Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 8 marca 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia

W rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy

programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej

szkoły II stopnia

(Dz. U. poz. 467, z 2020 r. poz. 1248 oraz z 2021 r. poz. 1537) wprowadza się następujące zmiany

1)

w załączniku nr 1

a)

wyrazy „Przedmioty w liceum ogólnokształcącym i technikum mogą być nauczane w zakresie

podstawowym lub w zakresie rozszerzonym

1)

tylko w zakresie podstawowym - przedmioty: muzyka, plastyka, podstawy przedsiębiorczości,

wychowanie fizyczne, edukacja dla bezpieczeństwa, wychowanie do życia w rodzinie,

etyka;

2)

w zakresie podstawowym i w zakresie rozszerzonym - przedmioty: język polski, język

obcy nowożytny, matematyka, język mniejszości narodowej lub etnicznej oraz język regionalny

-język kaszubski, historia, wiedza o społeczeństwie, geografia, biologia, chemia,

filozofia, język łaciński i kultura antyczna, fizyka, informatyka;

3)

tylko w zakresie rozszerzonym - przedmioty: historia muzyki, historia sztuki.” zastępuje

się wyrazami

„

Przedmioty w liceum ogólnokształcącym i technikum mogą być nauczane w zakresie podstawowym

lub w zakresie rozszerzonym

1)

tylko w zakresie podstawowym - przedmioty: muzyka, plastyka, historia i teraźniejszość,

podstawy przedsiębiorczości, wychowanie fizyczne, edukacja dla bezpieczeństwa, wychowanie

do życia w rodzinie, etyka;

2)

w zakresie podstawowym i w zakresie rozszerzonym - przedmioty: język polski, język

obcy nowożytny, matematyka, język mniejszości narodowej lub etnicznej oraz język regionalny

-język kaszubski, historia, geografia, biologia, chemia, filozofia, język łaciński

i kultura antyczna, fizyka, informatyka;

3)

tylko w zakresie rozszerzonym - przedmioty: historia muzyki, historia tańca, historia

sztuki, wiedza o społeczeństwie.

”

,

b)

w części zatytułowanej „W czteroletnim liceum ogólnokształcącym i pięcioletnim technikum

są realizowane następujące przedmioty:” po pkt 9 dodaje się pkt 9a w brzmieniu

„

9a)

historia i teraźniejszość;

”

,

c)

część zatytułowana „Historia” otrzymuje brzmienie

„

Historia

Celem edukacji historycznej jest zmierzanie do poznania prawdy o przeszłości Polski

oraz świata. Nauczanie historii powinno pomóc uczniom w osiąganiu tego celu poprzez

pozyskanie wiedzy o przeszłości swojego kraju oraz kręgu cywilizacyjnego, do którego

od ponad tysiąca lat należy Polska. W ten sposób uczniowie zyskują pomoc w kształtowaniu

swojego patriotyzmu, a więc miłości do ojczyzny; ojczyzny rozumianej szeroko - zaczynając

od wspólnoty politycznej i kulturowej, której powstanie na naszych ziemiach wiąże

się ściśle z aktem chrztu Mieszka I w 966 roku, a swoje źródła ma zarówno w średniowiecznym

uniwersalizmie cywilizacji łacińskiej, jak i w ideałach epoki klasycznej starożytności

grecko-rzymskiej.

Najważniejszym celem nauczania historii jest więc poznanie przez uczniów polskiego

dziedzictwa - kulturowego, politycznego, ustrojowego, społecznego - niejako rzeczy

zewnętrznej wobec nas, ale jako kształtującego nas dobra odziedziczonego, bez którego

nie ma Polski i polskości. Chodzi również o przyswojenie przez uczniów prawdy, że

jest to dziedzictwo dane i zadane, którego zachowanie i rozwój wymagały w ciągu minionych

wieków mądrości i męstwa, wznawianej pracy, a niekiedy najwyższych ofiar. Chodzi nie

tylko o to, aby znać historyczne dziedzictwo Polski, lecz także aby brać za nie odpowiedzialność

dzisiaj i jutro, co oznacza również jego rozwijanie i twórcze wzbogacanie na miarę

aktualnych wyzwań.

Edukacja historyczna ma ważne cele wychowawcze. Umożliwia w szczególności

1)

pogłębianie wiedzy o ważnych wydarzeniach z dziejów narodu i państwa polskiego oraz

dziejów powszechnych, aby móc oceniać przeszłość zgodnie z prawdą o niej (nawet gdy

jest trudna) oraz lepiej rozumieć teraźniejszość i odpowiedzialnie budować przyszłość;

2)

wzmacnianie poczucia miłości do ojczyzny przez szacunek i przywiązanie do tradycji

i historii własnego narodu oraz jego osiągnięć, kultury i języka ojczystego; utrwalenie

świadomości istnienia więzów łączących polskie dziedzictwo narodowe z szerszym kręgiem

cywilizacyjnym powstałym z połączenia osiągnięć greckiej filozofii, prawa rzymskiego

i religii chrześcijańskiej;

3)

kształtowanie więzi z krajem ojczystym, świadomości obywatelskiej, postawy szacunku

i odpowiedzialności za własne państwo; utrwalanie poczucia godności i dumy narodowej;

budowanie szacunku dla innych ludzi oraz dokonań innych narodów i państw;

4)

kształtowanie szacunku dla dziedzictwa narodowego; wyrabianie poczucia troski o pamiątki

i zabytki historyczne;

5)

rozbudzanie zainteresowań własną przeszłością, przeszłością swojej rodziny oraz historią

lokalną i regionalną;

6)

rozwijanie myślenia historycznego oraz wrażliwości moralnej i estetycznej;

7)

kształtowanie zdolności humanistycznych, sprawności językowej, umiejętności samodzielnego

poszukiwania wiedzy i korzystania z różnorodnych źródeł informacji, krytycznego formułowania

i wypowiadania własnych opinii.

W szkole podstawowej uczeń poznawał przede wszystkim dzieje ojczyste. W podstawie

programowej dla liceum ogólnokształcącego i technikum historia państwa i narodu została

znacznie mocniej wpisana w historię powszechną, choć nadal, co oczywiste, wątek dziejów

ojczystych pozostaje najważniejszy.

”

,

d)

po części zatytułowanej „Historia” dodaje się część zatytułowaną „Historia i teraźniejszość” w brzmieniu

„

Historia i teraźniejszość

Historia i teraźniejszość to przedmiot interdyscyplinarny łączący wiedzę o życiu społecznym

człowieka i jego głównych instytucjach z wiedzą o najnowszych dziejach Polski i świata.

Przedmiot, realizowany na początku procesu kształcenia w liceum ogólnokształcącym

i technikum, umożliwi uczniom poznanie i zrozumienie najnowszych dziejów Polski i

świata oraz przygotuje ich do świadomego i odpowiedzialnego udziału w życiu publicznym.

”

,

e)

część zatytułowana „Wiedza o społeczeństwie” otrzymuje brzmienie

„

Wiedza o społeczeństwie

Wiedza o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym to przedmiot interdyscyplinarny korzystający

z dorobku filozofii (antropologii filozoficznej, etyki), nauk społecznych (socjologii,

nauk o polityce, nauk prawnych, nauk o polityce publicznej oraz elementów nauk: o

administracji, o mediach, o poznaniu i komunikacji społecznej oraz psychologii) oraz

nauk humanistycznych (etnologii i kulturoznawstwa).

Podstawa programowa wiedzy o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym nawiązuje zarówno

do nauczania tego przedmiotu w szkole podstawowej, jak i do wiedzy i umiejętności

z zakresu przedmiotu historia i teraźniejszość.

”

,

f)

część zatytułowana „HISTORIA ZAKRES PODSTAWOWY I ROZSZERZONY” otrzymuje brzmienie

„

HISTORIA ZAKRES PODSTAWOWY I ROZSZERZONY

Cele kształcenia - wymagania ogólne

I.

Chronologia historyczna. Uczeń

1)

porządkuje i synchronizuje wydarzenia z historii powszechnej oraz dziejów ojczystych;

2)

dostrzega zmienność i dynamikę wydarzeń w dziejach, a także ciągłość procesów historycznych

i cywilizacyjnych.

II.

Analiza i interpretacja historyczna. Uczeń

1)

analizuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w kontekście epok i dostrzega

zależności między różnymi dziedzinami życia społecznego;

2)

rozpoznaje rodzaje źródeł i zna instytucje przechowujące źródła historyczne, ocenia

przydatność źródła do wyjaśnienia problemu historycznego;

3)

dostrzega mnogość perspektyw badawczych zmierzających do poznania prawdy o przeszłości

oraz różnorakie interpretacje historii i ich przyczyny;

4)

ugruntowuje potrzebę poznawania przeszłości dla rozumienia współczesnych mechanizmów

społecznych i kulturowych.

III.

Tworzenie narracji historycznej. Uczeń

1)

tworzy narrację historyczną w ujęciu zarówno przekrojowym, jak i problemowym;

2)

dostrzega problem i buduje argumentację, uwzględniając różne aspekty procesu historycznego;

3)

dokonuje selekcji i hierarchizacji oraz integruje informacje pozyskane z różnych źródeł

wiedzy.

Treści nauczania - wymagania szczegółowe

ZAKRES PODSTAWOWY

ZAKRES ROZSZERZONY

I. Historia jako nauka. Uczeń

1)

definiuje podstawowe pojęcia (prehistoria, historia, historiografia, źródło historyczne);

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

rozpoznaje rodzaje źródeł historycznych;

1)

charakteryzuje nauki pomocnicze historii (genealogia, chronologia, archiwistyka,

paleografia, heraldyka);

3)

przedstawia periodyzację dziejów powszechnych i ojczystych.

2)

wyjaśnia zasady krytycznej analizy i interpretacji różnych rodzajów źródeł historycznych;

3)

analizuje różne oceny historiografii dotyczące dziejów ojczystych i powszechnych.

II. Pradzieje i historia starożytnego Wschodu. Uczeń

1)

wymienia najważniejsze cywilizacje starożytnego Bliskiego Wschodu (Sumerowie, Babilon,

Egipt, Persja) oraz przedstawia ich wkład do kulturowego dziedzictwa ludzkości;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

omawia najważniejsze etapy w starożytnych dziejach narodu żydowskiego.

1)

charakteryzuje pradzieje ludzkości z podziałem na epoki;

2)

wyjaśnia konsekwencje wprowadzenia rolnictwa, hodowli i przejścia do osiadłego trybu

życia;

3)

charakteryzuje organizację państw i strukturę społeczeństw w cywilizacjach starożytnego

Dalekiego Wschodu.

III. Świat starożytnych Greków. Uczeń

1)

porównuje organizację społeczeństw: Aten i Sparty oraz formy ustrojowe greckich poleis;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje kulturowe i polityczne konsekwencje wojen grecko-perskich oraz podbojów

Aleksandra Macedońskiego;

1)

porównuje geograficzne uwarunkowania narodzin cywilizacji starożytnego Wschodu i

starożytnej Grecji;

3)

rozpoznaje osiągnięcia kulturowe starożytnych Greków w dziedzinie filozofii, teorii

społecznych, literatury i sztuki, ze szczególnym uwzględnieniem ich wkładu w kulturę

europejską.

2)

charakteryzuje kolonizację grecką w basenie Morza Śródziemnego i Czarnego; porównuje

ją z kolonizacją fenicką w odniesieniu do zasięgu oraz konsekwencji kulturowych, politycznych

i gospodarczych;

3)

charakteryzuje kulturę kreteńską i mykeńską;

4)

ocenia funkcjonowanie demokracji w Atenach czasów Peryklesa;

5)

opisuje państwo Aleksandra Macedońskiego;

6)

wyjaśnia specyfikę kultury hellenistycznej oraz charakteryzuje założenia edukacji

klasycznej i ideał paidei.

IV. Społeczeństwo, życie polityczne i kultura starożytnego Rzymu. Uczeń

1)

charakteryzuje przemiany ustrojowe i społeczne (w tym problem niewolnictwa) w państwie

rzymskim doby republiki oraz cesarstwa, z uwzględnieniem roli Juliusza Cezara i Oktawiana

Augusta;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

omawia kierunki i charakter ekspansji rzymskiej; wyjaśnia pojęcie imperium;

1)

omawia początki Rzymu, z uwzględnieniem kultury Etrusków;

3)

wyjaśnia genezę chrześcijaństwa i zmiany sytuacji chrześcijan w państwie rzymskim;

2)

wyjaśnia przyczyny kryzysu i upadku republiki rzymskiej;

4)

charakteryzuje znaczenie chrześcijaństwa dla zmian w kulturze i obyczajowości Rzymian;

3)

charakteryzuje etapy ekspansji rzymskiej;

5)

wyjaśnia wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku państwa rzymskiego;

4)

rozpoznaje dziedzictwo antyku grecko-rzymskiego we współczesnym świecie;

6)

rozpoznaje osiągnięcia kulturowe starożytnych Rzymian i ich wkład w kulturę europejską.

5)

wyjaśnia pojęcia obywatela i obywatelstwa w polis ateńskiej i republikańskim Rzymie

oraz wyjaśnia recepcję antycznego pojęcia obywatela w późniejszych epokach;

6)

charakteryzuje kulturotwórczą nowość chrześcijaństwa

7)

wyjaśnia znaczenie pojęcia pokoju rzymskiego oraz Barbaricum.

V. Bizancjum i świat islamu. Uczeń

1)

lokalizuje w czasie i przestrzeni cesarstwo bizantyjskie i charakteryzuje jego osiągnięcia

w zakresie kultury;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego,

2)

wyjaśnia genezę islamu i charakteryzuje główne zasady tej religii;

a ponadto

3)

przedstawia charakter i główne kierunki ekspansji arabskiej;

1)

opisuje charakterystyczne cechy bizantyjskiego systemu politycznego;

4)

opisuje charakterystyczne cechy kultury arabskiej.

2)

charakteryzuje etapy ekspansji Arabów i ocenia ich politykę wobec ludności podbitej;

3)

wyjaśnia wpływ cywilizacji islamskiej na cywilizację łacińską i bizantyjską oraz

wpływ podboju ziem chrześcijańskich na rozwój cywilizacji islamu.

VI. Europa wczesnego średniowiecza. Uczeń

1)

opisuje zasięg terytorialny, organizację władzy, gospodarkę i kulturę państwa Franków,

ze szczególnym uwzględnieniem polityki Karola Wielkiego;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje ideę odnowienia cesarstwa rzymskiego na przykładzie jej realizacji

przez państwo Karolingów oraz Ottonów;

1)

charakteryzuje pojęcie Słowiańszczyzny we wczesnym średniowieczu;

3)

opisuje proces tworzenia się państw w Europie, z uwzględnieniem ich chrystianizacji;

2)

opisuje proces powstawania pierwszych państw w Europie Środkowo-Wschodniej, z uwzględnieniem

wpływu cywilizacji łacińskiej i bizantyjskiej;

4)

wyjaśnia pojęcie christianitas (ze szczególnym uwzględnieniem duchowej i kulturowej roli benedyktynów)

3)

charakteryzuj e kierunki ekspansji Normanów i ocenia jej skutki;

4)

ocenia znaczenie renesansu karolińskiego dla rozwoju kultury europejskiej;

5)

charakteryzuje duchową i cywilizacyjną rolę mnichów iroszkockich.

VII. Europa w okresie krucjat. Uczeń

1)

wyjaśnia duchowe i polityczne przyczyny, a także charakter rywalizacji papiestwa

z cesarstwem o przewodnictwo w christianitas;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje istotę i przebieg reformy Kościoła w X i XI wieku (reformy gregoriańskie);

1)

wyjaśnia związek między reformami gregoriańskimi a powstaniem etosu rycerskiego i

ruchem krucjatowym;

3)

charakteryzuje polityczne, społeczno-gospodarcze i religijne uwarunkowania wypraw

krzyżowych do Ziemi Świętej i rekonkwisty oraz przedstawia ich skutki.

2)

charakteryzuje i ocenia rolę zakonów w średniowiecznej Europie;

3)

opisuje kierunki, charakter oraz konsekwencje najazdów mongolskich dla Europy.

VIII. Gospodarcze i społeczne realia średniowiecznej Europy. Uczeń

1)

charakteryzuje funkcjonowanie władzy, struktur społecznych i gospodarki w systemie

feudalnym;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

opisuje charakterystyczne przejawy ożywienia społeczno-gospodarczego w Europie XI-XIII

wieku.

1)

opisuje formy produkcji i handlu w średniowieczu;

2)

charakteryzuje genezę, rozwój i rolę średniowiecznych miast, z uwzględnieniem miejskich

republik kupieckich;

3)

wyjaśnia rolę zmian klimatycznych dla przemian gospodarczych w średniowiecznej Europie

(rozwój rolnictwa w XI-XIII wieku).

IX. Polska w okresie wczesnopiastowskim. Uczeń

1)

wyjaśnia uwarunkowania narodzin państwa polskiego i jego chrystianizacji, z uwzględnieniem

roli Mieszka I i Bolesława Chrobrego;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

1)

przedstawia geografię plemienną ziem polskich w epoce przedpiastowskiej;

2)

charakteryzuje rolę współdziałania Kościoła i państwa dla utrwalenia polskiej suwerenności

(św. Wojciech, arcybiskupstwo gnieźnieńskie);

2)

charakteryzuje organizację państwa wczesno-piastowskiego;

3)

opisuje zmiany terytorialne państwa polskiego w X-XII wieku;

3)

wyjaśnia znaczenie królewskich koronacji pierwszych Piastów;

4)

zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy w X-XII wieku.

4)

dokonuje bilansu panowania władców piastowskich (do 1138 roku);

5)

charakteryzuje spór Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem.

X. Polska w okresie rozbicia dzielnicowego. Uczeń

1)

wyjaśnia przyczyny polityczne i społeczno-gospodarcze oraz następstwa rozbicia dzielnicowego;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

przedstawia zagrożenia zewnętrzne (Marchia Brandenburska, Zakon Krzyżacki, Mongołowie)

oraz wewnętrzne (partykularyzm interesów poszczególnych władców);

1)

charakteryzuje przebieg walk o tron senioralny w kontekście postanowień tzw. testamentu

Bolesława Krzywoustego;

3)

opisuje przemiany społeczno-gospodarcze na ziemiach polskich oraz ocenia społeczno-kulturowe

skutki kolonizacji na prawie niemieckim;

2)

porównuje zasady kolonizacji na prawie polskim i na prawie niemieckim;

4)

charakteryzuje proces przezwyciężenia rozbicia politycznego ziem polskich ze wskazaniem

na rolę władców i Kościoła (znaczenie istnienia metropolii gnieźnieńskiej);

3)

charakteryzuje proces formowania się społeczeństwa stanowego w Polsce.

5)

zestawia najważniejsze wydarzenia z okresu rozbicia dzielnicowego i dziejów Europy

w okresie od XII do XIV wieku.

XI. Europa późnego średniowiecza. Uczeń

1)

charakteryzuje przemiany społeczne i gospodarcze w Europie w późnym średniowieczu;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego,

2)

opisuje zmiany na mapie politycznej Europy w XIV i XV wieku;

a ponadto

3)

charakteryzuje następstwa upadku cesarstwa bizantyjskiego i ekspansji tureckiej dla

Europy.

1)

wyjaśnia przyczyny kryzysu idei władzy uniwersalnej w Europie późnego średniowiecza;

2)

charakteryzuje kryzysy religijne, polityczne, społeczne i zdrowotne (czarna śmierć)

późnego średniowiecza;

3)

opisuje i wyjaśnia proces powstawania monarchii stanowych w Europie.

XII. Polska w XIV i XV wieku. Uczeń

1)

opisuje proces zjednoczeniowy i rozwój terytorialny państwa polskiego w XIV i XV

wieku;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje rozwój monarchii stanowej w Polsce, uwzględniając strukturę społeczeństwa

polskiego w późnym średniowieczu i rozwój przywilejów szlacheckich;

1)

ocenia znaczenie unii polsko-litewskiej z perspektywy obu narodów;

3)

wyjaśnia międzynarodowe i wewnętrzne uwarunkowania związków Polski z Węgrami i Litwą

w XIV i XV wieku;

2)

rozpoznaje polityczne i kulturowe znaczenie ekspansji wschodniej podjętej w okresie

panowania ostatniego Piasta na polskim tronie (Rusini, Ormianie); charakteryzuje tolerancyjną

na tle współczesnego Zachodu politykę Kazimierza Wielkiego wobec Żydów;

4)

wyjaśnia początek ewolucji unii polsko-litewskiej: od unii w Krewie do unii w Horodle;

3)

wyjaśnia wpływ rozwoju przywilejów szlacheckich na sytuację gospodarczą państwa oraz

utrwalenie unii polsko-litewskiej;

5)

charakteryzuje i ocenia stosunki polsko-krzyżackie na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej

i kulturowej; wymienia czynniki wpływające na atrakcyjność Polski dla mieszkańców

państwa Zakonu Krzyżackiego;

4)

charakteryzuje i wyjaśnia znaczenie polskiej szkoły prawa narodów z XV wieku;

6)

zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy w XIV i XV wieku.

5)

dokonuje bilansu panowania władców panujących w Polsce w XIV i XV wieku;

6)

ocenia politykę dynastyczną Jagiellonów w XV wieku.

XIII. Kultura średniowiecza. Uczeń

1)

wyjaśnia uniwersalny charakter kultury zachodniego średniowiecza, wskazując na wyjątkową

rolę chrześcijaństwa jako podstawy ścisłej więzi wiary religijnej i rozumu, ze szczególnym

uwzględnieniem roli św. Tomasza z Akwinu;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego,

2)

rozpoznaje trzy podstawowe wyznaczniki zasięgu zachodniej christianitas: łacina (język liturgii i nauki), etos rycerski i sztuka gotycka;

a ponadto

3)

rozpoznaje dokonania okresu średniowiecza w dziedzinie kultury, z uwzględnieniem

dorobku polskiego średniowiecza;

1)

opisuje rolę uniwersytetów i ich organizację oraz wyjaśnia przyczyny trwałości idei

uniwersyteckiej;

4)

określa znaczenie chrześcijaństwa w obrządku łacińskim dla rozwoju kultury polskiej;

2)

charakteryzuje znaczenie scholastyki dla rozwoju teologii, filozofii i nauk przyrodniczych;

5)

charakteryzuje sztukę romańską i gotycką.

3)

charakteryzuje przemiany życia religijnego w okresie średniowiecza, w tym rolę franciszkanów

i dominikanów;

4)

określa znaczenie włączenia ziem polskich do cywilizacyjnego kręgu świata zachodniego

(łacińskiego).

XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej. Uczeń

1)

charakteryzuje przyczyny, przebieg i skutki wypraw odkrywczych;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

opisuje udział poszczególnych państw europejskich w podziale Nowego Świata w XVI-XVIII

wieku;

1)

charakteryzuje cywilizacje prekolumbijskie;

3)

wyjaśnia wpływ wielkich odkryć geograficznych na społeczeństwo, gospodarkę i kulturę

Europy oraz obszarów pozaeuropejskich.

2)

przedstawia proces rozrostu posiadłości kolonialnych państw europejskich w XVI-XVIII

wieku.

XV. Czasy renesansu. Uczeń

1)

wyjaśnia główne prądy ideowe epoki;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

rozpoznaje dokonania twórców renesansowych w dziedzinie kultury;

1)

charakteryzuje, czym różnił się renesans XV i XVI wieku od wcześniejszych „renesansów”

z epoki średniowiecznej christianitas;

3)

charakteryzuje sztukę renesansową.

2)

analizuje oraz interpretuje teksty obrazujące myśl filozoficzną i polityczną doby

renesansu.

XVI. Reformacja i jej skutki. Uczeń

1)

wyjaśnia religijne, polityczne, gospodarcze, społeczne, kulturowe uwarunkowania i

następstwa reformacji, opisując jej główne nurty i postaci;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego,

2)

wyjaśnia rolę soboru trydenckiego i opisuje różne aspekty reformy Kościoła katolickiego;

a ponadto

3)

opisuje mapę polityczną i wyznaniową Europy w XVI wieku i miejsce Rzeczypospolitej

na niej.

1)

porównuje najważniejsze wyznania protestanckie;

2)

charakteryzuje sformułowaną w kręgu protestanckim zasadę cuius regio eius religio oraz jej konsekwencje dla sytuacji wyznaniowej państw europejskich;

3)

przedstawia i ocenia reformę katolicką oraz kontrreformacyjne działania Kościoła

katolickiego, ze szczególnym uwzględnieniem roli jezuitów;

4)

wyjaśnia wpływ reformacji i kontrreformacji na kulturę;

5)

charakteryzuje najważniejse wojny religijne.

XVII. Europa w XVI i XVII wieku. Uczeń

1)

przedstawia drogę do nowego modelu monarchii europejskich w epoce nowożytnej, z uwzględnieniem

charakterystyki i oceny absolutyzmu francuskiego;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego,

2)

charakteryzuje konflikty polityczne w Europie, z uwzględnieniem ekspansji tureckiej

i charakteru wojny trzydziestoletniej;

a ponadto

3)

porównuje ewolucję ustroju Francji i Anglii w XVII wieku;

1)

opisuje proces kształtowania się państwa moskiewskiego/rosyjskiego w XVI i XVII wieku;

4)

opisuje przemiany w kulturze europejskiej w XVII wieku.

2)

charakteryzuje przemiany kapitalistyczne w życiu gospodarczym Europy Zachodniej XVI

i XVII wieku;

3)

wyjaśnia rolę zmian klimatycznych („mała epoka lodowcowa”) dla procesów gospodarczych

w Europie;

4)

charakteryzuje sztukę barokową.

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń

1)

opisuje zmiany terytorialne państwa polsko-litewskiego i charakteryzuje jego stosunki

z sąsiadami w XVI wieku;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego,

2)

wyjaśnia funkcjonowanie najważniejszych instytucji życia politycznego w XVI-wiecznej

Polsce i ocenia funkcjonowanie demokracji szlacheckiej;

a ponadto

3)

omawia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i

modelu życia gospodarczego (gospodarka folwarczno-pańszczyźniana) na tle europejskim;

1)

ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach;

4)

przedstawia sytuację wyznaniową na ziemiach państwa polsko-litewskiego w XVI wieku

na tle wojen religijnych trwających na skutek reformacji na Zachodzie.

2)

wyjaśnia, czym były realizowane przez Moskwę koncepty: program „zbierania ziem ruskich”

i koncepcja „Trzeciego Rzymu” w kontekście obecności Rzeczypospolitej na ziemiach

litewsko-ruskich;

3)

charakteryzuje ruch egzekucyjny szlachty (wskazując przedstawicieli) i ocenia jego

znaczenie dla rozwoju parlamentaryzmu w państwie polsko-litewskim;

4)

charakteryzuje stosunki wewnętrzne w Koronie i na Litwie, uwzględniając rozwarstwienie

stanu szlacheckiego;

5)

charakteryzuje główne nurty reformacji w państwie polsko-litewskim;

6)

ocenia sytuację gospodarczą państwa ostatnich Jagiellonów.

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Uczeń

1)

wyjaśnia przyczyny, okoliczności i następstwa zawarcia unii realnej między Koroną

a Litwą;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów w świetle postanowień unii

lubelskiej;

1)

ocenia kulturową rolę Polski w przeniesieniu wzorców cywilizacji zachodniej na obszary

ruskie i litewskie;

3)

opisuje strukturę terytorialną i ludnościową Rzeczypospolitej Obojga Narodów;

2)

charakteryzuje działania kontrreformacyjne ze strony Kościoła katolickiego i władz

państwowych.

4)

wyjaśnia prawne i kulturowe podstawy tolerancji religijnej na ziemiach Rzeczypospolitej

Obojga Narodów w XVI wieku.

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Uczeń

1)

opisuje okoliczności, zasady, przebieg i następstwa pierwszych wolnych elekcji, z

uwzględnieniem artykułów henrykowskich i pacta conventa;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego,

2)

charakteryzuje działania Stefana Batorego w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej;

a ponadto

3)

zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów państwa polsko-litewskiego w XVI wieku

z wydarzeniami europejskimi.

1)

ocenia polityczną rolę wybitnych postaci okresu pierwszych wolnych elekcji;

2)

charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku

panowania Zygmunta III Wazy.

XXI. Renesans w Polsce. Uczeń

1)

charakteryzuje i ocenia kulturowe korzenie oraz dorobek polskiej myśli politycznej

doby renesansu;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

rozpoznaje dokonania twórców polskiego odrodzenia w dziedzinie kultury (z uwzględnieniem

kultury politycznej odwołującej się do Arystotelesa i Cycerona).

1)

analizuje i interpretuje fragmenty dzieł pisarzy politycznych polskiego odrodzenia;

2)

ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga

Narodów;

3)

charakteryzuje związki renesansu polskiego z europejskim.

XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku.

Uczeń

1)

omawia konflikty wewnętrzne i zewnętrzne Rzeczypospolitej Obojga Narodów w okresie

panowania Wazów;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego,

2)

opisuje sytuację wewnętrzną i położenie międzynarodowe Rzeczypospolitej Obojga Narodów

w latach 1669-1696;

a ponadto

3)

ocenia znaczenie bitwy pod Wiedniem dla losów Rzeczypospolitej Obojga Narodów i Europy;

1)

przedstawia przebieg wojen toczonych przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów w XVII wieku,

z uwzględnieniem roli wybitnych dowódców i polityków, w tym: Stanisława Żółkiewskiego,

Jana Karola Chodkiewicza, Stefana Czarnieckiego i Jana III Sobieskiego;

4)

charakteryzuje zmiany granic Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku;

2)

wyjaśnia, jakie znaczenie miały zanik perspektyw na objęcie władzy w Moskwie przez

królewicza Władysława i utrata lenna pruskiego w 1657 roku;

5)

zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Rzeczypospolitej Obojga Narodów i Europy

i świata w XVII wieku.

3)

wyjaśnia okoliczności powstania i treść idei „przedmurza chrześcijaństwa”.

XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII wieku.

Uczeń

1)

opisuje proces oligarchizacji życia politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów,

uwzględniając wpływy obce, liberum veto i rokosze;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia przyczyny kryzysów wewnętrznych oraz załamania gospodarczego Rzeczypospolitej

Obojga Narodów w XVII wieku;

1)

charakteryzuje udział poszczególnych stanów w życiu gospodarczym Rzeczypospolitej

Obojga Narodów;

3)

ocenia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i

modelu życia gospodarczego na tle europejskim w XVII wieku;

2)

opisuje i ocenia projekty wzmocnienia władzy królewskiej w Rzeczypospolitej Obojga

Narodów, w tym Piotra Skargi i Jana Kazimierza;

4)

rozpoznaje dokonania twórców epoki baroku powstałe na terytorium Rzeczypospolitej

Obojga Narodów;

3)

charakteryzuje cechy sztuki barokowej i opisuje sarmatyzm jako ideologię i styl życia

szlachty w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

5)

charakteryzuje atrakcyjność kulturową Rzeczypospolitej dla ościennych narodów w XVII

wieku.

XXIV. Europa w dobie oświecenia. Uczeń

1)

charakteryzuje postęp techniczny i przemiany kapitalistyczne w Europie Zachodniej;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia główne idee oświecenia i rozpoznaje dokonania epoki w dziedzinie kultury;

1)

opisuje rozwój parlamentaryzmu i rewolucję przemysłową w Anglii;

3)

wyjaśnia związek między „wiekiem świateł” a rozwojem tajnych stowarzyszeń (masoneria,

iluminaci, różokrzyżowcy);

2)

analizuje i interpretuje fragmenty tekstów myślicieli oświeceniowych;

4)

charakteryzuje absolutyzm oświecony na przykładach państw sąsiadujących z Rzecząpospolitą

Obojga Narodów;

3)

charakteryzuje sztukę klasycy styczną;

5)

charakteryzuje proces modernizacji Rosji w XVIII wieku i rosyjską ideę imperium.

4)

charakteryzuje najważniejsze konflikty polityczne w Europie i na świecie w XVIII

wieku.

XXV. Rewolucje XVIII wieku. Uczeń

1)

wyjaśnia genezę i charakteryzuje następstwa amerykańskiej wojny o niepodległość;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje ustrój Stanów Zjednoczonych Ameryki w świetle założeń konstytucji

amerykańskiej;

1)

ocenia rolę przywódców amerykańskiej wojny o niepodległość i rewolucji francuskiej;

3)

wyjaśnia przyczyny i opisuje skutki rewolucji francuskiej (ze szczególnym uwzględnieniem

rewolucyjnego programu stworzenia „nowej Francji” i „nowych Francuzów”);

2)

przedstawia etapy rewolucji francuskiej wiodące do jej radykalizacji;

4)

ocenia znaczenie amerykańskiej wojny o niepodległość i rewolucji francuskiej z perspektywy

politycznej, gospodarczej i społecznej;

3)

charakteryzuje istotę i skutki rewolucyjnego hasła „wolność, równość, braterstwo

albo śmierć” (z uwzględnieniem przyczyn i przebiegu wojny w Wandei).

5)

przedstawia wkład Polaków w walkę o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki.

XXVI. Rzeczpospolita w XVIII wieku (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja). Uczeń

1)

opisuje i ocenia sytuację wewnętrzną oraz międzynarodową Rzeczypospolitej w czasach

saskich;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje politykę Rosji, Prus i Austrii wobec Rzeczypospolitej, wskazując przejawy

osłabienia suwerenności państwa polskiego;

1)

charakteryzuje i ocenia projekty naprawy Rzeczypospolitej w I połowie XVIII wieku,

w tym Stanisława Leszczyńskiego i Stanisława Konarskiego;

3)

przedstawia reformy z pierwszych lat panowania Stanisława Augusta;

2)

ocenia znaczenie polsko-saskiej unii personalnej i rolę panujących;

4)

wyjaśnia przyczyny i przedstawia zasięg terytorialny pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej;

3)

wyjaśnia znaczenie konfederacji barskiej;

5)

wyjaśnia okoliczności zwołania Sejmu Wielkiego i przedstawia jego reformy, ze szczególnym

uwzględnieniem postanowień Konstytucji 3 maja i Zaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów.

4)

charakteryzuje położenie międzynarodowe i sytuację wewnętrzną Rzeczypospolitej po

pierwszym rozbiorze;

5)

porównuje polskie rozwiązania konstytucyjne z amerykańskimi i francuskimi.

XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie). Uczeń

1)

wyjaśnia wpływ konfederacji targowickiej na wybuch wojny z Rosją; charakteryzuje

postawę pruskiego „sojusznika” Polski w 1792 roku;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje przebieg powstania kościuszkowskiego, z uwzględnieniem roli jego przywódców;

1)

rozpoznaje różnice między reformą Rzeczypospolitej pod koniec XVIII wieku a sposobem

modernizacji przyjętym przez rewolucję francuską;

3)

opisuje zasięg terytorialny drugiego i trzeciego rozbioru Rzeczypospolitej;

2)

przedstawia przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja, z uwzględnieniem roli dowódców;

4)

przedstawia przyczyny upadku Rzeczypospolitej w XVIII wieku;

3)

ocenia rolę Tadeusza Kościuszki w walce o zachowanie niepodległości Polski oraz jako

bohatera walki „za naszą i waszą wolność”;

5)

charakteryzuje skutki zniszczenia Rzeczypospolitej dla kultury politycznej europejskiej

oraz dla międzynarodowego ładu politycznego i gospodarczego w Europie;

4)

porównuje politykę państw zaborczych na zagarniętych ziemiach Rzeczypospolitej;

6)

zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Rzeczypospolitej w XVIII wieku z wydarzeniami

w Europie i na świecie.

5)

charakteryzuje wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku Rzeczypospolitej w XVIII

wieku;

6)

charakteryzuje stosunek europejskich elit oświeceniowych do rozbiorów Polski na przykładzie

Woltera oraz I. Kanta.

XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej. Uczeń

1)

rozpoznaje dokonania przedstawicieli polskiego oświecenia w dziedzinie kultury;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

rozpoznaj e i charakteryzuje najważniejsze zabytki architektury i sztuki doby oświecenia

w Rzeczypospolitej;

1)

wyjaśnia specyfikę oświecenia polskiego na tle europejskim;

3)

omawia rolę instytucji oświeceniowych (Komisja Edukacji Narodowej, Biblioteka Załuskich,

teatr, czasopiśmiennictwo).

2)

omawia i ocenia dorobek piśmiennictwa oświeceniowego w służbie Rzeczypospolitej (Hugo

Kołłątaja, Stanisława Staszica);

3)

omawia rolę Stanisława Augusta jako mecenasa sztuki.

XXIX. Epoka napoleońska. Uczeń

1)

charakteryzuje walkę Francji o dominację w Europie;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

przedstawia sukcesy i porażki wewnętrznej polityki Napoleona;

1)

wyjaśnia istotę systemu napoleońskiego w Europie;

3)

przedstawia przykłady zaangażowania się Polaków po stronie Napoleona, z uwzględnieniem

Legionów Polskich we Włoszech;

2)

przedstawia przebieg wojny 1809 roku na ziemiach polskich;

4)

charakteryzuje genezę, ustrój i dzieje Księstwa Warszawskiego;

3)

ocenia postać księcia Józefa Poniatowskiego;

5)

ocenia znaczenie epoki napoleońskiej dla losów Francji i Europy.

4)

ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej.

XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim. Uczeń

1)

przedstawia decyzje kongresu wiedeńskiego w odniesieniu do Europy i świata, z uwzględnieniem

podziału ziem polskich;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

opisuje funkcjonowanie systemu wiedeńskiego i charakteryzuje próby jego podważenia;

1)

ocenia rolę Świętego Przymierza;

3)

przedstawia przebieg rewolucji przemysłowej w Europie i Stanach Zjednoczonych Ameryki

oraz wskazuje jej najważniejsze konsekwencje społeczno-gospodarcze;

2)

charakteryzuje ruchy społeczne i niepodległościowe w I połowie XIX wieku;

4)

omawia najważniejsze prądy kulturowe oraz nurty ideowe w I połowie XIX wieku, uwzględniając

ich przedstawicieli;

3)

charakteryzuje proces powstawania niepodległych państw w Ameryce Łacińskiej;

5)

wyjaśnia genezę i skutki Wiosny Ludów;

4)

wyjaśnia założenia doktryny Monroego;

6)

charakteryzuje wojnę krymską i jej następstwa.

5)

charakteryzuje przebieg Wiosny Ludów w Europie.

XXXI. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815-1848. Uczeń

1)

charakteryzuje sytuację polityczną, społeczno--gospodarczą i kulturową Królestwa

Polskiego, ziem zabranych, zaboru pruskiego i austriackiego;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia genezę powstania listopadowego i opisuje jego następstwa;

1)

charakteryzuje ruch spiskowy na ziemiach polskich;

3)

opisuje działania władz powstańczych, charakter toczonych walk oraz międzynarodową

reakcję na powstanie;

2)

prezentuje oceny polskiej historiografii dotyczące powstania listopadowego i roli

jego przywódców;

4)

wyjaśnia okoliczności wybuchu powstania krakowskiego i opisuje jego skutki, z uwzględnieniem

tzw. rabacji galicyjskiej;

3)

wyjaśnia przyczyny i charakter przemian społecznych i gospodarczych na ziemiach polskich

w I połowie XIX wieku;

5)

opisuje następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich i przedstawia udział Polaków

w Wiośnie Ludów w Europie;

4)

porównuje programy głównych obozów Wielkiej Emigracji, rozpoznając ich przedstawicieli;

6)

charakteryzuje różnice między klasycyzmem i romantyzmem;

5)

charakteryzuje znaczenie hasła walki „W imię Boga za naszą i waszą wolność” i jego

realny wpływ na realizację polskich aspiracji niepodległościowych.

7)

rozpoznaje i charakteryzuje dorobek kultury polskiej w I połowie XIX wieku, ze szczególnym

uwzględnieniem romantycznego mesjanizmu.

XXXII. Powstanie styczniowe i jego następstwa. Uczeń

1)

wyjaśnia genezę powstania styczniowego i opisuje jego następstwa;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

opisuje działania władz powstańczych, charakter toczonych walk oraz międzynarodową

reakcję na powstanie (postawa Francji i Prus);

1)

ocenia znaczenie powstania styczniowego dla kształtowania się nowoczesnego narodu

polskiego;

3)

charakteryzuje organizację polskiego państwa podziemnego w okresie powstania styczniowego

oraz rolę jego przywódców, ze szczególnym uwzględnieniem osoby i programu Romualda

Traugutta;

2)

opisuje przykłady działalności Polaków w czasie zesłania na Syberii.

4)

przedstawia problem uwłaszczenia chłopów w zaborze rosyjskim oraz porównuje go z

procesem uwłaszczeniowym w pozostałych zaborach.

XXXIII. Europa i świat w II połowie XIX i na początku XX wieku. Uczeń

1)

porównuje procesy zjednoczeniowe Włoch i Niemiec w XIX wieku;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia przyczyny i skutki wojny secesyjnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki;

1)

charakteryzuje podział polityczny świata u schyłku XIX wieku;

3)

omawia przyczyny, zasięg i następstwa ekspansji kolonialnej państw europejskich,

Stanów Zjednoczonych Ameryki i Japonii.

2)

przedstawia reformy wewnętrzne w państwach zaborczych w II połowie XIX i na początku

XX wieku;

3)

charakteryzuje proces modernizacji Japonii.

XXXIV. Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe. Uczeń

1)

przedstawia przemiany gospodarcze w Europie i na świecie, wymienia najważniejsze

odkrycia naukowe i dokonania techniczne; charakteryzuje procesy migracyjne;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje nowe prądy ideowe (nacjonalizm, socjalizm, ruch chrześcijańsko-społeczny)

i kulturowe, emancypację kobiet, przemiany obyczajowe i początki kultury masowej;

1)

rozpoznaje wybitnych teoretyków i działaczy nowych ideologii; opisuje ich dokonania;

3)

charakteryzuje kulturowe i polityczne skutki laicyzacji („wojny kulturowe”);

2)

wyjaśnia związki ideologii z ruchami narodowowyzwoleńczymi i zjednoczeniowymi, z

działalnością partii politycznych oraz związków zawodowych;

4)

wyjaśnia procesy demokratyzacji ustrójów państw Europy Zachodniej;

3)

charakteryzuje odrodzenie się idei sportu olimpijskiego.

5)

charakteryzuje różne formy zorganizowanej działalności robotników.

XXXV. Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX i na początku XX wieku. Uczeń

1)

wyjaśnia cele i porównuje metody polityki zaborców wobec mieszkańców ziem dawnej

Rzeczypospolitej (w tym ziem zabranych) - rusyfikacja, germanizacja, autonomia galicyjska;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

porównuje zmiany zachodzące w sytuacji społeczno-gospodarczej w trzech zaborach;

1)

charakteryzuje rozwój przemysłowy ziem polskich, z uwzględnieniem dokończenia procesów

uwłaszczeniowych oraz urbanizacji;

3)

charakteryzuje postawy społeczeństwa polskiego w stosunku do zaborców;

2)

charakteryzuje nowe klasy i warstwy społeczne;

4)

charakteryzuje proces formowania się nowoczesnej świadomości narodowej Polaków i

innych grup narodowych zamieszkujących tereny dawnej Rzeczypospolitej; dostrzega kluczowe

znaczenie utrzymania i przekazywania polskiego kodu kulturowego (wiara, język) dla

podtrzymania świadomości narodowej;

3)

porównuje programy nowoczesnych ruchów politycznych; charakteryzuje dokonania

najważniejszych przedstawicieli tych ruchów;

5)

przedstawia przejawy atrakcyjności kulturowej polskości dla obcokrajowców (podaje

przykłady twórczej aktywności spolonizowanych cudzoziemców);

4)

porównuje przyczyny i przebieg rewolucji w latach 1905-1907 w Rosji i Królestwie

Polskim;

6)

rozpoznaje przejawy budzenia się polskości na Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach oraz

cofania się polskości wraz z ustępowaniem cywilizacji łacińskiej na „ziemiach zabranych”;

5)

przedstawia rezultaty wystąpień rewolucyjnych i ocenia ich znaczenie.

7)

przedstawia genezę nowoczesnych ruchów politycznych (socjalizm, ruch ludowy, ruch

narodowy), z uwzględnieniem ich przedstawicieli, w tym: Wincentego Witosa, Ignacego

Daszyńskiego, Romana Dmowskiego, Józefa Piłsudskiego i Wojciecha Korfantego;

8)

wyjaśnia genezę, charakter i skutki rewolucji w latach 1905-1907 w Królestwie Polskim.

XXXVI. Kultura i nauka polska w II połowie XIX i na początku XX wieku. Uczeń

1)

wyjaśnia specyfikę polskiego pozytywizmu oraz twórczości młodopolskiej;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

rozpoznaje dorobek kultury polskiej doby pozytywizmu i Młodej Polski;

1)

charakteryzuje podstawy ideowe i program polskiego pozytywizmu;

3)

wskazuj e przykłady najwybitniejszych dzieł tworzonych „ku pokrzepieniu serc”;

2)

charakteryzuje różne nurty w sztuce na przełomie XIX i XX wieku;

4)

charakteryzuje przejawy ożywienia religijnego w społeczeństwie polskim (Gietrzwałd,

Jasna Góra, Ostra Brama, społeczny katolicyzm) i jego znaczenie dla polskiego ruchu

narodowego;

3)

ocenia rolę kultury polskiej w dziele zachowania tożsamości narodowej przez Polaków

w dobie rusyfikacji i germanizacji.

5)

rozpoznaje najważniejszych ludzi nauki oraz omawia ich dokonania.

XXXVII. I wojna światowa. Uczeń

1)

wyjaśnia pośrednie i bezpośrednie przyczyny wybuchu wojny, z uwzględnieniem procesu

powstawania dwóch przeciwstawnych systemów sojuszy;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

opisuje charakter działań wojennych na różnych frontach;

1)

omawia najważniejsze konflikty polityczne i militarne poprzedzające I wojnę światową,

ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji na Bałkanach;

3)

wyjaśnia okoliczności przystąpienia Stanów Zjednoczonych Ameryki do wojny i ich rolę

w konflikcie;

2)

omawia strategiczne koncepcje prowadzenia wojny i ich realizację;

4)

przedstawia przyczyny i skutki rewolucji lutowej i październikowej w Rosji;

3)

przedstawia przebieg działań wojennych na najważniejszych frontach, dostrzegając

zależności między nimi;

5)

wyjaśnia przyczyny klęski państw centralnych i Rosji.

4)

charakteryzuje sytuację ludności cywilnej, z uwzględnieniem przykładów jej eksterminacji.

XXXVIII. Sprawa polska w przededniu i podczas I wojny światowej. Uczeń

1)

omawia stosunek państw zaborczych do sprawy polskiej w przededniu i po wybuchu wojny;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

ma wiedzę o służbie setek tysięcy Polaków w armiach państw zaborczych jako konsekwencji

braku własnego państwa;

1)

opisuje polskie przedsięwzięcia polityczne po stronie państw centralnych i Ententy;

3)

przedstawia koncepcje polskich ugrupowań politycznych wobec nadciągającego konfliktu

światowego;

2)

przedstawia szlak bitewny żołnierzy polskich formacji wojskowych;

4)

analizuje umiędzynarodowienie sprawy polskiej (m.in. Akt 5 listopada, rola Stanów

Zjednoczonych Ameryki i rewolucji rosyjskich, deklaracja z 3 czerwca 1918 roku);

3)

charakteryzuje przykłady politycznych działań państwowotwórczych i wymienia ich liderów;

5)

charakteryzuje przykłady zaangażowania militarnego Polaków podczas wojny, ze szczególnym

uwzględnieniem losów Legionów.

4)

ocenia skalę zniszczeń wojennych na ziemiach polskich;

5)

opisuje tragizm losów Polaków wcielonych do armii zaborczych.

XXXIX. Europa i świat po I wojnie światowej. Uczeń

1)

analizuje cywilizacyjne i kulturowe następstwa wojny; ocenia straty wojenne, wylicza

społeczne i gospodarcze następstwa wojny;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

przedstawia postanowienia traktatu wersalskiego; charakteryzuje słabe strony ładu

wersalskiego;

1)

przedstawia postanowienia traktatów pokojowych podpisanych z sojusznikami Niemiec;

3)

charakteryzuje cele Ligi Narodów;

2)

ocenia funkcjonowanie Ligi Narodów i skutki amerykańskiego izolacjonizmu;

4)

wyjaśnia znaczenie układów z Rapallo i Locarno dla ładu międzynarodowego;

3)

wyjaśnia przyczyny wielkiego kryzysu gospodarczego i ocenia skuteczność metod jego

zwalczania na świecie;

5)

charakteryzuje wielki kryzys gospodarczy;

4)

ocenia sytuację Niemiec w latach 20. (również w aspekcie zjawiska antypolonizmu panującego

w Republice Weimarskiej);

6)

rozpoznaje dorobek okresu międzywojennego w dziedzinie kultury i nauki.

5)

charakteryzuje przemiany cywilizacyjne na świecie w okresie międzywojennym.

XL. Narodziny i rozwój totalitaryzmów w okresie międzywojennym. Uczeń

1)

wyjaśnia genezę państwa sowieckiego i charakteryzuje jego politykę wewnętrzną i zagraniczną

w okresie międzywojennym;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia genezę faszyzmu i charakteryzuje faszystowskie Włochy;

1)

wyjaśnia zjawisko totalitaryzmu; porównuje systemy totalitarne, charakteryzując ich

imperialne cele;

3)

charakteryzuje genezę i główne idee niemieckiego narodowego socjalizmu oraz drogę

Hitlera do władzy w Niemczech;

2)

wyjaśnia rolę ideologii oraz masowego terroru jako normalnego instrumentu rządzenia

w systemach totalitarnych i zjawisko kultu jednostki;

4)

charakteryzuje politykę wewnętrzną i zagraniczną III Rzeszy Niemieckiej w latach

30.;

3)

wyjaśnia przyczyny i opisuje przejawy kryzysu demokracji parlamentarnej w okresie

międzywojennym;

5)

porównuje funkcjonowanie aparatu terroru w ZSRS i III Rzeszy Niemieckiej;

4)

charakteryzuje państwa autorytarne w Europie i na świecie; wyjaśnia różnice między

totalitaryzmem a autorytaryzmem.

6)

ukazuje skalę wewnętrznych represji w ZSRS w latach 30. (w tym tzw. operację polską

NKWD 1937-1938).

XLI. Walka o odrodzenie państwa polskiego po I wojnie światowej. Uczeń

1)

analizuje proces formowania się centralnego ośrodka władzy państwowej (od deklaracji

Rady Regencyjnej z 7 października 1918 roku do małej konstytucji z 1919 roku);

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje genezę powstania wielkopolskiego 1918-1919 oraz jego znaczenie dla

odrodzenia się państwa polskiego i obrony jego niepodległości w 1920 roku;

1)

wyjaśnia wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania odzyskania niepodległości przez

Polskę;

3)

przedstawia postanowienia konferencji pokojowej w Paryżu dotyczące Polski;

2)

wyjaśnia fenomen powstania wielkopolskiego 1918-1919 i ocenia jego znaczenie dla

przebiegu walk o granice i niepodległość Polski;

4)

charakteryzuje proces kształtowania się polskiej granicy z Niemcami, z uwzględnieniem

powstania wielkopolskiego, powstań śląskich i plebiscytów;

3)

opisuje genezę i przebieg wojny polsko-bolszewickiej oraz jej powiązanie z kwestią

ukraińską i litewską;

5)

charakteryzuje proces kształtowania się polskiej granicy wschodniej, ze szczególnym

uwzględnieniem wojny polsko-bolszewickiej;

4)

ocenia z perspektywy polskiej i europejskiej polityczne oraz cywilizacyjne znaczenie

bitwy warszawskiej;

6)

porównuje kształt terytorialny I i II Rzeczypospolitej.

5)

charakteryzuje proces formowania się granic z Czechosłowacją i Litwą;

6)

omawia sposoby upamiętnienia heroizmu Polaków na przykładzie Grobu Nieznanego Żołnierza,

CmentarzaObrońców Lwowa, Muzeum Powstań Śląskich, Muzeum Powstania Wielkopolskiego

1918-1919.

XLII. Dzieje polityczne II Rzeczypospolitej. Uczeń

1)

charakteryzuje ustrój polityczny II Rzeczypospolitej na podstawie konstytucji marcowej

z 1921 roku;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia przyczyny przewrotu majowego, charakteryzuje jego przebieg oraz ocenia skutki

ustrojowe (nowela sierpniowa, konstytucja kwietniowa z 1935 roku);

1)

porównuje ustrój i rzeczywistość polityczną w II Rzeczypospolitej przed przewrotem

majowym i po nim;

3)

ocenia wpływ Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego oraz innych polityków na powstanie

i kształt II Rzeczypospolitej; porównuje ich wizje Polski;

2)

charakteryzuje dynamikę zmian na polskiej scenie politycznej w okresie międzywojennym;

4)

charakteryzuje życie polityczne w Polsce w czasie rządów sanacyjnych;

3)

ocenia skuteczność polskiej polityki zagranicznej w okresie międzywojennym;

5)

zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski, Europy i świata w okresie międzywojennym;

4)

analizuje politykę wewnętrzną władz i postawy społeczeństwa II Rzeczypospolitej wobec

zagrożenia wojennego wiosną i latem 1939 roku.

6)

wyjaśnia, na czym polegało znaczenie istnienia II Rzeczypospolitej dla stabilności

ładu międzynarodowego w Europie.

XLIII. Społeczeństwo i gospodarka II Rzeczypospolitej. Uczeń

1)

charakteryzuje skalę i skutki wojennych zniszczeń, uwzględniając zaborowe „dziedzictwo”;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje strukturę społeczeństwa II Rzeczypospolitej, uwzględniając jego wielonarodowy,

wielokulturowy i wieloreligijny charakter;

1)

charakteryzuje przemiany społeczne i gospodarcze w II Rzeczypospolitej, z uwzględnieniem

problemu reformy rolnej;

3)

przedstawia i ocenia dokonania pierwszych lat odbudowy (m.in. reformy Władysława

Grabskiego i unifikacja państwa);

2)

analizuje stosunki narodowościowe i religijne na obszarze II Rzeczypospolitej;

4)

omawia skutki światowego kryzysu gospodarczego na ziemiach polskich;

3)

ocenia politykę gospodarczą i społeczną władz II Rzeczypospolitej;

5)

charakteryzuje i ocenia osiągnięcia gospodarcze II Rzeczypospolitej z lat 30. (m.in.

reformy Eugeniusza Kwiatkowskiego, rozwój Gdyni, Centralny Okręg Przemysłowy).

4)

dostrzega obecność Polonii poza granicami kraju, z uwzględnieniem roli Związku Polaków

w Niemczech.

XLIV. Kultura i nauka w okresie II Rzeczypospolitej. Uczeń

1)

rozpoznaje osiągnięcia w dziedzinie kultury i nauki z okresu II Rzeczypospolitej

oraz ich twórców;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje zróżnicowanie kulturowe II Rzeczypospolitej.

1)

opisuje proces upowszechniania oświaty w II Rzeczypospolitej;

2)

ocenia dorobek II Rzeczypospolitej w dziedzinie kultury, nauki i sportu na tle europejskim;

3)

charakteryzuje przejawy kultury masowej w Polsce między wojennej.

XLV. Świat na drodze do II wojny światowej. Uczeń

1)

przedstawia ideologiczne, polityczne i gospodarcze przyczyny wybuchu II wojny światowej;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia wpływ polityki hitlerowskich Niemiec oraz Związku Sowieckiego na rozbijanie

systemu wersalskiego;

1)

charakteryzuje proces marginalizowania Ligi Narodów;

3)

charakteryzuje politykę appeasementu;

2)

charakteryzuje i ocenia ekspansję Włoch oraz wojnę domową w Hiszpanii i jej uwarunkowania

wewnętrzne i zewnętrzne.

4)

wyjaśnia genezę paktu Ribbentrop-Mołotow i przedstawia jego postanowienia.

XLVI. Wojna obronna Polski w 1939 roku. Agresja Niemiec (1 września) i Związku Sowieckiego

(17 września). Uczeń

1)

charakteryzuje położenie międzynarodowe Polski w przededniu wybuchu II wojny światowej;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia cele wojenne hitlerowskich Niemiec i ZSRS; charakteryzuje główne linie narracyjne

antypolskiej propagandy agresorów uzasadniających swój atak na Polskę;

1)

porównuje potencjał walczących stron oraz tych, które zadeklarowały wojnę (Polska,

Niemcy, ZSRS, Francja, Wielka Brytania);

3)

charakteryzuje etapy wojny obronnej, podaje przykłady bohaterstwa obrońców, w tym

Westerplatte, Poczty Polskiej, Mokrej, Wizny, bitwy nad Bzurą, Warszawy i Kocka, oraz

zbrodni wojennych dokonanych przez agresorów, w tym w: Wieluniu, Bydgoszczy, Katowicach

i Grodnie;

2)

przedstawia polską strategię obrony i rozmieszczenie wojsk;

4)

przedstawia podział ziem polskich między okupantów; wskazuje przykłady współpracy

między nimi;

3)

ocenia zachowanie dowódców (m.in. Edwarda Rydza-Śmigłego, Henryka Sucharskiego, Juliana

Filipowicza, Władysława Raginisa, Stanisława Dąbka, Tadeusza Kutrzeby, Franciszka

Kleeberga), żołnierzy, polityków, w tym Ignacego Mościckiego i Stefana Starzyńskiego,

oraz ludności cywilnej podczas wojny obronnej w 1939 roku;

5)

wyjaśnia znaczenie powołania polskich władz państwowych i sił zbrojnych na uchodźstwie;

4)

przedstawia i ocenia zachowania aliantów wobec agresji hitlerowskich Niemiec i agresji

sowieckiej 17 września 1939 roku.

6)

wyjaśnia przyczyny przegrania przez Polskę wojny obronnej;

7)

charakteryzuje materialne i demograficzne skutki przegranej wojny obronnej.

XLVII. II wojna światowa i jej etapy. Uczeń

1)

omawia współpracę hitlerowskich Niemiec i ZSRS w latach 1939-1941;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje etapy agresji i aneksji obu totalitarnych mocarstw;

1)

charakteryzuj e przebieg działań wojennych na Dalekim Wschodzie i na innych frontach

II wojny światowej;

3)

sytuuje w czasie i przestrzeni przełomowe wydarzenia II wojny światowej (polityczne

i militarne);

2)

omawia narodziny i działalność Wielkiej Koalicji;

4)

charakteryzuje politykę hitlerowskich Niemiec na terenach okupowanej Europy, z uwzględnieniem

różnic w modelach polityki okupacyjnej realizowanej przez Niemcy na wschodzie i na

zachodzie;

3)

charakteryzuje sytuację ludności cywilnej oraz jeńców wojennych, z uwzględnieniem

przykładów ich eksterminacji;

5)

wyjaśnia przyczyny klęski państw Osi;

4)

charakteryzuje polityczne, gospodarczo-społeczne oraz kulturowe skutki II wojny światowej.

XLVIII. Polska pod okupacją niemiecką i sowiecką. Uczeń

1)

przedstawia prawnoustrojowe regulacje okupacyjnych władz dotyczące terytorium państwa

polskiego i zamieszkującej tam ludności;

spełnia wymagania dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

przedstawia realia życia codziennego w okupowanej Polsce;

1)

wyjaśnia rolę okupantów w zaognianiu trudnych relacji polsko-litewskich i polsko-ukraińskich;

3)

wymienia i charakteryzuje przykłady największych zbrodni niemieckich i sowieckich

(m.in. Auschwitz, Palmiry, Piaśnica, niemiecki obóz dla polskich dzieci w Łodzi, Ponary,

Katyń, Miednoje, Charków);

2)

porównuje oraz ocenia założenia i metody polityki III Rzeszy Niemieckiej i Związku

Sowieckiego w okupowanej Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem eksterminacji polskich

elit, grabieży polskich dzieł sztuki oraz eksploatacji gospodarczej ziem polskich

(zabór własności, praca przymusowa).

4)

porównuje system sowieckich i niemieckich obozów pracy, obozów koncentracyjnych oraz

obozów zagłady; omawia kwestie deportacji i wysiedleń ludności polskiej oraz jej planowanego

wyniszczenia, z uwzględnieniem powstania na Zamojszczyźnie;

5)

wyjaśnia przyczyny i rozmiary konfliktu polsko--ukraińskiego, w tym ludobójstwa ludności

polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej;

6)

charakteryzuje postawy polskiego społeczeństwa wobec polityki okupantów oraz wymienia

przykłady heroizmu Polaków, w tym Witolda Pileckiego i Maksymiliana Marii Kolbego;

podaje przykłady kolaboracji z Niemcami i Sowietami;

7)

charakteryzuje sytuację dzieci i młodzieży pod okupacją niemiecką i sowiecką oraz

wskazuje przykłady patriotycznych postaw młodzieży (np. udział w konspiracyjnym harcerstwie);

8)

omawia sposoby upamiętnienia zbrodni obu okupantów oraz heroizm Polaków na przykładzie

a)

Muzeum Powstania Warszawskiego,

b)

Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu,

c)

Polskiego Cmentarza Wojennego w Katyniu.

XLIX. Niemiecka polityka eksterminacji. Uczeń

1)

przedstawia ideologiczne podstawy eksterminacji całych narodów oraz „istot niegodnych

życia” (eutanazja) prowadzonej przez Niemcy hitlerowskie;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje etapy eksterminacji Żydów (dyskryminacja, stygmatyzacji izolacja,

zagłada);

1)

rozróżnia terminologię stosowaną w nauce na określenie niemieckiej polityki eksterminacyjnej

w okresie II wojny światowej (m.in. Holokaust, Szoa, Porajmos);

3)

rozpoznaje główne miejsca eksterminacji Żydów polskich i europejskich oraz innych

grup etnicznych i społecznych na terenie Polski i Europy Środkowo--Wschodniej (w tym

Auschwitz-Birkenau, Treblinka, Sobibór i Babi Jar);

2)

wyjaśnia religijne, kulturowe i polityczne korzenie rasizmu i antysemityzmu oraz

ich związek z hasłami naukowości, nowoczesności i postępu;

4)

opisuje postawy ludności żydowskiej wobec Holokaustu, z uwzględnieniem powstania

w getcie warszawskim;

3)

przedstawia rasistowską i antysemicką politykę Niemiec hitlerowskich przed II wojną

światową;

5)

charakteryzuje postawy społeczeństwa polskiego i społeczności międzynarodowej wobec

Holokaustu, z uwzględnieniem Sprawiedliwych, na przykładzie Ireny Sendlerowej, s.

Matyldy Getter, Antoniny i Jana Żabińskich oraz rodziny Ulmów.

4)

przedstawia i omawia działania rządu Rzeczypospolitej Polskiej wobec tragedii Zagłady,

z uwzględnieniem misji Jana Karskiego i roli „Żegoty”.

L. Działalność władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i w okupowanym kraju.

Uczeń

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

1)

omawia działalność rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie;

1)

ocenia rolę wielkich postaci polskiej polityki z okresu II wojny światowej, w tym

Władysława Sikorskiego, Stefana Grota-Roweckiego, Władysława Andersa, Stanisława Mikołajczyka,

Kazimierza Sosnkowskiego i Leopolda Okulickiego;

2)

ocenia znaczenie układu Sikorski-Majski dla obywateli polskich znajdujących się pod

okupacją sowiecką;

2)

opisuje położenie rządu Rzeczypospolitej Polskiej na arenie międzynarodowej;

3)

przedstawia przykłady bohaterstwa żołnierzy polskich na frontach II wojny światowej,

w tym: bitwę o Narvik, bitwę o Anglię, bitwę pod Tobrukiem, bitwę o Monte Cassino,

bitwę pod Falaise, bitwę o Arnhem, bitwę o Kołobrzeg, bitwę o Bredę i zdobycie Berlina;

3)

charakteryzuje losy armii gen. Władysława Andersa;

4)

analizuje politykę mocarstw wobec sprawy polskiej w czasie II wojny światowej;

4)

sytuuje w czasie i przestrzeni działania polskich

5)

charakteryzuje organizację i cele Polskiego Państwa Podziemnego;

formacji wojskowych na różnych frontach II wojny światowej;

6)

charakteryzuje polityczną i militarną działalność Armii Krajowej oraz Narodowych

Sił Zbrojnych i Batalionów Chłopskich; wskazuje różne formy oporu wobec okupantów;

5)

opisuje walki na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej, w tym o Lwów i Wilno;

7)

omawia uwarunkowania i cele akcji „Burza”;

6)

ocenia rolę wielkich postaci polskiej polityki z okresu II wojny światowej;

8)

charakteryzuje powstanie warszawskie (uwarunkowania polityczne, przebieg walk, ludobójstwo

na Woli, następstwa powstania, postawę aliantów i Związku Sowieckiego);

7)

przedstawia różne oceny historyków na temat powstania warszawskiego i ich uzasadnienia;

9)

zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski w okresie II wojny światowej z

wydarzeniami w Europie i na świecie.

8)

dostrzega tragizm losów twórców zaangażowanych w niepodległościową konspirację, w

tym: Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Tadeusza Gajcego i Zygmunta Rumia;

9)

opisuje zniszczenia i ograbienie Warszawy przez Niemców dokonane od września 1939

roku do stycznia 1945 roku (m.in. Zamek Królewski, Pałac Saski, archiwa, biblioteki,

muzea, majątek prywatny).

LI. Świat po II wojnie światowej. Początek zimnej wojny. Uczeń

1)

charakteryzuje polityczne, społeczne, gospodarcze i kulturowe skutki II wojny światowej;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia genezę zimnej wojny i wskazuje najpoważniejsze punkty zapalne w pierwszej

jej fazie (wojna w Korei, problem niemiecki);

1)

charakteryzuje skutki II wojny światowej, w tym zagadnienia związane z osądzeniem

ludobójstwa (aliancki sąd w Norymberdze, bezkarność zbrodniarzy przed sądami niemieckimi

po 1949 roku), z użyciem broni atomowej oraz ze współistnieniem państw demokratycznych

z państwami totalitarnymi;

3)

wyjaśnia genezę NATO i Układu Warszawskiego;

2)

wyjaśnia cele i strukturę Organizacji Narodów Zjednoczonych, ocenia działalność Organizacji

Narodów Zjednoczonych w powojennym świecie;

4)

omawia proces sowietyzacji państw Europy Środkowo-Wschodniej i opór wobec komunizmu

(Berlin - 1953 rok, Węgry - 1956 rok, Czechosłowacja -1968 rok).

3)

wyjaśnia okoliczności utworzenia państwa Izrael i genezę konfliktu arabsko-izraelskiego;

4)

omawia przemiany w Chinach po II wojnie światowej; charakteryzuje system maoistowski;

5)

przedstawia przemiany kulturowe i cywilizacyjne na świecie w latach zimnej wojny.

LII. Dekolonizacja, integracja i nowe konflikty. Uczeń

1)

wyjaśnia genezę i skutki procesów dekolonizacyj-nych w Azji i Afryce;

spełnia wymagania dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia przyczyny i przedstawia skutki konfliktów zimno wojennych, w tym: wojny

w Wietnamie, kryzysu kubańskiego oraz wojny w Afganistanie;

1)

opisuje przebieg i specyfikę konfliktów w Wietnamie oraz wojen arabsko-izraelskich

i ocenia ich skutki;

3)

wyjaśnia charakter konfliktów na Bliskim Wschodzie, ze szczególnym uwzględnieniem

konfliktu arabsko-izraelskiego;

2)

charakteryzuje tzw. rok Afryki;

4)

charakteryzuje genezę i etapy integracji europejskiej;

3)

wyjaśnia przyczyny i uwarunkowania rozwoju terroryzmu w Europie i na świecie.

5)

charakteryzuje skutki przejęcia władzy w Chinach przez komunistów (największe ludobójstwo

po 1945 roku - polityka Wielkiego Skoku).

LIII. Przemiany cywilizacyjne na świecie. Uczeń

1)

analizuje najważniejsze przemiany kulturowe i społeczne po II wojnie światowej;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje kulturowe tło i długofalowe konsekwencje rewolucji 1968 roku.

1)

dostrzega problem biedy we współczesnym świecie, ze szczególnym uwzględnieniem państw

Południa;

2)

charakteryzuje najważniejsze współczesne zagrożenia cywilizacyjne;

3)

wyjaśnia rolę religii we współczesnym świecie, w tym znaczenie Soboru Watykańskiego

II oraz tzw. reform posoborowych dla działalności Kościoła katolickiego w świecie

i idei ekumenizmu;

4)

wyjaśnia zjawisko rozwoju radykalnego islamizmu;

5)

charakteryzuje rolę kultury masowej i sportu we współczesnym świecie.

LIV. Świat na przełomie tysiącleci. Uczeń

1)

charakteryzuje przemiany społeczno-polityczne w Europie Środkowej i Wschodniej w

latach 1989-1991 („jesień narodów”, zjednoczenie Niemiec, rozpad ZSRS i powstanie

niepodległej Ukrainy, Białorusi oraz państw bałtyckich);

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje procesy integracyjne (Unii Europejskiej) oraz dezintegracyjne (rozpad

Jugosławii i Czechosłowacji) w Europie.

1)

porównuje proces obalania komunizmu w krajach Europy Środkowo-Wschodniej i transformacji

ustrojowej tych państw;

2)

wyjaśnia przyczyny rosnącego znaczenia Chin w świecie współczesnym;

3)

charakteryzuje nowe zagrożenia dla ładu międzynarodowego.

LV. Proces przejmowania władzy przez komunistów w Polsce (1944-1948). Uczeń

1)

opisuje straty demograficzne, terytorialne, gospodarcze i kulturowe po II wojnie

światowej (ze szczególnym uwzględnieniem wymuszonych migracji milionów Polaków oraz

dalekosiężnych skutków eksterminacji znacznej części polskich elit);

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

charakteryzuje okoliczności i etapy przejmowania władzy w Polsce przez komunistów

oraz formy zniewalania Polaków przez reżim komunistyczny (terror fizyczny, propaganda,

cenzura);

1)

ocenia następstwa społeczno-gospodarcze zmiany granic państwa polskiego;

3)

omawia przejawy oporu społecznego wobec komunizmu („żołnierze niezłomni” - w tym

rtm. Witold Pilecki, Danuta Siedzikówna ps. „Inka”, płk Łukasz Ciepliński, a także

rola Kościoła katolickiego, znaczenie emigracji);

2)

omawia sytuację polskiej emigracji politycznej i działalność rządu Rzeczypospolitej

na uchodźstwie.

4)

charakteryzuje okres odbudowy oraz ocenia projekt i realizację reformy rolnej i nacjonalizacji

przemysłu oraz handlu.

LVI. Stalinizm w Polsce i jego erozja. Uczeń

1)

charakteryzuje proces sowietyzacji na przykładzie terroru stalinowskiego, nowego

ustroju państwa (konstytucja z 1952 roku), kolektywizacji i „bitwy o handel” oraz

socrealizmu w kulturze;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

opisuje formy i konsekwencje prześladowania Kościoła katolickiego (z uwzględnieniem

szkodliwych reperkusji dla integracji Ziem Zachodnich i Północnych);

1)

wyjaśnia założenia propagandy komunistycznej i charakteryzuje cechy sztuki socrealizmu;

3)

wyjaśnia przyczyny, postulaty (nie tylko socjalne) i następstwa Poznańskiego Czerwca

oraz znaczenie wydarzeń październikowych 1956 roku.

2)

wyjaśnia rolę Radia Wolna Europa wobec propagandy komunistycznej;

3)

ocenia efekty społeczne i gospodarcze planu sześcioletniego;

4)

charakteryzuje przejawy odwilży popaździernikowej.

LVII. Polska w latach 1957-1981. Uczeń

1)

charakteryzuje system władzy w latach 60. i 70. w PRL i stopień uzależnienia od ZSRS;

opisuje proces industrializacji i funkcjonowanie gospodarki planowej;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia genezę i następstwa kryzysów społecznych w latach 1968, 1970 i 1976;

1)

opisuje postawy społeczne od negacji i oporu po przystosowanie i współpracę;

3)

wyjaśnia społeczno-polityczną rolę Kościoła katolickiego, ze szczególnym uwzględnieniem

roli prymasa Stefana Wyszyńskiego i jego programu duszpasterskiego (Jasnogórskie Śluby

Narodu, Wielka Nowenna, obchody milenijne);

2)

rozpoznaje najważniejsze postacie „Solidarności” (z perspektywy ogólnopolskiej i

lokalnej);

4)

charakteryzuje i ocenia działalność opozycji politycznej i niezależnego ruchu wydawniczego

w latach 1976-1980;

3)

charakteryzuje osiągnięcia polskich twórców kultury (również na emigracji), ludzi

nauki i sportowców w latach 60. i 70.

5)

ocenia rolę papieża Jana Pawła II i jego wpływ na przemiany w Polsce i krajach sąsiednich;

6)

wyjaśnia przyczyny i następstwa strajków w 1980 roku;

7)

charakteryzuje ruch społeczny „Solidarność” i ocenia jego wpływ na przemiany społeczno--polityczne

w Polsce i w Europie.

LVIII. Dekada 1981-1989. Uczeń

1)

wyjaśnia przyczyny i skutki wprowadzenia stanu wojennego oraz formy oporu społecznego

(ze szczególnym uwzględnieniem Kopalni Węgla Kamiennego „Wujek”, „Solidarności Walczącej”,

bł. ks. Jerzego Popiełuszki);

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

wyjaśnia przyczyny zawarcia porozumienia Okrągłego Stołu, opisuje i ocenia jego skutki;

1)

ocenia międzynarodową reakcję na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce;

3)

rozpoznaje największe powojenne polskie osiągnięcia w dziedzinie kultury i nauki,

z uwzględnieniem twórczości emigracyjnej.

2)

opisuje i ocenia politykę władz PRL względem Kościoła w latach 80.;

3)

opisuje wpływ Kościoła katolickiego na rozwój i przetrwanie po 13 grudnia 1981 roku

oporu Polaków wobec komunizmu;

4)

charakteryzuje realia życia codziennego w PRL lat 80.

LIX. Narodziny III Rzeczypospolitej i jej miejsce w świecie na przełomie XX i XXI

wieku. Uczeń

1)

przedstawia proces rozpadu Układu Warszawskiego i odzyskiwania suwerenności przez

Polskę;

spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto

2)

opisuje kluczowe przemiany ustrojowe w latach 1989-1997, wyjaśnia ich międzynarodowe

uwarunkowania;

1)

charakteryzuje przemiany społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturowe lat 90.;

3)

wyjaśnia kontrowersje wokół problemu dekomunizacji i lustracji, porównuje rozwiązanie

tych kwestii u naszych sąsiadów (Czechosłowacja, Niemcy);

2)

charakteryzuje polityczne spory o kształt wolnej Polski;

4)

ocenia proces transformacji ustrojowej i gospodarczej;

3)

ocenia społeczne koszty transformacji;

5)

charakteryzuje i ocenia polską politykę zagraniczną, w tym przystąpienie Polski do

NATO i do Unii Europejskiej, współpracę regionalną na przykładzie Grupy Wyszechradzkiej

(V4) oraz relacji Polski z Ukrainą i państwami bałtyckimi;

4)

charakteryzuje stosunki Polski z państwami sąsiednimi.

6)

ocenia znaczenie i skutki katastrofy smoleńskiej 10 kwietnia 2010 roku dla państwa

polskiego;

7)

charakteryzuje główne przemiany kulturowe, polityczne, społeczne i gospodarcze w

Polsce w drugiej dekadzie XXI wieku, ze szczególnym uwzględnieniem: kryzysu demograficznego,

kwestii zachowania tożsamości kulturowej, zmian zachodzących w Unii Europejskiej,

transformacji energetycznej, dyskusji nad zmianami klimatycznymi.

Warunki i sposób realizacji

Jest niezwykle ważne, aby absolwent liceum ogólnokształcącego i technikum znał dzieje

swojego państwa i narodu, a także orientował się w ważnych momentach historii powszechnej

w wymiarze regionalnym, europejskim i globalnym. Zaproponowany układ treści nauczania

stwarza możliwość pogłębionej względem szkoły podstawowej refleksji nad dziejami ojczystymi,

z uwzględnieniem szerokiego kontekstu uwarunkowań wewnętrznych i międzynarodowych.

Treści z zakresu rozszerzonego są zintegrowane z wymaganiami dla zakresu podstawowego

- ich realizacja w oddziałach z rozszerzonym zakresem nauczania historii powinna być

zatem prowadzona w sposób spójny. Nauczyciel może swobodnie (w ramach przewidzianej

liczby godzin) rozkładać akcenty na różne zagadnienia tematyczne, uwzględniając możliwości

i zainteresowania swoich uczniów. Wymagania określone w podstawie programowej nie

są gotowym programem nauczania i nie mogą być traktowane jako zestaw tematów lekcji.

Stanowią rejestr zakładanych umiejętności, które ma opanować absolwent liceum ogólnokształcącego

i technikum.

W procesie nauczania i uczenia się nauczyciele i uczniowie powinni wykorzystywać wszelkie

dostępne zasoby źródeł i opracowań historycznych, czemu sprzyja postęp technologiczny,

który stwarza coraz szersze możliwości docierania do świadectw minionej rzeczywistości.

Dobór metod nauczania i środków dydaktycznych stosowanych w procesie kształcenia powinien

być zależny od możliwości i potrzeb uczniów. Repertuar tych metod i środków wyznaczają

jedynie wiedza i wyobraźnia nauczycieli oraz entuzjazm uczniów. Swoboda w doborze

metod nauczania, a także w zakresie wykorzystania środków dydaktycznych będzie stanowić

o jakości nauczania historii i wynikających z niego efektów. Nieocenioną pomoc w misji

historycznego edukowania młodych Polaków stanowią niezliczone instytucje publiczne

i niepubliczne, których zasoby (w większości dostępne w formie cyfrowej) mogą stanowić

źródło inspiracji i wsparcia dla uczniów i nauczycieli.

Dodatkowo ważne jest, aby w procesie nauczania wykorzystywać, w miarę możliwości,

takie formy upamiętniania kluczowych wydarzeń historycznych, jak wycieczki do miejsc

pamięci i muzeów, w tym znajdujących się w danym regionie.

W procesie poznawania wydarzeń dotyczących tragicznych losów represjonowanych żołnierzy

i osób cywilnych podziemia czasów II wojny światowej i lat powojennych ważne jest,

aby uczeń rozumiał znaczenie pojęć: Panteon Żołnierzy Wyklętych, Pomorski Katyń, Golgota

Wschodu oraz Łączka.

W edukacji historycznej kluczowa jest maksymalna personalizacja przeszłości i ilustrowanie

omawianych zagadnień ikonografią i materiałami audiowizualnymi, tak aby uczniowie

mogli poznawać wydarzenia historyczne, jednocześnie je przeżywając. Warto jak najczęściej

korzystać z różnych form pozalekcyjnej edukacji historycznej (wycieczki, wymiany młodzieżowe,

projekty, konkursy, akademie szkolne, uroczystości rocznicowe, rekonstrukcje historyczne,

multimedialne wystawy muzealne, gry o walorach edukacyjnych, np. planszowe, wideo

itp.).

Treści nauczania obejmują 59 działów tematycznych, w których znajdują się wymagania

z zakresu podstawowego i z zakresu rozszerzonego. Przyjęty przez nauczyciela podział

w realizacji poszczególnych działów tematycznych w danych klasach powinienem zapewnić,

odpowiednią do zakresu wymagań, ich realizację w cyklu kształcenia.

Edukację z zakresu najnowszych dziejów wzmacnia również przedmiot historia i teraźniejszość

poświęcony dziejom Polski i świata po 1945 roku.

”

,

g)

po części zatytułowanej „HISTORIA ZAKRES PODSTAWOWY I ROZSZERZONY” dodaje się część zatytułowaną „HISTORIA I TERAŹNIEJSZOŚĆ ZAKRES PODSTAWOWY” w brzmieniu

„

HISTORIA I TERAŹNIEJSZOŚĆ ZAKRES PODSTAWOWY

Cele kształcenia - wymagania ogólne

Cele kształcenia przedmiotu historia i teraźniejszość w liceum ogólnokształcącym i

technikum odpowiadają aspektom ludzkiej dojrzałości, do której prowadzi edukacja szkolna.

I.

W aspekcie stosunku do prawdy, stałego zmierzania do jej poznania i odróżniania od

fałszu oraz ćwiczenia w rozpoznawaniu stopnia pewności i prawdopodobieństwa. Uczeń

1)

rozumie główne zagadnienia życia społecznego, polityki i prawa, potrzebne do uzyskania

orientacji w przemianach w życiu narodów i państw oraz genezie i naturze wielkich

problemów współczesnego świata;

2)

ma rzetelną wiedzę o najważniejszych przemianach kulturowych, politycznych, społecznych

i gospodarczych w Polsce i na świecie po 1945 roku aż do współczesności;

3)

odróżnia w życiu społecznym oraz w pojęciach i doktrynach politycznych i prawnych

to, co trwałe, od tego, co zmienne, a także to, co uniwersalne, od tego, co partykularne

i związane z tradycjami lokalnymi.

II.

W aspekcie stosunku do dobra, przyjęcia go jako głównego kryterium wartościowania

moralnego, odróżniania go od zła oraz ćwiczenia w ocenie intencji i skutków według

słuszności, pożytku i szkody. Uczeń

1)

samodzielnie i sprawiedliwie ocenia przemiany zachodzące w Polsce i na świecie od

zakończenia II wojny światowej;

2)

rozumie przemiany współczesności między innymi w kategoriach ciągłości i zmiany (lub

zerwania) względem podstaw, z których wyrasta nasza ojczyzna ukształtowana według

konkretnych norm kultury oraz wizji człowieka, rodziny i społeczeństwa sięgających

swoimi korzeniami klasycznej cywilizacji grecko-rzymskiej i chrześcijaństwa.

III.

W aspekcie stosunku do życia, czyli osobistego zaangażowania, kształtowania zamierzeń

według własnych pasji, zdolności oraz poczucia wspólnoty i służby. Uczeń

1)

interesuje się życiem zbiorowym oraz wyraża gotowość do osobistego podejmowania zadań

społecznych i zaangażowania obywatelskiego w duchu patriotyzmu jako mądrej miłości

ojczyzny ukształtowanej w tradycji Rzeczypospolitej;

2)

rozumie znaczenie cnót indywidualnych i społecznych, harmonii praw i obowiązków, wolności

i odpowiedzialności, szczęścia osobistego i rozwoju ludzkich wspólnot oraz sprawiedliwych

praw i roztropnej polityki;

3)

interpretuje źródła odnoszące się do życia społecznego wczoraj i dzisiaj, buduje własne

wypowiedzi na temat zagadnień życia społecznego, formułuje oceny i je uzasadnia, uczestniczy

w debacie - z myślą o własnym rzetelnym i twórczym udziale w życiu publicznym.

Treści nauczania - wymagania szczegółowe

I.

Wiedza o podstawach życia społecznego. Uczeń

1)

wyjaśnia, dlaczego człowieka rozumie się w tradycji jako „istotę społeczną” (animal sociale), charakteryzuje odgrywane przez niego role społeczne oraz znaczenie życia społecznego

dla jego rozwoju i spełnienia;

2)

wyjaśnia, w jaki sposób rozwijana w nowożytności koncepcja „umowy społecznej” różni

się od tradycyjnego pojmowania naturalności więzi społecznych;

3)

przedstawia klasyczne określenie dobra wspólnego (bonum commune) i charakteryzuje jego obecność we współczesnych doktrynach politycznych;

4)

wyróżnia podstawowe sposoby realizacji społecznego bytu człowieka: rodzinę, naród,

państwo i związki państw; przedstawia specyfikę każdego z nich i ich komplementarność;

5)

wyjaśnia znaczenie wspólnoty samorządowej; zna treść i genezę zasady pomocniczości

jako fundamentu współczesnych państw i formułuje płynące z niej wnioski dla codziennego

funkcjonowania;

6)

wyróżnia wspólnoty i grupy tworzące się na podstawie podobieństwa pochodzenia, kultury,

sposobu życia, interesów i sytuacji ekonomicznej, w tym zarówno narody, jak i inne

grupy społeczne znajdujące się wewnątrz podstawowych społeczności ludzkich (np. klasy

i warstwy społeczne, grupy zawodowe, wyznaniowe, narodowościowe);

7)

wyjaśnia proces tworzenia się narodu oraz różnorodność kontekstów znaczeniowych tego

pojęcia; wyjaśnia, na czym polega patriotyzm oraz czym różni się od szowinizmu i kosmopolityzmu;

wskazuje przykłady postaw patriotycznych we współczesnym świecie;

8)

wyjaśnia znaczenie organizacji celowych (np. organizacje polityczne, związki zawodowe,

stowarzyszenia) tworzonych przez ludzi dla realizacji ich wspólnych interesów i zadań;

9)

wyjaśnia charakter wspólnot religijnych, ich odmienności związane z treścią wiary,

kultem, nauczaniem moralnym i organizacją;

10)

charakteryzuje państwo jako zorganizowane społeczeństwo (res publica) i wyjaśnia, jakie są podstawowe zadania państwa wobec jego obywateli oraz obowiązki

obywateli względem ich państwa;

11)

wymienia i charakteryzuje podstawowe atrybuty państwa oraz wyjaśnia, na czym polega

racja stanu;

12)

wymienia i charakteryzuje podstawowe atrybuty jednostek samorządu terytorialnego jako

wspólnot lokalnych;

13)

objaśnia różne modele relacji kościołów i innych związków wyznaniowych z państwem,

ze szczególnym uwzględnieniem tradycji i współczesności Rzeczypospolitej;

14)

przedstawia zarówno klasyczną typologię ustrojów politycznych ze względu na stosunek

do dobra wspólnego i na sposób rządu (monarchia, arystokracja, demokracja oraz tyrania,

oligarchia i ochlokracja), jak i współczesne przeciwstawienie demokracji i totalitaryzmu;

15)

wyjaśnia, na czym polega demokracja - zarówno w wersji klasycznej (jako sposób wyznaczania

rządzących), jak i w wersji liberalnej (jako polityczny wyraz „suwerenności ludu”);

16)

rozumie istotę prawa, wyjaśnia, czym jest prawo stanowione (lex) i jego związek z uprawnieniami (ius) obecnymi w niepisanych standardach, niezależnych od władzy prawodawczej; wie, na czym

polega różnica między pozytywistyczną a prawnonaturalną koncepcją prawa;

17)

rozpoznaje sprawy regulowane przez prawo cywilne, rodzinne, administracyjne i karne;

18)

wyjaśnia podstawy i treść praw człowieka oraz ich związek z dziedzictwem cywilizacji

zachodniej (inspiracje płynące z chrześcijaństwa oraz z nauki o prawie naturalnym

sięgającej czasów grecko--rzymskich);

19)

przedstawia zasady ogólne i katalog praw człowieka wynikające z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., sądowe środki ochrony praw i wolności w Rzeczypospolitej Polskiej oraz sposób działania

Rzecznika Praw Obywatelskich;

20)

charakteryzuje sprawiedliwość jako moralny fundament ładu społecznego, wyróżnia sprawiedliwość

społeczną, rozdzielczą i wymienną;

21)

rozumie znaczenie roztropności, społecznej komunikacji, sporu, dialogu, kompromisu,

solidarności i pokoju społecznego;

22)

przedstawia powody tworzenia się związków międzypaństwowych i charakteryzuje unie

państw na przykładzie nowożytnych dziejów Europy, odróżnia je od naturalnego pokrewieństwa

narodów należących do określonych wspólnot kulturowych (np. narody Europy łacińskiej).

II.

Świat i Polska w latach 1945-1956. Uczeń

1)

charakteryzuje konsekwencje polityczne, społeczne, ekonomiczne i kulturowe II wojny

światowej dla świata;

2)

charakteryzuje - z wykorzystaniem swojej wiedzy o relacjach i związkach państw - cele

i zasady Organizacji Narodów Zjednoczonych, opisuje jej strukturę (główne organy i

wybrane organizacje wyspecjalizowane), przedstawia mocne i słabe strony jej funkcjonowania;

3)

charakteryzuje odmienności ustrojów państw zachodnich i państw bloku sowieckiego -

z wykorzystaniem swojej wiedzy o różnicach między demokracją i totalitaryzmem;

4)

wyjaśnia genezę i znaczenie pojęcia zimnej wojny oraz żelaznej kurtyny;

5)

wyjaśnia znaczenie powstania NATO i Układu Warszawskiego;

6)

na przykładzie państw zachodnich charakteryzuje różnice programowe rządów socjaldemokratycznych,

chadeckich, konserwatywnych i liberalnych w dziedzinie polityki społecznej, gospodarczej

i wartości;

7)

wyjaśnia, jakie znaczenie miał plan Marshalla oraz czym był „cud gospodarczy” w RFN;

8)

stosuje swoją wiedzę o związkach państw i pokrewieństwie narodów do charakterystyki

początków integracji europejskiej na polu gospodarczym i politycznym (do 1957 roku)

ze wskazaniem jej głównych powodów ideowych (chrześcijański światopogląd „Ojców Założycieli”),

kulturowych (bliskość narodów europejskich) oraz politycznych (obawa przed ekspansją

sowiecką, przygotowanie się na odbiór amerykańskiej pomocy w ramach tzw. planu Marshalla,

rozwiązanie „problemu niemieckiego” przez integrację gospodarki RFN z innymi gospodarkami

zachodnimi);

9)

wykorzystuje swoją wiedzę o doktrynie praw człowieka do scharakteryzowania praw i

wolności podanych w Powszechnej deklaracji praw człowieka ONZ z 1948 roku i Europejskiej

konwencji praw człowieka Rady Europy z 1950 roku oraz ograniczeń w ich wykonywaniu

i związanych z nimi obowiązków;

10)

charakteryzuje znaczenie przejęcia władzy w Chinach przez komunistów w 1949 roku oraz

system rządów Mao Zedonga (największe ludobójstwo po 1945 roku w czasie Wielkiego

Skoku, prześladowanie religii);

11)

wyjaśnia znaczenie powstania państwa Izrael dla sytuacji na Bliskim Wschodzie i dla

polityki międzynarodowej; przedstawia podstawowe zasady syjonizmu;

12)

charakteryzuje genezę i zasady islamizmu;

13)

charakteryzuje skutki II wojny światowej dla Polski w wymiarze politycznym, społecznym,

ekonomicznym i kulturowym;

14)

przedstawia - z wykorzystaniem swojej wiedzy o państwie i jego atrybutach - problem

niepodległości Polski oraz sytuację polskiej państwowości i polityki w kraju i na

emigracji po 1945 roku;

15)

wyjaśnia pojęcie okupacji przez przedstawiciela na przykładzie modelu kontroli Polski

Ludowej przez Związek Sowiecki;

16)

charakteryzuje najważniejsze mechanizmy sowietyzacji Polski w latach 1945-1956 (terror,

propaganda, gospodarka planowa, rządy monopartyjne, przynależność do partii komunistycznej

jako główna ścieżka kariery zawodowej i dobrobytu materialnego);

17)

przedstawia powojenną odbudowę kraju, zagospodarowanie i integrację Ziem Zachodnich

i Północnych, procesy industrializacji, charakteryzuje zmiany polskiej wsi w wyniku

reformy rolnej i kwestię jej kolektywizacji na wzór sowiecki;

18)

charakteryzuje rozmaite reakcje społeczeństwa polskiego na rządy komunistów w Polsce,

w tym główne formy sprzeciwu i oporu wobec komunizmu (do 1956 roku), w formie walki

zbrojnej, opozycji politycznej, pracy kulturowej, zaangażowania na bezspornych polach

pracy dla kraju oraz oporu wobec państwowej ateizacji;

19)

w kontekstach powstańczej walki „żołnierzy niezłomnych” (rtm. Witold Pilecki, płk

Łukasz Ciepliński, Danuta Siedzikówna ps. „Inka”) oraz postawy prymasa Stefana Wyszyńskiego

(jego„ non possumus” i internowanie w latach 1953-1956) wymienia przykłady wierności

zasadom i męstwa różnych postaci wobec prześladowców;

20)

charakteryzuje zmiany zachodzące w okresie powojennym w strukturze społeczeństwa polskiego

i składzie narodowościowym państwa;

21)

charakteryzuje konstytucję PRL z 1952 roku, jej określenie suwerena („lud pracujący”), a także jej charakter propagandowy i fasadowość

w stosunku do realnych rządów PZPR.

III.

Świat i Polska w latach 1956-1970. Uczeń

1)

przedstawia okoliczności i zasady traktatów rzymskich z 1957 roku oraz charakteryzuje

funkcjonowanie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej;

2)

wyjaśnia pojęcie dekolonizacji oraz wskazuje jej główne etapy i konsekwencje;

3)

charakteryzuje opór społeczeństw Europy Środkowej wobec komunizmu na przykładzie powstań

antykomunistycznych w Berlinie (1953 rok) i na Węgrzech (1956 rok);

4)

wyjaśnia, na czym polegał przełom 1956 roku w Polsce, wskazuje jego najważniejsze

etapy (poznański Czerwiec, Jasnogórskie Śluby Narodu, powrót Gomułki do władzy, uwolnienie

prymasa Stefana Wyszyńskiego);

5)

charakteryzuje proces „destalinizacji” i wskazuje jego ograniczenia (na podstawie

głównych tez „tajnego referatu” Chruszczowa z 1956 roku);

6)

charakteryzuje zmiany w sposobie życia w krajach zachodnich wynikające z rozwoju technologii

i mediów (telewizja), wzrostu zamożności społeczeństw oraz dorastania pokolenia powojennego;

przedstawia ich odpowiedniki w krajach bloku sowieckiego;

7)

wyjaśnia zjawisko „kultury masowej” i powstawanie w niej osobnego nurtu kultury młodzieżowej;

8)

charakteryzuje zasady społecznej gospodarki rynkowej oraz „państwa dobrobytu”, przedstawia

ich przykłady w odniesieniu do świata początku lat 60. XX wieku;

9)

charakteryzuje przemiany społeczno-obyczaj owe określane jako „rewolucja 1968 roku”

(m.in. rewolta studencka, „rewolucja seksualna”) oraz ich intelektualne inspiracje

(neomarksizm, „nowa lewica”);

10)

charakteryzuje idee i ruchy pacyfistyczne; wskazuje różnicę między ekologią a ekologizmem;

11)

wyjaśnia, na czym polegały przemiany w Kościele zainicjowane na Soborze Watykańskim

II i w czasie tzw. reform posoborowych, ze szczególnym uwzględnieniem nauczania o

relacjach Kościoła i świata;

12)

opisuje główne pola zimnowojennej konfrontacji mocarstw w latach 1956-1970 (Niemcy/Berlin,

Kuba, Wietnam); wyjaśnia pojęcie wojen zastępczych;

13)

zna najważniejsze etapy wojen bliskowschodnich, ze szczególnym uwzględnieniem „wojny

sześciodniowej” z 1967 roku;

14)

charakteryzuje przyczyny i przejawy antagonizmu sowiecko-chińskiego w latach 60. XX

wieku;

15)

wyjaśnia pojęcie rewolucji kulturalnej, wskazując na jej różne konteksty znaczeniowe

(jaka jest różnica między chińską „rewolucją kulturalną” a tą na Zachodzie);

16)

wyjaśnia znaczenie ideowo-moralne duszpasterskiego programu prymasa Stefana Wyszyńskiego

(Jasnogórskie Śluby Narodu, Wielka Nowenna, obchody milenijne); wskazuje zasługi Kościoła

dla integracji Ziem Zachodnich i Północnych z resztą Polski;

17)

charakteryzuje sposoby walki reżimu PRL z Kościołem w latach 60. i 70. (w tym spychanie

ludzi wierzących do statusu obywateli drugiej kategorii);

18)

wyjaśnia, na czym polegała komunistyczna polityka „rozdziału Kościoła od państwa”,

z wykorzystaniem swojej wiedzy o różnych modelach relacji między związkami wyznaniowymi

a państwem; wyjaśnia pojęcia: laicyzm, sekularyzm, indyferentyzm;

19)

charakteryzuje przebieg tzw. wydarzeń 1968 roku w Polsce i ich różne konteksty (walka

frakcyjna w PZPR z użyciem propagandy antysemickiej, wolnościowe dążenia narodu polskiego);

20)

wyjaśnia, czym była Praska Wiosna 1968 roku i interwencja wojsk Układu Warszawskiego

w Czechosłowacji, oraz wyjaśnia znaczenie terminu „doktryna Breżniewa”.

IV.

Świat i Polska w latach 1970-1980. Uczeń

1)

charakteryzuje przyczyny osłabnięcia pozycji Stanów Zjednoczonych Ameryki na świecie

na początku lat 70. i wzrostu wpływów światowego obozu komunistycznego (porażka w

Wietnamie, afera Watergate, kryzys energetyczny);

2)

charakteryzuje konsekwencje wzrostu wpływów komunistycznych na świecie w latach 70.

XX wieku (ludobójcza polityka Czerwonych Khmerów w Kambodży, kubańscy „doradcy” w

Afryce);

3)

wyjaśnia przełomowe znaczenie zbliżenia Stanów Zjednoczonych Ameryki oraz Chin na

początku lat 70.;

4)

wyjaśnia, na czym polegała „polityka odprężenia” (detente) w relacjach międzynarodowych w połowie lat 70.; wskazuje najważniejsze etapy porozumień

rozbrojeniowych między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a ZSRS;

5)

wyjaśnia znaczenie postanowień Konferencji BWE w Helsinkach (1975 rok); charakteryzuje

treść „pięciu koszyków” helsińskiej konferencji;

6)

wyjaśnia, na czym polegało przełomowe znaczenie „Ostpolitik” kanclerza Willy'ego Brandta;

7)

charakteryzuje sposób rozliczenia się Niemiec z dziedzictwem rządów nazistowskich

(przykłady pozytywne i negatywne: działalność Centrali Ścigania Zbrodni Hitlerowskich

w Ludwigsburgu, kariera Heinza Reinefartha, sprawa reparacji i restytucji zagrabionych

w Polsce dzieł sztuki);

8)

charakteryzuje przebieg Grudnia 1970 roku i jego polityczne skutki (odejście Władysława

Gomułki z funkcji szefa partii);

9)

charakteryzuje rządy Edwarda Gierka (dobrobyt na kredyt, uległość wobec ZSRS, zmiany

w konstytucji PRL w 1976 roku);

10)

charakteryzuje główne przejawy opozycji w Polsce w latach 70.: Kościół katolicki i

narodziny opozycji demokratycznej po protestach robotniczych w 1976 roku;

11)

wyjaśnia znaczenie wyboru kardynała Karola Wojtyły na papieża dla Polski i świata.

V.

Świat i Polska w latach 1980-1991. Uczeń

1)

charakteryzuje zmiany w programach zachodnich partii lewicowych i prawicowych widoczne

w latach 70. i 80. oraz wzrost popularności programów wolnorynkowych i konserwatywno-liberalnych

(„nowa prawica”, neoliberalizm);

2)

wyjaśnia znaczenie zwycięstwa Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii (1979 rok) i Ronalda

Reagana w Stanach Zjednoczonych Ameryki (1980 rok) dla relacji Wschód-Zachód;

3)

charakteryzuje główne przyczyny erozji systemu komunistycznego w latach 80. (wewnętrzne

wady systemu, „rewolucja ducha” za „żelazną kurtyną”, twarda postawa Zachodu);

4)

charakteryzuje zmiany zachodzące w Chinach po śmierci Mao Zedonga (rządy Deng Xiaopinga

i początek „państwowego kapitalizmu”);

5)

przedstawia proces powstawania ruchu społecznego „Solidarność”, jego przywódców, charakter,

cele i tradycje, do których się odwoływał, a także jego znaczenie dla Polski i świata;

6)

przedstawia okoliczności i skutki wprowadzenia przez władze stanu wojennego 13 grudnia

1981 roku, formy walki reżimu PRL z wolnościowymi dążeniami Polaków (cenzura, „nieznani

sprawcy”, Kopalnia Węgla Kamiennego „Wujek”, Lubin 1982 rok, zamordowanie Grzegorza

Przemyka) oraz formy oporu wobec reżimu stanu wojennego;

7)

charakteryzuje rolę Kościoła katolickiego w Polsce w okresie po wprowadzeniu stanu

wojennego (pomoc wszystkim prześladowanym, kultura bez cenzury, msze za ojczyznę,

osoba bł. ks. Jerzego Popiełuszki, pielgrzymki św. Jana Pawła II do Polski w 1983

i 1987 roku);

8)

charakteryzuje przejawy kryzysu systemu komunistycznego w Polsce w latach 80. (niewydolność

gospodarcza) oraz jego skutki w połączeniu z represyjną polityką stanu wojennego (emigracja

wielu wykształconych i zaangażowanych społecznie Polaków);

9)

charakteryzuje genezę i znaczenie programu „pierestrojki” Michaiła Gorbaczowa;

10)

wyjaśnia pojęcie uwłaszczenia nomenklatury na przykładzie polityki rządu Mieczysława

Rakowskiego (1988-1989);

11)

charakteryzuje przebieg Jesieni Narodów w Europie Środkowej i Wschodniej; wskazuje

na prekursorską rolę ruchu społecznego „Solidarność” oraz „rewolucji ducha” zainicjowanej

przez św. Jana Pawła II;

12)

przedstawia główne wydarzenia związane z przełomem 1989 roku w Polsce (Okrągły Stół,

wybory 4 czerwca 1989 roku, wybór gen. Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta PRL,

rząd Tadeusza Mazowieckiego); wyjaśnia pojęcie wyborów kontraktowych;

13)

dokonuje bilansu rządów komunistycznych w Polsce, wskazując na ich skutki w warstwie

kultury, życia społecznego i gospodarczego;

14)

charakteryzuje najważniejsze zmiany geopolityczne w najbliższym otoczeniu Polski w

latach 1989-1991 (zjednoczenie Niemiec, rozpad Czechosłowacji oraz ZSRS), ze szczególnym

uwzględnieniem powstania niepodległych państw bałtyckich, Ukrainy i Białorusi;

15)

wyjaśnia pojęcia dekomunizacji i lustracji w kontekście prób wychodzenia z postkomunizmu,

ujmuje te pojęcia na tle porównawczym, uwzględniając przykłady Niemiec i Czechosłowacji;

16)

wskazuje, na czym polegała transformacja gospodarczo-ustrojowa realizowana w Polsce

po 1989 roku, na przykładzie założeń oraz implementacji planu Sachsa-Balcerowicza;

17)

wyjaśnia różnice między prywatyzacją a reprywatyzacją;

18)

wyjaśnia znaczenie walki z korupcją dla kultury politycznej i efektywności gospodarczej

państwa;

19)

wyjaśnia pojęcie społeczeństwa obywatelskiego i wskazuje przykłady jego funkcjonowania

w Polsce po 1989 roku;

20)

charakteryzuje zmiany dokonane w konstytucji Polski w 1989 roku;

21)

wyjaśnia pojęcie demokratycznego państwa prawa;

22)

wyjaśnia znaczenie istnienia samorządu terytorialnego; charakteryzuje główne etapy

jego odbudowy w Polsce po 1989 roku;

23)

charakteryzuje genezę, przebieg i konsekwencje „wojny na górze” w 1990 roku (pierwsze

powszechne wybory prezydenckie w 1990 roku i zwycięstwo Lecha Wałęsy).

VI.

Świat i Polska w latach 1991-2001. Uczeń

1)

charakteryzuje pojęcie nowego światowego ładu (New World Order) i podaje przykłady jego funkcjonowania (I wojna w Zatoce Perskiej w 1990 roku);

2)

charakteryzuje kolejne etapy integracji europejskiej po 1992 roku (traktat z Maastricht,

powstanie Unii Europejskiej, wprowadzenie waluty euro);

3)

wyjaśnia przyczyny i konsekwencje zmian politycznych w Afryce - zniesienie apartheidu

w RPA, ludobójstwo w Rwandzie (1994 rok);

4)

wyjaśnia pojęcie i różne konteksty globalizacji (ekonomiczny, polityczny, kulturowy

i ekologiczny);

5)

charakteryzuje znaczenie 1991 roku w najnowszej historii Polski (pierwsze wolne wybory

parlamentarne, powołanie rządu Jana Olszewskiego);

6)

wyjaśnia, na czym polegała wizja budowy „trzeciej niepodległości” przedstawiona w

Polsce w 1991 roku przez św. Jana Pawła II;

7)

wyjaśnia przyczyny i konsekwencje objęcia władzy przez ugrupowania postkomunistyczne

w Polsce w 1993 roku;

8)

charakteryzuje główne postanowienia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (preambuła, relacje między najważniejszymi organami władzy, niezawisłość sądów i

trójpodział władzy, prawa i obowiązki obywatela Rzeczypospolitej Polskiej, przepisy

dotyczące małżeństwa i rodziny);

9)

charakteryzuje sposób unormowania relacji między Rzecząpospolitą Polską i Kościołem

katolickim w konkordacie z 1993 roku oraz między Rzecząpospolitą Polską i innymi związkami

wyznaniowymi na mocy tzw. ustaw kościelnych;

10)

wyjaśnia pojęcie organizacji pozarządowej, omawia rolę i wskazuje przykłady organizacji

pozarządowych (NGO) we współczesnej Polsce;

11)

charakteryzuje reformy w czasach rządów AWS i UW (1997-2001); wyjaśnia znaczenie powstania

Instytutu Pamięci Narodowej;

12)

charakteryzuje znaczenie wstąpienia Polski do NATO w 1999 roku i do Unii Europejskiej

w 2004 roku;

13)

charakteryzuje przejawy wzrostu globalnego znaczenia Chin w XXI wieku;

14)

podaje przykłady wzrostu agresywnej polityki Rosji od czasu objęcia rządów przez Władimira

Putina (Czeczenia, Gruzja, Ukraina); przedstawia nowe formy rosyjskiego imperializmu

(„szantaż gazowy”, „wojna hybrydowa”, „wojna informacyjna”);

15)

wyjaśnia pojęcie terroryzmu oraz przedstawia genezę i najważniejsze etapy „wojny z

terroryzmem” (Afganistan, Irak);

16)

charakteryzuje zjawisko prześladowań religijnych, w tym na przykładzie losu społeczności

chrześcijańskich w różnych strefach świata.

VII.

Świat i Polska w pierwszych dwóch dekadach XXI wieku. Uczeń

1)

charakteryzuje główne zmiany kulturowe zachodzące w świecie zachodnim na przykładzie

ideologii „politycznej poprawności”, wielokulturowości, nowej definicji praw człowieka,

rodziny, małżeństwa i płci; umieszcza te zmiany na tle kulturowego dziedzictwa Zachodu

ujętego w myśli grecko-rzymskiej i chrześcijańskiej;

2)

wskazuje na różnice między tolerowaniem a akceptacją zjawisk kulturowych i społecznych;

3)

przedstawia kulturowe, społeczne i ekonomiczne konsekwencje rozwoju internetu i technologii

cyfrowych;

4)

wyjaśnia pojęcia komunikacji społecznej oraz czwartej władzy;

5)

wskazuje, na czym polega wartość swobodnej wymiany opinii, oraz przedstawia nowe formy

ograniczenia wolności słowa w epoce cyfrowej;

6)

omawia proces zmiany Unii Europejskiej w okresie po wstąpieniu Polski w jej struktury

(wzrost pozycji Niemiec, zjawiska kryzysowe związane z imigracją, niestabilnością

strefy euro, Brexitem i epidemią wywołaną wirusem SARS-CoV-2, a także kontrowersje

ustrojowe i ideologiczne na forum instytucji unijnych);

7)

charakteryzuje zjawisko postkomunizmu jako bariery rozwojowej i przedstawia najważniejsze

przyczyny jego kryzysu w Polsce po 2001 roku;

8)

charakteryzuje różne wizje wyjścia Polski z postkomunizmu i wyjaśnia, na czym polegało

polityczne znaczenie wyborów parlamentarnych i prezydenckich 2005 roku w Polsce;

9)

ocenia znaczenie i skutki katastrofy smoleńskiej 10 kwietnia 2010 roku dla państwa

polskiego;

10)

charakteryzuje zmiany polityczne i gospodarcze w Polsce w latach 2010-2015;

11)

przedstawia zakres działania poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego (gmina,

powiat, województwo) w Rzeczypospolitej Polskiej, z uwzględnieniem struktury głównych

kierunków wydatków budżetowych na te działania oraz źródeł ich finansowania;

12)

wymienia największe skupiska Polaków na świecie, zna różnicę między pojęciem Polonii

a pojęciem Polaków poza granicami kraju;

13)

wymienia osiągnięcia Polski po 1989 roku w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej;

14)

wskazuje i charakteryzuje najpoważniejsze wyzwania stojące przed Polską u progu trzeciej

dekady XXI wieku (zagrożenia geopolityczne, kryzys demograficzny, utrzymanie tożsamości

kulturowej, bezpieczeństwo energetyczne, polityka klimatyczna oraz jej koszty finansowe

i społeczne).

Warunki i sposób realizacji

Podstawa programowa nie jest programem nauczania. Jako taka jest tylko kanwą, na której

są oparte treści programów nauczania, podręczników i lekcji. Od nauczyciela, jego

zaangażowania i współpracy z uczniami zależy efektywność poznawania przez nich historii

ostatnich dziesięcioleci.

W związku z tym, że w ramach przedmiotu uczniowie będą nabywać wiedzy o najważniejszych

przemianach kulturowych, politycznych, społecznych i gospodarczych w Polsce i na świecie

po 1945 roku, warto zapewnić im spotkania z uczestnikami i świadkami omawianych wydarzeń

(np. z działaczami ruchu społecznego „Solidarność”). Warto również odwiedzić lokalne

miejsca pamięci związane z omawianymi wydarzeniami, np. mogiły żołnierzy wyklętych,

miejsca martyrologii (np. budynki dawnych katowni Urzędu Bezpieczeństwa), mogiły ofiar

aparatu komunistycznego (np. grób bł. ks. Jerzego Popiełuszki), miejsca strajków i

protestów społecznych, oraz korzystać z oferty muzeów.

Przy realizacji treści programowych przedmiotu warto korzystać z bogatej oferty edukacyjnej

Instytutu Pamięci Narodowej oraz Archiwów Państwowych (Archiwa Rodzinne Niepodległej).

W aspekcie edukacji obywatelskiej zalecane jest organizowanie spotkań uczniów z osobami

zaangażowanymi w różnorodną działalność społeczną oraz zachęcanie uczniów do aktywności

w formie wolontariatu.

Przy planowaniu wycieczek szkolnych warto zadbać o to, aby w ich programie uwzględniać

miejsca związane z najnowszą historią Polski. Odwiedzanie takich miejsc, jak: siedziba

władz państwowych w Warszawie (Sejm i Senat Rzeczypospolitej Polskiej), plac Marszałka

Józefa Piłsudskiego z Grobem Nieznanego Żołnierza, brama Stoczni Gdańskiej, Kopalnia

Węgla Kamiennego „Wujek” lub Poznańskie Krzyże pozwoli uczniom na poznanie historii

w miejscach wydarzeń.

Należy zachęcać uczniów, aby dbali o miejsca pamięci we własnej szkole (np. izby pamięci,

gabloty, gazetki, murale, strony internetowe), znali historię własnej rodziny, miejscowości

czy lokalnej społeczności, w której dorastają, oraz poszukiwali źródeł historycznych

we własnym otoczeniu. Należy wspierać młodzież w inicjatywach zabezpieczenia pamiątek

rodzinnych i lokalnych, rejestrowania relacji świadków historii, tworzenia amatorskich

filmów i audycji dotyczących historii najnowszej. Na kanwie omawianych tematów lub

podczas obchodów rocznic narodowych można zorganizować w szkole prezentację niektórych

artefaktów. Może to być doskonała okazja do wzbogacenia obchodów takich dni, jak

Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych, Dzień Samorządu Terytorialnego, Narodowy

Dzień Pamięci Poznańskiego Czerwca 1956, Dzień Papieża Jana Pawła II, Dzień Pamięci

Ofiar Stanu Wojennego.

Omawiając wybrane zagadnienia, warto nawiązywać do lokalnych bohaterów.

Cenną inicjatywą może być także nawiązywanie kontaktów z polskimi szkołami poza granicami

kraju. W ten sposób polska młodzież z kraju i zagranicy nawiązuje wzajemne relacje

i odnosi się do wspólnego dziedzictwa narodowego.

Zważywszy na to, że w ramach przedmiotu są omawiane dzieje najnowsze, podczas lekcji

warto korzystać z bogatych źródeł tekstowych, audiowizualnych oraz materiałów dydaktycznych

dostępnych w internecie, które odpowiednio wkomponowane w lekcje wzbogacą przekaz

historyczny. Warto również zachęcać uczniów do korzystania z różnych form pozalekcyjnej

edukacji historycznej i obywatelskiej (projekty, konkursy, multimedialne wystawy muzealne,

gry o walorach edukacyjnych, np. planszowe, wideo itp.).

”

,

h)

część zatytułowana „WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE” otrzymuje brzmienie

„

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZAKRES ROZSZERZONY

Cele kształcenia - wymagania ogólne

Cele kształcenia przedmiotu wiedza o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym w liceum

ogólnokształcącym i technikum odpowiadają aspektom ludzkiej dojrzałości, do której

prowadzi edukacja szkolna.

I.

W aspekcie stosunku do prawdy, stałego zmierzania do jej poznania i odróżniania od

fałszu oraz ćwiczenia w rozpoznawaniu stopnia pewności i prawdopodobieństwa. Uczeń

1)

ma rzetelną wiedzę o kulturowych, politycznych i gospodarczych aspektach życia społecznego,

ze szczególnym odniesieniem do współczesności (przede wszystkim w odniesieniu do Polski,

z uwzględnieniem aspektów międzynarodowych);

2)

odróżnia to, co trwałe, od tego, co zmienne, a także to, co uniwersalne, od tego,

co partykularne i związane z tradycjami lokalnymi - w życiu narodów i państw, w pojęciach

i doktrynach politycznych i prawnych, w kulturze życia codziennego, komunikacji społecznej

i kulturze politycznej, w instytucjach międzynarodowych.

II.

W aspekcie stosunku do dobra, przyjęcia go jako głównego kryterium wartościowania

moralnego, odróżniania go od zła oraz ćwiczenia w ocenie intencji i skutków według

słuszności, pożytku i szkody. Uczeń

1)

rozpoznaje to, co w życiu społecznym sprzyja rozwojowi człowieka, oraz przyczynia

się do zachowania i pomnożenia dobra wspólnego w różnych społecznościach;

2)

ocenia zjawiska życia społecznego w świetle ich związku z polską wspólnotą kulturową

i polityczną („rzeczą pospolitą”) oraz z cywilizacją europejską inspirowaną przez

wymaganie racjonalności w poznaniu, dążenie do sprawiedliwości w prawach, ducha Ewangelii

w obyczajach oraz staranie o harmonizowanie ładu i wolności.

III.

W aspekcie stosunku do życia, czyli osobistego zaangażowania, kształtowania zamierzeń

według własnych pasji, zdolności oraz poczucia wspólnoty i służby. Uczeń

1)

interesuje się życiem zbiorowym, wyraża gotowość do osobistego podejmowania zadań

społecznych i zaangażowania obywatelskiego w duchu patriotyzmu jako mądrej miłości

ojczyzny ukształtowanej w tradycji Rzeczypospolitej;

2)

rozumie znaczenie cnót indywidualnych i społecznych, harmonii praw i obowiązków, wolności

i odpowiedzialności, szczęścia osobistego i rozwoju ludzkich wspólnot oraz sprawiedliwych

praw i roztropnej polityki;

3)

buduje własne wypowiedzi na temat zagadnień życia społecznego, formułuje oceny i je

uzasadnia, uczestniczy w debacie - z myślą o własnym rzetelnym i twórczym udziale

w życiu publicznym.

Treści nauczania - wymagania szczegółowe

I.

Człowiek - koncepcje i aspekty. Uczeń

1)

przedstawia główne filozoficzne koncepcje człowieka (spirytualizm, materializm, jedność

duchowo--cielesna, dualizm);

2)

odróżnia podstawowe obszary filozoficznej refleksji o człowieku (człowiek-jednostka

i natura ludzka, rozum i zmysły, wolność woli, uczucia i emocje, poznanie i decydowanie);

3)

charakteryzuje, na czym polega pojęcie społecznej natury człowieka obecne w kulturze

europejskiej od grecko-rzymskiej starożytności;

4)

definiuje pojęcie osoby i wskazuje na jego kulturowe, filozoficzne, psychologiczne

i religijne tło (wpływ chrześcijaństwa).

II.

Dobro wspólne. Uczeń

1)

przedstawia ogólne określenie dobra wspólnego (bonum commune) jako podstawy życia wspólnego oraz przykłady dobra wspólnego właściwego różnym wspólnotom

ludzkim;

2)

charakteryzuje wynikający z zasady dobra wspólnego aspekt obowiązków jednostki względem

wspólnoty;

3)

przedstawia sprawiedliwość społeczną jako zasadę udziału członków wspólnoty w dobru

wspólnym;

4)

wyjaśnia różnicę między rozumieniem dobra wspólnego uwzględniającym dobro osób a koncepcją

totalitarną;

5)

analizuje cechy indywidualizmu i kolektywizmu w aspekcie psychospołecznym i instytucjonalnym;

wykazuje zróżnicowanie kulturowe świata w tych aspektach.

III.

Społeczności i wspólnoty. Uczeń

1)

wyjaśnia kluczową rolę rodziny jako miejsca budowania najważniejszych relacji społecznych,

wcześniejszego od państwa i społeczeństwa;

2)

charakteryzuje religię jako rzeczywistość społeczną; analizuje religijność we współczesnym

społeczeństwie polskim i porównuje ją z religijnością w innym społeczeństwie;

3)

charakteryzuje władzę jako rzeczywistość społeczną i rozróżnia rodzaje władzy; wskazuje

specyficzne cechy władzy politycznej; charakteryzuje zjawisko legitymizacji władzy

państwowej;

4)

charakteryzuje atrybuty państwa jako organizacji politycznej (terytorialność, przymusowość,

suwerenność zewnętrzna i wewnętrzna); przedstawia cechy władzy państwowej;

5)

przedstawia najważniejsze teorie genezy państwa (Arystotelesa, teistyczna, umowy społecznej,

podboju, marksistowska);

6)

charakteryzuje przepisy prawa będące podstawą nadawania obywatelstwa polskiego;

7)

przedstawia różne koncepcje narodu (polityczną i etniczno-kulturową); charakteryzuje

czynniki naro-dotwórcze i sprzyjające zachowaniu tożsamości narodowej;

8)

charakteryzuje zmiany w strukturze narodowościowej Polski po 1939 roku oraz ich kulturowe,

polityczne i społeczne konsekwencje;

9)

wymienia największe mniejszości narodowe w Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu

ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku

regionalnym

(Dz. U. z 2017 r. poz. 823);

10)

charakteryzuje obecną politykę państwa polskiego wobec mniejszości narodowych i etnicznych

oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym, wychodząc od postanowień

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

11)

wymienia najważniejsze postaci z kręgu mniejszości narodowych, etnicznych oraz społeczności

posługującej się językiem regionalnym o wybitnym zaangażowaniu we wzbogacanie także

polskiej kultury;

12)

wyjaśnia kwestię akulturacji i asymilacji grup mniejszościowych, w tym migranckich;

wykazuje, że rodzaj stosowanej polityki państwa w różnym stopniu i kierunku wpływa

na te zjawiska.

IV.

Społeczeństwa i socjalizacja. Uczeń

1)

charakteryzuje społeczeństwa zbieracko-łowieckie, nomadyczne i rolnicze; charakteryzuje

wybraną współczesną społeczność tego typu;

2)

charakteryzuje wiejską społeczność tradycyjną; wskazuje na różnice między społeczeństwem

przemysłowym i poprzemysłowym;

3)

porównuje modele socjalizacji charakterystyczne dla własnej grupy wiekowej i pokolenia

rodziców; wyjaśnia zjawisko socjalizacji odwróconej;

4)

wyjaśnia pojęcie kapitału społecznego i charakteryzuje jego znaczenie dla rozwoju

państwa i społeczeństwa.

V.

Różnice społeczne. Uczeń

1)

podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości społecznej;

2)

analizuje sposoby adaptacji klas społecznych do zmian społeczno-gospodarczych w Rzeczypospolitej

Polskiej; wskazuje na przyczyny degradacji i awansu społecznego przedstawicieli klas

społecznych;

3)

przedstawia strukturę warstwową współczesnego społeczeństwa polskiego;

4)

porównuje skalę nierówności społecznych w Rzeczypospolitej Polskiej i wybranym państwie,

wyjaśniając związek między nierównościami społecznymi a nierównością szans życiowych;

5)

charakteryzuje wybrany problem życia społecznego w Rzeczypospolitej Polskiej; rozważa

różne możliwości jego rozwiązania;

6)

charakteryzuje zjawisko nierówności społecznych jako problem globalny oraz potrafi

wskazać na jego przyczyny i skutki;

7)

przedstawia przyczyny i skutki konfliktu społeczno-ekonomicznego w wybranym państwie.

VI.

Społeczeństwo obywatelskie. Uczeń

1)

wyjaśnia, czym jest społeczeństwo obywatelskie; charakteryzuje polskie tradycje w

tym zakresie (dziedzictwo I Rzeczypospolitej i ruchu organicznikowskiego w XIX wieku);

2)

podaje współczesne przykłady funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego w Polsce;

3)

charakteryzuje główne kierunki i formy aktywności organizacji pozarządowych w Rzeczypospolitej

Polskiej;

4)

porównuje status prawny stowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku publicznego w

Rzeczypospolitej Polskiej; przedstawia tryb rejestracji tych organizacji;

5)

przygotowuje według wzoru projekt statutu stowarzyszenia lub fundacji; opracowuje

projekt działań społecznych na rzecz wspólnoty lokalnej;

6)

charakteryzuje specyfikę spółdzielczości i rodzaje spółdzielni funkcjonujących współcześnie

w Rzeczypospolitej Polskiej;

7)

charakteryzuje cele i działania związków zawodowych oraz innych organizacji reprezentujących

interesy różnych kategorii społeczno-zawodowych; przedstawia związki zawodowe funkcjonujące

współcześnie w Rzeczypospolitej Polskiej.

VII.

Migracje i kwestia demograficzna w Polsce i we współczesnym świecie. Uczeń

1)

wyjaśnia, czym są: migracja, imigracja, emigracja, repatriacja;

2)

charakteryzuje zasięg i skalę przemieszczeń ludnościowych na ziemiach polskich w XX

i XXI wieku;

3)

przedstawia proces repatriacji Polaków w XX i XXI wieku; wskazuje różnice między „repatriacją”

a „wysiedleniem”;

4)

wskazuje największe skupiska Polaków na świecie w XXI wieku;

5)

charakteryzuje wkład emigracji polskiej w polskie życie narodowe w XX i XXI wieku;

6)

wyjaśnia, czym jest „Karta Polaka”, i wskazuje przykłady jej praktycznego zastosowania;

7)

opisuje przyczyny i kierunki ruchów migracyjnych we współczesnym świecie, ze szczególnym

uwzględnieniem zmieniającej się sytuacji w Europie (od fal migracyjnych z Europy do

fal migracyjnych do Europy), także w obliczu kryzysu klimatycznego;

8)

wyjaśnia pojęcia niżu i wyżu demograficznego;

9)

charakteryzuje rolę wzrostu demograficznego dla perspektyw rozwojowych kraju, zestawia

to z obecną sytuacją Polski w tym zakresie;

10)

charakteryzuje w ogólnym zarysie globalne tendencje demograficzne, wskazując, które

kontynenty odnotowują w ciągu ostatnich 30 lat wzrost, a które - stagnację demograficzną.

VIII.

Polityka i kultura polityczna. Uczeń

1)

wyjaśnia, czym jest kultura polityczna;

2)

wyjaśnia, czym jest polityka i myśl polityczna oraz czym różnią się one od ideologizacji

i politykierstwa;

3)

charakteryzuje główne współczesne kierunki myśli politycznej (konserwatyzm, liberalizm,

nacjonalizm, socjalizm, chrześcijańską demokrację); wskazuje ich polski kontekst (najważniejsi

twórcy, programy, oddziaływanie);

4)

wyjaśnia, na czym polega totalitaryzm i jakie są jego historyczne źródła w przemianach

nowoczesności (m.in. absolutyzm polityczny, rewolucja francuska, umasowienie i ideologizacja

życia społecznego, „ucieczka od wolności”, powstanie „świeckich religii” politycznych);

wskazuje różnice między totalitaryzmem a autorytaryzmem;

5)

charakteryzuje system rządów totalitarnych, porównując najważniejsze cechy ustrojowe

Związku Sowieckiego oraz III Rzeszy Niemieckiej;

6)

wyjaśnia pojęcie faszyzmu i charakteryzuje jego różne konteksty znaczeniowe;

7)

analizuje zjawisko populizmu obecne we współczesnej polityce i jego konsekwencje;

8)

przedstawia cechy charakterystyczne państwa demokratycznego na przykładzie III Rzeczypospolitej

Polskiej i umieszcza je na tle polskiego dziedzictwa kultury politycznej (tradycje

parlamentaryzmu i republikanizmu wyrosłe z chrześcijańskiej troski o dobro wspólne

i antycznej nauki o „res publice”);

9)

charakteryzuje rolę kultury jako spoiwa wspólnoty politycznej; wymienia i charakteryzuje

wybranych polskich autorów teorii dotyczących zależności kultury, życia społecznego

i polityki (np. Ludwika Krzywickiego, Feliksa Konecznego, Floriana Znanieckiego, Stanisława

i Marię Ossowskich, Józefa Chałasińskiego);

10)

analizuje - z wykorzystaniem wyników badań opinii publicznej - postawy społeczeństwa

polskiego wobec instytucji publicznych i polityków.

IX.

Komunikowanie społeczne. Uczeń

1)

wyjaśnia, na czym polega komunikacja społeczna;

2)

charakteryzuje rolę mediów i zmiany zachodzące we współczesnym krajobrazie medialnym

(rola in-ternetu oraz cyfryzacji);

3)

wyjaśnia pojęcia socjotechniki, propagandy i marketingu politycznego; wskazuje różnice

między tymi pojęciami;

4)

wyjaśnia pojęcie dyfamacji; podaje przykład oddziaływania propagandowego o charakterze

zniesławiającym (wymierzona w Polskę akcja dyfamacyjna pod szyldem „polskie obozy

koncentracyjne”); charakteryzuje sposoby walki z dyfamacją („Anti-defamation League”;

Reduta Dobrego Imienia; placówki dyplomatyczne);

5)

wyjaśnia pojęcie soft power i charakteryzuj e znaczenie wizerunku państwa w polityce międzynarodowej;

6)

wymienia przykłady zaangażowania różnych państw na rzecz upowszechniania za granicą

korzystnego wizerunku własnej kultury (np. British Council, Instytuty Konfucjusza,

Goethe-Institut, Instytut Adama Mickiewicza);

7)

podaje współczesne przykłady cenzury (np. w mediach społecznościowych);

8)

wyjaśnia związek między wolnością słowa a odpowiedzialnością za słowo.

X.

Prawo. Uczeń

1)

rozróżnia źródła, z których wywodzą się normy w różnych systemach prawnych (prawo

zwyczajowe, precedensowe, religijne, pozytywne) oraz ich inspiracje pochodzące z kulturowego

dziedzictwa Europy (prawo rzymskie, prawo kanoniczne);

2)

wyjaśnia zasady hierarchiczności, spójności i zupełności w systemie prawnym oraz pojęcie

luki prawnej; rozpoznaje rodzaje prawa (międzynarodowe, krajowe, miejscowe; prywatne,

publiczne; materialne, formalne; cywilne, karne, administracyjne, pisane, niepisane);

3)

wyjaśnia pojęcie praw człowieka oraz ich związek z dziedzictwem cywilizacji zachodniej;

4)

rozróżnia generacje praw człowieka, stosując pojęcia praw negatywnych i pozytywnych

oraz wskazując na inny stopień ich ochrony; wymienia główne dokumenty dotyczące praw

człowieka (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., konwencja haska, konwencje genewskie, Deklaracja praw człowieka);

5)

przedstawia kwestie urzeczywistnienia wybranej wolności człowieka i stopnia jej ograniczenia

związanego z prawami innych osób lub porządkiem publicznym.

XI.

Ustrój i system polityczny III Rzeczypospolitej. Uczeń

1)

wyjaśnia, na czym polega demokratyczne państwo prawne;

2)

charakteryzuje polskie tradycje konstytucyjne i ujmuje na ich tle konstytucję obowiązującą w latach 1952-1997;

3)

podaje najważniejsze etapy cząstkowych zmian w konstytucji w latach 1989-1997;

4)

charakteryzuje tło polityczne towarzyszące uchwaleniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (specyfika składu politycznego parlamentu wyłonionego w 1993 roku);

5)

charakteryzuje treść preambuły do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., umieszczając ją w kontekście polskiej tradycji konstytucyjnej (porównanie z Konstytucją 3 maja oraz z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 roku);

6)

wymienia najważniejsze organy władzy w Rzeczypospolitej Polskiej, charakteryzuje relacje

między nimi w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

7)

przedstawia proces legislacyjny opisany w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

8)

omawia najważniejsze organy kontroli państwowej oraz sądownictwa konstytucyjnego;

9)

charakteryzuje zakres praw człowieka i praw obywatelskich w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., zaczynając od gwarancji poszanowania praw do życia wszystkich osób;

10)

charakteryzuje główne zasady obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej prawa wyborczego

(wybory pięcioprzymiotnikowe, próg wyborczy);

11)

wymienia główne organy Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej;

12)

wymienia aktualnych marszałków obu izb polskiego parlamentu;

13)

podaje znaczenie pojęciowe pierwszego, drugiego i trzeciego czytania ustaw w Sejmie;

14)

charakteryzuje rolę komisji sejmowych (senackich) w procesie legislacyjnym; wymienia

nazwy dwóch/trzech komisji parlamentarnych;

15)

wyjaśnia pojęcie kworum w parlamencie;

16)

charakteryzuje pozaustawodawcze znaczenie parlamentu (np. umacnianie więzi z Polonią,

rola obu izb w polskiej dyplomacji publicznej);

17)

wskazuje na elementy demokracji bezpośredniej obecne w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

18)

omawia postanowienia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. dotyczące rodziny i małżeństwa;

19)

wyjaśnia pojęcie samorządu terytorialnego; charakteryzuje polskie tradycje w tym zakresie;

20)

charakteryzuje główne etapy odrodzenia samorządu terytorialnego w Polsce po 1989 roku;

21)

charakteryzuje funkcjonowanie organów gminy, powiatu i województwa;

22)

wyjaśnia pojęcie finansów publicznych; przedstawia modele polityki gospodarczej państwa;

wyjaśnia pojęcie i przedstawia rodzaje polityk publicznych;

23)

przedstawia źródła dochodów budżetu państwa i kierunki wydatków budżetowych w Rzeczypospolitej

Polskiej;

24)

wyjaśnia, jakie są w Rzeczypospolitej Polskiej źródła dochodów samorządu terytorialnego

(dochody własne, dotacje, subwencje) i kierunki ich wydatków;

25)

znajduje i analizuje informacje na temat dochodów i wydatków własnych gminy oraz powiatu.

XII.

Formy ustroju współczesnych państw. Uczeń

1)

analizuje sposób wyboru i charakteryzuje formę (jednoosobowa lub kolegialna) głowy

państwa we współczesnych republikach; odróżnia prerogatywy Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej od innych jego uprawnień;

2)

przedstawia, odwołując się do współczesnych przykładów, typologie współczesnych monarchii

ze względu na pozycję głowy państwa (absolutna, konstytucyjna, parlamentarna); analizuje

normy dotyczące sukcesji;

3)

charakteryzuje systemy polityczne oparte na współpracy legislatywy i egzekutywy -

parlamentarno--gabinetowy (na przykładzie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii

i Irlandii Północnej) i kanclerski (na przykładzie Republiki Federalnej Niemiec);

wykazuje, że elementy tych systemów obowiązują w Rzeczypospolitej Polskiej;

4)

charakteryzuje systemy ze szczególną rolą prezydenta - klasyczny prezydencki (na przykładzie

Stanów Zjednoczonych Ameryki) i parlamentarno-prezydencki (na przykładzie Republiki

Francuskiej); wykazuje, że elementy drugiego z tych systemów obowiązują w Rzeczypospolitej

Polskiej;

5)

charakteryzuje systemy polityczne z zachwianym podziałem władzy - parlamentarno-komitetowy

(na przykładzie Konfederacji Szwajcarii) i superprezydencki (na przykładzie Federacji

Rosyjskiej); przedstawia instytucjonalne warunki funkcjonowania demokracji w takich

systemach;

6)

charakteryzuje funkcje legislatywy: ustrójodawczą, ustawodawczą, kontrolną i kreacyjną;

wskazuje kompetencje parlamentu w Rzeczypospolitej Polskiej w ramach poszczególnych

funkcji; podaje przykłady państw z parlamentem jednoizbowym i dwuizbowym.

XIII.

Rzeczpospolita i problem wychodzenia z komunizmu. Uczeń

1)

charakteryzuje kulturowy, polityczny, społeczny i gospodarczy bilans rządów komunistycznych

w Polsce;

2)

wymienia najważniejsze wydarzenia związane z przełomem 1989 roku w Polsce oraz w Europie

Środkowej;

3)

charakteryzuje spór polityczny w Polsce po 1989 roku w odniesieniu do sposobów pozbycia

się dziedzictwa komunizmu („wojna na górze”, „gruba kreska”, „przyspieszenie”);

4)

wyjaśnia, na czym polegała wizja budowy „trzeciej niepodległości” przedstawiona w

1991 roku przez św. Jana Pawła II;

5)

wyjaśnia pojęcie partii politycznej; charakteryzuje główne etapy odbudowy wielopartyjnego

życia politycznego w Polsce po 1989 roku (ze szczególnym uwzględnieniem zmian w systemie

finansowania partii politycznych);

6)

wymienia reprezentowane w parlamencie Rzeczypospolitej Polskiej partie polityczne

oraz osoby stojące na ich czele;

7)

charakteryzuje, na czym polegała transformacja gospodarcza w Polsce po 1989 roku;

8)

wyjaśnia pojęcia prywatyzacji, reprywatyzacji, powszechnego uwłaszczenia;

9)

charakteryzuje postkomunizm jako zjawisko polityczne i gospodarcze; porównuje jego

postać w Polsce z innymi krajami dawnego „bloku wschodniego” (np. z Rosją);

10)

wyjaśnia pojęcia uwłaszczenia nomenklatury i kapitalizmu politycznego; podaje przykłady

tych zjawisk w Polsce po 1989 roku;

11)

charakteryzuje rządy postkomunistyczne w Polsce w latach 1993-1997 i 2001-2005;

12)

wyjaśnia pojęcie korupcji i jej szkodliwości dla kultury politycznej i gospodarki;

podaje jej przykłady w Polsce po 1989 roku (np. „afera Rywina”); wyjaśnia pojęcie

sejmowej komisji śledczej;

13)

jest w stanie wskazać główne linie debaty i sporu politycznego w Polsce po ujawnieniu

„afery Rywina” (program „IV Rzeczypospolitej”, powrót pojęcia rewolucji moralnej)

do 2005 roku;

14)

charakteryzuje kierunki przemian politycznych, społecznych i gospodarczych w Polsce

w latach 2005-2015.

XIV.

Polityka zagraniczna Polski po 1989 roku. Uczeń

1)

charakteryzuje zmiany geopolityczne w najbliższym otoczeniu Polski po 1989 roku (zjednoczenie

Niemiec, rozpad Czechosłowacji i ZSRS) oraz ich znaczenie dla naszego kraju;

2)

przedstawia główne etapy i konsekwencje wejścia Polski w struktury euroatlantyckie

(NATO w 1999 roku) oraz do Unii Europejskiej w 2004 roku;

3)

charakteryzuje najważniejsze formy regionalnej współpracy w Europie Środkowej, w których

uczestniczy Polska: Grupa Wyszehradzka (V4), Trójmorze, relacje z Ukrainą i Białorusią;

4)

charakteryzuje zaangażowanie Polski w działalność organizacji międzynarodowych (np.

misje pokojowe Wojska Polskiego w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych);

5)

przedstawia zaangażowanie Polski (rządu i organizacji pozarządowych, np. „Pomoc Kościołowi

w Potrzebie”, Polska Akcja Humanitarna) na rzecz osób prześladowanych na całym świecie

z powodu swojego wyznania (w tym pomoc dla chrześcijan) oraz dla ofiar wojen domowych

(Syria, Afganistan);

6)

charakteryzuje pozycję Polski w debatach nad planowaniem sprawiedliwej transformacji

energetycznej i zeroemisyjności Unii Europejskiej oraz realizację wynikających z nich

postulatów.

XV.

Kulturowe, polityczne i gospodarcze zmiany na świecie po 1989 roku. Uczeń

1)

wskazuje, kto i dlaczego wygrał „zimną wojnę”;

2)

charakteryzuje nadzieje i obawy towarzyszące pierwszym latom po upadku komunizmu w

Europie Środkowej i Wschodniej (w tym kontekście wyjaśnia pojęcia końca historii Francisa

Fukuyamy oraz demokracji bez wartości św. Jana Pawła II);

3)

wskazuje przykłady państw kierujących się po 1989 roku ideologią komunistyczną (Korea

Północna, Chiny, Kuba) i charakteryzuje konsekwencje, jakie miało i ma to dla ich

obywateli;

4)

wyjaśnia pojęcie nowego ładu światowego (New World Order) i wskazuje przejawy jego działania (I wojna w Zatoce Perskiej, amerykańska strategia

„partnerstwa w przywództwie” z Niemcami);

5)

wyjaśnia pojęcie ludobójstwa i podaje przykłady we współczesnym świecie: Rwanda (1994

rok), Srebrenica (1995 rok);

6)

wyjaśnia pojęcia terroryzmu oraz wojny z terroryzmem i podaje ich przykłady;

7)

charakteryzuje przyczyny i przejawy globalnego (politycznego i gospodarczego) wzrostu

znaczenia Chin (ekspansja gospodarcza w Afryce, inicjatywa „Nowego Jedwabnego Szlaku”,

rozwój militarny);

8)

wyjaśnia pojęcie wojny hybrydowej i podaje przykłady takich konfliktów;

9)

wyjaśnia pojęcie cyberwojny i podaje przykłady takich konfliktów;

10)

charakteryzuje kolejne etapy integracji europejskiej po 1989 roku (traktat z Maastricht,

traktat lizboński); konfrontuje te nowe etapy z głównymi zasadami towarzyszącymi europejskiej

integracji po 1945 roku (subsydiarność, swoboda przepływu ludzi, usług i kapitału);

11)

wskazuje główne organy Unii Europejskiej i wymienia osoby nimi kierujące (przewodniczący

Komisji Europejskiej, przewodniczący Parlamentu Europejskiego, przewodniczący Rady

Europejskiej);

12)

przedstawia dochody i wydatki budżetowe Unii Europejskiej oraz fundusze Unii Europejskiej

i podaje przykłady ich wykorzystania na poziomie regionalnym i centralnym w Rzeczypospolitej

Polskiej;

13)

wymienia największe siły polityczne reprezentowane aktualnie w Parlamencie Europejskim;

14)

charakteryzuje znaczenie polskich eurodeputowanych w Parlamencie Europejskim i odgrywaną

przez nich rolę;

15)

wyjaśnia pojęcie europejskiej polityki klimatycznej i charakteryzuje jej konsekwencje

gospodarcze i społeczne dla życia Europejczyków w pierwszej połowie XXI wieku.

Warunki i sposób realizacji

Podczas realizacji celów kształcenia dla przedmiotu wiedza o społeczeństwie w zakresie

rozszerzonym należy odwołać się do różnorodnych metod dydaktycznych, które mają wspomagać

uczniów w szeroko pojętej edukacji obywatelskiej. Wiedza o społeczeństwie w zakresie

rozszerzonym w połączeniu z wiadomościami oraz umiejętnościami nabytymi w toku nauczania

przedmiotu historia i teraźniejszość mają utrwalić w umysłach uczniów spojrzenie na

„rzecz pospolitą” jako na dobro wspólne wszystkich obywateli, które jest „dane i zadane”,

niesie za sobą nie tylko prawa, lecz także obowiązki, wymaga zarówno wiedzy o naszym

dziedzictwie kultury politycznej i obywatelskiej, jak i brania odpowiedzialności za

jego trwanie i pomnażanie.

Zaleca się, aby na podstawie znajomości podstawowych pojęć, wprowadzanych już w toku

nauczania przedmiotu historia i teraźniejszość, uczniowie rozwijali swoje umiejętności

prowadzenia dyskusji, analizowania zjawisk kulturowych, społecznych i politycznych

oraz formułowania ich syntetycznych ocen. W tym kontekście należy w toku nauczania

przedmiotu zachęcać uczniów do prowadzenia debat oraz pracy nad projektami grupowymi.

W tym ostatnim zakresie pozostawia się duże pole do własnej inwencji nauczycieli.

Praca z podręcznikiem powinna być uzupełniona o inne narzędzia dydaktyczne, takie

jak: materiały źródłowe, słowniki, leksykony, mapy, wykresy, diagramy, opracowania

statystyczne.

Zaleca się organizowanie wycieczek edukacyjnych, np. do instytucji, organizacji i

stowarzyszeń związanych z funkcjonowaniem państwa polskiego (m.in. Sejm i Senat Rzeczypospolitej

Polskiej) oraz społeczeństwa obywatelskiego (np. wizyta w wybranej organizacji pozarządowej).

Nauczyciel może również organizować spotkania uczniów z osobami zaangażowanymi w działalność

wspomnianych instytucji, organizacji i stowarzyszeń.

Zalecane jest korzystanie z nowych technologii. W tym kontekście warto zwrócić uwagę

na możliwość sięgania do zasobów ogólnie dostępnych w internecie (np. wykorzystania

wartościowych filmów edukacyjnych czy innych materiałów treściowo związanych z materiałem

nauczanym na przedmiocie wiedza o społeczeństwie).

Należy podkreślić, że nauczanie przedmiotu wiedza o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym

jest ściśle związane z nauczaniem przedmiotu historia i teraźniejszość, który przekazuje

nie tylko wiedzę o najnowszej historii Polski i świata, lecz także podstawy wiedzy

potrzebnej do rozwijania edukacji obywatelskiej w toku realizacji treści przewidzianych

dla przedmiotu wiedza o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym. Przedmiot historia

i teraźniejszość zawiera bowiem siatkę podstawowych pojęć oraz pozwala zdobyć podstawową

wiedzę o najważniejszych procesach politycznych, społecznych i kulturowych w Polsce

i na świecie po 1945 roku, co jest warunkiem pogłębienia edukacji obywatelskiej w

toku nauczania przedmiotu wiedza o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym.

”

,

i)

w części zatytułowanej „GEOGRAFIA” w części zatytułowanej „Warunki i sposób realizacji” wyrazy „Treści realizowane z zakresu geografii społeczno-gospodarczej i politycznej powinny

być korelowane z wiedzą o społeczeństwie i historią, a z zakresu geografii gospodarczej

z przedmiotem podstawy przedsiębiorczości, zwłaszcza w odniesieniu do zagadnień makroekonomicznych

i funkcjonowania gospodarki Polski.” zastępuje się wyrazami „Treści realizowane z zakresu geografii społeczno-gospodarczej i politycznej powinny

być skorelowane z wiedzą z zakresu historii oraz społeczeństwa, a z zakresu geografii

gospodarczej - z przedmiotem podstawy przedsiębiorczości, zwłaszcza w odniesieniu

do zagadnień makroekonomicznych i funkcjonowania gospodarki Polski.”,

j)

w części zatytułowanej „PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI”

-

w części zatytułowanej „Treści nauczania - wymagania szczegółowe” w dziale II po pkt 11 dodaje się pkt 11a w brzmieniu

„

11a)

przedstawia funkcjonowanie systemu obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, rozróżniając

ubezpieczenia: emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, oraz wyjaśnia specyfikę

obowiązkowych i dobrowolnych ubezpieczeń zdrowotnych w Rzeczypospolitej Polskiej;

”

,

-

w części zatytułowanej „Warunki i sposób realizacji” w części zatytułowanej „Warto podkreślić też istotne korelacje z innymi przedmiotami,

przede wszystkim z:” pkt 2 otrzymuje brzmienie

„

2)

historią i teraźniejszością, w ramach której są realizowane takie zagadnienia, jak

wiedza o podstawach życia społecznego, funkcjonowanie Unii Europejskiej, w tym strefy

euro, czy wyzwania stojące przed Polską w sferze gospodarczej, finansowej i społecznej;

”

,

k)

w części zatytułowanej „WYCHOWANIE FIZYCZNE ZAKRES PODSTAWOWY” w części zatytułowanej „Warunki i sposób realizacji” wyrazy „Warunkiem skuteczności realizacji bloku tematycznego Edukacja zdrowotna jest integrowanie

treści z innymi przedmiotami, w tym np. biologii, wychowania do życia w rodzinie,

wiedzy o społeczeństwie, edukacji dla bezpieczeństwa.” zastępuje się wyrazami „Warunkiem skuteczności realizacji bloku tematycznego edukacja zdrowotna jest integrowanie

treści z innymi przedmiotami, w tym np. z biologią, wychowaniem do życia w rodzinie,

historią i teraźniejszością, edukacją dla bezpieczeństwa.”;

2)

w załączniku nr 3

a)

w części zatytułowanej „Przedmioty nauczania z zakresu kształcenia ogólnego w branżowej

szkole II stopnia” uchyla się pkt 5,

b)

uchyla się część zatytułowaną „Wiedza o społeczeństwie” i część zatytułowaną „WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE”.

1.

Podstawę programową kształcenia ogólnego dla czteroletniego liceum ogólnokształcącego

i pięcioletniego technikum, stanowiącą załącznik nr 1 do rozporządzenia zmienianego

w § 1, w brzmieniu nadanym niniejszym rozporządzeniem, stosuje się począwszy od roku

szkolnego 2022/2023 w

1)

klasie I liceum ogólnokształcącego i technikum, a w latach następnych również w kolejnych

klasach tych szkół,

2)

semestrze I klasy I liceum ogólnokształcącego dla dorosłych, który rozpoczyna się

z dniem 1 września 2022 r. lub z dniem 1 lutego 2023 r., a w latach następnych również

w kolejnych klasach i semestrach tej szkoły

- z tym że w zakresie przedmiotu historia tańca - od dnia 1 września 2023 r.

2.

Podstawę programową kształcenia ogólnego dla czteroletniego liceum ogólnokształcącego

i pięcioletniego technikum, stanowiącą załącznik nr 1 do rozporządzenia zmienianego

w § 1, w brzmieniu dotychczasowym, stosuje się w latach szkolnych 2022/2023-2025/2026

w stosunku do uczniów, którzy rozpoczęli kształcenie w klasie I liceum ogólnokształcącego

i technikum oraz w semestrze I klasy I liceum ogólnokształcącego dla dorosłych przed

dniem 1 września 2022 r.

3.

Podstawę programową kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły II stopnia dla uczniów

będących absolwentami ośmioletniej szkoły podstawowej, stanowiącą załącznik nr 3 do

rozporządzenia zmienianego w § 1, w brzmieniu nadanym niniejszym rozporządzeniem,

stosuje się począwszy od roku szkolnego 2022/2023 w semestrze I klasy I branżowej

szkoły II stopnia, który rozpoczyna się z dniem 1 września 2022 r. lub z dniem 1 lutego

2023 r., a w latach następnych również w kolejnych klasach i semestrach tej szkoły.

Rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.