412 Kc.

Sąd karny uznając oskarżonego za winnego popełnienia

określonego przestępstwa, nie rozstrzyga o zamierzonym

przez oskarżonego celu w rozumieniu art. 412 Kc. Pojęcie

niegodziwoś ci nie stanowi bowiem el ementu, o którym

rozstrzyga sąd w post ę powaniu karnym. Niegodziwości

celu sąd w postępowaniu cywilnym może dopatrzyć się w

okolicznościach leżących poza ramami stanu faktycznego

określonego w przepisie prawa karnego. O niegodziwości

celu rozstrzyga więc samodzielnie sąd w postępowaniu cywilnym.

Reklamacje z pow0du niedoręczenia poszczególnych numerów wn o sić należy do Administracji Wydawnictw Ur zę du Rady MInistrów (Warszawa 34, ul. Powsińska 69171 przegródka pocztowa 81) w terminie 10 do 15 dni od daty wydania następ­

nego kol E' jnego numeru.

Opłata za prenumeratę Moni to ra · Polskiego wynosi rocznie 120,-

zł, p ó łrocznie 70,- zł.

Prenumeratę na rok następny (roczną lub półroczną) przyjmuje się do dnia

pada. Prenumeratę można zgłaszać wstec7 za I półro ,7e bieżącego roku

31 marca, za II półrocze bądź za cały bieżący rok - do dnia 30 września.

30 listodo dnia

Do abon entów, którzy opłacą pr e numeratę po tyrh terminach, wysyłka pierws zyc h numerów

dokonana zostanie z opóźnieniem, a ponadto zosta ną poJic70ne koszty p rzesyłki. Oplata za prenumer atę powinn a być dokof1ana prze lewe m lub trzyodrinkowym pr ze kazem

pocztowym na konto Administracji Wydawnictw Urz ę du R.l dy Ministrów w Narodowym Banku Polskim IV Oddział Miejski. Warszawa nr 1528-91-43745. Rachunków za

prenumeratę nie wystawia się. Na odcinku wpłaty nal eży podać dokładną nazwę Instytucji (Qez skrótów), dokładny adre~ z numerem k odu pocztowego oraz liczbę

zamawianych eg7emp larzy Monitora Polskiego.

Pojedyncze egze mplarze Monitora Polskiego n a bywać można w punktil.ch sprzedaży

w Warszawie: al. I Armii Wojska Polskiego 2/4, "Dom Książki" - Księgarnia Prawno-Ekonomiczna ul. Zurawia 1, kiosk "Domu Ksi ąi. ki" w gmachu sądów al. Gen. SwierC'7ewskiego 127, w kasach Sądów Wojewód zki ch w: Biilłymstoku, Katowicach, Koszalinie, Krakowie. Łodzi, Olsztynie, Opolu, R7eszowie, Wrocł aw iu i Zielonej Górze oraz w kasach Sądów Powi atowych w: Bydgoszczy, Cieszynie, Często­

chowie, Gdańsku, Gdyni, Gliwicach, Lublinie, Ostrowie Wlkp., Poznaniu, Radomiu,

Szczecinie, Ta rnowie i Toruniu.

Red<tkcja: U.nąd Rady Ministrów - Biuro Prilwne, Warsza wa, al. Ujazdowskie 1/3.

"AdIiJ1nfstracja: AdJl1inistracja Wydilwnictw Urzędu Rady Ministrów, ul. Powsiń­

ska 69/71, 00-979 Warszawa, (przegródka pocztowa 81).

Tłoczono

z polecenia Prezesa Rady Ministrów

w Zakładach Graficznych "Tamka", Zak1ad nr 1, Warszawa, ul. Tamka 3.

Zam. 10

Cena 3.00 zł