Obwieszczenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1966 r. o wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie przestępstw o charakterze chuligańskim.

\ Monitor Polski Nr 30

Poz. 1'58

"295

... .-,

156

OBWIESZCZENIE PIERWSZEGO PREZESA SĄDU NAJWV2:SZEGO

z dnia 23 czerwca 1966 r.

o wytycznych wymiaru sprawledIłwoścl l praldyki ~ądowe» w sprawie ,przestępstw o charakterze chuUgańsklm.

Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 15 lutego

1962 r. ó Sądzie Najwyższ ym (Oz.' U. Nr 11, poz. 54) i § 6

uchwały Rady · Państwa z dnia 22 maja 1962 [; w sprawie

regulaminu S ąd u Niijwyższego (Monitor Polski Nr 45, poz.

210) ogłaszam uchwałę, powziętą przez Sąd Najwyższy nd

.. posi~dzeniu połączonych Izb Karnej i Wojskov.iej w dnia

11 czerwca 1966 r., ustalającą .wytyczne wymiaru s.,prawl61i praktyki sądo ·we j w sprawie przestępstwo charakterze chuligańskim.

•

dli wości

Treść uchwały podana Jest w załączniku do ninieJszego

ClbwLeszc'lenia;

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego: J. Wasilkowskl

do ·obwi·e szczertla 'P Ierws.z ego P:rezesa Sądu Najwyższ-ego

z dlłia 23 czerwca 1966 L (poz. 15~).

Zał ącznik

WYTYCZNE WYMIARU S-PRAWIEDLIWOŚCI I PRAKTYKI SĄDOWEJ W SPRAWIE PRZESTĘPSTW

O CHARAKTERZE CHULIGAŃSKIM

Sąd Najwy,żs zy w dniu 11 czerwc·a ł966 r. na ,jllos:iedz~­

niu połą czonych Izb Karnej i Wojskowej pod przewodnictwem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższeqo J. Wasilkowskiego, przy udziale Zastępcy Prokuralora Generalnego Pol· skiej Rzeczypospolitej Ludowej , K Kukawki, oraz Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, Z. Zawadzkiego,

uz yska ł nadto szczególną wagę w związku z wydaniem dekretu z dnia 20 . lipca 1964 r. o amnestii '(Dz. U. Nr 27, poz.

114), który wart. 7 pkt 3 wyłączył możliwość jej stQS0WaaLa do przestępstw o charakterze cłmligań.skim.

Ustawa z dnia 22 maja 1958 r. - łącząc z chuligallskim

'c harakterem przestępstwa poważne skutki materialno-prawne

i procesowe - nie określa pojęcia chuligallstwa ani nie wy~

jaśnia , jakie kryteria mają rozstrzygać o chuligańskim cha~

rakterze pr zest~pstw a 'lub wykToczenia, pozostawiając t~

kwes.tię 0'fz-ecznict\V1.1.

Mimo ośmioletniego okresu obowiązywania powolane]

uslawy Istnieją nadal w powyższej kwestii pewne ·rozbież­

po r ozpoznani u w dniach 13 i 28 maja oraz 11 czerwca

1966 r. wniosku Prokuratora Generalnego .PRL z dnia

25 czerw.ca 1965 r. o llsta.lenie wytycznych wymiaru s prawiedliwo§ci i praktyki sądowej w sprawie przestępslw o charakterże chuligańskim -oraz po wysłuchaniu wniosku Za. . stępcy Prokuratora Generalnego PRL i wypowiedzi Podsekretarza Stanu w MInisterstwie Sprawiedliwości, na podsta- ności.

w ie art. 24 lit. c') i art. 28 ust. 1 i 2 ustawy dnia 15 lu:t ego .

W C'elu zapewnienia prawidłowego stosowania pTawa

1962 T. o Sądzie Najwy.żs.zym{Dz. U. Nr 11, poz. 54) uchwa-oraz jedn-oIitości orzecznictwa sta 'ło się konieczne wydanie

Hł, co następuje

wytycznych ustalając ych kryteria, które decydują o chu1i~

gańskim charakterz·e przestępstw.a oraz wskazują na zadanift

l.

sądów przy zwalczaniu przestępstwo takim charakterze.

Zjawisko chuligaństwa nadal w wysokim stopniu n-ieII.

pokoi i oburza społeczeństwo. Maląc .formę bezmyślnych,

nie liczących się z niczym zamachów na dobra chronion~

1. Prawne określenie chuligańskiego charaktem przeprzez pr~ wo, chuIigal'l.stwo stanow i w 0CZiKh społeczeństwa

stępstwa nie może b yć oderwane od spolecznego rozumienia

jaskrawy; budzący zgorszenie wyraz rażącego łekceważenia tego zjawiska. W opinii społecznej czyn OChilTakterze chułub n·aw~t pog-ardy uznanych i przestrzeganych przez ogół

li gańskim wyraża się w działaniu bez powodu lub z oczywiobywateli zas·a d współżycia społecznego i porządku praw- ście 'błahego powodu, działaniu o tyle drast ycznie narusz·a nego.

jącym dobra chronione przez prawo, w sz czególności bezW celu umożLiwienia skutecznego zwalczania tego pieczeństwo, wolność, godność, nietykalrlość, · zdro:wie h\b

szkodlIwego zjawisk. została wydana ustawa z dnia 22 ma.- życie człowieka, organy władzy lub administracj i państwu­

ja 1958 r. o zaostrzeniu odpowi.edzialności karnej za chuliwej, porządek pubHc zny, całość mienia sp01ecznego, osobi~

gaństwo (Dz. U. Nr 34, poz. 152).

slego lub indywidualnego, że jako rażący wyraz lekceważe­

nia Zi'łsad wspó1życia czyn ten w · wysokim sto pniu obraża

Rozróżnienie pr-zestępstwa o charakterze chuHgańskim

od przest.ępst wa nie mającego takiego · charakteru ma dla · ś~viad dmość ... prawną społeczeństwa i wywołuje obur"zenie

praktyki biUdzo istotne znaczenie, ponieważ powołan'a usta- 6sób, których dobra zosla'l y naruSzone łub które powzięły

wa o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo wiadomośc' b takim naruszen·i u.

z takim właśnie charakterem przestępstwa wiąże surowsze

Doty"chczasowe orzecznictwo sądów w zasadzie re:spek., rygory. W szczególności ustawa ta nakłada na sądy general- tciwało powyższy · pogląd f na tym gruncie· osiągnęło pewne

~ ny obowiązek zaostrzenia kary, . wyłącza w zasadzi'e stoso,poZytywne wyniki w zakresie kształtowania po j ęcia chuli· wanie warunkowego zawieszenia jej wykonania, dopuszcza · gańskiego charakteru przestępstwa. Sądy najcz~ściej dopa· możliwość ogłoszenia wyroku w prasie, a w określonych trywały się kryterió w .rozstrzygających o chuligańskim cha: wy-padkach podwyższa ustawowe granice ' kary oraz wpro- rakterze przestępstwa w drastycznym sposobie działania, nie~

• wadza tryb przyśpieszony.

Współmiernym w stosunku db przyczyny albo podjętym bez

Pwblem odróżnienia pTzestępstwa o charakterze chull- przyczyny i w jaskrawym naruszeniu zasad wspó.łżycia spo· gańskim od pnestępstwa nie mającego takiego ch<lrakteru łecznego.

z

-

2. Przepis art. 1 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. stanocharakter czynu wpływa na zaostrzen ,e wymiaru kary, odnosi się zarówno do ustawowego wymiaru kary obostrzonego w dalszych normach tej ustawy

(art. 2 i 4), jak i do sędziowskiego wymiaru kary we wszystk ich pozostałych wypadkach, w których czyn ma chuligański charakter.

'

wiący, że chuligański

Chuligański charakter przestępstwa, za które w myśl

art. 2 lub 4 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. grozi surowsza

sankcja, nadaje temu przestępstwu postać kwalifikowaną.

Ze względu na wagę tej okoliczności, nadaną jej przez

przepisy powołanej ustawy, powinny być już w toku postę­

powania przygotowawczego zebrane dowody potrzebne do

ustalenia, czy czyn zarzucany fiptawcy ma charakter chuligański.

Jeżell prokurator nie zarzucił oskarżonemu chuligańskie­

go charakteru przestępstwa ani w akcie oskarżenia, ani na

rozprawie, • sąd dostrzega możność uznania zarzucanego

oskarżonemu czynu za przestępstwo mające charakter chuligański strony powinny być uprzedzone o możliwości zastosowania przepisów art. 2 lub ' 4, ustawy z dnia 22 maja

1958 r. (arl 324 § 2 k.p.k. lub art. 246 § 2 k.w.p.k.).

Natomiast w innych wypadkach, gdy sąd dostrzega mozastosowania art. 1 powołanej ustawy, przewodniczący s!ldu powinien dać stronom możność wypowiedzenia

się n. rozprawie także co do wszystkich okoliczności, mają­

cvch znaczenie dla uznania czynu za przestępstwo o charakterze chuligańskim (art. 266 § 1 k.p.k. lub art. 203 § 1 k.w.p.k.).

żliwość

S!ldy powinny zatem w

każdym

konkretnym wypadku

' poczynić ustalenia co do chuligańskiego charakteru zarżuca­

,nego sprawcy przeslępstwa. Ustalenie to, zgodnie z art. 328

liŁ e) oraz art. 329 lit. a) k.p.k. lub art. 250 § 4 k.w.p.k., niu-

IIi znaleźć wyraz w ' sentencji 'wyroku skazującego, w której

,należy powołać również przepisy art. 1, 2 lub 4 ustawy stanow!lłce podstawę wymiaru kary (art. 329 lit. b) k.p.k. lub

łlrL 250 f 4 k.w.p.k.).

Naruszenie w toku postępowania przepisów art. 266 § 1

lub 324 f2 k.p.k. albo art. 246 § 2 lub 203 k.w.p.k. wówczas

tylko stanowi podstawę rewizyjnl\ do uchylenia wyroku skatujllcego, Je1eli z przebiegu rozprawy wynika, że oskarżoriy

~- nie miał momości obrony przed zarzutem chuligańskiego

charakteru przestępstwa, a mogło to mieć wpływ na treśĆ

wyroku.

3. Jakkolwiek art. 1 ustawy z dnia 22 maja 1958 r.

o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za chuligaństwo nie

ogranicza Iwego zakresu do niektórych tylko przestępstw

lub wykroczeń, to jednak pozostająca w zgodzie z opinią

społeczną , praktyka sądowa uznaje za przestępstwa o charakterze chullgańskim czyny godzące w niektóre tylko dobra chronione prawem, przy czym slusznie kieruje się przede

wszystkim wskażówkami wynikającymi z dalszych przepiIÓW ~ejże ustawy. Nie ulega wątpliwości, źe wymienione w

niej przepisy prawa karnego materialnego pozwalają ustalić

~asadnicze przedmioty ochrony, w które godzić mogą przeItępstwa o charakterze chuligańskim.

Przedmiotami tymi są w

szczególności

bezpieczeństwo,

zdrowie lub życie człowieka,

organy władzy lub administracji pań~viowej, porządek publiczny oraz całość mienia.

wolność, godność, nietykalność,

4.

Dalszym czynnikiem ogranicżającym zakres przeItępstw, które mogą mieć charakter chuligański, jest waru- ·

nek, by działanie sprawcy godzące w którekolwiek ze wsk ar;anych wyżej dóbr było umyślne, przy czym niekoniecznie

winą umyśln4 musi być objęty naj surowiej zagrożony ze

względu na skutki typ

przestępstwa, lecz wystarczy, by

Iprawca umyślnie godził w dobro mniejsze, jeżeli spowodo-

Poz. 158

-

wał nieumyślnie

tym działaniem naruszenie dobra większe,

go. Wystarczy np., by sprawca powodujący nieumyślnie

imierć człowieka wywołał ten skutek działaniem umyślnie

naruszającym jego nietykalność lub stwarzającym zagrożE;­

'nie dla życia (np. jeżeli umyślne uderzenie .przewidziane w

art. 239 k.k. spowodowało śmierć człowieka, a więc prze'

fitępstwo przewidziane w a ~ t. '230 k.k.).

5. Kryteriów chuligadskiego charakteru przestępstwa

należy doszukiwać się przede wszystkim w sposobie i w pobudkach działania sprawcy.;

Działanie w sposób agresywny lub wręcz brutalny, naruszające jedno z wymienionych wyżej dóbr, nie sprowokowane ani nie wywołane okp licznościami lub sytuacją tłuma­

czącą reakcję sprawcy, określane jako działanie bez powodu'

lub z powodu oczywiście błahego, jest jedną z cech chuligańskiego charakteru przestępstwa.

Właśnie sposób tego

działania, ze względu na oczywistą dysproporcję między ~e­

go intensywnością a oczywiście błahą przyczyną zeWnętrzną,

która pobudżiła sprawcę db działania, albo ze wzglęou na

brak takiej przyczyny zewnętrzneJ - , pozwala wnioskowa ć ,

iż pobudką działania sprawcy była chęć okazania lekceważe­

nia lub nawet pogardy dl~ zasad współżycia społecznego

i porządku prawnego. Pobudka ta polega najczęściej na tym,

te sprawca chciał bezwzględnie zadośćuczynić swym indywidualnym zachciankom lup niskim instynktom, lekcewaźąc

zasady współżycia społecznego i porządek prawny.

.

'

I

Sprawca popełnia przestępstwo w sposób agresywny dlatego, że mu to sprawia zad~wolenie i źe nie chce liczyć się

z zasadami współżycia sp p łecznego, które lekceważy łub

którymi nawet gardzi.

6. Te ujemne pobudki )ljawniają się najczęściej pod

wpływem nadużycia alkoh9lu, które działa ograniczająco na

intelekt. i wolę człowieka, ci tym samym osłabia oddziaływa­

nie norm moralnych na pqstępowanie sprawcy. Dlatego tel

stan niet~eźwości sprawcy, jakkolwiek nie przesądza sam

przez się o chuligańskim c;harakterze przestępstwa, najczę- _

iciej towarzyszy tego rodz~ju prze~tępstwu.

Przestępstwa o charak~erze ,chuligańskim są przeważnie

popełniane publicznie. Doptlszczając się przestępstwa o oma-

wianym charakterze na oczach innych osób, sprawca daje

tym świadectwo swej zuchwałości i rażącego lekceważen i a

zasad współźycia społecznego, co oczywiście budzi tym więk­

sze oburzenie.

Zarówno stan nietrzeźwości, jak i publiczne działanie

sprawcy, jakkolwiek nie należą do przesłanek, od których

zależy uznanie jego czynu za przestępstwo o charakter ze

chuligańskim, stanowią jednak na ogół okoliczności mające

znaczenie przy · ustalaniu współdecydujących o tym charakterze pobudek i sposobu popełnienia przestępstwa.

7. W razie dokonania przez sprawcę kolejno kilku przew czasie i miejscu, niezbędne jest ustalenie, czy każde z tych przestępstw ma chuligański charakter.

Fakt, ż~ początek zajścia miał charakter chuligański, nie

przesądza o takim samym charakterze późniejszych etapów

zajścia, jeżeli stanowią one odrębne przestępstwa. Jednakże

dalsze zachowanie się sprawcy może być oceniane jako mające charakter chuligański, jeżeli stanowi reakcję na podjęte

przez inne osoby czynności przeciwdziałające czynom chustępstw zbieżnych

ligańskim.

Gdy więc np. sprawca dopuszcza się czynu o chanikterze

a następnie znieważa interweniującego z powodu tego .czynu przedstawiciela organu władzy lub administracji państwowej albo gdy stawia mu czynny opór lub

dopuszcza się na niego czynnej napaści, to taka reakcja

Iprawcy na legalne i dostośowane do okoliczności działanie

przedstawiciela tego organu będzie miała z reguły również

cechy przestępstwa o charakterze chuligańskim.

chuligańskim,

M~nitor Polski Nr 30

-

291 -

8. Z powyższych rozważań wynikają następujące wskazania

. a) chuligański charakter mogą mieć czyny o znamionaGh określonych w kodeksie karnym lub w innej

ustawie i stanowiące umyślny zamach w szczególności na bezpieczeństwo, wolność, ' godn oś ć osobistą,

nietykalność, zdrowie lub życie człowie k a, na organ

władzy lub administracji państwowej, ha porządek

publiczny, albo polegające na umyślnym uszkodzeniu łub niszczeniu mienia,

b) w . odróżnieniu od innych czynów narus'żających ' wymienione wyżej dobra, o ' chuligańskim charakterze

przestępstwa świadczy'<; będzie w.. ~cze{4ólnQści a~r,e ­

sywne lub wręcz brutalne zachowanie się sprawcy,

znajdującego się najcz ęśc iej w stanie nietrzeżwości,

or~z działanie w rozumieniu powszechnym bez powodu lub z oczywiście błahego powodu - prz'e z które sprawca ujawnia chęć .okazania lek.ce ważenia lub

nawet pogardy dla zasad wspólżycia społecznego

I porzqdku prawnego.

.

III.

VVyjdśnienie

poj ęci a chuligańskiego charakteru przei 7.dkresu takich przestępstw oraz zagadnień prawnych z nimi związanych należy uzupe ł nić wskazaniami, dotyczącymi wymiaru kary.

stępstwa

1. Przede. wszystkim należy stwierdzić, że w wielu wy~ .

padkach orzekane przez sądy kary Zii przestęp stwa o charakterze chuligańskim nie odpowiadają jeszcze społecznemu

pOcZlłc·iu sprawiedliwości, a t'VrD samym założeniom polityczn o-kry minalnym ustawy z dnia 22 maja 1958 L oraz wyt yczfi\'mcałejIzby Karnej Sądu Na1wyższego z dnia 16 paŹDzier­

nika 1957 ' L W sorawie prawidłowego orzekania kar przez

sądy, . które ngkazują ' zaostrzenie kar za ' te przestępstwa,

i wvtycznym Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia

23 gruc1nia 1965 Ii w dziedzinie orzekanfa kar przez sądy

wojskowe.

.

W celu skuteczniejszego zwalczania przestępstw o charakterze chl1ligańskim sądy powinny przeto, oprócz ogólnyc h

zasad w y miaru kary wyjaśnionych w wytycznych Sądu Najwyższ ego z 1957 L i ż 1965 L, uw zg l ę dniać szczególne wskazania wynikające z ustawy z dnia . 22 maja 1958 L '

2. W myśl art. 1 tej ustawy chuligański charakter przestępstwa stanowi okoliczność wpływającą na zaostrzenie kary.

Wskazlijąc więc na ten charakter czynu, po łmdki i sposób d zi ałania sprawcy nale ży w my śl art. 54 k.k. lub

art. 49 k.k. W.P. przyjmować za podstawę zdecydowanie

surowego sędziowskiego wymiaru kary.

I

3. Przy r ozpatrywaniu spraw o prz es t ępstw a o charak~

terze chuligańskim sądy obowiązane są badać w ka żdy m

wypadku, czy nie zachodzi pówrót do pr zestęps twa, o którym m owa wart. 2 powołanej ustawy.

Badanie takie będzie w ; ' mag~ło zapoznania się z wyrokiem, a w miarę potrzeby także z innymi dokumentami znajdując ym i się w aktach poprzednie j sprawy, zwłaszcza w celu ustalenia, czy nie zachodzi w obu czynach identyczność

pobudek.

'"

Poz. 158

Obywatelskiej lub innych organów powołanych do ochrony

porządku i bezpieczeństwa publicznego (art. 4), podnosząc .

za tego rodzaju czyn dolną granicę sankcji z art. 133 § 1 k.k .

na jeden rok więzienia, co powinno być wskazówką 'przy

wymiarze kary w nowych ustawowych granicach (art. 54 k.k.

lub art. 49 k.k. W.P.).

5. We wszystkich wypadkach stosowania sęd ziow skie­

go wymiaru kary za przestępstwa o charakterze c huligań­

skim należy przy wymiarze kary uwzględniać oprócz wyżej

wymienionych wskazań zasadę współmierności kary w stosunku dp stopnia społecznej szkodliwości przestępstwa

(art. 384 pkt 2 k.p.k. lub art. 275 lit. d) k.w.p.k. ). W sprawach tych należy więc odróżniać sprawców, których za,chGwanie się nie w ywo łało poważniejs zyc h skutków ujemnych

związanyc h z popelnionym czynem o znamionach określo­

nych w ,> ustawie karnej ani oburze nia opinł-i ·spo leczIle j na

danym t-ereni,e, od· innych s!3raw€,ó w -ct'opusznających iię rażących wystąpień (wybryków)chuligań'skic hlub przestępstw -'o

o charakte rze ·chul-iga11skim w warunkach r ecyd ywy;

Prawidłowe orzekanie kar powinno łąc zyć się tabe

z właściwym stosowaniem art. 3 omawianej ustawy. Orzekanie . warunkowego zawieszenia wvkon :mia kary pozbmvieni.d

wolnoś'ci jest w myśl tego przepisu . dopuszczalne tylko wyjątkowo. Może ono nastąpić przy przestępstwach o charakterze chu!igal'iskim tylko wtedy, gdy u·jemne n astęps twa

czynu są niew i-e!kie i gdy czyn został' popełniony rrzypa dkowo, a sprawca - zwlaszc'za ze względu na swój nienaganny tryb życia i nCi osiągnjęcia w pracy - daje H~ k0jmię ,

że nie pope ł ni nowego przestępstwa. Je'c1 nakże w tych wypadkach sądy powinn y rozważyć celowość zobowiązania skazanego do naprawi e nia szkody wy rządzonej prz est ę," s ,we m

oraz celowość oddania skazanego pod doz·ó r ('}chronny

(art. 62 k.k. lub art. :S5 § 3 k .k. W.P. oraz rozpor ządzen ie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 marca 1965 r.v. sprawie

ąozoru ochronnego nad osobami, którym wykonanie kary .'

po.z bawienia wolności warunkoWo zawieszonO, ':Oraz ' w . spra- .

wie nadzoru nad osobami warunkowo zwolnionymi"':" D{ U.

Nr 12, poz. 80).

6. W razie wyr zą dz e nia czyne m o cha rąk terze chtlli~

szkody w mieniu spo~ec zn y m sądy powinny rozważyć celowość wymier'z enia grzywny na podstawie art. 42

§ 3 k .k. lub art. 34 § 2 k.k. W .P. oraz zasądzenia z urzędu

odszkodowania w m yś l art. 331 1 § 2 k .p.k.

gańs kim

7. Dla realizacji celów kary w zakresie prewencji

szczególnej i ogólnej sądy powinny w szerszym niż dotychczas zakresie korzystać z normy art. 9 po wołane j ustawy,

która daje możność ogłoszeni-a na koszt skazanego orz-eczenia s k azującego za czyn o charakterze chuligańskim. V'; każ­

dym wypadku sąd powinien rozważyć, czy prewencyjno-wychowawcze oddziaływanie kary na sprawcę albo na inne

osoby na dany m terenie wymaga podania wyroku skazują­

cego do wiadomości publicznej.

8.

Sąd

powinien

również rozważyć,

a

karą

a resztu -

zakaz wymierzenia kary aresztu (art . 57

§ 1 i arf. 59 § 2 k.k. lub art. 51 § 1 k .k. W.P.).

W wypadkach recydywy nie wymienionych w art. 2

ustawy sądy powinny mieć na względzie przepisy art. 60

§ 1 k.k. lub art, 51 k ,k" . \lV.P. dotyczące zaostrzenia kary.

4. Ustawa , z dnia 22. maja 1.958 r. przyw iązuje szcze gó.1ną

wagę

dopn;estępstwa

Q

chąrakt erz e

chuligańskim,

które polega nac zYllne j napaści na funkcjonariusza ' Milicji

czy pob.u dka dzia-

łania sprawcy, który ' popełnił przestępstwo o charakterze

chuligańskim, nie była niska. Ustalenie takie] pobudki w

konkretn'ej sprawie pocić19a za sobą - w wypadku, gclyustawa daje 'sądowi możnoś ć wyboru mi ędzy karą wie r.ieni a

IV.

Wskazania

Pow y ższe

odnoszą

się

oclr:o""ip ~lp.i o

r:o wy-

krocz eń w tak im zakresie, w jakim m og ą m l e ć do l).iCh za -

stos owar;ie.