Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 19 sierpnia 2005 r. w sprawie szczegółowych wymagań dla silników spalinowych w zakresie ograniczenia emisji zanieczyszczeń gazowych i cząstek stałych przez te silniki

§ 1. Rozporzàdzenie okreÊla

1) szczegó∏owe wymagania dla silników spalinowych,

które b´dà zamontowane w niedrogowych maszynach ruchomych, i pomocniczych silników przeznaczonych do zamontowania w pojazdach stosowanych do przewozu osób lub ∏adunków po drogach,

w zakresie ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych przez te silniki;

2) warunki i tryb przeprowadzania badaƒ silników,

o których mowa w pkt 1;

3) sposoby identyfikacji i oznakowania silników,

o których mowa w pkt 1.

§ 2. Przepisów rozporzàdzenia nie stosuje si´ do

silników do nap´du

1) statków, z wyjàtkiem jednostek p∏ywajàcych po

wodach Êródlàdowych;

2) statków powietrznych;

3) pojazdów rekreacyjnych, w szczególnoÊci pojazdów: Ênie˝nych, wieloterenowych oraz motocykli

terenowych;

4) ciàgników rolniczych.

§ 3. 1. U˝yte w rozporzàdzeniu okreÊlenia oznaczajà

1) niedrogowa maszyna ruchoma — transportowe

urzàdzenie przemys∏owe lub pojazd z nadwoziem

albo pojazd bez nadwozia nieprzeznaczony do

przewozu osób lub ∏adunków po drogach oraz dowolnà maszyn´ ruchomà przeznaczonà i przystosowanà do poruszania si´ lub do przemieszczania

si´ po drogach lub po szynach i wyposa˝onà w silnik

a) o zap∏onie samoczynnym o mocy netto równej

lub wi´kszej ni˝ 19 kW, lecz nie wi´kszej ni˝

560 kW, który pracuje raczej przy zmiennej

pr´dkoÊci obrotowej ni˝ przy jednej sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, dzia∏ajàcy na zasadzie samozap∏onu, lub

b) o zap∏onie samoczynnym o mocy netto równej

lub wi´kszej ni˝ 19 kW, lecz nie wi´kszej ni˝

560 kW, który pracuje przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, dzia∏ajàcy na zasadzie samozap∏onu,

lub

c) o zap∏onie iskrowym o mocy netto nie wi´kszej

ni˝ 19 kW, dzia∏ajàcy na zasadzie zap∏onu iskrowego, zasilany benzynà, lub

———————

1) Minister Gospodarki i Pracy kieruje dzia∏em administracji rzàdowej — gospodarka, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozpo-

rzàdzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 2004 r. w sprawie szczegó∏owego zakresu dzia∏ania Ministra Gospodarki i Pracy (Dz. U. Nr 134, poz. 1428).

2) Przepisy niniejszego rozporzàdzenia wdra˝ajà postanowienia

— dyrektywy 97/68/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1997 r. w sprawie zbli˝enia ustawodawstw

Paƒstw Cz∏onkowskich odnoszàcych si´ do Êrodków dotyczàcych ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silników spalinowych montowanych w maszynach samojezdnych nieporuszajàcych si´ po drogach

(Dz. Urz. WE L 059 z 27.02.1998, str. 1—86);

— dyrektywy Komisji 2001/63/WE z dnia 17 sierpnia 2001 r. dostosowujàcej do post´pu technicznego dyrektyw´ 97/68/WE

Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zbli˝enia ustawodawstw Paƒstw Cz∏onkowskich odnoszàcych si´ do Êrodków dotyczàcych ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silników spalinowych montowanych

w maszynach samojezdnych nieporuszajàcych si´ po drogach (Dz. Urz. WE L 227 z 23.08.2001, str. 41—43);

— dyrektywy 2002/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 9 grudnia 2002 r. zmieniajàcej dyrektyw´ 97/68/WE

w sprawie zbli˝enia ustawodawstw Paƒstw Cz∏onkowskich odnoszàcych si´ do Êrodków dotyczàcych ograniczenia

emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silników spalinowych montowanych w maszynach samojezdnych

nieporuszajàcych si´ po drogach (Dz. Urz. WE L 035 z 11.02.2003, str. 28—81);

— dyrektywy 2004/26/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. zmieniajàcej dyrektyw´ 97/68/WE

w sprawie zbli˝enia ustawodawstw Paƒstw Cz∏onkowskich odnoszàcych si´ do Êrodków dotyczàcych ograniczenia

emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silników spalinowych montowanych w niedrogowych maszynach

samojezdnych nieporuszajàcych si´ po drogach (Dz. Urz. UE L 225 z 25.06.2004).

Dane dotyczàce aktów prawa Unii Europejskiej og∏oszone przed dniem 1 maja 2004 r., zamieszczone w niniejszym rozporzàdzeniu, dotyczà og∏aszania tych aktów w Dzienniku Urz´dowym Unii Europejskiej — wydanie specjalne.

13/10/05

14:51

Page 13257

— 13257 —

d) skonstruowany do nap´du wagonów silnikowych, które sà samojezdnymi pojazdami szynowymi przeznaczonymi do przewozu ∏adunków

lub pasa˝erów, lub

e) skonstruowany do nap´du lokomotyw, które sà

samojezdnymi pojazdami szynowymi przeznaczonymi do poruszania lub nap´du wagonów

zaprojektowanych do przewozu ∏adunków oraz

pasa˝erów, z wyjàtkiem osób obs∏ugujàcych lokomotyw´, i innych urzàdzeƒ;

Poz. 1681

tak aby ich temperatura nie przekracza∏a 325 K

(52 °C);

8) moc netto — moc silnika w kW uzyskiwanà na stanowisku badawczym na koƒcówce wa∏u korbowego lub jej odpowiedniku, mierzonà zgodnie z metodà pomiaru mocy silnika spalinowego, przeznaczonego dla pojazdów poruszajàcych si´ po drogach, z tym ˝e mocy wentylatora silnika nie

uwzgl´dnia si´;

2) silnik — silnik o zap∏onie samoczynnym oraz o zap∏onie iskrowym;

9) znamionowa pr´dkoÊç obrotowa — maksymalnà

pr´dkoÊç obrotowà przy pe∏nym obcià˝eniu, ograniczonà przez regulator, zgodnie z danymi producenta;

3) silnik zamienny — silnik nowo zbudowany, przeznaczony jako cz´Êç zamienna do zastàpienia silnika zamontowanego w niedrogowej maszynie ruchomej;

10) obcià˝enia cz´Êciowe — cz´Êç maksymalnego momentu obrotowego przy danej pr´dkoÊci obrotowej;

4) silnik pomocniczy — silnik zamontowany w pojeêdzie lub na pojeêdzie, niedostarczajàcy mocy s∏u˝àcej do nap´du pojazdu;

11) pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego —

pr´dkoÊç obrotowà silnika, przy której osiàga on

maksymalny moment obrotowy, zgodnie z danymi producenta;

5) silnik do maszyn „trzymanych w r´ku” — silnik

spe∏niajàcy co najmniej jeden z poni˝szych warunków

12) pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia — pr´dkoÊç obrotowà silnika, przy zachowaniu nast´pujàcych warunków

a) musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝enia, który jest niesiony przez operatora, w ca∏ym zakresie mo˝liwoÊci jego przewidzianego

dzia∏ania,

a) dla silników przeznaczonych do pracy w zakresie pr´dkoÊci obrotowej na krzywej momentu

przy pe∏nym obcià˝eniu, jako pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia powinna byç przyj´ta deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego, je˝eli wyst´puje on mi´dzy 60 % a 75 %

pr´dkoÊci obrotowej znamionowej,

b) musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝enia, który pracuje wielopozycyjnie, w pozycji

odwróconej lub bocznej przy spe∏nieniu jego

przewidzianych funkcji,

c) musi byç u˝ytkowany w elemencie wyposa˝enia, którego ci´˝ar netto wraz z silnikiem wynosi mniej ni˝ 20 kg i jest spe∏niony co najmniej jeden z warunków

— operator musi zapewniaç albo podparcie elementu wyposa˝enia albo nieÊç ten element,

w zakresie mo˝liwoÊci jego przewidzianego

dzia∏ania,

— operator musi zapewniaç podparcie elementu wyposa˝enia lub sterowaç jego po∏o˝eniem, w zakresie mo˝liwoÊci jego przewidzianego dzia∏ania,

— musi byç u˝ytkowany w generatorze lub

pompie;

6) zanieczyszczenia gazowe — tlenek w´gla (CO), w´glowodory (HC) wyra˝one jako C1:H1.85 i tlenki

azotu (NOx) wyra˝one jako ekwiwalent dwutlenku

azotu (NO2);

7) czàstki sta∏e — materia∏ osadzony na odpowiednim

filtrze po przep∏ywie rozrzedzonych gazów spalinowych silnika o zap∏onie samoczynnym, rozcieƒczonych czystym przefiltrowanym powietrzem,

b) je˝eli deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego jest mniejsza ni˝ 60 % pr´dkoÊci obrotowej znamionowej, pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia powinna wynosiç 60 % pr´dkoÊci obrotowej znamionowej,

c) je˝eli deklarowana pr´dkoÊç obrotowa momentu

maksymalnego jest wi´ksza ni˝ 75 % pr´dkoÊci

obrotowej znamionowej, wówczas pr´dkoÊç obrotowa poÊrednia powinna wynosiç 75 % pr´dkoÊci obrotowej znamionowej,

d) dla silników przeznaczonych do badania wed∏ug cyklu G1, pr´dkoÊç obrotowa powinna wynosiç 85 % znamionowej pr´dkoÊci obrotowej;

13) typ silnika — kategori´ silników, które ró˝nià si´

mi´dzy sobà pod wzgl´dem podstawowych cech

charakterystycznych, wyspecyfikowanych w dokumencie informacyjnym okreÊlonym w za∏àczniku

nr 1 do rozporzàdzenia;

14) rodzina silników — grup´ silników wydzielonà

przez producenta o podobnych charakterystykach

emisji spalin;

15) rodzina silników ma∏oseryjnych — rodzin´ silników o zap∏onie iskrowym o ca∏kowitej rocznej produkcji mniejszej ni˝ 5 000 sztuk;

13/10/05

14:51

Page 13258

— 13258 —

16) silnik macierzysty — silnik wybrany z rodziny silników;

17) parametr nastawny — urzàdzenie nastawne, uk∏ad

lub element o konstrukcji, która mo˝e mieç wp∏yw

na emisj´ zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych lub osiàgi silnika podczas badania tej emisji

lub w czasie normalnej pracy silnika;

18) dodatkowe oczyszczanie — przejÊcie spalin przez

urzàdzenie lub uk∏ad, którego przeznaczeniem jest

dokonanie chemicznej lub fizycznej zmiany w spalinach przed ich ujÊciem do atmosfery;

19) dodatkowe urzàdzenie sterujàce emisjà — dowolne urzàdzenie, które mierzy parametry pracy silnika w celu regulacji ka˝dej cz´Êci uk∏adu sterowania emisjà zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych;

20) uk∏ad sterowania emisjà zanieczyszczeƒ gazowych

i czàstek sta∏ych — urzàdzenie, uk∏ad lub element

o konstrukcji, która umo˝liwia sterowanie tà emisjà lub jej zmniejszanie;

21) okres trwa∏oÊci emisji — liczb´ godzin okreÊlonà

w procedurze testu dla silników o zap∏onie iskrowym, zgodnie z normami emisji zanieczyszczeƒ

gazowych i czàstek sta∏ych, stosowanà do okreÊlenia wspó∏czynników pogorszenia emisji;

22) uk∏ad paliwowy silnika — cz´Êci sk∏adowe zwiàzane z dozowaniem i przygotowaniem mieszanki paliwa;

23) d∏ugoÊç fazy — czas mi´dzy zmianà pr´dkoÊci obrotowej i/lub momentu obrotowego poprzedniej fazy

lub fazy przygotowawczej a rozpocz´ciem nast´pnej fazy; zawiera ona czas, podczas którego pr´dkoÊç obrotowa i/lub moment obrotowy sà zmieniane, oraz stabilizacj´ na poczàtku ka˝dej fazy;

24) cykl testu — sekwencj´ punktów testu o zdefiniowanej pr´dkoÊci obrotowej i momencie obrotowym, w których ma pracowaç silnik w warunkach

stacjonarnych (test NRSC) lub niestacjonarnych

(test NRTC);

25) urzàdzenie unieruchamiajàce — urzàdzenie, które

mierzy, wyczuwa lub reaguje na parametry eksploatacyjne w celu uaktywnienia, modulowania,

opóênienia lub od∏àczenia pracy jakiegokolwiek

elementu lub funkcji uk∏adu ograniczenia emisji,

tak aby efektywnoÊç tego uk∏adu zosta∏a ograniczona w warunkach wyst´pujàcych podczas normalnej eksploatacji niedrogowej maszyny ruchomej, chyba ˝e stosowanie takiego urzàdzenia jest

w∏àczone do procedury dotyczàcej homologacji

testu emisji;

26) nieracjonalna strategia kontroli — strategi´, która

podczas pracy niedrogowej maszyny ruchomej

w normalnych warunkach eksploatacji ogranicza

efektywnoÊç uk∏adu ograniczenia emisji zamie-

Poz. 1681

czyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych do poziomu

ni˝szego ni˝ oczekiwany w stosowanej procedurze

testu emisji;

27) wa˝ne Êwiadectwo ˝eglugi lub bezpieczeƒstwa —

Êwiadectwo potwierdzajàce zgodnoÊç z

a) Mi´dzynarodowà Konwencjà o Bezpieczeƒstwie ˚ycia na Morzu (SOLAS) z 1974 r., lub

b) Mi´dzynarodowà Konwencjà o Liniach ¸adunkowych z 1966 r. i Êwiadectwo IOPP potwierdzajàce zgodnoÊç z Mi´dzynarodowà Konwencjà

o Zapobieganiu Zanieczyszczeniu przez Statki

(MARPOL);

28) jednostka p∏ywajàca po wodach Êródlàdowych —

jednostk´ przeznaczonà do u˝ywania na wodach

Êródlàdowych, majàcà d∏ugoÊç równà 20 m lub

wi´kszà i obj´toÊç 100 m3 lub wi´kszà, obliczonà

w sposób okreÊlony w pkt 29, lub holownik albo

pchacz zbudowany do holowania lub pchania lub

prowadzenia przy burcie jednostek majàcych d∏ugoÊç równà 20 m lub wi´kszà, z wyjàtkiem

a) jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych przeznaczonych do transportu pasa˝erów,

przewo˝àcych nie wi´cej ni˝ 12 osób bez wliczenia ich za∏ogi,

b) rekreacyjnych jednostek p∏ywajàcych, majàcych d∏ugoÊç mniejszà ni˝ 24 m, w rozumieniu

przepisów o systemie oceny zgodnoÊci,

c) jednostek obs∏ugi nale˝àcych do organów kontrolujàcych,

d) statków przeciwpo˝arowych,

e) statków pe∏nomorskich, w tym holowników pe∏nomorskich i pchaczy p∏ywajàcych lub stojàcych w akwenach wód p∏ywowych lub czasowo

na drogach wodnych Êródlàdowych, pod warunkiem ˝e majà one wa˝ne Êwiadectwo ˝eglugi lub bezpieczeƒstwa;

29) obj´toÊç 100 m3 lub wi´ksza — obj´toÊç jednostki

p∏ywajàcej po wodach Êródlàdowych, obliczonà

wed∏ug wzoru

L x B x T, w którym „L” jest maksymalnà d∏ugoÊcià

kad∏uba, bez steru i bukszprytu, „B” jest maksymalnà szerokoÊcià kad∏uba, mierzonà od zewn´trznej kraw´dzi jego poszycia, w szczególnoÊci

bez kó∏ ∏opatkowych oraz belek odbojowych, zaÊ

„T” jest odleg∏oÊcià pionowà mi´dzy najni˝szym

punktem konstrukcyjnym kad∏uba lub st´pkà

a maksymalnà linià zanurzenia;

30) formu∏a elastyczna — procedur´ umo˝liwiajàcà

producentowi silnika wprowadzenie do obrotu,

niezale˝nie od obowiàzywania etapów okreÊlajàcych wartoÊci graniczne, o których mowa w § 14,

ograniczonej liczby silników przeznaczonych do

zamontowania w niedrogowych maszynach ru-

13/10/05

14:51

Page 13259

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13259 —

chomych i spe∏niajàcych wartoÊci graniczne jedynie dla wczeÊniejszego z tych etapów.

2. Do niedrogowych maszyn ruchomych, w których zamontowane sà silniki

Poz. 1681

1) je˝eli spe∏niajà wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu;

2) dla których wydano certyfikat homologacji typu.

2. Przez certyfikat homologacji typu rozumie si´

1) o zap∏onie samoczynnym, zalicza si´ mi´dzy innymi

a) przemys∏owe urzàdzenia wiertnicze, spr´˝arki,

1) Êwiadectwo homologacji typu pojazdu wydawane

dla pojazdów i cz´Êci znajdujàcych si´ w typie pojazdu, na zasadach i w trybie okreÊlonych w przepisach o ruchu drogowym;

b) urzàdzenia budowlane, w tym ∏adowarki ko∏owe, spycharki, ciàgniki gàsienicowe, ∏adowarki

gàsienicowe, ∏adowarki typu samochodowego,

pozadrogowe samochody ci´˝arowe oraz koparki hydrauliczne,

2) Êwiadectwo homologacji „E” wydawane dla wyposa˝enia pojazdu i cz´Êci motoryzacyjnych, na

podstawie Regulaminu EKG ONZ, którego Rzeczpospolita Polska jest stronà.

c) urzàdzenia rolnicze, rotacyjne maszyny do uprawy roli, samojezdne pojazdy rolnicze, z wyjàtkiem ciàgników,

§ 5. W przypadku gdy silnik nie spe∏nia wymagaƒ

okreÊlonych w rozporzàdzeniu, nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla silnika lub rodziny silników.

d) urzàdzenia stosowane w gospodarce leÊnej,

§ 6. 1. Zabudowa silnika w niedrogowej maszynie

ruchomej powinna spe∏niaç wymagania okreÊlone

w certyfikacie homologacji typu, a tak˝e nast´pujàce

wymagania techniczne

e) urzàdzenia do podawania materia∏ów, wózki

podnoÊnikowe,

f) urzàdzenia do naprawy dróg, w tym równiarki

silnikowe, walce drogowe, równiarki do asfaltu,

g) urzàdzenia do odÊnie˝ania,

h) urzàdzenia do wspomagania naziemnego na

lotniskach,

i) podnoÊniki bramowe,

1) podciÊnienie w uk∏adzie dolotowym;

2) nadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym.

2. Wymagania, o których mowa w ust. 1, nie powinny przekraczaç wartoÊci okreÊlonej w informacji

zamieszczonej odpowiednio w za∏àczniku nr 1.1 do

rozporzàdzenia albo w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia.

j) dêwigi ruchome,

k) spr´˝arki gazowe,

l) generatory pràdotwórcze ze zmiennym obcià˝eniem, zawierajàce zespo∏y ch∏odzàce i zestawy

spawalnicze,

m) pompy irygacyjne,

n) maszyny do piel´gnacji murawy, d∏uta pneumatyczne, wyposa˝enie do usuwania Êniegu,

o) zamiatarki;

2) o zap∏onie iskrowym, zalicza si´ mi´dzy innymi

a) kosiarki trawnikowe, pi∏y ∏aƒcuchowe,

b) generatory,

c) pompy wodne,

d) przycinarki ˝ywop∏otów.

§ 4. 1. Do obrotu mogà byç wprowadzane nowe

silniki zamontowane albo niezamontowane w niedrogowych maszynach ruchomych, z zastrze˝eniem § 15

ust. 4 i § 24 ust. 3

§ 7. Silnik pomocniczy o mocy netto wi´kszej ni˝

560 kW, przewidziany do monta˝u w jednostkach p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, musi spe∏niaç

wymagania okreÊlone dla silnika do nap´du tych jednostek.

§ 8. Silniki zamienne, z wyjàtkiem silników do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, wagonów silnikowych i lokomotyw, powinny

spe∏niaç wartoÊci graniczne, jakie musia∏ spe∏niaç silnik zamieniany, gdy by∏ wprowadzony do obrotu.

§ 9. 1. Silnik, który wydala spaliny zmieszane z wodà, powinien byç wyposa˝ony w ∏àcznik w uk∏adzie

wydechowym silnika umieszczony, w kierunku przep∏ywu, za silnikiem i przed punktem, w którym spaliny

wchodzà w kontakt z wodà lub innà cieczà ch∏odzàcà

bàdê p∏uczàcà, do czasowego zamocowania wyposa˝enia do poboru zanieczyszczeƒ gazowych lub czàstek

sta∏ych; umieszczenie tego ∏àcznika powinno zapewniaç pobór dobrze zmieszanej, reprezentatywnej próbki spalin.

2. ¸àcznik powinien mieç znormalizowany wewn´trzny gwint rurowy nie wi´kszy ni˝ pó∏ cala i gdy

nie jest u˝ywany, powinien byç zamkni´ty za pomocà

zaÊlepki; dopuszczalne sà ∏àczniki ekwiwalentne.

13/10/05

14:51

Page 13260

— 13260 —

Rozdzia∏ 2

Szczegó∏owe wymagania dla silników o zap∏onie

samoczynnym w zakresie ograniczenia emisji

zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych

§ 10. 1. Cz´Êci sk∏adowe silnika o zap∏onie samoczynnym, które mogà wp∏ynàç na emisj´ zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, powinny byç zaprojektowane, wykonane i zamontowane tak, aby silnik,

w warunkach normalnego u˝ytkowania, mimo drgaƒ,

którym podlega, spe∏nia∏ wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu.

2. Producent silnika o zap∏onie samoczynnym powinien zastosowaç takie Êrodki techniczne, aby zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu zapewnia∏y skuteczne ograniczenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych podczas eksploatacji

silnika w warunkach prawid∏owego u˝ytkowania.

3. Je˝eli w silniku o zap∏onie samoczynnym zamontowany zosta∏ reaktor katalityczny lub wychwytywacz czàstek sta∏ych, jako urzàdzenie do dodatkowego oczyszczania spalin, producent powinien wykazaç,

przeprowadzajàc samodzielnie badanie trwa∏oÊci

zgodnie z dobrà praktykà in˝ynierskà i dokonujàc rejestracji tych badaƒ, ˝e urzàdzenia te b´dà prawid∏owo

dzia∏aç przez okres u˝ytkowania silnika.

4. Dopuszcza si´ systematycznà wymian´ urzàdzeƒ do dodatkowego oczyszczania spalin po okresie

pracy silnika okreÊlonym przez producenta.

5. Regulacja, naprawa, demonta˝, czyszczenie lub

wymiana elementów lub podzespo∏ów silnika o zap∏onie samoczynnym wykonywane okresowo, w celu zabezpieczenia silnika przed nieprawid∏owym dzia∏aniem, w stosunku do urzàdzenia do dodatkowego

oczyszczania spalin, mo˝e byç wykonywana tylko

w takim zakresie, jaki jest technicznie konieczny dla

zapewnienia prawid∏owego dzia∏ania uk∏adu ograniczenia emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych.

6. Sposób wykonywania czynnoÊci, o których mowa w ust. 5, powinien byç okreÊlony w instrukcji obs∏ugi i zatwierdzony przed wydaniem certyfikatu homologacji typu.

§ 11. 1. Silniki o zap∏onie samoczynnym, z wyjàtkiem silników do nap´du jednostek p∏ywajàcych po

wodach Êródlàdowych, lokomotyw oraz wagonów silnikowych, mogà byç wprowadzone do obrotu na podstawie formu∏y elastycznej w trybie okreÊlonym w §

18—20.

2. Silniki o zap∏onie samoczynnym wprowadzone

do obrotu na podstawie formu∏y elastycznej powinny

byç oznakowane w sposób okreÊlony w § 38.

§ 12. 1. Zanieczyszczenia gazowe i czàstki sta∏e

emitowane przez silnik o zap∏onie samoczynnym pod-

Poz. 1681

dany badaniom mierzy si´ za pomocà metod opisanych w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia.

2. Emisja zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silnika o zap∏onie samoczynnym mo˝e byç mierzona za pomocà innych ni˝ okreÊlone w za∏àczniku

nr 1.3 do rozporzàdzenia metod pomiarów lub analizatorów, pod warunkiem ˝e zapewnià one uzyskanie

wyników emisji

1) zanieczyszczeƒ gazowych mierzonych w spalinach

nierozcieƒczonych — uk∏ad przedstawiony na

rys. 2 w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia;

2) zanieczyszczeƒ gazowych mierzonych w spalinach

rozcieƒczonych w uk∏adzie przep∏ywu ca∏kowitego

rozcieƒczonej mieszaniny — uk∏ad przedstawiony

na rys. 3 w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia;

3) czàstek sta∏ych mierzonej w uk∏adzie przep∏ywu

ca∏kowitego spalin rozcieƒczonych dzia∏ajàcym

z odr´bnym filtrem dla ka˝dej fazy lub przy u˝yciu

metody jednego filtra — uk∏ad przedstawiony na

rys. 13 w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia.

3. OkreÊlenie równowa˝noÊci uk∏adu pomiarowego powinno byç oparte na zbadaniu, na podstawie cyklu siedmiu testów lub ich wi´kszej liczby, zale˝noÊci

pomi´dzy rozpatrywanym uk∏adem a jednym lub kilkoma uk∏adami odniesienia wymienionymi w ust. 2.

4. Kryterium równowa˝noÊci uk∏adu pomiarowego

definiuje si´ jako ±5 % zgodnoÊci wa˝onych wartoÊci

emisji cyklu, przy zastosowaniu cyklu testu okreÊlonego w pkt 4 za∏àcznika nr 2 do rozporzàdzenia.

§ 13. 1. Je˝eli silnik o zap∏onie samoczynnym spe∏nia wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu dotyczàce

emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, nie

mo˝na odmówiç wydania certyfikatu homologacji typu silnika lub rodziny silników oraz ˝àdaç spe∏niania

wymagaƒ innych ni˝ okreÊlone w rozporzàdzeniu.

2. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu po

dniu 30 czerwca 1998 r. dla silników o mocy netto

1) 130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczonych do kategorii „A”,

2) 75 kW ≤ P ≤ 130 kW — zaliczonych do kategorii „B”,

3) 37 kW ≤ P ≤ 75 kW — zaliczonych do kategorii „C”

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 2.

3. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu po

dniu

1) 31 grudnia 1999 r. dla silników o mocy netto

18 kW ≤ P ≤ 37 kW — zaliczonych do kategorii „D”,

2) 31 grudnia 2000 r. dla silników o mocy netto

130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczonych do kategorii „E”,

13/10/05

14:51

Page 13261

— 13261 —

Poz. 1681

3) 31 grudnia 2001 r. dla silników o mocy netto

75 kW ≤ P ≤ 130 kW — zaliczonych do kategorii „F”,

4) 31 grudnia 2011 r. dla silników o mocy netto

37 kW ≤ P ≤ 56 kW — zaliczanych do kategorii „P”

4) 31 grudnia 2002 r. dla silników o mocy netto

37 kW ≤ P ≤ 75 kW — zaliczonych do kategorii „G”

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 6.

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 4.

4. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla

silników, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej

pr´dkoÊci obrotowej, po dniu

1) 30 czerwca 2005 r. dla silników o mocy netto

130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczanych do kategorii „H,

2) 31 grudnia 2005 r. dla silników o mocy netto

75 kW ≤ P ≤ 130 kW — zaliczanych do kategorii „I”,

3) 31 grudnia 2006 r. dla silników o mocy netto

37 kW ≤ P ≤ 75 kW — zaliczonych do kategorii „J”,

4) 31 grudnia 2005 r. dla silników o mocy netto

19 kW ≤ P ≤ 37 kW — zaliczanych do kategorii „K”

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 5.

5. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla

silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej,

po dniu

1) 31 grudnia 2009 r. dla silników o mocy netto

130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczanych do kategorii „H”,

2) 31 grudnia 2009 r. dla silników o mocy netto

75 kW ≤ P ≤ 130 kW — zaliczanych do kategorii „I”,

3) 31 grudnia 2010 r. dla silników o mocy netto

37 kW ≤ P ≤ 75 kW — zaliczonych do kategorii „J”,

4) 31 grudnia 2009 r. dla silników o mocy netto

19 kW ≤ P ≤ 37 kW — zaliczanych do kategorii „K”

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 5.

6. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla

silników, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej

pr´dkoÊci obrotowej, po dniu

7. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla

silników, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej

pr´dkoÊci obrotowej, po dniu

1) 31 grudnia 2012 r. dla silników o mocy netto

130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczanych do kategorii „Q”,

2) 31 grudnia 2013 r. dla silników o mocy netto

56 kW ≤ P ≤ 130 kW — zaliczanych do kategorii „R”

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 7.

8. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla

silnika do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach

Êródlàdowych, po dniu

1) 31 grudnia 2005 r. dla silników o mocy równej lub

wi´kszej ni˝ 37 kW i obj´toÊci skokowej cylindra

mniejszej ni˝ 0,9 l — zaliczanych do kategorii

„V1: 1”,

2) 30 czerwca 2005 r. dla silników o obj´toÊci skokowej

cylindra równej lub wi´kszej ni˝ 0,9 l, lecz mniejszej

ni˝ 1,2 l — zaliczanych do kategorii „V1: 2”,

3) 30 czerwca 2005 r. dla silników o obj´toÊci skokowej

cylindra równej lub wi´kszej ni˝ 1, 2 l, lecz mniejszej

ni˝ 2,5 l i mocy netto silnika 37 kW ≤ P ≤ 75 kW — zaliczanych do kategorii „V1: 3”,

4) 31 grudnia 2006 r. dla silników o obj´toÊci skokowej cylindra równej lub wi´kszej ni˝ 2,5 l, lecz

mniejszej ni˝ 5 l — zaliczanych do kategorii „V1: 4”,

5) 31 grudnia 2007 r. dla silników o obj´toÊci skokowej cylindra wi´kszej ni˝ 5 l — zaliczanych do kategorii „V2”

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone w § 14 ust. 5.

9. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla

silników do nap´du wagonów silnikowych po dniu

1) 30 czerwca 2005 r., dla silników o mocy netto wi´kszej ni˝ 130 kW — zaliczanych do kategorii „RC A”,

1) 31 grudnia 2009 r. dla silników o mocy netto

130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczanych do kategorii „L”,

2) 31 grudnia 2010 r., dla silników o mocy netto wi´kszej ni˝ 130 kW — zaliczanych do kategorii „RC B”

2) 31 grudnia 2010 r. dla silników o mocy netto

75 kW ≤ P ≤ 130 kW — zaliczanych do kategorii „M”,

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone odpowiednio w § 14

ust. 5 lub 6.

3) 31 grudnia 2010 r. dla silników o mocy netto

56 kW ≤ P ≤ 75 kW — zaliczanych do kategorii „N”,

13/10/05

14:51

Page 13262

— 13262 —

10. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu

dla silników do nap´du lokomotyw po dniu

1) 31 grudnia 2005 r., dla silników o mocy netto

130 kW ≤ P ≤ 560 kW — zaliczanych do kategorii

„RL A”,

2) 31 grudnia 2007 r., dla silników o mocy netto wi´kszej ni˝ 560 kW — zaliczanych do kategorii „RH A”,

3) 31 grudnia 2010 r., dla silników o mocy netto wi´kszej ni˝ 130 kW — zaliczanych do kategorii „R B ”

— je˝eli silniki te nie spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych

w rozporzàdzeniu oraz emisje zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z tych silników przekraczajà

wartoÊci graniczne okreÊlone odpowiednio w § 14

ust. 5 lub 6.

11. Przepisów ust. 2—7 nie stosuje si´ do silników

do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, lokomotyw i wagonów silnikowych.

§ 14. 1. WartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ

gazowych i czàstek sta∏ych okreÊla si´ dla poszczególnych kategorii silników o zap∏onie samoczynnym

w zale˝noÊci od ich mocy netto, w nast´pujàcych etapach

1) I — dla silników zaliczanych do kategorii A—C,

o których mowa w § 13 ust. 2;

2) II — dla silników zaliczanych do kategorii D—G,

o których mowa w § 13 ust. 3;

3. WartoÊci graniczne emisji, o których mowa

w ust. 2, dotyczà emisji zanieczyszczeƒ gazowych

i czàstek sta∏ych wydalanych bezpoÊrednio z silnika

o zap∏onie samoczynnym. WartoÊci te powinny byç

osiàgane przed dowolnym urzàdzeniem do dodatkowego oczyszczania spalin.

Poz. 1681

3) III A — dla silników, z wyjàtkiem pracujàcych przy

sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczanych do kategorii H—K, o których mowa w § 13 ust. 4;

4) III A — dla silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczanych do kategorii H—K,

o których mowa w § 13 ust. 5;

5) III A — dla silników do nap´du w jednostkach p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych zaliczanych do

kategorii V1—V2, o których mowa w § 13 ust. 8;

6) III A — dla silników do nap´du wagonów spalinowych zaliczanych do kategorii RC A, RL A i RH A,

o których mowa w § 13 ust. 9 pkt 1 i ust. 10 pkt 1 i 2;

7) III B — dla

a) silników zaliczanych do kategorii L—P, o których

mowa w § 13 ust. 6, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej,

b) silników do nap´du wagonów silnikowych zaliczanych do kategorii RC B, o których mowa

w § 13 ust. 9 pkt 2,

c) silników do nap´du lokomotyw zaliczanych do

kategorii RB, o których mowa w § 13 ust. 10 pkt 3;

8) IV — dla silników zaliczanych do kategorii Q—R,

o których mowa w § 13 ust. 7, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej.

2. W etapie I zmierzona emisja zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych nie mo˝e przekroczyç wartoÊci okreÊlonych w poni˝szej tabeli

4. W II etapie zmierzona emisja zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych nie powinna przekraczaç wartoÊci okreÊlonych w poni˝szej tabeli

13/10/05

14:51

Page 13263

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13263 —

5. W etapie IIIA emisja tlenku w´gla, suma emisji

w´glowodorów i tlenków azotu oraz emisja czàstek

sta∏ych okreÊlona z uwzgl´dnieniem wspó∏czynników

pogorszenia emisji, o których mowa w za∏àczniku nr 2

do rozporzàdzenia, nie mo˝e przekroczyç wartoÊci podanych w poni˝szych tabelach dla

1) silników stosowanych do innych celów ni˝ do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, lokomotyw i wagonów silnikowych

2) silników do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych

3) silników do nap´du lokomotyw

4) silników do nap´du wagonów silnikowych

13/10/05

14:51

Page 13264

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13264 —

6. W etapie III B emisja tlenku w´gla, emisja w´glowodorów i tlenków azotu lub suma emisji w´glowodorów i tlenków azotu, je˝eli dotyczy, oraz czàstek

sta∏ych, okreÊlona z uwzgl´dnieniem wspó∏czynników

pogorszenia emisji, o których mowa w za∏àczniku nr 2

Poz. 1681

do rozporzàdzenia, nie mo˝e przekroczyç wartoÊci podanych w poni˝szej tabeli dla

1) silników stosowanych do innych celów ni˝ do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, lokomotyw i wagonów silnikowych

2) silników do nap´du wagonów silnikowych

3) silników do nap´du lokomotyw

7. W etapie IV emisja tlenku w´gla, emisja w´glowodorów i tlenków azotu oraz czàstek sta∏ych z silników stosowanych do innych celów ni˝ do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, loko-

motyw i wagonów silnikowych, okreÊlona z uwzgl´dnieniem wspó∏czynników pogorszenia emisji, o których

mowa w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia, nie mo˝e

przekroczyç wartoÊci podanych w poni˝szej tabeli

§ 15. 1. Do obrotu mogà byç wprowadzane silniki

zamontowane lub jeszcze niezamontowane w niedrogowych maszynach ruchomych, po datach wymienionych poni˝ej, z wyjàtkiem silników przeznaczonych do wprowadzenia do obrotu na terytorium

paƒstw nieb´dàcych cz∏onkami Unii Europejskiej, je˝eli spe∏niajà wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu

i uzyska∏y certyfikat homologacji typu zgodnie z jednà z kategorii w

1) etapie I — silniki zaliczane do kategorii

a) A i B — po dniu 31 grudnia 1998 r.,

b) C — po dniu 31 marca 1999 r.;

2) etapie II — silniki zaliczane do kategorii

a) D — po dniu 31 grudnia 2000 r.,

b) E — po dniu 31 grudnia 2001 r.,

13/10/05

14:51

Page 13265

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13265 —

c) F — po dniu 31 grudnia 2002 r.,

d) G — po dniu 31 grudnia 2003 r.;

3) etapie III A — silniki, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczane do

kategorii

a) H — po dniu 31 grudnia 2005 r.,

b) I i K — po dniu 31 grudnia 2006 r.,

c) J — po dniu 31 grudnia 2007 r.;

4) etapie III A — silniki do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych, zaliczane do kategorii

a) V1:1, V1: 2 oraz V1:3 — po dniu 31 grudnia

2006 r.,

b) V1:4 i V2 — po dniu 31 grudnia 2008 r.;

5) etapie IIIA — silniki pracujàce przy sta∏ej pr´dkoÊci

obrotowej, zaliczane do kategorii

a) H, I oraz K — po dniu 31 grudnia 2010 r.,

b) J — po dniu 31 grudnia 2011 r.;

6) etapie IIIA — silniki do nap´du wagonów silnikowych, zaliczane do kategorii RC A — po dniu

31 grudnia 2005 r.;

7) etapie IIIA — silniki do nap´du lokomotyw, zaliczane do kategorii

a) RL A — po dniu 31 grudnia 2006 r.,

b) RH A — po dniu 31 grudnia 2008 r.;

8) etapie IIIB — silniki, z wyjàtkiem pracujàcych przy

sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczane do kategorii

a) L — po dniu 31 grudnia 2010 r.,

b) M i N — po dniu 31 grudnia 2011 r.,

c) P — po dniu 31 grudnia 2012 r.;

9) etapie III B — silniki do nap´du wagonów silnikowych, zaliczane do kategorii RC B — po dniu

31 grudnia 2011 r.;

10) etapie III B — silniki do nap´du lokomotyw, zaliczane do kategorii R B — po dniu 31 grudnia 2011 r.;

11) etapie IV — silniki, z wyjàtkiem silników pracujàcych przy sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, zaliczane do

kategorii

a) Q — po dniu 31 grudnia 2013 r.,

b) R — po dniu 30 wrzeÊnia 2014 r.

2. Dla ka˝dej kategorii silników daty, o których mowa w ust. 1 pkt 3—11, odracza si´ o dwa lata w przypadku silników, których data produkcji jest datà wczeÊniejszà ni˝ wymieniona w ust. 1 pkt 3—11.

3. Certyfikaty homologacji typu wydane dla silników zaliczanych do danej kategorii w danym etapie

wartoÊci granicznych emisji tracà wa˝noÊç po wej-

Poz. 1681

Êciu w ˝ycie nast´pnego etapu wartoÊci granicznych

emisji.

4. Przepisów ust. 1 oraz § 4 ust. 1 nie stosuje si´ do

silników

1) przeznaczonych do u˝ytkowania przez si∏y zbrojne;

2) stanowiàcych koƒcowà parti´ zwolnionà z limitów

czasowych wprowadzania ich do obrotu, o których

mowa w § 17, zwanych dalej „limitami czasowymi”;

3) przeznaczonych do stosowania w maszynach przeznaczonych do

a) wodowania i wydobywania ∏odzi ratunkowych,

b) wodowania i Êciàgania statków wyrzuconych

na brzeg.

§ 16. Je˝eli jedna rodzina silników pokrywa wi´cej

ni˝ jeden zakres mocy, wartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silnika macierzystego i wszystkich typów silników wchodzàcych

w sk∏ad tej samej rodziny powinny spe∏niaç wy˝sze

wymagania dla wy˝szego zakresu mocy, przy czym

producent mo˝e ograniczyç rodzin´ silników do jednego zakresu mocy i zg∏osiç jà do certyfikacji.

§ 17. 1. Silniki o zap∏onie samoczynnym przechowywane w magazynach lub znajdujàce si´ jako zapas

dla niedrogowych maszyn ruchomych, w przypadku

koƒcowej ich partii, mogà byç zwolnione, na wniosek

producenta, z limitów czasowych, po spe∏nieniu nast´pujàcych warunków

1) producent powinien wystàpiç do jednostki, która

przeprowadzi∏a badania zgodnoÊci typu silnika lub

rodziny silników, przed dniem obowiàzywania dla

tych silników limitów czasowych;

2) wystàpienie, o którym mowa w pkt 1, powinno zawieraç

a) wykaz zawierajàcy numery identyfikacyjne nowych silników danego typu, niewprowadzonych do obrotu w okreÊlonych limitach czasowych, zwany dalej „wykazem”,

b) techniczne i ekonomiczne uzasadnienie zwolnienia z limitów czasowych;

3) silniki te powinny byç zgodne z typem lub rodzinà

silników, dla których certyfikat homologacji typu

nie jest d∏u˝ej wa˝ny, albo z typem lub rodzinà silników, dla których certyfikat ten nie by∏ wymagany, ale które by∏y produkowane zgodnie z limitami

czasowymi;

4) znajdujà si´ w magazynach przed up∏ywem limitów czasowych;

5) maksymalna liczba silników jednego lub wi´kszej

liczby typów wprowadzanych do obrotu i zg∏oszonych do zwolnienia z limitów czasowych nie mo˝e przekroczyç 10 % nowych silników wszystkich

typów wprowadzonych do obrotu w poprzednim

roku.

13/10/05

14:51

Page 13266

— 13266 —

2. Jednostka, która przeprowadzi∏a badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, powinna wydaç dla ka˝dego silnika o zap∏onie samoczynnym lub

rodziny silników, o których mowa w ust. 1, certyfikat

zgodnoÊci; w certyfikacie tym nale˝y zamieÊciç adnotacje o silnikach lub ich rodzinie. W szczególnie uzasadnionych przypadkach jednostka udzielajàca homologacji typu mo˝e wydaç wspólny dokument zawierajàcy numery identyfikacyjne silników, o których mowa

w ust. 1.

3. Przepisy ust. 1 i 2 stosuje si´ w okresie 12 miesi´cy od dnia, w którym silniki po raz pierwszy podlega∏y limitom czasowym.

4. Przepisu ust. 2 nie stosuje si´ do silników do nap´du jednostek p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych.

§ 18. 1. Na wniosek producenta urzàdzenia oryginalnego i po uzyskaniu zgody jednostki, która przeprowadzi∏a badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, mogà byç wprowadzone do obrotu, po wejÊciu

w ˝ycie danego etapu wartoÊci granicznych emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, tylko te silniki, które spe∏niajà wartoÊci graniczne poprzedniego

etapu.

Poz. 1681

sji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych, o których mowa w § 14 ust. 2 i 4, silników, które nie spe∏niajà obowiàzujàcych wartoÊci granicznych emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych i wydano dla

tych silników certyfikat homologacji typu na podstawie ostatniego, wczeÊniejszego etapu tych wartoÊci

granicznych.

§ 19. 1. Liczba silników wprowadzanych do obrotu

na podstawie formu∏y elastycznej nie mo˝e, dla ˝adnej

kategorii silników, przekroczyç 20 % wprowadzonych

do obrotu urzàdzeƒ, w których zamontowane sà silniki danej kategorii, obliczona jako Êrednia z ostatnich

5 lat wprowadzonych do obrotu silników na terytorium paƒstw cz∏onkowskich Unii Europejskiej.

2. Je˝eli producent urzàdzenia oryginalnego wprowadza∏ do obrotu, na terytorium paƒstw cz∏onkowskich Unii Europejskiej przez okres krótszy ni˝ 5 lat,

urzàdzenia, w których zamontowane by∏y silniki danej

kategorii, Êrednia, o której mowa w ust. 1, jest obliczana dla okresu, w którym producent urzàdzenia oryginalnego wprowadza∏ je do obrotu.

2. Producent urzàdzenia oryginalnego, który chce

skorzystaç z formu∏y elastycznej, powinien mieç mo˝liwoÊç zakupienia od producentów silników, po wejÊciu w ˝ycie danego etapu wartoÊci granicznych emi-

§ 20. 1. Producent urzàdzenia oryginalnego mo˝e

wystàpiç z wnioskiem do jednostki, która dokona∏a badaƒ zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, o uzyskanie zgody dla swoich producentów silników na

wprowadzenie do obrotu sta∏ej liczby silników na podstawie formu∏y elastycznej; w takim przypadku liczba

silników nie mo˝e przekroczyç w ˝adnej kategorii liczby podanej w poni˝szej tabeli

2. Producent urzàdzenia oryginalnego do∏àcza do

wniosku, o którym mowa w ust. 1, oraz w § 18 ust. 1,

próbk´ etykiety, która b´dzie zamocowana na egzemplarzu silnika zamontowanego w niedrogowej maszynie ruchomej, na podstawie formu∏y elastycznej, oraz

próbk´ dodatkowych etykiet.

2. Producent silnika o zap∏onie iskrowym powinien

zastosowaç takie Êrodki techniczne, aby zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu zapewnia∏y skuteczne ograniczenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych podczas ca∏ego okresu eksploatacji silnika,

w warunkach prawid∏owego jego u˝ytkowania.

Rozdzia∏ 3

§ 22. 1. Zanieczyszczenia gazowe emitowane

przez silnik o zap∏onie iskrowym poddany badaniom

mierzy si´ za pomocà metod okreÊlonych w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia; badanie powinno obejmowaç ka˝de urzàdzenie do dodatkowego oczyszczania spalin.

Szczegó∏owe wymagania dla silników o zap∏onie

iskrowym w zakresie ograniczenia emisji

zanieczyszczeƒ gazowych

§ 21. 1. Cz´Êci sk∏adowe silnika o zap∏onie iskrowym, które mogà mieç wp∏yw na emisj´ zanieczyszczeƒ gazowych, powinny byç zaprojektowane, wykonane i zamontowane tak, aby silnik, w warunkach normalnego u˝ytkowania, mimo drgaƒ, którym mo˝e byç

poddany, spe∏nia∏ wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu.

2. Emisja zanieczyszczeƒ gazowych z silnika o zap∏onie iskrowym mo˝e byç mierzona za pomocà innych ni˝ okreÊlone w za∏àczniku nr 3 do rozporzàdzenia metod pomiarów lub analizatorów, pod warunkiem ˝e zapewnià one uzyskanie wyników równowa˝nych otrzymanych za pomocà nast´pujàcych uk∏adów

13/10/05

14:51

Page 13267

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13267 —

pomiarowych dla emisji zanieczyszczeƒ gazowych

mierzonych w

1) spalinach nierozcieƒczonych — uk∏ad przedstawiony na rys. 2 w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia;

2) rozcieƒczonych spalinach w uk∏adzie przep∏ywu

ca∏kowitego rozcieƒczonej mieszaniny — uk∏ad

przedstawiony na rys. 3 w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia.

§ 24. 1. Je˝eli silnik o zap∏onie iskrowym spe∏nia

wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu dotyczàce

emisji zanieczyszczeƒ gazowych, nie mo˝na odmówiç

wydania certyfikatu homologacji typu dla typu silnika

lub rodziny silników oraz ˝àdaç spe∏niania innych ni˝

okreÊlone w rozporzàdzeniu wymagaƒ dla tego typu

silnika w zakresie emisji zanieczyszczeƒ gazowych do

atmosfery przez niedrogowe maszyny ruchome,

w których silnik jest zamontowany.

2. Nie wydaje si´ certyfikatu homologacji typu dla

typu silnika o zap∏onie iskrowym lub rodziny tych silników dla niedrogowej maszyny ruchomej, w

1) etapie I — je˝eli silnik nie spe∏nia wymagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu oraz emisja zanieczyszczeƒ gazowych z silnika przekracza wartoÊci graniczne okreÊlone w § 26 pkt 1;

2) etapie II — po dniu 1 sierpnia

a) 2004 r. dla silników klasy SN:1 i SN:2,

b) 2006 r. dla silników klasy SN:4,

c) 2007 r. dla silników klas SH:1, SH:2 i SN:3,

d) 2008 r. dla silników klasy SH:3

— je˝eli silnik o zap∏onie iskrowym nie spe∏nia wymagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu oraz emisja

zanieczyszczeƒ gazowych z silnika przekracza wartoÊci graniczne, o których mowa w § 26 pkt 2.

3. Przepisów ust. 2 pkt 2 oraz § 4 ust. 1 nie stosuje

si´ do silników przeznaczonych do u˝ytkowania przez

si∏y zbrojne.

§ 25. 1. W okresie 36 miesi´cy od dat wymienionych w § 24 ust. 2 pkt 2 wartoÊci granicznych emisji

Poz. 1681

§ 23. Silniki o zap∏onie iskrowym, zaliczone do klasy g∏ównej S — ma∏e silniki o mocy netto ≤ 19 kW,

dzieli si´ na nast´pujàce klasy

1) H — silniki przeznaczone do maszyn „trzymanych

w r´ku”;

2) N — silniki przeznaczone do maszyn „nietrzymanych w r´ku”.

zanieczyszczeƒ gazowych, o których mowa w § 26

pkt 2, nie stosuje si´ do

1) rodziny silników, których produkcja jest nie wi´ksza ni˝ 25 000 sztuk, pod warunkiem ˝e rodziny

tych silników majà ró˝ne pojemnoÊci skokowe;

2) silników, których produkcja roczna nie przekracza

25 000 sztuk;

3) silników, które b´dà zamontowane w nast´pujàcych maszynach

a) pile ∏aƒcuchowej trzymanej w r´ku — urzàdzeniu trzymanym w r´ku, zaprojektowanym do

ci´cia drewna za pomocà ∏aƒcucha pi∏y, zaprojektowanym do trzymania w dwóch r´kach, z silnikiem o pojemnoÊci skokowej przekraczajàcej 45 cm3, zgodnie z normà EN ISO 11681-1,

b) maszynie z uchwytem w górnej cz´Êci: wiertarki i pi∏y ∏aƒcuchowe do ci´cia drewna, trzymanej w r´ku — urzàdzeniu trzymanym w r´ku,

z uchwytem w górnej cz´Êci, zaprojektowanym

do wiercenia otworów lub ci´cia drewna za pomocà ∏aƒcucha pi∏y, zgodnie z normà EN ISO

11681-2,

c) pile do ci´cia krzewów, trzymanej w r´ku, wyposa˝onej w silnik spalinowy — urzàdzeniu trzymanym w r´ku, z wirujàcym ostrzem wykonanym

z metalu lub tworzywa sztucznego, przeznaczonym do ci´cia trawy, krzaków, ma∏ych drzew

i podobnych roÊlin; urzàdzenie to musi byç zaprojektowane zgodnie z normà EN ISO 11806 do

pracy w wielu pozycjach, w szczególnoÊci poziomej, odwróconej, i mieç silnik o pojemnoÊci skokowej przekraczajàcej 40 cm3,

13/10/05

14:51

Page 13268

— 13268 —

d) przycinarce do ˝ywop∏otów trzymanej w r´ku —

urzàdzeniu zaprojektowanym do przycinania

˝ywop∏otów i krzewów za pomocà jednego lub

wielu ostrz o ruchu post´powo 0-zwrotnym,

zgodnie z normà EN 774,

e) przycinarce wyposa˝onej w silnik spalinowy,

trzymanej w r´ku — urzàdzeniu przeznaczonym

do ci´cia materia∏ów twardych, takich jak kamieƒ, asfalt, beton oraz stal, za pomocà wirujàcego metalowego ostrza, wyposa˝onym w silnik o pojemnoÊci skokowej przekraczajàcej

50 cm3, zgodnie z normà EN 1454,

Poz. 1681

wszystkim do specjalnych celów, w tym do uprawy roli, oraz pi∏ach rotacyjnych, urzàdzeniach do

napowietrzania trawników i generatorach.

2. Do rodziny silników i silników, o których mowa

w ust. 1, w okresie 36 miesi´cy od dat wymienionych

w § 24 ust. 2 pkt 2, stosuje si´ wartoÊci graniczne emisji

zanieczyszczeƒ gazowych, o których mowa w § 26 pkt 1.

§ 26. WartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych okreÊla si´ dla poszczególnych kategorii silników o zap∏onie iskrowym, w dwóch etapach

f) nietrzymanych w r´ku klasy SN:3 z poziomym

wa∏em korbowym, które wytwarzajà moc równà

lub wi´kszà ni˝ 2,5 kW i sà stosowane przede

1) etapie I — zmierzona emisja tlenku w´gla, emisja

w´glowodorów, emisja tlenków azotu oraz suma

w´glowodorów i tlenków azotu nie mo˝e przekroczyç wartoÊci podanych w tabeli poni˝ej

2) etapie II — zmierzona emisja tlenku w´gla oraz

emisja sumy w´glowodorów i tlenków azotu,

okreÊlona z uwzgl´dnieniem wspó∏czynników po-

gorszenia emisji, o których mowa w za∏àczniku

nr 3 do rozporzàdzenia, nie mo˝e przekroczyç

wartoÊci podanych w poni˝szej tabeli

Rozdzia∏ 4

Warunki i tryb przeprowadzania badaƒ silników

2) podstawowe cechy silnika;

3) wykaz rodziny silników.

§ 27. 1. Producent lub jego upowa˝niony przedstawiciel przed wprowadzeniem do obrotu silników sk∏ada wniosek do jednostki, która b´dzie przeprowadzaç

badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników,

o wydanie certyfikatu homologacji typu silnika lub rodziny silników.

3. W przypadku gdy wniosek, o którym mowa

w ust. 1, dotyczy rodziny silników, powinien byç do

niego do∏àczony opis

2. Wniosek, o którym mowa w ust. 1, powinien zawieraç

3) ka˝dego z typów silników w rodzinie silników —

oddzielnie dla ka˝dego typu silnika.

1) nazw´ i adres producenta lub imi´ i nazwisko oraz

adres jego upowa˝nionego przedstawiciela;

4. Wraz z wnioskiem, o którym mowa w ust. 1, nale˝y przedstawiç do badaƒ

1) silnika macierzystego;

2) ogólny rodziny silników;

13/10/05

14:51

Page 13269

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13269 —

1) silnik danego typu lub

2) silnik macierzysty w przypadku wystàpienia o wydanie certyfikatu homologacji typu dla rodziny silników.

5. Podstawowe cechy charakterystyczne silnika

macierzystego oraz rodziny silników okreÊlajà za∏àczniki nr 1.2. i 1.3. do rozporzàdzenia.

§ 28. 1. Jednostka, która b´dzie przeprowadzaç badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników po

otrzymaniu wniosku, o którym mowa w § 27 ust. 1

1) sprawdza, czy silnik

Poz. 1681

niezb´dne, dodatkowy silnik macierzysty wytypowany

przez jednostk´, która przeprowadza∏a badania zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników.

5. Jednostka przeprowadzajàca badania zgodnoÊci

typu silnika lub rodziny silników prowadzi wykaz

1) wystawionych certyfikatów homologacji typu produkowanych silników;

2) udzielanych homologacji typu.

6. Wzór certyfikatu homologacji typu okreÊla za∏àcznik nr 4 do rozporzàdzenia.

a) przedstawiony do badaƒ jest zgodny z typem

silnika, dla którego ma byç wydany certyfikat

homologacji typu,

7. Wzór wykazu udzielanych homologacji typu silników lub rodziny silników okreÊla za∏àcznik nr 5 do

rozporzàdzenia.

b) macierzysty jest reprezentatywny dla rodziny

silników,

§ 29. 1. Je˝eli w∏aÊciwoÊci typu silnika lub rodziny

silników mo˝na oceniç tylko w po∏àczeniu z innymi

cz´Êciami niedrogowych maszyn ruchomych, zakres

certyfikatu homologacji typu odpowiednio ogranicza

si´.

c) jest zgodny z opisem technicznym silnika;

2) przeprowadza badania w celu okreÊlenia wielkoÊci

a) emisji zanieczyszczeƒ gazowych i py∏owych dla

silników o zap∏onie samoczynnym, w sposób

okreÊlony w procedurze testu, o której mowa

w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia,

b) emisji zanieczyszczeƒ gazowych dla silników

o zap∏onie iskrowym, w sposób okreÊlony

w procedurze testu, o której mowa w za∏àczniku

nr 3 do rozporzàdzenia;

3) sprawdza, czy producent wprowadzi∏ system i procedury zapewniajàce skuteczne sterowanie zgodnoÊcià produkcji z certyfikowanym typem silnika.

2. Je˝eli dokonane sprawdzenia i przeprowadzone

badania potwierdzà, ˝e silnik spe∏nia wymagania

okreÊlone w rozporzàdzeniu i producent wprowadzi∏

system i procedury, o których mowa w ust. 1 pkt 3,

jednostka, która przeprowadza∏a badania zgodnoÊci

typu silnika lub rodziny silników, wydaje certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny silników.

3. Certyfikat homologacji typu zawiera

1) nazw´ i adres producenta silników;

2) oznaczenie fabryczne silnika macierzystego oraz

typu rodziny silników, o ile ich dotyczy;

3) fabryczny kod typu, jakim zosta∏ oznaczony silnik,

jego usytuowanie i sposób przymocowania;

4) wykaz niedrogowych maszyn ruchomych, które

majà byç nap´dzane przez silnik;

5) nazw´ i adres upowa˝nionego przedstawiciela

producenta;

6) usytuowanie, kodowanie i sposoby przymocowania oznaczeƒ silnika;

7) adres zak∏adu montujàcego silnik.

4. Je˝eli na podstawie dokonanego sprawdzenia,

o którym mowa w ust. 1 pkt 1, wybrany silnik nie

w pe∏ni reprezentuje typ lub rodzin´ silników, producent powinien dostarczyç inny silnik lub, je˝eli jest to

2. W przypadku okreÊlonym w ust. 1 certyfikat homologacji typu powinien zawieraç tak˝e informacje

dotyczàce ograniczenia stosowania silnika lub rodziny

silników oraz warunki dla ich instalowania.

3. Informacje oraz warunki, o których mowa

w ust. 2, powinny byç do∏àczone do wyprodukowanego egzemplarza silnika.

§ 30. Jednostka, która przeprowadzi∏a badania

zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, z zastrze˝eniem § 31, nie mo˝e odmówiç wydania certyfikatu

homologacji typu oraz ˝àdaç spe∏nienia innych wymagaƒ w zakresie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych ni˝ okreÊlone w rozporzàdzeniu, je˝eli silnik lub rodzina silników spe∏niajà wymagania okreÊlone w rozporzàdzeniu.

§ 31. Jednostka, która przeprowadzi∏a badania

zgodnoÊci typu silnika lub rodziny silników, odmawia

wydania certyfikatu homologacji typu silnika lub rodziny silników, je˝eli silnik lub rodzina silników nie

spe∏niajà wymagaƒ okreÊlonych w rozporzàdzeniu dla

nast´pujàcych kategorii

1) A—C, po dniu 30 czerwca 1998 r.;

2) D, po dniu 31 grudnia 1999 r.;

3) E, po dniu 31 grudnia 2000 r.;

4) F, po dniu 31 grudnia 2001 r.;

5) G, po dniu 31 grudnia 2002 r.;

6) H, po dniu 30 czerwca 2005 r. albo po dniu 31 grudnia 2009 r.;

7) I, po dniu 31 grudnia 2005 r. albo po dniu 31 grudnia 2009 r.;

8) J, po dniu 31 grudnia 2006 r. albo po dniu 31 grudnia 2010 r.;

9) K, po dniu 31 grudnia 2005 r. albo po dniu 31 grudnia 2009 r.;

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13270

— 13270 —

10) V1, po dniu

a) 31 grudnia 2005 r. dla silników, o których mowa

w § 13 ust. 8 pkt 1,

b) 30 czerwca 2005 r. dla silników, o których mowa

w § 13 ust. 8 pkt 2 lub pkt 3,

c) 31 grudnia 2006 r. dla silników, o których mowa

w § 13 ust. 8 pkt 4;

11) V2, po dniu 31 grudnia 2007 r.;

12) RCA, po dniu 30 czerwca 2005 r.;

13) RCB, po dniu 31 grudnia 2010 r.;

14) RLA, po dniu 31 grudnia 2005 r.;

15) RHA, po dniu 31 grudnia 2007 r.;

16) RB, po dniu 31 grudnia 2010 r.;

17) L, po dniu 31 grudnia 2009 r.;

18) M, po dniu 31 grudnia 2010 r.;

19) N, po dniu 31 grudnia 2010 r.;

20) P, po dniu 31 grudnia 2011 r.;

21) Q, po dniu 31 grudnia 2012 r.;

22) R, po dniu 31 grudnia 2013 r.

§ 32. W przypadku wprowadzenia zmian w dokumentacji silnika o zap∏onie samoczynnym w zakresie

danych w niej zawartych, na podstawie których wydano certyfikat homologacji typu dla typu silnika lub rodziny silników, i stwierdzeniu, ˝e produkowane silniki

sà niezgodne z typem silnika lub rodzinà silników opisanymi w certyfikacie homologacji typu, jednostka,

która przeprowadzi∏a badania zgodnoÊci typu silnika

lub rodziny silników, powinna

1) w okresie 6 miesi´cy od dnia stwierdzenia wprowadzenia zmian w dokumentacji silnika przeprowadziç weryfikacj´ silników produkowanych,

w zakresie ich zgodnoÊci z certyfikatem homologacji typu;

2) wycofaç certyfikat homologacji typu, je˝eli producent nie postàpi zgodnie z zaleceniami wynikajàcymi z przeprowadzonej weryfikacji;

3) w okresie miesiàca od dnia wycofania certyfikatu

homologacji typu poinformowaç ministra w∏aÊciwego do spraw gospodarki o przyczynach wycofania certyfikatu homologacji typu.

§ 33. 1. Na ˝àdanie jednostki, która wyda∏a certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny silników, producent lub jego upowa˝niony przedstawiciel powinien, w ciàgu 45 dni po zakoƒczeniu roku kalendarzowego, sporzàdziç wykaz.

2. Wykaz powinien okreÊlaç wspó∏zale˝noÊç pomi´dzy numerami identyfikacyjnymi odpowiednich

typów silników lub rodzin silników a numerami wystawionych certyfikatów homologacji typu oraz zawieraç

szczegó∏owe informacje dotyczàce planowanego zaprzestania produkcji certyfikowanego typu silnika lub

rodziny silników.

Poz. 1681

3. W wykazie producent zamieszcza informacje

o typach silników lub rodzinie silników wraz z numerami identyfikacyjnymi tych silników, które zamierza

produkowaç po przed∏o˝eniu wykazu jednostce, która

wyda∏a certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny

silników.

4. Producent powinien przechowywaç wykaz co

najmniej przez okres 20 lat od dnia zaprzestania produkcji homologowanego typu silnika lub rodziny silników.

§ 34. 1. Producent lub jego upowa˝niony przedstawiciel informuje jednostk´, która wyda∏a certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny silników, o wszelkich zmianach danych silnika oraz wprowadzonych

zmianach do ich projektów. W takim przypadku jednostka udzielajàca homologacji wydaje uzupe∏nienie

do certyfikatu homologacji typu.

2. Je˝eli jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny silników, stwierdzi, ˝e

zmiany, o których mowa w ust. 1, uzasadniajà przeprowadzenie powtórnych badaƒ lub dokonanie

sprawdzeƒ, powinna poinformowaç o tym producenta lub jego upowa˝nionego przedstawiciela i wydaç

uzupe∏nienie do certyfikatu homologacji typu, o ile powtórne badania lub sprawdzenia uzyskajà wynik pozytywny.

3. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji

typu silnika lub rodziny silników, w uzupe∏nieniu do

certyfikatu homologacji typu zamieszcza szczegó∏owe

uzasadnienie i dat´ jego wydania.

§ 35. 1. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny silników, przekazuje na

˝àdanie w∏aÊciwych organów

1) wykaz wyprodukowanych silników, dla których wydano certyfikat homologacji typu, wed∏ug wzoru

okreÊlonego w za∏àczniku nr 6 do rozporzàdzenia;

2) arkusz danych silników posiadajàcych homologacje typu, wed∏ug wzoru okreÊlonego w za∏àczniku

nr 7 do rozporzàdzenia.

2. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji

typu silnika lub rodziny silników, sprawdza, o ile jest

to konieczne, prawid∏owoÊç oznaczenia numerami

identyfikacyjnymi silników produkowanych zgodnie

z wymaganiami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu; dodatkowe sprawdzenia jednostka udzielajàca homologacji typu powinna przeprowadzaç tak˝e w zakresie

zgodnoÊci produkcji silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwych normach.

§ 36. 1. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji typu silnika lub rodziny silników, wykonujàc

czynnoÊci, o których mowa w § 28 ust. 1 pkt 2, sprawdza, czy producent silników zapewnia, ˝e przyj´ty system i procedury sterowania jakoÊcià produkcji funkcjonujà zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie, a tak˝e, czy

1) dysponuje niezb´dnymi przyrzàdami dla sprawdzenia zgodnoÊci ka˝dego egzemplarza silnika

z certyfikowanym typem;

13/10/05

14:51

Page 13271

— 13271 —

2) zapewnia w∏aÊciwà rejestracj´ wyników badaƒ

sprawdzajàcych oraz posiada dokumentacj´ tych

badaƒ;

3) analizuje wyniki badaƒ sprawdzajàcych ka˝dego

silnika, w celu zweryfikowania i zapewnienia stabilnoÊci charakterystyk silnika, bioràc pod uwag´

rozrzut produkcji;

4) zapewnia, aby pobrana do badaƒ sprawdzajàcych

próbka silnika lub jego cz´Êci, wykazujàca niezgodnoÊç z certyfikowanym typem silnika, zosta∏a

zastàpiona innà próbkà, w celu przeprowadzenia

badania powtórnego.

2. Producent powinien podjàç niezb´dne dzia∏ania

w celu zapewnienia zgodnoÊci produkcji silników lub rodziny silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwych normach, w przypadku naruszenia tych wymagaƒ.

3. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji

typu silnika lub rodziny silników, mo˝e, w dowolnym

czasie, dokonaç kontroli u producenta zgodnoÊci produkcji silników lub rodziny silników z wymaganiami

okreÊlonymi w ust. 1.

4. Producent udost´pnia jednostce dokonujàcej

kontroli, o której mowa w ust. 3, dokumenty badaƒ

sprawdzajàcych i zapisy dotyczàce przeglàdów produkcji silników lub rodziny silników.

5. Je˝eli w wyniku przeprowadzonych kontroli,

o których mowa w ust. 3, jednostka udzielajàca homologacji typu stwierdzi, ˝e poziom produkcji jest niezadowalajàcy lub konieczna jest weryfikacja informacji

zawartych we wniosku, o którym mowa w § 27 ust. 1,

powinna zastosowaç nast´pujàcà procedur´

7. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji

typu silnika lub rodziny silników podczas kontroli

zgodnoÊci produkcji silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie, przeprowadza badania silników cz´Êciowo lub ca∏kowicie dotartych zgodnie

z wymaganiami producenta.

8. Jednostka, która wyda∏a certyfikat homologacji

typu silnika lub rodziny silników, przeprowadza raz

w roku kontrol´ w zakresie zgodnoÊci produkcji silników z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie, a w przypadku, o którym mowa w ust. 5 pkt 2,

w terminie umo˝liwiajàcym dokonanie sprawdzenia,

czy zosta∏y podj´te niezb´dne dzia∏ania majàce na celu uzyskanie tej zgodnoÊci.

§ 37. 1. Producent silników lub jego upowa˝niony

przedstawiciel powinien dostarczyç niezw∏ocznie, na

˝àdanie jednostki, która wyda∏a certyfikat homologacji

Poz. 1681

1) jeden silnik z danej serii poddaç badaniom, zgodnie z procedurà testu, o której mowa w za∏àcznikach nr 2 lub 3 do rozporzàdzenia; emisja tlenków

w´gla, w´glowodorów, tlenków azotu i czàstek

sta∏ych nie powinna przekraczaç wartoÊci granicznych okreÊlonych w § 14 ust. 3 i 4;

2) w przypadku gdy silnik z danej serii nie spe∏nia wymagaƒ, o których mowa w pkt 1, wykonaç pomiary

zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych na próbce silników z ich produkcji seryjnej i podlegajàcych

tym samym wymaganiom; liczb´ silników przeznaczonych do pomiarów okreÊla producent w uzgodnieniu z jednostkà udzielajàcà homologacji typu;

3) dla ka˝dego z silników, który zosta∏ dodatkowo wybrany do badaƒ, i silnika badanego wyznacza si´

Êrednià arytmetycznà (grafika) z uzyskanych wartoÊci wielkoÊci zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek

sta∏ych.

6. Uznaje si´, ˝e produkcja silników jest zgodna

z wymaganiami okreÊlonymi we w∏aÊciwej normie, je˝eli spe∏niony jest warunek

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

L — wartoÊç granicznà w stosunku do ka˝dego rozpatrywanego zanieczyszczenia ustalonà w sposób okreÊlony w § 14 ust. 2 i 4;

St — odchylenie standardowe uzyskanych wartoÊci

emisji zanieczyszczeƒ;

k — wspó∏czynnik statystyczny zale˝ny od liczby silników w próbce n, okreÊlony w poni˝szej tabeli

typu silnika lub rodziny silników, niezb´dne informacje dotyczàce nabywców silników wraz z numerami

identyfikacyjnymi tych silników.

2. W przypadku gdy producent silników lub jego

upowa˝niony przedstawiciel nie dostarczy informacji,

o których mowa w ust. 1, certyfikat homologacji typu

dotyczàcy odpowiedniego typu silnika lub rodziny silników mo˝e zostaç cofni´ty.

Rozdzia∏ 5

Sposób oznakowania silników

§ 38. 1. Na egzemplarzu silnika wyprodukowanego

zgodnie z typem silnika i dla którego wystawiono certyfikat homologacji typu producent umieszcza oznakowanie zawierajàce

1) nazw´ i adres producenta lub znak towarowy;

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13272

— 13272 —

Poz. 1681

3) numer certyfikatu homologacji typu.

nr ... z ... maszyn (ca∏kowita liczba maszyn w danym

przedziale mocy) z silnikiem nr .... posiadajàcym certyfikat homologacji typu”.

2. Oznakowanie musi byç trwa∏e, czytelne i niedajàce si´ usunàç przez okres eksploatacji silnika.

7. Silnik zamienny nale˝y oznakowaç nast´pujàcym tekstem: „Silnik zamienny”.

3. Nalepki lub tabliczki, na których umieszczone

jest oznakowanie, powinny byç przymocowane do silnika w taki sposób, aby by∏y trwa∏e przez okres jego

eksploatacji i nie mog∏y byç usuni´te bez ich zniszczenia lub uszkodzenia.

8. Na dodatkowych etykietach, o których mowa

w § 20 ust. 2, nale˝y zamieÊciç nast´pujàcy tekst: „Silnik wprowadzony do obrotu wed∏ug formu∏y elastycznej”.

2) oznaczenie typu silnika oraz numeru identyfikacyjnego egzemplarza silnika;

4. Oznakowanie umieszcza si´

1) na tej cz´Êci silnika, która jest niezb´dna do jego

normalnego dzia∏ania i nie podlega wymianie

w okresie jego eksploatacji;

2) w taki sposób, aby by∏o ∏atwo widoczne po skompletowaniu na silniku urzàdzeƒ pomocniczych,

niezb´dnych do jego dzia∏ania.

5. Silnik wyposa˝a si´ w dodatkowà, dajàcà si´

przemieszczaç tabliczk´ wykonanà z trwa∏ego materia∏u, na której powinny byç umieszczone informacje,

o których mowa w ust. 1, w taki sposób, aby by∏y widoczne i ∏atwo dost´pne, gdy silnik jest zamontowany

w niedrogowej maszynie ruchomej.

§ 39. 1. Silniki przed opuszczeniem linii produkcyjnej powinny posiadaç wszystkie oznakowania.

2. Oznakowania silników w zestawieniu z ich numerami identyfikacyjnymi powinny byç takie, aby

umo˝liwia∏y jednoznaczne okreÊlenie kolejnoÊci produkcji silników.

Rozdzia∏ 6

Przepisy przejÊciowe i koƒcowe

6. Na etykiecie, o której mowa w § 20 ust. 2, powinien byç umieszczony nast´pujàcy tekst: „Maszyna

§ 40. 1. Do dnia 30 czerwca 2007 r. mogà byç wprowadzane do obrotu silniki przeznaczone do monta˝u

w statkach ˝eglugi Êródlàdowej, które spe∏niajà wymagania ustalone przez Centralnà Komisj´ ˚eglugi na

Renie z dnia 11 maja 2000 r. — etap I, dla których wartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych wynoszà

2. Od dnia 1 lipca 2007 r. mogà byç wprowadzane do

obrotu silniki przeznaczone do monta˝u w statkach ˝eglugi Êródlàdowej, które spe∏niajà wymagania ustalone

przez Centralnà Komisj´ ˚eglugi na Renie z dnia 31 maja 2001 r. — etap II, dla których wartoÊci graniczne emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych wynoszà

§ 41. Rozporzàdzenie wchodzi w ˝ycie po up∏ywie 30 dni od dnia og∏oszenia.

Minister Gospodarki i Pracy: J. Piechota

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13273

— 13273 —

Poz. 1681

Za∏àczniki do rozporzàdzenia Ministra Gospodarki

z dnia 19 sierpnia 2005 r. (poz. 1681)

Za∏àcznik nr 1

DOKUMENT INFORMACYJNY nr

Dotyczàcy certyfikatu homologacji typu i odnoszàcy si´ do dzia∏aƒ zaradczych majàcych na celu

ograniczenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych z silników spalinowych przeznaczonych

do zabudowy w niedrogowych maszynach ruchomych

Silnik macierzysty/typ silnika(1)

1. Dane ogólne

1) marka silnika (nazwa producenta) .........................................................................................................................

2) typ i nazwa handlowa silnika macierzystego i (je˝eli dotyczy) rodziny silnika(-ów)(1) ....................................

3) symbol kodu producenta oznaczonego na silniku(-ach) ......................................................................................

4) wykaz maszyn przewidzianych do nap´du przez silnik(2) ....................................................................................

5) nazwa i adres producenta .....................................................................................................................................

6) nazwa i adres upowa˝nionego przedstawiciela producenta (je˝eli wyst´puje) .................................................

7) usytuowanie, kodowanie i sposób przymocowania numeru identyfikacyjnego silnika

8) usytuowanie i sposób przymocowania znaku homologacji WE .........................................................................

9) adresy zak∏adów montujàcych ..............................................................................................................................

2. Za∏àczniki

1) Podstawowe cechy charakterystyczne silnika(-ów) macierzystego(-ych) (za∏àcznik nr 1.1)

2) Podstawowe cechy charakterystyczne rodziny silników (za∏àcznik 1.2)

3) Podstawowe cechy charakterystyczne typów silników w rodzinie (za∏àcznik 1.3)

4) Cechy charakterystyczne zwiàzanych z silnikiem cz´Êci maszyn ruchomych

5) Fotografie silnika macierzystego

6) Wykaz dodatkowych za∏àczników (je˝eli wyst´pujà)

———————

(1) Niepotrzebne skreÊliç.

(2) Jak okreÊlono w § 3 ust. 2 rozporzàdzenia.

13/10/05

14:51

Page 13274

— 13274 —

Poz. 1681

Za∏àcznik nr 1.1

PODSTAWOWE CECHY CHARAKTERYSTYCZNE SILNIKA MACIERZYSTEGO(1)

1. Opis silnika powinien zawieraç informacje dotyczàce

1) nazwy i adresu producenta ..................................................................................................................................

2) oznaczeƒ fabrycznych silnika ................................................................................................................................

3) liczby suwów — czterosuwowy/dwusuwowy(2) ..................................................................................................

4) Êrednicy cylindra .......................................................................................................................................... (mm)

5) skoku t∏oka .................................................................................................................................................... (mm)

6) liczby i uk∏adu cylindrów ........................................................................................................................................

7) pojemnoÊci skokowej silnika ....................................................................................................................... (cm3)

8) znamionowej pr´dkoÊci obrotowej ......................................................................................................................

9) pr´dkoÊci obrotowej maksymalnego momentu .................................................................................................

10) obj´toÊciowego stopnia spr´˝enia (3) ..................................................................................................................

11) opisu uk∏adu spalania ...........................................................................................................................................

12) rysunku(-ów) komory spalania i denka t∏oka ......................................................................................................

13) minimalnego pola przekroju poprzecznego powierzchni otworów dolotowych i wylotowych .....................

1.1. Uk∏ad ch∏odzenia

1.1.1. W przypadku ch∏odzenia cieczà nale˝y podaç nast´pujàce informacje

1) rodzaj cieczy ......................................................................................................................................................

2) czy ma zastosowanie pompa cyrkulacyjna: tak/nie(2) ....................................................................................

3) charakterystyka lub marka oraz typ (je˝eli dotyczy) ......................................................................................

4) prze∏o˝enie(-a) nap´du(-ów) (je˝eli dotyczy) ..................................................................................................

1.1.2. W przypadku ch∏odzenia powietrzem nale˝y podaç nast´pujàce informacje

1) czy ma zastosowanie dmuchawa tak/nie(2) ....................................................................................................

2) charakterystyka lub marka oraz typ (je˝eli dotyczy) ......................................................................................

3) prze∏o˝enie(-a) nap´du(-ów) (je˝eli dotyczy) ..................................................................................................

1.1.3. Temperatura dopuszczana przez producenta

1) ch∏odzenie cieczà: maksymalna temperatura na wylocie .......................................................................... K

2) ch∏odzenie powietrzem: zalecany punkt pomiarowy ....................................................................................

3) maksymalna temperatura w zalecanym punkcie pomiarowym ................................................................ K

4) maksymalna temperatura ∏adunku powietrza na wlocie do ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego (je˝eli

dotyczy) .......................................................................................................................................................... K

5) maksymalna temperatura spalin w punkcie przewodu(-ów) wylotowego(-ych) przylegajàcego(-ych) do

zewn´trznego(-ych) ko∏nierza(-y) kolektora wylotowego ........................................................................... K

6) temperatura oleju smarujàcego: minimalna: .............................................................................................. K

maksymalna: .......................................................................................... K

1.1.4. Spr´˝arka do∏adowujàca, czy ma zastosowanie: tak/nie(2)

1) marka .................................................................................................................................................................

2) typ ......................................................................................................................................................................

3) opis uk∏adu (maksymalne ciÊnienie do∏adowania, upust spalin, je˝eli dotyczy) ........................................

4) czy wyst´puje ch∏odnica powietrza do∏adowujàcego: tak/ nie(2)

1.1.5. Uk∏ad dolotowy: maksymalne dopuszczalne podciÊnienie powietrza dolotowego przy znamionowej

pr´dkoÊci obrotowej silnika i 100 % obcià˝eniu: ......................................................................................... kPa

1.1.6. Uk∏ad wylotowy: maksymalne dopuszczalne nadciÊnienie spalin przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej

silnika i 100 % obcià˝eniu: ........................................................................................................................... kPa.

13/10/05

14:51

Page 13275

— 13275 —

Poz. 1681

2. Dodatkowe urzàdzenia do oczyszczania spalin, opis lub schematy

2.1. Zasilanie paliwem

2.1.1. Pompa podajàca

CiÊnienie zasilania(3) lub wykres charakterystyki (kPa) .....................................................................................

2.1.2. Uk∏ad wtryskowy

2.1.2.1. Pompa

1) marka .............................................................................................................................................................

2) typ ...................................................................................................................................................................

3) wydatek: ............... i .............. mm3(3) na skok lub cykl przy maksymalnej dawce pr´dkoÊci obrotowej

pompy ..................... obr/min znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i odpowiednio ........................ obr/min

(pr´dkoÊci obrotowej momentu maksymalnego) lub wykres charakterystyki (podaç metod´ pomiaru

na silniku/na stanowisku probierczym(1))

2.1.3. Wyprzedzenie wtrysku

1) krzywa wyprzedzenia wtrysku(3) .....................................................................................................................

2) ustawienie poczàtku wtrysku(3) ......................................................................................................................

2.1.4. Przewody wtryskowe

1) d∏ugoÊç (mm) ....................................................................................................................................................

2) Êrednica wewn´trzna (mm) .............................................................................................................................

2.1.5. Wtryskiwacz

1) marka ................................................................................................................................................................

2) typ .....................................................................................................................................................................

3) ciÊnienie otwarcia wtryskiwacza(2) lub wykres charakterystyki .......................................................... (kPa)

2.1.6. Regulator

1) marka ................................................................................................................................................................

2) typ .....................................................................................................................................................................

3) pr´dkoÊç obrotowa poczàtku odcinania przy pe∏nym obcià˝eniu(3) (obr/min) ..........................................

4) maksymalna pr´dkoÊç obrotowa bez obcià˝enia(3) (obr/min) .....................................................................

5) pr´dkoÊç obrotowa biegu ja∏owego(3) (obr/min) ..........................................................................................

2.1.7. Uk∏ad zimnego rozruchu

1) marka ................................................................................................................................................................

2) typ .....................................................................................................................................................................

3) opis ...................................................................................................................................................................

2.2. Uk∏ad rozrzàdu

2.2.1. Maksymalny wznios oraz kàt otwarcia i zamkni´cia w stosunku do po∏o˝enia zwrotnego lub dane

ekwiwalentne ........................................................................................................................................................

2.2.2. Luzy zaworowe kontrolne lub robocze(2) ............................................................................................................

———————

(1) W przypadku kilku silników nale˝y podaç dla ka˝dego z nich.

(2) Niepotrzebne skreÊliç.

(3) Podaç tolerancje.

13/10/05

14:51

Page 13276

— 13276 —

Poz. 1681

Za∏àcznik nr 1.2

PODSTAWOWE CECHY CHARAKTERYSTYCZNE RODZINY SILNIKÓW

1. Rodzina silników mo˝e byç zdefiniowana przez podstawowe parametry konstrukcyjne, które sà wspólne dla

silników w obr´bie rodziny. W niektórych przypadkach mo˝e wyst´powaç wzajemne oddzia∏ywanie parametrów. Te skutki tak˝e bierze si´ pod uwag´ dla zapewnienia, ˝e tylko silniki o podobnych charakterystykach

emisji spalin sà w∏àczone do rodziny silników. Aby silniki mog∏y byç uznane za nale˝àce do tej samej rodziny silników, muszà mieç wspólne podstawowe parametry okreÊlone poni˝ej

1.1. Cykl spalania

1) silnik 2-suwowy;

2) silnik 4-suwowy.

1.2. Czynnik ch∏odzàcy silnik

1) powietrze;

2) woda;

3) olej.

1.3. PojemnoÊç skokowa pojedynczego cylindra zawarta w przedziale mi´dzy 85 % a 100 % najwi´kszej pojemnoÊci w obr´bie rodziny silników.

1.4. Sposób zasilania powietrzem.

1.5. Rodzaj paliwa

1) olej nap´dowy;

2) benzyna.

1.6. Typ/konstrukcja komory spalania.

1.7. Zawory i okna przelotowe — konfiguracja, wymiary i liczba.

1.8. Uk∏ad paliwowy

a) silnika o zap∏onie samoczynnym

— pompa — linia — pompa rz´dowa,

— pompa rozdzielaczowa,

— pojedynczy element,

— pompowtryskiwacz,

b) silnika o zap∏onie iskrowym

— gaênik,

— wtrysk do kana∏u dolotowego,

— wtrysk bezpoÊredni.

1.9. Cechy ró˝ne

— recyrkulacja spalin,

— wtrysk wody/emulsji,

— wtrysk powietrza,

— uk∏ad ch∏odzenia powietrza do∏adowania,

— rodzaj zap∏onu (samoczynny, iskrowy).

1.10. Dodatkowe urzàdzenia do oczyszczania spalin

— reaktor katalityczny utleniajàcy,

— reaktor katalityczny trójfunkcyjny,

— dopalacz,

— wychwytywacz czàstek sta∏ych.

2. Wybór silnika macierzystego.

2.1. Silnik macierzysty rodziny powinien byç wybrany wed∏ug podstawowej zasady najwi´kszej dawki paliwa

na skok pracy przy deklarowanej pr´dkoÊci obrotowej momentu maksymalnego.

W przypadku gdy dwa, lub wi´cej, silniki spe∏niajà to podstawowe kryterium, silnik macierzysty powinien

byç wybrany przy u˝yciu wtórnego kryterium dawki paliwa na skok przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej. W szczególnych okolicznoÊciach jednostka homologujàca mo˝e stwierdziç, ˝e najgorszy przypadek

poziomu emisji rodziny mo˝e byç najlepiej scharakteryzowany przez badanie drugiego silnika. Wówczas

jednostka homologujàca mo˝e wybraç dodatkowy silnik do badaƒ, uwzgl´dniajàc cechy charakterystyczne, które wskazujà, ˝e mo˝e on mieç najwy˝sze poziomy emisji z silników w obr´bie tej rodziny.

13/10/05

14:51

Page 13277

— 13277 —

Poz. 1681

2.2. Je˝eli silniki w obr´bie rodziny posiadajà inne zmienne cechy charakterystyczne, które mogà byç uznane

za wp∏ywajàce na poziom emisji spalin, to cechy te muszà byç tak˝e zidentyfikowane i brane pod uwag´

przy wyborze silnika macierzystego.

3. Podstawowe cechy charakterystyczne rodziny silnika.

3.1.Wspólne parametry

3.1.1. Cykl spalania ..........................................................................................................................................................

3.1.2. Czynnik ch∏odzàcy .................................................................................................................................................

3.1.3. Sposób zasilania powietrzem ...............................................................................................................................

3.1.4. Typ komory spalania/konstrukcja ........................................................................................................................

3.1.5. Zawory i okna przelotowe — konfiguracja, wymiary i ich liczba .....................................................................

3.1.6. Uk∏ad paliwowy ....................................................................................................................................................

3.1.7. Uk∏ady „zarzàdzania” silnikiem

3.1.7.1. Dowód identycznoÊci nast´pujàcych uk∏adów na podstawie numeru(-ów) rysunku(-ów)

1) ch∏odzenia powietrza do∏adowujàcego;

2) recyrkulacji spalin;

3) wtrysku wody/emulsji;

4) wtrysku powietrza.

3.1.8. Uk∏ad dodatkowy do oczyszczania spalin

Dowód zgodnoÊci stosunku: pojemnoÊç uk∏adu do dawki paliwa na skok (lub wyst´powanie najni˝szej

wartoÊci dla silnika macierzystego) na podstawie numerów rysunków.

4. Wykaz rodziny silników

4.1. Nazwa rodziny silników: .........................................................................................................................................

4.2. Dane techniczne silników wchodzàcych w sk∏ad tej rodziny

13/10/05

14:51

Page 13278

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13278 —

Poz. 1681

Za∏àcznik nr 1.3

PODSTAWOWE CECHY CHARAKTERYSTYCZNE TYPU SILNIKA W OBR¢BIE RODZINY(1)

1. Opis silnika

1.1. Oznaczenie i adres producenta

1.2. Oznaczenie fabryczne silnika

1.3. Liczba suwów: czterosuwowy/dwusuwowy(2)

1.4. Ârednica cylindra (mm)

1.5. Skok t∏oka

1.6. Liczba i uk∏ad cylindrów

1.7. PojemnoÊç skokowa silnika (cm3)

1.8. Znamionowa pr´dkoÊç obrotowa

1.9. Pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego

1.10. Obj´toÊciowy stopieƒ spr´˝ania(3)

1.11. Opis uk∏adu spalania

1.12. Rysunek(-nki) komory spalania i denka t∏oka

1.13. Minimalne pole przekroju poprzecznego powierzchni otworów dolotowych i wylotowych

1.14. Uk∏ad ch∏odzenia

1.14.1. Cieczà

1) rodzaj cieczy;

2) pompa cyrkulacyjna: zastosowana/nie(2);

3) charakterystyka lub marka oraz typ, je˝eli dotyczy;

4) prze∏o˝enie nap´du, je˝eli dotyczy.

1.14.2. Powietrzem

1) dmuchawa: tak/nie(2);

2) charakterystyka lub marka oraz typ (je˝eli dotyczy);

3) prze∏o˝enie nap´du (je˝eli dotyczy)

1.15. Temperatura dopuszczana przez producenta

1.15.1. Ch∏odzenie cieczà — maksymalna temperatura na wylocie: ...................................................................... (K)

1.15.2. Ch∏odzenie powietrzem — punkt pomiarowy odniesienia: .............................................................................

1.15.3. Maksymalna temperatura ∏adunku powietrza na wlocie do ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego (je˝eli

dotyczy): ......................................................................................................................................................... (K)

1.15.4. Maksymalna temperatura spalin w punkcie przewodu wylotowego przylegajàcego do zewn´trznego

ko∏nierza kolektora wylotowego .................................................................................................................. (K)

1.15.5. Temperatura oleju smarujàcego

1) minimalna ................................................................................................................................................ (K);

2) maksymalna ............................................................................................................................................. (K).

1.16. Spr´˝arka do∏adowujàca: tak/nie(2)

1) marka: ................................................................................................................................................................

2) typ: .....................................................................................................................................................................

3) opis uk∏adu, w szczególnoÊci maksymalne ciÊnienie do∏adowania, upust spalin, je˝eli dotyczy

4) ch∏odnica powietrza do∏adowujàcego: tak/nie(2)

1.17. Uk∏ad dolotowy: maksymalne dopuszczalne podciÊnienie powietrza dolotowego przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej silnika i 100 % obcià˝eniu ............................................................................................... (kPa)

1.18. Uk∏ad wylotowy — maksymalne dopuszczalne nadciÊnienie spalin przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej silnika i 100 % obcià˝eniu .................................................................................................................... (kPa)

13/10/05

14:51

Page 13279

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13279 —

Poz. 1681

2. Opis dodatkowych urzàdzeƒ do oczyszczania spalin lub ich schematów

3. Zasilanie paliwem silników o zap∏onie samoczynnym

3.1. Pompa podajàca ciÊnienie zasilania(3) lub wykres jej charakterystyki ....................................................... (kPa)

3.2. Uk∏ad wtryskowy

1) pompa ..................................................................................................................................................................

2) marka ....................................................................................................................................................................

3) typ .........................................................................................................................................................................

4) wydatek: .......................................... i ...................................................... mm3 (3) na skok lub cykl przy pe∏nym wtrysku i pr´dkoÊci obrotowej pompy ....................... obr/min (znamionowa pr´dkoÊç obrotowa)

i odpowiednio ................................ (obr/min) (pr´dkoÊç obrotowa momentu maksymalnego) lub wykres

charakterystyki;

podaç metod´ pomiaru: na silniku/na stanowisku probierczym;

5) wyprzedzenie wtrysku

a) charakterystyka wyprzedzenia wtrysku(3) .....................................................................................................

b) kàt wyprzedzenia wtrysku(3) ..........................................................................................................................

6) przewody wtryskowe

a) d∏ugoÊç ..................................................................................................................................................... mm

b) Êrednica wewn´trzna .............................................................................................................................. mm

7) wtryskiwacz

a) marka ...............................................................................................................................................................

b) typ ....................................................................................................................................................................

c) ciÊnienie otwarcia wtryskiwacza(3) lub wykres charakterystyki ........................................................ (kPa)

8) regulator

a) marka ...............................................................................................................................................................

b) typ ....................................................................................................................................................................

c) pr´dkoÊç obrotowa poczàtku odcinania przy pe∏nym obcià˝eniu(3) ........................................ (obr/min),

d) maksymalna pr´dkoÊç obrotowa bez obcià˝enia(3) ................................................................... (obr/min),

e) pr´dkoÊç obrotowa biegu ja∏owego(3) ........................................................................................ (obr/min).

3.3. Uk∏ad zimnego rozruchu

1) marka ...................................................................................................................................................................

2) typ .........................................................................................................................................................................

3) opis .......................................................................................................................................................................

4. Zasilanie paliwem silników benzynowych

4.1. Gaênik

1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................

2) Typ(y): ..................................................................................................................................................................

4.2. Wtrysk paliwa do kana∏u dolotowego: jednopunktowy lub wielopunktowy: ....................................................

1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................

2) Typ(y) ...................................................................................................................................................................

4.3. Wtrysk bezpoÊredni: ................................................................................................................................................

1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................

2) Typ(y): ..................................................................................................................................................................

4.4. Nat´˝enie przep∏ywu paliwa i stosunek powietrze/paliwo przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i w pe∏ni

otwartej przepustnicy

5. Uk∏ad rozrzàdu

5.1. Maksymalny wznios oraz kàt otwarcia i zamkni´cia zaworów w stosunku do po∏o˝enia zwrotnego lub dane równowa˝ne.

5.2. Luzy zaworowe kontrolne lub robocze(2)

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13280

— 13280 —

Poz. 1681

5.2.1. Uk∏ad zmiennych faz rozrzàdu (jeÊli ma to zastosowanie i w podziale na dolotowy i/lub wylotowy)

5.3. Rodzaje uk∏adu rozrzàdu: ciàg∏y lub w∏àczony/wy∏àczony

5.3.1. Kàt zmiany krzywki na wa∏ku

6. Konfiguracja otworów dolotowych

6.1. Po∏o˝enie, rozmiar i liczba

7. Uk∏ad zap∏onu

7.1. Cewka zap∏onowa

1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................

2) Typ(y): ...................................................................................................................................................................

3) Liczba: ...................................................................................................................................................................

7.2. Âwieca(-ce) zap∏onowa(-we)

1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................

2) Typ(y): ...................................................................................................................................................................

7.3. Iskrownik

1) Marka(-ki): ............................................................................................................................................................

2) Typ(y): ...................................................................................................................................................................

7.4. Wyprzedzenie zap∏onu

1) Statyczne wyprzedzenie zap∏onu wzgl´dem wewn´trznego zwrotnego po∏o˝enia (kàt obrotu wa∏u korbowego w stopniach) ..............................................................................................................................................

2) Charakterystyka wyprzedzenia zap∏onu, je˝eli ma to zastosowanie ................................................................

8. Charakterystyka techniczna paliwa wzorcowego do badaƒ homologacyjnych i do badaƒ zgodnoÊci produkcji.

8.1. Paliwo wzorcowe do silników o zap∏onie samoczynnym niedrogowych maszyn ruchomych homologowanych wed∏ug wartoÊci granicznych dla etapów I i II oraz dla silników stosowanych w statkach ˝eglugi Êródlàdowej.

Uwaga: Podano podstawowe w∏aÊciwoÊci dla osiàgów silnika/emisji spalin.

———————

(1) Nale˝y podaç dla ka˝dego silnika rodziny.

(2) Niepotrzebne skreÊliç.

(3) Podaç tolerancj´.

13/10/05

14:51

Page 13281

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13281 —

Poz. 1681

Uwaga 1: Je˝eli jest wymagane obliczenie sprawnoÊci cieplnej silnika lub pojazdu, to wartoÊç opa∏owà

paliwa mo˝na obliczyç z wzoru

wartoÊç opa∏owa (netto) MJ/ kg = (46,423 – 8,792 • d2 + 3,17 • d) • ( 1 – (x + y + s)) + 9,42 • s – 2,499 • x

gdzie: d = g´stoÊç przy 288 K (15 °C)

x = masowy udzia∏ wody (%/100)

y = masowy udzia∏ popio∏u (%/100)

s = masowy udzia∏ siarki (%/100).

Uwaga 2: Przedstawione w opisie technicznym wartoÊci sà „wartoÊciami rzeczywistymi”. W ustalaniu ich

wartoÊci granicznych pos∏u˝ono si´ warunkami normy ASTM D 3244 „Zdefiniowanie podstaw do dyskusji o jakoÊci produktów z ropy naftowej”, a w ustaleniu wartoÊci minimalnej wzi´to pod uwag´ minimalnà ró˝nic´

2R powy˝ej zera; w ustaleniu wartoÊci maksymalnej i minimalnej — minimalna ró˝nica jest 4R mi´dzy nimi

(R = odtwarzalnoÊç).

Mimo tej zasady, która jest konieczna ze wzgl´dów statystycznych, wytwórca paliwa powinien jednak staraç si´ doprowadziç do wartoÊci zerowej, gdy wymagana wartoÊç maksymalna wynosi 2R, i do wartoÊci Êredniej, gdy podana jest maksymalna i minimalna wartoÊç graniczna. JeÊli konieczne jest wyjaÊnienie, czy paliwo

spe∏nia wymagania dotyczàce charakterystyki, warunki normy ASTM D 3244 powinny byç zastosowane.

Uwaga 3: Podane liczby pokazujà odparowane iloÊci (procent pozyskany + procent stracony).

Uwaga 4: Zakres liczby cetanowej nie jest zgodny z wymaganiem minimalnego zakresu 4R. Tym niemniej,

w przypadku sporu pomi´dzy dostawcà a u˝ytkownikiem paliwa mo˝na stosowaç warunki z ASTM D 3244

w celu rozstrzygni´cia takich kwestii spornych, pod warunkiem ˝e przeprowadzi si´ pomiary wielokrotne,

w liczbie dostatecznej do uzyskania niezb´dnej precyzji, zamiast pojedynczego oznaczania.

Uwaga 5: Chocia˝ stabilnoÊç utleniania jest kontrolowana, to nale˝y si´ spodziewaç, ˝e dopuszczalny

okres magazynowania b´dzie ograniczony. Nale˝y ˝àdaç od dostawcy informacji o warunkach magazynowania i czasie u˝ytkowania paliwa.

Uwaga 6: Paliwo to powinno byç komponowane tylko z produktów w´glowodorowych z destylacji zachowawczej lub krakingowej; dopuszczalne jest odsiarczanie. Paliwo nie powinno zawieraç ˝adnych dodatków metalicznych lub dodatków podwy˝szajàcych liczb´ cetanowà.

Uwaga 7: Dopuszczalne sà ni˝sze wartoÊci; w tym przypadku liczb´ cetanowà zastosowanego paliwa

wzorcowego nale˝y podaç w sprawozdaniu.

Uwaga 8: Dopuszczalne sà wy˝sze wartoÊci; w tym przypadku nale˝y podaç w sprawozdaniu zawartoÊç

siarki w paliwie wzorcowym.

Uwaga 9: Nale˝y nieustannie Êledziç tendencje rynków. Do celów homologacji silnika bez urzàdzenia do

dodatkowego oczyszczania spalin, na wniosek wyst´pujàcego o homologacj´, dopuszcza si´ nominalnà masowà zawartoÊç siarki 0,050 % (minimum 0,03 % masy). W takim przypadku zmierzony poziom emisji czàstek sta∏ych nale˝y skorygowaç w gór´ zgodnie z poni˝szym równaniem, w stosunku do wartoÊci Êredniej podanej jako wartoÊç nominalna dla paliwa o zawartoÊci siarki (0,150 % masy)

PTadj = PT + [SFC • 0,0917 • (NSLF – FSF)]

gdzie: PTadj = wartoÊç skorygowana PT (g/kWh)

PT = zmierzona wartoÊç emisji jednostkowej czàstek sta∏ych (g/kWh)

SFC = jednostkowe zu˝ycie paliwa (g/kWh) obliczone zgodnie z wyra˝eniem podanym poni˝ej

NSLF = Êredni, podany jako nominalny, masowy udzia∏ zawartoÊci siarki (np. 0,15 %/100)

FSF = masowy udzia∏ zawartoÊci siarki w paliwie (%/100)

13/10/05

14:51

Page 13282

— 13282 —

Poz. 1681

Równanie s∏u˝àce dla obliczenia Êredniego wa˝onego jednostkowego zu˝ycia paliwa

gdzie: Pi = Pm,i + PAE,i

Wymagania w zakresie zgodnoÊci produkcji wed∏ug § 36 ust. 5 rozporzàdzenia muszà byç spe∏nione przy u˝yciu paliwa wzorcowego o zawartoÊci siarki, która odpowiada poziomowi minimum/maksimum : 0,1/ 0,2 % masowo.

Uwaga 10: Wy˝sze wartoÊci, do 855 kg/m3, sà dopuszczalne, jednak w tym przypadku powinna byç podana g´stoÊç zastosowanego paliwa wzorcowego. Wymagania dla zgodnoÊci produkcji wed∏ug § 36 ust. 5 rozporzàdzenia muszà byç spe∏nione przy u˝yciu paliwa wzorcowego, które odpowiada poziomowi minimum/maksimum: 835/ 845 kg/m3.

Uwaga 11: Nale˝y Êledziç tendencje rynków w zakresie wszystkich w∏asnoÊci paliwa i wartoÊci granicznych.

Uwaga 12: Ma byç zastàpiona przez EN/ ISO 6245 z dniem wprowadzenia w ˝ycie tej normy.

8.2. Paliwo wzorcowe do silników o zap∏onie samoczynnym niedrogowych maszyn ruchomych homologowanych wed∏ug wartoÊci granicznych dla etapu IIIA

Uwaga 1: Przedstawione w opisie technicznym wartoÊci sà „wartoÊciami rzeczywistymi”. W ustalaniu ich

wartoÊci granicznych pos∏u˝ono si´ warunkami normy ISO 4259 „Produkty naftowe — okreÊlenie i zastosowanie dok∏adnych danych odnoÊnie do metod badaƒ”, a w ustaleniu wartoÊci minimalnej wzi´to pod uwag´ minimalnà ró˝nic´ 2R powy˝ej zera; w ustaleniu wartoÊci maksymalnej i minimalnej — minimalna ró˝nica jest

4R (R = odtwarzalnoÊç).

Mimo tej zasady, która jest konieczna ze wzgl´dów technicznych, wytwórca paliwa powinien jednak staraç si´

doprowadziç do wartoÊci zerowej, gdy wymagana wartoÊç maksymalna wynosi 2R, i do wartoÊci Êredniej, gdy

podana jest maksymalna i minimalna wartoÊç graniczna. JeÊli konieczne jest wyjaÊnienie, czy paliwo spe∏nia

wymagania techniczne, warunki normy ISO 4259 powinny byç zastosowane.

13/10/05

14:51

Page 13283

— 13283 —

Poz. 1681

Uwaga 2: Zakres liczby cetanowej nie jest zgodny z wymaganiem minimalnego zakresu 4R. Niemniej jednak, w przypadku sporów pomi´dzy dostawcà a u˝ytkownikiem paliwa mo˝na stosowaç warunki okreÊlone

w normie ISO 4259 w celu rozstrzygni´cia takich kwestii spornych, pod warunkiem ˝e przeprowadzi si´ pomiary wielokrotne, w liczbie dostatecznej do uzyskania niezb´dnej precyzji, zamiast pojedynczego oznaczenia.

Uwaga 3: Nale˝y podaç w sprawozdaniu rzeczywistà zawartoÊç siarki w paliwie stosowanym do badaƒ.

Uwaga 4: Chocia˝ stabilnoÊç utleniania jest kontrolowana, to nale˝y si´ spodziewaç, ˝e dopuszczalny

okres magazynowania b´dzie ograniczony. Nale˝y ˝àdaç od dostawcy informacji o warunkach i czasie magazynowania.

8.3. Paliwo wzorcowe do silników o zap∏onie samoczynnym niedrogowych maszyn ruchomych homologowanych wed∏ug wartoÊci granicznych dla etapu IIIB i IV

Uwaga 1: Przedstawione w opisie technicznym wartoÊci sà „wartoÊciami rzeczywistymi”. W ustalaniu ich

wartoÊci granicznych pos∏u˝ono si´ warunkami normy ISO 4259 „Produkty naftowe — okreÊlenie i zastosowanie dok∏adnych danych odnoÊnie do metod badaƒ”, a w ustaleniu wartoÊci minimalnej wzi´to pod uwag´ minimalnà ró˝nic´ 2R powy˝ej zera; w ustaleniu wartoÊci maksymalnej i minimalnej — minimalna ró˝nica jest

4R (R = odtwarzalnoÊç).

Mimo tej zasady, która jest konieczna ze wzgl´dów charakterystycznych, wytwórca paliwa powinien jednak staraç si´ doprowadziç do wartoÊci zerowej, gdy wymagana wartoÊç maksymalna wynosi 2R, i do wartoÊci Êredniej, gdy podana jest maksymalna i minimalna wartoÊç graniczna. JeÊli konieczne jest wyjaÊnienie, czy paliwo

spe∏nia wymagania techniczne, warunki normy ISO 4259 powinny byç zastosowane.

Uwaga 2: Zakres liczby cetanowej nie jest zgodny z wymaganiem minimalnego zakresu 4R. Tym niemniej,

w przypadku sporów pomi´dzy dostawcà a u˝ytkownikiem paliwa mo˝na stosowaç warunki podane w normie

ISO 4259 w celu ich rozstrzygni´cia, pod warunkiem ˝e przeprowadzi si´ pomiary wielokrotne, w liczbie dostatecznej do uzyskania niezb´dnej dok∏adnoÊci, zamiast pojedynczych oznaczeƒ.

Uwaga 3: Nale˝y podaç w sprawozdaniu rzeczywistà zawartoÊç siarki w paliwie stosowanym do badaƒ.

13/10/05

14:51

Page 13284

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13284 —

Poz. 1681

Uwaga 4: Chocia˝ stabilnoÊç utleniania jest kontrolowana, to nale˝y si´ spodziewaç, ˝e dopuszczalny

okres magazynowania b´dzie ograniczony. Nale˝y ˝àdaç od dostawcy informacji o warunkach i czasie magazynowania paliwa.

9. Uk∏ad analizy i pobierania próbek.

Uk∏ady pobierania próbek gazowych i czàstek sta∏ych

9.1. OkreÊlenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych

9.1.1. Oznaczanie emisji zanieczyszczeƒ gazowych

Szczegó∏owe opisy zalecanych uk∏adów pobierania próbek i analizy zawierajà pkt 9.1.1.1 oraz rysunki 2

i 3. Poniewa˝ ró˝ne konfiguracje mogà dawaç równowa˝ne wyniki, zgodnoÊç z przedstawionymi schematami nie jest wymagana. W celu uzyskania dodatkowych informacji i skoordynowania dzia∏ania uk∏adów sk∏adowych mogà byç u˝yte w szczególnoÊci przyrzàdy, zawory, solenoidy, pompy i prze∏àczniki. Inne cz´Êci sk∏adowe, które nie sà potrzebne do utrzymania dok∏adnoÊci niektórych uk∏adów, mogà byç

wy∏àczone, o ile ich wy∏àczenie jest oparte na dobrej praktyce in˝ynierskiej.

9.1.1.1. Gazowe sk∏adniki spalin: CO, CO2, HC, NOX.

Uk∏ad analityczny do oznaczania emisji sk∏adników gazowych w nierozcieƒczonych lub rozcieƒczonych

spalinach opisano na podstawie zastosowanego analizatora

1) HFID — do oznaczania w´glowodorów;

2) NDIR — do oznaczania tlenku w´gla i dwutlenku w´gla;

3) HCLD lub analizatora równowa˝nego do oznaczania tlenków azotu.

W przypadku spalin nierozcieƒczonych (rysunek 2) próbka dla wszystkich gazowych sk∏adników spalin

mo˝e byç pobrana jednà sondà lub dwoma sondami umieszczonymi blisko siebie i rozdzielona wewn´trznie do poszczególnych analizatorów. Nale˝y zwróciç uwag´, aby w ˝adnym punkcie uk∏adu analizujàcego nie wyst´powa∏a kondensacja sk∏adników spalin (zawierajàcych wod´ i kwas siarkowy).

W przypadku rozcieƒczonych gazów spalinowych (rysunek 3) próbka do oznaczenia w´glowodorów

powinna byç pobrana innà sondà ni˝ próbka dla innych sk∏adników. Nale˝y zwróciç uwag´, aby w ˝adnym punkcie uk∏adu analizujàcego nie wyst´powa∏a kondensacja sk∏adników spalin (zawierajàcych

wod´ i kwas siarkowy).

13/10/05

14:51

Page 13285

— 13285 —

Rysunek 2

Schemat przep∏ywowy uk∏adu analizy spalin dla CO, NOX i HC

Rysunek 3

Schemat przep∏ywowy uk∏adu analizy rozcieƒczonych spalin dla CO, CO2, NOX i HC

13/10/05

14:51

Page 13286

— 13286 —

Poz. 1681

opis rysunków 2 i 3

Wszystkie elementy drogi przep∏ywu pobranej próbki gazu muszà byç utrzymywane w temperaturze wymaganej dla poszczególnych uk∏adów.

— SP1 — sonda do pobierania próbek spalin nierozcieƒczonych (dotyczy rysunku 2).

Zalecana jest wielootworowa prosta sonda ze stali nierdzewnej, o zaÊlepionym koƒcu. Wewn´trzna Êrednica sondy nie powinna byç wi´ksza ni˝ Êrednica wewn´trzna linii pobierania próbek. GruboÊç Êcianki sondy nie

mo˝e byç wi´ksza ni˝ 1 mm. Sonda powinna posiadaç minimum 3 otwory w trzech ró˝nych p∏aszczyznach promieniowych tak rozmieszczone, aby pobieraç w przybli˝eniu jednakowy przep∏yw. Sond´ nale˝y wsunàç w poprzek przewodu wylotowego na g∏´bokoÊç co najmniej 80 % jego Êrednicy.

— SP2 — sonda do pobierania próbek HC z rozcieƒczonych spalin (dotyczy rysunku 3).

Sonda powinna

1) stanowiç pierwszy odcinek o d∏ugoÊci od 254 mm do 762 mm linii do pobierania próbek w´glowodorów

(HSL3);

2) mieç wewn´trznà Êrednic´ o wartoÊci minimum 5 mm;

3) byç zainstalowana w tunelu rozcieƒczania DT (pkt 9.2.1.2), w punkcie, w którym powietrze rozcieƒczajàce

i spaliny sà dobrze wymieszane (to jest w przybli˝eniu w odleg∏oÊci oko∏o 10 Êrednic tunelu od punktu wlotu spalin do tunelu rozcieƒczania, wspó∏pràdowo);

4) byç po∏o˝ona w wystarczajàcej odleg∏oÊci (promieniowo) od innych sond i Êcianki tunelu, tak aby by∏a wolna od wp∏ywu obszarów martwych lub zawirowaƒ;

5) byç ogrzewana tak, aby zapewniç wzrost temperatury strumienia gazu na wylocie z sondy do 463 K (190 °C)

± 10 K.

— SP3 — sonda do pobierania próbek CO, CO2 i NOX z rozcieƒczonych gazów spalinowych (tylko rysunek 3)

Sonda powinna byç

1) w tej samej p∏aszczyênie co sonda SP2;

2) w wystarczajàcej odleg∏oÊci (promieniowo) od innych sond i Êcianki tunelu, tak aby by∏a wolna od wp∏ywu

obszarów martwych lub zawirowaƒ;

3) izolowana i ogrzewana na ca∏ej d∏ugoÊci do temperatury 328 K (55 °C), w celu zabezpieczenia przed kondensacjà wody.

— HSL1 — podgrzewana linia pobierania próbek dostarcza próbk´ gazu z pojedynczej sondy do punktu

(punktów) rozga∏´zienia i do analizatora HC;

Linia pobierania próbek powinna

1) mieç Êrednic´ wewn´trznà minimum 5 mm i maksimum 13,5 mm;

2) byç wykonana ze stali nierdzewnej lub z PTFE;

3) utrzymywaç temperatur´ Êcianki mierzonà w ka˝dej sekcji z oddzielnie regulowanym podgrzewaniem na

poziomie 463 K (190 °C) ± 10 K, je˝eli temperatura spalin w pobli˝u sondy do pobierania próbek jest równa lub ni˝sza od 463 K (190 °C);

4) utrzymywaç temperatur´ Êcianki wi´kszà ni˝ 453 K (180 °C), je˝eli temperatura spalin w pobli˝u sondy do

pobierania próbek jest wi´ksza od 463 K (190 °C);

5) utrzymywaç temperatur´ gazu na poziomie 463 K (190 °C) ±10 K bezpoÊrednio przed podgrzewanym filtrem

(F2) i analizatorem HFID.

— HSL2 — podgrzewana linia pobierania próbek NOx

Linia pobierania próbek powinna

1) utrzymywaç temperatur´ Êcianki 328—473 K (55—200 °C) a˝ do konwertora, w przypadku zastosowania kàpieli ch∏odzàcej, i a˝ do analizatora, gdy kàpiel ch∏odzàca nie jest stosowana;

2) byç wykonana ze stali nierdzewnej lub z PTFE.

Poniewa˝ ogrzewanie linii do pobierania próbek gazów spalinowych jest potrzebne wy∏àcznie w celu zapobie˝enia kondensacji wody i kwasu siarkowego, temperatura linii pobierania próbek zale˝y od zawartoÊci siarki w paliwie.

— SL — linia pobierania próbek dla CO (CO2) powinna byç wykonana z PTFE lub stali nierdzewnej. Mo˝e

ona byç ogrzewana lub nieogrzewana.

— BK — worek do oznaczania st´˝eƒ w tle (nieobowiàzkowo; tylko rysunek 3.

— BG — worek do oznaczania st´˝eƒ w próbce spalin (nieobowiàzkowo; rysunek 3 tylko dla CO i CO2).

— F1 — podgrzewany filtr wst´pny (nieobowiàzkowo).Temperatura filtru powinna byç taka sama jak temperatura HSL1.

— F2 — filtr podgrzewany powinien zatrzymaç wszystkie sta∏e zanieczyszczenia z próbki gazu przed analizatorem.

Temperatura filtru powinna byç taka sama jak temperatura HSL1. W razie potrzeby filtr nale˝y wymieniç.

13/10/05

14:51

Page 13287

— 13287 —

Poz. 1681

— P — podgrzewana pompa do pobierania próbek powinna byç podgrzewana do takiej temperatury jak HSL1.

— HC — podgrzewany detektor p∏omieniowo-jonizacyjny (HFID) do oznaczania w´glowodorów. Temperatura powinna byç utrzymywana w zakresie 453—473 K (180—200 °C).

— CO, CO2 — analizatory NDIR do oznaczania tlenku w´gla i dwutlenku w´gla.

— NO2 —- analizator CLD lub HCLD do oznaczania tlenków azotu. W przypadku u˝ycia HCLD jego temperatura powinna byç utrzymywana w zakresie 328—473 K (55—200 °C).

— C — konwertor powinien byç stosowany do katalitycznej redukcji NO2 do NO przed dokonaniem analizy

w CLD lub HCLD.

— B — kàpiel ch∏odzàca do ch∏odzenia i kondensacji wody z próbki spalin. Temperatura kàpieli powinna byç

utrzymywana w zakresie 273—277 K (0—4 °C) za pomocà lodu lub urzàdzenia ch∏odzàcego. Jest to nieobowiàzkowe, je˝eli analizator nie wykazuje zak∏óceƒ spowodowanych parà wodnà, jak opisano w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia pkt 7.9.1 i 7.9.2.

Stosowanie chemicznych Êrodków usuwajàcych wod´ z pobranych próbek jest niedozwolone.

— T1, T2, T3 — czujniki temperatury do kontroli temperatury strumienia gazu.

— T4 — czujnik temperatury. Temperatura konwertora NO2—NO.

— T5 — czujnik temperatury mierzy temperatur´ kàpieli ch∏odzàcej.

— G1, G2, G3 — ciÊnieniomierze do pomiaru ciÊnienia w liniach pobierania próbek.

— R1, R2 — regulatory do kontroli ciÊnienia odpowiednio powietrza i paliwa, dla HFID.

— R3, R4, R5 — regulatory ciÊnienia do kontroli ciÊnienia w liniach pobierania próbek i regulacji dop∏ywu

do analizatorów.

— FL1, FL2, FL3 — przep∏ywomierze do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu bocznikowego próbki.

— FL4 do FL7 — przep∏ywomierze (nieobowiàzkowo) do kontroli nat´˝enia przep∏ywu przez analizatory.

— V1 do V6 — zawory rozdzielcze — uk∏ad zaworów kierujàcy próbk´ spalin, gaz wzorcowy lub gaz zerowy

do analizatorów.

— V7, V8 — zawory elektromagnetyczne do linii bocznikowej konwertora NO2—NO.

— V9 — zawór iglicowy do zrównowa˝enia przep∏ywu przez konwertor NO2—NO i lini´ bocznikowà.

— V10, V11 — zawory iglicowe do regulacji przep∏ywu przez analizatory.

— V12, V13 — zawory spustowe do spuszczania kondensatu z kàpieli ch∏odzàcej B.

— V14 — zawór rozdzielczy wybierajàcy worek z próbkà spalin lub worek z t∏em.

9.2. Oznaczanie czàstek sta∏ych

Szczegó∏owe opisy zalecanych uk∏adów rozcieƒczania i pobierania próbek zawierajà rysunki od 4 do 15.

W przypadku gdy ró˝ne konfiguracje mogà doprowadzaç do równowa˝nych wyników, nie jest wymagana

zgodnoÊç z przedstawionymi schematami. W celu uzyskania dodatkowych informacji i koordynowania

dzia∏ania uk∏adów sk∏adowych mogà byç u˝yte w szczególnoÊci przyrzàdy, zawory, solenoidy, pompy

i prze∏àczniki. Inne elementy sk∏adowe, które nie sà konieczne do utrzymania dok∏adnoÊci niektórych uk∏adów, mogà byç wy∏àczone, je˝eli ich wy∏àczenie opiera si´ na dobrej praktyce in˝ynierskiej.

9.2.1. Uk∏ad rozdzielacza

9.2.1.1. Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego przedstawiajà rysunki od 4 do 12 (wiele rodzajów uk∏adów

rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego), które normalnie mogà byç stosowane do testu stacjonarnego

(NRSC). Poniewa˝ jednak testy niestacjonarne narzucajà dodatkowe surowe ograniczenia, jedynie te

uk∏ady rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego (rysunki 4—12), które spe∏niajà wymagania podane

w punkcie „Wymagania techniczne dla uk∏adów rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego” za∏àcznika

nr 2 do rozporzàdzenia pkt 6.4, mogà byç zaakceptowane dla testu niestacjonarnego (NRTC).

Dzia∏anie uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego oparte jest na rozcieƒczaniu cz´Êci strumienia

spalin. Rozdzielenie strumienia spalin i nast´pnie proces rozcieƒczania mo˝e byç dokonany za pomocà

uk∏adów rozcieƒczania ró˝nych typów. W celu póêniejszego zbierania czàstek sta∏ych przez uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych (rysunek 14) mo˝e byç przepuszczana ca∏oÊç lub tylko cz´Êç rozcieƒczonych spalin. Pierwszà metod´ okreÊla si´ jako uk∏ad pobierania próbki z ca∏ego przep∏ywu, drugà metod´ jako uk∏ad pobierania próbki z cz´Êci przep∏ywu.

Obliczenie stopnia rozcieƒczania zale˝y od rodzaju zastosowanego uk∏adu.

9.2.1.1.1. Zaleca si´ stosowanie nast´pujàcych uk∏adów

1) izokinetycznego okreÊlonego na rysunkach 4 i 5;

W uk∏adach izokinetycznych przep∏yw do wn´trza rurki przesy∏ajàcej jest dopasowany pod wzgl´dem pr´dkoÊci lub ciÊnienia do ca∏kowitego przep∏ywu spalin, co wymaga niezak∏óconego i równomiernego przep∏ywu spalin przy sondzie pobierajàcej próbk´. Uzyskuje si´ to poprzez u˝ycie rezonatora i prostoliniowoÊç przewodu przed punktem pobierania próbek (idàc pod pràd). Proporcja

13/10/05

14:51

Page 13288

— 13288 —

Poz. 1681

rozdzia∏u jest wówczas obliczana z ∏atwo mierzalnych wartoÊci, jak Êrednice przewodów. Warunki

izokinetyczne wykorzystywane sà tylko do ustawienia warunków przep∏ywu, a nie w celu ustawienia rozdzia∏u wielkoÊci czàstek sta∏ych. Ustawienie rozdzia∏u wielkoÊci czàstek nie jest konieczne,

gdy˝ czàstki sta∏e sà dostatecznie ma∏e, aby podà˝aç wzd∏u˝ linii przep∏ywu.

2) z regulacjà przep∏ywu i z pomiarem st´˝enia, okreÊlonych na rysunkach 6—10;

W uk∏adach z regulacjà przep∏ywu i z pomiarem st´˝enia pobór próbek z ca∏ego strumienia spalin

dokonywany jest poprzez regulacj´ przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego i ca∏kowitego przep∏ywu rozcieƒczonych spalin. Stosunek rozcieƒczenia wyznaczany jest ze st´˝eƒ naturalnie wyst´pujàcych w spalinach gazów wskaênikowych, takich jak CO2 lub NOX. St´˝enia w rozcieƒczonych spalinach i w powietrzu rozcieƒczajàcym sà mierzone, podczas gdy st´˝enie w spalinach nierozcieƒczonych mo˝e byç albo mierzone bezpoÊrednio, albo wyznaczone na podstawie zu˝ycia paliwa

i równania bilansu w´gla, je˝eli znany jest sk∏ad paliwa. Uk∏ady te mogà byç regulowane poprzez

obliczony stosunek rozcieƒczenia (rysunki 6 i 7) lub poprzez przep∏ywy w przewodzie przesy∏ajàcym (rysunki 8—10).

3) z regulacjà przep∏ywu i z jego pomiarem, okreÊlonych na rysunkach 11 i 12;

W uk∏adach z redukcjà przep∏ywu i z jego pomiarem próbka jest pobierana z ca∏ego strumienia

spalin poprzez ustawienie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego oraz ca∏kowitego przep∏ywu rozcieƒczonych spalin. Stopieƒ rozcieƒczenia wyznaczany jest z ró˝nicy nat´˝enia obu przep∏ywów.

W zwiàzku z tym, ˝e wzajemne wartoÊci bezwzgl´dne nat´˝enia obu przep∏ywów, przy wy˝szych

stosunkach rozcieƒczenia, mogà prowadziç do znaczàcych b∏´dów, wymagane jest wzajemne dok∏adne wzorcowanie przep∏ywomierzy (rysunek 9 i nast´pne). Regulacja przep∏ywu jest bardzo

uproszczona poprzez utrzymywanie nat´˝enia przep∏ywu rozcieƒczonych spalin na sta∏ym poziomie i zmian´ nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego, je˝eli jest to konieczne.

Aby wykorzystaç wszystkie zalety uk∏adów rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego, powinny byç

wyeliminowane potencjalne problemy zwiàzane ze stratà czàstek sta∏ych w rurce przesy∏ajàcej

oraz zapewnione reprezentatywne próbki pobrane z uk∏adu wylotowego silnika i prawid∏owe okreÊlenie stosunku rozdzia∏u. W opisanych uk∏adach zwrócono uwag´ na te krytyczne problemy.

4) rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego okreÊlonego na rysunku 3;

5) do pobierania próbek czàstek sta∏ych, okreÊlonych na rysunkach 14 i 15.

Rysunek 4

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z sondà izokinetycznà i pobieraniem próbek z cz´Êci przep∏ywu

(regulacja SB)

Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT przez sond´ do izokinetycznego pobierania próbek ISP i rurk´ przesy∏ajàcà TT. Ró˝nica ciÊnienia spalin w rurze wylotowej i na

wlocie do sondy jest mierzona przetwornikiem ciÊnienia DPT. Sygna∏ z DPT przekazywany jest do regulatora

przep∏ywu FC1, który steruje dmuchawà ssàcà SB, tak aby utrzymaç zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ na koƒcówce sondy. W tych warunkach pr´dkoÊci gazów spalinowych w EP i ISP sà jednakowe, a przep∏yw przez ISP i TT jest

sta∏à cz´Êcià (rozdzia∏em) przep∏ywu spalin. Stosunek rozdzia∏u jest wyznaczany z pól przekrojów poprzecznych

EP i ISP. Nat´˝enie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego jest mierzone przep∏ywomierzem FM1. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego i stosunku rozdzia∏u.

13/10/05

14:51

Page 13289

— 13289 —

Poz. 1681

Rysunek 5

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z sondà izokinetycznà i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu

(regulacja PB)

Nierozcieƒczone spaliny przep∏ywajà z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT przez sond´ izokinetycznà ISP i rurk´ przesy∏ajàcà TT. Ró˝nica ciÊnienia spalin mi´dzy przewodem wylotowym i wlotem do sondy

jest mierzona przez przetwornik ciÊnienia DPT. Sygna∏ z tego przetwornika przekazywany jest do regulatora

przep∏ywu FC1, który steruje dmuchawà t∏oczàcà PB, tak aby utrzymaç zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ na koƒcówce

sondy. Uzyskuje si´ to przez pobieranie niewielkiej cz´Êci powietrza rozcieƒczajàcego, którego nat´˝enie przep∏ywu zosta∏o uprzednio zmierzone przep∏ywomierzem FM1, i wprowadzenie go do TT poprzez kryz´ pneumatycznà. W tych warunkach pr´dkoÊci gazów spalinowych w EP i ISP sà jednakowe, a przep∏yw przez ISP i TT

jest sta∏à cz´Êcià (rozdzia∏em) przep∏ywu spalin. Stosunek rozdzia∏u jest wyznaczany z pól przekrojów poprzecznych EP i ISP. Powietrze rozcieƒczajàce zasysane jest poprzez DT przez dmuchaw´ ssàcà SB, a nat´˝enie przep∏ywu mierzone jest przez FM1 na wlocie do DT. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego i stosunku rozdzia∏u.

13/10/05

14:51

Page 13290

— 13290 —

Poz. 1681

Rysunek 6

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pomiarem st´˝enia CO2 lub NOx i pobieraniem próbki z cz´Êci

przep∏ywu

Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do

pobierania próbek SP i przewód przesy∏ajàcy TT. St´˝enia gazu znakujàcego (CO2 lub NOx) mierzone sà w nierozcieƒczonych i rozcieƒczonych spalinach, a tak˝e w powietrzu rozcieƒczajàcym za pomocà analizatora(ów)

spalin EGA. Sygna∏y te przekazywane sà do regulatora przep∏ywu FC2, który steruje albo dmuchawà t∏oczàcà

PB, albo dmuchawà ssàcà SB, tak aby utrzymaç ˝àdany rozdzia∏ spalin i odpowiedni stopieƒ rozcieƒczenia

w DT. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest ze st´˝eƒ gazu znakujàcego w spalinach nierozcieƒczonych, w spalinach rozcieƒczonych i w powietrzu rozcieƒczajàcym.

13/10/05

14:51

Page 13291

— 13291 —

Poz. 1681

Rysunek 7

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pomiarem st´˝enia CO2, bilansem w´gla i pobieraniem próbki

z ca∏ego przep∏ywu

Spaliny nierozcieƒczone sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT przez sond´ do

pobierania próbek SP i przewód przesy∏ajàcy TT. St´˝enia CO2 w rozcieƒczonych spalinach i w powietrzu rozcieƒczajàcym sà mierzone za pomocà analizatora(ów) spalin EGA. Sygna∏y CO2 i przep∏ywu paliwa GFUEL

przesy∏ane sà albo do regulatora przep∏ywu FC2, albo do regulatora przep∏ywu FC3 uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunek 14). FC2 steruje dmuchawà t∏oczàcà PB, podczas gdy FC3 steruje uk∏adem

pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunek 14), tak ustawiajàc przep∏ywy do i z uk∏adu, aby otrzymaç

˝àdany rozdzia∏ spalin i stosunek rozcieƒczania w DT. Stopieƒ rozcieƒczania obliczany jest ze st´˝enia CO2

i GFUEL przy zastosowaniu zasady bilansu w´gla.

13/10/05

14:51

Page 13292

— 13292 —

Poz. 1681

Rysunek 8

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pojedynczà zw´˝kà Venturiego, pomiarem st´˝enia

i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu

Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do

pobierania próbek SP i przewód przesy∏ajàcy TT w wyniku podciÊnienia wytworzonego w DT przez zw´˝k´ Venturiego VN. Nat´˝enie przep∏ywu gazów przez TT zale˝y od wymiany p´du w strefie zw´˝ki Venturiego i dlatego jest uzale˝nione od temperatury bezwzgl´dnej gazu na wylocie z TT. W konsekwencji, rozdzia∏ spalin dla danego nat´˝enia przep∏ywu przez tunel nie jest sta∏y i stosunek rozcieƒczania przy niskim obcià˝eniu jest nieco

mniejszy ni˝ przy obcià˝eniu wy˝szym. St´˝enie gazów znakujàcych (CO2 lub NOX) jest mierzone w nierozcieƒczonych spalinach, w rozcieƒczonych spalinach i w powietrzu rozcieƒczajàcym za pomocà analizatora(ów) spalin EGA, a stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z wartoÊci tak zmierzonych.

13/10/05

14:51

Page 13293

— 13293 —

Poz. 1681

Rysunek 9

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z dwoma zw´˝kami Venturiego lub z dwoma kryzami,

z pomiarem st´˝enia i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu

Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do

pobierania próbek SP i przewód przesy∏ajàcy TT oraz przez rozdzielacz przep∏ywu, który zawiera zestaw kryz

lub zw´˝ek Venturiego. Pierwsza z nich (FD1) umieszczona jest w EP, druga zaÊ (FD2) w TT. W celu utrzymania

sta∏ego rozdzia∏u spalin przez regulacj´ nadciÊnienia w EP i ciÊnienia w DT, dodatkowo konieczne sà dwa zawory regulacji ciÊnienia (PCV1 i PCV2). PCV1 umieszczony jest zgodnie z kierunkiem strumienia w EP za SP

w kierunku przep∏ywu, PCV2 — pomi´dzy dmuchawà t∏oczàcà PB i DT. St´˝enie gazów znakujàcych (CO2 lub

NOX) jest mierzone w nierozcieƒczonych spalinach, w rozcieƒczonych spalinach i w powietrzu rozcieƒczajàcym

za pomocà analizatora(ów) spalin EGA. Pomiary te sà konieczne do sprawdzenia rozdzia∏u spalin i mogà byç

tak˝e wykorzystane do regulacji PCV1 i PCV2 w celu precyzyjnego sterowania rozdzia∏em. Stopieƒ rozcieƒczenia jest obliczany ze st´˝eƒ gazów znakujàcych.

13/10/05

14:51

Page 13294

— 13294 —

Poz. 1681

Rysunek 10

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z wiàzkà rurek rozdzielajàcych z pomiarem st´˝enia

i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu

Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez przewód

przesy∏ajàcy TT oraz przez rozdzielacz przep∏ywu FD3, który sk∏ada si´ z kilku rurek o tych samych wymiarach

(ta sama Êrednica, d∏ugoÊç i promieƒ krzywizny) zainstalowanych w EP. Jedna z tych rurek doprowadza spaliny do DT, pozosta∏ymi przep∏ywajà one do komory t∏umiàcej DC. W ten sposób rozdzia∏ spalin okreÊlony jest

przez ca∏kowità liczb´ rurek. Regulacja sta∏ego rozdzia∏u wymaga utrzymywania zerowej ró˝nicy ciÊnienia pomi´dzy DC i wylotem TT mierzonej przez ró˝nicowy przetwornik ciÊnienia DPT. Zerowa ró˝nica ciÊnienia osiàgana jest przez wtrysk Êwie˝ego powietrza do DT przy wylocie z TT. St´˝enie gazów znakujàcych (O2 lub NOX)

jest mierzone w spalinach nierozcieƒczonych, spalinach rozcieƒczonych i w powietrzu rozcieƒczajàcym za pomocà analizatora(-ów) spalin EGA. Pomiary te konieczne sà do sprawdzenia rozdzia∏u spalin i mogà byç wykorzystane do regulacji nat´˝enia przep∏ywu wtryskiwanego powietrza, w celu precyzyjnej regulacji rozdzia∏u.

Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest ze st´˝enia gazów znakujàcych.

13/10/05

14:51

Page 13295

— 13295 —

Poz. 1681

Rysunek 11

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z regulacjà przep∏ywu i pobieraniem próbki z ca∏ego przep∏ywu

Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do

pobierania próbek i przewód przesy∏ajàcy TT. Ca∏kowity przep∏yw przez tunel ustawiany jest przez regulator

przep∏ywu FC3 i pomp´ pobierania próbek P uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunek 16). Przep∏yw powietrza rozcieƒczajàcego jest sterowany przez regulator przep∏ywu FC2, który mo˝e u˝yç: GEXH, GAIR

lub GFUEL jako sygna∏ów sterujàcych dla uzyskania wymaganego rozdzia∏u spalin. Przep∏yw próbki do DT jest

ró˝nicà pomi´dzy wielkoÊcià ca∏kowitego przep∏ywu i przep∏ywem powietrza rozcieƒczajàcego. Nat´˝enie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego jest mierzone przez urzàdzenie pomiaru przep∏ywu FM1, a ca∏kowite nat´˝enie przep∏ywu — przez urzàdzenie pomiaru przep∏ywu FM3 uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunek 14). Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z tych dwóch nat´˝eƒ przep∏ywu.

13/10/05

14:51

Page 13296

— 13296 —

Poz. 1681

Rysunek 12

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z regulacjà przep∏ywu i pobieraniem próbki z cz´Êci przep∏ywu

Nierozcieƒczone spaliny sà przesy∏ane z rury wylotowej EP do tunelu rozcieƒczania DT poprzez sond´ do

pobierania próbek i przewód przesy∏ajàcy TT. Rozdzia∏ spalin i przep∏yw do DT jest sterowany przez regulator

przep∏ywu FC2, który reguluje przep∏ywy (lub pr´dkoÊci) odpowiednio: dmuchawy t∏oczàcej PB i dmuchawy

ssàcej SB. Jest to mo˝liwe, poniewa˝ próbka pobrana przez uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych powraca

do DT. GEXH, GAIR lub GFUEL mogà byç wykorzystane przez FC2 jako sygna∏y sterujàce. Nat´˝enie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego mierzone jest przez urzàdzenie pomiaru przep∏ywu FM1, a ca∏kowite nat´˝enie przep∏ywu przez urzàdzenie pomiaru przep∏ywu FM2. Stopieƒ rozcieƒczenia obliczany jest z nat´˝eƒ tych dwóch

przep∏ywów.

Opis rysunków od 4 do 12

— EP rura wylotowa

Rura wylotowa powinna byç izolowana. W celu redukcji bezw∏adnoÊci cieplnej rury wylotowej zaleca si´,

aby stosunek gruboÊci Êcianki do Êrednicy nie przekracza∏ wartoÊci 0,015. U˝ycie gi´tkich odcinków nale˝y

ograniczyç tak, aby stosunek ich d∏ugoÊci do Êrednicy nie przekracza∏ wartoÊci 12. Krzywizny powinny byç zminimalizowane, aby zmniejszyç inercyjne osadzanie si´. Je˝eli w sk∏ad uk∏adu wchodzi t∏umik stanowiskowy, zaizolowaç nale˝y równie˝ ten t∏umik.

W przypadku uk∏adu izokinetycznego rura wylotowa nie mo˝e zawieraç kolanek, krzywizn i nag∏ych zmian

Êrednicy na d∏ugoÊci równej co najmniej szeÊciu Êrednicom przed (w kierunku przeciwnym do kierunku przep∏ywu) i trzem Êrednicom za (w kierunku przep∏ywu) koƒcówkà sondy do pobierania próbek. Pr´dkoÊç gazu w strefie pobierania próbek musi byç wi´ksza ni˝ 10 m/s, z wyjàtkiem fazy biegu ja∏owego. Oscylacje ciÊnienia spalin

nie mogà Êrednio przekraczaç ±500 Pa. Wszelkie kroki podejmowane w celu obni˝enia oscylacji ciÊnienia, wykraczajàce poza zastosowanie uk∏adu wylotowego pojazdu (w∏àcznie z t∏umikiem i urzàdzeniem do dodatkowego oczyszczania spalin), nie mogà zmieniaç osiàgów silnika ani powodowaç osadzania si´ czàstek sta∏ych.

W uk∏adach bez sond izokinetycznych zaleca si´ stosowanie prostej rury na d∏ugoÊci równej szeÊciu Êrednicom

przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) i trzem Êrednicom za (w kierunku przep∏ywu) koƒcówkà sondy.

— SP sonda do pobierania próbek (rysunki 6—12)

Ârednica wewn´trzna powinna wynosiç co najmniej 4 mm. Stosunek Êrednicy rury wylotowej i sondy powinien wynosiç co najmniej cztery. Sonda powinna byç otwartà rurkà skierowanà powierzchnià czo∏owà pod

pràd, umieszczonà w osi przewodu wylotowego, lub wielootworowà sondà, jak opisano pod symbolem SP1

w pkt 9.1.1.1.

— ISP sonda izokinetyczna do pobierania próbek (rysunki 4 i 5) musi byç zainstalowana powierzchnià czo∏owà pod pràd w osi rury wylotowej w miejscu, gdzie spe∏nione sà warunki przep∏ywu spalin w sekcji EP, i tak

zaprojektowana, aby zapewniaç proporcjonalny pobór próbek spalin nierozcieƒczonych. Wewn´trzna Êrednica

powinna wynosiç co najmniej 12 mm.

13/10/05

14:51

Page 13297

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13297 —

Poz. 1681

Do izokinetycznego rozdzia∏u spalin przez utrzymywanie zerowej ró˝nicy ciÊnieƒ pomi´dzy EP i ISP niezb´dny jest uk∏ad regulacji. W takich warunkach pr´dkoÊç spalin w EP i w ISP jest taka sama, a masowy przep∏yw

przez ISP jest sta∏à cz´Êcià przep∏ywu spalin. ISP musi byç pod∏àczona do ró˝nicowego przetwornika ciÊnienia.

Regulacja w celu utrzymywania zerowej ró˝nicy ciÊnienia pomi´dzy EP i ISP dokonywana jest za pomocà regulatorów pr´dkoÊci dmuchawy lub przep∏ywu.

— FD1, FD2 — rozdzielacz przep∏ywu (rysunek 9)

Zestaw kryz lub zw´˝ek Venturiego zainstalowany jest odpowiednio w rurze wylotowej EP i w przewodzie

przesy∏ajàcym TT, aby dostarczyç proporcjonalnà próbk´ nierozcieƒczonych spalin. Uk∏ad sterujàcy sk∏adajàcy

si´ z dwóch zaworów regulacji ciÊnienia PCV1 i PCV2 jest niezb´dny do proporcjonalnego rozdzia∏u przez regulacj´ ciÊnieƒ w EP i DT.

— FD3 — rozdzielacz przep∏ywu (rysunek 10)

W rurze wylotowej EP jest zainstalowany zestaw rurek (pakiet rurek), aby dostarczyç proporcjonalnà próbk´ nierozcieƒczonych spalin. Jedna z rurek doprowadza spaliny do tunelu rozcieƒczania DT, podczas gdy pozosta∏ymi rurkami spaliny przep∏ywajà do komory t∏umiàcej DC. Rurki muszà posiadaç te same wymiary (t´ samà Êrednic´, d∏ugoÊç, promieƒ krzywizny), przy czym rozdzia∏ spalin zale˝y od ca∏kowitej liczby rurek. Dla proporcjonalnego rozdzia∏u potrzebny jest uk∏ad regulacyjny, utrzymujàcy zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ pomi´dzy wylotem zestawu rurek do DC i wylotem z TT. W tych warunkach pr´dkoÊci gazu w EP i FD3 sà proporcjonalne i przep∏yw przez TT jest sta∏à cz´Êcià przep∏ywu spalin. Te dwa punkty muszà byç pod∏àczone do ró˝nicowego przetwornika ciÊnienia DPT. Sterowanie utrzymywaniem zerowej ró˝nicy ciÊnienia jest realizowane przez regulator

przep∏ywu FC1.

— EGA — analizator gazów spalinowych (rysunki 6—10)

Mogà byç zastosowane analizatory CO2 lub NOX (w przypadku metody bilansu w´gla — tylko CO2). Analizatory powinny byç wzorcowane tak jak analizatory do pomiaru emisji sk∏adników gazowych. W celu okreÊlenia ró˝nic st´˝eƒ mo˝e byç u˝yty jeden lub kilka analizatorów.

Dok∏adnoÊç uk∏adów pomiarowych musi byç taka, ˝eby dok∏adnoÊç pomiaru GEDFWi wynosi∏a ±4 %.

— TT — przewód przesy∏ajàcy (rysunki 4—12) powinien

1) byç mo˝liwie krótki, ale nie d∏u˝szy ni˝ 5 m;

2) posiadaç Êrednic´ równà lub wi´kszà od Êrednicy sondy; jednak nie wi´kszà ni˝ 25 mm;

3) posiadaç wylot w osi tunelu rozcieƒczania, skierowany w kierunku ruchu strumienia gazów.

Je˝eli d∏ugoÊç przewodu wynosi 1 m lub mniej, powinien byç on izolowany materia∏em o maksymalnej

przewodnoÊci cieplnej 0,05 W/(m-K), o gruboÊci promieniowej warstwy izolacyjnej odpowiadajàcej Êrednicy

sondy. W przypadku gdy przewód jest d∏u˝szy ni˝ 1 m, musi byç izolowany i podgrzewany do minimalnej temperatury Êcianki co najmniej 523 K (250 °C).

Alternatywnie wymagana temperatura Êcianki przewodu przesy∏ajàcego mo˝e byç okreÊlona z wykorzystaniem standardowych obliczeƒ przenikania ciep∏a.

— DPT — ró˝nicowy przetwornik ciÊnienia (rysunki 4, 5 i 10) powinien posiadaç zakres ±500 Pa lub mniejszy.

— FC1 — regulator przep∏ywu (rysunki 4, 5 i 10)

W uk∏adach izokinetycznych (rysunki 4 i 5) niezb´dny jest regulator przep∏ywu utrzymujàcy zerowà ró˝nic´

ciÊnieƒ pomi´dzy EP i ISP. Regulacja mo˝e byç wykonana przez

1) regulacj´ pr´dkoÊci obrotowej lub przep∏ywu dmuchawy ssàcej (SB) i utrzymywanie sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej dmuchawy t∏oczàcej (PB) podczas ka˝dej fazy (rysunek 4)

lub

2) ustawienie dmuchawy ssàcej (SB) na ustalony przep∏yw masowy rozcieƒczonych spalin i regulacj´ przep∏ywu dmuchawy t∏oczàcej PB, a przez to przep∏ywu próbki spalin w obszarze przy zakoƒczeniu przewodu

przesy∏ajàcego (TT) (rysunek 5).

W przypadku uk∏adu z regulacjà ciÊnieniem b∏àd resztkowy w p´tli sterujàcej nie mo˝e przekraczaç ±3 Pa.

Oscylacje ciÊnienia w tunelu rozcieƒczajàcym nie mogà przekraczaç Êrednio ±250 Pa.

W uk∏adzie z wiàzkà rurek (rysunek 10) do proporcjonalnego rozdzia∏u spalin niezb´dny jest regulator przep∏ywu utrzymujàcy zerowà ró˝nic´ ciÊnieƒ mi´dzy wylotem z zespo∏u rurek i wylotem z TT. Regulacji mo˝na

dokonaç poprzez sterowanie nat´˝eniem przep∏ywu powietrza wtryskiwanego do DT przy wylocie z TT.

— PCV1, PCV2 — zawór regulacji ciÊnienia (rysunek 9)

W uk∏adzie z dwoma zw´˝kami Venturiego lub dwoma kryzami niezb´dne sà dwa zawory regulujàce ciÊnienie w celu proporcjonalnego rozdzia∏u przep∏ywu poprzez sterowanie nadciÊnieniem w EP i ciÊnieniem w DT.

Zawory powinny byç umieszczone w EP za (w kierunku przep∏ywu) SP oraz pomi´dzy PB i DT.

— DC — komora t∏umiàca (rysunek 10)

13/10/05

14:51

Page 13298

— 13298 —

Poz. 1681

W celu zminimalizowania oscylacji ciÊnienia w rurze wylotowej EP komora t∏umiàca powinna byç zainstalowana na wylocie z zespo∏u rurek.

— VN — zw´˝ka Venturiego (rysunek 8) zainstalowana jest w tunelu rozcieƒczania DT w celu wytwarzania

podciÊnienia w obszarze wylotu z przewodu przesy∏ajàcego TT. Nat´˝enie przep∏ywu gazu przez TT jest zdeterminowane przez wymian´ p´du w strefie zw´˝ki Venturiego i jest zasadniczo proporcjonalne do nat´˝enia przep∏ywu dmuchawy t∏oczàcej PB, co prowadzi do sta∏ego stosunku rozcieƒczania. Ze wzgl´du na wp∏yw temperatury u wylotu z TT i ró˝nic´ ciÊnieƒ pomi´dzy EP i DT na wymian´ p´du rozcieƒczenia jest nieznacznie ni˝szy

przy ma∏ym obcià˝eniu ni˝ przy wysokim obcià˝eniu.

— FC2 — regulator przep∏ywu (rysunki 6, 7, 11 i 12; nieobowiàzkowy) mo˝e byç u˝yty w celu regulacji przep∏ywu dmuchawy t∏oczàcej PB i/lub dmuchawy ssàcej SB. Mo˝e on byç sprz´˝ony z sygna∏em przep∏ywu spalin lub sygna∏em przep∏ywu paliwa i/ lub sygna∏ami ró˝nicowymi CO2 lub NOX.

W przypadku zastosowania ciÊnieniowego zasilania powietrzem (rysunek 11) FC2 reguluje bezpoÊrednio

przep∏yw powietrza.

— FM1— urzàdzenie do pomiaru przep∏ywu (rysunki 6 i 7, 11 i 12): gazomierz lub inne oprzyrzàdowanie do

pomiaru nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego. FM1 jest nieobowiàzkowe, je˝eli PB jest wzorcowana do pomiaru przep∏ywu.

— FM2 — urzàdzenie do pomiaru przep∏ywu (rysunek 12): gazomierz lub inne przep∏ywowe oprzyrzàdowanie do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu rozcieƒczonych spalin. FM2 jest nieobowiàzkowe, je˝eli SB jest wzorcowana do pomiaru przep∏ywu.

— PB — dmuchawa t∏oczàca (rysunki 4—9 i 12) mo˝e byç pod∏àczona do regulatorów przep∏ywu FC1 lub

FC2 w celu regulacji nat´˝enia przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego. PB nie jest wymagana w przypadku u˝ycia przepustnicy. PB mo˝e byç stosowana do pomiaru przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego, je˝eli jest wzorcowana.

— SB — dmuchawa ssàca (rysunki 4—6, 9, 10 i 12) mo˝e byç u˝yta do pomiaru przep∏ywu rozcieƒczonych

spalin, tylko w uk∏adach pobierania próbek z cz´Êci przep∏ywu, je˝eli jest wzorcowana.

— DAF — filtr powietrza rozcieƒczajàcego (rysunki 4—12)

Zaleca si´, aby powietrze rozcieƒczajàce by∏o filtrowane oraz przepuszczane przez w´giel aktywowany w celu usuni´cia w´glowodorów t∏a. Powietrze rozcieƒczajàce powinno mieç temperatur´ 298 K (25 °C) ±5 K.

Na ˝yczenie producenta nale˝y pobraç próbk´ powietrza rozcieƒczajàcego zgodnie z dobrà in˝ynierskà

praktykà w celu okreÊlenia zawartoÊci czàstek sta∏ych w tle, a nast´pnie zawartoÊç t´ mo˝na odejmowaç od

wartoÊci zmierzonych w rozcieƒczonych spalinach.

— PSP — sonda do pobierania próbek czàstek sta∏ych (rysunki 4, 6, 8, 10 i 12)

Sonda jest poczàtkowà cz´Êcià PTT i

1) powinna byç umieszczona powierzchnià czo∏owà pod pràd w punkcie, w którym powietrze rozcieƒczajàce

i gazy spalinowe sà dobrze wymieszane, tj. w osi tunelu rozcieƒczania DT, w odleg∏oÊci oko∏o 10 Êrednic tunelu za (w kierunku przep∏ywu) punktem wlotu spalin do tunelu rozcieƒczania;

2) powinna posiadaç Êrednic´ wewn´trznà minimum 12 mm;

3) mo˝e byç podgrzewana do temperatury Êcianek nie wy˝szej ni˝ 325 K (52 °C) przez bezpoÊrednie ogrzewanie lub przez wst´pne podgrzewanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza

przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C);

4) mo˝e byç izolowana.

— DT — tunel rozcieƒczania (rysunki 4—12)

1) powinien byç dostatecznie d∏ugi, aby zapewniç ca∏kowite wymieszanie spalin i powietrza rozcieƒczajàcego

w warunkach przep∏ywu turbulentnego;

2) powinien byç wykonany ze stali nierdzewnej oraz w przypadku tuneli o Êrednicy wewn´trznej

— wi´kszej ni˝ 75 mm stosunek gruboÊci Êcianki do Êrednicy nie powinien przekraczaç 0,025,

— równej 75 mm lub mniejszej, nominalna gruboÊç Êcianek nie powinna byç mniejsza ni˝ 1,5 mm;

3) powinien posiadaç Êrednic´ co najmniej 75 mm w przypadku pobierania próbek z cz´Êci przep∏ywu;

4) dla uk∏adów z pobieraniem próbek z ca∏ego przep∏ywu zaleca si´ Êrednic´ co najmniej 25 mm;

5) mo˝e byç podgrzewany do temperatury Êcianki nieprzekraczajàcej 325 K (52 °C) przez ogrzewanie bezpoÊrednie lub przez wst´pne podgrzewanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C);

6) mo˝e byç izolowany.

Spaliny silnika powinny zostaç dok∏adnie wymieszane z powietrzem rozcieƒczajàcym. Dla uk∏adów z pobieraniem próbek z cz´Êci przep∏ywu jakoÊç wymieszania nale˝y sprawdziç po oddaniu do u˝ytkowania, mierzàc

rozk∏ad CO2 w tunelu rozcieƒczajàcym przy pracujàcym silniku (co najmniej cztery równo rozmieszczone punkty pomiarowe). W razie koniecznoÊci mo˝na zastosowaç kryz´ mieszajàcà.

13/10/05

14:51

Page 13299

— 13299 —

Poz. 1681

Uwaga: Je˝eli temperatura otoczenia w bezpoÊredniej bliskoÊci tunelu rozcieƒczania DT jest ni˝sza

od 293 K (20 °C), nale˝y przedsi´wziàç Êrodki zapobiegawcze w celu unikni´cia strat czàstek sta∏ych osadzajàcych si´ na zimnych Êciankach tunelu rozcieƒczania. Dlatego zaleca si´ ogrzewanie i/lub izolacj´ tunelu dla

uzyskania temperatury w podanych wy˝ej granicach.

Przy wysokich obcià˝eniach silnika tunel mo˝e byç ch∏odzony z wykorzystaniem nieagresywnych Êrodków, takich jak wirujàcy wentylator, dopóty, dopóki temperatura czynnika ch∏odzàcego nie b´dzie ni˝sza ni˝ 293 K (20°C).

— HE — wymiennik ciep∏a (rysunki 9 i 10) powinien posiadaç dostatecznà wydajnoÊç, aby utrzymaç temperatur´ na wlocie do dmuchawy ssàcej SB w zakresie ±11 K od Êredniej temperatury roboczej wyst´pujàcej

podczas testu.

9.2.1.2. Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego (rysunek 13)

Opisany uk∏ad rozcieƒczania oparty jest na rozcieƒczaniu ca∏kowitej iloÊci spalin, przy zachowaniu sta∏ej obj´toÊci przep∏ywu (CVS). Nale˝y zmierzyç ca∏kowità obj´toÊç mieszaniny spalin i powietrza rozcieƒczajàcego. Mo˝na u˝yç uk∏adu PDP lub CFV lub SSV.

Nast´pnie w celu wychwycenia czàstek sta∏ych próbka spalin jest przepuszczana do uk∏adu pobierajàcego próbki czàstek sta∏ych (rysunki 14 i 15). Je˝eli jest to wykonane bezpoÊrednio, jest to okreÊlane jako pojedyncze rozcieƒczanie. Je˝eli jednak próbka jest rozcieƒczana jeszcze raz w tunelu powtórnego

rozcieƒczania, to jest to okreÊlane jako podwójne rozcieƒczanie. Jest to przydatne, je˝eli wymagana

temperatura na powierzchni filtru nie mo˝e byç osiàgni´ta przy pojedynczym rozcieƒczaniu. Uk∏ad podwójnego rozcieƒczania okreÊla rysunek 15, jako modyfikacja uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych, mimo ˝e stanowi on cz´Êciowo odr´bny uk∏ad rozcieƒczania, poniewa˝ ma on wi´kszoÊç wspólnych cz´Êci z typowym uk∏adem pobierania próbki czàstek sta∏ych.

Emisje sk∏adników gazowych mogà byç równie˝ oznaczane w tunelu rozcieƒczajàcym uk∏adu do rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego. Dlatego sondy pobierajàce próbki sk∏adników gazowych sà przedstawione na rysunku 13, lecz nie pojawiajà si´ na liÊcie opisu. Odpowiednie wymagania przedstawione sà w pkt 9.1.1.1.

Rysunek 13

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego

13/10/05

14:51

Page 13300

— 13300 —

Poz. 1681

Opis rysunku 13

— EP — rura wylotowa. D∏ugoÊç rury wylotowej od wylotu kolektora wylotowego silnika, wylotu z turbospr´˝arki lub uk∏adu do dodatkowego oczyszczania spalin do tunelu rozcieƒczajàcego nie powinna byç wi´ksza

ni˝ 10 m. Je˝eli d∏ugoÊç uk∏adu przekracza 4 m, wówczas wszystkie przewody rurowe o d∏ugoÊci powy˝ej

4 m powinny byç izolowane, z wyjàtkiem w∏àczonego szeregowo dymomierza, o ile jest zastosowany. Promieniowa gruboÊç izolacji musi wynosiç co najmniej 25 mm. WartoÊç przewodnoÊci cieplnej materia∏u izolacyjnego, mierzona w temperaturze 673 K (400 °C), nie powinna byç wi´ksza ni˝ 0,1 W/(m–K). W celu zmniejszenia

bezw∏adnoÊci cieplnej przewodu wylotowego zaleca si´, aby stosunek gruboÊci do Êrednicy wynosi∏ 0,015 lub

mniej. Zastosowanie odcinków elastycznych powinno byç ograniczone tak, aby stosunek ich d∏ugoÊci do Êrednicy wynosi∏ 12 lub mniej. Ca∏kowita iloÊç spalin nierozcieƒczonych jest mieszana z powietrzem rozcieƒczajàcym w tunelu rozcieƒczania DT. Nat´˝enie przep∏ywu spalin rozcieƒczonych mierzone jest albo za pomocà

pompy wyporowej PDP, albo za pomocà zw´˝ki Venturiego CFV o przep∏ywie krytycznym albo za pomocà zw´˝ki Venturiego o przep∏ywie poddêwi´kowym. Dla proporcjonalnego pobierania próbek czàstek sta∏ych i dla

okreÊlenia przep∏ywu mo˝e byç u˝yty wymiennik ciep∏a HE lub elektroniczna kompensacja przep∏ywu EFC. Poniewa˝ wyznaczanie masy czàstek sta∏ych jest oparte na ca∏kowitym przep∏ywie spalin rozcieƒczonych, nie jest

wymagane obliczanie stopnia rozcieƒczania.

— PDP — pompa wyporowa mierzy ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin na podstawie liczby obrotów

pompy i jej obj´toÊci wyporowej. NadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym nie powinno byç sztucznie obni˝ane

przez PDP lub uk∏ad dolotowy powietrza rozcieƒczajàcego. Statyczne nadciÊnienie wylotu mierzone przy dzia∏ajàcym uk∏adzie CVS powinno zawieraç si´ w granicach ±1,5 kPa statycznego ciÊnienia mierzonego bez pod∏àczenia do CVS przy jednakowych: pr´dkoÊci obrotowej i obcià˝eniu silnika. Temperatura mieszaniny gazów

bezpoÊrednio przed PDP powinna zawieraç si´ w granicach ±6 K od Êredniej temperatury roboczej stwierdzonej podczas testu, gdy nie zastosowano kompensacji przep∏ywu. Kompensacj´ przep∏ywu mo˝na stosowaç tylko w przypadku, gdy temperatura na wlocie do PDP nie przekracza 50 °C (323 K).

— CFV — zw´˝ka Venturiego o przep∏ywie krytycznym mierzy ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin

przez utrzymywanie przep∏ywu w warunkach zd∏awionych (przep∏yw krytyczny). Statyczne nadciÊnienie wylotu mierzone przy dzia∏ajàcym uk∏adzie CFV powinno zawieraç si´ w granicach ±1,5 kPa od statycznego ciÊnienia mierzonego bez po∏àczenia z CFV przy jednakowych: pr´dkoÊci obrotowej i obcià˝eniu silnika. Temperatura mieszaniny gazów bezpoÊrednio przed CFV powinna zawieraç si´ w granicach ±11 K od Êredniej temperatury roboczej stwierdzonej podczas testu, gdy nie by∏a u˝ywana kompensacja przep∏ywu.

— SSV — zw´˝ka Venturiego o przep∏ywie poddêwi´kowym mierzy ca∏kowity przep∏yw spalin rozcieƒczonych jako funkcj´ ciÊnienia wlotowego, temperatury na wlocie i spadku ciÊnienia mi´dzy wlotem a gardzielà

SSV. Statyczne nadciÊnienie spalin mierzone przy dzia∏ajàcej SSV powinno zawieraç si´ w granicach ±1,5 kPa

od statycznego ciÊnienia mierzonego bez po∏àczenia z SSV przy jednakowych: pr´dkoÊci obrotowej i obcià˝eniu

silnika. Temperatura mieszaniny gazów bezpoÊrednio przed SSV powinna zawieraç si´ w granicach ±11 K od

Êredniej temperatury roboczej stwierdzonej podczas testu, gdy nie jest stosowana kompensacja przep∏ywu.

— HE — wymiennik ciep∏a (nieobowiàzujàcy, je˝eli stosowany jest EFC). WydajnoÊç wymiennika ciep∏a powinna byç wystarczajàca do utrzymania temperatury w ˝àdanych granicach, podanych powy˝ej.

— EFC — elektroniczna kompensacja przep∏ywu (nieobowiàzujàca, jeÊli zastosowano HE). Je˝eli temperatura na wlocie do PDP lub CFV lub SSV nie jest utrzymywana w granicach podanych powy˝ej, wymagane jest zastosowanie uk∏adu kompensacji przep∏ywu do ciàg∏ego pomiaru nat´˝enia przep∏ywu i utrzymywania proporcjonalnego pobierania próbek w uk∏adzie czàstek sta∏ych.

W tym celu u˝ywa si´ sygna∏ów ciàg∏ego pomiaru nat´˝enia przep∏ywu, aby korygowaç odpowiednio nat´˝enie

przep∏ywu próbki przez filtry czàstek sta∏ych w uk∏adzie pobierania próbek czàstek sta∏ych (patrz rysunki 14 i 15).

— DT — tunel rozcieƒczania

1) powinien mieç Êrednic´ wystarczajàco ma∏à do wywo∏ania przep∏ywu turbulentnego (liczba Reynoldsa

wi´ksza ni˝ 4 000) i wystarczajàcà d∏ugoÊç, aby spowodowaç ca∏kowite wymieszanie spalin i powietrza rozcieƒczajàcego. Dopuszcza si´ u˝ycie kryzy mieszajàcej;

2) powinien mieç Êrednic´ nie mniejszà ni˝ 75 mm;

3) mo˝e byç izolowany.

Spaliny z silnika powinny byç skierowane wspó∏pràdowo w punkcie wlotu do tunelu rozcieƒczania i dok∏adnie wymieszane.

Gdy zastosowano pojedyncze rozcieƒczanie, próbka z tunelu rozcieƒczania jest doprowadzana do uk∏adu

pobierajàcego próbki czàstek sta∏ych (rysunek 14). PrzepustowoÊç PDP lub CFV lub SSV powinna byç wystarczajàca, aby utrzymaç rozcieƒczone spaliny w temperaturze 325 K (52 °C) lub ni˝szej bezpoÊrednio przed pierwszym filtrem czàstek sta∏ych. Gdy zastosowano podwójne rozcieƒczanie, próbka z tunelu rozcieƒczania jest doprowadzana do wtórnego tunelu rozcieƒczania, gdzie jest jeszcze raz rozcieƒczana, a nast´pnie przep∏ywa przez

filtry zbierajàce próbki (rysunek 15).

PrzepustowoÊç PDP lub CFV lub SSV musi byç wystarczajàca, aby utrzymaç strumieƒ rozcieƒczonych gazów spalinowych w DT w temperaturze 464 K (191 °C) lub ni˝szej w strefie poboru próbki. Wtórny uk∏ad roz-

13/10/05

14:51

Page 13301

— 13301 —

Poz. 1681

cieƒczajàcy powinien zapewniç wystarczajàcà iloÊç powietrza do wtórnego rozcieƒczania, tak aby podwójnie

rozcieƒczony strumieƒ gazów wylotowych utrzymaç w temperaturze 325 K (52 °C) lub ni˝szej, bezpoÊrednio

przed pierwotnym filtrem czàstek sta∏ych.

— DAF — filtr powietrza rozcieƒczajàcego. Zaleca si´, aby powietrze rozcieƒczajàce by∏o przefiltrowane

i przepuszczone przez w´giel aktywowany celem wyeliminowania w´glowodorów t∏a. Powietrze rozcieƒczajàce powinno mieç temperatur´ 298 K (25 °C) ±5 K. Na ˝yczenie producenta próbka powietrza rozcieƒczajàcego

mo˝e byç pobrana zgodnie z dobrà praktykà in˝ynierskà, aby wyznaczyç zawartoÊci czàstek sta∏ych t∏a, które

mo˝na nast´pnie odjàç od zawartoÊci zmierzonych w rozcieƒczonych spalinach.

— PSP — sonda do pobierania próbek czàstek sta∏ych jest podstawowà cz´Êcià PTT i

1) powinna byç zamontowana powierzchnià czo∏owà pod pràd w punkcie, gdzie rozcieƒczajàce powietrze

i spaliny sà dobrze wymieszane, to jest w osi tunelu rozcieƒczajàcego DT, w odleg∏oÊci oko∏o 10 Êrednic tunelu za (w kierunku przep∏ywu) punktem, gdzie spaliny wprowadzane sà do tunelu rozcieƒczajàcego;

2) powinna mieç Êrednic´ wewn´trznà minimum 12 mm;

3) mo˝e byç podgrzewana do temperatury Êcianki nie wi´kszej ni˝ do 325 K (52 °C) przez podgrzewanie bezpoÊrednie lub przez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed miejscem wprowadzenia spalin do tunelu do rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C);

4) mo˝e byç izolowana.

9.2.2. Uk∏ad do pobierania próbek czàstek sta∏ych stosuje si´ do zbierania czàstek sta∏ych na filtrach tych czàstek. W przypadku pobierania próbek ca∏kowitych rozcieƒczonego przep∏ywu cz´Êciowego, który polega

na przepuszczeniu przez filtry ca∏ej próbki rozcieƒczonych spalin, uk∏ad rozcieƒczania (rysunek 7 i 11) i pobierania próbek zazwyczaj stanowià zespó∏ nierozdzielny. W przypadku pobierania próbek z cz´Êci rozcieƒczonego przep∏ywu cz´Êciowego lub rozcieƒczonego przep∏ywu ca∏kowitego, który polega na przepuszczeniu przez filtry tylko cz´Êci rozcieƒczonych spalin, uk∏ad rozcieƒczajàcy (rysunek 4, 6, 8, 10, 12, 13)

i uk∏ad pobierania próbek zazwyczaj stanowià oddzielne zespo∏y.

W niniejszej cz´Êci za∏àcznika uznano uk∏ad podwójnego rozcieƒczania DDS (rysunek 15) w uk∏adzie rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego za szczególnà modyfikacj´ typowego uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych okreÊlonego na rysunku 14. Uk∏ad podwójnego rozcieƒczania zawiera wszystkie wa˝ne elementy uk∏adu pobierania próbek czàstek sta∏ych, takie jak obudowy filtrów i pompy do pobierania próbek i dodatkowo równie˝ kilka elementów do rozcieƒczania, w szczególnoÊci zasilanie powietrzem rozcieƒczajàcym drugi tunel rozcieƒczajàcy.

Aby uniknàç jakiegokolwiek oddzia∏ywania na p´tle sterowania zaleca si´, aby pompa do pobierania próbek pracowa∏a podczas realizacji ca∏ej procedury testu. W metodzie jednofiltrowej stosuje si´ obejÊcie

dla przepuszczenia próbki przez filtry pomiarowe przez wymagane okresy. Nale˝y zminimalizowaç wp∏yw

procedury prze∏àczania na p´tle sterowania.

Rysunek 14

Uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13302

— 13302 —

Poz. 1681

Próbka rozcieƒczonych spalin jest pobierana, za pomocà pompy pobierania próbek P, z tunelu rozcieƒczania DT przep∏ywu cz´Êciowego lub przep∏ywu ca∏kowitego przez sond´ pobierajàcà próbki czàstek sta∏ych PSP

i przewód PTT przesy∏ajàcy czàstki sta∏e. Próbka jest przepuszczana przez obudow´(y) filtru FH, która zawiera

filtry pomiarowe czàstek sta∏ych. Nat´˝enie przep∏ywu próbki jest regulowane przez sterownik przep∏ywu FC3.

Je˝eli u˝ywany jest elektroniczny uk∏ad kompensujàcy EFC (patrz rysunek 13), to przep∏yw rozcieƒczonych spalin jest wykorzystywany jako sygna∏ sterujàcy dla FC3.

Rysunek 15

Uk∏ad rozcieƒczania (tylko uk∏ad ca∏kowitego przep∏ywu)

Próbka rozcieƒczonych spalin z tunelu DT uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego przesy∏ana jest,

przez sond´ pobierajàcà próbki czàstek sta∏ych PSP i przewód PTT przesy∏ajàcy czàstki sta∏e, do drugiego tunelu rozcieƒczajàcego SDT, gdzie jest ponownie rozcieƒczana. Nast´pnie próbka przep∏ywa przez obudow´(y)

filtrów FH zawierajàcà(e) filtry zbierajàce czàstki sta∏e. Nat´˝enie przep∏ywu powietrza rozcieƒczajàcego jest zazwyczaj sta∏e, podczas gdy nat´˝enie przep∏ywu próbki jest regulowane przez regulator przep∏ywu FC3. Je˝eli

zastosowano elektronicznà kompensacj´ przep∏ywu EFC (patrz rysunek 13), jako sygna∏ sterujàcy dla FC3 wykorzystywany jest przep∏yw ca∏kowity rozcieƒczonych spalin.

Opis rysunku 14 i 15

— PSP — sonda do pobierania próbek czàstek sta∏ych (rysunki 14 i 15) jest poczàtkowym elementem przewodu przesy∏ajàcego czàstki sta∏e PTT.

Sonda

1) powinna byç zamontowana powierzchnià czo∏owà pod pràd w punkcie, gdzie powietrze rozcieƒczajàce

i spaliny sà dobrze wymieszane, to jest w osi tunelu rozcieƒczania DT (patrz pkt 9.2.1.1), w odleg∏oÊci oko∏o 10 Êrednic tunelu za (w kierunku przep∏ywu) punktem, gdzie spaliny sà doprowadzane do tunelu rozcieƒczajàcego;

2) powinna mieç Êrednic´ wewn´trznà minimum 12 mm;

3) mo˝e byç podgrzewana do temperatury Êcianki nie wy˝szej ni˝ 325 K (52 °C) poprzez podgrzewanie bezpoÊrednie lub poprzez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza, przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania, nie przekracza 325 K (52 °C);

4) mo˝e byç izolowana.

— PTT przewód przesy∏ajàcy czàstki sta∏e, je˝eli to jest tylko mo˝liwe, powinien byç zminimalizowany. D∏ugoÊç przewodu przesy∏ajàcego czàstki sta∏e nie mo˝e przekraczaç 1 020 mm.

Wymiary obowiàzujà dla

1) uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pobieraniem próbek z cz´Êci przep∏ywu i dla uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego — od czo∏a sondy do obudowy filtru;

2) uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pobieraniem próbek pe∏nego przep∏ywu — od koƒca tunelu rozcieƒczajàcego do obudowy filtru;

3) uk∏adu podwójnego rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego — od czo∏a sondy do drugiego tunelu rozcieƒczania.

Przewód przesy∏ajàcy mo˝e byç

1) podgrzewany do temperatury Êcianki nie wy˝szej ni˝ 325 K (52 °C) przez podgrzewanie bezpoÊrednie lub

przez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed

miejscem wprowadzenia spalin do tunelu rozcieƒczajàcego nie przekracza 325 K (52 C);

2) izolowany.

13/10/05

14:51

Page 13303

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13303 —

Poz. 1681

— SDT— tunel wtórnego rozcieƒczania (rysunek 15)

Tunel wtórnego rozcieƒczania powinien posiadaç Êrednic´ wewn´trznà minimum 75 mm i d∏ugoÊç wystarczajàcà dla zapewnienia czasu przebywania próbki podwójnie rozcieƒczonej przez co najmniej 0,25 sekundy.

Obudowa filtru pierwotnego FH powinna byç usytuowana w odleg∏oÊci nie wi´kszej ni˝ 300 mm od wylotu z SDT.

Tunel wtórnego rozcieƒczania mo˝e byç

1) podgrzewany do temperatury Êcianki nie wy˝szej ni˝ 325 K (52 °C) przez podgrzewanie bezpoÊrednie lub

poprzez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed

wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C);

2) izolowany.

— FH — obudowa(y) filtru (rysunek 14 i 15). Dla filtrów pierwotnego i wtórnego mo˝e byç stosowana

wspólna obudowa lub oddzielne obudowy. Powinny byç spe∏nione wymagania za∏àcznika nr 2 do rozporzàdzenia pkt 5.5.1.3.

Obudowa filtru mo˝e byç

1) podgrzewana do temperatury Êcianki nie wy˝szej ni˝ 325 K (52 °C) przez podgrzewanie bezpoÊrednie lub

poprzez wst´pne podgrzanie powietrza rozcieƒczajàcego, pod warunkiem ˝e temperatura powietrza przed

wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieƒczania nie przekroczy 325 K (52 °C);

2) izolowana.

— P — pompa pobierania próbek czàstek sta∏ych (rysunek 14 i 15) powinna byç umieszczona w dostatecznej odleg∏oÊci od tunelu, tak aby utrzymaç sta∏à temperatur´ na dolocie (±3 K), je˝eli korekcja przep∏ywu przez

FC3 nie jest stosowana.

— DP — pompa powietrza rozcieƒczajàcego (rysunek 15) (tylko dla podwójnego rozcieƒczania przep∏ywu

ca∏kowitego) powinna byç tak umieszczona, ˝eby temperatura wlotowa powietrza do rozcieƒczania wtórnego

wynosi∏a 298 K (25 °C) ±5 K.

— FC3 — regulator przep∏ywu (rysunek 14 i 15)

Regulator przep∏ywu nale˝y stosowaç do skompensowania wp∏ywu wahaƒ temperatury i nadciÊnienia na

drodze przesy∏ania próbki na nat´˝enie przep∏ywu próbki czàstek sta∏ych, je˝eli inne Êrodki sà niedost´pne. Wymagane jest zastosowanie regulatora przep∏ywu w przypadku u˝ycia elektronicznej kompensacji EFC (patrz rysunek 13).

— FM3 — urzàdzenie do pomiaru przep∏ywu próbki czàstek sta∏ych (rysunek 14 i 15)

— Gazomierz lub oprzyrzàdowanie do pomiaru przep∏ywu powinny byç usytuowane w odpowiedniej odleg∏oÊci od pompy do pobierania próbek, tak aby utrzymywa∏a si´ sta∏a temperatura wlotowa gazu (±3 K), je˝eli korekcja przep∏ywu przez FC3 nie jest stosowana.

— FM4 — urzàdzenie do pomiaru przep∏ywu (rysunek 15) (powietrze rozcieƒczajàce, tylko podwójnego rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego). Gazomierz lub oprzyrzàdowanie do pomiaru przep∏ywu powinny byç tak

usytuowane, aby temperatura wlotowa gazu wynosi∏a 298 K (25 °C) ±5 K.

— BV — zawór kulowy (nieobowiàzkowy) powinien mieç Êrednic´ wewn´trznà nie mniejszà ni˝ wewn´trzna Êrednica przewodu pobierajàcego próbki, a czas jego prze∏àczania powinien byç krótszy ni˝ 0,5 sekundy.

Uwaga: Je˝eli temperatura otoczenia w pobli˝u PSP, PTT, SDT i FH jest poni˝ej 293 K (20 °C), powinny byç

podj´te Êrodki ostro˝noÊci, aby uniknàç strat czàstek sta∏ych na ch∏odnych Êciankach tych cz´Êci. Dlatego zaleca si´ podgrzewanie i/lub izolowanie tych cz´Êci w granicach podanych w odpowiednich opisach. Zaleca si´

tak˝e, aby temperatura czo∏a filtru podczas pobierania próbki nie by∏a ni˝sza od 293 K (20 °C).

Przy du˝ych obcià˝eniach silnika podane powy˝ej cz´Êci mogà byç ch∏odzone przy u˝yciu nieagresywnych

Êrodków, takich jak obieg wymuszony wentylatorem, dopóki temperatura czynnika ch∏odzàcego nie spadnie

poni˝ej 293 K (20 °C).

10. Wyniki badaƒ dla silników o zap∏onie samoczynnym.

10.1. Informacja dotyczàca wykonywania testu NRSC (1)

10.1.1. Paliwo wzorcowe u˝yte w badaniach

10.1.1.1. Liczba cetanowa: ..............................................................................................................................................

10.1.1.2. ZawartoÊç siarki: ..............................................................................................................................................

10.1.1.3. G´stoÊç: ............................................................................................................................................................

10.2. Ârodek smarny

10.2.1. Marka(1) ................................................................................................................................................................

10.2.2. Typ(y): ..................................................................................................................................................................

(podaç procentowà zawartoÊç oleju w mieszance, je˝eli mieszane sà Êrodek smarny i paliwo)

13/10/05

14:51

Page 13304

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13304 —

Poz. 1681

10.3. Wyposa˝enie nap´dzane przez silnik (jeÊli dotyczy)

10.3.1.Wykaz i dane identyfikacyjne: ............................................................................................................................

10.3.2. Moc poch∏aniana przy wskazanej pr´dkoÊci obrotowej silnika (zgodnie z danymi producenta)

10.4. Osiàgi silnika

10.4.1. Pr´dkoÊç obrotowa silnika

1) Biegu ja∏owego ............................................................................................................................... obr/min.

2) PoÊrednia: ........................................................................................................................................ obr/min.

3) Znamionowa: .................................................................................................................................. obr/min.

10.4.2. Moc silnika(2)

10.5. Poziomy emisji

10.5.1. Ustawienia hamulca (kW)

10.5.2. Wyniki badaƒ emisji w teÊcie NRSC

CO: ............................................................................................................................................................ g/kWh

HC: ............................................................................................................................................................ g/kWh

NOX: ......................................................................................................................................................... g/kWh

NMHC+NOX: ............................................................................................................................................ g/kWh

Czàstki sta∏e: ............................................................................................................................................ g/kWh

13/10/05

14:51

Page 13305

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13305 —

Poz. 1681

10.5.3. Uk∏ad pobierania próbek zastosowany w teÊcie NRSC

10.5.3.1. Emisje gazowe(3): .............................................................................................................................................

10.5.3.2. Czàstki sta∏e(3): .................................................................................................................................................

10.5.3.2.1. Metoda(4): jednofiltrowa/wielofiltrowa

10.6. Informacja dotyczàca wykonywania testu NRTC(1)

10.6.1. Wyniki badaƒ emisji w teÊcie NRTC

CO: ............................................................................................................................................................ g/kWh

NMHC: ...................................................................................................................................................... g/kWh

HC: ............................................................................................................................................................ g/kWh

NOX: ......................................................................................................................................................... g/kWh

Czàstki sta∏e: ............................................................................................................................................ g/kWh

NMHC+NOX:............................................................................................................................................. g/kWh

10.6.2. Uk∏ad pobierania próbek zastosowany w teÊcie NRTC

Emisje gazowe(3): ................................................................................................................................................

Czàstki sta∏e(3): .....................................................................................................................................................

Metoda(4): jednofiltrowa/wielofiltrowa

———————

(1) W przypadku kilku silników macierzystych — nale˝y podaç dla ka˝dego z nich.

(2) Moc niekorygowana mierzona zgodnie z warunkami § 3 ust. 1 pkt 8 rozporzàdzenia.

(3) Nale˝y podaç numery rysunków okreÊlone w pkt 9.

(4) Niepotrzebne skreÊliç.

13/10/05

14:51

Page 13306

— 13306 —

Poz. 1681

Za∏àcznik nr 2

PROCEDURA TESTU DLA SILNIKÓW O ZAP¸ONIE SAMOCZYNNYM

1. W niniejszym za∏àczniku opisana jest metoda pomiarów emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych

badanych silników.

1.1. Dwa cykle badaƒ sà opisane i powinny byç stosowane zgodnie z przepisami § 1 i 2 rozporzàdzenia

1) cykl NRSC (cykl stacjonarny dla maszyn niedrogowych), który stosuje si´ w etapach I, II i IIIA i dla silników o sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej, a tak˝e w etapach IIIB i IV w przypadku zanieczyszczeƒ gazowych,

2) cykl NRTC (cykl niestacjonarny dla maszyn drogowych), który stosuje si´ w celu pomiaru emisji czàstek

sta∏ych w etapach IIIB i IV dla wszystkich silników, z wyjàtkiem silników o sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej. Na

wniosek wytwórcy ten test mo˝e byç tak˝e stosowany w etapie IIIA oraz w przypadku zanieczyszczeƒ gazowych w etapach IIIB i IV.

Do silników przeznaczonych do stosowania w jednostkach p∏ywajàcych po wodach Êródlàdowych stosuje

si´ procedur´ badaƒ ISO 8178-4:2002 [E] i IMO MARPOL 73/78.

Do silników przeznaczonych do nap´du spalinowych wagonów silnikowych stosuje si´ cykl NRSC do pomiaru emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych w etapach IIIA i IIIB.

Do silników przeznaczonych do nap´du lokomotyw stosuje si´ cykl NRSC do pomiaru emisji zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych w etapach IIIA i IIIB.

1.2. Test powinien byç wykonywany na silniku umocowanym na stanowisku badawczym po∏àczonym z hamulcem.

1.3. Zasada pomiaru

Podlegajàca pomiarom emisja z uk∏adu wydechowego silnika obejmuje zanieczyszczenia gazowe (tlenek

w´gla, w´glowodory ca∏kowite i tlenki azotu) i czàstki sta∏e. Dodatkowo, dwutlenek w´gla jest cz´sto stosowany jako gaz znakujàcy w celu okreÊlenia stopnia rozcieƒczenia w uk∏adach rozcieƒczenia ca∏kowitego

i cz´Êciowego przep∏ywu. Dobra praktyka in˝ynierska zaleca pomiar dwutlenku w´gla jako doskona∏e narz´dzie do wykrywania problemów pomiarowych podczas testu.

1.3.1. Test NRSC

Podczas ustalonej sekwencji warunków pracy na nagrzanym silniku wielkoÊç emisji wymienionych wy˝ej zanieczyszczeƒ z uk∏adu wydechowego bada si´ w sposób ciàg∏y przez pobranie próbki nierozcieƒczonych spalin. Cykl testu sk∏ada si´ z pewnej liczby faz pr´dkoÊci i momentu obrotowego (obcià˝enia),

które pokrywajà typowy zakres pola pracy silników o zap∏onie samoczynnym. Podczas ka˝dej fazy okreÊla si´ st´˝enie ka˝dego zanieczyszczenia gazowego, nat´˝enie przep∏ywu spalin i moc oraz Êrednie wa˝one zmierzonych wartoÊci. Próbk´ do pomiaru czàstek sta∏ych rozcieƒcza si´ kondycjonowanym powietrzem otoczenia. Dla ca∏ego testu pobiera si´ jednà próbk´, która zbierana jest na odpowiednich filtrach.

Alternatywnie, próbk´ mo˝na zbieraç na oddzielnych filtrach, po jednym dla ka˝dej fazy, i obliczaç wartoÊci Êrednie wa˝one dla cyklu.

Liczb´ gramów ka˝dego wydalanego zanieczyszczenia w przeliczeniu na kilowatogodzin´ oblicza si´

w sposób opisany w pkt 10.

1.3.2. Test NRTC

Ustalony cykl testu niestacjonarnego, bazowany ÊciÊle na warunkach pracy silników o zap∏onie samoczynnym w niedrogowych maszynach ruchomych, odtwarza si´ dwa razy

1) pierwszy raz (rozruch zimny) po kondycjonowaniu silnika w temperaturze laboratorium, gdy temperatury czynnika ch∏odzàcego i oleju w silniku, urzàdzeƒ do dodatkowego oczyszczania spalin i wszystkich

urzàdzeƒ pomocniczych do ograniczenia emisji z silnika ustabilizowa∏y si´ w przedziale mi´dzy 20 °C

a 30 °C,

2) drugi raz (rozruch goràcy) po 20 minutach kondycjonowania w stanie nagrzanym, które zaczyna si´

bezpoÊrednio po zakoƒczeniu cyklu przy rozruchu zimnym.

Podczas tej sekwencji testu bada si´ wymienione zanieczyszczenia. Wykorzystujàc sygna∏y sprz´˝enia

zwrotnego momentu obrotowego i pr´dkoÊci obrotowej hamulca dynamometrycznego, ca∏kuje si´ moc

wzgl´dem czasu cyklu i w ten sposób okreÊla prac´ wytworzonà przez silnik w ca∏ym cyklu. St´˝enia sk∏adników gazowych okreÊla si´ dla ca∏ego cyklu bàdê w spalinach nierozcieƒczonych przez ca∏kowanie sygna∏u analizatora spalin zgodnie z pkt 10, bàdê w spalinach rozcieƒczonych w uk∏adzie CVS rozcieƒczenia prze-

13/10/05

14:51

Page 13307

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13307 —

Poz. 1681

p∏ywu ca∏kowitego przez ca∏kowanie lub pobór próbki do worków zgodnie z pkt 10. W przypadku czàstek

sta∏ych pobiera si´ na odpowiednim filtrze proporcjonalnà próbk´ ze spalin rozcieƒczonych metodà rozcieƒczenia ca∏kowitego lub cz´Êciowego przep∏ywu. W zale˝noÊci od stosowanej metody okreÊla si´ nat´˝enie przep∏ywu spalin rozcieƒczonych lub nierozcieƒczonych w ca∏ym cyklu w celu obliczenia wartoÊci

emisji masowej zanieczyszczeƒ. WartoÊci emisji masowej odnosi si´ do pracy silnika w celu okreÊlenia

liczby gramów ka˝dego wydalanego zanieczyszczenia w przeliczeniu na kilowatogodzin´.

Emisj´ (g/kWh) mierzy si´ zarówno podczas cyklu zimnego jak i goràcego rozruchu. Ca∏kowità emisj´ wa˝onà okreÊla si´ przez zastosowanie wagi równej 10 % dla wyników cyklu zimnego rozruchu i 90 % dla

wyników cyklu goràcego rozruchu. Wyniki emisji ca∏kowitej powinny spe∏niaç ustalone wymagania.

Przed wprowadzeniem sekwencji testu zimnego/goràcego rozruchu symbole (za∏àcznik nr 3 pkt 13.1),

sekwencja testu (niniejszy za∏àcznik) i wzory obliczeniowe (niniejszy za∏àcznik pkt 10) powinny byç zmodyfikowane zgodnie z procedurà, o której mowa w art. 5 i 7 decyzji 1999/468/WE (OJ L 184,17.7.1999,

p.23), bioràc pod uwag´ warunki jej art. 8.

2. Warunki testu

2.1. Wszystkie obj´toÊci i obj´toÊciowe nat´˝enia przep∏ywu powinny byç sprowadzone do 273 K (0 °C) i 101,3 kPa.

2.2. Warunki testu silnika.

2.2.1. Nale˝y zmierzyç temperatur´ bezwzgl´dnà powietrza dolotowego do silnika Ta w K i ciÊnienie atmosferyczne powietrza suchego ps w kPa i okreÊliç wspó∏czynnik fa zgodnie z wzorami

1) silniki niedo∏adowane i do∏adowane mechanicznie

2) silniki do∏adowane turbospr´˝arkà z ch∏odzeniem lub bez ch∏odzenia powietrza dolotowego

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

T — temperatur´ bezwzgl´dnà powietrza w K,

fa — wspó∏czynnik atmosferyczny laboratorium,

ps — ciÊnienie powietrza suchego w kPa.

2.2.2. Dla uznania wa˝noÊci testu parametr fa powinien spe∏niaç warunek

0,96 ≤ fa ≤ 1,06

2.2.3. Silniki z ch∏odzeniem powietrza do∏adowujàcego

Rejestruje si´ temperatur´ powietrza do∏adowujàcego. Przy deklarowanej znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i pe∏nym obcià˝eniu powinna si´ ona znajdowaç w przedziale ±5 K od maksymalnej temperatury

powietrza do∏adowujàcego podanej przez wytwórc´. Temperatura czynnika ch∏odzàcego powinna wynosiç co najmniej 293 K (20 °C).

JeÊli stosuje si´ uk∏ad stanowiska badawczego lub dmuchaw´ zewn´trznà, to temperatura powietrza do∏adowujàcego powinna byç nastawiona w przedziale ±5 K od maksymalnej temperatury powietrza podanej przez wytwórc´ dla pr´dkoÊci obrotowej deklarowanej mocy maksymalnej i pe∏nego obcià˝enia.

Temperatura czynnika ch∏odzàcego i jego nat´˝enie przep∏ywu w ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego

w tym punkcie nie powinny byç zmieniane podczas ca∏ego cyklu. Obj´toÊç ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego powinna byç dobrana zgodnie z dobrà praktykà in˝ynierskà dla typowego zastosowania maszyny lub pojazdu.

Regulacja ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego mo˝e byç równie˝ przeprowadzona zgodnie z normà

SAE J 1937 opublikowanà w styczniu 1995 r.

2.3. Uk∏ad dolotowy silnika

Badany silnik powinien byç wyposa˝ony w uk∏ad dolotowy powietrza charakteryzujàcy si´ oporami przep∏ywu w granicach ±300 Pa od wartoÊci podanej przez producenta dla czystego filtra powietrza, w warun-

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13308

— 13308 —

Poz. 1681

kach pracy silnika podanych przez producenta zapewniajàcych najwi´ksze nat´˝enie przep∏ywu powietrza.

Opory przep∏ywu ustawia si´ przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i pe∏nym obcià˝eniu.

Mo˝na u˝yç uk∏adu stanowiskowego, pod warunkiem ˝e odwzorowuje on aktualne warunki dzia∏ania silnika.

2.4. Uk∏ad wylotowy silnika

2.4.1. Badany silnik powinien byç wyposa˝ony w uk∏ad wylotowy stwarzajàcy nadciÊnienie w granicach ± 650 Pa

od wartoÊci podanej przez producenta dla warunków pracy silnika zapewniajàcych uzyskanie zadeklarowanej mocy maksymalnej.

2.4.2. JeÊli silnik jest wyposa˝ony w urzàdzenie do dodatkowego oczyszczania spalin, rura wylotowa na odcinku o d∏ugoÊci co najmniej 4 Êrednic przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) wlotem do poczàtkowej cz´Êci komory rozpr´˝nej zawierajàcej to urzàdzenie powinna mieç takà samà Êrednic´, jaka wyst´puje w eksploatacji. Odleg∏oÊç od flanszy kolektora wylotowego lub wylotu turbospr´˝arki do urzàdzenia

do dodatkowego oczyszczania spalin powinna byç taka sama jak wyst´pujàca w maszynie lub odpowiadaç podanej przez wytwórc´. NadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym lub opory przep∏ywu powinny spe∏niaç kryteria podane wy˝ej. Mogà byç one regulowane za pomocà zaworu. Urzàdzenie do dodatkowego

oczyszczania spalin mo˝e byç usuni´te podczas testu wst´pnego (z u˝yciem makiet) i podczas wykonywania charakterystyki odwzorowujàcej i zastàpione przez makiet´ równowa˝nà, nieaktywnà pod wzgl´dem katalitycznym.

2.5. Uk∏ad ch∏odzenia

Uk∏ad ch∏odzenia silnika powinien posiadaç dostatecznà wydajnoÊç, aby utrzymaç normalne wartoÊci temperatury jego pracy, okreÊlone przez producenta.

2.6. Olej smarny

W∏aÊciwoÊci oleju smarnego, stosowanego podczas badania, powinny byç zarejestrowane i zamieszczone

w protokole badaƒ.

2.7. Paliwo do testu

Stosuje si´ paliwo wzorcowe o w∏aÊciwoÊciach okreÊlonych w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 8.

2.7.1. Liczb´ cetanowà oraz zawartoÊç siarki paliwa wzorcowego u˝ytego w teÊcie zamieszcza si´ w pkt 10.1.1.1

i 10.1.1.2 za∏àcznika nr 1.3 do rozporzàdzenia.

2.7.2. Temperatura paliwa na wlocie do pompy wtryskowej powinna wynosiç 306—316 K (33—43 °C).

3. Przebieg testu (test NRSC)

3.1. OkreÊlenie nastaw hamulca

3.1.1. Podstawà do pomiaru emisji jednostkowej jest moc niekorygowana okreÊlona na hamulcu zgodnie z normà ISO 14396:2002.

3.1.2. Elementy wyposa˝enia, które sà potrzebne jedynie do dzia∏ania maszyny i które mogà byç umieszczone

na silniku, nale˝y usunàç przy badaniu, w szczególnoÊci takie elementy, jak

a) spr´˝arka powietrza do uk∏adu hamulcowego,

b) spr´˝arka uk∏adu wspomagajàcego uk∏ad kierowniczy,

c) spr´˝arka uk∏adu klimatyzacji,

d) pompy do serwomotorów hydraulicznych.

3.1.3. W przypadku gdy elementy wyposa˝enia nie zosta∏y usuni´te, moc pobierana przez nie przy danej pr´dkoÊci obrotowej powinna zostaç okreÊlona w celu obliczenia nastaw hamulca, przy czym nie dotyczy to

przypadków, gdy tego rodzaju elementy stanowià integralnà cz´Êç silnika (np. dmuchawa ch∏odzàca

w silnikach ch∏odzonych powietrzem).

3.1.4. WartoÊci podciÊnienia w uk∏adzie dolotowym i nadciÊnienia w przewodzie wylotowym spalin nale˝y ustawiç na górne graniczne wartoÊci podane przez wytwórc´ zgodnie z pkt 2.3 i 2.4.

3.1.5. Maksymalne wartoÊci momentu obrotowego przy pr´dkoÊciach obrotowych ustalonych dla testu nale˝y

okreÊliç eksperymentalnie w celu obliczenia wartoÊci momentu dla okreÊlonych faz testu. Dla silników,

które nie sà przeznaczone do pracy w pewnym zakresie pr´dkoÊci obrotowej przy pe∏nym obcià˝eniu,

maksymalny moment przy pr´dkoÊciach obrotowych testu powinien podaç producent.

13/10/05

14:51

Page 13309

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13309 —

Poz. 1681

3.1.6. Ustawienie obcià˝enia silnika dla ka˝dej fazy testu nale˝y obliczyç wed∏ug wzoru

Je˝eli stosunek

to wartoÊç PAE mo˝e zostaç zweryfikowana przez s∏u˝b´ technicznà udzielajàcà homologacji typu.

3.2. Przygotowanie filtrów pomiarowych.

Ka˝dy filtr (para filtrów) powinien byç umieszczony co najmniej godzin´ przed badaniem w zamkni´tym,

lecz nieuszczelnionym naczyniu Petriego i umieszczony w komorze wagowej w celu stabilizacji.

Po zakoƒczeniu okresu stabilizacji wa˝y si´ ka˝dy filtr (par´ filtrów) i rejestruje tar´. Nast´pnie filtr (par´ filtrów) przechowuje si´ w zamkni´tym naczyniu Petriego lub w obudowie filtru a˝ do u˝ycia go w teÊcie. Je˝eli filtr (para filtrów) nie zosta∏ u˝yty w ciàgu 8 godzin od jego wyj´cia z komory wagowej, najpierw ponownie si´ go wa˝y.

3.3. Instalowanie wyposa˝enia pomiarowego

Przyrzàdy i sondy do pobierania próbek powinny byç zainstalowane zgodnie z wymaganiami.

W przypadku zastosowania uk∏adu rozcieƒczania spalin przep∏ywu ca∏kowitego, do uk∏adu powinien byç

pod∏àczony przewód wylotowy.

3.4. Uruchomienie silnika i uk∏adu rozcieƒczania spalin

Uk∏ad rozcieƒczania i silnik uruchamia si´ i podgrzewa a˝ do stabilizacji wszystkich temperatur i ciÊnieƒ

przy pe∏nym obcià˝eniu i znamionowej pr´dkoÊci obrotowej (pkt 3.7.2).

3.5. Regulacja stopnia rozcieƒczenia

3.5.1. Uk∏ad pobierania próbek powinien zostaç uruchomiony, a nast´pnie pracowaç w trybie bocznikowym

przy metodzie jednofiltrowej (nieobowiàzkowo przy metodzie wielofiltrowej). Poziom t∏a czàstek sta∏ych

w powietrzu rozcieƒczajàcym mo˝na okreÊliç, przepuszczajàc powietrze rozcieƒczajàce przez filtry czàstek

sta∏ych. Je˝eli stosowane jest filtrowanie powietrza rozcieƒczajàcego, wtedy wystarczy jeden pomiar

w dowolnym czasie przed, podczas lub po teÊcie. Je˝eli powietrze rozcieƒczajàce nie jest filtrowane, wymagany jest pomiar jednej próbki pobranej podczas ca∏ego testu.

3.5.2. IloÊç powietrza rozcieƒczajàcego nale˝y wyregulowaç tak, aby uzyskaç temperatur´ powierzchni filtra zawartà w granicach mi´dzy 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C) dla ka˝dego trybu.

Ca∏kowity stopieƒ rozcieƒczenia nie powinien byç mniejszy ni˝ cztery.

Uwaga: W przypadku testu stacjonarnego mo˝e byç utrzymywana temperatura filtra równa lub nieprzekraczajàca 325 K (52 °C), zamiast temperatury zawartej w podanym przedziale 42 °C—52 °C.

3.5.3. W metodach jednofiltrowej i wielofiltrowej, w uk∏adach ca∏kowitego przep∏ywu masowe nat´˝enie przep∏ywu próbki przez filtr powinno byç utrzymywane w sta∏ym stosunku do masowego nat´˝enia przep∏ywu rozcieƒczonych spalin we wszystkich fazach. Ten stosunek masy powinien byç, w uk∏adach bez mo˝liwoÊci pracy bocznikowej, sta∏y w granicach ±5 % od wartoÊci Êredniej dla fazy, z wyjàtkiem pierwszych 10 sekund ka˝dej fazy. W przypadku uk∏adów rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego z pojedynczym

filtrem bez mo˝liwoÊci pracy bocznikowej masowe nat´˝enie przep∏ywu przez filtr powinno byç utrzymywane na sta∏ym poziomie w granicach ±5 % od wartoÊci Êredniej dla fazy, z wyjàtkiem pierwszych 10 sekund ka˝dej fazy.

3.5.4. Dla uk∏adów z regulowanym st´˝eniem CO2 lub NOX nale˝y na poczàtku lub na koƒcu ka˝dego testu

zmierzyç st´˝enie CO2 lub NOX w powietrzu rozcieƒczajàcym. Ró˝nice mi´dzy st´˝eniem CO2 lub NOX

w powietrzu rozcieƒczajàcym (tle) przed i po teÊcie nie powinny przekraczaç odpowiednio 100 ppm

i 5 ppm. Gdy stosowany jest uk∏ad analizy spalin rozcieƒczonych, odpowiednie st´˝enia t∏a nale˝y

okreÊliç, zbierajàc powietrze rozcieƒczajàce do odpowiedniego worka na próbki w ciàgu ca∏ego cyklu testu. Ciàg∏y pomiar st´˝enia t∏a (bez u˝ycia worka pomiarowego) wykonuje si´ co najmniej trzykrotnie: na

poczàtku, na koƒcu i w pobli˝u po∏owy cyklu, po czym nale˝y okreÊliç wartoÊç Êrednià. Pomiary t∏a mo˝na pominàç, o ile o ich pomini´cie wystàpi producent.

3.6. Sprawdzenie analizatorów

Analizatory do pomiaru emisji nale˝y ustawiç na wartoÊç zerowà i punkt koƒcowy zakresu pomiarowego.

13/10/05

14:51

Page 13310

— 13310 —

Poz. 1681

3.7. Cykl testu

3.7.1. Wykaz niedrogowych urzàdzeƒ ruchomych, w których zamontowany jest silnik o zap∏onie samoczynnym,

okreÊla § 3 ust. 1 rozporzàdzenia.

3.7.1.1. Charakterystyka A

Dla niedrogowych urzàdzeƒ ruchomych, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 lit. a i d rozporzàdzenia, nale˝y przeprowadziç nast´pujàcy 8-fazowy cykl pracy(1) badanego silnika po∏àczonego z hamulcem dynamometrycznym

3.7.1.2. Charakterystyka B

Dla niedrogowych urzàdzeƒ ruchomych, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 lit. b rozporzàdzenia, nale˝y przeprowadziç nast´pujàcy 5-fazowy cykl pracy(1) badanego silnika po∏àczonego z hamulcem dynamometrycznym

WartoÊci obcià˝enia sà wyra˝one jako procentowe wartoÊci momentu obrotowego odpowiadajàce

podstawowej mocy znamionowej zdefiniowanej jako maksymalna moc mo˝liwa do uzyskania podczas

sekwencji zmiennych mocy, które mogà byç wykonywane w czasie nielimitowanej liczby godzin pracy

silnika w ciàgu roku, mi´dzy ustalonymi okresami obs∏ugowymi i w podanych warunkach otoczenia,

przy obs∏udze wykonywanej wed∏ug instrukcji producenta.

3.7.1.3. Charakterystyka C

W przypadku silników nap´dowych (1) przeznaczonych do stosowania w statkach ˝eglugi Êródlàdowej

stosuje si´ procedur´ badaƒ ISO zgodnà z normà ISO 8178-4:2002(E) i IMO MARPOL 73/78 (za∏àcznik

nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9).

Silniki nap´dowe pracujàce wed∏ug charakterystyki Êruby o sta∏ym skoku bada si´ na hamulcu dynamometrycznym, stosujàc podany ni˝ej 4-fazowy cykl stacjonarny (2) opracowany w celu odwzorowania

pracy w eksploatacji silników o zap∏onie samoczynnym ˝eglugi morskiej

Próby silników nap´dowych o sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej statków ˝eglugi Êródlàdowej majàcych Êruby

nap´dowe o zmiennym skoku lub sprz´gane elektrycznie przeprowadza si´ na hamulcu dynamometrycznym, stosujàc nast´pujàcy 4-fazowy cykl stacjonarny (3) charakteryzujàcy si´ takim samym obcià-

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13311

— 13311 —

Poz. 1681

˝eniem i takimi samymi wspó∏czynnikami wagowymi co cykl podany wy˝ej, lecz ró˝niàcy si´ tym, ˝e

w ka˝dej fazie praca odbywa si´ przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej

(1) Silniki pomocnicze o sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej homologuje si´ wed∏ug cyklu pracy ISO D2, tzn.

5-fazowego cyklu stacjonarnego podanego w pkt 3.7.1.2, zaÊ silniki pomocnicze o zmiennej pr´dkoÊci obrotowej homologuje si´ wed∏ug cyklu pracy ISO C1, tzn. 8-fazowego cyklu stacjonarnego podanego w pkt 3.7.1.1.

(2) Identyczny z cyklem E3 opisanym w paragrafie 8.5.1, 8.5.2 i 8.5.3 normy ISO 8178-4: 2002(E). Cztery

fazy znajdujà si´ na Êredniej charakterystyce Êruby nap´dowej okreÊlonej na podstawie pomiarów

w eksploatacji.

(3) Identyczny z cyklem E2 opisanym w paragrafie 8.5.1, 8.5.2 i 8.5.3 normy ISO 8178-4: 2002(E).

3.7.1.4. Charakterystyka D

W przypadku silników, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 lit. e rozporzàdzenia, prób´ silnika na hamulcu dynamometrycznym nale˝y przeprowadziç wed∏ug nast´pujàcego cyklu 3-fazowego (1)

(1) Identyczny z cyklem F podanym w normie ISO 8178-4: 2002(E).

3.7.2. Stabilizacja parametrów silnika

W celu stabilizacji parametrów pracy silnika, zgodnie z zaleceniami producenta, przeprowadza si´ nagrzewanie silnika i uk∏adu pomiarowego przy maksymalnej pr´dkoÊci obrotowej i maksymalnym momencie obrotowym.

Uwaga: Okres stabilizacji parametrów pracy silnika powinien tak˝e zapobiegaç wp∏ywowi na wyniki badaƒ osadów zgromadzonych podczas poprzedniego testu w uk∏adzie wylotowym. Przewidziany

jest równie˝ okres stabilizacji mi´dzy punktami testu wprowadzony w celu zminimalizowania oddzia∏ywania podczas przechodzenia od punktu do punktu.

3.7.3 Przebieg testu

Test powinien przebiegaç zgodnie z numeracjà faz wed∏ug podanego powy˝ej cyklu testu.

Podczas ka˝dej fazy danego cyklu testu, po poczàtkowym okresie przejÊciowym, wymagana pr´dkoÊç obrotowa powinna byç utrzymywana w granicach ±1 % pr´dkoÊci znamionowej lub ±3 min–1, przy czym

miarodajna jest wi´ksza wartoÊç, z wyjàtkiem pr´dkoÊci biegu ja∏owego, która powinna byç utrzymywana w granicach okreÊlonych przez producenta. Podany moment obrotowy powinien byç utrzymywany

tak, aby Êrednia wartoÊç z okresu, w którym przeprowadzono pomiary, zawiera∏a si´ w granicach ±2 %

od wartoÊci momentu maksymalnego przy pr´dkoÊci obrotowej testu. Dla ka˝dego punktu pomiarowego konieczny jest czas wynoszàcy minimum 10 minut. Je˝eli dla zbadania silnika sà wymagane d∏u˝sze

czasy pobierania próbek ze wzgl´du na potrzeb´ zebrania dostatecznej masy czàstek sta∏ych na filtrze pomiarowym, okres fazy testu mo˝e byç wyd∏u˝ony na tyle, na ile jest to konieczne.

D∏ugoÊç fazy testu powinna byç rejestrowana i odnotowywana w sprawozdaniu z badaƒ. WartoÊci st´˝enia zanieczyszczeƒ gazowych w spalinach powinny byç mierzone i rejestrowane podczas trzech ostatnich

minut fazy.

Pobieranie próbek czàstek sta∏ych oraz pomiar emisji zanieczyszczeƒ gazowych nie powinny rozpoczynaç si´ przed uzyskaniem stabilnych parametrów silnika, zgodnie z danymi producenta, zakoƒczenie pomiaru zaÊ powinno byç zbie˝ne w czasie.

Temperatur´ paliwa mierzy si´ na wlocie do pompy wtryskowej lub w punkcie okreÊlonym przez producenta, a miejsce pomiaru rejestruje si´.

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13312

— 13312 —

Poz. 1681

3.7.4. Odpowiedê analizatora

Sygna∏ wyjÊciowy analizatorów rejestruje si´ na taÊmie rejestratora lub mierzy za pomocà równorz´dnego systemu zbierania danych, podczas przep∏ywu spalin przez analizatory przez co najmniej ostatnie

3 minuty ka˝dej fazy. Je˝eli do pomiarów rozcieƒczonego CO2 i CO stosowany jest worek do pobierania

próbek (patrz pkt 5.4.4), próbka powinna byç pobierana do worka przez ostatnie 3 minuty ka˝dej fazy, nast´pnie poddana analizie, a wynik zarejestrowany.

3.7.5. Pobieranie próbki czàstek sta∏ych

Pobieranie próbki czàstek sta∏ych mo˝e odbywaç si´ za pomocà metody jednofiltrowej albo metody wielofiltrowej (pkt 5.5). W przypadku gdy uzyskane wyniki mogà, w zale˝noÊci od zastosowanej metody pobierania czàstek sta∏ych, nieznacznie si´ ró˝niç, wraz z tymi wynikami podaje si´ zastosowanà metod´.

Przy zastosowaniu metody jednofiltrowej wspó∏czynniki wagowe ka˝dej fazy okreÊlone w procedurze cyklu testu powinny zostaç odpowiednio uwzgl´dnione przez dobór nat´˝enia przep∏ywu próbki i/lub czasu jej pobierania.

Pobieranie próbki w ka˝dej fazie powinno nastàpiç tak póêno, jak to mo˝liwe. Czas pobierania próbki

w fazie trwa co najmniej 20 sekund przy zastosowaniu metody jednofiltrowej i co najmniej 60 sekund

przy zastosowaniu metody wielofiltrowej. W uk∏adach bez obiegu bocznikowego czas pobierania

próbki w fazie powinien wynosiç co najmniej 60 sekund przy zastosowaniu metody jedno- i wielofiltrowej.

3.7.6. Warunki pracy silnika

W ka˝dej fazie, po uzyskaniu stabilizacji silnika, mierzy si´ pr´dkoÊç obrotowà i obcià˝enie silnika, temperatur´ powietrza dolotowego, nat´˝enie przep∏ywu paliwa i nat´˝enie przep∏ywu powietrza lub spalin.

Je˝eli nie jest mo˝liwe wykonanie pomiaru nat´˝enia przep∏ywu spalin lub pomiaru zu˝ycia powietrza,

parametry te oblicza si´, stosujàc zasad´ bilansu w´gla i tlenu (patrz pkt 5.2.3) Wszystkie dane potrzebne do wykonania obliczeƒ powinny byç zarejestrowane (pkt 10.1 i 10.2).

3.8. Powtórne sprawdzenie analizatorów

Po wykonanej próbie emisji do powtórnego sprawdzenia stosuje si´ ten sam gaz zerowy i gaz wzorcowy do

sprawdzenia punktu koƒcowego zakresu pomiarowego (gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego). Prób´ uznaje si´ za wa˝nà, je˝eli ró˝nica mi´dzy obydwoma wynikami pomiarów jest mniejsza od 2 %.

4. Przebieg testu (test NRTC)

4.1. Wprowadzenie

Cykl niestacjonarny dla niedrogowych maszyn ruchomych (NRTC) jest podany w pkt 12.3 w formie sekwencji znormalizowanych wartoÊci pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego przedstawionych w odst´pach jednosekundowych, stosowanej dla wszystkich silników o zap∏onie samoczynnym obj´tych niniejszym rozporzàdzeniem. W celu wykonania testu na silnikowym stanowisku badawczym nale˝y zamieniç wartoÊci znormalizowane na wartoÊci rzeczywiste dla silnika podlegajàcego badaniom na podstawie

jego charakterystyki odwzorowania. Ta zamiana jest okreÊlana jako „denormalizacja” i opracowany w jej

wyniku cykl testu jest okreÊlany jako cykl odniesienia dla badanego silnika. Cykl o tak okreÊlonych wartoÊciach odniesienia pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego jest odtwarzany na stanowisku badawczym, przy czym sygna∏ sprz´˝enia zwrotnego pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego powinien byç

zarejestrowany. W celu walidacji przebiegu testu przeprowadza si´ po jego zakoƒczeniu analiz´ regresji

mi´dzy wartoÊciami odniesienia i sygna∏u sprz´˝enia zwrotnego pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego.

4.1.1. Stosowanie urzàdzeƒ unieruchamiajàcych lub nieracjonalnej kontroli lub nieracjonalnej strategii kontroli emisji jest zabronione.

4.2. Procedura odwzorowania charakterystyki silnika

W przypadku odtwarzania testu NRTC na stanowisku badawczym odwzorowuje si´ przed wykonaniem cyklu charakterystyk´ momentu obrotowego silnika w funkcji jego pr´dkoÊci obrotowej.

4.2.1. OkreÊlenie zakresu pr´dkoÊci obrotowych przy odwzorowaniu charakterystyki

Maksymalna i minimalna pr´dkoÊç obrotowa przy odwzorowaniu jest zdefiniowana ni˝ej

Minimalna pr´dkoÊç obrotowa odwzorowania = pr´dkoÊç obrotowa biegu ja∏owego,

Maksymalna pr´dkoÊç obrotowa odwzorowania = mniejsza z podanych wartoÊci: nhi x 1,02 lub pr´dkoÊç, przy której moment obrotowy przy pe∏nym obcià˝eniu spada do zera (nhi oznacza „du˝à pr´dkoÊç

obrotowà” zdefiniowanà jako najwi´ksza pr´dkoÊç, przy której silnik wytwarza 70 % mocy znamionowej).

13/10/05

14:51

Page 13313

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13313 —

Poz. 1681

4.2.2. Charakterystyka odwzorowania silnika

Nale˝y nagrzaç silnik przy mocy maksymalnej w celu ustabilizowania jego parametrów zgodnie z zaleceniem wytwórcy i dobrà praktykà in˝ynierskà. Po stabilizacji nale˝y przeprowadziç odwzorowanie zgodnie

z procedurà podanà ni˝ej.

4.2.2.1. Odwzorowanie w warunkach niestacjonarnych

1) Silnik powinien pracowaç na biegu ja∏owym bez obcià˝enia.

2) Silnik powinien pracowaç przy nastawie pompy wtryskowej odpowiadajàcej pe∏nemu obcià˝eniu

przy minimalnej pr´dkoÊci obrotowej odwzorowania.

3) Zwi´ksza si´ pr´dkoÊç obrotowà silnika ze Êrednim przyspieszeniem 8 ±1 min–1/s od minimalnej do

maksymalnej wartoÊci odwzorowania. Pr´dkoÊç obrotowa i moment obrotowy powinny byç rejestrowane z pr´dkoÊcià próbkowania co najmniej jeden punkt na sekund´.

4.2.2.2. Odwzorowanie skokowe

1) Silnik powinien pracowaç na biegu ja∏owym bez obcià˝enia.

2) Silnik powinien pracowaç przy nastawie pompy wtryskowej odpowiadajàcej pe∏nemu obcià˝eniu

przy minimalnej pr´dkoÊci obrotowej odwzorowania.

3) Minimalna pr´dkoÊç odwzorowania powinna byç utrzymywana przy pe∏nym obcià˝eniu przez co najmniej 15 s, a Êredni moment obrotowy zarejestrowany w ciàgu ostatnich 5 s. Charakterystyka maksymalnego momentu obrotowego powinna byç okreÊlona w zakresie od minimalnej do maksymalnej pr´dkoÊci obrotowej odwzorowania przy skokach pr´dkoÊci nie wi´kszych ni˝ 100 ±20 min–1. Ka˝dy punkt pomiarowy powinien byç utrzymywany przez co najmniej 15 s, przy czym Êredni moment

powinien byç rejestrowany w ciàgu ostatnich 5 s.

4.2.3. Tworzenie charakterystyki odwzorowania

Wszystkie wartoÊci zarejestrowane zgodnie z pkt 4.2.2 nale˝y po∏àczyç mi´dzy sobà, stosujàc zasad´ interpolacji liniowej. Wynikowa krzywa momentu obrotowego jest charakterystykà odwzorowania i powinna byç stosowana do zamiany znormalizowanych wartoÊci momentu obrotowego podanych w tabeli cyklu pracy silnika na stanowisku dynamometrycznym w za∏àczniku nr 3 do rozporzàdzenia na wartoÊci rzeczywiste momentu dla cyklu testu w sposób opisany w pkt 4.3.3.

4.2.4. Odmienny sposób odwzorowania

JeÊli producent uwa˝a, ˝e podany wy˝ej sposób odwzorowania jest niebezpieczny lub niereprezentatywny dla danego silnika, odmienne sposoby odwzorowania mogà byç stosowane. Te odmienne sposoby

muszà spe∏niaç cel opisanej procedury odwzorowania, którym jest okreÊlenie maksymalnego dost´pnego momentu obrotowego przy wszystkich pr´dkoÊciach obrotowych wyst´pujàcych w cyklu testu. Odchylenia od sposobów odwzorowania podanych w tym rozdziale niezb´dne ze wzgl´dów na bezpieczeƒstwo lub reprezentatywnoÊç powinny byç zatwierdzone przez strony uczestniczàce, w∏àcznie z uzasadnieniem ich stosowania. W ˝adnym przypadku charakterystyka momentu obrotowego nie mo˝e byç jednak

okreÊlana przy malejàcej pr´dkoÊci obrotowej dla silników wyposa˝onych w regulator pr´dkoÊci obrotowej lub turbodo∏adowanych.

4.2.5. Testy powtórne

Odwzorowanie charakterystyki silnika nie musi byç przeprowadzane przed ka˝dym cyklem testu. Odwzorowanie to musi byç przeprowadzone przed cyklem testu, jeÊli

— ocena in˝ynierska wskazuje, ˝e od ostatniego odwzorowania up∏yn´∏o zbyt du˝o czasu,

lub

— w silniku zosta∏y wprowadzone zmiany fizyczne lub regulacje, które mogà wp∏ynàç na jego osiàgi.

4.3. OkreÊlenie cyklu odniesienia dla testu

4.3.1. Pr´dkoÊç obrotowa odniesienia

Pr´dkoÊç obrotowa odniesienia (nref) odpowiada 100 % wartoÊci pr´dkoÊci znormalizowanej podanej

w programie cyklu na stanowisku hamulcowym w pkt 12.3. Jest oczywiste, ˝e rzeczywisty cykl wynikajàcy z denormalizacji pr´dkoÊci obrotowej zale˝y w du˝ym stopniu od w∏aÊciwego wyboru pr´dkoÊci odniesienia.

Pr´dkoÊç odniesienia okreÊla si´ w podany ni˝ej sposób

nref = pr´dkoÊç ma∏a + 0,95 x (pr´dkoÊç du˝a — pr´dkoÊç ma∏a)

(pr´dkoÊç du˝a jest najwi´kszà pr´dkoÊcià, przy której silnik wytwarza 70 % mocy znamionowej, zaÊ

pr´dkoÊç ma∏a jest najmniejszà pr´dkoÊcià, przy której silnik wytwarza 50 % mocy znamionowej).

13/10/05

14:51

Page 13314

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13314 —

Poz. 1681

4.3.2. Denormalizacja pr´dkoÊci obrotowej silnika

Pr´dkoÊç obrotowà denormalizuje si´ za pomocà nast´pujàcego wzoru

gdzie

nrzecz — rzeczywista pr´dkoÊç obrotowa

nodn — pr´dkoÊç obrotowa odniesienia

nbj

— pr´dkoÊç obrotowa biegu ja∏owego

%n

— procent znormalizowanej pr´dkoÊci obrotowej.

4.3.3. Denormalizacja momentu obrotowego silnika

WartoÊci momentu obrotowego podane w programie cyklu w pkt 12.3 sà znormalizowane wzgl´dem

maksymalnego momentu obrotowego przy danej pr´dkoÊci obrotowej. WartoÊci momentu w cyklu odniesienia denormalizuje si´ w nast´pujàcy sposób, stosujàc charakterystyk´ odwzorowania okreÊlonà

zgodnie z pkt 4.2.2

gdzie

Trzecz — rzeczywisty moment obrotowy

Tmax — maksymalny moment obrotowy

%T — procent znormalizowanego momentu obrotowego

dla odpowiedniej rzeczywistej pr´dkoÊci obrotowej okreÊlonej zgodnie z pkt 4.3.2.

4.3.4. Przyk∏ad procedury denormalizacji

Denormalizacja nast´pujàcego punktu testu jest przeprowadzona jako przyk∏ad

% pr´dkoÊci = 43 %

% momentu = 82 %

Zak∏adajàc nast´pujàce wartoÊci

pr´dkoÊç odniesienia = 2 200 obr/min

pr´dkoÊç biegu ja∏owego = 600 obr/min

otrzymuje si´

JeÊli moment maksymalny okreÊlony z charakterystyki odwzorowania przy 1 288 obr/min jest równy

700 Nm, to

4.4. Hamulec dynamometryczny

4.4.1. W przypadku gdy stosuje si´ czujnik si∏y, sygna∏ momentu obrotowego powinien byç sprowadzony do

osi silnika, zaÊ bezw∏adnoÊç hamulca uwzgl´dniona. Rzeczywisty moment obrotowy silnika równa si´

momentowi odczytanemu z czujnika si∏y i momentowi bezw∏adnoÊci hamulca pomno˝onemu przez przyspieszenie kàtowe. Uk∏ad nadzorujàcy powinien przeprowadziç te obliczenia w czasie rzeczywistym.

4.4.2. JeÊli silnik jest badany na hamulcu elektrowirowym, to zaleca si´, by liczba punktów, w których ró˝nica

Tsp — 2 · π · nsp · ΘD jest mniejsza ni˝ –5 % momentu maksymalnego, nie przekracza∏a 30 (gdzie Tsp jest

momentem wymaganym, nsp jest pochodnà pr´dkoÊci obrotowej silnika, zaÊ ΘD jest bezw∏adnoÊcià w ruchu obrotowym hamulca elektrowirowego).

13/10/05

14:51

Page 13315

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13315 —

Poz. 1681

4.5. Przebieg testu emisji

Podany ni˝ej schemat blokowy przedstawia przebieg testu.

Jeden lub wi´cej cykli çwiczebnych mo˝e byç odtwarzanych, je˝eli jest to niezb´dne, w celu sprawdzenia silnika, stanowiska badawczego i uk∏adów emisji przed cyklem pomiarowym.

4.5.1. Przygotowanie filtrów do pobierania próbek

Ka˝dy filtr powinien byç umieszczony na co najmniej godzin´ przed badaniem w naczyniu Petriego, które jest zabezpieczone przed zanieczyszczeniem py∏em i pozwala na wymian´ powietrza, oraz umieszczony w komorze wagowej w celu stabilizacji. Po zakoƒczeniu okresu stabilizacji nale˝y zwa˝yç ka˝dy filtr

i zarejestrowaç mas´. Nast´pnie filtr powinien byç przechowywany w zamkni´tym naczyniu Petriego lub

w obudowie filtru a˝ do u˝ycia go w teÊcie. Filtr nale˝y u˝yç w ciàgu 8 h od jego wyj´cia z komory. Masa filtru (tara) powinna byç zarejestrowana.

4.5.2. Instalowanie wyposa˝enia pomiarowego

Przyrzàdy i sondy do pobierania próbek powinny byç zainstalowane zgodnie z wymaganiami. W przypadku zastosowania uk∏adu rozcieƒczania spalin przep∏ywu ca∏kowitego nale˝y do niego pod∏àczyç przewód wylotowy.

4.5.3. Uruchomienie i wst´pne kondycjonowanie silnika oraz uk∏adu rozcieƒczania spalin

Uk∏ad rozcieƒczania i silnik nale˝y uruchomiç i nagrzaç. Wst´pne kondycjonowanie uk∏adu poboru spalin

nale˝y przeprowadziç przy pracy silnika w warunkach znamionowej pr´dkoÊci obrotowej i 100 % momentu obrotowego przez co najmniej 20 minut, podczas których uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego

lub uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego z wtórnym uk∏adem rozcieƒczenia powinien pracowaç.

Próbki czàstek sta∏ych w teÊcie wst´pnym (z u˝yciem makiet) powinny byç zebrane. Filtry czàstek sta∏ych

nie muszà byç kondycjonowane ani wa˝one i mogà byç wyrzucone. Filtry mogà byç zmienione podczas

kondycjonowania, gdy ca∏kowity czas poboru przez te filtry i uk∏ad poboru przekracza 20 minut. Nat´˝enia przep∏ywu powinny byç ustawione w przybli˝eniu na wartoÊci wybrane dla testu niestacjonarnego.

Moment obrotowy powinien byç ograniczony w stosunku do wartoÊci 100 %, zaÊ pr´dkoÊç obrotowa powinna byç utrzymywana tak, by temperatura maksymalna w strefie poboru nie przekracza∏a 191 °C.

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13316

— 13316 —

Poz. 1681

4.5.4. Uruchomienie uk∏adu poboru czàstek sta∏ych

Uk∏ad poboru czàstek sta∏ych powinien zostaç uruchomiony i pracowaç w obiegu bocznikowym. ZawartoÊç czàstek sta∏ych w powietrzu rozcieƒczajàcym (tle) nale˝y okreÊliç przez jego pobór przed wejÊciem

spalin do tunelu rozcieƒczajàcego. Jest po˝àdane, by próbka czàstek sta∏ych zawartych w tle zosta∏a zebrana podczas testu niestacjonarnego, jeÊli inny uk∏ad poboru czàstek jest dost´pny. W przeciwnym przypadku uk∏ad stosowany do poboru czàstek sta∏ych w teÊcie niestacjonarnym mo˝e byç u˝yty. JeÊli powietrze rozcieƒczajàce jest filtrowane, jeden pomiar mo˝e byç przeprowadzony przed lub po teÊcie. JeÊli

powietrze to nie jest filtrowane, pomiary nale˝y przeprowadziç przed poczàtkiem i po zakoƒczeniu cyklu,

zaÊ wartoÊci nale˝y uÊredniç.

4.5.5. Regulacja stopnia rozcieƒczenia

Ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin w uk∏adzie rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego lub przep∏yw

rozcieƒczonych spalin przez uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego powinien byç tak wyregulowany, aby wyeliminowaç kondensacj´ wody w uk∏adzie i uzyskaç temperatur´ powierzchni filtru w przedziale mi´dzy 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C).

4.5.6. Sprawdzenie analizatorów

Nale˝y sprawdziç punkt zerowy i punkt koƒcowy zakresu pomiarowego analizatorów emisji. JeÊli stosuje si´ worki do poboru próbki, nale˝y je opró˝niç.

4.5.7. Procedura uruchomienia silnika

Silnik ustabilizowany nale˝y uruchomiç w ciàgu 5 minut po zakoƒczeniu nagrzewania, zgodnie z zaleceniami wytwórcy podanymi w instrukcji u˝ytkowania, stosujàc rozrusznik produkcyjny lub hamulec. Alternatywnie, test mo˝na równie˝ rozpoczàç w ciàgu 5 minut po zakoƒczeniu kondycjonowania wst´pnego,

gdy silnik nie zosta∏ wy∏àczony, lecz pracuje na biegu ja∏owym.

4.5.8. Przebieg cyklu

4.5.8.1. Sekwencja testu

Sekwencja testu zaczyna si´ po uruchomieniu zatrzymanego silnika po fazie kondycjonowania wst´pnego lub bezpoÊrednio w fazie kondycjonowania wst´pnego przy pracy silnika na biegu ja∏owym. Test

nale˝y realizowaç zgodnie z cyklem odniesienia ustalonym w pkt 12.3. Instrukcje do ustawiania punktów pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego powinny byç wydawane z cz´stotliwoÊcià 5 Hz (zaleca si´ 10 Hz) lub wi´kszà. WartoÊci ustawienia w tych punktach powinny byç obliczane na zasadzie interpolacji liniowej mi´dzy wartoÊciami w punktach o cz´stotliwoÊci 1 Hz w cyklu odniesienia. Sygna∏y

sprz´˝enia zwrotnego pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego nale˝y rejestrowaç podczas cyklu

testu co najmniej jeden raz na sekund´, przy czym sygna∏y te powinny byç filtrowane elektronicznie.

4.5.8.2. Odpowiedê analizatorów

W momencie uruchomienia silnika lub sekwencji testu, jeÊli cykl rozpoczyna si´ bezpoÊrednio od kondycjonowania wst´pnego, urzàdzenia pomiarowe powinny byç uruchomione jednoczeÊnie, tzn. nale˝y

1) rozpoczàç gromadzenie i analiz´ powietrza rozcieƒczajàcego, jeÊli stosowany jest uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego,

2) rozpoczàç gromadzenie i analiz´ rozcieƒczonych lub nierozcieƒczonych spalin, zale˝nie od stosowanej metody,

3) rozpoczàç pomiar iloÊci rozcieƒczonych spalin oraz wymaganych temperatur i ciÊnieƒ,

4) rozpoczàç rejestracj´ masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin, jeÊli jest stosowana analiza spalin nierozcieƒczonych,

5) rejestrowaç dane sprz´˝enia zwrotnego dla pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego hamulca.

JeÊli stosuje si´ pomiar spalin nierozcieƒczonych, to st´˝enie zanieczyszczeƒ (HC, CO i NOx) i masowe

nat´˝enie przep∏ywu spalin powinny byç mierzone w sposób ciàg∏y i wprowadzane do pami´ci uk∏adu

komputerowego z cz´stotliwoÊcià co najmniej 2 Hz. Wszystkie pozosta∏e dane powinny byç rejestrowane z cz´stotliwoÊcià próbkowania co najmniej 1 Hz. W przypadku analizatorów analogowych odpowiedê powinna byç rejestrowana, zaÊ dane wzorcowania stosowane bezpoÊrednio (on-line) lub poÊrednio (off-line) podczas oceny danych.

JeÊli stosuje si´ uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego, to st´˝enie HC i NOx w tunelu rozcieƒczajàcym powinny byç mierzone w sposób ciàg∏y z cz´stoÊcià co najmniej 2 Hz. St´˝enia Êrednie powinny

byç okreÊlone przez ca∏kowanie sygna∏u analizatorów w ca∏ym cyklu. Czas odpowiedzi uk∏adu nie powinien przekraczaç 20 s i, w razie potrzeby, powinien byç zsynchronizowany z wahaniami przep∏ywu

w CVS i przesuni´ciami czasu próbkowania wzgl´dem cyklu testu. St´˝enia CO i CO2 powinny byç okreÊlone przez ca∏kowanie lub analiz´ próbki zgromadzonej w czasie ca∏ego cyklu w worku. St´˝enia za-

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13317

— 13317 —

Poz. 1681

nieczyszczeƒ gazowych w powietrzu rozcieƒczajàcym powinny byç okreÊlone przez ca∏kowanie lub

zgromadzenie w worku t∏a. Wszystkie pozosta∏e parametry powinny byç rejestrowane z cz´stotliwoÊcià

co najmniej jednego pomiaru na sekund´ (1 Hz ).

4.5.8.3. Pobieranie próbki czàstek sta∏ych

W momencie uruchomienia silnika lub sekwencji testu, jeÊli cykl rozpoczyna si´ bezpoÊrednio od kondycjonowania wst´pnego, uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych powinien byç prze∏àczony z trybu

bocznikowego do trybu pobierania czàstek sta∏ych.

JeÊli stosuje si´ uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, to pomp´(y) pobierajàcà(e) próbki nale˝y

wyregulowaç w ten sposób, by nat´˝enie przep∏ywu przez sond´ do poboru próbki czàstek sta∏ych lub

przewód przesy∏ajàcy by∏o proporcjonalne do masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin.

JeÊli stosuje si´ uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego, to pomp´(y) pobierajàcà(e) próbki nale˝y

wyregulowaç w ten sposób, by nat´˝enie przep∏ywu przez sond´ do poboru próbki czàstek sta∏ych lub

przewód przesy∏ajàcy by∏o utrzymywane w granicach ±5 % ustawionego nat´˝enia przep∏ywu. JeÊli

stosuje si´ kompensacj´ przep∏ywu (tzn. regulacj´ proporcjonalnà przep∏ywu próbki), nale˝y wykazaç,

˝e stosunek g∏ównego przep∏ywu w tunelu do przep∏ywu próbki poboru czàstek sta∏ych nie zmienia si´

o wi´cej ni˝ ±5 % ustawionej wartoÊci (z wyjàtkiem pierwszych 10 sekund pobierania próbki).

Uwaga. W przypadku podwójnego rozcieƒczenia przep∏yw próbki jest równy ró˝nicy netto mi´dzy nat´˝eniem

przep∏ywu przez filtry do pobierania czàstek i nat´˝eniem przep∏ywu wtórnego powietrza rozcieƒczajàcego.

Temperatura Êrednia i ciÊnienie Êrednie na wlocie do gazomierza(y) lub na wlocie do przyrzàdów mierzàcych przep∏yw powinny byç rejestrowane. JeÊli ustalone nat´˝enie przep∏ywu nie mo˝e byç utrzymane przez ca∏y cykl (w granicach ±5 %) ze wzgl´du na du˝e obcià˝enie filtru czàstkami sta∏ymi, to test

nale˝y uniewa˝niç. Nale˝y powtórnie wykonaç test, stosujàc mniejsze nat´˝enie przep∏ywu i/lub filtr

o wi´kszej Êrednicy.

4.5.8.4. Unieruchomienie silnika

JeÊli silnik zatrzyma∏ si´ w czasie cyklu testu, to powinien byç wst´pnie kondycjonowany i ponownie

uruchomiony, zaÊ test powtórzony. JeÊli pojawiajà si´ nieprawid∏owoÊci w dzia∏aniu któregokolwiek

stosowanego urzàdzenia badawczego podczas cyklu testu, to test powinien byç uniewa˝niony.

4.5.8.5. CzynnoÊci po zakoƒczeniu testu

Po zakoƒczeniu testu nale˝y zatrzymaç pomiar masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin i obj´toÊci rozcieƒczonych spalin, przep∏yw gazów do worków poboru próbek i pomp´ poboru próbki czàstek sta∏ych.

Uk∏ad ca∏kowania w analizatorach powinien pracowaç do up∏ywu czasu odpowiedzi uk∏adu.

Analiz´ st´˝eƒ w workach poboru próbek, jeÊli sà stosowane, nale˝y przeprowadzaç mo˝liwie jak najwczeÊniej, lecz w ˝adnym przypadku nie póêniej ni˝ 20 minut po zakoƒczeniu cyklu testu.

Po teÊcie emisji nale˝y stosowaç gaz zerowy i ten sam gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego dla danego zakresu pomiarowego do powtórnego sprawdzenia analizatorów. Test uwa˝a

si´ za wa˝ny, jeÊli ró˝nica mi´dzy wartoÊciami przed i po teÊcie jest mniejsza ni˝ ±2 % wartoÊci tego

gazu wzorcowego.

Filtry czàstek sta∏ych powinny byç wstawione do pokoju wagowego nie póêniej ni˝ w ciàgu godziny po

zakoƒczeniu testu. Powinny byç one kondycjonowane przez co najmniej jednà godzin´ w naczyniu Petriego, zabezpieczonym przeciw zanieczyszczeniu kurzem i umo˝liwiajàcym wymian´ powietrza, a nast´pnie wa˝one. Mas´ brutto filtrów nale˝y zarejestrowaç.

4.6. Weryfikacja przebiegu testu

4.6.1. Przesuni´cie danych

W celu minimalizacji efektu zw∏oki czasowej mi´dzy wartoÊciami sprz´˝enia zwrotnego i odniesienia

w cyklu, ca∏a sekwencja sygna∏ów sprz´˝enia zwrotnego dla pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego silnika mo˝e byç przyspieszona lub opóêniona w czasie w stosunku do sekwencji wartoÊci odniesienia tych parametrów. JeÊli sygna∏y sprz´˝enia zwrotnego sà przesuni´te, to pr´dkoÊç obrotowa i moment obrotowy muszà byç tak˝e przesuni´te o t´ samà wartoÊç w tym samym kierunku.

4.6.2. Obliczenie pracy cyklu

Rzeczywistà prac´ cyklu Wact (kWh) oblicza si´, stosujàc ka˝dà par´ zarejestrowanych wartoÊci sygna∏ów

sprz´˝enia zwrotnego dla pr´dkoÊci obrotowej i momentu obrotowego. Rzeczywista praca cyklu Wact jest

stosowana do porównania pracy odniesienia w cyklu Wref i do obliczenia emisji jednostkowej. Taka sama metodyka powinna byç stosowana do ca∏kowania mocy rzeczywistej i mocy odniesienia silnika. JeÊli potrzebne jest okreÊlenie wartoÊci le˝àcych mi´dzy sàsiednimi wartoÊciami odniesienia lub mierzonymi, to stosuje si´ zasad´ interpolacji liniowej.

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13318

— 13318 —

Poz. 1681

Przy ca∏kowaniu pracy rzeczywistej i odniesienia cyklu, wszystkie ujemne wartoÊci momentu obrotowego powinny byç ustawione jako równe zero i w∏àczone do obliczeƒ. JeÊli ca∏kowanie jest wykonane z cz´stotliwoÊcià mniejszà ni˝ 5 Hz i jeÊli podczas danego przedzia∏u czasu wartoÊç momentu obrotowego

zmienia si´ z dodatniej na ujemnà lub z ujemnej na dodatnià, cz´Êç ujemna powinna byç obliczona i przyj´ta jako równa zero. Cz´Êç dodatnia powinna byç w∏àczona do wartoÊci ca∏kowania.

Wact powinna byç zawarta w granicach mi´dzy –15 % a +5 % Wref.

4.6.3. Statystyki do walidacji cyklu testu

Nale˝y przeprowadziç analiz´ regresji liniowej mi´dzy wartoÊciami sygna∏u sprz´˝enia zwrotnego a odniesienia dla pr´dkoÊci obrotowej, momentu obrotowego i mocy. Nale˝y to wykonaç po przeprowadzeniu przesuni´cia danych, je˝eli ta opcja jest stosowana. Metoda najmniejszych kwadratów powinna byç

zastosowana, przy czym równanie regresji ma postaç

y = mx + b

gdzie

y — wartoÊç sygna∏u sprz´˝enia zwrotnego (rzeczywista) dla pr´dkoÊci obrotowej (min–1), momentu

obrotowego (Nm) i mocy (kW),

m — nachylenie linii regresji,

x — wartoÊç odniesienia dla pr´dkoÊci obrotowej (min–1), momentu obrotowego (Nm) i mocy (kW),

b — rz´dna punktu przeci´cia linii regresji z osià rz´dnych.

Standardowy b∏àd oceny (SE) dla y wzgl´dem x i wspó∏czynnik korelacji (r2) powinny byç obliczone dla

ka˝dej linii regresji.

Zaleca si´ przeprowadzenie tej analizy z cz´stotliwoÊcià 1 Hz. Test uznaje si´ za wa˝ny, jeÊli sà spe∏nione

kryteria okreÊlone w tabeli 1.

Tabela 1 — Tolerancje regresji liniowej

Do celów analizy regresji dopuszcza si´, przed przeprowadzeniem obliczeƒ, usuni´cie punktów pomiaru

zgodnie z tabelà 2. Jednak punkty te nie mogà byç usuni´te do obliczenia pracy cyklu i emisji. Punkt biegu ja∏owego jest zdefiniowany jako punkt, w którym znormalizowany moment obrotowy odniesienia

i znormalizowana pr´dkoÊç obrotowa odniesienia sà równe 0 %. Usuni´cie punktów mo˝na stosowaç dla

ca∏ego cyklu lub jakiejkolwiek jego cz´Êci.

13/10/05

14:51

Page 13319

— 13319 —

Poz. 1681

Tabela 2 — Punkty, których usuni´cie z analizy regresji jest dozwolone

(nale˝y wymieniç punkty, które zosta∏y usuni´te)

5. Procedury pomiarowe i pobieranie próbek (test NRSC)

Sk∏adniki gazowe i czàstek sta∏ych emitowane przez silnik poddany testowi powinny byç mierzone metodami

opisanymi w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia. Metody te opisujà zalecane uk∏ady analizy zanieczyszczeƒ gazowych (pkt 9.1) i zalecane uk∏ady rozcieƒczania i pobierania próbek dla czàstek sta∏ych (pkt 9.1).

5.1. Wymagania techniczne dla hamulca

U˝ywa si´ hamulca o charakterystyce w∏aÊciwej dla przeprowadzenia cyklu testu, o którym mowa

w pkt 3.7.1. Oprzyrzàdowanie do pomiarów momentu obrotowego i pr´dkoÊci obrotowej powinno pozwalaç na okreÊlenie mocy na wale silnika w danych granicach. W takim przypadku mogà byç potrzebne dodatkowe przeliczenia.

Dok∏adnoÊç wyposa˝enia pomiarowego powinna byç taka, aby nie zosta∏y przekroczone maksymalne tolerancje okreÊlone w pkt 5.3.

5.2. Przep∏yw spalin

Nat´˝enie przep∏ywu spalin powinno byç okreÊlone przy zastosowaniu jednej z metod, o których mowa

w pkt 5.2.1—5.2.4.

5.2.1. Metoda pomiaru bezpoÊredniego

Pomiar bezpoÊredni nat´˝enia przep∏ywu spalin wykonuje si´ za pomocà dyszy pomiarowej lub równowa˝nego uk∏adu pomiarowego zgodnie z normà ISO 5167.

Podczas wykonywania bezpoÊredniego pomiaru nat´˝enia przep∏ywu spalin stosuje si´ Êrodki ostro˝noÊci, aby uniknàç b∏´dów pomiaru, które b´dà wp∏ywa∏y na b∏´dy wartoÊci emisji.

5.2.2. Metoda pomiaru przep∏ywu powietrza i paliwa

Pomiar przep∏ywu powietrza i przep∏ywu paliwa.

U˝ywa si´ przep∏ywomierzy powietrza i przep∏ywomierzy paliwa o dok∏adnoÊci okreÊlonej w pkt 5.3.

Obliczenie nat´˝enia przep∏ywu spalin przeprowadza si´ w nast´pujàcy sposób

GEXHW = GAIRW + GFUEL (dla masy spalin mokrych)

13/10/05

14:51

Page 13320

— 13320 —

Poz. 1681

5.2.3. Metoda bilansu w´gla

Obliczanie masy spalin na podstawie zu˝ycia paliwa i st´˝enia gazowych sk∏adników spalin za pomocà

metody bilansu w´gla (pkt 10).

5.2.4. Metoda pomiaru za pomocà gazu znakujàcego

Metoda ta polega na pomiarze st´˝enia gazu znakujàcego w spalinach. Znana iloÊç gazu oboj´tnego (np.

czystego helu) jest wtryskiwana do przep∏ywu spalin jako znacznik. Gaz ten jest mieszany ze spalinami

i przez nie rozcieƒczony, lecz nie powinien wchodziç w reakcje w przewodzie wylotowym. Nast´pnie mierzy si´ st´˝enie tego gazu w próbce spalin.

W celu zapewnienia pe∏nego zmieszania gazu znakujàcego sonda do poboru próbki spalin powinna byç

umieszczona co najmniej w wi´kszej z nast´pujàcych odleg∏oÊci za (w kierunku przep∏ywu) punktem

wtryskiwania gazu znakujàcego: 1 m lub 30 razy Êrednica przewodu wylotowego. Sonda poboru mo˝e

byç umieszczona bli˝ej punktu wtryskiwania, jeÊli pe∏ne zmieszanie zosta∏o potwierdzone przez porównanie st´˝enia gazu znakujàcego ze st´˝eniem odniesienia uzyskanym, gdy gaz znakujàcy zosta∏ wtryÊni´ty przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) silnikiem.

Nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego powinno byç ustawione w ten sposób, by jego st´˝enie przy pracy na biegu ja∏owym by∏o mniejsze ni˝ pe∏na skala analizatora tego gazu.

Nat´˝enie przep∏ywu spalin oblicza si´ wed∏ug wzoru

gdzie

GEXHW — chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin, (kg/s)

GT

— nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego, (cm3/min)

concmix — chwilowe st´˝enie gazu znakujàcego po zmieszaniu, (ppm)

ρEXH

— g´stoÊç spalin, (kg/m3)

conca — st´˝enie gazu znakujàcego w powietrzu dolotowym, (ppm).

St´˝enia gazu znakujàcego w tle (conca) mo˝e byç okreÊlone przez uÊrednienie st´˝eƒ w tle mierzonych

bezpoÊrednio przed i po teÊcie.

JeÊli st´˝enie w tle (conca) jest mniejsze ni˝ 1 % st´˝enia gazu znakujàcego po zmieszaniu (concmix) przy

maksymalnym przep∏ywie spalin, mo˝e byç ono pomini´te.

Ca∏y uk∏ad powinien spe∏niaç wymagania pod wzgl´dem dok∏adnoÊci ustalonej dla przep∏ywu spalin

i byç wzorcowany zgodnie z pkt 7.11.2.

5.2.5. Metoda pomiaru przep∏ywu powietrza i stosunku powietrza do paliwa

Metoda ta polega na obliczeniu masy spalin na podstawie przep∏ywu powietrza i stosunku powietrza do

paliwa. Chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin oblicza si´ wed∏ug wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

A/Fst

— stechiometryczny stosunek powietrza do paliwa, (kg/kg),

λ

— wspó∏czynnik nadmiaru powietrza,

concCO2 — st´˝enie CO2 na bazie suchej, (%),

concCO — st´˝enie CO na bazie suchej, (ppm),

concHC — st´˝enie HC, (ppm).

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13321

— 13321 —

Poz. 1681

Uwaga: Powy˝sze obliczenie odnosi si´ do oleju nap´dowego majàcego stosunek H/C równy 1,8.

Przep∏ywomierz powietrza powinien spe∏niaç wymagania dotyczàce dok∏adnoÊci podane w tabeli 3, stosowany analizator CO2 powinien spe∏niaç wymagania pkt 5.4.1, zaÊ ca∏y uk∏ad — wymagania dotyczàce

dok∏adnoÊci dla przep∏ywu spalin.

Fakultatywnie, do pomiaru wzgl´dnego stosunku powietrza do paliwa mo˝e byç równie˝ stosowane odpowiednie urzàdzenie pomiarowe stosunku powietrza do paliwa, np. czujnik oparty na dwutlenku cyrkonu, spe∏niajàce warunki pkt 5.4.4.

5.2.6. Rozcieƒczanie ca∏kowitego przep∏ywu spalin

Podczas u˝ywania uk∏adu rozcieƒczania ca∏kowitego przep∏ywu spalin, ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin (GTOTW) powinien byç mierzony za pomocà uk∏adów PDP lub CFV lub SSV (za∏àcznik nr 1.3

do rozporzàdzenia pkt 9.2.1.2). Dok∏adnoÊç powinna byç zgodna z przepisami w pkt 8.2.

5.3. Dok∏adnoÊç

5.3.1. Wzorcowanie ca∏ego wyposa˝enia pomiarowego powinno byç powiàzane z normami krajowymi lub mi´dzynarodowymi i powinno spe∏niaç wymagania podane w tabeli 3.

Tabela 3 — Dok∏adnoÊç wyposa˝enia pomiarowego

5.4. OkreÊlanie sk∏adników gazowych

5.4.1. Ogólne wymagania techniczne w stosunku do analizatorów

Zakres pomiarów analizatorów powinien byç w∏aÊciwy dla dok∏adnoÊci wymaganej podczas wykorzystania pomiarów st´˝enia sk∏adników spalin (pkt 5.4.1.1). Zaleca si´, aby analizatory pracowa∏y tak, aby mierzone st´˝enie zawiera∏o si´ mi´dzy 15 % i 100 % pe∏nej skali. Je˝eli wartoÊç pe∏nej skali wynosi

155 ppm (lub ppm C) lub mniej, lub sà u˝ywane uk∏ady odczytu (komputery, rejestratory danych), które

zapewniajà wystarczajàcà dok∏adnoÊç i rozdzielczoÊç poni˝ej 15 % pe∏nej skali, st´˝enia sà równie˝ do

13/10/05

14:51

Page 13322

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13322 —

Poz. 1681

zaakceptowania. W takim przypadku powinny byç wykonane dodatkowe wzorcowania dla potwierdzenia

dok∏adnoÊci krzywych wzorcowania, okreÊlone zgodnie z pkt 7.5.5.2. Elektromagnetyczna kompatybilnoÊç (EMC) wyposa˝enia powinna byç na takim poziomie, aby zminimalizowaç dodatkowe b∏´dy.

5.4.1.1. B∏àd pomiaru

Wskazania analizatora nie powinny odbiegaç od nominalnego punktu wzorcowania o wi´cej ni˝ wi´ksza z podanych wartoÊci: ±2 % odczytu lub 0,3 % pe∏nej skali.

Uwaga: Dla celów niniejszej normy dok∏adnoÊç jest definiowana jako odchy∏ka odczytu analizatora od

nominalnych wartoÊci wzorcowania za pomocà gazu wzorcowego (= wartoÊç prawdziwa).

5.4.1.2. PowtarzalnoÊç

PowtarzalnoÊç zdefiniowana jako 2,5-krotne odchylenie standardowe 10 kolejnych odpowiedzi na gaz

wzorcowy lub wzorcowy punktu koƒcowego danego zakresu pomiarowego nie mo˝e byç wi´ksza ni˝

±1 % pe∏nej skali st´˝enia dla ka˝dego zakresu u˝ywanego poni˝ej 155 ppm (lub ppm C).

5.4.1.3. Szum

Ró˝nica wartoÊci szczytowych odpowiedzi analizatora na gaz zerowy i na gaz wzorcowy lub wzorcowy

dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego w czasie 10 sekund nie mo˝e przekraczaç 2 % pe∏nej skali we wszystkich u˝ywanych zakresach.

5.4.1.4. Pe∏zanie zera

Pe∏zanie zera w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali w najni˝szym u˝ywanym zakresie. Odpowiedê zerowa jest definiowana jako przeci´tna, wraz z ha∏asem, na gaz zerowy

w czasie 30 s.

5.4.1.5. Pe∏zanie zakresu pomiarowego

Pe∏zanie zakresu pomiarowego w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali na

najni˝szym u˝ywanym zakresie. Zakres pomiarowy jest definiowany jako ró˝nica pomi´dzy odpowiedzià na gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego i odpowiedzià na gaz zerowy. Odpowiedê na gaz wzorcowy jest definiowana jako Êrednia odpowiedê, w∏àczajàc szum, na gaz wzorcowy

dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego w czasie 30 sekund.

5.4.2. Osuszanie gazu

Urzàdzenie do osuszania gazu musi mieç minimalny wp∏yw na st´˝enie mierzonych gazów. Do usuwania wody z próbki nie mogà byç stosowane chemiczne suszarki.

5.4.3. Analizatory

Metody pomiarowe, jakie powinny byç stosowane, okreÊlajà pkt od 5.4.3.1 do 5.4.3.4. Szczegó∏owy opis

uk∏adów pomiarowych jest okreÊlony w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9. Gazy powinny byç badane przy u˝yciu przyrzàdów okreÊlonych w niniejszym za∏àczniku. Dla analizatorów nieliniowych u˝ywa

si´ uk∏adów linearyzujàcych.

5.4.3.1. Oznaczanie tlenku w´gla (CO)

Analizator tlenku w´gla powinien byç analizatorem typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcym na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR).

2.4.3.2. Oznaczanie dwutlenku w´gla (CO2)

Analizator dwutlenku w´gla powinien byç analizatorem typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcym na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR).

5.4.3.3. Oznaczanie w´glowodorów (HC)

Analizator w´glowodorów powinien byç grzanym analizatorem typu promieniowo-jonizacyjnego

(HFID) z detektorem, zaworami, przewodami rurowymi itp., podgrzewanymi tak, aby utrzymaç temperatur´ gazu na poziomie 463 K (190 °C) ±10 K.

5.4.3.4. Oznaczanie tlenków azotu (NOX)

Analizator tlenków azotu powinien byç analizatorem typu chemiluminescencyjnego (CLD) lub grzanym

analizatorem typu chemiluminescencyjnego (HCLD) z konwertorem NO2/NO, je˝eli pomiar przeprowadza si´ dla spalin suchych.

JeÊli pomiar przeprowadza si´ dla spalin mokrych, powinien byç u˝ywany HCLD z konwertorem utrzymywanym w temperaturze powy˝ej 328 K (55 °C), pod warunkiem ˝e sprawdzenie t∏umiàcego wp∏ywu

wody, o którym mowa w pkt 7.9.2.2, wypad∏o pozytywnie.

Dla obu analizatorów, zarówno CLD jak i HCLD, temperatura Êcianek toru poboru próbki powinna byç

utrzymywana w granicach od 328 K do 473 K (od 55 °C do 200 °C) a˝ do konwertora w przypadku pomiaru na bazie suchej lub do analizatora przy pomiarze w stanie mokrym.

13/10/05

14:51

Page 13323

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13323 —

Poz. 1681

5.4.4. Pomiar stosunku powietrza do paliwa

Urzàdzeniem do pomiaru stosunku powietrza do paliwa stosowanego w celu okreÊlenia przep∏ywu spalin, zgodnie z pkt 5.2.5, jest sonda do pomiaru szerokiego zakresu tego stosunku lub oparta na dwutlenku cyrkonu sonda lambda.

Sonda powinna byç zamontowana bezpoÊrednio w przewodzie wylotowym w miejscu, gdzie temperatura spalin jest dostatecznie wysoka, by nie nast´powa∏a kondensacja wody.

Dok∏adnoÊç sondy w∏àcznie z jej obwodem elektronicznym powinna wynosiç

1) ±3 % wartoÊci odczytu dla λ < 2,

2) ±5 % wartoÊci odczytu dla 2 ≤ λ < 5,

3) ±10 % wartoÊci odczytu dla 5 ≤ λ.

W celu spe∏nienia powy˝szych wymagaƒ sonda powinna byç wzorcowana w sposób podany przez jej

producenta.

5.4.5. Pobieranie próbek gazowych sk∏adników emisji

Sondy pobierania próbek zanieczyszczeƒ gazowych powinny byç umieszczone w wi´kszej z nast´pujàcych odleg∏oÊci: co najmniej 0,5 m lub trzykrotna Êrednica rury wydechowej przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) wylotem uk∏adu spalin, lecz wystarczajàco blisko silnika, aby zapewniç temperatur´

spalin co najmniej 343 K (70 °C) przy sondzie.

W przypadku silnika wielocylindrowego, z rozga∏´zionym kolektorem wylotowym, wlot sondy jest

umieszczony dostatecznie daleko z kierunkiem przep∏ywu spalin, aby zapewniç, ˝e próbka reprezentuje

Êrednià emisj´ spalin ze wszystkich cylindrów. W wielocylindrowych silnikach posiadajàcych oddzielne

grupy kolektorów, tak jak dla konfiguracji silnika „V”, dopuszcza si´ pobieranie próbki z ka˝dej grupy indywidualnie i obliczanie Êredniej emisji spalin. Mogà byç u˝ywane inne metody, dla których wykazano

korelacj´ z wymienionymi wy˝ej metodami. Dla obliczeƒ emisji spalin musi byç u˝yte ca∏kowite masowe

nat´˝enie przep∏ywu spalin silnika.

Je˝eli na sk∏ad spalin ma wp∏yw jakikolwiek uk∏ad dodatkowego oczyszczania spalin, próbka spalin musi byç pobrana przed tym uk∏adem, w kierunku przeciwnym do przep∏ywu, w badaniu etapu I, oraz za tym

urzàdzeniem, zgodnie z kierunkiem przep∏ywu, w badaniu etapu II.

W przypadku u˝ywania uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego w pomiarze emisji czàstek sta∏ych,

emisje sk∏adników gazowych mogà byç oznaczane w rozcieƒczonych spalinach. Sondy pobierajàce próbki powinny byç blisko sondy pobierajàcej próbki czàstek sta∏ych w tunelu rozcieƒczania (za∏àcznik nr 1.3

do rozporzàdzenia pkt 9.2.1.2, DT i pkt 9.2.2, PSP). Tlenek oraz dwutlenek w´gla (CO i CO2) mogà byç

oznaczane poprzez pobieranie próbek do worka, a nast´pnie mierzenie st´˝enia w worku pomiarowym.

5.5. Oznaczanie czàstek sta∏ych

Do oznaczania czàstek sta∏ych stosuje si´ uk∏ad rozcieƒczania. Rozcieƒczanie mo˝e byç zrealizowane przez

uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego lub uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego.

Obj´toÊç przep∏ywu w uk∏adzie rozcieƒczajàcym jest na tyle du˝a, aby ca∏kowicie wyeliminowaç kondensacj´ wody w tych uk∏adach i pobierania próbek oraz utrzymywaç temperatur´ rozcieƒczonych spalin bezpoÊrednio przed obudowà filtrów, w kierunku przeciwnym do przep∏ywu spalin, w przedziale mi´dzy 315 K

(42 °C) a 325 K (52 °C).

Dopuszczalne jest zmniejszenie wilgotnoÊci powietrza rozcieƒczajàcego przed wpuszczeniem go do uk∏adu

rozcieƒczajàcego, je˝eli wilgotnoÊç powietrza jest wysoka. Zaleca si´ wst´pne podgrzewanie powietrza rozcieƒczajàcego do poziomu temperatury powy˝ej 303 K (30 °C), je˝eli temperatura otoczenia jest poni˝ej

293 K (20 °C), przy czym temperatura powietrza rozcieƒczajàcego nie mo˝e przekroczyç 352 K (52 °C) przed

wprowadzeniem do spalin w tunelu rozcieƒczania.

Uwaga. Dla procedury stacjonarnej, temperatura filtru mo˝e byç utrzymywana w temperaturze maksymalnej 325 K (52 °C) lub poni˝ej jej, zamiast w przedziale mi´dzy 42 °C a 52 °C.

Dla uk∏adu rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego sonda pobierajàca próbki czàstek sta∏ych musi byç blisko

sondy gazowej i przed nià (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) jak zdefiniowano to w pkt 9.2.1.1 za∏àcznika nr 1.3 do rozporzàdzenia, rysunki 4—12 EP i SP.

Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego powinien byç tak zaprojektowany, aby strumieƒ spalin by∏

rozdzielany na dwie cz´Êci, z których mniejsza jest rozcieƒczana powietrzem i nast´pnie u˝ywana do pomiaru czàstek sta∏ych, a stopieƒ rozcieƒczania by∏ okreÊlony bardzo dok∏adnie. Mo˝na stosowaç ró˝ne

sposoby rozdzielania, jednak sposób u˝ytego rozdzielania powoduje w znacznym stopniu obowiàzek stosowania urzàdzenia do próbkowania i procedur, które majà byç u˝yte (za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia

pkt 9.2.1.1). Do oznaczania masy czàstek sta∏ych stosuje si´: uk∏ad pobierania próbek czàstek sta∏ych, filtry pomiarowe czàstek sta∏ych, wagi analityczne i komory wagowe o kontrolowanej temperaturze i wilgotnoÊci.

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13324

— 13324 —

Poz. 1681

Do pobierania czàstek sta∏ych mogà byç stosowane dwie metody

1) jednofiltrowa, zgodnie z którà u˝ywa si´ jednej pary filtrów (patrz pkt 5.5.1.3) dla wszystkich faz cyklu badawczego; szczególnà uwag´ nale˝y zwróciç na czas pobierania próbek i nat´˝enia przep∏ywów w fazie

pobierania próbek w trakcie testu; wymagana jest tylko jedna para filtrów dla cyklu testu;

2) wielofiltrowa, zgodnie z którà jednej pary filtrów (patrz pkt 5.5.1.3) u˝ywa si´ dla ka˝dej pojedynczej fazy cyklu testu; metoda ta umo˝liwia ∏agodniejsze pobieranie próbek, lecz stosujàc jà, u˝ywa si´ wi´cej

filtrów.

5.5.1. Filtry do pobierania czàstek sta∏ych

5.5.1.1. Wymagania dla filtru

Do testów wykonywanych podczas badaƒ silników wymagane sà filtry z w∏ókna szklanego pokryte fluoropochodnymi w´glowodorów lub filtry membranowe na bazie fluoropochodnych w´glowodorów.

Do specjalnych celów mogà byç u˝yte ró˝ne materia∏y filtracyjne. Wszystkie typy filtrów powinny mieç

skutecznoÊç zatrzymywania co najmniej 99 % czàstek DOP (dioktylftalanu) o wymiarach 0,3 µm, przy

pr´dkoÊci gazu od 35 cm/s do 100 cm/s.

Podczas przeprowadzania testów porównawczych, wykonywanych mi´dzy laboratoriami lub mi´dzy

producentem i jednostkà udzielajàcà homologacji, u˝ywa si´ sàczków o identycznej jakoÊci.

5.5.1.2. Rozmiar filtru

Filtry czàstek sta∏ych powinny mieç minimalnà Êrednic´ 47 mm (Êrednica czynna 37 mm). Dopuszczalne sà filtry o wi´kszej Êrednicy okreÊlonej w pkt 5.5.1.5.

5.5.1.3. Filtr pierwotny i wtórny

Próbki z rozcieƒczanych spalin pobiera si´ za pomocà pary filtrów umieszczonych szeregowo (jeden

pierwotny i jeden wtórny) podczas sekwencji testu. Filtr wtórny umieszcza si´ nie dalej ni˝ 100 mm

zgodnie z kierunkiem przep∏ywu za filtrem pierwotnym, i nie powinien mieç z nim kontaktu. Filtry mo˝na wa˝yç oddzielnie lub jako par´ filtrów z∏o˝onych stronami zaplamionymi do siebie.

5.5.1.4. Pr´dkoÊç przep∏ywu przez filtr

Powinna byç uzyskana pr´dkoÊç czo∏a gazu przep∏ywajàcego przez filtr od 35 cm/s do 100 cm/s. Przyrost spadku ciÊnienia mi´dzy poczàtkiem i koƒcem testu powinien byç nie wi´kszy ni˝ 25 kPa.

5.5.1.5. Obcià˝enie filtru

Minimalne zalecane obcià˝enia dla najcz´Êciej stosowanych wymiarów filtrów okreÊla poni˝sza tabela. Dla filtrów o wi´kszych wymiarach minimalne obcià˝enie powinno wynosiç 0,065 mg/1 000 mm2

powierzchni czynnej.

Zalecane minimalne obcià˝enie filtru dla sumy wszystkich filtrów powinno byç iloczynem odpowiedniej wartoÊci podanej powy˝ej i pierwiastka kwadratowego z liczby wszystkich testów.

5.5.2. Wymagania dla komory wagowej i wagi analitycznej

5.5.2.1. Warunki dla komory oraz pomieszczeƒ wagowych

Temperatura komory (lub pomieszczenia), w której filtry czàstek sta∏ych sà kondycjonowane i wa˝one,

powinna byç utrzymywana w zakresie 295 K (22 °C) ±3 K podczas ca∏ego okresu kondycjonowania i wa˝enia filtrów. WilgotnoÊç powinna byç utrzymywana w punkcie rosy dla temperatury 282,5 K (9,5 °C)

±3 K, wilgotnoÊç wzgl´dna zaÊ powinna wynosiç 45 % ±8 %.

5.5.2.2. Wa˝enie filtrów odniesienia

Ârodowisko komory lub pomieszczenia powinno byç wolne od otaczajàcych zanieczyszczeƒ, w szczególnoÊci py∏u, które mog∏yby si´ osadzaç na filtrach czàstek sta∏ych podczas ich stabilizacji. Zak∏ócenia

warunków w komorze wagowej (wymienionych w pkt 5.5.2.1) sà dopuszczalne, je˝eli czas zak∏óceƒ nie

przekracza 30 minut. Pomieszczenie wagowe powinno spe∏niç ˝àdane wymagania techniczne przed

wejÊciem personelu do Êrodka tych pomieszczeƒ. Co najmniej dwa nieu˝ywane filtry odniesienia lub

dwie pary filtrów odniesienia powinny byç wa˝one w ciàgu czterech godzin od wa˝enia filtrów (par filtrów) do pobierania próbek, lecz najlepiej w tym samym czasie co te filtry (pary filtrów). Powinny one

mieç ten sam rozmiar i byç z tego samego materia∏u.

13/10/05

14:51

Page 13325

— 13325 —

Poz. 1681

Je˝eli Êredni ci´˝ar filtrów odniesienia (par filtrów odniesienia) zmienia si´ mi´dzy wa˝eniami filtrów

zbierajàcych próbki o wi´cej ni˝ 10 µg, wtedy wszystkie filtry do pobierania próbek powinny byç odrzucone, a test emisji powtórzony.

Je˝eli warunki stabilnoÊci pomieszczenia wagowego podanego w pkt 5.5.2.1 nie sà spe∏nione, lecz wa˝enie filtra (pary filtrów) spe∏nia wymagane kryteria, producent silnika ma do wyboru: akceptowaç ci´˝ary filtrów do pobierania próbek albo uniewa˝niç test i po naprawie uk∏adu regulacji pomieszczenia

wagowego powtórzyç test.

5.5.2.3. Waga analityczna

Waga analityczna u˝yta do okreÊlania masy wszystkich filtrów powinna mieç podanà przez producenta dok∏adnoÊç wskazaƒ (odchylenie standardowe) 2 µg i rozdzielczoÊç 1 µg (1 dzia∏ka = 1 µg).

5.5.2.4. Eliminacja wp∏ywu elektrycznoÊci statycznej

Aby wyeliminowaç oddzia∏ywania elektrycznoÊci statycznej, filtry powinny byç przed wa˝eniem zneutralizowane, w szczególnoÊci za pomocà neutralizatora polonowego lub urzàdzenia dajàcego podobny efekt.

5.5.3. Dodatkowe warunki pomiaru czàstek sta∏ych

Wszystkie cz´Êci uk∏adu rozcieƒczajàcego i uk∏adu pobierania próbek od rury wylotowej a˝ do obudowy

filtrów, które sà w kontakcie z nierozcieƒczonymi i rozcieƒczonymi spalinami, projektuje si´ tak, aby zminimalizowaç osadzanie si´ lub przemian´ czàstek sta∏ych. Wszystkie cz´Êci wykonuje si´ z materia∏ów

przewodzàcych elektrycznoÊç, które nie reagujà ze sk∏adnikami spalin i muszà byç elektrycznie uziemione, w celu zapobie˝enia oddzia∏ywaniom elektrycznoÊci statycznej.

6. Procedury pomiarów pobierania próbek (test NRTC)

6.1. Sk∏adniki gazowe i czàstki sta∏e emitowane przez silnik przedstawiony do badaƒ powinny byç mierzone

metodami opisanymi w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia. Za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia opisuje zalecane uk∏ady analizy zanieczyszczeƒ gazowych (pkt 9.1) i zalecane uk∏ady rozcieƒczenia i pobierania próbek czàstek sta∏ych (pkt 9.2).

6.2. Hamulec dynamometryczny i wyposa˝enie stanowiska badawczego

Do testów emisji z silnika prowadzonych na hamulcu nale˝y stosowaç podane ni˝ej urzàdzenia.

6.2.1. Hamulec

Nale˝y u˝yç hamulca o charakterystyce odpowiedniej do przeprowadzenia cyklu testu opisanego

w pkt 12.3. Wyposa˝enie do pomiarów momentu obrotowego i pr´dkoÊci obrotowej powinno pozwalaç

na okreÊlenie mocy na wale silnika w ustalonych granicach. Mogà byç potrzebne dodatkowe przeliczenia. Dok∏adnoÊç wyposa˝enia pomiarowego musi byç taka, aby nie zosta∏y przekroczone maksymalne tolerancje podane w tabeli 3.

6.2.2. Inne przyrzàdy

Nale˝y stosowaç, zgodnie z wymaganiami, przyrzàdy do pomiaru zu˝ycia paliwa, zu˝ycia powietrza, temperatury czynnika ch∏odzàcego i Êrodka smarujàcego, ciÊnienia spalin, podciÊnienia w kolektorze dolotowym, temperatury spalin, temperatury powietrza dolotowego, ciÊnienia atmosferycznego, wilgotnoÊci

i temperatury paliwa. Przyrzàdy te powinny spe∏niaç wymagania podane w tabeli 3.

Tabela 3 — Dok∏adnoÊç wyposa˝enia pomiarowego

13/10/05

14:51

Page 13326

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13326 —

Poz. 1681

6.2.3. Przep∏yw spalin nierozcieƒczonych

W celu obliczenia emisji na podstawie pomiarów spalin nierozcieƒczonych i sterowania uk∏adem rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego niezb´dna jest znajomoÊç masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin. W celu okreÊlenia tego nat´˝enia mo˝na stosowaç jednà z dwóch podanych ni˝ej metod.

Dla potrzeb obliczenia emisji czas odpowiedzi dla ka˝dej z metod opisanych ni˝ej powinien byç równy

lub mniejszy ni˝ czas odpowiedzi analizatora wymagany z pkt 7.11.1.

Dla potrzeb sterowania uk∏adem rozcieƒczenia spalin przep∏ywu cz´Êciowego jest wymagana szybsza

odpowiedê. Dla uk∏adów o sterowaniu bezpoÊrednim (on-line) jest wymagany czas odpowiedzi ≤ 0,3 s.

Dla uk∏adów ze sterowaniem na zasadzie przewidywania (look ahead) na podstawie wczeÊniej zarejestrowanego przebiegu testu jest wymagany czas odpowiedzi uk∏adu pomiaru przep∏ywu spalin ≤ 5 s o czasie narastania ≤ 1 s. Czas odpowiedzi uk∏adu powinien byç podany przez wytwórc´ przyrzàdu. Wymagania dotyczàce ∏àcznego czasu odpowiedzi dla przep∏ywu spalin i dla uk∏adu rozcieƒczenia spalin przep∏ywu cz´Êciowego sà podane w pkt 6.4.

6.2.3.1. Metoda pomiaru bezpoÊredniego

Pomiar bezpoÊredni chwilowego przep∏ywu spalin mo˝e byç przeprowadzony za pomocà nast´pujàcych uk∏adów

1) urzàdzenia mierzàcego na zasadzie ró˝nicy ciÊnieƒ, jak np. zw´˝ka (w sprawie szczegó∏ów, patrz norma ISO 5167:2000),

2) przep∏ywomierza ultradêwi´kowego,

3) przep∏ywomierza wirowego.

Nale˝y zastosowaç odpowiednie Êrodki ostro˝noÊci, aby uniknàç b∏´dów pomiaru, które b´dà wywo∏ywa∏y b∏´dy wartoÊci emisji. Do takich Êrodków nale˝y w∏aÊciwa i staranna instalacja urzàdzenia

w uk∏adzie wylotowym silnika zgodnie z zaleceniami producenta i dobrà praktykà in˝ynierskà. Instalacja urzàdzenia nie mo˝e wp∏ywaç na osiàgi silnika i emisj´.

Przep∏ywomierze powinny spe∏niaç wymagania pod wzgl´dem dok∏adnoÊci podane w tabeli 3.

6.2.3.2. Metoda pomiaru przep∏ywu powietrza i paliwa

W metodzie tej nast´puje pomiar nat´˝enia przep∏ywu powietrza i paliwa za pomocà odpowiednich

przep∏ywomierzy. Obliczenia chwilowego nat´˝enia przep∏ywu spalin przeprowadza si´ wed∏ug wzoru

GEXHW = GAIRW + GFUEL (dla spalin mokrych)

Przep∏ywomierze powinny spe∏niaç wymagania pod wzgl´dem dok∏adnoÊci podane w tabeli 3, przy

czym powinny byç wystarczajàco dok∏adne, by zosta∏y spe∏nione tak˝e wymagania dotyczàce dok∏adnoÊci dla przep∏ywu spalin.

6.2.3.3. Metoda pomiaru za pomocà gazu znakujàcego

Metoda ta polega na pomiarze st´˝enia gazu znakujàcego w spalinach. Znana iloÊç gazu oboj´tnego

(np. czystego helu) jest wtryskiwana do przep∏ywu spalin jako znacznik. Gaz ten jest mieszany ze spalinami i przez nie rozcieƒczony, lecz nie powinien wchodziç w reakcje w przewodzie wylotowym. Nast´pnie mierzy si´ st´˝enie tego gazu w próbce spalin.

13/10/05

14:51

Page 13327

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13327 —

Poz. 1681

W celu zapewnienia pe∏nego zmieszania gazu znakujàcego sonda do poboru próbki spalin powinna

byç umieszczona co najmniej w wi´kszej z nast´pujàcych odleg∏oÊci za (w kierunku przep∏ywu) punktem wtryskiwania gazu znakujàcego: 1 m lub 30 razy Êrednica przewodu wylotowego. Sonda poboru

mo˝e byç umieszczona bli˝ej punktu wtryskiwania, jeÊli pe∏ne zmieszanie zosta∏o potwierdzone przez

porównanie st´˝enia gazu znakujàcego ze st´˝eniem odniesienia uzyskanym, gdy gaz znakujàcy zosta∏

wtryÊni´ty przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) silnikiem.

Nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego powinno byç ustawione w ten sposób, by jego st´˝enie po

zmieszaniu przy pracy na biegu ja∏owym by∏o mniejsze ni˝ pe∏na skala analizatora tego gazu.

Nat´˝enie przep∏ywu spalin oblicza si´ wed∏ug wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

GEXHW = chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin, (kg/s)

GT = nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego, (cm3/min)

concmix = chwilowe st´˝enie gazu znakujàcego po zmieszaniu, (ppm)

ρEXH = g´stoÊç spalin, (kg/m3)

conca = st´˝enie gazu znakujàcego w tle, (ppm)

St´˝enie gazu znakujàcego w tle (conca) mo˝e byç okreÊlone przez uÊrednienie st´˝eƒ w tle mierzonych

bezpoÊrednio przed i po teÊcie.

JeÊli st´˝enie w tle (conca) jest mniejsze ni˝ 1 % st´˝enia gazu znakujàcego po zmieszaniu (concmix)

przy maksymalnym przep∏ywie spalin, to mo˝e byç ono pomini´te.

Ca∏y uk∏ad powinien spe∏niaç wymagania pod wzgl´dem dok∏adnoÊci ustalone dla przep∏ywu spalin

i byç wzorcowany zgodnie pkt 7.11.2.

6.2.3.4. Metoda pomiaru przep∏ywu powietrza i stosunku powietrza do paliwa.

Metoda ta polega na obliczeniu masy spalin na podstawie przep∏ywu powietrza i stosunku powietrza

do paliwa. Chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin oblicza si´ wed∏ug wzoru

gdzie: A/Fst — stechiometryczny stosunek powietrza do paliwa, (kg/kg),

λ — wspó∏czynnik nadmiaru powietrza,

concCO2 — st´˝enie CO2 na bazie suchej, (%),

concCO — st´˝enie CO na bazie suchej, (ppm),

concHC — st´˝enie HC, (ppm).

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13328

— 13328 —

Poz. 1681

Uwaga: Powy˝sze obliczenie odnosi si´ do oleju nap´dowego majàcego stosunek H/C równy 1,8.

Przep∏ywomierz powietrza powinien spe∏niaç wymagania dotyczàce dok∏adnoÊci podane w tabeli 3,

stosowany analizator CO2 powinien spe∏niaç wymagania pkt 6.3.1, zaÊ ca∏y uk∏ad — wymagania dotyczàce dok∏adnoÊci dla przep∏ywu spalin.

Opcjonalnie, do pomiaru wspó∏czynnika nadmiaru powietrza do paliwa mo˝e byç równie˝ stosowane odpowiednie urzàdzenie pomiarowe stosunku powietrza do paliwa, np. czujnik oparty na dwutlenku cyrkonu, spe∏niajàce warunki pkt 6.3.4.

6.2.4. Przep∏yw spalin rozcieƒczonych

W celu obliczenia emisji na podstawie spalin rozcieƒczonych niezb´dna jest znajomoÊç ich masowego

nat´˝enia przep∏ywu. Ca∏kowity przep∏yw spalin rozcieƒczonych w cyklu (kg/test) oblicza si´ z wartoÊci

pomiaru w ca∏ym cyklu i odpowiednich danych wzorcowania urzàdzenia do pomiaru przep∏ywu (V0 dla

PDP, KV dla CFV, Cd dla SSV). Nale˝y stosowaç odpowiednie metody opisane w pkt 11.2.1. JeÊli ca∏kowita masa próbki pobranej w celu pomiaru czàstek sta∏ych i zanieczyszczeƒ gazowych przekracza 0,5 % ca∏kowitego przep∏ywu przez CVS, przep∏yw ten powinien byç skorygowany lub próbka powinna byç doprowadzona z powrotem do CVS przed urzàdzeniem do pomiaru przep∏ywu.

6.3. OkreÊlanie sk∏adników gazowych

6.3.1. Ogólne wymagania techniczne w stosunku do analizatorów

Analizatory powinny mieç zakres pomiarowy dostosowany do dok∏adnoÊci wymaganej przy pomiarach

st´˝enia sk∏adników spalin (pkt 5.4.1.1). Zaleca si´, aby analizatory pracowa∏y tak, aby mierzone st´˝enie

zawiera∏o si´ mi´dzy 15 % i 100 % pe∏nej skali.

Je˝eli wartoÊç pe∏nej skali wynosi 155 ppm (lub ppm C) lub mniej, lub je˝eli sà u˝ywane uk∏ady odczytu

(komputery, rejestratory danych), które zapewniajà wystarczajàcà dok∏adnoÊç i rozdzielczoÊç poni˝ej

15 % pe∏nej skali, st´˝enia poni˝ej 15 % pe∏nej skali sà równie˝ do zaakceptowania. W takim przypadku

powinny byç wykonane dodatkowe wzorcowania dla potwierdzenia dok∏adnoÊci krzywych wzorcowania

(pkt 7.5.5.2).

KompatybilnoÊç elektromagnetyczna (EMC) wyposa˝enia powinna byç na takim poziomie, aby zminimalizowaç dodatkowe b∏´dy.

6.3.1.1. B∏àd pomiaru

Wskazania analizatora nie powinny odbiegaç od nominalnego punktu wzorcowania o wi´cej ni˝ wi´ksza z podanych wartoÊci: ±2 % odczytu lub 0,3 % pe∏nej skali.

Uwaga. Dla celów niniejszej normy dok∏adnoÊç jest definiowana jako odchy∏ka odczytu analizatora od nominalnych wartoÊci wzorcowania za pomocà gazu wzorcowego (= wartoÊç prawdziwa).

6.3.1.2. PowtarzalnoÊç

PowtarzalnoÊç zdefiniowana jako 2,5-krotne odchylenie standardowe 10 kolejnych odpowiedzi na gaz

wzorcowy lub wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego nie mo˝e byç wi´ksza ni˝ ±1 % pe∏nej skali st´˝enia dla ka˝dego zakresu u˝ywanego powy˝ej 155 ppm (lub ppm C) lub ±2 % dla ka˝dego zakresu u˝ywanego poni˝ej 155 ppm (lub ppm C).

6.3.1.3. Szum

Ró˝nica wartoÊci szczytowych odpowiedzi analizatora na gaz zerowy i na gaz wzorcowy lub wzorcowy

punktu koƒcowego zakresu pomiarowego w czasie 10 sekund nie mo˝e przekraczaç 2 % pe∏nej skali

we wszystkich u˝ywanych zakresach.

6.3.1.4. Pe∏zanie zera

Pe∏zanie zera w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali w najni˝szym u˝ywanym zakresie. Odpowiedê zerowa jest definiowana jako Êrednia odpowiedê, wraz z szumem, na gaz

zerowy w czasie 30 s.

6.3.1.5. Pe∏zanie zakresu pomiarowego

Pe∏zanie zakresu pomiarowego w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali na

najni˝szym u˝ywanym zakresie. Zakres pomiarowy jest definiowany jako ró˝nica pomi´dzy odpowiedzià na gaz wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego i odpowiedzià na gaz zerowy. Odpowiedê na gaz wzorcowy jest definiowana jako odpowiedê przeci´tna, w∏àczajàc szum, na gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego w czasie 30 sekund.

6.3.1.6. Czas narastania

Dla analizy spalin nierozcieƒczonych czas narastania odpowiedzi analizatora zainstalowanego w uk∏adzie pomiarowym nie mo˝e przekroczyç 2,5 s.

Uwaga: Sama ocena czasu odpowiedzi analizatora nie wystarcza do potwierdzenia przydatnoÊci ca∏ego uk∏adu do badaƒ w warunkach niestacjonarnych. Obj´toÊci, szczególnie obj´toÊci martwe, w uk∏adzie nie

13/10/05

14:51

Page 13329

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13329 —

Poz. 1681

tylko wp∏ywajà na czas transportu z sondy do analizatora, lecz tak˝e na czas narastania. Wszystkie czasy transportu wewnàtrz analizatora, np. przez konwertor lub pu∏apki wodne wewnàtrz analizatora

NOX, wchodzà w czas odpowiedzi analizatora. OkreÊlenie czasu odpowiedzi ca∏ego uk∏adu jest opisane w pkt 7.11.1.

6.3.2. Osuszanie gazu

Nale˝y stosowaç podane ni˝ej warunki techniczne, takie same jak dla testu NRSC (pkt 5.4.2).

Opcjonalne urzàdzenie do osuszania gazu musi mieç minimalny wp∏yw na st´˝enie mierzonych gazów.

Stosowanie chemicznych suszarek nie jest akceptowanym sposobem usuwania wody z próbki.

6.3.3. Analizatory

Nale˝y stosowaç podane ni˝ej warunki techniczne, takie same jak dla testu NRSC (pkt 5.4.2).

Badane gazy powinny byç analizowane ni˝ej podanymi przyrzàdami. Dla analizatorów nieliniowych jest

dozwolone u˝ycie uk∏adów linearyzujàcych.

6.3.3.1. Oznaczanie tlenku w´gla (CO)

Analizator tlenku w´gla powinien byç analizatorem typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcym na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR).

6.3.3.2. Oznaczanie dwutlenku w´gla (CO2)

Analizator tlenku w´gla powinien byç analizatorem typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcym na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR).

6.3.3.3. Oznaczanie w´glowodorów (HC)

Analizator w´glowodorów powinien byç grzanym analizatorem typu p∏omieniowo-jonizacyjnego

(HFID) z detektorem, zaworami, przewodami rurowymi itp., podgrzewanymi tak, aby utrzymaç temperatur´ gazu w granicach 463 K (190 °C) ±10 K.

6.3.3.4. Oznaczanie tlenków azotu (NOX)

Analizator tlenków azotu powinien byç analizatorem typu chemiluminescencyjnego (CLD) lub grzanym

analizatorem typu chemiluminescencyjnego (HCLD) z konwertorem NO2/NO, jeÊli pomiar przeprowadza si´ dla spalin suchych. JeÊli pomiar przeprowadza si´ dla spalin mokrych, powinien byç u˝ywany

HCLD z konwertorem utrzymywanym w temperaturze powy˝ej 328 K (55 °C), pod warunkiem ˝e sprawdzenie t∏umiàcego wp∏ywu wody wypad∏o pozytywnie (pkt 7.9.2.2).

Zarówno dla CLD jak i HCLD temperatura Êcianek toru poboru powinna byç utrzymywana w przedziale od 328 K do 473 K (od 55 °C do 200 °C), a˝ do konwertora w przypadku pomiaru w spalinach suchych i do analizatora w przypadku pomiaru w spalinach mokrych.

6.3.4. Pomiar stosunku powietrza do paliwa

Jako wymieniongo w pkt 6.2.3 urzàdzenia do pomiaru stosunku powietrza do paliwa stosowanego w celu okreÊlenia przep∏ywu spalin u˝ywa si´ sondy do pomiaru szerokiego zakresu tego stosunku lub opartej na dwutlenku cyrkonu sondy lambda.

Sonda powinna byç zamontowana bezpoÊrednio w przewodzie wylotowym w miejscu, gdzie temperatura spalin jest dostatecznie wysoka, by nie nast´powa∏a kondensacja wody.

Dok∏adnoÊç sondy w∏àcznie z jej obwodem elektronicznym powinna wynosiç

1) ±3 % wartoÊci odczytu dla λ < 2,

2) ±5 % wartoÊci odczytu dla 2 ≤ λ < 5,

3) ±10 % wartoÊci odczytu dla 5 ≤ λ.

W celu spe∏nienia tych wymagaƒ sonda powinna byç wzorcowana w sposób podany przez jej producenta.

6.3.5. Pobieranie próbek gazowych sk∏adników emisji

6.3.5.1. Przep∏yw spalin nierozcieƒczonych

W celu obliczenia emisji ma podstawie spalin nierozcieƒczonych nale˝y stosowaç podane ni˝ej warunki techniczne, takie same jak dla testu NRSC (pkt 5.4.4).

Sondy pobierania próbek zanieczyszczeƒ gazowych muszà byç zamocowane w wi´kszej z nast´pujàcych odleg∏oÊci: co najmniej 0,5 m lub trzykrotna Êrednica rury wydechowej przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) miejscem wylotu uk∏adu wylotowego spalin, i wystarczajàco blisko silnika, aby

zapewniç temperatur´ spalin co najmniej 343 K (70 °C) przy sondzie.

W przypadku silnika wielocylindrowego z rozga∏´zionym kolektorem wylotowym wlot sondy powinien

byç umieszczony dostatecznie daleko za (w kierunku przep∏ywu) tym kolektorem, aby zapewniç, ˝e

próbka reprezentuje Êrednià emisj´ spalin z wszystkich cylindrów. W wielocylindrowych silnikach posiadajàcych oddzielne grupy kolektorów, tak jak dla konfiguracji silnika „V”, dopuszcza si´ pobieranie

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13330

— 13330 —

Poz. 1681

próbki z ka˝dej grupy indywidualnie i obliczanie Êredniej emisji spalin. Mogà byç u˝ywane inne metody, dla których wykazano korelacj´ z metodami wymienionymi wy˝ej. Do obliczeƒ emisji spalin musi

byç u˝yte ca∏kowite masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin silnika.

Je˝eli na sk∏ad spalin ma wp∏yw jakiÊ uk∏ad dodatkowego oczyszczania spalin, próbka spalin musi byç

pobrana przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) tym urzàdzeniem w teÊcie etapu I oraz za (w kierunku przep∏ywu) tym urzàdzeniem w teÊcie etapu II.

6.3.5.2. Przep∏yw spalin rozcieƒczonych

Kiedy jest u˝ywany uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego nale˝y stosowaç podane ni˝ej warunki

techniczne.

Przewód spalin mi´dzy silnikiem a uk∏adem rozcieƒczenia pe∏nego przep∏ywu powinien odpowiadaç

wymaganiom podanym w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9.

Sonda(y) do poboru próbek sk∏adników gazowych powinna(y) byç umieszczona(e) w punkcie, w którym powietrze rozcieƒczajàce i spaliny sà dobrze wymieszane i w bliskiej odleg∏oÊci od sondy pobierajàcej próbki czàstek sta∏ych.

Pobieranie próbek mo˝e byç przeprowadzone dwoma sposobami

1) zanieczyszczenia sà pobierane z ca∏ego cyklu do worka poboru spalin i nast´pnie mierzone po zakoƒczeniu testu;

2) zanieczyszczenia sà pobierane w sposób ciàg∏y i ca∏kowane w ca∏ym cyklu; metoda ta jest obowiàzkowa dla HC i NOx.

Próbki t∏a pobiera si´ do worka pomiarowego przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) tunelem

rozcieƒczajàcym i odejmuje okreÊlone st´˝enie od st´˝enia emisji zgodnie z pkt 2.2.3.

6.4. Oznaczanie czàstek sta∏ych

Oznaczanie czàstek sta∏ych wymaga stosowania uk∏adu rozcieƒczania. Rozcieƒczenie mo˝e byç zrealizowane przez uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego lub uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego. WydajnoÊç przep∏ywu w uk∏adzie rozcieƒczajàcym powinna byç na tyle du˝a, aby ca∏kowicie wyeliminowaç

kondensacj´ wody w uk∏adach rozcieƒczania i pobierania próbek oraz utrzymywaç temperatur´ rozcieƒczonych spalin bezpoÊrednio przed (w kierunku przeciwnym do przep∏ywu) obudowà filtrów w przedziale mi´dzy 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C). Dozwolone jest zmniejszenie wilgotnoÊci powietrza rozcieƒczajàcego

przed wejÊciem do uk∏adu rozcieƒczajàcego, je˝eli wilgotnoÊç powietrza jest wysoka. Zaleca si´ wst´pne

podgrzewanie powietrza rozcieƒczajàcego do temperatury powy˝ej 303 K (30 °C), jeÊli temperatura otoczenia jest poni˝ej 293 K (20 °C). Jednak temperatura powietrza rozcieƒczajàcego nie mo˝e przekroczyç

352 K (52 °C) przed wejÊciem spalin do tunelu rozcieƒczania.

Sonda pobierajàca próbki czàstek sta∏ych musi byç zamocowana blisko sondy do poboru sk∏adników gazowych, przy czym zamocowanie powinno spe∏niaç wymagania okreÊlone w pkt 6.3.5.

W celu okreÊlenia masy czàstek sta∏ych sà wymagane: uk∏ad do poboru próbki tych czàstek, filtry czàstek,

waga analityczna i komora wagowa o kontrolowanej temperaturze i wilgotnoÊci.

Warunki techniczne dla uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego

Uk∏ad rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego powinien byç tak zaprojektowany, aby rozdzielaç strumieƒ

spalin na dwie cz´Êci, z których mniejsza jest rozcieƒczana powietrzem i nast´pnie u˝ywana do pomiaru

czàstek sta∏ych. Z tego powodu jest istotne, aby stopieƒ rozcieƒczenia by∏ okreÊlony bardzo dok∏adnie.

Mo˝na stosowaç ró˝ne sposoby rozdzielania, jednak typ u˝ytego rozdzielania narzuca w znaczàcym stopniu, jakie urzàdzenia i procedury próbkowania majà byç u˝yte (za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia

pkt 9.2.1.1).

Do sterowania uk∏adem rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego wymagana jest szybka odpowiedê tego

uk∏adu. Czas przekszta∏cenia dla uk∏adu okreÊla si´ zgodnie z procedurà opisanà w pkt 7.11.1.

JeÊli ∏àczny czas przekszta∏cenia dla pomiaru przep∏ywu spalin (patrz punkt poprzedni) i uk∏adu przep∏ywu

cz´Êciowego jest krótszy ni˝ 0,3 s, to mo˝e byç stosowane sterowanie bezpoÊrednie (on-line). JeÊli czas

przekszta∏cenia przekracza 0,3 s, to musi byç stosowane sterowanie na zasadzie przewidywania (look ahead)

na podstawie przebiegu testu zarejestrowanego wst´pnie. W tym przypadku czas narastania powinien

byç ≤ 1 s i czas opóênienia dla zestawu ≤ 10 s.

Ca∏kowita odpowiedê uk∏adu powinna byç tak zaprojektowana, aby zapewniç reprezentatywnà próbk´ czàstek sta∏ych GSE, proporcjonalnà do masowego przep∏ywu spalin. W celu okreÊlenia proporcjonalnoÊci

przeprowadza si´ analiz´ regresji GSE wzgl´dem GEXHW z cz´stotliwoÊcià akwizycji co najmniej 5 Hz. Powinny byç spe∏nione nast´pujàce kryteria

1) wspó∏czynnik korelacji r2 regresji liniowej mi´dzy GSE i GEXHW powinien byç mniejszy ni˝ 0,95;

2) standardowy b∏àd oceny GSE wzgl´dem GEXHW nie mo˝e przekroczyç 5 % minimalnej wartoÊci GSE;

3) rz´dna punktu przeci´cia linii regresji z osià GSE nie mo˝e przekroczyç ±2 % wartoÊci maksymalnej GSE.

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13331

— 13331 —

Poz. 1681

Mo˝na wykonaç test wst´pny i stosowaç sygna∏ masowego nat´˝enia przep∏ywu w tym teÊcie do sterowania przep∏ywem próbki czàstek sta∏ych (sterowanie na zasadzie przewidywania (look ahead)). Tego rodzaju post´powanie jest wymagane, jeÊli czas przekszta∏cenia dla uk∏adu czàstek sta∏ych t50,P i/lub czas przekszta∏cenia dla sygna∏u masowego przep∏ywu spalin t50,F sà > 0,3 s. Uzyskuje si´ w∏aÊciwe sterowanie uk∏adem rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, gdy wykres GEXHW,pre w funkcji czasu dla testu wst´pnego, który s∏u˝y do sterowania GSE, jest przesuni´ty o czas „przewidywania” t50,P + t50,F.

W celu ustalenia korelacji mi´dzy GSE i GEXHW nale˝y stosowaç dane uzyskane podczas w∏aÊciwego testu,

przy czym czas dla GSE powinien byç przesuni´ty w stosunku do GEXHW o t50,F (czas t50,P nie jest uwzgl´dniany przy przesuni´ciu czasowym). Oznacza to, ˝e przesuni´cie czasowe mi´dzy GEXHW i GSE jest ró˝nicà

w ich czasach przekszta∏cenia okreÊlonych w pkt 8.6.

Dla uk∏adów rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego dok∏adnoÊç przep∏ywu próbki GSE ma specjalne znaczenie w przypadku, gdy nie jest on mierzony bezpoÊrednio, lecz okreÊlony na podstawie pomiaru ró˝nicy

przep∏ywów

W tym przypadku dok∏adnoÊç ±2 % dla GTOTW i GDILW jest niedostateczna do zapewnienia akceptowalnej

dok∏adnoÊci GSE. JeÊli przep∏yw gazu jest okreÊlony przez pomiar ró˝nicowy przep∏ywów, b∏àd maksymalny ró˝nicy powinien byç taki, aby dok∏adnoÊç GSE by∏a zawarta w granicach ±5 %, gdy stopieƒ rozcieƒczenia jest mniejszy ni˝ 15. B∏àd ten mo˝e byç obliczony jako pierwiastek kwadratowy z sumy kwadratów b∏´du ka˝dego urzàdzenia.

Akceptowalna dok∏adnoÊç GSE mo˝e byç uzyskana jednà z nast´pujàcych metod

1) dok∏adnoÊci bezwzgl´dne GTOTW i GDILW sà ±0,2 %, co zapewnia dok∏adnoÊç GSE ≤ 5 % przy stopniu rozcieƒczenia 15; jednak˝e wi´ksze b∏´dy wystàpià przy wy˝szych stopniach rozcieƒczenia;

2) wzorcowanie GDILW wzgl´dem GTOTW jest przeprowadzone w ten sposób, ˝e uzyskiwane sà takie same

dok∏adnoÊci dla GSE jak podane w pkt 1; szczegó∏y tego wzorcowania sà podane w pkt 8.6;

3) dok∏adnoÊç dla GSE jest okreÊlana poÊrednio z dok∏adnoÊci dla stopnia rozcieƒczenia okreÊlonego za pomocà gazu znakujàcego, np.CO2; w tym przypadku sà tak˝e wymagane dla GSE dok∏adnoÊci równowa˝ne podanym w metodzie 1);

4) dok∏adnoÊci bezwzgl´dne GTOTW i GDILW sà w granicach ±2 % pe∏nej skali, b∏àd maksymalny ró˝nicy

mi´dzy GTOTW a GDILW jest zawarty w granicach 0,2 % i b∏àd liniowoÊci jest zawarty w granicach ±0,2 %

najwi´kszej wartoÊci GTOTW zaobserwowanej podczas testu.

6.4.1. Filtry do pobierania czàstek sta∏ych

6.4.1.1. Wymagania techniczne dla filtru

Do testów certyfikacji wymagane sà filtry z w∏ókna szklanego pokryte fluoropochodnymi w´glowodorów lub filtry membranowe na bazie fluoropochodnych w´glowodorów. Dla specjalnych zastosowaƒ

mogà byç u˝yte inne materia∏y filtracyjne. Wszystkie typy filtrów powinny mieç skutecznoÊç zatrzymywania co najmniej 99 % czàstek DOP (ftalan dioktylu) o wymiarach 0,3 µm przy pr´dkoÊci gazu od

35 cm/s do 100 cm/s.

Kiedy przeprowadzane sà testy porównawcze pomi´dzy laboratoriami lub pomi´dzy producentem i jednostkà homologujàcà, muszà byç u˝ywane filtry o identycznej jakoÊci.

6.4.1.2. Rozmiar filtru

Filtry czàstek sta∏ych powinny mieç minimalnà Êrednic´ 47 mm (Êrednica czynna 37 mm). Dopuszczalne sà filtry o wi´kszej Êrednicy (pkt 6.4.1.5).

3.4.1.3. Filtr pierwotny i wtórny

Próbki z rozcieƒczonych spalin powinny byç pobierane za pomocà pary filtrów umieszczonych szeregowo (jeden pierwotny i jeden wtórny) podczas sekwencji testu. Filtr wtórny powinien byç umieszczony

nie dalej ni˝ 100 mm za (w kierunku przep∏ywu) filtrem pierwotnym i nie powinien mieç z nim kontaktu. Filtry mo˝na wa˝yç oddzielnie lub jako par´ filtrów z∏o˝onych stronami zaplamionymi do siebie.

6.4.1.4. Pr´dkoÊç przep∏ywu przez filtr

Pr´dkoÊç czo∏a gazu przep∏ywajàcego przez filtr powinna wynosiç od 35 do 100 cm/s. Przyrost spadku

ciÊnienia pomi´dzy poczàtkiem i koƒcem testu powinien byç nie wi´kszy ni˝ 25 kPa.

6.4.1.5. Obcià˝enie filtru

Minimalne zalecane obcià˝enia dla najcz´Êciej stosowanych wymiarów filtrów sà podane w tabeli ni˝ej.

Dla filtrów o wi´kszych wymiarach minimalne obcià˝enie powinno wynosiç 0,065 mg/1 000 mm2 powierzchni czynnej.

13/10/05

14:51

Page 13332

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13332 —

Poz. 1681

6.4.2. Wymagania techniczne dla komory wagowej i wagi analitycznej

6.4.2.1. Warunki dla komory wagowej

Temperatura komory (lub pokoju), w której filtry czàstek sta∏ych sà kondycjonowane i wa˝one, powinna byç utrzymywana w zakresie 295 K (22 °C) ±3 K podczas ca∏ego okresu kondycjonowania i wa˝enia

filtrów. WilgotnoÊç powinna byç utrzymywana w punkcie rosy dla temperatury 282,5 K (9,5 °C) ±3 K,

zaÊ wilgotnoÊç wzgl´dna powinna wynosiç 45 % ±8 %.

6.4.2.2. Wa˝enie filtrów odniesienia

Ârodowisko komory (lub pomieszczenia) powinno byç wolne od otaczajàcych zanieczyszczeƒ (takich

jak py∏), które mog∏yby si´ osadzaç na filtrach czàstek sta∏ych podczas ich stabilizacji. Zak∏ócenia warunków w komorze wagowej wymienionych w pkt 6.4.2.1 sà dopuszczalne, je˝eli czas ich trwania nie

przekracza 30 minut. Pomieszczenie wagowe powinno spe∏niç ˝àdane wymagania techniczne przed

wejÊciem personelu do Êrodka. Co najmniej dwa nieu˝ywane filtry odniesienia lub dwie pary filtrów

odniesienia powinny byç wa˝one w ciàgu czterech godzin, lecz najlepiej w tym samym czasie co filtry

(pary filtrów) do pobierania próbek. Powinny one mieç ten sam rozmiar i byç z tego samego materia∏u co filtry do pobierania próbek.

Je˝eli Êrednia masa filtrów odniesienia (par filtrów odniesienia) zmienia si´ pomi´dzy wa˝eniami filtrów do pobierania próbki o wi´cej ni˝ 10 µg, wtedy wszystkie filtry do pobierania próbek powinny byç

odrzucone, a test emisji powtórzony.

Je˝eli kryteria stabilnoÊci pomieszczenia wagowego, podane w pkt 6.4.2.1, nie sà spe∏nione, lecz wa˝enie filtru odniesienia (pary filtrów) spe∏nia wy˝ej podane kryteria, producent silnika ma do wyboru

— zaakceptowaç masy filtrów do pobierania próbek albo uniewa˝niç test i powtórzyç go po naprawie

uk∏adu regulacji pomieszczenia wagowego.

6.4.2.3. Waga analityczna

Waga analityczna u˝yta do okreÊlania ci´˝aru wszystkich filtrów powinna mieç podanà przez producenta dok∏adnoÊç wskazaƒ (odchylenie standardowe) 2 µg i rozdzielczoÊç 1 µg (1 dzia∏ka = 1 µg).

6.4.2.4. Eliminacja wp∏ywu elektrycznoÊci statycznej

Aby wyeliminowaç oddzia∏ywania elektrycznoÊci statycznej, filtry powinny byç przed wa˝eniem zneutralizowane, na przyk∏ad za pomocà neutralizatora polonowego lub urzàdzenia dajàcego podobny

efekt.

6.4.3. Dodatkowe warunki pomiaru czàstek sta∏ych

Wszystkie cz´Êci uk∏adu rozcieƒczajàcego i uk∏adu pobierania próbek od przewodu wylotowego a˝ do

obudowy filtrów, które sà w kontakcie z nierozcieƒczonymi i rozcieƒczonymi spalinami, muszà byç zaprojektowane tak, aby zminimalizowaç osadzanie si´ lub przemian´ czàstek sta∏ych. Wszystkie cz´Êci

muszà byç wykonane z materia∏ów przewodzàcych elektrycznoÊç, które nie reagujà ze sk∏adnikami spalin i muszà byç elektrycznie uziemione, aby zapobiec oddzia∏ywaniom elektrycznoÊci statycznej.

7. Procedura wzorcowania (NRSC, NRTC)

Procedura wzorcowania jest wspólna dla testów NRSC i NRTC, z wyjàtkiem wymagaƒ podanych w pkt 7.11

i 8.6.

7.1. Ka˝dy analizator powinien byç wzorcowany tak cz´sto, jak to jest konieczne do spe∏nienia wymagaƒ dok∏adnoÊci niniejszej normy. Metoda wzorcowania, jaka powinna byç u˝yta, jest opisana w niniejszej cz´Êci

za∏àcznika dla analizatorów okreÊlonych w pkt 5.4.3.

7.2. Gazy wzorcowe

Dopuszczalny okres przechowywania wszystkich gazów wzorcowych musi byç przestrzegany. Ustalonà

przez producenta dat´ utraty wa˝noÊci gazów wzorcowych rejestruje si´.

7.2.1. Gazy robocze

Wymaganà czystoÊç gazów okreÊla si´ poprzez graniczne zanieczyszczenia, dysponujàc nast´pujàcymi

gazami do wzorcowania

13/10/05

14:51

Page 13333

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13333 —

Poz. 1681

1) oczyszczony azot

— (zanieczyszczenie ≤ 1ppm C, ≤ 1ppm CO, ≤400ppm CO2, ≤ 0,1ppm NO),

2) oczyszczony tlen

— (czystoÊç > 99,5 % obj´toÊci O2),

3) mieszanina wodór-hel, (40 ±2 % wodoru, reszta helu)

— (zanieczyszczenie ≤ 1ppm C, ≤ 400 ppm CO2);

4) oczyszczone syntetyczne powietrze

— (zanieczyszczenie ≤ 1ppm C, ≤ 1ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤0,1 ppm NO)

— (zawartoÊç tlenu mi´dzy 18 % a 21 % obj´toÊci)

7.2.2. Gazy wzorcowe i gazy wzorcowe dla sprawdzenia punktu koƒcowego zakresu pomiarowego

Powinny byç dost´pne mieszaniny gazów posiadajàce nast´pujàcy sk∏ad chemiczny

C3H8 i oczyszczone syntetyczne powietrze, o którym mowa w pkt 7.2.1;

CO i oczyszczony azot;

NO i oczyszczony azot; iloÊç NO2 zawarta w tym gazie wzorcowym nie mo˝e przekraczaç 5 % zawartoÊci NO;

O2 i oczyszczony azot;

CO2 i oczyszczony azot;

CH4 i oczyszczone syntetyczne powietrze;

C2H6 i oczyszczone syntetyczne powietrze.

Uwaga: Dopuszczalne sà inne mieszaniny gazów, pod warunkiem ˝e gazy nie reagujà mi´dzy sobà. Rzeczywiste st´˝enie gazu wzorcowego i gazu do sprawdzania punktu koƒcowego zakresu pomiarowego (gazu wzorcowego punktu koƒcowego zakresu pomiarowego) musi zawieraç si´ w granicach ±2 % wartoÊci nominalnej.

Wszystkie st´˝enia gazu wzorcowego powinny byç okreÊlone obj´toÊciowo (procent obj´toÊci lub

ppm obj´toÊci).

Gazy u˝yte do wzorcowania i sprawdzania punktu koƒcowego zakresu pomiarowego mo˝na tak˝e

otrzymaç za pomocà mieszalnika gazu, przy czym do rozcieƒczania nale˝y stosowaç oczyszczony N2

lub oczyszczone powietrze syntetyczne. Dok∏adnoÊç urzàdzenia mieszajàcego powinna byç taka, aby

st´˝enie rozcieƒczonych gazów wzorcowych mog∏o byç okreÊlone z dok∏adnoÊcià ±2 %.

7.2.2.1. Dok∏adnoÊç ta oznacza, ˝e gazy pierwotne stosowane do mieszania powinny mieç dok∏adnoÊç co najmniej ±1 % powiàzanà z krajowymi lub mi´dzynarodowymi wzorcami gazów. Sprawdzanie przeprowadza si´ w zakresie mi´dzy 15 % a 50 % koƒca skali dla ka˝dego wzorcowania z u˝yciem urzàdzenia

mieszajàcego. Dodatkowe sprawdzenie mo˝e byç przeprowadzone przy u˝yciu innego gazu wzorcowego, jeÊli pierwsze sprawdzenie da∏o wynik negatywny.

7.2.2.2. Alternatywnie, urzàdzenie mieszajàce mo˝na równie˝ sprawdzaç przy u˝yciu urzàdzenia, które z natury jest liniowe, np. stosujàc CLD i gaz NO. Wskazania w punkcie koƒcowym reguluje si´, stosujàc gaz

wzorcowy punktu koƒcowego zakresu pomiarowego do∏àczony bezpoÊrednio do urzàdzenia. Urzàdzenie mieszajàce sprawdza si´ przy stosowanych nastawach, przy czym wartoÊç nominalnà porównuje

si´ ze st´˝eniem zmierzonym za pomocà urzàdzenia. W ka˝dym punkcie pomiarowym ró˝nica powinna znajdowaç si´ w przedziale ± 1 % wartoÊci nominalnej.

7.2.2.3. Inne metody zgodne z dobrà praktykà in˝ynierskà mogà byç stosowane pod warunkiem, ˝e zosta∏y

wczeÊniej zaakceptowane przez uczestniczàce strony.

Uwaga. Do okreÊlenia krzywej wzorcowania analizatora zaleca si´ stosowanie precyzyjnego mieszalnika gazów o dok∏adnoÊci ±1 %. Mieszalnik ten powinien byç wzorcowany przez jego wytwórc´.

7.3. Procedura u˝ytkowania analizatorów i uk∏adu pobierania próbek

Procedura u˝ytkowania analizatorów powinna byç zgodna z okreÊlonà w instrukcji producenta dotyczàcej

uruchomienia i dzia∏ania przyrzàdu. Minimalne wymagania okreÊlone w pkt od 7.4 do 7.9 powinny byç

uwzgl´dnione.

7.4. Próba szczelnoÊci

Powinna zostaç wykonana próba szczelnoÊci. Od∏àcza si´ sond´ od uk∏adu wydechowego i zaÊlepia koƒcówkà. W∏àcza si´ pomp´ analizatora. Po poczàtkowym okresie stabilizacji wszystkie przep∏ywomierze powinny wskazywaç zero. Je˝eli nie wykazujà, linie pobierania próbek powinny byç sprawdzone, a nieszczelnoÊci usuni´te. Maksymalna dopuszczalna intensywnoÊç przecieku po stronie podciÊnienia wynosi

0,5 % wielkoÊci nat´˝enia przep∏ywu wykorzystywanego w cz´Êci uk∏adu, która jest sprawdzana. Do oce-

13/10/05

14:51

Page 13334

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13334 —

Poz. 1681

ny nat´˝enia wykorzystywanych przep∏ywów mo˝na u˝yç przep∏ywów analizatora i przep∏ywów kana∏u

bocznikowego.

Innà metodà ni˝ okreÊlona powy˝ej jest wprowadzenie skokowej zmiany st´˝enia na poczàtku linii pobierania próbek przez prze∏àczanie z gazu zerowego na gaz wzorcowy danego zakresu pomiarowego. Je˝eli

po odpowiednim okresie odczyt pokazuje ni˝sze st´˝enie w porównaniu ze st´˝eniem wprowadzonym,

oznacza to, ˝e wzorcowanie jest nieprawid∏owo wykonane lub wystàpi∏y przecieki.

7.5. Procedura wzorcowania

7.5.1. Zestaw aparatury

Zestaw aparatury powinien byç wzorcowany, krzywe wzorcowania zaÊ sprawdzone gazami wzorcowymi.

Stosuje si´ takie same nat´˝enia przep∏ywu gazów jak podczas pobierania próbek spalin.

7.5.2. Czas wygrzewania

Czas wygrzewania powinien odpowiadaç zaleceniom producenta; je˝eli czas ten nie zosta∏ okreÊlony, zaleca si´ minimum dwugodzinne wygrzewanie analizatorów.

7.5.3. Analizator NDIR i HFID

Analizator NDIR powinien byç dostrojony, jeÊli jest to konieczne, a p∏omieƒ spalania analizatora HFID powinien byç zoptymalizowany (pkt 7.8.1).

7.5.4. Wzorcowanie

Ka˝dy normalnie u˝ywany zakres pomiarowy powinien byç wzorcowany.

Analizatory CO, CO2 i NOX, HC i O2 powinny byç ustawione na zero, przy u˝yciu oczyszczonego syntetycznego powietrza (lub azotu).

Do analizatorów powinny byç wprowadzane odpowiednie gazy wzorcowe oraz wartoÊci zapisane, a krzywe wzorcowania wyznaczone zgodnie z pkt 7.5.5.

Je˝eli jest to konieczne, ustawienie zera powinno byç sprawdzone ponownie, a procedura wzorcowania

powtórzona.

7.5.5. Wyznaczanie krzywej wzorcowania

7.5.5.1. Ogólne wytyczne

Krzywa wzorcowania analizatora jest wyznaczana przez co najmniej szeÊç punktów wzorcowania (wy∏àczajàc zero) rozmieszczonych tak równomiernie, jak to mo˝liwe. Najwy˝sze nominalne st´˝enie powinno byç równe lub wy˝sze 90 % pe∏nej skali. Krzywà wzorcowania oblicza si´ z zastosowaniem metody najmniejszych kwadratów. Je˝eli otrzymany stopieƒ wielomianu jest wi´kszy ni˝ trzy, liczba punktów wzorcowania (w∏àczajàc zero) musi byç co najmniej równa stopniowi wielomianu plus dwa. Krzywa wzorcowania nie mo˝e si´ ró˝niç o wi´cej ni˝ ±2 % od nominalnej wartoÊci ka˝dego punktu wzorcowania i o wi´cej ni˝ ±3 % pe∏nej skali przy wartoÊci zerowej.

Na podstawie krzywej wzorcowania i punktów wzorcowania mo˝na sprawdziç, czy wzorcowanie przeprowadzono poprawnie; powinny byç podane parametry charakterystyczne analizatora, a w szczególnoÊci

1) zakres pomiarowy;

2) czu∏oÊç;

3) data przeprowadzenia wzorcowania.

7.5.5.2. Wzorcowanie poni˝ej 15 % pe∏nej skali

Krzywa wzorcowania analizatora powinna byç wyznaczona przez co najmniej dziesi´ç punktów wzorcowania (wy∏àczajàc zero) rozmieszczonych tak, ˝e 50 % punktów wzorcowania znajduje si´ poni˝ej

10 % pe∏nej skali.

Krzywà wzorcowania oblicza si´ metodà najmniejszych kwadratów.

Krzywa wzorcowania nie mo˝e si´ ró˝niç o wi´cej ni˝ ±4 % od nominalnej wartoÊci ka˝dego punktu

wzorcowania i o wi´cej ni˝ ±3 % pe∏nej skali przy wartoÊci zerowej.

7.5.5.3. Metody alternatywne

Je˝eli mo˝na wykazaç, ˝e techniki alternatywne, w szczególnoÊci komputer, elektronicznie sterowany

prze∏àcznik zakresu, mogà daç równorz´dnà dok∏adnoÊç, mo˝na zastosowaç te techniki.

7.6. Weryfikacja wzorcowania

Ka˝dy normalnie u˝ywany zakres wzorcowania powinien byç sprawdzony przed ka˝dà analizà zgodnie

z nast´pujàcà procedurà

1) wzorcowanie sprawdza si´ przy u˝yciu gazu zerowego i gazu wzorcowego danego zakresu pomiarowego o nominalnej wartoÊci przekraczajàcej 80 % pe∏nej skali;

13/10/05

14:51

Page 13335

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13335 —

Poz. 1681

2) je˝eli dla dwóch rozwa˝anych punktów uzyskana wartoÊç nie ró˝ni si´ od deklarowanej wartoÊci odniesienia wi´cej ni˝ o 4 % pe∏nej skali, mogà byç zmienione parametry regulacyjne. Je˝eli ten warunek nie

jest spe∏niony, powinna byç wyznaczona nowa krzywa wzorcowania zgodnie z pkt 7.5.4.

7.7. Próba sprawnoÊci konwertora NOX

SprawnoÊç konwertora u˝ytego do przemiany NO2 w NO powinna byç badana zgodnie z wymaganiami

okreÊlonymi w pkt od 7.7.1 do 7.7.8 (rysunek 1).

7.7.1. Uk∏ad pomiarowy

SprawnoÊç konwertora mo˝e byç zbadana za pomocà ozonatora przy zastosowaniu uk∏adu pomiarowego przedstawionego na rysunku 1 i poni˝szej procedury.

Rysunek 1

Schemat urzàdzenia do badania sprawnoÊci konwertora NO2

7.7.2. Wzorcowanie

CLD i HCLD powinny byç wzorcowane w najcz´Êciej stosowanym zakresie dzia∏ania zgodnie z wymaganiami producenta przy u˝yciu gazu zerowego i gazu wzorcowego punktu koƒcowego danego zakresu pomiarowego, w którym zawartoÊç NO wynosi oko∏o 80 % zakresu roboczego, a st´˝enie NO2 w mieszaninie gazów jest mniejsze ni˝ 5 % koncentracji NO. Analizator NOX powinien dzia∏aç w trybie pracy NO, tak

aby gaz wzorcowy nie przechodzi∏ przez konwertor. Wskazanà wartoÊç st´˝enia rejestruje si´.

7.7.3. Obliczanie

SprawnoÊç konwertora NOX oblicza si´ w nast´pujàcy sposób

a — st´˝enie NOX zgodnie z pkt 7.7.6

b — st´˝enie NOX zgodnie z pkt 7.7.7

c — st´˝enie NO zgodnie z pkt 7.7.4

d — st´˝enie NO zgodnie z pkt 7.7.5

13/10/05

14:51

Page 13336

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13336 —

Poz. 1681

7.7.4. Dodawanie tlenu

Tlen lub powietrze zerowe jest dodawane w sposób ciàg∏y przez trójnik do strumienia gazu, a˝ wskazywane st´˝enie wyniesie w przybli˝eniu o 20 % mniej ni˝ wskazywane st´˝enie wzorcowania podane

w pkt 7.7.2 (analizator jest w trybie pracy NO).

Wskazywane st´˝enie „c” nale˝y zarejestrowaç. Ozonator utrzymywany jest w stanie nieaktywnym

w czasie tego procesu.

7.7.5. Aktywacja ozonatora

Ozonator nale˝y uaktywniç, aby wytworzyç iloÊç ozonu wystarczajàcà do obni˝enia st´˝enia NO do oko∏o 20 % (minimum 10 %) st´˝enia podanego w pkt 7.7.2. Wskazywane st´˝enie (d) nale˝y zarejestrowaç.

7.7.6. Tryb NOX

Analizator NO jest wówczas prze∏àczony na tryb pracy NOX tak, ˝e mieszanina gazów (sk∏adajàca si´

z NO, NO2, O2 i N2) przechodzi teraz przez konwertor. Wskazywane st´˝enie (a) nale˝y zarejestrowaç

(analizator jest w trybie pracy NOX).

7.7.7. Wy∏àczenie ozonatora

Ozonator jest teraz wy∏àczony. Mieszanina gazów opisana w pkt 7.7.6 przep∏ywa przez konwertor do detektora. Wskazywane st´˝enie (b) nale˝y zarejestrowaç. (Analizator jest w trybie pracy NOX).

7.7.8. Tryb NO

Prze∏àczyç na tryb NO z ozonatorem wy∏àczonym; przep∏yw tlenu lub syntetycznego powietrza jest tak˝e

odci´ty. Odczyt NOX z analizatora nie powinien ró˝niç si´ wi´cej ni˝ o ±5 % od wartoÊci zmierzonej zgodnie z pkt 7.7.2 (analizator jest w trybie pracy NO).

7.7.9. Cz´stotliwoÊç sprawdzania

SprawnoÊç konwertora nale˝y sprawdzaç przed ka˝dym wzorcowaniem analizatora NOX.

7.7.10. Wymagana sprawnoÊç

SprawnoÊç konwertora nie powinna byç mniejsza ni˝ 90 %, lecz sprawnoÊç wy˝sza ni˝ 95 % jest usilnie zalecana.

Uwaga: Je˝eli dla analizatora pracujàcego w najcz´Êciej stosowanym zakresie pomiarowym ozonator nie mo˝e daç redukcji z 80 % do 20 % zgodnie z pkt 7.7.5, wtedy nale˝y zastosowaç najwy˝szy zakres, który

b´dzie dawa∏ takà redukcj´.

7.8. Regulacja FID

7.8.1. Optymalizacja odpowiedzi detektora

HFID musi byç wyregulowany wed∏ug wymagaƒ wytwórcy przyrzàdu. Jako gaz wzorcowy dla punktu

koƒcowego zakresu pomiarowego do optymalizacji odpowiedzi w najcz´Êciej u˝ywanym zakresie roboczym nale˝y zastosowaç propan w powietrzu.

Przy nat´˝eniu przep∏ywu paliwa i przep∏ywu powietrza ustawionymi wed∏ug zaleceƒ wytwórcy, do analizatora powinien byç wprowadzony gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego o st´˝eniu 350 ±75 ppm C. Odpowiedê, przy danym nat´˝eniu przep∏ywu paliwa, powinna byç okreÊlona z ró˝nicy pomi´dzy odpowiedzià na gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego i odpowiedzià na gaz zerowy. Nat´˝enie przep∏ywu paliwa powinno byç ponadto nastawiane powy˝ej i poni˝ej wymaganych przez wytwórc´ wartoÊci. Odpowiedzi na gaz wzorcowy i gaz zerowy przy tych nat´˝eniach

przep∏ywu paliwa powinny zostaç zarejestrowane. Ró˝nica pomi´dzy odpowiedziami na gaz wzorcowy

dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego i gaz zerowy powinna byç przedstawiona na wykresie,

a nat´˝enie przep∏ywu paliwa ustawione w zakresie jej wy˝szych wartoÊci.

7.8.2. Wspó∏czynniki odpowiedzi dla w´glowodorów

Analizator powinien byç wzorcowany przy u˝yciu propanu rozcieƒczonego w powietrzu i oczyszczonego

syntetycznego powietrza, zgodnie z pkt 7.5.

Wspó∏czynniki odpowiedzi powinny byç okreÊlone przy wprowadzaniu analizatora do u˝ytkowania i po

g∏ównych okresach obs∏ugowych.

Wspó∏czynnikiem odpowiedzi (Rf) na poszczególne rodzaje w´glowodorów jest stosunek odczytu FID wyra˝onego jako C1 do st´˝enia gazu w butli wyra˝onego w ppm C1.

St´˝enie stosowanego w teÊcie gazu musi byç na poziomie, który daje odpowiedê w pobli˝u 80 % pe∏nej

skali. St´˝enie musi byç znane z dok∏adnoÊcià ±2 % obj´toÊciowo w odniesieniu do wzorca sporzàdzonego metodà wagowà. Ponadto butla z gazem musi byç wst´pnie kondycjonowana przez 24 godziny

w temperaturze 298 K (25 °C) ±5 K.

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13337

— 13337 —

Poz. 1681

Gazy stosowane w teÊcie i zalecane odpowiadajàce im zakresy wspó∏czynnika odpowiedzi sà nast´pujàce

1) metan i oczyszczone syntetyczne powietrze: 1,00 ≤ Rf ≤ 1,15

2) propylen i oczyszczone syntetyczne powietrze: 0,90 ≤ Rf ≤ 1,10

3) toluen i oczyszczone syntetyczne powietrze: 0,90 ≤ Rf ≤ 1,10

Podane wartoÊci odnoszà si´ do wspó∏czynnika odpowiedzi (Rf) wynoszàcego 1,00 dla propanu i oczyszczonego syntetycznego powietrza.

7.8.3. Sprawdzenie zak∏ócenia tlenowego powinno byç wykonane przy wprowadzaniu analizatora do eksploatacji i po d∏u˝szych przerwach w eksploatacji.

Wybiera si´ zakres, w którym gazy stosowane do sprawdzenia zak∏ócenia tlenowego znajdà si´ w jego

górnej po∏owie. Pomiar przeprowadza si´ przy wymaganej temperaturze pieca.

7.8.3.1. Gazy do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego.

Gazy do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego powinny zawieraç propan o st´˝eniu w´glowodorów

350 ±75 ppmC. WartoÊç tego st´˝enia powinna byç okreÊlona z dok∏adnoÊcià wymaganà dla gazów

wzorcowych przez analiz´ chromatograficznà ca∏kowitych w´glowodorów, w∏àcznie z zanieczyszczeniami, lub przez mieszanie dynamiczne. Azot powinien byç zasadniczym rozcieƒczalnikiem, zaÊ pozosta∏à

cz´Êç powinien stanowiç tlen. Mieszaniny wymagane do badaƒ silnika o zap∏onie samoczynnym sà podane ni˝ej.

7.8.3.2. Procedura

1) zeruje si´ analizator;

2) doprowadza si´ do analizatora mieszanin´ gazów o zawartoÊci 21 % tlenu;

3) sprawdza si´ wskazanie punktu zero. JeÊli uleg∏o ono zmianie o wi´cej ni˝ ±1 % pe∏nej skali, powtarza si´ czynnoÊci wymienione w pkt 1 i 2;

4) doprowadza si´ gazy do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego o zawartoÊci 5 % i 10 % tlenu;

5) sprawdza si´ wskazanie punktu zero. JeÊli uleg∏o ono zmianie o wi´cej ni˝ ±1 % pe∏nej skali, test nale˝y powtórzyç;

6) zak∏ócenie tlenowe (%O2I) oblicza si´ dla ka˝dej mieszaniny podanej w pkt 4 na podstawie wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

B — st´˝enie w´glowodorów (ppmC) w gazach do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego stosowanych

w pkt 4;

C — odpowiedê analizatora;

A — st´˝enie w´glowodorów (ppmC) w gazie punktu koƒcowego zakresu pomiarowego stosowanym w pkt 2;

D — odpowiedê analizatora wyra˝ona jako procent jego pe∏nej skali;

7) zak∏ócenie tlenowe (%O2I) powinno byç mniejsze ni˝ ±3 % dla wszystkich gazów wymaganych do sprawdzania tego zak∏ócenia przed testem;

8) je˝eli zak∏ócenie tlenowe jest wi´ksze ni˝ ±3 %, to reguluje si´ w sposób narastajàcy przep∏yw powietrza powy˝ej i poni˝ej wartoÊci ustalonej przez wytwórc´ i powtarza czynnoÊci podane w pkt 7.8.1

dla ka˝dego przep∏ywu;

9) jeÊli zak∏ócenie tlenowe jest w dalszym ciàgu wi´ksze ni˝ ±3 %, to analizator, paliwo do FID lub powietrze palnika powinny byç naprawione lub wymienione przed testem. CzynnoÊci wymienione

w pkt 7.8.1 powtarza si´ po naprawie lub wymianie urzàdzenia lub gazów.

13/10/05

14:51

Page 13338

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13338 —

Poz. 1681

7.9. Efekty zak∏ócenia w analizatorach NDIR i CLD

Gazy obecne w spalinach inne ni˝ dany gaz poddawany analizie mogà zak∏ócaç odczyt na kilka sposobów.

Zak∏ócenie pozytywne pojawia si´ w urzàdzeniach NDIR, gdy gaz zak∏ócajàcy wywo∏uje ten sam efekt jak

gaz podlegajàcy pomiarowi, lecz w mniejszym stopniu. Zak∏ócenie negatywne pojawia si´ w urzàdzeniach

NDIR, gdy gaz zak∏ócajàcy rozszerza pasmo absorpcji mierzonego gazu, oraz w urzàdzeniach CLD, gdy gaz

zak∏ócajàcy t∏umi promieniowanie. Sprawdzanie zak∏óceƒ wymienionych w pkt 7.9.1 i 7.9.2 powinno byç

przeprowadzone przed pierwszym u˝yciem analizatorów oraz po g∏ównych okresach obs∏ugowych.

7.9.1. Sprawdzanie zak∏óceƒ w analizatorze CO

Woda i CO2 mogà zak∏ócaç wskazania analizatora CO. Dlatego gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego CO2 o st´˝eniu CO2 od 80 % do 100 % pe∏nej skali maksymalnego zakresu roboczego u˝ytego podczas sprawdzania powinien byç przepuszczony w formie p´cherzyków przez wod´ o pokojowej temperaturze, a odpowiedê analizatora zarejestrowana. Odpowiedê analizatora nie mo˝e byç

wi´ksza ni˝ 1 % pe∏nej skali dla zakresów równych lub powy˝ej 300 ppm i wi´ksza od 3 ppm dla zakresów poni˝ej 300 ppm.

7.9.2. Sprawdzanie t∏umienia w analizatorze NOX

Dwoma gazami branymi pod uwag´ dla analizatorów CLD (i HCLD) sà CO2 i para wodna. Odpowiedzi t∏umienia tych gazów sà proporcjonalne do ich st´˝enia i dlatego wymagajà technik badawczych pozwalajàcych wyznaczyç t∏umienie przy najwy˝szych spodziewanych st´˝eniach spotykanych podczas badaƒ.

7.9.2.1. Sprawdzanie t∏umienia wywo∏anego przez CO2

Gaz wzorcowy dla punktu koƒcowego zakresu pomiarowego CO2 o st´˝eniu od 80 do 100 % pe∏nej

skali maksymalnego zakresu roboczego powinien byç przepuszczony przez analizator NDIR, a wartoÊç

CO2 zarejestrowana jako A. Nast´pnie powinien on byç rozcieƒczony o oko∏o 50 % gazem wzorcowym

NO zakresu pomiarowego i przepuszczony przez NDIR i (H)CLD z rejestracjà wartoÊci CO2 i NO odpowiednio jako B i C. Nale˝y odciàç CO2 i przepuÊciç sam gaz zakresu pomiarowego NO przez (H)CLD,

a wartoÊç NO zarejestrowaç jako D. T∏umienie powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób

i nie mo˝e byç wi´ksze ni˝ 3 % pe∏nej skali,

gdzie

A — st´˝enie nierozcieƒczonego CO2 zmierzone za pomocà NDIR %

B — st´˝enie rozcieƒczonego CO2 zmierzone za pomocà NDIR %

C — st´˝enie rozcieƒczonego NO zmierzone za pomocà CLD ppm

D — st´˝enie nierozcieƒczonego NO zmierzone za pomocà CLD ppm

7.9.2.2. Sprawdzenie t∏umienia przez wod´

Sprawdzenie t∏umienia przez wod´ ma zastosowanie jedynie przy pomiarach st´˝enia gazu mokrego.

Obliczenie t∏umienia przez wod´ ma zastosowanie jedynie przy pomiarach st´˝enia gazu mokrego. Obliczenie t∏umienia przez wod´ uwzgl´dnia rozcieƒczenie gazu wzorcowego NO dla punktu koƒcowego

zakresu pomiarowego parà wodnà i dostosowanie st´˝enia pary wodnej w mieszaninie do spodziewanego st´˝enia podczas badaƒ. Gaz wzorcowy NO punktu koƒcowego zakresu pomiarowego o st´˝eniu

od 80 % do 100 % pe∏nej skali normalnego zakresu roboczego powinien byç przepuszczony przez

(H)CLD, a wartoÊç NO zarejestrowana jako D. Nast´pnie gaz wzorcowy NO powinien byç przepuszczony w formie p´cherzyków przez wod´ o temperaturze pokojowej oraz przejÊç przez (H)CLD, a wartoÊç

NO nale˝y zarejestrowaç jako C. Temperatur´ wody okreÊla si´ i rejestruje jako F. CiÊnienie nasycenia

mieszaniny, które odpowiada temperaturze (F) wody p∏uczki, powinno byç okreÊlone i zarejestrowane

jako G. St´˝enie pary wodnej (w %) w mieszaninie powinno byç obliczane w nast´pujàcy sposób

i zarejestrowane jako H. Spodziewane st´˝enie rozcieƒczonego gazu wzorcowego zakresu pomiarowego NO (w parze wodnej) powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób

13/10/05

14:51

Page 13339

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13339 —

Poz. 1681

i zarejestrowane jako De. Dla spalin silnika o zap∏onie samoczynnym maksymalne st´˝enie pary wodnej w spalinach (w %) oczekiwane podczas badaƒ powinno byç oszacowane — przy za∏o˝eniu, ˝e stosunek atomów H/C paliwa wynosi 1,8 do 1,0, na podstawie maksymalnego st´˝enia CO2 lub st´˝enia

nierozcieƒczonego gazu wzorcowego zakresu pomiarowego CO2 (A, zmierzonego zgodnie z pkt 7.9.2.1)

w nast´pujàcy sposób

Hm = 0,9 x A

T∏umienie wywo∏ane przez wod´ powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób

i nie mo˝e byç wi´ksze ni˝ 3 % pe∏nej skali,

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

De — spodziewane st´˝enie rozcieƒczonego NO (ppm),

C — st´˝enie rozcieƒczonego NO (ppm),

Hm — maksymalne st´˝enie pary wodnej (%),

H — aktualne st´˝enie pary wodnej (%)

Uwaga: Istotne jest, aby w gazie wzorcowym zakresu pomiarowego NO, stosowanym w tym sprawdzaniu,

st´˝enie NO2 by∏o minimalne, gdy˝ absorpcja NO2 przez wod´ nie zosta∏a uwzgl´dniona w obliczeniach t∏umienia.

7.10. Okresy mi´dzy wzorcowaniami. Analizatory powinny byç wzorcowane, zgodnie z pkt 7.5, przynajmniej co

ka˝de trzy miesiàce lub kiedy tylko uk∏ad by∏ naprawiany lub zmieniany tak, ˝e mog∏o to wp∏ynàç na wzorcowanie.

7.11. Wymagania dodatkowe dla wzorcowania przy pomiarach spalin nierozcieƒczonych w teÊcie NRTC

7.11.1. Nastawy uk∏adu podczas oceny czasu odpowiedzi (tzn. ciÊnienie, nat´˝enie przep∏ywu, nastawy filtru

w analizatorach i inne wp∏ywajàce na czas odpowiedzi) powinny byç dok∏adnie takie same jak podczas

pomiarów w teÊcie. OkreÊlenie czasu odpowiedzi przeprowadza si´ z gazem do∏àczonym bezpoÊrednio

do wlotu sondy do poboru próbki. W∏àczenie gazu powinno nastàpiç w czasie krótszym ni˝ 0,1 s. Gazy

stosowane w teÊcie powinny powodowaç zmian´ st´˝enia o co najmniej 60 % pe∏nej skali.

Przebiegi st´˝enia ka˝dego pojedynczego sk∏adnika gazowego nale˝y zarejestrowaç. Czas odpowiedzi

jest zdefiniowany jako ró˝nica w czasie mi´dzy w∏àczeniem gazu a odpowiednià zmianà zarejestrowanego st´˝enia. Czas odpowiedzi uk∏adu (t90) sk∏ada si´ z czasu opóênienia dop∏ywu do detektora pomiarowego i czasu narastania w tym detektorze. Czas opóênienia jest zdefiniowany jako czas up∏ywajàcy od

poczàtku zmiany (t0) do osiàgni´cia 10 % odczytu koƒcowego (t10). Czas narastania jest zdefiniowany

jako czas mi´dzy odpowiedzià równà 10 % a 90 % odczytu koƒcowego (t90—t10).

W celu zsynchronizowania w czasie sygna∏ów analizatora i przep∏ywu spalin w przypadku pomiaru spalin nie rozcieƒczonych czas przekszta∏cenia jest zdefiniowany jako czas up∏ywajàcy mi´dzy poczàtkiem

zmiany (t0) a odpowiedzià równà 50 % odczytu koƒcowego (t50).

Odpowiedê uk∏adu powinna byç ≤10 s z czasem narastania ≤ 2,5 s dla wszystkich zanieczyszczeƒ kontrolowanych (CO, NOX, HC) i wszystkich stosowanych zakresów.

7.11.2. Wzorcowanie analizatora gazu znakujàcego do pomiaru przep∏ywu spalin

Analizator do pomiaru st´˝enia gazu znakujàcego, jeÊli jest stosowany, powinien byç wzorcowany za

pomocà gazu wzorcowego.

Krzywa wzorcowania powinna byç wyznaczona na podstawie co najmniej 10 punktów wzorcowania

(z wy∏àczeniem zero) tak rozmieszczonych, by ich po∏owa znajdowa∏a si´ w przedziale mi´dzy 4 %

a 20 %, a cz´Êç pozosta∏a mi´dzy 20 % a 100 % pe∏nej skali analizatora. Krzywa wzorcowania powinna

byç okreÊlona metodà najmniejszych kwadratów.

Krzywa wzorcowania nie mo˝e ró˝niç si´ o wi´cej ni˝ ± 1 % pe∏nej skali od wartoÊci nominalnej dla ka˝dego punktu wzorcowania w zakresie od 20 % do 100 % pe∏nej skali. Nie mo˝e tak˝e ró˝niç si´ o wi´cej ni˝ ± 2 % pe∏nej skali od wartoÊci nominalnej w zakresie od 4 % do 20 % pe∏nej skali.

Analizator zeruje si´ i sprawdza punkt koƒcowy jego zakresu pomiarowego przed testem, stosujàc gaz

zerowy i gaz wzorcowy punktu koƒcowego, którego wartoÊç nominalna jest wi´ksza ni˝ 80 % pe∏nej

skali.

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13340

— 13340 —

Poz. 1681

8. Wzorcowanie uk∏adu pomiarowego czàstek sta∏ych

8.1. Wprowadzenie

Ka˝dy element sk∏adowy powinien byç wzorcowany tak cz´sto, jak to jest niezb´dne do spe∏nienia wymagaƒ dok∏adnoÊci niniejszej normy. Metoda wzorcowania, której nale˝y u˝yç, jest opisana w niniejszym akapicie dla elementów wskazanych w pkt 5.5 i w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 8.

8.2. Pomiar nat´˝enia przep∏ywu

Wzorcowanie przep∏ywomierzy gazu lub oprzyrzàdowania do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu powinno byç

powiàzane z normami krajowymi lub mi´dzynarodowymi.

Maksymalny b∏àd wartoÊci mierzonej powinien zawieraç si´ w granicach ±2 % odczytu.

Dla uk∏adów rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego, dok∏adnoÊç nat´˝enia przep∏ywu próbki GSE jest

szczególnie istotna, je˝eli nie jest ono mierzone bezpoÊrednio, lecz przez pomiar ró˝nicowy

GSE = GTOTW — GDILW

W tym przypadku dok∏adnoÊç 2 % dla GTOTW i GDILW jest niedostateczna do zapewnienia akceptowalnej dok∏adnoÊci GSE. JeÊli przep∏yw gazu jest okreÊlony przez pomiar ró˝nicowy przep∏ywów, b∏àd maksymalny

ró˝nicy powinien byç taki, aby dok∏adnoÊç GSE by∏a zawarta w granicach 5 %, gdy stopieƒ rozcieƒczenia

jest mniejszy ni˝ 15. B∏àd ten mo˝e byç obliczony jako pierwiastek kwadratowy z sumy kwadratów b∏´du

ka˝dego urzàdzenia.

8.3. Sprawdzenie stopnia rozcieƒczenia

Przy zastosowaniu uk∏adów pobierania próbek czàstek sta∏ych bez EGA stopieƒ rozcieƒczenia powinien

byç sprawdzony w czasie instalacji ka˝dego nowego silnika podczas jego pracy w oparciu o pomiary st´˝enia CO2 lub NOX w surowych i rozcieƒczonych spalinach.

Zmierzony stopieƒ rozcieƒczenia powinien zawieraç si´ w granicach ±10 % stopnia rozcieƒczenia, obliczonego z pomiaru koncentracji CO2 lub NOX.

8.4. Sprawdzenie warunków cz´Êciowego przep∏ywu

Zakres pr´dkoÊci spalin i wahania ciÊnienia powinny byç sprawdzone i wyregulowane, o ile majà zastosowanie.

8.5. Okresy mi´dzy wzorcowaniami

Oprzyrzàdowanie do pomiarów przep∏ywu powinno byç wzorcowane przynajmniej raz na trzy miesiàce lub

gdy wprowadzono zmiany w uk∏adzie, które mog∏yby wp∏ywaç na wzorcowanie.

8.6. Wymagania dodatkowe dla wzorcowania uk∏adów rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego

8.6.1. Wzorcowanie okresowe

JeÊli przep∏yw próbki gazu jest okreÊlony przez pomiar ró˝nicowy, przep∏ywomierz lub przyrzàdy pomiarowe powinny byç wzorcowane wed∏ug jednej z nast´pujàcych procedur, które zapewniajà, ˝e nat´˝enie

przep∏ywu próbki GSE do tunelu spe∏nia wymagania dok∏adnoÊci podane w pkt 6.4.

Przep∏ywomierz do pomiaru GDILW jest po∏àczony szeregowo z przep∏ywomierzem do pomiaru GTOTW,

ró˝nica mi´dzy obu przyrzàdami jest okreÊlona co najmniej w 5 punktach o wartoÊciach przep∏ywu równomiernie rozmieszczonych mi´dzy wartoÊcià najmniejszà GDILW stosowanà w teÊcie a wartoÊcià GTOTW

stosowanà w teÊcie. Tunel rozcieƒczajàcy mo˝e byç omini´ty.

Wzorcowany przyrzàd do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu jest po∏àczony szeregowo z przep∏ywomierzem

do pomiaru GTOTW i sprawdzana jest dok∏adnoÊç dla wartoÊci stosowanej w teÊcie. Nast´pnie przyrzàd

do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu jest ∏àczony szeregowo z przep∏ywomierzem do pomiaru GDILW i dok∏adnoÊç jest sprawdzana co najmniej przy 5 nastawach odpowiadajàcych wspó∏czynnikowi rozcieƒczenia zawartemu mi´dzy 3 a 50, w stosunku do GTOTW stosowanego podczas testu.

Przewód przesy∏ajàcy TT jest od∏àczony od przewodu wylotowego spalin. Zostaje do niego pod∏àczony

przyrzàd do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu o zakresie odpowiednim do pomiaru GSE. Nast´pnie ustawia

si´ wartoÊç GTOTW stosowanà podczas testu i ustawia si´ kolejno co najmniej 5 wartoÊci GDILW odpowiadajàcych wspó∏czynnikowi rozcieƒczenia q zawartemu mi´dzy 3 a 50. Alternatywnie mo˝na stosowaç

równie˝ specjalny tor do wzorcowania przep∏ywu, w którym tunel jest omini´ty, lecz ca∏y przep∏yw powietrza i przep∏yw powietrza rozcieƒczajàcego przez odpowiednie mierniki sà utrzymywane podobnie jak

w rzeczywistym teÊcie.

Gaz znakujàcy doprowadza si´ do przewodu przesy∏ajàcego TT. Gazem tym mo˝e byç sk∏adnik spalin, np.

CO2 lub NOX. Po rozcieƒczeniu w tunelu mierzy si´ zawartoÊç gazu znakujàcego. Pomiar przeprowadza

13/10/05

14:51

Page 13341

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13341 —

Poz. 1681

si´ dla 5 wspó∏czynników rozcieƒczenia zawartych mi´dzy 3 a 50. Dok∏adnoÊç nat´˝enia przep∏ywu próbki okreÊla si´ na podstawie wspó∏czynnika rozcieƒczenia q

GSE =GTOTW /q

W celu zapewnienia w∏aÊciwej dok∏adnoÊci GSE nale˝y uwzgl´dniç dok∏adnoÊci analizatorów gazowych.

8.6.2. Sprawdzenie przep∏ywu w´gla

Zaleca si´ sprawdzenie przep∏ywu w´gla przy u˝yciu rzeczywistych spalin w celu wykrycia problemów

dotyczàcych pomiarów i sterowania oraz oceny w∏aÊciwego dzia∏ania uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu

cz´Êciowego. Sprawdzenie to przeprowadza si´ przynajmniej ka˝dorazowo po monta˝u nowego silnika

lub jeÊli nastàpi∏y istotne zmiany w konfiguracji stanowiska pomiarowego.

Silnik powinien pracowaç przy maksymalnym obcià˝eniu momentem obrotowym i maksymalnej pr´dkoÊci obrotowej lub w innych warunkach stacjonarnych, w których wytwarza 5 % lub wi´cej CO2. Uk∏ad

rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego powinien pracowaç przy rozcieƒczeniu o wspó∏czynniku równym

oko∏o 15:1.

8.6.3. Sprawdzanie wst´pne przed testem

Sprawdzanie wst´pne powinno byç przeprowadzone w ciàgu 2 h poprzedzajàcych test w podany ni˝ej

sposób.

Dok∏adnoÊç przep∏ywomierzy sprawdza si´ tà sama metodà co stosowana do wzorcowania w co najmniej dwóch punktach, w tym dla wartoÊci przep∏ywu GDILW odpowiadajàcych wspó∏czynnikowi rozcieƒczenia zawartemu mi´dzy 5 a 15 dla GTOTW stosowanego podczas testu.

JeÊli na podstawie rejestrów prowadzonych dla opisanej wy˝ej procedury wzorcowania mo˝na wykazaç,

˝e wzorcowanie przep∏ywomierza pozostaje stabilne przez d∏u˝szy czas, to sprawdzanie wst´pne przed

testem mo˝e byç pomini´te.

8.6.4. OkreÊlenie czasu przekszta∏cenia

Nastawy uk∏adu przy ocenie czasu przekszta∏cenia powinny byç dok∏adnie takie same jak podczas pomiarów w teÊcie. Czas przekszta∏cenia okreÊla si´ za pomocà podanej ni˝ej metody.

Niezale˝ny przep∏ywomierz odniesienia o zakresie pomiarowym w∏aÊciwym dla przep∏ywu próbki

umieszcza si´ szeregowo blisko sondy i ∏àczy z nià. Przep∏ywomierz ten powinien mieç czas przekszta∏cenia krótszy ni˝ 100 ms dla wielkoÊci przep∏ywu, zmiennych w sposób skokowy, stosowanych przy pomiarze czasu odpowiedzi, przy czym opory przep∏ywu powinny byç dostatecznie ma∏e, by nie wp∏ywaç

na parametry dynamiczne uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego i zostaç dobrane zgodnie z dobrà praktykà in˝ynierskà.

Wprowadza si´ zmian´ skokowà przep∏ywu spalin (lub przep∏ywu powietrza, jeÊli przep∏yw spalin jest obliczany) w uk∏adzie rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego od wartoÊci ma∏ej do 90 % pe∏nej skali. Nale˝y

stosowaç to samo urzàdzenie wyzwalajàce zmian´ skokowà, które jest stosowane przy sterowaniu na zasadzie przewidywania („look ahead”) w teÊcie rzeczywistym. Impuls skokowej zmiany przep∏ywu spalin

i odpowiedê przep∏ywomierza powinny zostaç zarejestrowane z cz´stoÊcià akwizycji co najmniej 10 Hz.

Na podstawie tych danych okreÊla si´ czas przekszta∏cenia dla uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, który oznacza czas mierzony od poczàtku impulsu zmiany skokowej do osiàgni´cia 50 % wartoÊci

odpowiedzi przep∏ywomierza. W podobny sposób okreÊla si´ czas przekszta∏cenia dla sygna∏u GSE

w uk∏adzie rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego i sygna∏u GEXHW przep∏ywomierza spalin. Sygna∏y te

wykorzystuje si´ przy sprawdzaniach metodà regresji przeprowadzonych po ka˝dym teÊcie (pkt 6.4).

Obliczenia powtarza si´ dla co najmniej 5 impulsów wzrostu i spadku, przy czym uzyskane wyniki uÊrednia si´. Wewn´trzny czas przekszta∏cenia (< 100 ms) przep∏ywomierza odniesienia odejmuje si´ od obliczonej wartoÊci. W ten sposób okreÊla si´ wartoÊç „przewidywanà” („look ahead”) dla uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, którà stosuje si´ zgodnie z pkt 6.4.

9. Wzorcowanie uk∏adu CVS

9.1. Uk∏ad CVS wzorcuje si´, stosujàc dok∏adny przep∏ywomierz i urzàdzenia do zmiany warunków przep∏ywu.

Przep∏yw przez uk∏ad mierzy si´ przy ró˝nych jego nastawach. Parametry kontrolne uk∏adu powinny byç

mierzone i odniesione do przep∏ywu.

Mo˝na stosowaç ró˝ne typy przep∏ywomierzy, np. wzorcowanà zw´˝k´, wzorcowany przep∏ywomierz laminarny lub wzorcowany miernik turbinowy.

9.2. Wzorcowanie pompy wyporowej (PDP)

Wszystkie parametry odnoszàce si´ do pompy sà mierzone równoczeÊnie z parametrami odnoszàcymi si´

do wzorcowanej zw´˝ki, która jest po∏àczona szeregowo z pompà. Obliczone nat´˝enie przep∏ywu (wyra˝one w m3/min przy wlocie pompy, przy ciÊnieniu bezwzgl´dnym i temperaturze bezwzgl´dnej) wykreÊla

13/10/05

14:51

Page 13342

— 13342 —

Poz. 1681

si´ nast´pnie w zale˝noÊci od funkcji korelacji, którà jest wartoÊç specjalnej kombinacji parametrów pompy. OkreÊla si´ w ten sposób równanie liniowe, które wià˝e przep∏yw pompy i funkcj´ korelacji. W przypadku gdy CVS posiada nap´d o wielu pr´dkoÊciach, wzorcowanie przeprowadza si´ dla ka˝dego stosowanego zakresu.

Sta∏a temperatura powinna byç utrzymywana podczas wzorcowania.

Przecieki na wszystkich po∏àczeniach i przewodach mi´dzy zw´˝kà wzorcujàcà a pompà CVS powinny byç

mniejsze ni˝ 0,3 % przep∏ywu o najmniejszej wartoÊci (punkt o najwi´kszych oporach i najmniejszej pr´dkoÊci PDP).

9.2.1. Analiza danych

Nat´˝enie przep∏ywu powietrza przy ka˝dej nastawie oporów przep∏ywu (minimum 6 punktów) oblicza

si´ w normalnych m3/min z danych przep∏ywomierza, stosujàc metod´ zalecanà przez wytwórc´. Nat´˝enie przep∏ywu przelicza si´ nast´pnie na przep∏yw przez pomp´ (V0) w m3/obr. przy temperaturze bezwzgl´dnej i ciÊnieniu bezwzgl´dnym przy wlocie do pompy wed∏ug wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Qs — nat´˝enie przep∏ywu w warunkach normalnych (101,3 kPa, 273 K), (m3/s),

T — temperatura na wlocie do pompy, (K),

pA — ciÊnienie absolutne na wlocie do pompy (pB–p1), (kPa),

n — pr´dkoÊç obrotowa pompy, (obr/s).

W celu uwzgl´dnienia zale˝noÊci mi´dzy zmianami ciÊnienia w pompie i stopniem jej poÊlizgu wyznacza

si´ nast´pujàcà funkcj´ korelacyjnà mi´dzy pr´dkoÊcià pompy, ró˝nicà ciÊnienia mi´dzy wlotem i wylotem pompy oraz ciÊnieniem bezwzgl´dnym wylotu pompy

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

∆pp — ró˝nica ciÊnieƒ mi´dzy wlotem do pompy i wylotem z pompy, (kPa),

pA — ciÊnienie absolutne na wylocie z pompy, (kPa).

Liniowe równanie wzorcowania okreÊla si´ metodà najmniejszych kwadratów

V0 = D0 – m x (X0)

w którym D0 i m oznaczajà odpowiednio rz´dnà i nachylenie linii regresji.

Dla uk∏adu CVS o wielu pr´dkoÊciach linie wzorcowania okreÊlone dla poszczególnych zakresów przep∏ywu powinny byç w przybli˝eniu równoleg∏e, zaÊ wartoÊç rz´dnej D0 powinna wzrastaç, gdy zakres przep∏ywu maleje.

WartoÊci obliczone na podstawie równania powinny znajdowaç si´ w przedziale ±0,5 % wartoÊci zmierzonej V0. WartoÊci m mogà byç ró˝ne dla poszczególnych pomp. Z up∏ywem czasu nap∏yw czàstek sta∏ych spowoduje wzrost poÊlizgu pompy, na co wska˝e zmniejszenie m. W zwiàzku z tym wzorcowanie

przeprowadza si´ przy wprowadzaniu pompy do u˝ytkowania, po wa˝niejszych czynnoÊciach obs∏ugowych, a tak˝e gdy sprawdzenie ca∏ego uk∏adu (pkt 9.5) wskazuje na zmian´ poÊlizgu pompy.

9.3. Wzorcowanie zw´˝ki przep∏ywu krytycznego (CFV)

Wzorcowanie CFV jest oparte na równaniu przep∏ywu dla zw´˝ki przep∏ywu krytycznego. Przep∏yw gazu

jest funkcjà ciÊnienia i temperatury wlotu, jak podano ni˝ej

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

KV — wspó∏czynnik wzorcowania zw´˝ki,

pA — ciÊnienie absolutne na wlocie do zw´˝ki, (kPa),

T — temperatura na wlocie do zw´˝ki, (K).

13/10/05

14:51

Page 13343

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13343 —

Poz. 1681

9.3.1. Analiza danych

Nat´˝enie przep∏ywu powietrza (Qs) przy ka˝dej nastawie oporów przep∏ywu (minimum 8 punktów) oblicza si´ w normalnych m3/min z danych przep∏ywomierza, stosujàc metod´ zalecanà przez wytwórc´.

Wspó∏czynnik wzorcowania oblicza si´ z danych wzorcowania dla ka˝dej nastawy na podstawie wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Qs — nat´˝enie przep∏ywu powietrza w warunkach normalnych (101,3 kPa, 273 K), (m3/s),

T — temperatura na wlocie do zw´˝ki, (K),

pA— ciÊnienie absolutne na wlocie do zw´˝ki, (kPa).

Aby okreÊliç obszar przep∏ywu krytycznego, kreÊli si´ KV jako funkcj´ ciÊnienia na wlocie zw´˝ki. Dla przep∏ywu krytycznego (d∏awionego) KV b´dzie mia∏ w przybli˝eniu sta∏à wartoÊç. Wraz ze spadkiem ciÊnienia (wzrostem podciÊnienia) zmniejsza si´ d∏awienie i KV maleje, co wskazuje, ˝e CVF pracuje poza zakresem dopuszczalnym. Nale˝y obliczyç wartoÊç Êrednià KV i odchylenie standardowe dla co najmniej

8 punktów w obszarze przep∏ywu krytycznego. Odchylenie standardowe nie mo˝e przekroczyç

±0,3 % wartoÊci Êredniej KV.

9.4. Wzorcowanie zw´˝ki przep∏ywu poddêwi´kowego (SSV)

Wzorcowanie SSV jest oparte na równaniu przep∏ywu dla zw´˝ki przep∏ywu poddêwi´kowego. Przep∏yw

gazu jest funkcjà ciÊnienia i temperatury wlotu oraz spadku ciÊnienia mi´dzy wlotem SSV a gardzielà, jak

podano ni˝ej

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

A0 –—zbiór sta∏ych i konwersji jednostek,

d — Êrednica gardzieli zw´˝ki SSV, (m),

Cd — wspó∏czynnik wyp∏ywu SSV,

PA — ciÊnienie absolutne na wlocie do zw´˝ki, (kPa),

T — temperatura na wlocie do zw´˝ki, (K),

r — stosunek ciÊnienia statycznego w gardzieli SSV do bezwzgl´dnego statycznego ciÊnienia dolotowego

= 1 — ∆P/PA,

β — stosunek Êrednicy gardzieli SSV, d, do Êrednicy wewn´trznej przewodu dolotowego = d/D.

9.4.1. Analiza danych

Nat´˝enie przep∏ywu powietrza(QSSV) przy ka˝dej nastawie przep∏ywu (minimum 16 nastaw) oblicza si´

w normalnych m3/min z danych przep∏ywomierza, stosujàc metod´ zalecanà przez wytwórc´. Wspó∏czynnik wydatku oblicza si´ z danych wzorcowania dla ka˝dej nastawy na podstawie wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

QSSV — nat´˝enie przep∏ywu w warunkach normalnych (101,3 kPa, 273 K), (m3/s),

T — temperatura na wlocie do zw´˝ki, (K),

d — Êrednica gardzieli zw´˝ki SSV, (m),

r — stosunek ciÊnienia statycznego w gardzieli SSV do bezwzgl´dnego statycznego ciÊnienia dolotowego

= 1 — ∆P/PA,

β — stosunek Êrednicy gardzieli SSV, d, do Êrednicy wewn´trznej przewodu dolotowego = d/D.

13/10/05

14:51

Page 13344

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13344 —

Poz. 1681

Aby okreÊliç obszar przep∏ywu poddêwi´kowego, kreÊli si´ Cd jako funkcj´ liczby Reynoldsa (Re) w gardzieli SSV. Re w gardzieli SSV oblicza si´ z wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

A1 — zbiór sta∏ych i konwersji jednostek,

QSSV — nat´˝enie przep∏ywu w warunkach normalnych (101,3 kPa, 273 K), (m3/s),

d — Êrednica gardzieli zw´˝ki SSV (m),

µ — lepkoÊç bezwzgl´dna lub dynamiczna gazu, obliczana wed∏ug nast´pujàcego wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

b — sta∏a doÊwiadczalna =

S — sta∏a doÊwiadczalna = 110,4 K.

Poniewa˝ QSSV wchodzi do wzoru na obliczenie Re, obliczenia zaczyna si´, przyjmujàc wst´pnie QSSV lub

Cd dla zw´˝ki stosowanej do wzorcowania i powtarza si´ je a˝ do uzyskania zbie˝noÊci QSSV. Dok∏adnoÊç

metody zbie˝noÊci musi byç co najmniej 0,1 %.

WartoÊci Cd obliczone dla co najmniej 16 punktów w obszarze przep∏ywu poddêwi´kowego z równania

okreÊlonego na podstawie krzywej wzorcowania muszà si´ znajdowaç w granicach ±0,5 % wartoÊci zmierzonej Cd dla ka˝dego punktu wzorcowania.

9.5. Sprawdzenie ca∏ego uk∏adu

Ca∏kowità dok∏adnoÊç uk∏adu CVS i analizy okreÊla si´, wprowadzajàc znanà mas´ gazu zanieczyszczajàcego do ca∏ego uk∏adu pracujàcego w normalny sposób. Zanieczyszczenie jest analizowane i jego masa obliczana, przy czym dla propanu przyjmuje si´ wspó∏czynnik 0,000472, zamiast 0,000479 przyjmowanego dla

HC. Mo˝na stosowaç ka˝dà z dwóch podanych ni˝ej metod.

9.5.1. Odmierzanie za pomocà kryzy przep∏ywu krytycznego

Znana iloÊç czystego gazu (propanu) jest wprowadzana do uk∏adu CVS przez kryz´ przep∏ywu krytycznego. Je˝eli ciÊnienie wlotowe jest dostatecznie du˝e, nat´˝enie przep∏ywu, które jest regulowane za pomocà kryzy, nie zale˝y od jej ciÊnienia wylotowego (przep∏yw krytyczny). Uk∏ad CVS powinien pracowaç

przez 5 do 10 minut w podobny sposób jak podczas normalnego testu emisji. Próbk´ gazu analizuje si´

za pomocà typowych urzàdzeƒ (worek do poboru gazów lub metoda ca∏kowania) i oblicza mas´ gazu.

Masa okreÊlona w ten sposób powinna znajdowaç si´ w granicach ±3 % od znanej masy wtryÊni´tego

gazu.

9.5.2. Odmierzanie metodà grawimetrycznà

Mas´ ma∏ej butli nape∏nionej propanem okreÊla si´ z dok∏adnoÊcià ±0,01 g. Uk∏ad CVS powinien pracowaç przez 5 do 10 minut podobnie jak podczas normalnego testu emisji. W tym czasie wtryskuje si´ do

niego propan lub tlenek w´gla. IloÊç wtryÊni´tego gazu okreÊla si´ za pomocà wa˝enia ró˝nicowego.

Próbk´ gazu analizuje si´ za pomocà typowych urzàdzeƒ (worek do poboru gazów lub metoda ca∏kowania) i oblicza mas´ gazu. Masa okreÊlona w ten sposób powinna znajdowaç si´ w granicach ± 3 % znanej masy wtryÊni´tego gazu.

10. Ocena danych i obliczenia — Test NRSC

10.1. Ocena emisji gazowych

W celu okreÊlenia emisji gazowych nale˝y uÊredniç odczyt z pomiarów z ostatnich 60 sekund ka˝dej fazy

i dla ka˝dej fazy wyznaczyç Êrednie st´˝enia (conc) HC, CO, NOX oraz CO2 z uÊrednionych odczytów oraz

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13345

— 13345 —

Poz. 1681

stosownych wyników wzorcowania, je˝eli zastosowano metod´ bilansu w´gla. Mo˝na zastosowaç rejestracj´ innego typu, je˝eli zapewni ona równowa˝ne zbieranie danych. Ârednie st´˝enia w tle (concd) mogà byç okreÊlone z odczytów dla powietrza rozcieƒczajàcego w worku pomiarowym lub z ciàgle dokonywanych odczytów t∏a (nie z worka pomiarowego) i w∏aÊciwych danych wzorcowania.

10.2. Emisje czàstek sta∏ych

W celu oceny czàstek sta∏ych dla ka˝dej fazy rejestruje si´ ca∏kowite masy (MSAMj) próbek przechodzàcych

przez filtry.

Filtry powinny powróciç do komory wagowej i byç kondycjonowane przez co najmniej jednà godzin´, lecz

nie d∏u˝ej ni˝ 80 godzin, a nast´pnie zwa˝one. Mas´ brutto filtrów rejestruje si´, a tar´ odejmuje. Masa

czàstek sta∏ych (Mf dla metody jednofiltrowej, Mf, i dla metody wielofiltrowej) jest sumà masy czàstek sta∏ych zebranych na filtrach pierwotnym i wtórnym.

W przypadku gdy ma byç zastosowana korekcja t∏a, rejestruje si´ mas´ (MD|L) powietrza rozcieƒczajàcego przepuszczonego przez filtry i mas´ czàstek sta∏ych (Md). Je˝eli zosta∏ wykonany wi´cej ni˝ jeden pomiar, oblicza si´ iloraz Md/MD|L dla ka˝dego pojedynczego pomiaru i wartoÊci uÊrednia si´.

10.3. OkreÊlenie przep∏ywu spalin.

Koƒcowe wyniki testu, zamieszczone w sprawozdaniu, powinny byç okreÊlone w nast´pujàcy sposób

10.3.1. OkreÊla si´ nat´˝enia przep∏ywu spalin; wyznacza si´ nat´˝enie przep∏ywu spalin (GEXHW) dla ka˝dej fazy zgodnie z pkt od 5.2.1 do 5.2.3;

Kiedy u˝ywa si´ metody rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego, okreÊla si´ ca∏kowite nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin (GT0TW(3)) dla ka˝dej fazy zgodnie z pkt 5.2.4.

10.3.2. Korekcj´ suche/mokre nale˝y okreÊliç dla ka˝dej fazy zgodnie z pkt od 5.2.1 do 5.2.3; podczas okreÊlania

GEXHW zmierzone st´˝enie sprowadza si´ do bazy mokrej wed∏ug nast´pujàcej zale˝noÊci, je˝eli uprzednio nie wykonano pomiarów spalin mokrych

conc(wet) = kw x conc(dry)

1) dla spalin nierozcieƒczonych

2) dla spalin rozcieƒczonych

lub

3) dla powietrza rozcieƒczajàcego

13/10/05

14:51

Page 13346

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13346 —

Poz. 1681

4) dla powietrza dolotowego (je˝eli ró˝ni si´ od powietrza rozcieƒczajàcego)

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ha — wilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego, (g/kg),

Hd — wilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza rozcieƒczajàcego, (g/kg),

Rd — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza rozcieƒczajàcego, (%),

Ra — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego, (%),

pd — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu rozcieƒczajàcym, (kPa),

pa — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym, (kPa)

pB — bezwzgl´dne ciÊnienie barometryczne, (kPa).

Uwaga: Ha i Hd mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc ogólnie znane wzory.

10.3.3. Korekcja wilgotnoÊci dla NOX

Poniewa˝ emisja NOX zale˝y od warunków powietrza otaczajàcego, st´˝enie NOX nale˝y skorygowaç ze

wzgl´du na temperatur´ i wilgotnoÊç powietrza otaczajàcego, stosujàc wspó∏czynniki kH obliczone wed∏ug nast´pujàcego wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ta — temperatura powietrza w (K),

Ha — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza),

gdzie poszczególne symbole oznaczajà:gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ra — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%),

pa — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa),

pB — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa).

Uwaga: Ha mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru

punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru stosujàc

ogólnie znane wzory.

10.3.4. Obliczenie masowego nat´˝enia przep∏ywu sk∏adników gazowych

Masowe nat´˝enie emisji dla ka˝dej fazy powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób

1) dla spalin nierozcieƒczonych(1)

Gasmass = u x conc x GEXHW

2) dla spalin rozcieƒczonych(1)

Gasmass = u x concc x GTOTW

———————

(1) W przypadku NO st´˝enie (NO conc lub NO conc ) powinno byç pomno˝one przez K

x

x

2

c

HNOx (wspó∏czynnik korekcji

wilgotnoÊci dla NOx wymieniony w punkcie 10.3.3), jak nast´puje: KHNOx x conc lub KHNOx x concc.

13/10/05

14:51

Page 13347

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13347 —

Poz. 1681

gdzie: concc — skorygowane st´˝enie w tle

lub

DF = 13,4/concco

2

Wspó∏czynniki u powinny byç stosowane zgodnie z danymi w tabeli 4.

Tabela 4 — WartoÊci wspó∏czynników u dla poszczególnych sk∏adników spalin

G´stoÊç HC jest okreÊlona dla Êredniego stosunku w´gla do wodoru 1:1,85.

10.3.5. Oblicza si´ emisj´ jednostkowà (g/kWh) dla wszystkich poszczególnych sk∏adników gazowych w nast´pujàcy sposób

poszczególny sk∏adnik gazowy

gdzie: Pi = Pm,i + PAE,i

PAE,i — deklarowana moc ca∏kowita poch∏aniana przez urzàdzenia pomocnicze (kW),

Gasmass — wskaênik oznaczajàcy masowe nat´˝enie sk∏adników emisji (g/ h).

Wspó∏czynniki wagowe i liczba faz (n) u˝yte w powy˝szym obliczeniu sà zgodne z pkt 3.7.1.

10.4. Obliczanie emisji czàstek sta∏ych

Emisj´ czàstek sta∏ych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób

10.4.1. Wspó∏czynnik korekcji wilgotnoÊci dla czàstek sta∏ych

Poniewa˝ emisja czàstek sta∏ych z silników o zap∏onie samoczynnym zale˝y od warunków otaczajàcego

powietrza, masowe nat´˝enie przep∏ywu czàstek sta∏ych nale˝y skorygowaç ze wzgl´du na wilgotnoÊç

otaczajàcego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik Kp obliczony wed∏ug nast´pujàcego wzoru

gdzie

Ha — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (gramy wody na kg suchego powietrza),

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ra — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%),

pa — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa),

pB — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa).

Uwaga: Ha mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru

punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc

ogólnie znane wzory.

13/10/05

14:51

Page 13348

— 13348 —

Poz. 1681

10.4.2. Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu cz´Êciowego

Wykazane w sprawozdaniu koƒcowe wyniki testu w zakresie emisji czàstek sta∏ych powinny byç uzyskane w sposób nast´pujàcy. Poniewa˝ mogà byç u˝ywane ró˝ne typy regulacji stopnia rozcieƒczenia, stosuje si´ ró˝ne sposoby obliczania dla równowa˝nego masowego przep∏ywu rozcieƒczonych spalin GEDF.

Wszystkie obliczenia powinny byç oparte na Êrednich wielkoÊciach poszczególnych faz (i) podczas okresu pobierania próbek.

10.4.2.1. Uk∏ady izokinetyczne

gdzie r odpowiada stosunkowi powierzchni przekroju poprzecznego Ap sondy izokinetycznej i przewodu wylotowego AT

10.4.2.2. Uk∏ady z pomiarem st´˝enia CO2 lub NOX

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

concE — st´˝enie gazu znakujàcego w spalinach nierozcieƒczonych mokrych,

concD — st´˝enie gazu znakujàcego w rozcieƒczonych spalinach mokrych,

concA — st´˝enie gazu znakujàcego w powietrzu rozcieƒczajàcym mokrym.

St´˝enia zmierzone na bazie suchej nale˝y sprowadziç do bazy mokrej zgodnie z pkt 10.3.2.

10.4.2.3. Uk∏ady z pomiarem CO2 i metodà bilansu w´gla

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

CO2D — st´˝enie CO2 w rozcieƒczonych spalinach,

CO2A — st´˝enie CO2 w powietrzu rozcieƒczajàcym.

(st´˝enia w % obj´toÊci na bazie mokrej).

Powy˝sze równanie oparte jest na zasadzie bilansu w´gla (atomy w´gla dostarczane do silnika sà emitowane jako CO2) i wyprowadzone w nast´pujàcy sposób

10.4.2.4. Uk∏ady z pomiarem nat´˝enia przep∏ywu

10.4.3. Uk∏ad rozcieƒczania przep∏ywu ca∏kowitego

Koƒcowe wyniki testu wykazane w sprawozdaniu w zakresie emisji czàstek sta∏ych powinny byç wyprowadzone z obliczeƒ opartych na wartoÊciach Êrednich z poszczególnych faz (i) podczas okresu pobierania próbek

GEDFW,i = GTOTW,i

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13349

— 13349 —

Poz. 1681

10.4.4. Obliczanie masowego nat´˝enia przep∏ywu czàstek sta∏ych;

Masowe nat´˝enie przep∏ywu czàstek sta∏ych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób

1) dla metody jednofiltrowej

(GEDFW)aver w ciàgu cyklu testu powinno byç okreÊlone przez zsumowanie Êrednich wartoÊci z poszczególnych faz podczas okresu pobierania próbek

gdzie i = 1,...n

2) dla metody wielofiltrowej

gdzie i = 1,...n;

Masowe nat´˝enie przep∏ywu czàstek sta∏ych mo˝e byç korygowane ze wzgl´du na t∏o w nast´pujàcy sposób

1) dla metody jednofiltrowej

Je˝eli wykonuje si´ wi´cej ni˝ jeden pomiar, to (Md/MDIL) nale˝y zastàpiç przez (Md /MDIL)aver.

lub

2) dla metody wielofiltrowej

Je˝eli wykonuje si´ wi´cej ni˝ jeden pomiar, to (Md/MDIL) nale˝y zastàpiç przez (Md /MDIL)aver.

lub

13/10/05

14:51

Page 13350

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13350 —

Poz. 1681

10.4.5. Obliczenie emisji jednostkowej

Emisja jednostkowa czàstek sta∏ych PT (g/kWh) powinna byç obliczana w nast´pujàcy sposób(2)

1) dla metody jednofiltrowej

2) dla metody wielofiltrowej

10.4.6. Rzeczywisty wspó∏czynnik wagowy

Dla metody jednofiltrowej, rzeczywisty wspó∏czynnik wagowy WFE,i dla ka˝dej fazy powinien byç obliczony w nast´pujàcy sposób

gdzie i = 1,...n

WartoÊç rzeczywistego wspó∏czynnika wagowego powinna zawieraç si´ w granicach ±0,005 (wartoÊci

bezwzgl´dnej) wspó∏czynników wagowych podanych w pkt 3.7.1.

11. Ocena danych i obliczenia (test NRTC)

Opisuje si´ dwie zasady pomiaru, które mogà byç stosowane do okreÊlenia emisji zanieczyszczeƒ w cyklu

NRTC

1) komponenty gazowe mierzy si´ w spalinach nierozcieƒczonych na bazie czasu rzeczywistego, zaÊ czàstki sta∏e okreÊla si´ przy u˝yciu uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego,

2) sk∏adniki gazowe i czàstki sta∏e okreÊla si´ przy u˝yciu uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego.

11.1. Obliczenie emisji zanieczyszczeƒ gazowych w spalinach nierozcieƒczonych i czàstek sta∏ych w uk∏adzie

rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego.

11.1.1. Obliczenie emisji masowej zanieczyszczeƒ gazowych przeprowadza si´, mno˝àc sygna∏y ich st´˝eƒ

chwilowych przez chwilowe nat´˝enie przep∏ywu spalin. Nat´˝enie przep∏ywu spalin mo˝e byç

mierzone bezpoÊrednio lub obliczone przy u˝yciu metod opisanych w pkt 5.2.3 (pomiar przep∏ywu

powietrza wlotowego i paliwa, metoda gazu znakujàcego, pomiar przep∏ywu powietrza i wspó∏czynnika nadmiaru powietrza). Nale˝y zwróciç specjalnà uwag´ na czasy reakcji poszczególnych

przyrzàdów. Ró˝nice pod tym wzgl´dem powinny byç uwzgl´dnione przez synchronizacj´ sygna∏ów w czasie.

Dla czàstek sta∏ych sygna∏y masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin stosuje si´ w celu takiego sterowania uk∏adem rozcieƒczenia przep∏ywu cz´Êciowego, aby nast´powa∏ pobór próbki proporcjonalnej do tego nat´˝enia. JakoÊç tej proporcjonalnoÊci jest sprawdzana za pomocà analizy regresji mi´dzy przep∏ywem próbki i spalin zgodnie z pkt 5.2.4.

11.1.2. OkreÊlenie emisji sk∏adników gazowych

11.1.2.1. Mas´ zanieczyszczeƒ Mgas (g/test) okreÊla si´, obliczajàc chwilowà emisj´ masowà na podstawie

st´˝eƒ zanieczyszczeƒ w spalinach nierozcieƒczonych, wartoÊci u podanych w tabeli 4 (patrz tak˝e

w pkt 10.3.4) i masowego nat´˝enia przep∏ywu spalin, zsynchronizowane z uwzgl´dnieniem czasu

przekszta∏cenia, oraz ca∏kujàc wartoÊci chwilowe w cyklu. Jest po˝àdane, by st´˝enia by∏y mierzone

na bazie mokrej. JeÊli sà one mierzone na bazie suchej, przed wykonaniem dalszych obliczeƒ sprowadza si´ ich zmierzone wartoÊci chwilowe do bazy mokrej w sposób opisany w poni˝szej tabeli.

———————

(2) WielkoÊç masowego nat´˝enia przep∏ywu czàstek sta∏ych PT

mass musi byç pomno˝ona przez Kp (wspó∏czynnik korekcji

wilgotnoÊci dla czàstek sta∏ych podany w pkt 10.4.1).

13/10/05

14:51

Page 13351

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13351 —

Poz. 1681

Tabela 4 — WartoÊci wspó∏czynników u dla poszczególnych sk∏adników spalin

G´stoÊç HC jest okreÊlona dla Êredniego stosunku w´gla do wodoru 1:1,85, wed∏ug nast´pujàcego

wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

u — stosunek g´stoÊci sk∏adnika spalin do g´stoÊci spalin

conci — chwilowe st´˝enie poszczególnych zanieczyszczeƒ w spalinach nierozcieƒczonych (ppm)

GEXHW,i — chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin (kg/s)

F — cz´stotliwoÊç próbkowania (Hz)

n — liczba pomiarów

W przypadku NOX stosuje si´ wspó∏czynnik korekcji wilgotnoÊci kH, jak podano ni˝ej.

St´˝enie chwilowe sprowadza si´ do bazy mokrej w sposób opisany ni˝ej, gdy nie zosta∏o na takiej bazie zmierzone.

11.1.2.2. Korekcja suche/mokre (dry/wet)

JeÊli st´˝enie chwilowe jest mierzone na bazie suchej, sprowadza si´ je do bazy mokrej zgodnie z wzorem

gdzie

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

concCO — st´˝enie CO2 na bazie suchej (%),

2

concCO — st´˝enie CO na bazie mokrej (%),

Ha — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza)

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ra — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%),

pa — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa),

pB — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa).

13/10/05

14:51

Page 13352

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13352 —

Poz. 1681

Uwaga: Ha mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru

punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc

ogólnie znane wzory.

11.1.2.3. Korekcja NOX ze wzgl´du na wilgotnoÊç i temperatur´

Poniewa˝ emisja NOX zale˝y od warunków powietrza otaczajàcego, st´˝enie NOX nale˝y skorygowaç

ze wzgl´du na temperatur´ i wilgotnoÊç powietrza otaczajàcego, stosujàc wspó∏czynnik obliczony wed∏ug nast´pujàcego wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ta — temperatura powietrza dolotowego w (K),

Ha — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza)

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ra — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%),

pa — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa),

pB — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa).

Uwaga: Ha mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru

punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc ogólnie znane wzory.

11.1.2.4. Obliczenie emisji jednostkowych

Emisj´ jednostkowà (g/kWh) oblicza si´ dla ka˝dego pojedynczego sk∏adnika w nast´pujàcy sposób

sk∏adnik = Mgas /Wact

gdzie: Wact = praca rzeczywista w cyklu NRTC jak okreÊlono w pkt 4.6.2 (kWh)

11.1.3. OkreÊlenie emisji czàstek sta∏ych

11.1.3.1. Obliczenie emisji masowej

Mas´ czàstek sta∏ych MPT (g/test) oblicza si´ wed∏ug jednej z poni˝szych metod

1)

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Mf — masa czàstek sta∏ych zebranych w cyklu (mg),

MSAM — masa próbki rozcieƒczonych spalin przechodzàcych przez filtry do pobierania czàstek sta∏ych (kg),

MEDFW — masa równowa˝nych rozcieƒczonych spalin w cyklu (kg).

Mas´ ca∏kowità równowa˝nych mas rozcieƒczonych spalin okreÊla si´ w nast´pujàcy sposób

13/10/05

14:51

Page 13353

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13353 —

Poz. 1681

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

GEDFW,i — chwilowe równowa˝ne masowe nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin, (kg/s),

GEXHW,i — chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin (kg/s),

qi

— ca∏kowity stopieƒ rozcieƒczenia,

GTOTW,i — ca∏kowite masowe nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin przez tunel rozcieƒczajàcy,

(kg/s),

GDILW,i — chwilowe masowe nat´˝enie przep∏ywu mokrego powietrza rozcieƒczajàcego, (kg/s),

f

— cz´stotliwoÊç próbkowania (Hz),

n

— liczba pomiarów.

2)

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Mf — masa czàstek sta∏ych zebranych w cyklu, (mg),

rs — Êredni stosunek próbkowania w cyklu,

gdzie

gdzie: MSE — masa spalin zebranych w cyklu (kg),

MEXHW — ca∏kowity masowy przep∏yw spalin w cyklu (kg),

MSAM — masa rozcieƒczonych spalin przechodzàcych przez filtry do pobierania czàstek sta∏ych (kg),

MTOTW — ca∏kowita masa rozcieƒczonych mokrych spalin przep∏ywajàcych przez tunel rozcieƒczajàcy, (kg).

Uwaga: W przypadku uk∏adu poboru ca∏kowitego, MSAM i MTOTW sà identyczne.

11.1.3.2. Wspó∏czynnik korekcji dla czàstek sta∏ych ze wzgl´du na wilgotnoÊç.

Poniewa˝ emisja czàstek sta∏ych z silników o zap∏onie samoczynnym zale˝y od warunków otaczajàcego powietrza, masowe nat´˝enie przep∏ywu czàstek sta∏ych nale˝y skorygowaç ze wzgl´du na wilgotnoÊç otaczajàcego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik Kp obliczony wed∏ug nast´pujàcego wzoru

gdzie: Ha — wilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza)

gdzie: Ra — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%),

pa — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa),

pB — ciÊnienie atmosferyczne (kPa).

Uwaga: Ha mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru

punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc

ogólnie znane wzory.

11.1.3.3. Obliczenie emisji jednostkowej

Emisj´ jednostkowà czàstek sta∏ych PT (g/kWh) oblicza si´ w nast´pujàcy sposób

gdzie: Wact

— praca rzeczywista, jak okreÊlono w pkt 4.6.2, (kWh).

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13354

— 13354 —

Poz. 1681

11.2. OkreÊlenie emisji sk∏adników gazowych i czàstek sta∏ych za pomocà uk∏adu rozcieƒczenia przep∏ywu ca∏kowitego

W celu obliczenia emisji na podstawie spalin rozcieƒczonych niezb´dna jest znajomoÊç ich masowego

nat´˝enia przep∏ywu. Ca∏kowity przep∏yw spalin rozcieƒczonych w cyklu MTOTW (kg/test) oblicza si´ z wartoÊci pomiaru w ca∏ym cyklu i odpowiednich danych wzorcowania urzàdzenia do pomiaru przep∏ywu (V0

dla PDP, KV dla CFV, Cd dla SSV). Nale˝y stosowaç odpowiednie metody opisane w pkt 11.2.1. JeÊli ca∏kowita masa próbki czàstek sta∏ych (MSAM) i zanieczyszczeƒ gazowych przekracza 0,5% ca∏kowitego przep∏ywu przez CVS (MTOTW), to przep∏yw ten nale˝y skorygowaç o MSAM lub próbka powinna byç doprowadzona z powrotem do CVS przed urzàdzeniem do pomiaru przep∏ywu.

11.2.1. OkreÊlenie przep∏ywu spalin rozcieƒczonych

1) Uk∏ad PDP-CVS

Obliczenie nat´˝enia przep∏ywu masowego w cyklu, gdy temperatura spalin rozcieƒczonych jest utrzymywana w granicach ± 6 K za pomocà wymiennika ciep∏a, przeprowadza si´ w nast´pujàcy sposób

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

MTOTW — masa rozcieƒczonych mokrych spalin w cyklu (kg),

V0 — obj´toÊç gazu pompowanego podczas 1 obrotu w warunkach testu (m3/obr),

Np — ca∏kowita liczba obrotów pompy w cyklu,

pB — ciÊnienie atmosferyczne na stanowisku pomiarowym (kPa),

p1 — spadek ciÊnienia poni˝ej atmosferycznego na wlocie pompy (kPa),

T — Êrednia temperatura rozcieƒczonych spalin na wlocie do pompy w cyklu (K).

JeÊli stosowany jest uk∏ad z kompensacjà przep∏ywu (tzn. bez wymiennika ciep∏a), to chwilowa emisja masowa powinna zostaç obliczona i sca∏kowana w cyklu. W tym przypadku mas´ chwilowà spalin rozcieƒczonych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób

gdzie: NP,i — ca∏kowita liczba obrotów PDP w przedziale czasu.

2) Uk∏ad CFV-CVS

Obliczenie nat´˝enia przep∏ywu masowego w ciàgu cyklu, gdy temperatura spalin rozcieƒczonych

jest utrzymywana w granicach ± 11 K za pomocà wymiennika ciep∏a, przeprowadza si´ w nast´pujàcy sposób

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

MTOTW = masa rozcieƒczonych mokrych spalin w cyklu (kg),

t = czas cyklu (s),

KV = sta∏a zw´˝ki przep∏ywu krytycznego w warunkach normalnych,

pA = ciÊnienie bezwzgl´dne na wlocie do zw´˝ki (kPa),

T = temperatura bezwzgl´dna na wlocie do zw´˝ki (K).

JeÊli stosowany jest uk∏ad z kompensacjà przep∏ywu (tzn. bez wymiennika ciep∏a), to chwilowa emisja masowa powinna zostaç obliczona i sca∏kowana w cyklu. W tym przypadku mas´ chwilowà spalin rozcieƒczonych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób

gdzie: ∆ti — przedzia∏ czasu (s).

3) Uk∏ad SSV-CVS

Obliczenie nat´˝enia przep∏ywu masowego w ciàgu cyklu, gdy temperatura spalin rozcieƒczonych

jest utrzymywana w granicach ± 11 K za pomocà wymiennika ciep∏a, przeprowadza si´ w nast´pujàcy sposób

13/10/05

14:51

Page 13355

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13355 —

Poz. 1681

gdzie

gdzie: A0 — wspó∏czynnik sta∏ych i konwersji jednostek,

d — Êrednica gardzieli zw´˝ki SSV (m),

Cd — wspó∏czynnik wydatku SSV,

PA — ciÊnienie absolutne na wlocie do zw´˝ki (kPa),

T — temperatura bezwzgl´dna na wlocie do zw´˝ki (K),

r — stosunek ciÊnienia statycznego w gardzieli SSV do bezwzgl´dnego statycznego ciÊnienia dolotowego = 1 — ∆P/PA,

β — stosunek Êrednicy gardzieli SSV, d, do Êrednicy wewn´trznej przewodu dolotowego = d/D.

JeÊli stosowany jest uk∏ad z kompensacjà przep∏ywu (tzn. bez wymiennika ciep∏a), to chwilowa emisja masowa powinna zostaç obliczona i sca∏kowana w cyklu. W tym przypadku mas´ chwilowà spalin

rozcieƒczonych oblicza si´ w nast´pujàcy sposób

gdzie

∆ti — przedzia∏ czasu (s)

Obliczenia w czasie rzeczywistym zaczyna si´, przyjmujàc odpowiednià wartoÊç dla Cd, np. 0,98, lub

wartoÊç dla QSSV. JeÊli obliczenie zaczyna si´ dla QSSV, to jego wartoÊç poczàtkowa powinna byç u˝yta do oceny Re.

Podczas wszystkich testów emisji liczba Reynoldsa w gardzieli SSV musi mieÊciç si´ w zakresie liczb

Reynoldsa stosowanych do wyznaczenia krzywej wzorcowania okreÊlonej zgodnie z pkt 9.2.

11.2.2. Korekcja NOX ze wzgl´du na wilgotnoÊç

Poniewa˝ emisja NOX zale˝y od warunków powietrza otaczajàcego, st´˝enie NOX nale˝y skorygowaç ze

wzgl´du na temperatur´ i wilgotnoÊç powietrza otaczajàcego, poprzez wspó∏czynniki kH wed∏ug nast´pujàcego wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ta — temperatura powietrza dolotowego w (K),

Ha — wilgotnoÊç powietrza dolotowego (g wody/kg suchego powietrza),

w której: Ra — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%),

pa — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa),

pB — bezwzgl´dne ciÊnienie atmosferyczne (kPa).

13/10/05

14:51

Page 13356

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13356 —

Poz. 1681

Uwaga: Ha mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc ogólnie

znane wzory.

11.2.3. Obliczenie masowego nat´˝enia przep∏ywu

11.2.3.1. Uk∏ady o sta∏ym przep∏ywie masowym

Dla uk∏adów z wymiennikiem ciep∏a mas´ zanieczyszczeƒ MGAS (g/test) okreÊla si´ z nast´pujàcego

wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

u — stosunek g´stoÊci sk∏adnika spalin do g´stoÊci rozcieƒczonych spalin, jak podano w tabeli 4,

pkt 11.1.2.1,

conc — Êrednie st´˝enie skorygowane ze wzgl´du na t∏o w cyklu wyznaczone z ca∏kowania (obligatoryjne dla NOx i HC) lub z pomiaru z worka (ppm),

MTOTW — ca∏kowita masa rozcieƒczonych spalin w cyklu, jak okreÊlono w pkt 11.2.1 (kg).

Poniewa˝ emisja NOX zale˝y od warunków powietrza otoczenia, st´˝enie NOX koryguje si´ ze wzgl´du na wilgotnoÊç tego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik kH zgodnie z pkt 11.2.2.

St´˝enia mierzone na bazie suchej sprowadza si´ do bazy mokrej zgodnie z pkt 10.3.2.

11.2.3.1.1. OkreÊlenie st´˝eƒ skorygowanych wzgl´dem t∏a

W celu otrzymania st´˝eƒ netto zanieczyszczeƒ Êrednie st´˝enie zanieczyszczeƒ gazowych w powietrzu rozcieƒczajàcym (w tle) odejmuje si´ od st´˝eƒ zmierzonych. Ârednie st´˝enie zanieczyszczeƒ

w tle okreÊla si´ metodà worków do poboru próbki lub przez pomiar ciàg∏y i ca∏kowanie. Stosuje si´

podany ni˝ej wzór

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

conc — st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w rozcieƒczonych spalinach skorygowane o wartoÊç

st´˝enia tego zanieczyszczenia zmierzonego w powietrzu rozcieƒczajàcym (ppm),

conce — st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w rozcieƒczonych spalinach (ppm),

concd — st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w powietrzu rozcieƒczajàcym (ppm),

DF — wspó∏czynnik rozcieƒczenia.

Wspó∏czynnik rozcieƒczenia oblicza si´ w sposób podany ni˝ej.

11.2.3.2. Uk∏ad z kompensacjà przep∏ywu

Dla uk∏adów bez wymiennika ciep∏a mas´ zanieczyszczeƒ MGAS (g/test) okreÊla si´ przez obliczenie

chwilowej emisji masowej i ca∏kowanie wartoÊci chwilowych w cyklu. WartoÊci chwilowe st´˝eƒ koryguje si´ bezpoÊrednio ze wzglàdu na t∏o. Stosuje si´ wzory podane ni˝ej

gdzie

conce,i — chwilowe st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w rozcieƒczonych spalinach (ppm),

concd — st´˝enie zanieczyszczenia mierzone w powietrzu rozcieƒczajàcym (ppm),

u — stosunek g´stoÊci sk∏adnika spalin do g´stoÊci rozcieƒczonych spalin, jak podano w tabeli 4,

pkt 11.1.2.1,

MTOTW,i — chwilowa masa rozcieƒczonych spalin (pkt 11.2.1) (kg),

MTOTW — ca∏kowita masa rozcieƒczonych spalin w cyklu (pkt 11.2.1) (kg),

DF — wspó∏czynnik rozcieƒczenia okreÊlony wed∏ug pkt 11.2.3.1.1.

Poniewa˝ emisja NOX zale˝y od warunków powietrza otoczenia, st´˝enie NOX koryguje si´ ze wzgl´du na wilgotnoÊç tego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik kH zgodnie z pkt 11.2.2.

13/10/05

14:51

Page 13357

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13357 —

Poz. 1681

11.2.4. Obliczenie emisji jednostkowych

Emisja jednostkowa (g/kWh) powinna byç obliczona dla ka˝dego sk∏adnika w nast´pujàcy sposób

sk∏adnik gazowy = Mgas / Wact

gdzie: Wact — praca rzeczywista, jak okreÊlono w pkt 4.6.2 (kWh)

11.2.5. Obliczenie emisji czàstek sta∏ych

11.2.5.1. Obliczenie emisji masowej

Mas´ czàstek sta∏ych MPT (g/test) oblicza si´ w sposób podany ni˝ej

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Mf = masa czàstek sta∏ych zebranych w cyklu (mg),

MTOTW = ca∏kowita masa rozcieƒczonych spalin w cyklu, okreÊlona w pkt 11.2.1 (kg,)

MSAM = masa próbki rozcieƒczonych spalin pobranych z tunelu rozcieƒczajàcego do pobierania czàstek sta∏ych (kg)

i

Mf = Mf,p + Mf,b je˝eli wa˝one oddzielnie (mg),

Mf,p = masa czàstek sta∏ych zebranych na filtrze pierwotnym (mg),

Mf,b = masa czàstek sta∏ych zebranych na filtrze wtórnym (mg).

JeÊli stosuje si´ uk∏ad podwójnego rozcieƒczenia, mas´ wtórnego powietrza rozcieƒczajàcego odejmuje si´ od masy ca∏kowitej podwójnie rozcieƒczonych spalin przep∏ywajàcych przez filtry czàstek sta∏ych.

gdzie: MTOT — ca∏kowita masa podwójnie rozcieƒczonych spalin przep∏ywajàcych przez filtr czàstek

sta∏ych (kg),

MSEC — masa wtórnego powietrza rozcieƒczajàcego (kg).

JeÊli zawartoÊç czàstek sta∏ych w powietrzu rozcieƒczajàcym (w tle) jest okreÊlana zgodnie z pkt 4.5.4,

to masa czàstek sta∏ych mo˝e byç skorygowana ze wzgl´du na t∏o. W tym przypadku mas´ czàstek sta∏ych (g/test) oblicza si´ w sposób podany ni˝ej.

gdzie: Mf, MTOTW, MSAM — patrz wy˝ej,

MDIL — masa pierwotnego powietrza rozcieƒczajàcego przechodzàcego przez uk∏ad pomiaru czàstek

sta∏ych w tle (kg),

Md — masa czàstek sta∏ych zebranych z próbki pierwotnego powietrza rozcieƒczajàcego (mg),

DF — wspó∏czynnik rozcieƒczenia okreÊlony wed∏ug pkt 11.2.3.1.1.

11.2.5.2. Wspó∏czynnik korekcji dla czàstek sta∏ych ze wzgl´du na wilgotnoÊç

Poniewa˝ emisja czàstek sta∏ych z silników o zap∏onie samoczynnym zale˝y od warunków otaczajàcego powietrza, zawartoÊç czàstek sta∏ych koryguje si´ ze wzgl´du na wilgotnoÊç otaczajàcego powietrza, stosujàc wspó∏czynnik Kp obliczony wed∏ug nast´pujàcego wzoru

gdzie: Ha — wilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego (g/kg)

13/10/05

14:51

Page 13358

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13358 —

Poz. 1681

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

Ra — wilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego (%),

pa — ciÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym (kPa),

pB — ciÊnienie atmosferyczne (kPa).

Uwaga: Ha mo˝na okreÊlaç na podstawie pomiaru wilgotnoÊci wzgl´dnej, jak opisano wy˝ej, lub pomiaru

punktu rosy, pomiaru ciÊnienia pary lub pomiaru suchego/mokrego zbiornika termometru, stosujàc

ogólnie znane wzory.

12.2.5.3. Obliczenie emisji jednostkowej

Emisj´ jednostkowà czàstek sta∏ych PT (g/kWh) oblicza si´ w sposób podany ni˝ej

gdzie: Wact — praca rzeczywista okreÊlona w pkt 4.6.2 (kWh).

12.3. Program cyklu NRTC do odtwarzania na hamulcu

13/10/05

14:51

Page 13359

13/10/05

14:51

Page 13360

13/10/05

14:51

Page 13361

13/10/05

14:51

Page 13362

13/10/05

14:51

Page 13363

13/10/05

14:51

Page 13364

13/10/05

14:51

Page 13365

13/10/05

14:52

Page 13366

13/10/05

14:52

Page 13367

— 13367 —

Poz. 1681

Cykl NRTC jest przedstawiony ni˝ej w formie graficznej.

13. Wymagania dotyczàce trwa∏oÊci — Okres trwa∏oÊci emisji i wspó∏czynnik pogorszenia.

Niniejszy dodatek stosuje si´ tylko do silników o zap∏onie samoczynnym w etapach IIIA, IIIB i IV.

13.1. Producent powinien okreÊliç wspó∏czynnik pogorszenia emisji (DF) dla ka˝dego kontrolowanego zanieczyszczenia dla wszystkich rodzin silników w etapach IIIA i IIIB. Wspó∏czynniki te nale˝y stosowaç do homologacji typu i badaƒ na linii produkcyjnej.

13.1.1. Badania w celu okreÊlenia DF przeprowadza si´ w sposób podany ni˝ej.

13.1.1.1. Producent powinien przeprowadziç próby trwa∏oÊci, aby zgromadziç okreÊlonà liczb´ godzin pracy silnika zgodnie z programem, który jest ustalony na podstawie w∏aÊciwej oceny in˝ynierskiej jako reprezentatywny dla pracy silników w eksploatacji pod wzgl´dem pogorszenia emisji. Czas próby powinien

byç równowa˝ny co najmniej jednej czwartej okresu trwa∏oÊci emisji (EDP).

13/10/05

14:52

Page 13368

— 13368 —

Poz. 1681

Godziny pracy mogà byç gromadzone podczas pracy silnika na hamulcowym stanowisku pomiarowym lub podczas rzeczywistej eksploatacji maszyny. Mogà byç stosowane przyspieszone próby trwa∏oÊci, podczas których program próby trwa∏oÊci jest realizowany przy wi´kszym obcià˝eniu ni˝ wyst´puje w typowej eksploatacji. Wspó∏czynnik korelacyjny wyra˝ajàcy stosunek liczby godzin próby

trwa∏oÊci do równowa˝nej liczby godzin EDP powinien byç okreÊlony na podstawie w∏aÊciwej oceny

in˝ynierskiej.

W czasie próby trwa∏oÊci ˝aden element silnika wp∏ywajàcy na emisj´ nie mo˝e byç poddany obs∏udze

lub wymianie, jeÊli to nie wchodzi w zakres typowej obs∏ugi technicznej zalecanej przez wytwórc´.

Silnik, zespo∏y i elementy poddane próbom w celu okreÊlenia wspó∏czynników pogorszenia (DF) emisji z uk∏adu wydechowego dla rodziny silników lub rodziny silników wyposa˝onych w równowa˝ne

uk∏ady ograniczenia emisji powinny byç wybrane przez wytwórc´ na podstawie w∏aÊciwej oceny in˝ynierskiej. Podstawowym kryterium jest to, ˝e badany silnik powinien byç reprezentatywny pod

wzgl´dem charakterystyki pogorszenia emisji dla rodziny, dla której otrzymane wartoÊci DF b´dà stosowane do homologacji. Silniki majàce inne Êrednice i skoki, inne uk∏ady cylindrów, inne uk∏ady wlotowe powietrza, inne uk∏ady paliwowe uwa˝a si´ za równowa˝ne pod wzgl´dem charakterystyki pogorszenia emisji, jeÊli jest do tego rozsàdna podstawa techniczna.

Mo˝na stosowaç wartoÊci DF od innego wytwórcy, jeÊli jest rozsàdna podstawa do uznania równowa˝noÊci stosowanych technologii pod wzgl´dem pogorszenia emisji i dowód, ˝e próby zosta∏y przeprowadzone zgodnie z ustalonymi wymaganiami.

Testy emisji przeprowadza si´ zgodnie z procedurami zdefiniowanymi w niniejszym rozporzàdzeniu

dla silnika badanego po poczàtkowym dotarciu, lecz przed gromadzeniem godzin pracy, oraz po zakoƒczeniu próby trwa∏oÊci. Mo˝na tak˝e przeprowadziç testy emisji w odst´pach czasu podczas okresu gromadzenia godzin pracy i stosowaç ich wyniki w celu okreÊlenia przebiegu pogorszenia emisji.

13.1.1.2. Próby gromadzenia godzin pracy lub testy emisji wykonywane w celu okreÊlenia wspó∏czynników pogorszenia nie muszà byç przeprowadzane w obecnoÊci jednostki homologujàcej.

13.1.1.3. OkreÊlenie wartoÊci DF na podstawie próby trwa∏oÊci

Addytywny wspó∏czynnik DF jest okreÊlany przez odj´cie wartoÊci emisji okreÊlonej na poczàtku EDP

od wartoÊci okreÊlonej jako reprezentatywna dla emisji w koƒcu EDP.

Wspó∏czynnik mno˝nikowy DF jest definiowany jako iloraz emisji okreÊlonej dla koƒca EDP i zmierzonej na poczàtku EDP.

Oddzielne wartoÊci DF nale˝y okreÊliç dla ka˝dego z zanieczyszczeƒ obj´tych przepisami. WartoÊci DF

addytywnego dla sumy HC + NOX okreÊla si´ na podstawie sumy tych zanieczyszczeƒ, nie zwa˝ajàc

na fakt, ˝e wartoÊç ujemna emisji dla jednego zanieczyszczenia mo˝e nie kompensowaç jej wzrostu

dla drugiego. W przypadku wspó∏czynnika mno˝nikowgo DF dla sumy HC + NOX okreÊla si´ oddzielnie wspó∏czynnik dla HC i NOX i stosuje si´ je oddzielnie do obliczenia emisji na podstawie wyników

testu z uwzgl´dnieniem pogorszenia, po czym sumuje si´ wynikowe wartoÊci dla HC i NOX w celu

ustalenia zgodnoÊci z normà.

W przypadku gdy próba nie obejmuje ca∏ego EDP, wartoÊç emisji dla jego koƒca okreÊla si´ przez ekstrapolacj´ trendu pogorszenia w okresie przeprowadzonej próby na ca∏y EDP.

Je˝eli wyniki testów emisji by∏y rejestrowane co pewien czas podczas próby trwa∏oÊci, to emisj´ dla

koƒca EDP okreÊla si´, stosujàc odpowiednie typowe metody statystyczne. Statystyczne testy istotnoÊci mogà byç stosowane do obliczenia koƒcowych wartoÊci emisji.

JeÊli wartoÊci obliczone dla wspó∏czynnika mno˝nikowego sà mniejsze ni˝ 1,00 lub dla wspó∏czynnika addytywnego mniejsze ni˝ 0,00, jako wartoÊci DF przyjmuje si´ odpowiednio 1,00 lub 0,00.

13.1.1.4. Producent mo˝e, po uzyskaniu zgody jednostki homologujàcej, stosowaç wartoÊci DF ustalone na

podstawie próby trwa∏oÊci przeprowadzonej w celu okreÊlenia DF dla potrzeb homologacji silnika pojazdu drogowego. Dopuszcza si´ to, jeÊli wyst´puje równowa˝noÊç pod wzgl´dem technologicznym

zbadanego silnika pojazdu drogowego i rodzin silników maszyn niedrogowych, dla których wartoÊç

DF ma byç stosowana do celów homologacji. WartoÊci DF wyprowadzone na podstawie wyników

prób trwa∏oÊci silnika pojazdu drogowego muszà zostaç obliczone na bazie wartoÊci EDP zdefiniowanych w pkt 2.

13.2. Informacje o DF w wystàpieniu o homologacj´

13.2.1. Wspó∏czynnik addytywny powinien zostaç podany dla ka˝dego zanieczyszczenia w wystàpieniu o homologacj´ rodziny silników o zap∏onie samoczynnym niewyposa˝onych w urzàdzenia do dodatkowego

oczyszczania spalin.

13.2.2. Wspó∏czynniki addytywne powinny zostaç podane dla ka˝dego zanieczyszczenia w wystàpieniu o homologacj´ rodziny silników o zap∏onie samoczynnym wyposa˝onych w urzàdzenia do dodatkowego

oczyszczania spalin.

13/10/05

14:52

Page 13369

— 13369 —

Poz. 1681

13.2.3. Na ˝àdanie jednostki technicznej producent powinien dostarczyç jej informacje uzasadniajàce podane

wartoÊci DF. Do typowych informacji nale˝à wyniki testów emisji, program próby trwa∏oÊci, procedury

obs∏ugi technicznej, jak równie˝ uzasadnienie oceny in˝ynierskiej dotyczàcej równowa˝noÊci pod wzgl´dem technologicznym, jeÊli zosta∏a przeprowadzona.

14. Okres trwa∏oÊci emisji dla silników w etapach IIIA, IIIB i IV.

14.1. Wytwórcy powinni stosowaç EDP podane w tabeli 5 w niniejszym rozdziale.

Tabela 5

Kategorie EDP dla silników o zap∏onie samoczynnym w etapach IIA, IIIB i IV

13/10/05

14:52

Page 13370

— 13370 —

Poz. 1681

Za∏àcznik nr 3

PROCEDURA TESTU DLA SILNIKÓW Z ZAP¸ONEM ISKROWYM

1.1. W niniejszym za∏àczniku opisana jest metoda wyznaczania emisji zanieczyszczeƒ gazowych badanych silników.

1.2. Test powinien byç wykonywany na silniku zamontowanym na stanowisku badawczym sprz´gni´tym z hamulcem.

2. Warunki testu

2.1. Warunki testu silnika

Nale˝y mierzyç temperatur´ bezwzgl´dnà powietrza na wlocie do silnika Ta w K i ciÊnienie atmosferyczne

powietrza suchego ps w kPa i okreÊliç wspó∏czynnik [fnof] zgodnie z wzorem

2.1.1. Dla uznania wa˝noÊci testu parametr [fnof] powinien spe∏niaç warunek

2.1.2. Silniki z ch∏odzeniem powietrza do∏adowujàcego

Rejestruje si´ temperatur´ czynnika ch∏odzàcego i temperatur´ powietrza do∏adowujàcego.

2.2. Uk∏ad dolotowy silnika

Badany silnik powinien byç wyposa˝ony w uk∏ad dolotowy powietrza charakteryzujàcy si´ oporami przep∏ywu powietrza na poziomie górnej wartoÊci podciÊnienia nie wi´kszym ni˝ 10 % od górnej granicy podanej przez producenta przy czystym filtrze powietrza, w warunkach pracy silnika zapewniajàcych najwi´ksze

nat´˝enie przep∏ywu powietrza. Dla ma∏ych silników o zap∏onie iskrowym o pojemnoÊci < 1 000 cm3 nale˝y zastosowaç uk∏ad reprezentatywny dla zainstalowanego silnika.

2.3. Uk∏ad wylotowy silnika

Badany silnik wyposa˝a si´ w uk∏ad wylotowy stwarzajàcy nadciÊnienie spalin ró˝niàce si´ nie wi´cej ni˝

10 % od górnej granicy podanej przez producenta w warunkach pracy silnika zapewniajàcych uzyskanie zadeklarowanej mocy maksymalnej. Dla ma∏ych silników o zap∏onie iskrowym o pojemnoÊci < 1000 cm3 nale˝y zastosowaç uk∏ad reprezentatywny dla zainstalowanego silnika.

2.4. Uk∏ad ch∏odzenia

Uk∏ad ch∏odzenia silnika powinien posiadaç dostatecznà wydajnoÊç (pojemnoÊç), aby otrzymaç normalne

wartoÊci temperatury pracy silnika podane przez producenta. Warunek powy˝szy ma równie˝ zastosowanie do zespo∏ów, które muszà byç do∏àczone w celu pomiaru mocy, aby zapewniç dost´p do koƒcówki wa∏u korbowego.

2.5. Olej smarujàcy

Producent musi stosowaç oleje silnikowe wybrane spoÊród dost´pnych w handlu olejów silnikowych. Parametry zastosowanego oleju smarujàcego powinny byç zarejestrowane i zamieszczone w pkt 10.2 i wyszczególnione wraz z wynikami testu.

2.6. Regulowane gaêniki

Silniki z gaênikami z ogranicznikami regulacji nale˝y badaç przy obu granicznych regulacjach.

2.7. Paliwo do testu

Stosuje si´ paliwo wzorcowe o w∏aÊciwoÊciach okreÊlonych w certyfikacie zgodnoÊci typu.

Liczb´ oktanowà i g´stoÊç paliwa wzorcowego zastosowanego w teÊcie powinna byç zanotowana

w pkt 10.1.1.

W przypadku silników dwusuwowych stosunek paliwo/olej mieszanki musi byç stosunkiem zalecanym

przez producenta. Procent oleju w mieszance paliwo/Êrodek smarny zasilajàcej silniki dwusuwowe i wynikajàcà stàd g´stoÊç paliwa nale˝y podaç w pkt 10.1.3.

2.8. Ustalanie nastawów hamulca

Pomiary emisji powinny byç oparte na niekorygowanej mocy mierzonej za pomocà hamulca. Wyposa˝enie niezb´dne do pracy maszyny, które mo˝e byç zamontowane, nale˝y zdemontowaç na czas testu. Je˝eli wyposa˝enie niezb´dne do pracy maszyny nie mo˝e byç zdemontowane, nale˝y okreÊliç moc poch∏anianà przez to wyposa˝enie w celu wyliczenia nastawów hamulca (z wyjàtkiem silników, w których wyposa˝enie takie stanowi integralnà cz´Êç silnika, np. wentylatory ch∏odzàce silników ch∏odzonych powietrzem).

13/10/05

14:52

Page 13371

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13371 —

Poz. 1681

Nale˝y ustawiç, w przypadku silników, w których mo˝liwe jest dokonanie takiej regulacji, opory przep∏ywu

w uk∏adzie dolotowym i nadciÊnienie spalin w przewodzie wylotowym na najwi´ksze graniczne wartoÊci

dopuszczone przez producenta, okreÊlone w pkt 2.2 i 2.3.

WartoÊci maksymalne momentu obrotowego przy okreÊlonych pr´dkoÊciach obrotowych testu nale˝y wyznaczyç doÊwiadczalnie w celu wyliczenia wartoÊci momentu obrotowego dla poszczególnych faz testu.

W przypadku silników, które nie sà przeznaczone do pracy w ca∏ym zakresie pr´dkoÊci obrotowej krzywej

pe∏nego obcià˝enia momentem obrotowym, maksymalny moment obrotowy i pr´dkoÊci obrotowe testu

powinny zostaç wskazane przez producenta.

Nastawy silnika, dla ka˝dej fazy testu, nale˝y obliczyç wed∏ug nast´pujàcego wzoru

gdzie poszczególne symbole oznaczajà

S — ustawienie hamulca (kW),

PM — maksymalna zmierzona lub deklarowana moc odpowiadajàca pr´dkoÊci obrotowej testu w warunkach testu (patrz pkt 10),

PAE — deklarowana ∏àczna moc poch∏aniana przez ka˝de wyposa˝enie pomocnicze zamontowane w czasie

testu (kW) i niewymagane w pkt 10,

L — moment obrotowy wyra˝ony w procentach momentu wyszczególnionego dla fazy testu.

Je˝eli stosunek

to wartoÊç PAE mo˝e byç zweryfikowana przez w∏aÊciwà jednostk´ wystawiajàcà certyfikat homologacji typu.

3. Przebieg testu

3.1. Zainstalowanie wyposa˝enia pomiarowego

Wyposa˝enie pomiarowe i sondy pobierajàce próbki nale˝y zainstalowaç zgodnie z wymaganiami.

W przypadku gdy stosowany jest uk∏ad rozcieƒczania ca∏kowitego przep∏ywu spalin, do uk∏adu nale˝y do∏àczyç przewód wylotowy.

3.2. Rozruch uk∏adu rozcieƒczania i silnika

Uk∏ad rozcieƒczania i silnik nale˝y uruchomiç i nagrzaç do momentu, a˝ przy pe∏nym obcià˝eniu i znamionowej pr´dkoÊci obrotowej wszystkie temperatury i ciÊnienia ustabilizujà si´ (pkt 3.5.2).

3.3. Regulacja stopnia rozcieƒczenia

Ca∏kowity stopieƒ rozcieƒczenia nie powinien byç mniejszy od 4.

Dla uk∏adów regulowanych st´˝eniem CO2 i NOX na poczàtku i na koƒcu ka˝dego testu mierzy si´ st´˝enie

CO2 i NOX w powietrzu rozcieƒczajàcym.

WartoÊci st´˝enia CO2 i NOX t∏a powietrza rozcieƒczajàcego zmierzone na poczàtku i na koƒcu nie powinny przekraczaç odpowiednio 100 ppm i 5 ppm.

W przypadku zastosowania uk∏adu pomiarowego rozcieƒczonych spalin odpowiednie st´˝enia t∏a okreÊla

si´, zbierajàc powietrze rozcieƒczajàce do worka pomiarowego w czasie ca∏ego przebiegu testu.

Ciàg∏y pomiar st´˝enia t∏a (bez u˝ycia worka do poboru próbek) wykonuje si´ co najmniej trzykrotnie: na

poczàtku, na koƒcu i w pobli˝u po∏owy cyklu, zmierzone zaÊ wartoÊci uÊrednia si´. Pomiary t∏a mo˝na pominàç, o ile wystàpi o to producent.

3.4. Sprawdzenie analizatorów

Analizatory do pomiaru emisji skaluje si´ do wartoÊci zerowej i sprawdza si´ zakresy pomiarowe.

3.5. Cykl testu

Niedrogowe urzàdzenia ruchome, okreÊlone w § 3 ust. 1 lit. c rozporzàdzenia, w których zamontowane zosta∏y silniki z zap∏onem iskrowym o mocy netto nie wi´kszej ni˝ 19 kW.

3.5.1. Nale˝y przeprowadzaç nast´pujàce cykle pomiarowe silnika sprz´gni´tego z hamulcem w zale˝noÊci od

danego rodzaju maszyn

1) cykl D (identyczny z cyklem D2 wg normy ISO 8168-4: 1996(E)): silniki o sta∏ej pr´dkoÊci obrotowej

i ró˝nym obcià˝eniu jak w generatorach pràdotwórczych;

13/10/05

14:52

Page 13372

— 13372 —

Poz. 1681

2) cykl G1: zastosowania do silników zamontowanych w maszynach „nietrzymanych w r´ku” o ró˝nej

pr´dkoÊci obrotowej;

3) cykl G2: zastosowania do silników „nietrzymanych w r´ku” o znamionowej pr´dkoÊci obrotowej;

4) cykl G3: zastosowania do silników zamontowanych w maszynach „trzymanych w r´ku”.

3.5.1.1. Fazy testu i wspó∏czynniki wagowe

———————

(1) WartoÊci obcià˝enia sà wyra˝one jako procentowe wartoÊci momentu obrotowego odpowiadajàcego podstawowej wartoÊci mocy zdefiniowanej jako najwi´ksza moc uzyskana podczas zmiennej sekwencji mocy, która mo˝e byç odbierana

przez nielimitowanà liczb´ godzin w ciàgu roku pomi´dzy podanymi okresami obs∏ugowymi i w podanych warunkach

otoczenia; czynnoÊci obs∏ugowe przeprowadzane sà wed∏ug wskazaƒ wytwórcy. Dla lepszej ilustracji definicji mocy pierwotnej patrz rys. 2 normy ISO 8528-1: 1993(E).

(2) Dla etapu I mo˝na przyjàç odpowiednio 0,90 i 0,10 zamiast 0,85 i 0,15.

13/10/05

14:52

Page 13373

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13373 —

Poz. 1681

3.5.1.2. Wybór odpowiedniego cyklu testu

Je˝eli znane jest ostanie zastosowanie modelu silnika, wówczas cykl testu mo˝e byç dobrany w oparciu o jeden z podanych poni˝ej przyk∏adów. Je˝eli jest nieznane ostatnie zastosowanie silnika, wówczas

odpowiedni cykl testu powinien zostaç dobrany w oparciu o dane techniczne silnika.

3.5.1.3. Przyk∏ady (wykaz nie jest ostateczny)

Typowe przyk∏ady dla

Cyklu D

1) agregaty pràdotwórcze pracujàce ze zmiennym obcià˝eniem, w tym agregaty pràdotwórcze na statkach i w pociàgach (nie do nap´du);

2) zespo∏y ch∏odzàce;

3) zestawy spawalnicze/zgrzewalnicze;

4) spr´˝arki gazowe.

Cyklu G1

1) silniki o przednim lub tylnym nap´dzie do kosiarek trawnikowych;

2) wózki golfowe;

3) zamiatarki trawników;

4) wirnikowe lub cylindryczne kosiarki trawnikowe sterowane nogà;

5) wyposa˝enie do usuwania Êniegu;

6) wyposa˝enie do usuwania odpadków.

Cyklu G2

1) przenoÊne agregaty pràdotwórcze;

2) przenoÊne pompy;

3) przenoÊne spawarki/zgrzewarki i spr´˝arki powietrza.

Mo˝na tak˝e w∏àczyç wyposa˝enie do piel´gnacji trawników i ogrodów, które pracuje przy znamionowej pr´dkoÊci obrotowej.

Cyklu G3

1) dmuchawy;

2) pity ∏aƒcuchowe;

3) przycinarki ˝ywop∏otów;

4) przenoÊne tartaki;

5) wirnikowe maszyny do uprawy roli;

6) opryskiwacze;

7) przycinarki strunowe;

8) wyposa˝enie pró˝niowe.

3.5.2. Wygrzewanie silnika

Dla ustabilizowania parametrów silnika zgodnie z wytycznymi producenta wygrzewanie silnika i uk∏adu

nale˝y przeprowadziç przy maksymalnej pr´dkoÊci obrotowej i maksymalnym momencie obrotowym,

przy czym okres wygrzewania powinien tak˝e stanowiç zabezpieczenie przed pozosta∏oÊciami z poprzedniego testu zgromadzonymi w uk∏adzie wylotowym stanowiska.

Uwaga: Okres ten jest równie˝ okresem stabilizacji mi´dzy poszczególnymi momentami testu, który stosuje si´ do zminimalizowania oddzia∏ywaƒ przy przechodzeniu do poszczególnych faz testu.

3.5.3. Przebieg testu.

Cykle G1, G2 lub G3 testu nale˝y przeprowadziç zgodnie z numeracjà faz danego cyklu.

Czas pobierania próbki w ka˝dej fazie powinien wynosiç co najmniej 180 s.

WartoÊci st´˝enia sk∏adników toksycznych spalin nale˝y mierzyç i rejestrowaç przez co najmniej

120 s w odpowiednich okresach próbkowania. W ka˝dym punkcie pomiarowym d∏ugoÊç trwania fazy powinna byç wystarczajàca dla uzyskania stabilizacji cieplnej silnika przed rozpocz´ciem pobierania próbki.

D∏ugoÊç trwania fazy powinna byç rejestrowana i odnotowywana w sprawozdaniu z badaƒ.

1) Badanie silników ze sterowanym zestawem testowych pr´dkoÊci obrotowych hamulca

13/10/05

14:52

Page 13374

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13374 —

Poz. 1681

Podczas ka˝dej fazy cyklu testu po poczàtkowym okresie przejÊciowym wymagana pr´dkoÊç obrotowa powinna byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià ± 1 % znamionowej pr´dkoÊci obrotowej lub ± 3 min–1,

przy czym miarodajna jest wi´ksza wartoÊç, z wyjàtkiem niskiej pr´dkoÊci obrotowej biegu ja∏owego,

która powinna byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià podanà przez producenta. Wymagany moment obrotowy powinien byç utrzymywany w taki sposób, aby jego wartoÊç Êrednia w trakcie dokonywania pomiarów nie ró˝ni∏a si´ wi´cej ni˝ o ± 2 % od wartoÊci maksymalnego momentu obrotowego przy pr´dkoÊci obrotowej wzi´tej z testu.

2) Badania silników ze sterowanym zestawem testowych pr´dkoÊci obrotowych hamulca

Podczas ka˝dej fazy cyklu testu po poczàtkowym okresie przejÊciowym wymagana pr´dkoÊç obrotowa powinna byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià ± 2 % znamionowej pr´dkoÊci obrotowej lub ± 3 min–1,

przy czym miarodajna jest wi´ksza wartoÊç (nie mo˝e byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià ponad ± 5 %),

z wyjàtkiem niskiej pr´dkoÊci biegu ja∏owego, która powinna byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià podanà przez producenta.

Podczas ka˝dej fazy cyklu testu, gdy przewidziany moment obrotowy wynosi 50 % lub wi´cej wartoÊci

maksymalnego momentu obrotowego przy pr´dkoÊci obrotowej wzi´tej z testu, prawid∏owa Êrednia

wartoÊç momentu obrotowego w okresie zbierania danych powinna byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià

± 5 % przewidzianej wartoÊci momentu obrotowego.

Podczas faz cyklu testu, gdy przewidziany moment obrotowy jest mniejszy ni˝ 50 % maksymalnego

momentu obrotowego przy pr´dkoÊci obrotowej wzi´tej z testu, prawid∏owa Êrednia wartoÊç momentu obrotowego w okresie zbierania danych powinna byç utrzymywana z dok∏adnoÊcià ± 10 % przewidzianej wartoÊci momentu obrotowego lub ± 0,5 Nm, przy czym miarodajna jest wi´ksza wartoÊç.

3.5.4. Odpowiedê analizatora

Sygna∏ wyjÊciowy analizatorów powinien byç rejestrowany na taÊmie rejestratora lub mierzony przez

równorz´dny system zbierania danych podczas przep∏ywu spalin przez analizatory przez co najmniej

ostatnie 180 s ka˝dej fazy. Je˝eli do pomiarów rozcieƒczonego CO2 i CO stosowany jest worek do pobierania próbek, to próbka powinna byç pobierana do worka przez ostatnie 180 s ka˝dej fazy, nast´pnie poddana analizie, a wynik zarejestrowany.

3.5.5. Warunki pracy silnika

W ka˝dej fazie, po uzyskaniu stabilizacji silnika, mierzy si´ pr´dkoÊç obrotowà i obcià˝enie silnika, temperatur´ powietrza dolotowego i nat´˝enie przep∏ywu paliwa. Wszystkie dodatkowe dane potrzebne do

obliczeƒ powinny byç zarejestrowane (patrz pkt 6.1 i 6.2).

3.6. Powtórne sprawdzenie analizatorów

Po wykonanej próbie emisji do powtórnego sprawdzenia nale˝y zastosowaç ten sam gaz zerowy i ten sam

gaz wzorcowy. Próba powinna byç uznana za wa˝nà, je˝eli ró˝nica mi´dzy obydwoma wynikami pomiarów

jest mniejsza od 2 %.

4. Procedury pomiarowe i pobieranie próbek

Zanieczyszczenia gazowe emitowane przez silnik poddany testowi powinny byç mierzone metodami opisanymi w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9.1. Metody te opisujà zalecane uk∏ady analizy zanieczyszczeƒ gazowych.

4.1. Wymagania techniczne hamulca

U˝ywa si´ hamulca o charakterystyce odpowiedniej dla przeprowadzenia cyklu testu, o którym mowa

w pkt 3.5.1. Oprzyrzàdowanie dla pomiarów momentu obrotowego i pr´dkoÊci obrotowej powinno pozwalaç na okreÊlenie mocy na wale silnika w danych granicach. W takim przypadku mogà byç potrzebne dodatkowe przeliczenia.

Dok∏adnoÊç wyposa˝enia pomiarowego musi byç taka, aby nie zosta∏y przekroczone maksymalne tolerancje podane w tabelach w pkt 4.3.

4.2. Nat´˝enie przep∏ywu paliwa i rozcieƒczonego ca∏kowitego przep∏ywu spalin

Do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu paliwa, które zostanie u˝yte do obliczeƒ emisji (pkt 6), nale˝y zastosowaç

mierniki nat´˝enia przep∏ywu paliwa o dok∏adnoÊci okreÊlonej w pkt 4.3.

Kiedy u˝ywa si´ uk∏adu rozcieƒczania ca∏kowitego przep∏ywu, ca∏kowity przep∏yw rozcieƒczonych spalin

(GTOTW) powinien byç mierzony za pomocà PDP lub CFV — za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia, pkt 9.2.1.2.

Dok∏adnoÊç powinna byç zgodna z postanowieniami za∏àcznika nr 2 do rozporzàdzenia pkt 8.2.

4.3. Dok∏adnoÊç

Wzorcowanie ca∏ego oprzyrzàdowania pomiarowego powinno byç zgodne z normami i spe∏niaç wymagania podane w tabelach 2 i 3

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13375

— 13375 —

Poz. 1681

Tabela 2. Dopuszczalne odchy∏ki przyrzàdów do pomiaru parametrów silnika

(1) Obliczenia emisji sk∏adników toksycznych spalin, jak to opisano w niniejszym rozporzàdzeniu, sà w niektórych przypad-

kach oparte na ró˝nych metodach pomiarów i/lub obliczeƒ. Ze wzgl´du na ograniczenia sumarycznych tolerancji wyliczanej emisji sk∏adników toksycznych spalin dopuszczalne wartoÊci dla niektórych parametrów u˝ywanych w odpowiednich równaniach muszà byç mniejsze ni˝ przyj´te w ISO 3046-3.

Tabela 3. Dopuszczalne odchy∏ki przyrzàdów do pomiaru innych parametrów podstawowych

4.4. Oznaczanie sk∏adników gazowych

4.4.1. Ogólne wymagania techniczne analizatorów

Analizatory powinny mieç zakres pomiarowy dostosowany do dok∏adnoÊci wymaganej przy pomiarach

st´˝enia sk∏adników spalin, o której mowa w pkt 4.4.1.1. Zaleca si´, aby analizatory pracowa∏y tak, aby

mierzone st´˝enie zawiera∏o si´ mi´dzy 15 % i 100 % pe∏nej skali. Je˝eli wartoÊç pe∏nej skali wynosi

155 ppm (lub ppm C) lub mniej, lub je˝eli sà u˝ywane uk∏ady odczytu (komputery, rejestratory danych),

które zapewniajà wystarczajàcà dok∏adnoÊç i wynik poni˝ej 15 % pe∏nej skali, st´˝enia poni˝ej 15 % pe∏nej skali sà równie˝ do zaakceptowania. W takim przypadku powinny byç wykonane dodatkowe wzorcowania dla potwierdzenia dok∏adnoÊci krzywych wzorcowania, o których mowa w pkt 5.5.5.2.

Elektromagnetyczna kompatybilnoÊç (EMC) wyposa˝enia powinna byç na takim poziomie, aby zminimalizowaç dodatkowe b∏´dy.

4.4.1.1. Dok∏adnoÊç analizatorów

Analizator nie powinien odchylaç si´ od nominalnego punktu wzorcowania wi´cej ni˝ o ± 2 % odczytanej wartoÊci w ca∏ym zakresie pomiarowym, z wyjàtkiem zera, i o ± 0,3 % pe∏nej skali przy zerze. Dok∏adnoÊç nale˝y wyznaczyç zgodnie z wymaganiami dotyczàcymi wzorcowania podanymi w pkt 4.3.

4.4.1.2. PowtarzalnoÊç

PowtarzalnoÊç zdefiniowana jako 2,5-krotne standardowe odchylenie 10 kolejnych odpowiedzi na gaz

wzorcowy lub wzorcowy dla danego zakresu pomiarowego nie mo˝e byç wi´ksza ni˝ ± 1 % pe∏nej skali st´˝enia dla ka˝dego zakresu u˝ywanego powy˝ej 100 ppm (lub ppm C) lub ± 2 % dla ka˝dego zakresu u˝ywanego poni˝ej 100 ppm (lub ppm C).

13/10/05

14:52

Page 13376

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13376 —

Poz. 1681

4.4.1.3. Szum

Ró˝nica wartoÊci szczytowych odpowiedzi analizatora na gaz zerowy i na gaz wzorcowy lub wzorcowy

dla danego zakresu pomiarowego w ponad 10-sekundowym okresie nie mo˝e przekraczaç 2 % pe∏nej

skali we wszystkich u˝ywanych zakresach.

4.4.1.4. Pe∏zanie zera

Odpowiedê zerowa jest definiowana jako Êrednia odpowiedê, wraz z szumem, na gaz zerowy podczas

30-sekundowych odst´pów. Pe∏zanie zera w okresie jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali w najni˝szym u˝ywanym zakresie.

4.4.1.5. Pe∏zanie punktu koƒcowego zakresu pomiarowego

Odpowiedê na gaz wzorcowy jest definiowana jako Êrednia odpowiedê, w∏àczajàc szum, na gaz wzorcowy zakresu pomiarowego w 30-sekundowych odst´pach. Pe∏zanie zakresu pomiarowego w okresie

jednej godziny powinno byç mniejsze ni˝ 2 % pe∏nej skali na najni˝szym u˝ywanym zakresie.

4.4.2. Osuszanie gazu

Spaliny mogà byç poddawane pomiarom w stanie suchym lub mokrym. Ka˝de urzàdzenie do osuszania

gazu, które zosta∏o u˝yte, musi mieç minimalny wp∏yw na st´˝enie mierzonych gazów. Stosowanie chemicznych suszarek nie jest akceptowanym sposobem usuwania wody z próbki.

4.4.3. Analizatory

Pkt 4.4.3.1 do 4.4.3.5 opisujà zasady pomiarowe, które powinny byç stosowane. Szczegó∏owy opis uk∏adów pomiarowych okreÊla za∏àcznik nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9.

Gazy powinny byç badane przy u˝yciu przyrzàdów okreÊlonych w niniejszym za∏àczniku. Dla analizatorów nieliniowych dopuszcza si´ u˝ycie uk∏adów linearyzujàcych.

4.4.3.1. Oznaczanie tlenku w´gla (CO)

Analizator tlenku w´gla powinien byç typu absorpcyjnego niedyspersyjnego dzia∏ajàcy na zasadzie poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR).

4.4.3.2. Oznaczanie dwutlenku w´gla (CO2)

Analizator dwutlenku w´gla powinien byç typu absorpcyjnego niedyspersyjnego dzia∏ajàcy na zasadzie

poch∏aniania promieniowania podczerwonego (NDIR).

4.4.3.3. Oznaczanie tlenu (O2)

Analizatory tlenu powinny byç typem detektora paramagnetycznego (PMD), dwutlenku cyrkonu (ZRDO)

lub czujnika elektrochemicznego (ECS). Czujniki oparte na dwutlenku cyrkonu nie sà zalecane, jeÊli st´˝enia HC i CO sà tak wysokie jak w silnikach o zap∏onie iskrowym spalajàcych mieszank´ ubogà. Czujniki elektrochemiczne powinny posiadaç kompensacj´ interferencji CO2 i NOX.

4.4.3.4. Oznaczanie w´glowodorów (HC)

Analizator w´glowodorów powinien byç typu podgrzewanego detektora jonizacji w p∏omieniu (HFID)

z detektorem, zaworami, przewodami rurowymi itp., podgrzewanymi tak, aby utrzymaç temperatur´

gazu na poziomie 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C).

Przy próbkowaniu rozcieƒczonych gazów analizator w´glowodorów powinien byç typem podgrzewanego detektora jonizacji w p∏omieniu (HFID) bàdê detektora jonizacji w p∏omieniu (FID).

4.4.3.5. Oznaczanie tlenków azotu (NOX)

Analizator tlenków azotu powinien byç typem detektora chemiluminescencyjnego (CLD) lub podgrzewanego detektora chemiluminescencyjnego (HCLD) z konwertorem NO2/NO, je˝eli pomiar przeprowadza si´ dla spalin suchych.

Je˝eli pomiar przeprowadza si´ dla spalin mokrych, powinien byç u˝ywany HCLD z konwertorem utrzymywanym w temperaturze powy˝ej 328 K (55 °C), pod warunkiem ˝e sprawdzenie t∏umiàcego wp∏ywu

(w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia pkt 7.9.2.2) wody wypad∏o pozytywnie.

Dla obu przyrzàdów: CLD i HCLD temperatura Êcianek duktu poboru próbki powinna byç utrzymywana

w granicach od 328 K do 473 K (55 °C do 200 °C).

4.4.4. Pobieranie próbek gazowych sk∏adników emisji

Je˝eli na sk∏ad spalin ma wp∏yw jakiÊ uk∏ad dodatkowy do oczyszczania spalin, próbka spalin musi byç

pobrana za tym urzàdzeniem (idàc z pràdem).

Sonda do pobierania próbek spalin powinna byç umieszczona po stronie wysokociÊnieniowej t∏umika,

lecz tak daleko od otworu wylotowego, jak to jest mo˝liwe. Dla zapewnienia pe∏nego wymieszania spalin silnika, zanim pobierze si´ próbk´, mo˝na zastosowaç komor´ mieszania mi´dzy wylotem t∏umika

a sondà. Wewn´trzna obj´toÊç komory mieszania nie mo˝e byç mniejsza ni˝ 10-krotna pojemnoÊç bada-

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13377

— 13377 —

Poz. 1681

nego silnika, komora zaÊ powinna mieç w przybli˝eniu jednakowe wymiary wysokoÊci, d∏ugoÊci i szerokoÊci, upodabniajàc si´ do szeÊcianu. Powinien byç zachowany tak ma∏y rozmiar komory mieszania, jak

to wynika z praktycznego punktu widzenia, i powinna ona byç umieszczona tak blisko silnika, jak to mo˝liwe. Przewód wylotowy wychodzàcy z komory mieszania t∏umika powinien rozciàgaç si´ na ponad

610 mm poza miejsce usytuowania sondy i mieç dostatecznà wielkoÊç, aby zminimalizowaç nad ciÊnienie. Temperatura wewn´trznej powierzchni komory mieszania powinna byç utrzymywana powy˝ej punktu rosy spalin; zalecana jest minimalna temperatura 338 K (65 °C). Wszystkie sk∏adniki toksyczne mogà

byç mierzone wprost w tunelu rozcieƒczajàcym lub metodà pobierania próbek do worka z nast´pnym pomiarem st´˝enia w worku pomiarowym.

5. Wzorcowanie aparatury analitycznej

5.1. Ka˝dy analizator powinien byç wzorcowany tak cz´sto, jak to jest konieczne do spe∏nienia wymagaƒ dok∏adnoÊci niniejszej normy; metoda ta opisana jest dla analizatorów wymienionych w pkt 4.4.3.

5.2. Gazy wzorcowe

Dopuszczalny okres przechowywania wszystkich gazów wzorcowych musi byç przestrzegany, a dat´ utraty wa˝noÊci gazów wzorcowych, ustalonà przez producenta, rejestruje si´.

5.2.1. Czyste gazy (gazy robocze).

Wymaganà czystoÊç gazów okreÊla si´ poprzez graniczne zanieczyszczenia podane poni˝ej. Nale˝y dysponowaç nast´pujàcymi gazami do wzorcowania

1) oczyszczony azot (zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO),

2) oczyszczony tlen (czystoÊç > 99,5 % obj. O2),

3) mieszanina wodór — hel (40 ± 2 % wodoru, reszta hel); (zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C, ≤ 400 ppm CO2),

4) oczyszczone syntetyczne powietrze (zanieczyszczenie ≤ ppm C, ≤ ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)

(zawartoÊç tlenu mi´dzy 18 % a 21 % obj.).

5.2.2. Gazy wzorcowe i gazy wzorcowe do ustawiania zakresu pomiarowego (ang. span gases)

Powinny byç dost´pne mieszaniny gazów posiadajàce nast´pujàcy sk∏ad chemiczny

1) C3H8 i oczyszczone syntetyczne powietrze (patrz pkt 5.2.1),

2) CO i oczyszczony azot,

3) NOX i oczyszczony azot (iloÊç NO2 zawarta w tym gazie wzorcowym nie mo˝e przekraczaç 5 % zawartoÊci NO),

4) CO2 i oczyszczony azot,

5) CH4 i oczyszczone syntetyczne powietrze,

6) C2H6 i oczyszczone syntetyczne powietrze.

Uwaga: Dopuszczalne sà kombinacje innych gazów, pod warunkiem ˝e gazy nie b´dà wchodziç w reakcje mi´dzy sobà.

Rzeczywiste st´˝enie gazu wzorcowego i gazu do sprawdzania zakresu pomiarowego zawiera si´ w granicach ± 2 % wartoÊci nominalnej. Wszystkie st´˝enia gazu wzorcowego powinny byç okreÊlone obj´toÊciowo (procent obj´toÊci lub ppm obj´toÊci).

Gazy u˝yte do wzorcowania i sprawdzania zakresu pomiarowego mo˝na tak˝e otrzymaç za pomocà precyzyjnych urzàdzeƒ do mieszania (rozdzielaczy gazu), przy czym do rozcieƒczania nale˝y stosowaç

oczyszczony N2 lub oczyszczone powietrze syntetyczne. Dok∏adnoÊç urzàdzenia mieszajàcego musi byç

taka, aby st´˝enie rozcieƒczonych gazów wzorcowych mog∏o byç okreÊlone z dok∏adnoÊcià ±1,5 %. Taka

dok∏adnoÊç sprawia, ˝e gazy wyjÊciowe u˝yte do zmieszania muszà byç dobrane z dok∏adnoÊcià co najmniej ± 1 % wyznaczonà wed∏ug Polskich Norm lub norm zharmonizowanych dla gazów. Sprawdzanie

powinno byç dokonane mi´dzy 15 i 50 % pe∏nej skali dla ka˝dego wzorcowania z zastosowaniem urzàdzenia do mieszania.

Urzàdzenie do mieszania mo˝e byç sprawdzane za pomocà przyrzàdu, który jest liniowy, na przyk∏ad za

pomocà CLD z u˝yciem gazu NO. WartoÊç wzorcowa przyrzàdu powinna zostaç wyregulowana za pomocà gazu wzorcowego zakresu pomiarowego bezpoÊrednio dostarczanego do przyrzàdu. Urzàdzenie do

mieszania nale˝y sprawdziç w u˝ywanych nastawach, a nominalnà wartoÊç nale˝y porównywaç ze zmierzonym przez przyrzàd st´˝eniem.

5.2.3. Sprawdzenie zak∏ócenia tlenowego

Gazy do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego powinny zawieraç w´glowodór propan z 350 ppm C ± 75 ppm C.

WartoÊç st´˝enia nale˝y wyznaczyç z tolerancjami dla gazu wzorcowego za pomocà analizy chromatograficznej sumy w´glowodorów z domieszkami lub za pomocà dynamicznego mieszania. Azot powinien byç

g∏ównym rozcieƒczalnikiem z dope∏nieniem tlenem. Do badania silnika zasilanego benzynà stosuje si´

mieszanin´

13/10/05

14:52

Page 13378

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13378 —

Poz. 1681

St´˝enie zak∏ócenia O2

Dope∏nienie

1) 10 (9 do 11)

Azot,

2) 5 (4 do 6)

Azot,

3) 0 (0 do 1)

Azot.

5.3. Procedura u˝ytkowania analizatorów i uk∏adu pobierania próbek

Procedura u˝ytkowania analizatorów powinna byç zgodna z procedurà okreÊlonà przez producenta w instrukcji dotyczàcej uruchomienia i dzia∏ania przyrzàdu. Minimalne wymagania okreÊlone w pkt 5.3— 5.8

powinny byç uwzgl´dnione. Dla przyrzàdów laboratoryjnych, takich jak GC i wysokojakoÊciowa chromatografia cieczy (HPLC), stosuje si´ przyrzàdy okreÊlone w pkt 5.5.4.

5.4. Próba szczelnoÊci

5.4.1. Powinna zostaç wykonana próba szczelnoÊci. Nale˝y od∏àczyç sond´ od uk∏adu wydechowego i zaÊlepiç

koƒcówk´. Nale˝y w∏àczyç pomp´ analizatora. Po poczàtkowym okresie stabilizacji wszystkie przep∏ywomierze powinny wskazywaç zero. Je˝eli nie wskazujà zera, linie pobierania próbek powinny byç sprawdzone, a nieszczelnoÊci usuni´te. Maksymalna dopuszczalna intensywnoÊç przecieku po stronie podciÊnienia powinna wynosiç 0,5 % wielkoÊci nat´˝enia przep∏ywu wykorzystywanego w cz´Êci uk∏adu, która jest sprawdzana. Do oceny nat´˝enia wykorzystywanych przep∏ywów mo˝na u˝yç przep∏ywów analizatora i przep∏ywów kana∏u bocznikowego.

Alternatywnie uk∏ad mo˝e zostaç odpompowany do podciÊnienia przynajmniej 20 kPa (80 kPa ciÊnienia

absolutnego). Po okresie poczàtkowej stabilizacji wzrost ciÊnienia δp (kPa/min) w uk∏adzie nie powinien

przekroczyç

Vsyst = obj´toÊç uk∏adu,

fr = nat´˝enie przep∏ywu w uk∏adzie (l/min)

5.4.2. Innà metodà jest wprowadzanie stopniowej zmiany st´˝enia na poczàtku linii pobierania próbki poprzez

prze∏àczanie z zera na gaz wzorcowy zakresu pomiarowego. Je˝eli po tym po odpowiednim okresie odczyty pokazujà ni˝sze st´˝enie w porównaniu do st´˝enia zadanego, Êwiadczy to o wyst´powaniu problemów z wzorcowaniem lub z przeciekami.

5.5. Procedura wzorcowania

5.5.1. Zestaw aparatury

Zestaw aparatury powinien byç wzorcowany, krzywe wzorcowania zaÊ sprawdzone gazami standardowymi. Nale˝y zastosowaç takie same nat´˝enia przep∏ywu gazów jak podczas pobierania próbek spalin.

5.5.2. Czas wygrzewania

Czas wygrzewania powinien odpowiadaç zaleceniom producenta. Je˝eli nie zosta∏ on okreÊlony, zalecane jest minimum dwugodzinne wygrzewanie analizatorów.

5.5.3. Analizator NDIR i HFID

Analizator NDIR powinien byç dostrojony, je˝eli jest to konieczne, a p∏omieƒ spalania analizatora HFID

powinien byç zoptymalizowany (pkt 5.9.1).

5.5.4. GC i HPLC

Oba przyrzàdy nale˝y wzorcowaç zgodnie z dobrà praktykà laboratoryjnà i zaleceniami producenta.

5.5.5. Wyznaczanie krzywych wzorcowania

5.5.5.1. Ogólne wytyczne

1) ka˝dy normalnie u˝ywany zakres pomiarowy nale˝y poddaç wzorcowaniu;

2) analizatory CO, CO2, NOX i HC powinny zostaç ustawione na zero przy u˝yciu oczyszczonego powietrza syntetycznego (lub azotu);

3) do analizatorów nale˝y wprowadziç odpowiednie gazy wzorcowe, wartoÊci zarejestrowaç oraz wyznaczyç krzywe kalibracji;

4) dla wszystkich zakresów pomiarowych, z wyjàtkiem zakresu najni˝szego, do wyznaczenia krzywych

wzorcowania nale˝y u˝yç co najmniej 10 punktów wzorcowania (wy∏àczajàc zero) tak rozmieszczonych, ˝e po∏owa punktów wzorcowania znajduje si´ poni˝ej 15 % pe∏nej skali analizatora, reszta zaÊ

jest rozmieszczona powy˝ej 15 % pe∏nej skali. We wszystkich zakresach najwy˝sze nominalne st´˝enie musi byç równe lub wy˝sze od 90 % pe∏nej skali;

13/10/05

14:52

Page 13379

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13379 —

Poz. 1681

5) krzywa kalibracji powinna zostaç wyznaczona metodà najmniejszych kwadratów. Nale˝y zastosowaç

najlepiej dopasowane równanie liniowe lub nieliniowe;

6) punkty wzorcowania nie mogà ró˝niç si´ od krzywej najlepiej dobranej za pomocà metody najmniejszych kwadratów wi´cej ni˝ o ± 2 % odczytanej wartoÊci lub o ± 0,3 % pe∏nej skali, przy czym decyduje najwi´ksze odchylenie;

7) nale˝y powtórnie sprawdziç ustawienie zera i powtórzyç procedur´ wzorcowania, jeÊli jest to konieczne.

5.5.5.2. Metody alternatywne

Je˝eli mo˝na wykazaç, ˝e techniki alternatywne (np. komputer, elektronicznie sterowany prze∏àcznik zakresu) mogà daç równorz´dnà dok∏adnoÊç, wtedy mo˝na zastosowaç te alternatywne techniki.

5.6. Weryfikacja wzorcowania

Ka˝dy normalnie u˝ywany zakres pracy powinien byç sprawdzony przed ka˝dà analizà zgodnie z nast´pujàcà procedurà

Wzorcowanie jest sprawdzane przy u˝yciu gazu zerowego i gazu wzorcowego danego zakresu pomiarowego o nominalnej wartoÊci przekraczajàcej 80 % pe∏nej skali.

Je˝eli dla dwóch rozwa˝anych punktów uzyskana wartoÊç nie ró˝ni si´ od deklarowanej wartoÊci odniesienia wi´cej ni˝ o 4 % pe∏nej skali, mogà byç zmienione parametry regulacyjne. Je˝eli ten warunek nie jest

spe∏niony, nale˝y zweryfikowaç gaz wzorcowy lub wyznaczyç nowà krzywà wzorcowania zgodnie

z pkt 5.5.5.1.

5.7. Wzorcowanie analizatora gazu znakujàcego do pomiaru nat´˝enia przep∏ywu spalin

Analizator do pomiaru st´˝enia gazu znakujàcego nale˝y wzorcowaç, u˝ywajàc gazu standardowego. Krzywa wzorcowania powinna byç wyznaczona za pomocà co najmniej 10 punktów wzorcowania (wy∏àczajàc

zero) tak rozmieszczonych, ˝e po∏owa punktów wzorcowania jest usytuowana mi´dzy 4 % a 20 % pe∏nej

skali analizatora, reszta zaÊ znajduje si´ mi´dzy 20 % a 100 % pe∏nej skali.

Krzywa wzorcowania powinna zostaç wyliczona metodà najmniejszych kwadratów.

Krzywa wzorcowania nie mo˝e ró˝niç si´ wi´cej ni˝ o ± 1 % pe∏nej skali od nominalnej wartoÊci ka˝dego punktu wzorcowania w zakresie od 20 % do 100 % pe∏nej skali. Nie mo˝e ona tak˝e ró˝niç si´ wi´cej

ni˝ o ± 2 % odczytanej wartoÊci od wartoÊci nominalnej w zakresie od 4 % do 20 % pe∏nej skali.

Analizator powinien zostaç ustawiony na zero i wywzorcowany przed rozpocz´ciem testu za pomocà gazu

zerowego i gazu wzorcowego zakresu pomiarowego, którego nominalna wartoÊç jest wi´ksza od 80 % pe∏nej skali analizatora.

5.8. Próba sprawnoÊci konwertora NOX

SprawnoÊç konwertora u˝ytego do przemiany NO2 w NO jest badana zgodnie z wymaganiami okreÊlonymi w pkt od 5.8.1 do 5.8.8.

5.8.1. Uk∏ad pomiarowy

SprawnoÊç konwertora mo˝e byç zbadana za pomocà ozonatora przy zastosowaniu uk∏adu pomiarowego i poni˝szej procedury.

5.8.2. Wzorcowanie

CLD i HCLD powinny byç wzorcowane w najcz´Êciej stosowanym zakresie dzia∏ania zgodnie z wymaganiami wytwórcy przy u˝yciu gazu zerowego i gazu wzorcowego danego zakresu pomiarowego, w którym

zawartoÊç NO musi wynosiç oko∏o 80 % zakresu roboczego, a st´˝enie NO2 w mieszaninie gazów —

mniejsze ni˝ 5 % koncentracji NO. Analizator NOX powinien dzia∏aç w trybie pracy NO, tak aby gaz wzorcowy nie przechodzi∏ przez konwertor. Wskazanà wartoÊç st´˝enia nale˝y zarejestrowaç.

5.8.3. Obliczanie

SprawnoÊç konwertora NOX oblicza si´ w nast´pujàcy sposób

gdzie

a = st´˝enie NOX zgodnie z pkt 5.8.6,

b = st´˝enie NOX zgodnie z pkt 5.8.7,

c = st´˝enie NO zgodnie z pkt 5.8.4,

d = st´˝enie NO zgodnie z pkt 5.8.5.

13/10/05

14:52

Page 13380

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13380 —

Poz. 1681

5.8.4. Dodawanie tlenu

Tlen lub powietrze zerowe jest dodawane w sposób ciàg∏y przez trójnik do strumienia gazu, a˝ wskazywane st´˝enie wyniesie w przybli˝eniu o 20 % mniej ni˝ wskazywane st´˝enie wzorcowania podane

w pkt 5.8.2. (analizator jest w trybie pracy NO). Wskazywane st´˝enie (c) nale˝y zarejestrowaç. Ozonator

utrzymywany jest w stanie nieaktywnym w czasie tego procesu.

5.8.5. Aktywacja ozonatora

Ozonator nale˝y uaktywniç, aby wytworzyç iloÊç ozonu wystarczajàcà do obni˝enia koncentracji NO do

oko∏o 20 % (minimum 10 %) koncentracji wzorcowania podanej w pkt 5.8.2. Wskazywane st´˝enie (d) nale˝y zarejestrowaç (analizator jest w trybie pracy NO).

5.8.6. Tryb NOX

Analizator NO jest wówczas prze∏àczony na tryb pracy NOX tak, ˝e mieszanina gazów (sk∏adajàca si´

z NO, NO2, O2 i N2) przechodzi teraz przez konwertor. Wskazywane st´˝enie (a) nale˝y zarejestrowaç (analizator jest w trybie pracy NOX).

5.8.7. Dezaktywacja ozonatora

Ozonator jest teraz zdezaktywowany. Mieszanina gazów wymienionych w pkt 5.8.6 przep∏ywa przez konwertor do detektora. Wskazywane st´˝enie (b) nale˝y zarejestrowaç (analizator jest w trybie pracy NOX).

5.8.8. Tryb NO

Prze∏àczono na tryb NO z ozonatorem zdezaktywowanym; przep∏yw tlenu lub syntetycznego powietrza

jest tak˝e odci´ty. Odczyt NOX z analizatora nie powinien ró˝niç si´ wi´cej ni˝ o ± 5 % od wartoÊci zmierzonej zgodnie z pkt 5.8.2 (analizator jest w trybie pracy NO).

5.8.9. Cz´stotliwoÊç sprawdzania

SprawnoÊç konwertora musi byç sprawdzana raz na miesiàc.

5.8.10. Wymagana sprawnoÊç

SprawnoÊç konwertora nie powinna byç mniejsza ni˝ 90 %. Zalecana jest sprawnoÊç konwertora wy˝sza ni˝ 95 %. Je˝eli, z analizatorem w najcz´Êciej stosowanym zakresie pomiarowym, ozonator nie mo˝e daç redukcji z 80 % do 20 % zgodnie z pkt 5.8.5, wtedy nale˝y zastosowaç najwy˝szy zakres, który b´dzie dawa∏ takà redukcj´.

5.9. Regulacja FID

5.9.1. Optymalizacja odpowiedzi detektora

HFID musi byç wyregulowany zgodnie z wymaganiami producenta przyrzàdu. Jako gaz wzorcowy zakresu pomiarowego do optymalizacji odpowiedzi w najcz´Êciej u˝ywanym zakresie roboczym stosuje si´

propan w powietrzu.

Przy nat´˝eniu przep∏ywu paliwa i przep∏ywu powietrza zaleconym przez producenta do analizatora powinien byç wprowadzony gaz wzorcowy zakresu pomiarowego o st´˝eniu 350 ± 75 ppm C.

Odpowiedê, przy danym nat´˝eniu przep∏ywu paliwa, powinna byç okreÊlona z ró˝nicy pomi´dzy odpowiedzià na gaz wzorcowy zakresu pomiarowego i odpowiedzià na gaz zerowy.

Nat´˝enie przep∏ywu paliwa powinno byç nastawiane powy˝ej i poni˝ej wartoÊci wymaganych przez producenta.

Odpowiedzi na gaz wzorcowy i gaz zerowy przy tych nat´˝eniach przep∏ywu paliwa powinny zostaç zarejestrowane. Ró˝nica pomi´dzy odpowiedziami na gaz wzorcowy zakresu pomiarowego i gaz zerowy

powinna byç przedstawiona na wykresie, a nat´˝enie przep∏ywu paliwa ustawione w zakresie wy˝szych

wartoÊci krzywej. Jest to wst´pne ustawienie nat´˝enia przep∏ywu, które mo˝e wymagaç dalszej optymalizacji w zale˝noÊci od wyników wspó∏czynnika odpowiedzi w´glowodorów i sprawdzenia zak∏ócenia tlenowego zgodnie z pkt 5.9.2 i 5.9.3. Je˝eli zak∏ócenie tlenowe i wspó∏czynniki odpowiedzi w´glowodorów

nie spe∏niajà poni˝szych wymagaƒ, nale˝y ponadto wyregulowaç przep∏yw powietrza powy˝ej i poni˝ej

wymaganych przez wytwórc´ wartoÊci. Sposób post´powania okreÊlony w pkt 5.9.2 i 5.9.3 powinien zostaç powtórzony dla ka˝dego przep∏ywu.

5.9.2. Wspó∏czynniki odpowiedzi dla w´glowodorów

5.9.2.1. Analizator powinien byç wzorcowany przy u˝yciu propanu w powietrzu i oczyszczonego syntetycznego

powietrza, zgodnie z pkt 5.5.

5.9.2.2. Wspó∏czynniki odpowiedzi powinny byç okreÊlone od dnia u˝ytkowania analizatora i po g∏ównych okresach obs∏ugowych. Wspó∏czynnikiem odpowiedzi (Rf) na poszczególne rodzaje w´glowodorów jest stosunek odczytu FID wyra˝onego jako C1 do st´˝enia gazu w butli wyra˝onego w ppm C1.

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13381

— 13381 —

Poz. 1681

5.9.2.3. St´˝enie stosowanego w teÊcie gazu musi byç na poziomie, który daje odpowiedê w pobli˝u 80 % pe∏nej skali. St´˝enie okreÊla si´ z dok∏adnoÊcià ± 2 % obj´toÊciowo w odniesieniu do normalnych wartoÊci wagowych. Ponadto butla z gazem musi byç wst´pnie sezonowana przez 24 godziny w temperaturze 298 K (25 °C) ± 5 K.

1. Gazy stosowane w teÊcie i zalecane odpowiadajàce im zakresy wspó∏czynnika odpowiedzi sà nast´pujàce

1) metan i oczyszczone syntetyczne powietrze: 1,00 ≤ Rf ≤ 1,15;

2) propylen i oczyszczone syntetyczne powietrze: 0,90 ≤ Rf ≤ 1,1;

3) toluen i oczyszczone syntetyczne powietrze: 0,90 ≤ Rf ≤ 1,10.

2. Podane powy˝ej wartoÊci odnoszà si´ do wspó∏czynnika odpowiedzi (Rf) wynoszàcego 1,00 dla propanu i oczyszczonego syntetycznego powietrza.

5.9.3. Sprawdzenie zak∏ócenia tlenowego

5.9.3.1. Sprawdzenie zak∏ócenia tlenowego powinno byç wykonane przed oddaniem analizatora do eksploatacji i po g∏ównych okresach obs∏ugowych. Nale˝y wybraç zakres, w którym gazy do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego b´dà odpowiada∏y górnej po∏ówce. Sprawdzenie nale˝y wykonaç przy ustawieniu

temperatury pieca na wymaganà wartoÊç. Do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego stosuje si´ gazy,

o których mowa w pkt 5.2.3.

1) Analizator nale˝y wyzerowaç.

2) Analizator nale˝y wywzorcowaç w zakresie pomiarowym za pomocà mieszanki z 0 % tlenu w przypadku silników zasilanych benzynà.

3) Nale˝y powtórnie sprawdziç odpowiedê zerowà. Je˝eli uleg∏a ona zmianie wi´cej ni˝ o 0,5 % pe∏nej

skali, czynnoÊci wymienione w ppkt 1) i 2) nale˝y powtórzyç.

4) Nale˝y zastosowaç gazy 5 % i 10 % do sprawdzenia zak∏ócenia tlenowego.

5) Nale˝y powtórnie sprawdziç odpowiedê zerowà. JeÊli uleg∏a ona zmianie wi´cej ni˝ o ± 1 % pe∏nej

skali, sprawdzenia nale˝y powtórzyç.

6) Zak∏ócenie tlenowe (% O2I) dla ka˝dej mieszaniny nale˝y kolejno wyliczyç w nast´pujàcy sposób

gdzie

A = st´˝enie w´glowodorów (ppmC) zastosowanego gazu wzorcowego zakresu pomiarowego

z podpunktu (b),

B = st´˝enie w´glowodorów (ppmC) zastosowanych gazów sprawdzajàcych zak∏ócenie tlenowe

z podpunktu (d),

C = odpowiedê analizatora,

D = odpowiedê analizatora wed∏ug A wyra˝ona w procentach pe∏nej skali.

7) Zak∏ócenie tlenowe w % (% O2D) powinno byç mniejsze ni˝ ± 3 % dla wszystkich zastosowanych gazów do sprawdzania zak∏ócenia tlenowego przed testem.

8) Je˝eli zak∏ócenie tlenowe jest wi´ksze ni˝ ± 3 %, nale˝y wyregulowaç przep∏yw powietrza powy˝ej

i poni˝ej wartoÊci wymaganych przez producenta, powtarzajàc czynnoÊci okreÊlone w pkt 5.9.1 dla

ka˝dego przep∏ywu.

9) Je˝eli zak∏ócenie tlenowe jest wi´ksze ni˝ ± 3 % po wyregulowaniu przep∏ywu powietrza, nat´˝enie

przep∏ywu paliwa i nast´pnie nat´˝enie przep∏ywu próbki spalin nale˝y zmieniç zgodnie z pkt 5.9.1

dla ka˝dego nowego ustawienia.

10) Je˝eli zak∏ócenie tlenowe jest nadal wi´ksze ni˝ + 3 %, analizator, FID lub palnik powinien zostaç naprawiony lub paliwo bàdê powietrze — skorygowane/zmienione przed badaniami. CzynnoÊci niniejszego punktu nale˝y nast´pnie powtórzyç ze zmienionymi lub poprawionymi wyposa˝eniem bàdê

gazami.

5.10. Wp∏yw interferencji w analizatorach CO, CO2, NOX i O2

Gazy obecne w spalinach inne ni˝ dany gaz poddawany analizie mogà zak∏ócaç odczyt na kilka sposobów.

Zak∏ócenie pozytywne pojawia si´ w urzàdzeniach NDIR i PMD, gdy gaz zak∏ócajàcy wywo∏uje ten sam

efekt jak gaz podlegajàcy pomiarowi, lecz w mniejszym stopniu.

13/10/05

14:52

Page 13382

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13382 —

Poz. 1681

Zak∏ócenie negatywne pojawia si´ w urzàdzeniach NDIR, gdy gaz zak∏ócajàcy rozszerza pasmo absorpcji

mierzonego gazu oraz w urzàdzeniach CLD, gdy gaz zak∏ócajàcy t∏umi promieniowanie.

Sprawdzanie zak∏óceƒ wymienionych w pkt 5.10.1 i 5.10.2 powinno byç przeprowadzone przed pierwszym u˝yciem analizatorów oraz po g∏ównych okresach obs∏ugowych, lecz co najmniej raz na rok.

5.10.1. Sprawdzanie zak∏óceƒ w analizatorze CO

Woda i CO2 mogà zak∏ócaç wskazania analizatora CO. Dlatego gaz wzorcowy zakresu pomiarowego CO2

o st´˝eniu CO2 od 80 % do 100 % pe∏nej skali maksymalnego zakresu roboczego u˝ytego podczas

sprawdzania powinien byç przepuszczony w formie p´cherzyków przez wod´ o pokojowej temperaturze, a odpowiedê analizatora zarejestrowana. Odpowiedê analizatora nie mo˝e byç wi´ksza ni˝ 1 % pe∏nej skali dla zakresów równych lub powy˝ej 300 ppm i wi´ksza od 3 ppm dla zakresów poni˝ej 300 ppm.

5.10.2. Sprawdzanie t∏umienia w analizatorze NOX

Gazami, jakie brane sà pod uwag´ dla analizatorów CLD (i HCLD), sà CO2 i para wodna. Odpowiedzi t∏umienia tych gazów sà proporcjonalne do ich st´˝enia i dlatego wymagajà technik badawczych pozwalajàcych wyznaczyç t∏umienie przy najwy˝szych spodziewanych st´˝eniach spotykanych podczas badaƒ.

5.10.2.1. Sprawdzanie t∏umienia wywo∏anego przez CO2.

Gaz wzorcowy zakresu pomiarowego CO2 o st´˝eniu od 80 % do 100 % pe∏nej skali maksymalnego

zakresu roboczego powinien byç przepuszczony przez analizator NDIR, a wartoÊç CO2 zarejestrowana

jako A. Nast´pnie powinien on byç rozcieƒczony o oko∏o 50 % gazem wzorcowym NO zakresu pomiarowego i przepuszczony przez NDIR i (H)CLD z rejestracjà wartoÊci CO2 i NO odpowiednio jako B i C.

Nale˝y odciàç CO2 i przepuÊciç sam gaz zakresu pomiarowego NO przez (H)CLD, a wartoÊç NO zarejestrowaç jako D.

T∏umienie, które nie powinno byç wi´ksze ni˝ 3 % pe∏nej skali, powinno byç obliczone w nast´pujàcy

sposób

gdzie

A = st´˝enie nierozcieƒczonego CO2 zmierzone za pomocà NDIR %,

B = st´˝enie rozcieƒczonego CO2 zmierzone za pomocà NDIR %,

C = st´˝enie rozcieƒczonego NO zmierzone za pomocà CLD ppm,

D = st´˝enie nierozcieƒczonego NO zmierzone za pomocà CLD ppm.

Mo˝na zastosowaç alternatywne metody rozcieƒczania i doboru wartoÊci st´˝enia CO2 i NO w gazie

wzorcowym zakresu pomiarowego, takie jak dynamiczne/mieszanie/sporzàdzanie mieszaniny.

5.10.2.2. Sprawdzenie t∏umienia przez wod´

Sprawdzenie to ma zastosowanie jedynie przy pomiarach st´˝enia gazu mokrego. Obliczenie t∏umienia przez wod´ musi uwzgl´dniaç rozcieƒczenie gazu wzorcowego NO zakresu pomiarowego parà

wodnà i dostosowanie st´˝enia pary wodnej w mieszaninie do spodziewanego podczas badaƒ. Gaz

wzorcowy NO zakresu pomiarowego o st´˝eniu od 80 % do 100 % pe∏nej skali normalnego zakresu

roboczego powinien byç przepuszczony przez (H)CLD, a wartoÊç NO zarejestrowana jako D. Nast´pnie gaz wzorcowy NO powinien byç przepuszczony w formie p´cherzyków przez wod´ o temperaturze pokojowej oraz przejÊç przez (H)CLD, a wartoÊç NO nale˝y zarejestrowaç jako C.

Nale˝y zmierzyç temperatur´ wody i zarejestrowaç jako F. CiÊnienie nasycenia mieszaniny, które odpowiada temperaturze (F) wody p∏uczki, powinno byç okreÊlone i zarejestrowane jako G.

St´˝enie pary wodnej (w procentach) w mieszaninie powinno byç obliczane w nast´pujàcy sposób

i zarejestrowane jako H. Spodziewane st´˝enie rozcieƒczonego gazu wzorcowego zakresu pomiarowego NO (w parze wodnej) powinno byç obliczane w nast´pujàcy sposób

i zarejestrowane jako Dc.

13/10/05

14:52

Page 13383

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13383 —

Poz. 1681

T∏umienie wywo∏ane przez wod´ nie powinno byç wi´ksze ni˝ 3 % i powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób

gdzie

Dc = spodziewane st´˝enie rozcieƒczonego NO (ppm),

C = st´˝enie rozcieƒczonego NO (ppm),

Hm = maksymalne st´˝enie pary wodnej (%),

H = bie˝àce st´˝enie pary wodnej (%).

Jest istotne, aby w gazie wzorcowym zakresu pomiarowego NO, stosowanym w tym sprawdzaniu,

st´˝enie NO2 by∏o minimalne, poniewa˝ absorpcja NO2 przez wod´ nie zosta∏a uwzgl´dniona w obliczeniach t∏umienia.

5.10.3. Zak∏ócenia w analizatorze O2

Zak∏ócenia odpowiedzi analizatora PMD spowodowane przez gazy inne ni˝ tlen sà stosunkowo s∏abe.

Równowa˝niki tlenowe w sk∏adnikach mieszaniny gazów spalinowych sà uwidocznione w tabeli 1.

Tabela 1. Równowa˝niki tlenowe

Mierzone st´˝enie tlenu nale˝y korygowaç za pomocà poni˝szej zale˝noÊci, je˝eli dokonywane sà pomiary o wysokiej precyzji

gdzie

Obs.conc. — zmierzone st´˝enie danego sk∏adnika.

5.11. Okresy mi´dzy wzorcowaniami

Oprzyrzàdowanie do pomiarów przep∏ywu powinno byç wzorcowane przynajmniej co ka˝de trzy miesiàce lub kiedy tylko dokonano w uk∏adzie zmiany, która mog∏aby wp∏ywaç na wzorcowanie.

6. Ocena danych pomiarowych i obliczenia

6.1. Ocena emisji gazowych

W celu oceny emisji gazowych nale˝y uÊredniç odczyty z pomiarów z ostatnich 120 sekund ka˝dej fazy i dla

ka˝dej fazy wyznaczyç Êrednie st´˝enia (conc) HC, CO, NOX i CO2 z uÊrednionych odczytów i odpowiednich

wyników wzorcowania. Mo˝na zastosowaç rejestracj´ innego typu, je˝eli zapewni ona równowa˝ne zbieranie danych.

Ârednie st´˝enia w tle (concd) mogà byç okreÊlone z odczytów dla powietrza rozcieƒczajàcego w worku pomiarowym lub z ciàgle dokonywanych odczytów t∏a (nie z worka pomiarowego) i w∏aÊciwych danych wzorcowania.

6.2. Obliczenie emisji sk∏adników gazowych

Podane w sprawozdaniu koƒcowe wyniki testu powinny byç okreÊlone w nast´pujàcych etapach.

6.2.1. Korelacja suche spaliny/mokre spaliny

13/10/05

14:52

Page 13384

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13384 —

Poz. 1681

Je˝eli uprzednio nie wykonano pomiarów spalin mokrych, zmierzone st´˝enie nale˝y sprowadziç do bazy mokrej

Dla spalin nierozcieƒczonych

gdzie α jest stosunkiem wodoru do w´gla w paliwie.

St´˝enie H2 w spalinach nale˝y wyliczyç

Wspó∏czynnik kw2 nale˝y wyliczyç

gdzie Ha jest bezwzgl´dnà wilgotnoÊcià powietrza dolotowego, g wody na kg suchego powietrza.

Dla rozcieƒczonych spalin

W przypadku pomiaru CO2 w spalinach mokrych

w przypadku pomiaru CO2 w spalinach suchych

gdzie α jest stosunkiem wodoru do w´gla w paliwie.

Wspó∏czynnik kw1 nale˝y wyliczyç z nast´pujàcej zale˝noÊci

gdzie

Hd = absolutna wilgotnoÊç powietrza rozcieƒczajàcego, g wody na kg powietrza suchego,

Ha = absolutna wilgotnoÊç powietrza dolotowego, g wody na kg powietrza suchego.

Dla powietrza rozcieƒczajàcego

13/10/05

14:52

Page 13385

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13385 —

Poz. 1681

Wspó∏czynnik kw1 nale˝y wyliczyç z nast´pujàcej zale˝noÊci

gdzie

Hd = absolutna wilgotnoÊç powietrza rozcieƒczajàcego, g wody na kg powietrza suchego,

Ha = absolutna wilgotnoÊç powietrza dolotowego, g wody na kg powietrza suchego

Dla powietrza dolotowego (je˝eli ró˝ni si´ od powietrza rozcieƒczajàcego)

Wspó∏czynnik kw2 nale˝y obliczyç z nast´pujàcej zale˝noÊci

gdzie

Ha: bezwzgl´dna wilgotnoÊç powietrza dolotowego, g wody na kg suchego powietrza.

6.2.2. Korekcja wilgotnoÊci dla NOX

Poniewa˝ emisja NOX zale˝y od parametrów otaczajàcego powietrza, st´˝enie NOX nale˝y pomno˝yç

przez wspó∏czynnik KH uwzgl´dniajàcy wp∏yw wilgotnoÊci

KH = 1 (dla silników 2-suwowych)

gdzie

Ha — wilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego, g wody na kg suchego powietrza.

6.2.3. Obliczenie masowego nat´˝enia przep∏ywu sk∏adników gazowych.

Masowe nat´˝enie emisji Gasmass (g/h) dla ka˝dej fazy powinno byç obliczone w nast´pujàcy sposób

6.2.3.1. Dla spalin surowych(1)

GFUEL [kg/h] jest masowym nat´˝eniem przep∏ywu paliwa,

MWGas [kg/kmol] jest masà czàsteczkowà danego gazu uwidocznionà w tabeli 1.

Tabela 1. Masy czàsteczkowe

———————

(1) W przypadku NO st´˝enie nale˝y pomno˝yç przez wspó∏czynnik korekcyjny wilgotnoÊci K (wspó∏czynnik korekcyjny

X

H

wilgotnoÊci dla NOx).

13/10/05

14:52

Page 13386

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13386 —

Poz. 1681

Masy czàsteczkowe

1) MWFUEL = 12,011 + α x 1,00794 + β x 15,9994 [kg/kmol] jest masà czàsteczkowà paliwa o stosunku

wodoru do w´gla α ( i o stosunku tlenu do w´gla β(2),

2) CO2AIR jest st´˝eniem CO2 w powietrzu dolotowym (które przyjmuje si´ jako równe 0,04 %, je˝eli nie

jest mierzone).

6.2.3.2. Dla rozcieƒczonych spalin(2)

Gasmass = u x concc x GTOTW

gdzie

— GTOTW [kg/h] jest masowym nat´˝eniem przep∏ywu rozcieƒczonych spalin na bazie mokrej, które mo˝e byç wyznaczone zgodnie z za∏àcznikiem nr 2 do rozporzàdzenia pkt 5.2.4, je˝eli zastosowano uk∏ad

rozcieƒczania pe∏nego przep∏ywu,

— concc jest skorygowanym st´˝eniem w tle

gdzie

Wspó∏czynnik u jest uwidoczniony w tabeli 2.

Tabela 2. WartoÊci wspó∏czynnika u

WartoÊci wspó∏czynnika u sà oparte na masie czàsteczkowej rozcieƒczonych spalin równej 29 (kg/kmol).

WartoÊç wspó∏czynnika u dla HC jest oparta na Êrednim stosunku w´gla do wodoru 1:1,85.

6.2.4. Obliczenie emisji jednostkowych

Emisja jednostkowa (g/kWh) powinna byç obliczana dla wszystkich poszczególnych sk∏adników

gdzie

Gdy dodatkowe wyposa˝enie, takie jak wentylator ch∏odzàcy lub dmuchawa, jest zamontowane w czasie

testu, moc poch∏aniana powinna zostaç dodana do wyników, z wyjàtkiem przypadku silników, dla których

wyposa˝enie takie stanowi integralnà cz´Êç silnika.

Moc wentylatora lub dmuchawy powinna byç wyznaczona przy pr´dkoÊciach obrotowych zastosowanych

w teÊcie bàdê poprzez wyliczenie z danych normatywnych, bàdê poprzez rzeczywiste pomiary (pkt 12).

Wspó∏czynniki wagowe i liczba n stosowanych faz w powy˝szych obliczeniach sà podane w pkt 3.5.11.

———————

(2) W ISO 8178-1 podano bardziej kompletnà zale˝noÊç na mas´ czàsteczkowà paliwa (zale˝noÊç 50 z pkt 13.5.1 (b)). Zale˝noÊç ta bierze pod uwag´ nie tylko stosunek wodoru do w´gla i tlenu do w´gla, lecz tak˝e inne mo˝liwe sk∏adniki paliwa, takie jak siarka i azot. Jednak ze wzgl´du na to, i˝ silniki ZI obj´te niniejszym rozporzàdzeniem sà badane przy zasilaniu benzynà (wymienionà jako paliwo wzorcowe w pkt 11) zawierajàcà zazwyczaj jedynie w´giel i wodór, wzi´to pod

uwag´ uproszczonà zale˝noÊç.

13/10/05

14:52

Page 13387

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13387 —

Poz. 1681

7. Przyk∏ady

7.1. Dane dla surowych spalin z silnika 4-suwowego z zap∏onem iskrowym

W odniesieniu do danych doÊwiadczalnych (tabela 3) przeprowadza si´ obliczenia najpierw dla fazy nr 1,

a nast´pnie rozciàga si´ je na pozosta∏e fazy testu, stosujàc t´ samà procedur´.

Tabela 3. Dane doÊwiadczalne dla silnika 4-suwowego ZI

7.1.1. Wspó∏czynnik korekcyjny kw suche/mokre.

Wspó∏czynnik korekcyjny kw suche/mokre nale˝y obliczyç w celu sprowadzenia do bazy mokrej wartoÊci

CO i CO2 w spalinach suchych

gdzie

13/10/05

14:52

Page 13388

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13388 —

Poz. 1681

Tabela 4. WartoÊci CO i CO2 w mokrych spalinach dla poszczególnych faz testu

7.1.2. Emisja HC

gdzie

Tabela 5. Emisja HC (g/h) stosownie do ró˝nych faz testu

7.1.3. Emisja NOX

Najpierw nale˝y obliczyç wspó∏czynnik poprawkowy KH emisji NOX

Tabela 6. Wspó∏czynnik poprawkowy wilgotnoÊci KH emisji NOX stosownie do ró˝nych faz testu

Nast´pnie oblicza si´ NOxmass [g/h]

13/10/05

14:52

Page 13389

— 13389 —

Tabela 7. Emisja NOX (g/h) dla poszczególnych faz testu

7.1.4. Emisja CO

Tabela 8. Emisja CO (g/h) dla poszczególnych faz testu

7.1.5. Emisja CO2

Tabela 9. Emisja CO2 (g/h) dla poszczególnych faz testu

7.1.6. Emisj´ jednostkowà (g/kWh) mo˝na wyliczyç dla wszystkich poszczególnych sk∏adników

Tabela 10. Emisja (g/h) i wspó∏czynniki wagowe dla poszczególnych faz testu

13/10/05

14:52

Page 13390

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13390 —

Poz. 1681

7.2. Dane dla spalin surowych z silnika 2-suwowego z zap∏onem iskrowym

W odniesieniu do danych doÊwiadczalnych (tabela 11) obliczenia nale˝y wykonaç najpierw dla fazy nr 1,

a nast´pnie rozciàgnàç je na pozosta∏e fazy testu, stosujàc t´ samà procedur´.

Tabela 11. Dane doÊwiadczalne dla silnika 2-suwowego Zl

7.2.1. Wspó∏czynnik korekcyjny suche/mokre kw

Wspó∏czynnik korekcyjny suche/mokre kw nale˝y obliczyç dla sprowadzonych do bazy mokrej pomiarów

suchego CO i CO2

gdzie

13/10/05

14:52

Page 13391

— 13391 —

Tabela 12. WartoÊci dla mokrego CO i CO2 stosownie do ró˝nych faz testu

7.2.2. Emisja HC

gdzie

Tabela 13. Emisja HC (g/h) stosownie do faz testu

7.2.3. Emisja NOX

Wspó∏czynnik poprawkowy KH dla emisji NOX jest równy 1 dla silników dwusuwowych

13/10/05

14:52

Page 13392

— 13392 —

Poz. 1681

Tabela 14. Emisja NOX (g/h) dla poszczególnych faz testu

7.2.4. Emisja CO

Tabela 15. Emisja CO(g/h) dla poszczególnych faz testu

7.2.5. Emisja CO2

Tabela 16. Emisja CO2 (g/h) dla poszczególnych faz testu

7.2.6. Emisja jednostkowa

Emisja jednostkowa (g/kWh) powinna zostaç obliczona dla wszystkich poszczególnych sk∏adników w nast´pujàcy sposób

13/10/05

14:52

Page 13393

— 13393 —

Poz. 1681

Tabela 17. Emisja (g/h) i wspó∏czynniki wagowe dla dwóch faz testu

7.3. Dane dla spalin rozcieƒczonych z 4-suwowego silnika ZI

W odniesieniu do danych doÊwiadczalnych (tabela 18) nale˝y przeprowadziç obliczenia najpierw dla fazy

Nr 1, a nast´pnie wykonaç je dla innych faz testu, stosujàc t´ samà procedur´.

———————

(1) Warunki dla powietrza rozcieƒczajàcego takie same jak warunki dla powietrza dolotowego.

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13394

— 13394 —

Poz. 1681

7.3.1. Wspó∏czynnik korekcyjny suche/mokre kw nale˝y obliczyç w celu sprowadzenia do bazy mokrej pomiarów CO i CO2 w spalinach suchych

gdzie

Tabela 19. WartoÊci CO i CO2 w spalinach mokrych dla rozcieƒczonych spalin w poszczególnych fazach testu

Dla powietrza rozcieƒczajàcego

13/10/05

14:52

Page 13395

— 13395 —

Poz. 1681

gdzie wspó∏czynnik kw1 jest taki sam, jak ju˝ wyliczony dla rozcieƒczonych spalin.

Tabela 20. WartoÊci dla CO i CO2 w spalinach mokrych dla powietrza rozcieƒczajàcego w poszczególnych fazach testu

7.3.2. Emisja HC

gdzie

Tabela 21. Emisja HC (g/h) dla poszczególnych faz testu

7.3.3. Emisja NOX

Wspó∏czynnik poprawkowy KH dla emisji NOX nale˝y wyliczyç z

Tabela 22. Wspó∏czynnik poprawkowy wilgotnoÊci KH emisji NOX dla poszczególnych faz testu

13/10/05

14:52

Page 13396

— 13396 —

gdzie

Tabela 23. Emisja NOX (g/h) dla poszczególnych faz testu

7.3.4. Emisja CO

gdzie

Tabela 24. Emisja CO (g/h) dla poszczególnych faz testu

7.3.5. Emisja CO2

gdzie

u = 15,19 z tabeli 2

Tabela 25. Emisja CO2 (g/h) dla poszczególnych faz testu

13/10/05

14:52

Page 13397

— 13397 —

Poz. 1681

7.3.6. Emisja jednostkowa

Emisja jednostkowa (g/kWh) powinna zostaç obliczona dla wszystkich poszczególnych sk∏adników

Tabela 26. Emisja (g/h) i wspó∏czynniki wagowe dla poszczególnych faz testu

8. ZgodnoÊç z normami emisji

Niniejszy za∏àcznik ma zastosowanie jedynie do silników ZI etapu II.

8.1. Normy emisji spalin dla silników etapu II w rozdziale 3 rozporzàdzenia majà zastosowanie do emisji silników w okresie trwa∏oÊci ich emisji EDP okreÊlonym zgodnie z niniejszym za∏àcznikiem.

8.2. Dla wszystkich silników z zap∏onem iskrowym prawid∏owo przebadanych zgodnie z procedurami okreÊlonymi w rozporzàdzeniu, gdy wszystkie silniki reprezentujàce rodzin´ silników wykazujà emisj´, która po zastosowaniu mno˝enia przez wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci (DF) jest poni˝ej poziomu dopuszczalnego lub na poziomie dopuszczalnym (dopuszczalna emisja rodziny (FEL), je˝eli ma to zastosowanie) dla silników danej kategorii, rodzina ta powinna zostaç uznana za spe∏niajàcà normatywy emisji dla danej kategorii silników. Je˝eli jakikolwiek badany silnik reprezentujàcy rodzin´ silników wykazuje emisj´, która po

zastosowaniu mno˝enia przez wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci przytoczony w dalszej cz´Êci niniejszego za∏àcznika jest wi´ksza ni˝ którakolwiek sk∏adowa emisji normatywnej (FEL, je˝eli ma to zastosowanie)

z silników danej kategorii, rodzina ta powinna zostaç uznana za niespe∏niajàcà normatywów emisji z silników tej kategorii.

8.3. Producenci silników o ma∏ej pojemnoÊci mogà przyjàç wspó∏czynniki pogarszania si´ jakoÊci dla HC+NOX

i CO zgodnie z procedurà opisanà w pkt 8.3.1. W przypadku technik nieuwzgl´dnionych w tabelach 1 i 2

tego punktu producent musi zastosowaç procedur´ opisanà w pkt 8.4.

13/10/05

14:52

Page 13398

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13398 —

Poz. 1681

Tabela 27. Wspó∏czynniki pogarszania si´ jakoÊci emisji HC+NOX i CO silnika „trzymanego w r´ku”

przypisane wytwórcom silników o ma∏ej pojemnoÊci

Tabela 28. Wspó∏czynniki pogarszania si´ jakoÊci emisji HC+NOX i CO silnika „nietrzymanego w r´ku”

przypisane wytwórcom silników o ma∏ej pojemnoÊci

8.3.1. Zale˝noÊç do wyliczania wspó∏czynników pogarszania si´ jakoÊci dla silników z urzàdzeniami do dodatkowego oczyszczania spalin

gdzie

DF = wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci,

NE = poziomy emisji nowego silnika przed katalizatorem (g/kWh),

EDF = wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci dla silników bez katalizatora pokazano w tabeli 1,

CC = wartoÊç emisji sprowadzona do czasu pracy „0 godzin” (g/kWh),

F = 0,8 dla HC i 0,0 dla NOX dla silników wszystkich klas,

F = 0,8 dla CO dla silników wszystkich klas.

8.4. Producenci muszà odpowiednio przyjàç wyznaczony DF lub wyliczyç DF dla ka˝dego normatywnego sk∏adnika toksycznoÊci dla wszystkich rodzin silników. Takie wartoÊci DF nale˝y zastosowaç w badaniach dla

otrzymania certyfikatu homologacji typu i badaniach dla linii produkcyjnej.

8.4.1. W przypadku silników, dla których nie zastosowano wyznaczonych wspó∏czynników DF z tabel 27 lub 28

tego punktu, wspó∏czynniki DF nale˝y wyznaczyç w nast´pujàcy sposób

8.4.1.1. Przynajmniej jeden przeznaczony do badaƒ silnik reprezentujàcy konfiguracj´ wybranà jako najbardziej

prawdopodobna dla przekroczenia normatywów emisji HC+NOx (wspó∏czynniki FEL, je˝eli ma to zastosowanie) i zbudowany jako reprezentatywny dla silników produkcyjnych nale˝y poddaç procedurze

(pe∏nej) testu badania emisji po liczbie godzin odpowiadajàcej ustabilizowaniu si´ emisji.

8.4.1.2. JeÊli badaniom poddaje si´ wi´cej ni˝ jeden silnik, nale˝y uÊredniç wyniki i zastosowaç takà samà liczb´ miejsc dziesi´tnych jak w stosowanej normie, zaokràglonà do kolejnej znaczàcej liczby.

8.4.1.3. Ponownie nale˝y wykonaç takie badanie emisji po przeprowadzeniu starzenia silnika. Procedura „starzenia” powinna byç opracowana tak, aby pozwoliç producentowi na odpowiednie uwzgl´dnienie pogarszania si´ w trakcie eksploatacji silnika spodziewanej emisji spalin w okresie trwa∏oÊci silnika, bioràc pod uwag´ rodzaj zu˝ycia i inne mechanizmy, jakie mog∏yby wp∏ywaç na poziom tej emisji. Je˝eli

badany jest wi´cej ni˝ jeden silnik, nale˝y uÊredniç wyniki i zastosowaç takà samà liczb´ miejsc dziesi´tnych jak w stosowanej normie, zaokràglonà do kolejnej znaczàcej liczby.

13/10/05

14:52

Page 13399

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13399 —

Poz. 1681

8.4.1.4. Nale˝y podzieliç wartoÊci emisji zanieczyszczeƒ gazowych ka˝dego ze sk∏adników normatywnych na

koƒcu okresu trwa∏oÊci (Êrednie wartoÊci emisji, je˝eli ma to zastosowanie) przez wartoÊci emisji ustabilizowanej (Êrednie wartoÊci emisji, je˝eli ma to zastosowanie) i zaokràgliç do dwóch miejsc znaczàcych. WartoÊç wynikowa b´dzie wartoÊcià DF, chyba ˝e b´dzie ona mniejsza od 1,00, wówczas wartoÊç DF nale˝y przyjàç jako równà 1,0.

8.4.1.5. Na ˝yczenie producenta mogà byç wykonane dodatkowe badania emisji zanieczyszczeƒ gazowych mi´dzy badaniem ustabilizowanej emisji i koƒcem okresu trwa∏oÊci emisji. Je˝eli przewidziano poÊrednie

testy, punkty testu muszà byç równo rozmieszczone w EDP (± 2 godz.) i jeden taki punkt testu powinien

byç wykonany w po∏owie pe∏nego EDP (± 2 godz.); dla ka˝dego sk∏adnika toksycznoÊci HC+NOX i CO

nale˝y wykreÊliç lini´ prostà przyporzàdkowanà punktom danych, traktujàc test poczàtkowy jako uzyskany w godzinie zero i stosujàc metod´ najmniejszych kwadratów. Wspó∏czynnik pogarszania si´ jakoÊci stanowià wartoÊci emisji wyliczone dla koƒca okresu trwa∏oÊci podzielone przez wartoÊci emisji

wyliczone dla godziny zero.

8.4.1.6. Wyliczone wspó∏czynniki pogarszania si´ jakoÊci mogà pokrywaç rodziny silników, w nawiàzaniu do

jednej, z których zosta∏y one wygenerowane, je˝eli producent przed∏o˝y uzasadnienie do zaakceptowania przez jednostk´ udzielajàcà certyfikatu homologacji typu, ˝e w stosunku do rodzin silników mo˝na

przewidzieç, w oparciu o zastosowanà konstrukcj´ i technologi´, uzyskanie przez nie zbli˝onych charakterystyk pogarszania si´ jakoÊci.

Wykaz grup konstrukcji i technologii silników zawiera w szczególnoÊci

1) tradycyjne silniki 2-suwowe bez dodatkowego uk∏adu oczyszczania spalin,

2) tradycyjne silniki 2-suwowe z katalizatorem ceramicznym o tym samym materiale aktywnym i obcià˝eniu oraz takà samà liczbà komórek na cm2,

3) tradycyjne silniki 2-suwowe z katalizatorem metalicznym o tym samym materiale aktywnym i obcià˝eniu oraz takà samà osnowà i liczbà komórek na cm2,

4) tradycyjne silniki 2-suwowe dostarczane z uk∏adem uwarstwionego przep∏ukiwania,

5) silniki 4-suwowe z katalizatorem (zdefiniowanym powy˝ej) o takiej samej technologii zaworów i takim samym uk∏adzie smarowania.

9. Okresy trwa∏oÊci emisji dla silników etapu II

9.1. Producenci powinni zadeklarowaç dla ka˝dej rodziny silnika odpowiednià kategori´ EDP na czas homologacji typu. Kategoria taka powinna byç kategorià, która mo˝liwie dok∏adnie przybli˝a spodziewanà trwa∏oÊç u˝ytkowà maszyny, w której silnik b´dzie zamontowany. Producenci przechowujà dane potwierdzajàce wybór kategorii EDP dla ka˝dej rodziny silnika. Dane takie powinny zostaç dostarczone na ˝àdanie organu, który udzieli∏ certyfikatu homologacji typu.

9.1.1. Dla silników zamontowanych w maszynach „trzymanych w r´ku” producenci powinni wybraç kategori´ EDP z tabeli 29.

Tabela 29. Kategorie EDP dla silników „trzymanych w r´ku” (godziny)

9.1.2. Dla silników „nietrzymanych w r´ku” producenci powinni wybraç kategori´ EDP z tabeli 30

Tabela 30. Kategorie EDP dla silników „nietrzymanych w r´ku” (godziny)

9.1.3. Producent powinien zapewniç, ˝e zadeklarowana trwa∏oÊç u˝ytkowa jest w∏aÊciwie dobrana. Dane potwierdzajàce wybór kategorii EDP dokonany przez producenta dla danej rodziny silnika mogà obejmowaç, lecz niewy∏àcznie

13/10/05

14:52

Page 13400

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13400 —

Poz. 1681

1) badania ankietowe okresów trwa∏oÊci sprz´tu, w którym dane silniki sà zainstalowane;

2) in˝ynierskie oceny w obszarze starych silników dla ustalenia, kiedy osiàgi silnika pogarszajà si´ do takiego stanu, ˝e u˝ytecznoÊç i/lub niezawodnoÊç pogarsza si´ w stopniu wywo∏ujàcym koniecznoÊç dokonania remontu lub wymiany;

3) warunki gwarancyjne i okresy gwarancyjne;

4) handlowe materia∏y odpowiadajàce okresowi ˝ywotnoÊci silnika;

5) dane o usterkach od u˝ytkowników silników oraz

6) in˝ynierskie oceny trwa∏oÊci, w godzinach, o w∏aÊciwych technologiach silnika, materia∏ach silnika lub

konstrukcji silnika.

10. Wyniki badaƒ dla silników o zap∏onie iskrowym.

10.1. Informacje dotyczàce przeprowadzania testów (nale˝y podaç dla ka˝dego badanego silnika macierzystego).

10.1.1. Liczba oktanowa

10.1.2. Podaç zawartoÊç procentowà oleju w mieszance, je˝eli miesza si´ benzyn´ z olejem smarnym w przypadku silników dwusuwowych.

10.1.3. G´stoÊç benzyny dla silników czterosuwowych i mieszanki benzyna/olej smarny dla silników dwusuwowych.

10.2. Olej smarny

10.2.1. Marka(-ki)

10.2.2. Typ(y)

10.3. Wyposa˝enie nap´dzane przez silnik (je˝eli ma to zastosowanie)

10.3.1. Numeracja i szczegó∏y identyfikacyjne

10.3.2. Moc poch∏aniana przy wskazanej pr´dkoÊci obrotowej silnika (zgodnie z danymi producenta)

10.4. Osiàgi silnika

10.4.1. Pr´dkoÊci obrotowe silnika

Biegu ja∏owego: ............ min–1

PoÊrednia: ...................... min–1

Znamionowa: ................. min–1

10.4.2. Moc silnika (Moc niekorygowana mierzona zgodnie z warunkami wg § 3 ust.1 pkt 8 rozporzàdzenia.

13/10/05

14:52

Page 13401

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13401 —

10.5. Poziomy emisji

10.5.1. Ustawienia hamulca (kW)

10.5.2. Wyniki pomiaru emisji w cyklu testu

CO: ......... .................................. g/kWh

HC: ............................................ g/kWh

NOx: ......... ................................ g/kWh

NMHC+NOX: ............................. g/kWh

Czàstki sta∏e: ............................. g/kWh

10.5.3. Uk∏ad pobierania próbek zastosowany w teÊcie NRSC

10.5.3.1. Emisje gazowe(1): .....................................................................................................

10.5.3.2. Czàstki sta∏e(1)

10.5.3.2.1. Metoda(2): jednofiltrowa/wielofiltrowa

10.6. Informacja dotyczàca wykonywania testu NRTC(3)

10.6.1. Wyniki badaƒ emisji w teÊcie NRTC

CO: ............................................ g/kWh

NMHC: .......................................g/kWh

HC: ............................................ g/kWh

NOX: ......................................... g/kWh

Czàstki sta∏e: ............................ g/kWh

NMHC+NOX: ............................ g/kWh

10.6.2. Uk∏ad pobierania próbek zastosowany w teÊcie NRTC

Emisje gazowe(1): .......................................................................

Czàstki sta∏e(1): ...............................................................................

Metoda(2): jednofiltrowa/wielofiltrowa

———————

(1) Nale˝y podaç numery rysunków okreÊlone w za∏àczniku nr 1.3 do rozporzàdzenia pkt 9.

(2) Niepotrzebne skreÊliç.

(3) W przypadku kilku silników macierzystych nale˝y podaç dla ka˝dego z nich.

13/10/05

14:52

Page 13402

— 13402 —

Poz. 1681

11. Paliwo wzorcowe do silników o zap∏onie iskrowym niedrogowych maszyn ruchomych

Uwaga: Paliwo do silników 2-suwowych jest mieszaninà oleju smarujàcego i benzyny wyszczególnionej

poni˝ej. Stosunek zmieszania paliwo/olej musi byç stosunkiem zalecanym przez producenta

Uwaga 1: WartoÊci wyszczególnione w wykazie sà „wartoÊciami rzeczywistymi”. Przy ustalaniu ich wartoÊci

granicznych zastosowano wymagania zawarte w normie ISO 4259 „Petroleum products — Detemination and application of precision data in relation to methods of test” i przy ustalaniu wartoÊci minimalnych wzi´to pod uwag´ minimalnà ró˝nic´ 2R ponad zero; przy ustalaniu maksymalnych i minimalnych wartoÊci minimalna ró˝nica wynosi 4R (R = odtwarzalnoÊç). Mimo tej zasady, która jest

konieczna ze wzgl´dów statystycznych, wytwórca paliwa powinien jednak staraç si´ doprowadziç do

wartoÊci zerowej, gdy wymagana wartoÊç maksymalna wynosi 2R, i do wartoÊci Êredniej, gdy podana jest maksymalna i minimalna wartoÊç graniczna. JeÊli konieczne jest wyjaÊnienie, czy paliwo spe∏nia wymagania warunków technicznych, nale˝y zastosowaç si´ do wymagaƒ normy ISO 4259.

Uwaga 2: Paliwo mo˝e zawieraç inhibitory utleniania i dezaktywatory metaliczne normalnie stosowane do stabilizacji strumieni benzyny w rafinerii, lecz nie wolno dodawaç substancji detergentowych/dyspersyjnych oraz rozpuszczalników poekstrakcyjnych.

13/10/05

14:52

Page 13403

— 13403 —

12. Wyposa˝enie i urzàdzenia pomocnicze, które powinny byç zainstalowane podczas testu do wyznaczenia

mocy silnika

13/10/05

14:52

Page 13404

— 13404 —

Poz. 1681

1) Kompletny uk∏ad dolotowy nale˝y zamontowaç tak, jak to przewidziano dla zamierzonego zastosowania

gdy wyst´puje ryzyko znaczàcego wp∏ywu na moc silnika, w przypadku wolnossàcych silników o zap∏onie

iskrowym, jeÊli producent ˝yczy sobie, aby tak postàpiç.

W pozosta∏ych przypadkach mo˝na zastosowaç uk∏ad równowa˝ny. Nale˝y dokonaç sprawdzenia w celu

upewnienia si´, ˝e ciÊnienie w uk∏adzie dolotowym nie ró˝ni si´ wi´cej ni˝ o 100 kPa od górnej ganicy podanej przez wytwórc´ dla czystego filtru powietrza.

2) Kompletny uk∏ad wylotowy nale˝y zamontowaç tak, jak to przewidziano dla zamierzonego zastosowania

gdy wyst´puje ryzyko znaczàcego wp∏ywu na moc silnika, w przypadku wolnossàcych silników o zap∏onie

iskrowym, jeÊli producent ˝yczy sobie, aby tak postàpiç.

W pozosta∏ych przypadkach mo˝na zainstalowaç uk∏ad równowa˝ny zapewniajàc, by mierzone ciÊnienie nie

ró˝ni∏o si´ wi´cej ni˝ o 1000 Pa od górnej granicy podanej przez wytwórc´.

3) JeÊli cz´Êcià silnika jest hamulec w uk∏adzie wylotowym, przepustnica powinna znajdowaç si´ w pe∏ni

otwartym po∏o˝eniu.

4) CiÊnienie zasilania paliwem mo˝e zostaç wyregulowane tak, jeÊli jest to konieczne, aby odtworzyç ciÊnienie

wyst´pujàce w danym zastosowaniu silnika (w szczególnoÊci, gdy jest stosowany uk∏ad powrotu paliwa).

Zawór wlotowy powietrza jest to zawór sterujàcy regulatora pneumatycznego pompy wtryskowej. Regulator uk∏adu wtryskowego mo˝e zawieraç inne urzàdzenia, które mogà oddzia∏ywaç na iloÊç wtryskiwanego

paliwa.

5) Cyrkulacja czynnika ch∏odzàcego powinna byç wywo∏ywana jedynie za pomocà pompy wodnej silnika.

Ch∏odzenie czynnika mo˝e odbywaç si´ w uk∏adzie zewn´trznym, w którym straty ciÊnienia i ciÊnienie przy

wlocie do pompy sà zasadniczo takie same jak w uk∏adzie ch∏odzenia silnika.

6) Termostat mo˝e byç ustawiony w pozycji pe∏nego otwarcia.

7) JeÊli wentylator ch∏odzàcy lub dmuchawa sà zamontowane na czas testu, moc przez nie poch∏aniana po-

winna zostaç dodana do wyników badaƒ (nie dotyczy to wentylatorów ch∏odzàcych zamontowanych bezpoÊrednio na wale korbowym silników ch∏odzonych powietrzem). Moc wentylatora lub dmuchawy powinna

byç wyznaczana przy pr´dkoÊciach obrotowych stosowanych w czasie testu bàdê poprzez wyliczenia ze

standardowych charakterystyk, bàdê poprzez badania bezpoÊrednie.

13/10/05

14:52

Page 13405

Dziennik Ustaw Nr 202

— 13405 —

Poz. 1681

8) Minimalna moc pràdnicy: moc elektryczna pràdnicy powinna byç ograniczona do mocy koniecznej do pra-

cy wyposa˝enia niezb´dnego do pracy silnika. JeÊli niezb´dne jest pod∏àczenie do akumulatora, nale˝y u˝yç

akumulatora w dobrym stanie, w pe∏ni na∏adowanego.

9) Silniki z ch∏odzeniem powietrza do∏adowujàcego powinny byç badane z ch∏odzeniem tego powietrza, za-

równo cieczà jak powietrzem, lecz jeÊli producent sobie ˝yczy, mo˝na ch∏odnic´ powietrza zastàpiç uk∏adem

stanowiskowym. W obu przypadkach pomiary mocy dla ka˝dej pr´dkoÊci obrotowej powinny byç dokonywane przy maksymalnym spadku ciÊnienia i minimalnym spadku temperatury powietrza zasilajàcego silnik

w ch∏odnicy powietrza do∏adowujàcego uk∏adu stoiskowego zgodnie z danymi wytwórcy.

10) Mo˝e to obejmowaç, na przyk∏ad, uk∏ad recyrkulacji spalin (EGR), reaktor katalityczny, reaktor termiczny,

uk∏ad zasilania powietrzem wtórnym i uk∏ad zabezpieczajàcy przed odparowaniem paliwa.

11) Moc dla uk∏adu rozruchowego elektrycznego lub innego powinna byç dostarczana przez stanowisko badawcze.

13. Symbole i skróty

13.1. Symbole parametrów testu

Symbol

Jednostka

OkreÊlenie

A/Fst

—

— Stechiometryczny stosunek powietrza do paliwa

Ap

m2

— Powierzchnia przekroju poprzecznego sondy do izokinetycznego pobierania próbek

AT

m2

— Powierzchnia przekroju poprzecznego przewodu wylotowego spalin

Aver

— WartoÊci Êrednie wa˝one dla

m3/ h

— obj´toÊci przep∏ywu

kg/ h

— masy przep∏ywu

C1

—

— W´glowy równowa˝nik w´glowodorów wyra˝ony jako C1

Cd

—

— Wspó∏czynnik wyp∏ywu z SSV

conc

ppm

— St´˝enie (z przyrostkiem oznaczajàcym sk∏adnik)

Vol %

concc

ppm

— St´˝enie skorygowane wzgl´dem t∏a

Vol %

concd

ppm

Vol %

— St´˝enie zanieczyszczenia mierzone w powietrzu rozcieƒczajàcym

conce

ppm

Vol %

— St´˝enie zanieczyszczenia mierzone w rozcieƒczonych spalinach

d

m

— Ârednica

DF

—

— Wspó∏czynnik rozcieƒczenia

fa

—

— Wspó∏czynnik atmosferyczny laboratorium

GAIRD

kg/ h

— Masowe nat´˝enie przep∏ywu suchego powietrza dolotowego

GAIRW

kg/ h

— Masowe nat´˝enie przep∏ywu mokrego powietrza dolotowego

GDILW

kg/ h

— Masowe nat´˝enie przep∏ywu mokrego powietrza rozcieƒczajàcego

GEDFW

kg/ h

— Równowa˝ne masowe nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin mokrych

GEXHW

kg/ h

— Masowe nat´˝enie przep∏ywu spalin mokrych

GFUEL

kg/ h

— Masowe nat´˝enie przep∏ywu paliwa

GSE

kg/ h

— Masowe nat´˝enie przep∏ywu próbki spalin

GT

cm3/min

— Nat´˝enie przep∏ywu gazu znakujàcego

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13406

— 13406 —

Poz. 1681

GTOTW

kg/ h

— Masowe nat´˝enie przep∏ywu rozcieƒczonych spalin mokrych

Ha

g/ kg

— WilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza dolotowego

Hd

g/ kg

— WilgotnoÊç bezwzgl´dna powietrza rozcieƒczajàcego

HREF

g/ kg

— WartoÊç odniesienia wilgotnoÊci bezwzgl´dnej (10,71 g/ kg)

i

— Indeks dolny oznaczajàcy faz´ cyklu badawczego (dla testu

NRSC) lub wartoÊç chwilowà (dla testu NRTC)

KH

—

— Wspó∏czynnik korekcyjny wilgotnoÊci dla NOX

Kp

—

— Wspó∏czynnik korekcyjny wilgotnoÊci dla czàstek sta∏ych

KV

—

— Sta∏a wzorcowania dla CFV

KW,a

—

— Wspó∏czynnik korekcyjny dla powietrza dolotowego przy

przeliczeniu ze stanu suchego do mokrego

KW,d

—

— Wspó∏czynnik korekcyjny dla powietrza rozcieƒczajàcego

przy przeliczeniu ze stanu suchego do mokrego

KW,e

—

— Wspó∏czynnik korekcyjny dla spalin rozcieƒczonych przy

przeliczeniu ze stanu suchego do mokrego

KW,r

—

— Wspó∏czynnik korekcyjny dla spalin nierozcieƒczonych

przy przeliczaniu ze stanu suchego do mokrego

L

%

— WartoÊç momentu obrotowego wyra˝ona w procentach

momentu maksymalnego przy pr´dkoÊci obrotowej silnika

w teÊcie

Md

mg

— Masa czàstek sta∏ych zebranych z próbki powietrza rozcieƒczajàcego

MDIL

kg

— Masa próbki powietrza rozcieƒczajàcego przechodzàcego

przez filtry pomiarowe czàstek sta∏ych

MEDFW

kg

— Masa równowa˝nych rozcieƒczonych spalin w cyklu

MEXHW

kg

— Ca∏kowity masowy przep∏yw spalin w cyklu

Mf

mg

— Masa czàstek sta∏ych w zebranej próbce

Mf,p

mg

— Masa czàstek sta∏ych zebranych na filtrze pierwotnym

Mf,b

mg

— Masa czàstek sta∏ych zebranych na filtrze wtórnym

Mgas

g

— Ca∏kowita masa zanieczyszczeƒ gazowych w cyklu

MPT

g

— Ca∏kowita masa czàstek sta∏ych w cyklu

MSAM

kg

— Masa próbki rozcieƒczonych spalin przechodzàcych przez

filtry do pobierania czàstek sta∏ych

MSEC

kg

— Masa wtórnego powietrza rozcieƒczajàcego

MTOT

kg

— Ca∏kowita masa podwójnie rozcieƒczonych spalin w cyklu

MTOTW

kg

— Ca∏kowita masa rozcieƒczonych mokrych spalin przep∏ywajàcych przez tunel rozcieƒczajàcy w cyklu

MTOTW,i

kg

— Chwilowa masa rozcieƒczonych mokrych spalin przep∏ywajàcych przez tunel rozcieƒczajàcy

mass

g/h

— Indeks dolny oznaczajàcy masowe nat´˝enie przep∏ywu zanieczyszczenia

Np

—

— Ca∏kowita liczba obrotów PDP w cyklu

nref

min–1

— Pr´dkoÊç obrotowa odniesienia w teÊcie NRTC

nsp

s–2

P

p1

kW

kW

— Pochodna pr´dkoÊci obrotowej

— Moc niekorygowana zmierzona za pomocà hamulca

— Spadek ciÊnienia poni˝ej atmosferycznego na wlocie pompy PDP

PA

Pa

kPa

kPa

— CiÊnienie bezwzgl´dne

— CiÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu dolotowym

silnika (ISO 3046: psy = PSY ciÊnienie otoczenia w czasie

testu)

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13407

— 13407 —

Poz. 1681

PAE

kW

— Deklarowana moc ca∏kowita poch∏aniana przez urzàdzenia

pomocnicze u˝yte do badaƒ, niewymagane wed∏ug § 3

ust. 1 pkt 8 rozporzàdzenia

PB

kPa

— Ca∏kowite ciÊnienie atmosferyczne (ISO 3046 : Px = PX Ca∏kowite ciÊnienie zewn´trzne otoczenia Py = PY Ca∏kowite ciÊnienie otoczenia w miejscu wykonywania testu)

pd

kPa

— CiÊnienie nasycenia pary wodnej w powietrzu rozcieƒczajàcym

PM

kW

— Maksymalna moc zmierzona przy zadanej pr´dkoÊci obrotowej w warunkach wykonywania testu (patrz za∏àcznik

nr 3 do rozporzàdzenia)

Pm

kW

— Moc zmierzona na stanowisku badawczym

ps

kPa

— CiÊnienie atmosferyczne powietrza suchego

q

—

— Stopieƒ rozcieƒczenia

Qs

m3/h

— Obj´toÊciowe nat´˝enie przep∏ywu w CVS

r

—

— Stosunek ciÊnienia statycznego w gardzieli SSV do bezwzgl´dnego statycznego ciÊnienia dolotowego

r

— Stosunek powierzchni przekrojów poprzecznych sondy do

izokinetycznego pobierania próbek i przewodu wylotowego

Ra

%

— WilgotnoÊç wzgl´dna powietrza dolotowego

Rd

%

— WilgotnoÊç wzgl´dna powietrza rozcieƒczajàcego

Re

—

— Liczba Reynoldsa

Rf

—

— Wspó∏czynnik odpowiedzi FID

T

K

— Temperatura bezwzgl´dna

t

s

— Mierzony czas

Ta

K

— Temperatura bezwzgl´dna powietrza dolotowego

TD

K

— Temperatura bezwzgl´dna punktu rosy

Tref

K

— Temperatura odniesienia powietrza do spalania (298 K)

Tsp

Nm

— Moment wymagany w teÊcie niestacjonarnym

t10

s

— Czas mi´dzy skokowym sygna∏em wejÊciowym a 10 % odczytu koƒcowego

t50

s

— Czas mi´dzy skokowym sygna∏em wejÊciowym a 50 % odczytu koƒcowego

t90

s

— Czas mi´dzy skokowym sygna∏em wejÊciowym a 90 % odczytu koƒcowego

∆ti

s

— Przedzia∏ czasu dla chwilowego przep∏ywu w CFV

V0

m3/obr

— Obj´toÊciowe nat´˝enie przep∏ywu w PDP w warunkach

rzeczywistych

Wact

kWh

— Praca rzeczywista w cyklu NRTC

WF

—

— Wspó∏czynnik wagowy

WFE

—

— Efektywny wspó∏czynnik wagowy

Xo

m3/obr

— Funkcja wzorcowania obj´toÊciowego nat´˝enia przep∏ywu

w PDP

ΘD

kg/m2

— Bezw∏adnoÊç w ruchu obrotowym hamulca elektrowirowego

β

—

— Stosunek Êrednicy gardzieli SSV, d, do Êrednicy wewn´trznej przewodu dolotowego

λ

—

— Wspó∏czynnik nadmiaru powietrza, A/F rzeczywisty podzielony przez A/F stechiometryczny

ρEXH

kg/m3

— G´stoÊç spalin

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13408

— 13408 —

Poz. 1681

13.2. Symbole sk∏adników chemicznych

CH4

Metan

C3H8

Propan

C2H6

Etan

CO

Tlenek w´gla

CO2

Dwutlenek w´gla

DOP

Dwuftalan oktylu

H2O

Woda

HC

W´glowodory

NOX

Tlenki azotu

NO

Tlenek azotu

NO2

Dwutlenek azotu

O2

Tlen

PT

Czàstki sta∏e

PTFE

Policzterofluoroetylen

13.3. Skróty

CFV

Zw´˝ka Venturiego o przep∏ywie krytycznym

CLD

Detektor (analizator) chemiluminescencyjny

CI

Zap∏on samoczynny

FID

Detektor (analizator) typu p∏omieniowo-jonizacyjnego

FS

Pe∏na skala

HCLD

Podgrzewany detektor (analizator) typu chemiluminescencyjnego

HFID

Podgrzewany detektor (analizator) typu p∏omieniowo-jonizacyjnego

NDIR

Analizator typu niedyspersyjnego dzia∏ajàcy na zasadzie poch∏aniania promieniowania

podczerwonego

NG

Gaz ziemny

NRSC

Cykl stacjonarny dla maszyn niedrogowych

NRTC

Cykl niestacjonarny dla maszyn niedrogowych

PDP

Pompa wyporowa

SI

Zap∏on iskrowy

SSV

Zw´˝ka Venturiego o przep∏ywie poddêwi´kowym

14. Oznaczenia silnika

14.1. Silniki o zap∏onie samoczynnym homologowane zgodnie z niniejszym rozporzàdzeniem muszà byç oznakowane

14.1.1. Znakiem towarowym lub nazwà handlowà wytwórcy silników,

14.1.2. Typem silnika, rodziny silników (w stosownym przypadku) i numerem identyfikacyjnym egzemplarza

silnika,

14.1.3. Numerem homologacji typu WE poni˝ej opisanym,

14.1.4. Etykiety zgodnie z rozdz. 5 rozporzàdzenia, jeÊli silnik jest umieszczony na rynku na podstawie przepisów o formule elastycznej.

14.2. Silniki o zap∏onie iskrowym homologowane zgodnie z niniejszym rozporzàdzeniem muszà byç oznakowane

14.2.1. Znakiem towarowym lub nazwà handlowà wytwórcy silnika;

14.2.2. Numerem homologacji typu WE okreÊlonym w rozdz. 5 rozporzàdzenia;

14.3.1. Oznaczenia te muszà byç trwa∏e przez ca∏y okres eksploatacji silnika i muszà byç wyraênie czytelne oraz

niedajàce si´ usunàç. Je˝eli u˝yto nalepek lub tabliczek, muszà one byç przymocowane w taki sposób,

˝eby mocowanie to by∏o ponadto trwa∏e przez ca∏y okres eksploatacji silnika, a nalepki/tabliczki nie mog∏y byç usuni´te bez ich zniszczenia lub uszkodzenia.

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13409

— 13409 —

Poz. 1681

14.3.2. Oznaczenia te muszà byç umieszczone na cz´Êci silnika niezb´dnej do jego normalnego dzia∏ania i z regu∏y niepodlegajàcej wymianie w okresie eksploatacji silnika.

14.3.3. Oznaczenia te muszà byç usytuowane tak, ˝eby by∏y ∏atwo widoczne dla przeci´tnego cz∏owieka po

skompletowaniu na silniku wszelkich urzàdzeƒ pomocniczych, niezb´dnych do jego dzia∏ania.

14.3.4. Ka˝dy silnik musi byç zaopatrzony w dodatkowà, dajàcà si´ przemieszczaç tabliczk´ z trwa∏ego materia∏u, na której muszà byç naniesione wszystkie dane przedstawione w pkt 14.1, usytuowanà (je˝eli zachodzi potrzeba) tak, aby oznaczenia wymienione w pkt 14.1 by∏y ∏atwo widoczne dla przeci´tnego cz∏owieka i ∏atwo dost´pne, gdy silnik jest zamontowany w maszynie.

14.3.5. Oznaczanie silników w zestawieniu z numerami identyfikacyjnymi musi byç takie, aby pozwala∏o na jednoznaczne okreÊlenie kolejnoÊci produkcji.

14.4. Silniki przed opuszczeniem linii produkcyjnej muszà byç zaopatrzone we wszystkie oznaczenia.

14.5. Dok∏adne usytuowanie oznaczeƒ silników powinno zostaç podane w za∏àczniku nr 4 do rozporzàdzenia.

14.6. System numerowania certyfikatów homologacji typu.

1. Jednostka homologujàca powinna wype∏niç wszystkie odpowiednie cz´Êci certyfikatu homologacji typu, którego wzór zosta∏ podany w za∏àczniku nr 4 do rozporzàdzenia, dla ka˝dego typu silnika lub rodziny silników, które homologuje, i powinna zestawiç lub zweryfikowaç skorowidz pakietu informacyjnego. Certyfikaty homologacji typu powinny byç ponumerowane zgodnie z metodà opisanà poni˝ej.

Skompletowany certyfikat homologacji typu i jego dodatki powinny byç dostarczone zg∏aszajàcemu.

2. Numer powinien sk∏adaç si´ z pi´ciu cz´Êci oddzielonych znakiem „*”.

Cz´Êç 1: ma∏a litera „e” poprzedza wyró˝niajàcà liter´(y) lub numer Paƒstwa Cz∏onkowskiego przyznajàcego homologacj´

1

dla Niemiec

2

dla Francji

3

dla W∏och

4

dla Niderlandów

5

dla Szwecji

6

dla Belgii

9

dla Hiszpanii

11

dla Wielkiej Brytanii

12

dla Austrii

13

dla Luksemburga

17

dla Finlandii

18

dla Danii

21

dla Portugalii

23

dla Grecji

IRL

dla Irlandii

Cz´Êç 2: numer dyrektywy 97/68/WE. Poniewa˝ zawiera on ró˝ne daty wprowadzenia i ró˝ne normy techniczne, dodane sà dwie litery alfabetu. Znaki te odnoszà si´ do ró˝nych dat obowiàzywania ze

wzgl´du na etapy zaostrzeƒ oraz do zakwalifikowania silnika do odpowiedniej grupy ze wzgl´du

na ró˝ne wykazy maszyn ruchomych, w odniesieniu do których przyznano certyfikat homologacji typu. Pierwszy znak jest zdefiniowany w § 15 rozporzàdzenia. Drugi znak od rodzaju silnika (silniki z zap∏onem samoczynnym — ZS, benzynowe silniki z zap∏onem iskrowym — ZI), jeÊli chodzi

o fazy testu okreÊlone sà w za∏àczniku nr 2 do rozporzàdzenia.

Cz´Êç 3: numer ostatniej poprawionej dyrektywy odpowiadajàcej homologacji. W zale˝noÊci od warunków opisanych w cz´Êci 2, je˝eli zachodzi potrzeba, dodaje si´ dwie dalsze litery alfabetu, nawet

jeÊli w wyniku wprowadzenia nowych parametrów nale˝a∏o zmieniç tylko jednà liter´. Je˝eli nie

wyst´puje zmiana, która dotyczy tych liter, nale˝y je pominàç.

Cz´Êç 4: kolejny czterocyfrowy numer (z poprzedzajàcymi zerami, jeÊli zachodzi potrzeba) do oznaczenia

podstawowego numeru homologacji. Sekwencja ta powinna zaczynaç si´ od 0001.

Cz´Êç 5: kolejny dwucyfrowy numer (z poprzedzajàcym zerem, jeÊli zachodzi potrzeba) do oznaczenia rozszerzenia. Sekwencja ta powinna zaczynaç si´ od 01 dla ka˝dego podstawowego numeru homologacji.

13/10/05

14:52

Page 13410

— 13410 —

Poz. 1681

14.7. Przyk∏ad dla trzeciej homologacji (do tej pory, bez rozszerzenia) odpowiadajàcej dacie zg∏oszenia A

(etap I, wy˝szy zakres mocy) i do stosowania silnika wed∏ug wykazu A w maszynach ruchomych, przyznanej przez Zjednoczone Królestwo.

e 11 * 98/ ... AA* 00/ 000XX * 0003 * 00

14.8. Przyk∏ad drugiego rozszerzenia dla czwartej homologacji przyznanej przez Niemcy, majàcej zastosowanie

do daty F (etap II, Êredni zakres mocy) do tego samego wykazu maszyn (A)

e 1 * 01/ ...FA * 00/ 000XX * 0004 * 0

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13411

— 13411 —

Poz. 1681

Za∏àcznik nr 4

WZÓR

CERTYFIKAT HOMOLOGACJI TYPU

Zawiadomienie dotyczy

— udzielenia/rozszerzenia/odmowy/cofni´cia(1) certyfikatu homologacji typu silnika lub rodziny typów silnika

w odniesieniu do emisji zanieczyszczeƒ stosownie do dyrektywy 97/68/EC, z ostatnià poprawkà wprowadzonà przez dyrektyw´ 2002/88/EC i dyrektyw´ 2004/26/EC.

Certyfikat homologacji typu nr .............................. Rozszerzenie nr ..............................

Powód rozszerzenia (je˝eli dotyczy) ..............................................................................................................................

1. Dane ogólne

1.1. Marka (nazwa przedsi´biorstwa): ...........................................................................................................................

1.2. Oznaczenie fabryczne silnika(-ów) macierzystego(-ych) i (je˝eli dotyczy) typu(-ów) rodziny silnika (-ów)(1)

...................................................................................................................................................................................

1.3. Fabryczny kod typu, jakim zosta∏ oznaczony silnik(i) ...........................................................................................

Usytuowanie: ...........................................................................................................................................................

Sposób przymocowania: .........................................................................................................................................

1.4. Wykaz maszyn, które majà byç nap´dzane przez silnik(2): ...................................................................................

1.5. Nazwa i adres producenta: .....................................................................................................................................

Nazwa i adres autoryzowanego przedstawiciela wytwórcy (je˝eli jest): .............................................................

1.6. Usytuowanie, kodowanie i sposoby przymocowania numeru identyfikacyjnego silnika .................................

1.7. Usytuowanie i sposób przymocowania znaku homologacji WE: ........................................................................

1.8. Adres(y) zak∏adu(-ów) monta˝owego(-ych): ..........................................................................................................

2. Ograniczenia stosowania (je˝eli sà): .........................................................................................................................

2.1. Warunki szczególne, których nale˝y przestrzegaç przy zabudowie silnika(-ów) w maszynie

2.1.1. Maksymalne dopuszczalne podciÊnienie w uk∏adzie dolotowym: .............................................................. kP

2.1.2. Maksymalne dopuszczalne nadciÊnienie w uk∏adzie wylotowym: ........................................................... kPa

3. S∏u˝ba techniczna odpowiedzialna za przeprowadzenie badaƒ: ............................................................................

4. Data sprawozdania z badaƒ: ......................................................................................................................................

5. Numer sprawozdania z badaƒ: ..................................................................................................................................

6. Ni˝ej podpisany poÊwiadcza niniejszym zgodnoÊç opisu producenta w za∏àczonym dokumencie informacyjnym silnika(-ów) wymienionego(-ych) wy˝ej i ˝e za∏àczone wyniki badaƒ odnoszà si´ do typu. Silnik(i) zosta∏(y) wybrany(-ne) przez jednostk´ homologujàcà i przed∏o˝ony(-ne) przez wytwórc´ jako przedstawiciel(e)

typu(ów) silnika (macierzystego)(1).

Certyfikat homologacji typu zosta∏ udzielony/odmówiono jego udzielenia/cofni´to(1)

MiejscowoÊç: ..............................................................................................................................................................

Data: ............................................................................................................................................................................

Podpis: ........................................................................................................................................................................

Za∏àczniki: Pakiet informacyjny

Wyniki badaƒ

Analiza korelacji zastosowanych uk∏adów pobierania próbek z uk∏adami odniesienia(2) (jeÊli uk∏ady

si´ ró˝nià).

———————

(1) Niepotrzebne skreÊliç.

(2) Wymienione w § 3 ust. 2 rozporzàdzenia.

13/10/05

14:52

Page 13412

— 13412 —

Poz. 1681

Za∏àcznik nr 5

WZÓR

Piecz´ç

administracji

WYKAZ UDZIELONYCH CERTYFIKATÓW HOMOLOGACJI TYPU SILNIKA/ RODZINY SILNIKÓW

Numer wykazu: ...............................................................................................................................................................

Obejmuje okres od .................................. do ................................................................................................................

Nale˝y podaç nast´pujàce informacje dotyczàce ka˝dego udzielonego certyfikatu homologacji, odmowy udzielenia certyfikatu homologacji lub cofni´cia certyfikatu homologacji w wy˝ej podanym okresie

Producent: .......................................................................................................................................................................

Numer certyfikatu homologacji: ...................................................................................................................................

Powód rozszerzenia certyfikatu homologacji (je˝eli dotyczy): ...................................................................................

Marka: ..............................................................................................................................................................................

Typ silnika/ rodziny silników(1): .....................................................................................................................................

Data przyznania: .............................................................................................................................................................

Data pierwszego przyznania (w przypadku rozszerzenia): ..........................................................................................

———————

(1) Niepotrzebne skreÊliç.

13/10/05

14:52

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13413

— 13413 —

Poz. 1681

Za∏àcznik nr 6

WZÓR

Piecz´ç

administracji

WYKAZ WYPRODUKOWANYCH SILNIKÓW

Numer wykazu: ...............................................................................................................................................................

Obejmuje okres: od ..................... do ............................................................................................................................

Nale˝y podaç nast´pujàce informacje dotyczàce numerów identyfikacyjnych, typów, rodzin i numerów certyfikatów homologacji typu silników produkowanych zgodnie z wymaganiami tego rozporzàdzenia w podanym

wy˝ej okresie

Producent: .......................................................................................................................................................................

Wyrób: .............................................................................................................................................................................

Numer certyfikatu homologacji: ....................................................................................................................................

Nazwa rodziny silników(1): .............................................................................................................................................

Typ silnika

1:......

2:......

n:......

...001

...001

...001

...002

...002

...002

.

.

.

.

.

.

.

.

.

...... m

...... p

...... q

Numery identyfikacyjne

silnika

Data wydania: .................................................................................................................................................................

Data pierwszego wydania (w przypadku uzupe∏nienia): ..............................................................................................

———————

(1) Pominàç, je˝eli zachodzi potrzeba; przyk∏ad pokazuje rodzin´ silnika zawierajàcà „n” ró˝nych typów silnika, z których

by∏y wyprodukowane egzemplarze oznakowane numerami identyfikacyjnymi, poczynajàc od

... 001

a˝ do ...... m dla typu 1

... 001

a˝ do ...... p dla typu 2

... 001

a˝ do ...... q dla typu n

powietrza.

Przyk∏ady: DI NA, DI TC, DI TCA, PC NA, PC TC, PC TCA.

(3) Skróty: CAT = reaktor katalityczny, IT = wychwytywacz czàstek sta∏ych, EGR = recyrkulacja gazów wylotowych.

Dziennik Ustaw Nr 202

14:52

(1) Ciecz lub powietrze.

(2) Skróty: DI = wtrysk bezpoÊredni, PC = komora wst´pna/wirowa, NA = wolnossàcy, TC = turbodo∏adowany, TCA = turbodo∏adowany z ch∏odzeniem ∏adunku

administracji

Piecz´ç

13/10/05

———————

ARKUSZ DANYCH SILNIKÓW POSIADAJÑCYCH CERTYFIKAT HOMOLOGACJI TYPU

WZÓR

Za∏àcznik nr 7

Page 13414

13/10/05

14:51

Dziennik Ustaw Nr 202

Page 13256

— 13256 —

Poz. 1681

1681

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI I PRACY1)

z dnia 19 sierpnia 2005 r.

w sprawie szczegó∏owych wymagaƒ dla silników spalinowych w zakresie ograniczenia emisji

zanieczyszczeƒ gazowych i czàstek sta∏ych przez te silniki2)

Na podstawie art. 10 ustawy z dnia 30 sierpnia

2002 r. o systemie oceny zgodnoÊci (Dz. U. z 2004 r.

Nr 204, poz. 2087 oraz z 2005 r. Nr 64, poz. 565) zarzàdza si´, co nast´puje

Rozdzia∏ 1

Przepisy ogólne