Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich

1.

Ustanawia się Rzecznika Praw Obywatelskich.

2.

Rzecznik Praw Obywatelskich, zwany dalej „Rzecznikiem”, stoi na straży wolności i

praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w innych aktach normatywnych, w tym również na straży realizacji zasady równego

traktowania.

2a.

W sprawach dzieci Rzecznik współpracuje z Rzecznikiem Praw Dziecka.

2b

W sprawach mikroprzedsiębiorców oraz małych i średnich przedsiębiorców w rozumieniu

ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców

(Dz. U. poz. 646, 1479, 1629 i 1633) Rzecznik współpracuje z Rzecznikiem Małych i Średnich Przedsiębiorców.

3.

W sprawach o ochronę wolności i praw człowieka i obywatela Rzecznik bada, czy wskutek

działania lub zaniechania organów, organizacji i instytucji, obowiązanych do przestrzegania

i realizacji tych wolności i praw, nie nastąpiło naruszenie prawa, a także zasad współżycia

i sprawiedliwości społecznej.

4.

Rzecznik wykonuje funkcje organu wizytującego do spraw zapobiegania torturom i innemu

okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu (krajowy mechanizm

prewencji) w rozumieniu Protokołu fakultatywnego do Konwencji w sprawie zakazu stosowania

tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania,

przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku dnia 18 grudnia

2002 r. (Dz. U. z 2007 r. poz. 192).

Rzecznikiem może być obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem

zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość społeczną.

1.

Rzecznika powołuje Sejm za zgodą Senatu na wniosek Marszałka Sejmu albo grupy 35 posłów.

2.

Szczegółowy tryb zgłaszania kandydatów na Rzecznika Praw Obywatelskich określa uchwała

Sejmu.

3.

Uchwałę Sejmu o powołaniu Rzecznika Marszałek Sejmu przesyła niezwłocznie Marszałkowi

Senatu.

4.

Senat podejmuje uchwałę w sprawie wyrażenia zgody na powołanie Rzecznika w ciągu miesiąca

od dnia przekazania Senatowi uchwały Sejmu, o której mowa w ust. 3. Niepodjęcie uchwały

przez Senat w ciągu miesiąca oznacza wyrażenie zgody.

5.

Jeżeli Senat odmawia wyrażenia zgody na powołanie Rzecznika, Sejm powołuje na stanowisko

Rzecznika inną osobę. Przepisy ust. 1-4 stosuje się odpowiednio.

6.

Dotychczasowy Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez nowego

Rzecznika.

Przed przystąpieniem do wykonywania obowiązków Rzecznik składa przed Sejmem następujące

ślubowanie

„Ślubuję uroczyście, że przy wykonywaniu powierzonych mi obowiązków Rzecznika Praw

Obywatelskich dochowam wierności Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, będę strzec wolności i praw człowieka i obywatela, kierując się przepisami prawa

oraz zasadami współżycia społecznego i sprawiedliwości. Ślubuję, że powierzone mi

obowiązki wypełniać będę bezstronnie, z najwyższą sumiennością i starannością, że

będę strzec godności powierzonego mi stanowiska oraz dochowam tajemnicy prawnie chronionej.”

Ślubowanie może być złożone z dodaniem zdania „Tak mi dopomóż Bóg”.

1.

Kadencja Rzecznika trwa pięć lat, licząc od dnia złożenia ślubowania przed Sejmem.

2.

Ta sama osoba nie może być Rzecznikiem więcej niż przez dwie kadencje.

Po zaprzestaniu wykonywania obowiązków Rzecznik ma prawo powrócić na stanowisko zajmowane

poprzednio albo otrzymać stanowisko równorzędne poprzednio zajmowanemu, jeżeli nie

ma przeszkód prawnych.

1.

Sejm odwołuje Rzecznika przed upływem okresu, na jaki został powołany, jeżeli

1)

zrzekł się wykonywania obowiązków;

2)

stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby, ułomności lub

upadku sił - stwierdzonych orzeczeniem lekarskim;

3)

złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem

sądu.

2.

Sejm odwołuje Rzecznika przed upływem okresu, na jaki został powołany, również jeżeli

Rzecznik sprzeniewierzył się złożonemu ślubowaniu.

3.

Sejm podejmuje uchwałę w sprawie odwołania Rzecznika, w przypadku określonym w ust.

1 pkt 1, na wniosek Marszałka Sejmu.

4.

Sejm podejmuje uchwałę w sprawie odwołania Rzecznika, w przypadkach określonych w

ust. 1 pkt 2 oraz w ust. 2, na wniosek Marszałka Sejmu lub grupy co najmniej 35 posłów,

większością co najmniej 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby

posłów.

Rzecznik nie może być bez uprzedniej zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności

karnej ani pozbawiony wolności. Rzecznik nie może być zatrzymany lub aresztowany,

z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest

niezbędne dla zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie

powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

Przedawnienie w postępowaniu karnym czynu objętego immunitetem nie biegnie w okresie

korzystania z immunitetu.

1.

Wniosek o wyrażenie zgody na pociągnięcie Rzecznika do odpowiedzialności karnej w

sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego składa się za pośrednictwem

Prokuratora Generalnego.

2.

Wniosek o wyrażenie zgody na pociągnięcie Rzecznika do odpowiedzialności karnej w

sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego składa oskarżyciel prywatny,

po wniesieniu sprawy do sądu.

3.

Wniosek, o którym mowa w ust. 2, sporządza i podpisuje adwokat lub radca prawny, z

wyjątkiem wniosków składanych w swoich sprawach przez sędziów, prokuratorów, adwokatów,

radców prawnych, notariuszy oraz profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych.

4.

Wnioski, o których mowa w ust. 1 i 2, powinny zawierać

1)

oznaczenie wnioskodawcy oraz pełnomocnika, o ile został ustanowiony;

2)

imię i nazwisko oraz datę i miejsce urodzenia Rzecznika;

3)

wskazanie podstawy prawnej wniosku;

4)

dokładne określenie czynu, którego dotyczy wniosek, ze wskazaniem czasu, miejsca,

sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz jego skutków, a zwłaszcza charakteru

powstałej szkody;

5)

uzasadnienie.

1.

Wniosek o wyrażenie zgody na pociągnięcie Rzecznika do odpowiedzialności karnej składa

się Marszałkowi Sejmu.

2.

Jeżeli wniosek nie spełnia wymogów formalnych, o których mowa w art. 7c ust. 3 lub

4, Marszałek Sejmu wzywa wnioskodawcę do poprawienia lub uzupełnienia wniosku w terminie

14 dni, wskazując niezbędny zakres poprawienia lub uzupełnienia. W przypadku niepoprawienia

lub nieuzupełnienia wniosku we wskazanym terminie i zakresie Marszałek Sejmu postanawia

o pozostawieniu wniosku bez biegu.

3.

Jeżeli wniosek spełnia wymogi formalne, o których mowa w art. 7c ust. 3 i 4, Marszałek

Sejmu kieruje go do organu właściwego na podstawie regulaminu Sejmu do rozpatrzenia

wniosku, zawiadamiając jednocześnie Rzecznika o treści wniosku.

4.

Organ właściwy do rozpatrzenia wniosku powiadamia Rzecznika o terminie rozpatrzenia

wniosku. Pomiędzy doręczeniem powiadomienia a terminem rozpatrzenia wniosku, o ile

nie zachodzi wypadek niecierpiący zwłoki, powinno upłynąć co najmniej 7 dni.

5.

Na żądanie organu właściwego do rozpatrzenia wniosku sąd albo odpowiedni organ, przed

którym toczy się postępowanie wobec Rzecznika, udostępnia akta postępowania.

6.

Rzecznik przedstawia organowi właściwemu do rozpatrzenia wniosku wyjaśnienia i własne

wnioski w tej sprawie w formie pisemnej lub ustnej.

7.

Po rozpatrzeniu sprawy, organ właściwy do rozpatrzenia wniosku uchwala sprawozdanie

wraz z propozycją przyjęcia lub odrzucenia wniosku.

8.

W trakcie rozpatrywania przez Sejm sprawozdania, o którym mowa w ust. 7, Rzecznikowi

przysługuje prawo do zabrania głosu.

9.

Sejm wyraża zgodę na pociągnięcie Rzecznika do odpowiedzialności karnej w drodze uchwały

podjętej bezwzględną większością ustawowej liczby posłów. Nieuzyskanie wymaganej większości

głosów oznacza podjęcie uchwały o niewyrażeniu zgody na pociągnięcie Rzecznika do

odpowiedzialności karnej.

1.

Zakaz zatrzymania, o którym mowa w art. 7a, obejmuje wszelkie formy pozbawienia lub

ograniczenia wolności osobistej Rzecznika przez organy stosujące przymus.

2.

Wniosek o wyrażenie zgody na zatrzymanie lub aresztowanie Rzecznika składa się za

pośrednictwem Prokuratora Generalnego.

3.

Wniosek, o którym mowa w ust. 2, powinien zawierać

1)

oznaczenie wnioskodawcy;

2)

imię i nazwisko oraz datę i miejsce urodzenia Rzecznika;

3)

dokładne określenie czynu oraz jego kwalifikację prawną;

4)

podstawę prawną zastosowania określonego środka;

5)

uzasadnienie, wskazujące w szczególności na konieczność zastosowania określonego środka.

4.

Do postępowania z wnioskiem o wyrażenie zgody na zatrzymanie lub aresztowanie Rzecznika

przepisy art. 7d ust. 1-8 stosuje się odpowiednio.

5.

Sejm wyraża zgodę na zatrzymanie lub aresztowanie Rzecznika w drodze uchwały podjętej

bezwzględną większością ustawowej liczby posłów. Nieuzyskanie wymaganej większości

głosów oznacza podjęcie uchwały o niewyrażeniu zgody na zatrzymanie lub aresztowanie

Rzecznika.

6.

Wymóg uzyskania zgody Sejmu nie dotyczy wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej

prawomocnym wyrokiem sądu.

1.

Marszałek Sejmu przesyła wnioskodawcy niezwłocznie uchwałę, o której mowa w art. 7d

ust. 9 i art. 7e ust. 5.

2.

Uchwały, o których mowa w ust. 1, podlegają ogłoszeniu w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej

Polskiej „Monitor Polski”.

Przepisy ustawy dotyczące odpowiedzialności karnej Rzecznika stosuje się odpowiednio

do odpowiedzialności za wykroczenia.

Szczegółowy tryb postępowania w sprawach, o których mowa w art. 7a-7g, określa regulamin

Sejmu.

1.

Rzecznik podejmuje czynności przewidziane w ustawie, jeżeli poweźmie wiadomość wskazującą

na naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela, w tym zasady równego traktowania.

2.

Rzecznik regularnie sprawdza sposób traktowania osób pozbawionych wolności.

Podjęcie czynności przez Rzecznika następuje

1)

na wniosek obywateli lub ich organizacji;

2)

na wniosek organów samorządów;

2a)

na wniosek Rzecznika Praw Dziecka;

2b

na wniosek Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców;

3)

z własnej inicjatywy.

Wniosek kierowany do Rzecznika jest wolny od opłat, nie wymaga zachowania szczególnej

formy, lecz powinien zawierać oznaczenie wnioskodawcy oraz osoby, której wolności

i praw sprawa dotyczy, a także określać przedmiot sprawy.

1.

Rzecznik po zapoznaniu się z każdym skierowanym do niego wnioskiem może

1)

podjąć sprawę,

2)

poprzestać na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących mu środków działania,

3)

przekazać sprawę według właściwości,

4)

nie podjąć sprawy

- zawiadamiając o tym wnioskodawcę i osobę, której sprawa dotyczy.

2.

W zakresie realizacji zasady równego traktowania między podmiotami prywatnymi Rzecznik

może podjąć działania, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Podejmując sprawę Rzecznik może

1)

samodzielnie prowadzić postępowanie wyjaśniające;

2)

zwrócić się o zbadanie sprawy lub jej części do właściwych organów, w szczególności

organów nadzoru, prokuratury, kontroli państwowej, zawodowej lub społecznej;

3)

zwrócić się do Sejmu o zlecenie Najwyższej Izbie Kontroli przeprowadzenia kontroli

dla zbadania określonej sprawy lub jej części.

1.

Prowadząc postępowanie, o którym mowa w art. 12 pkt 1, Rzecznik ma prawo

1)

zbadać, nawet bez uprzedzenia, każdą sprawę na miejscu;

2)

żądać złożenia wyjaśnień, przedstawienia akt każdej sprawy prowadzonej przez naczelne

i centralne organy administracji państwowej, organy administracji rządowej, organy

organizacji spółdzielczych, społecznych, zawodowych i społeczno-zawodowych oraz organy

jednostek organizacyjnych posiadających osobowość prawną, a także organy jednostek

samorządu terytorialnego i samorządowych jednostek organizacyjnych;

3)

żądać przedłożenia informacji o stanie sprawy prowadzonej przez sądy, a także prokuraturę

i inne organy ścigania oraz żądać do wglądu w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich

akt sądowych i prokuratorskich oraz akt innych organów ścigania po zakończeniu postępowania

i zapadnięciu rozstrzygnięcia;

4)

zlecać sporządzanie ekspertyz i opinii.

1a.

Podczas wykonywania zadania, o którym mowa w art. 8 ust. 2, Rzecznik ma również prawo

1)

rejestrować dźwięk lub obraz w miejscach, w których przebywają osoby pozbawione wolności,

za zgodą osób, które będą rejestrowane;

2)

odbywać spotkania z osobami pozbawionymi wolności, bez obecności innych osób, a także

z innymi osobami, co do których uzna, że mogą dostarczyć istotnych informacji.

1b.

Zarejestrowany obraz i dźwięk

1)

przechowuje się w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, w pomieszczeniach zabezpieczonych

przed dostępem osób nieupoważnionych, przez okres niezbędny w danej sprawie, jednak

nie dłużej niż przez 10 lat;

2)

udostępnia się osobie, która została zarejestrowana, a także jej przedstawicielowi

ustawowemu lub pełnomocnikowi.

2.

W sprawach stanowiących informację niejawną o klauzuli tajności „tajne” lub „ściśle

tajne” udzielanie informacji lub umożliwianie Rzecznikowi wglądu do akt następuje

na zasadach i w trybie określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych.

3.

Rzecznik odmawia ujawnienia nazwiska i innych danych osobowych skarżącego, w tym także

wobec organów władzy publicznej, jeżeli uzna to za niezbędne dla ochrony wolności,

praw i interesów jednostki.

Po zbadaniu sprawy Rzecznik może

1)

wyjaśnić wnioskodawcy, że nie stwierdził naruszenia wolności i praw człowieka i obywatela;

2)

skierować wystąpienie do organu, organizacji lub instytucji, w których działalności

stwierdził naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela; wystąpienie takie nie

może naruszać niezawisłości sędziowskiej;

3)

zwrócić się do organu nadrzędnego nad jednostką, o której mowa w pkt 2, z wnioskiem

o zastosowanie środków przewidzianych w przepisach prawa;

4)

żądać wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych, jak również wziąć udział w każdym

toczącym się już postępowaniu - na prawach przysługujących prokuratorowi;

5)

żądać wszczęcia przez uprawnionego oskarżyciela postępowania przygotowawczego w sprawach

o przestępstwa ścigane z urzędu;

6)

zwrócić się o wszczęcie postępowania administracyjnego, wnosić skargi do sądu administracyjnego,

a także uczestniczyć w tych postępowaniach - na prawach przysługujących prokuratorowi;

7)

wystąpić z wnioskiem o ukaranie, a także o uchylenie prawomocnego rozstrzygnięcia

w postępowaniu w sprawach o wykroczenia, na zasadach i w trybie określonych w odrębnych

przepisach;

8)

wnieść kasację lub rewizję nadzwyczajną od prawomocnego orzeczenia, na zasadach i

w trybie określonych w odrębnych przepisach.

1.

W wystąpieniu, o którym mowa w art. 14 pkt 2, Rzecznik formułuje opinie i wnioski

co do sposobu załatwiania sprawy, a także może żądać wszczęcia postępowania dyscyplinarnego

lub zastosowania sankcji służbowych.

2.

Organ, organizacja lub instytucja, do których zostało skierowane wystąpienie, obowiązane

są bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w terminie 30 dni, poinformować Rzecznika

o podjętych działaniach lub zajętym stanowisku. W wypadku gdy Rzecznik nie podziela

tego stanowiska, może zwrócić się do właściwej jednostki nadrzędnej o podjęcie odpowiednich

działań.

1.

W związku z rozpatrywanymi sprawami Rzecznik może przedstawiać właściwym organom,

organizacjom i instytucjom oceny i wnioski zmierzające do zapewnienia skutecznej ochrony

wolności i praw człowieka i obywatela i usprawnienia trybu załatwiania ich spraw.

2.

Rzecznik może również

1)

występować do właściwych organów z wnioskami o podjęcie inicjatywy ustawodawczej bądź

o wydanie lub zmianę innych aktów prawnych w sprawach dotyczących wolności i praw

człowieka i obywatela;

2)

występować do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskami w sprawach, o których mowa w art. 188 Konstytucji;

3)

zgłosić udział w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym i brać udział w tym

postępowaniu;

4)

występować z wnioskami do Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie

przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołało

rozbieżności w orzecznictwie.

3.

W przypadku wystąpienia przez Rzecznika do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem,

o którym mowa w ust. 2 pkt 2, informuje on o tym Rzecznika Praw Dziecka, jeżeli wniosek

dotyczy praw dziecka.

1.

Organ, organizacja lub instytucja, do których zwróci się Rzecznik, obowiązane są z

nim współdziałać i udzielać mu pomocy, a w szczególności

1)

zapewniać dostęp do akt i dokumentów na zasadach określonych w art. 13;

2)

udzielać Rzecznikowi żądanych przez niego informacji i wyjaśnień;

3)

udzielać wyjaśnień dotyczących podstawy faktycznej i prawnej swoich rozstrzygnięć;

4)

ustosunkowywać się do ogólnych ocen, uwag i opinii Rzecznika.

2.

Rzecznik może określić termin, w jakim powinny być dokonane czynności, o których mowa

w ust. 1.

Rzecznik współdziała ze stowarzyszeniami, ruchami obywatelskimi, innymi dobrowolnymi

zrzeszeniami i fundacjami oraz z zagranicznymi i międzynarodowymi organami i organizacjami

na rzecz ochrony wolności i praw człowieka i obywatela, także w zakresie równego traktowania.

Do zakresu działania Rzecznika, dotyczącego realizacji zasady równego traktowania,

należy również

1)

analizowanie, monitorowanie i wspieranie równego traktowania wszystkich osób;

2)

prowadzenie niezależnych badań dotyczących dyskryminacji;

3)

opracowywanie i wydawanie niezależnych sprawozdań i wydawanie zaleceń odnośnie do

problemów związanych z dyskryminacją.

Rzecznik może przetwarzać wszelkie informacje, w tym dane osobowe, o których mowa

w art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych

(Dz. U. z 2016 r. poz. 922 oraz z 2018 r. poz. 138 i 723)

Przepisy ustawy dotyczące ochrony wolności i praw człowieka i obywatela stosuje się

również odpowiednio do

1)

osób niebędących obywatelami polskimi, znajdujących się pod władzą Rzeczypospolitej

Polskiej - w zakresie przysługujących im wolności i praw;

2)

osób prawnych i jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa

przyznaje zdolność prawną - w zakresie określonym w przepisach ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej

w zakresie równego traktowania

(Dz. U. z 2016 r. poz. 1219).

1.

Rzecznik corocznie informuje Sejm i Senat o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania

wolności i praw człowieka i obywatela, w tym przekazuje

1)

informację o prowadzonej działalności w obszarze równego traktowania oraz jej wynikach;

2)

informację o przestrzeganiu zasady równego traktowania w Rzeczypospolitej Polskiej,

przygotowaną w szczególności na podstawie badań, o których mowa w art. 17b pkt 2;

3)

wnioski oraz rekomendacje dotyczące działań, które należy podjąć w celu zapewnienia

przestrzegania zasady równego traktowania.

2.

Informacja Rzecznika podawana jest do wiadomości publicznej.

3.

Rzecznik może przedkładać Sejmowi i Senatowi określone sprawy wynikające z jego działalności.

4.

Rzecznik na wniosek Marszałka Sejmu przedstawia informację lub podejmuje czynności

w określonych sprawach.

1.

Rzecznik wykonuje swoje zadania przy pomocy Biura Rzecznika Praw Obywatelskich.

2.

Rzecznik nadaje, w drodze zarządzenia, statut, który określa zadania i organizację

Biura.

3.

Rzecznik może powołać nie więcej niż trzech zastępców Rzecznika. Rzecznik odwołuje

zastępców Rzecznika.

4.

Rzecznik określa zakres zadań zastępcy (zastępców) Rzecznika.

5.

Do zastępców Rzecznika oraz pracowników Biura Rzecznika Praw Obywatelskich stosuje

się odpowiednio przepisy o pracownikach urzędów państwowych.

6.

(uchylony)

7.

(uchylony)

Wydatki związane z funkcjonowaniem Rzecznika Praw Obywatelskich pokrywane są z budżetu

państwa.

Rzecznik, za zgodą Sejmu, może ustanowić swoich pełnomocników terenowych.

(pominięte)

Ustawa wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 1988 r., z tym że art. 18 ust. 2 i art.

27 wchodzą w życie z dniem ogłoszenia

Ustawa wchodzi w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem

1)

art. 184, który wchodzi w życie z dniem 1 lipca 2018 r.;

2)

art. 185, który wchodzi w życie z dniem 11 lipca 2019 r.;

3)

art. 188, który wchodzi w życie z dniem 1 października 2018 r.