Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 5 lutego 2003 r. w sprawie liczbowych danych odniesienia dla mieszanin alkoholu etylowego i wody

§ 1. Rozporzàdzenie okreÊla

1) wzory i metody s∏u˝àce do obliczania liczbowych

danych odniesienia dla mieszanin alkoholu etylowego i wody, zwanych dalej „mieszaninami”;

2) metody wyra˝ania zawartoÊci alkoholu, zwanej

równie˝ „mocà alkoholu”;

3) rodzaje pomiarów, jakie nale˝y wykonaç w celu wyznaczenia zawartoÊci alkoholu;

4) Podstawowe Tablice Alkoholometryczne.

§ 2. Ilekroç w rozporzàdzeniu jest mowa o

1) „tablicach alkoholometrycznych”, nale˝y przez to

rozumieç tablice zawierajàce liczbowe dane odniesienia dla mieszanin, stosowane do prawid∏owego

obliczania zawartoÊci (mocy) alkoholu w tych mieszaninach;

2) „Podstawowych Tablicach Alkoholometrycznych”,

nale˝y przez to rozumieç tablice, w których sà podane podstawowe, wyliczone, liczbowe dane odniesienia dla mieszanin;

3) „zawartoÊci (mocy) alkoholu”, nale˝y przez to rozumieç u∏amek obj´toÊciowy lub u∏amek masowy alkoholu w mieszaninie;

4) „u∏amku obj´toÊciowym q”, nale˝y przez to rozumieç stosunek obj´toÊci czystego, bezwodnego alkoholu etylowego w temperaturze 20 °C, zawartego w mieszaninie, do jej ca∏kowitej obj´toÊci w tej

samej temperaturze;

gdzie

p

— u∏amek masowy, wyra˝ony w postaci

u∏amka dziesi´tnego,

t

— temperatura, wyra˝ona w stopniach

Celsjusza, zgodnie z Mi´dzynarodowà

Praktycznà Skalà Temperatur 68,

n

= 5,

m1

= 11,

m2

= 10,

m3

= 9,

m4

= 4,

m5

= 2,

Ak, Bk, Ci, k — wspó∏czynniki liczbowe.

———————

1) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Spo∏ecznej kieruje

dzia∏em administracji rzàdowej — gospodarka, na podstawie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporzàdzenia Prezesa Rady Ministrów

z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie szczegó∏owego zakresu

dzia∏ania Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Spo∏ecznej

(Dz. U. Nr 1, poz. 5).

5) „u∏amku masowym p”, nale˝y przez to rozumieç

stosunek masy alkoholu etylowego zawartego

w mieszaninie do jej ca∏kowitej masy.

§ 3. 1. Moc alkoholu wyra˝a si´ w procentach, jako

liczb´ cz´Êci alkoholu w stu cz´Êciach mieszaniny.

2. Przy okreÊlaniu mocy, o której mowa w ust. 1, nale˝y stosowaç nast´pujàce symbole

1) „% vol” dla u∏amka obj´toÊciowego;

2) „% mas” dla u∏amka masowego.

§ 4. 1. W celu wyznaczenia mocy alkoholu nale˝y

zmierzyç

1) g´stoÊç lub u∏amek masowy lub u∏amek obj´toÊciowy w temperaturze mieszaniny;

2) temperatur´ mieszaniny.

2. Na podstawie danych, o których mowa w ust. 1,

moc alkoholu odczytuje si´ z odpowiednich tablic alkoholometrycznych.

3. Pomiary, o których mowa w ust. 1 pkt 1, wykonuje si´ za pomocà przyrzàdu pomiarowego o odpowiedniej dok∏adnoÊci, w szczególnoÊci

1) alkoholomierza lub densymetru do alkoholu;

2) piknometru;

3) g´stoÊciomierza oscylacyjnego;

4) wagi hydrostatycznej.

§ 5. 1. G´stoÊç mieszaniny ρ, wyra˝onà w kilogramach na metr szeÊcienny, w temperaturze t z zakresu

od –20 °C do +40 °C, oblicza si´ wed∏ug wzoru

2. WartoÊci wspó∏czynników liczbowych Ak, Bk, Ci, k,

o których mowa w ust. 1, okreÊla za∏àcznik nr 1 do rozporzàdzenia.

§ 6. 1. Opis Podstawowych Tablic Alkoholometrycznych, opis metod s∏u˝àcych do ich utworzenia oraz

wskazówki dotyczàce obliczania innych tablic alkoholometrycznych stosowanych w procesach pomiarowych zwiàzanych z mieszaninami zawiera za∏àcznik

nr 2 do rozporzàdzenia.

2. Podstawowe Tablice Alkoholometryczne okreÊla

za∏àcznik nr 3 do rozporzàdzenia.

§ 7. Rozporzàdzenie wchodzi w ˝ycie po up∏ywie

7 dni od dnia og∏oszenia.

Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Spo∏ecznej

J. Hausner

Za∏àczniki do rozporzàdzenia Ministra

Gospodarki, Pracy i Polityki Spo∏ecznej

z dnia 5 lutego 2003 r. (poz. 331)

Za∏àcznik nr 1

WARTOÂCI WSPÓ¸CZYNNIKÓW LICZBOWYCH Ak, Bk, Ci, k

Za∏àcznik nr 2

OPIS TREÂCI TABLIC ALKOHOLOMETRYCZNYCH I METOD S¸U˚ÑCYCH DO ICH UTWORZENIA

ORAZ WSKAZÓWKI DOTYCZÑCE ICH STOSOWANIA

1. Tablice zawarte w za∏àczniku nr 3 do rozporzàdzenia okreÊlajà

a) Tablica I: g´stoÊç w funkcji temperatury w zakresie

od –20 °C do +40 °C co 1 °C i u∏amka masowego

w zakresie od najmniejszej osiàgalnej wartoÊci do

100 % co 1 % — najmniejsza wartoÊç odpowiada

wartoÊci u∏amka masowego, przy którym w danej

temperaturze mieszanina zaczyna krzepnàç,

b) Tablica II: g´stoÊç w funkcji temperatury w zakresie od –20 °C do +40 °C co 1 °C i u∏amka obj´toÊciowego w zakresie od najmniejszej osiàgalnej wartoÊci do 100 % co 1 %,

c) Tablica IIIa: g´stoÊç w temperaturze 20 °C w funkcji u∏amka masowego w zakresie od 0 do 100 %

co 0,1 %,

d) Tablica IIIb: u∏amek obj´toÊciowy w funkcji

u∏amka masowego w zakresie od 0 do 100 % co

0,1 %,

e) Tablica IVa: g´stoÊç w temperaturze 20 °C w funkcji u∏amka obj´toÊciowego w zakresie od 0 do

100 % co 0,1 %,

f) Tablica IVb: u∏amek masowy w funkcji u∏amka

obj´toÊciowego w zakresie od 0 do 100 % co

0,1 %,

g) Tablica Va: u∏amek masowy w funkcji g´stoÊci

w temperaturze 20 °C w zakresie od 789,3 kg/m3

do 998,2 kg/m3 co 0,1 kg/m3,

h) Tablica Vb: u∏amek obj´toÊciowy w funkcji g´stoÊci w temperaturze 20 °C w zakresie od 789,3 kg/m3

do 998,2 kg/m3 co 0,1 kg/m3.

2. Przy obliczaniu tablic, o których mowa w pkt 1, korzysta si´ z wzoru, o którym mowa w § 5 ust. 1 rozporzàdzenia, oraz zale˝noÊci mi´dzy u∏amkiem obj´toÊciowym i u∏amkiem masowym, wyra˝onej wzorem

ρ20 °C

q = —————— · p,

ρ20 °C (100 %)

gdzie

q

p

ρ20 °C

— u∏amek obj´toÊciowy,

— u∏amek masowy,

— wartoÊci obliczone w funkcji u∏amka masowego z wzoru, o którym

mowa w § 5 ust. 1 rozporzàdzenia,

ρ20 °C (100 %)— g´stoÊç czystego etanolu w temperaturze 20 °C, równa 789,24 kg/m3.

3. W procesach pomiarowych zwiàzanych z mieszaninami alkoholu etylowego i wody oprócz tablic,

o których mowa w pkt 1, stosuje si´ równie˝ tablice alkoholometryczne, okreÊlajàce

a) u∏amek masowy w funkcji temperatury w stopniach Celsjusza i g´stoÊci w tej temperaturze,

b) u∏amek obj´toÊciowy w funkcji temperatury

w stopniach Celsjusza oraz g´stoÊci w tej temperaturze,

c) moc mieszaniny o temperaturze t w stopniach

Celsjusza, wyra˝onà jako u∏amek masowy albo

obj´toÊciowy, na podstawie wskazania alkoholomierza ze szk∏a sodowo-wapniowego do pomiaru u∏amka masowego albo obj´toÊciowego;

przy konstrukcji tych tablic post´puje si´ w nast´pujàcy sposób

— wartoÊci odczytanej na alkoholomierzu przyporzàdkowuje si´, odpowiednio wed∏ug Tablicy IIIa lub IVa, g´stoÊç w temperaturze 20 °C

oznaczonà jako ρ’20 °C,

— g´stoÊç rzeczywistà mieszaniny w temperaturze t oblicza si´ wed∏ug wzoru

ρt = ρ’20 °C [1 – α (t – 20 °C)],

gdzie α jest wspó∏czynnikiem cieplnej rozszerzalnoÊci obj´toÊciowej szk∏a sodowo-wapniowego, równym 25 · 10–6 °C–1,

— wartoÊç u∏amka masowego albo obj´toÊciowego dla obliczonej wartoÊci ρt oraz temperatury t odczytuje si´ z odpowiedniej tablicy lub

oblicza z odpowiedniej zale˝noÊci,

d) moc mieszaniny o temperaturze t w stopniach

Celsjusza, wyra˝onà jako u∏amek masowy albo

obj´toÊciowy, na podstawie wskazania densymetru do alkoholu, ze szk∏a sodowo-wapniowego; przy konstrukcji tej tablicy post´puje si´ analogicznie jak w lit. c, zast´pujàc ρ’20 °C wartoÊcià

odczytanà na densymetrze,

e) obj´toÊç v w temperaturze 20 °C czystego etanolu, w decymetrach szeÊciennych, zawartego

w 100 dm3 mieszaniny o temperaturze t w stopniach Celsjusza, o znanej mocy, przy za∏o˝eniu,

˝e obj´toÊç 100 dm3 by∏a mierzona za pomocà

pojemnika wykonanego z materia∏u o wspó∏czynniku cieplnej rozszerzalnoÊci obj´toÊciowej β, wywzorcowanego w temperaturze 20 °C;

wartoÊci obj´toÊci oblicza si´ wed∏ug wzoru

ρt

p

ν = —— ——————

[1 + β(t – 20 °C)] · 100

100 ρ20 °C (100 %)

lub

q

ρt

ν = —— ———

[1 + β(t – 20 °C)] · 100,

100 ρ20 °C

gdzie

p, q

ρt

— u∏amki masowe i obj´toÊciowe

wyra˝one w procentach,

— wartoÊci g´stoÊci mieszaniny

w temperaturze t, podane w Tablicy I w funkcji u∏amka masowego p, w Tablicy II w funkcji

u∏amka obj´toÊciowego q,

ρ20 °C

— wartoÊci g´stoÊci mieszaniny

w temperaturze 20 °C, podane

w Tablicy IVa w funkcji u∏amka

obj´toÊciowego q,

ρ20 °C (100 %) — g´stoÊç

czystego

etanolu

w temperaturze 20 °C, równa

789,24 kg/m3;

f) obj´toÊç ν w temperaturze 20 °C czystego etanolu, w decymetrach szeÊciennych, zawartego

w 100 kg mieszaniny o temperaturze t w stopniach Celsjusza, o znanej mocy, przy za∏o˝eniu,

˝e wa˝enie by∏o przeprowadzone w powietrzu

o g´stoÊci 1,2 kg/m3 za pomocà odwa˝ników

o wartoÊciach umownych wynikajàcych z wa˝enia w powietrzu; wartoÊci obj´toÊci oblicza si´

wed∏ug wzoru

p

103

ν = —— —————— [1 –1,2 · (1/8000 – 1/ρt)] · 100

100 ρ20 °C (100 %)

lub

q

103

ν = —— ——— [1 – 1,2 · (1/8000 – 1/ρt )] · 100,

100 ρ20 °C

Poz. 331

gdzie

p, q

— u∏amki masowe i obj´toÊciowe

wyra˝one w procentach,

ρt

— wartoÊci g´stoÊci mieszaniny

w temperaturze t, podane w Tablicy I w funkcji u∏amka masowego p, w Tablicy II w funkcji

u∏amka obj´toÊciowego q,

ρ20 °C

— wartoÊci g´stoÊci mieszaniny

w temperaturze 20 °C, podane

w Tablicy IVa w funkcji u∏amka

obj´toÊciowego q,

ρ20 °C (100 %) — g´stoÊç

czystego

etanolu

w temperaturze 20 °C, równa

789,24 kg/m3.

4. Dla tablic, o których mowa w pkt 3 lit. a i b, zakres

temperatury wynosi od –20 °C do +40 °C.

5. Przy okreÊlaniu mocy na podstawie wskazaƒ alkoholomierza lub densymetru do alkoholu, korzystajàc z tablic lub zale˝noÊci, o których mowa w pkt 3

lit. c i d, dla pomiarów wykonanych w temperaturze ró˝niàcej si´ znacznie od 20 °C, nale˝y wprowadziç poprawk´ uwzgl´dniajàcà zmian´ napi´cia powierzchniowego mieszaniny, zgodnie z danymi odniesienia, których wartoÊci okreÊla si´ w tabeli

WartoÊç napi´cia powierzchniowego γ mieszaniny alkoholu etylowego i wody w mN/m w funkcji u∏amka

masowego p i temperatury t

t

(°C)

p

(% mas)

–20

–10

0

10

20

30

40

0

—

—

75,6

74,1

72,6

71,1

69,6

10

—

—

51,4

49,7

47,9

46,1

44,4

20

—

42,7

41,3

39,8

38,4

37,0

35,6

30

36,5

35,6

34,7

33,7

32,8

31,9

31,0

40

32,7

32,0

31,3

30,6

29,9

29,2

28,5

50

31,0

30,3

29,6

28,9

28,2

27,5

26,8

60

29,8

29,1

28,4

27,7

27,0

26,3

25,6

70

28,8

28,1

27,4

26,7

26,0

25,3

24,6

80

27,8

27,0

26,3

25,6

24,8

24,1

23,4

90

26,8

26,1

25,3

24,5

23,7

22,9

22,2

100

25,8

25,0

24,1

23,3

22,4

21,6

20,7

Za∏àcznik nr 3

PODSTAWOWE TABLICE ALKOHOLOMETRYCZNE

TABLICA I

ρ = ρ (p, t)

G´stoÊç w funkcji temperatury i u∏amka masowego

krok tablicy: 1 °C; 1 % mas

zakres temperatury: od –20 °C do +40 °C

TABLICA II

ρ = ρ (q, t)

G´stoÊç w funkcji temperatury i u∏amka obj´toÊciowego

krok tablicy: 1 °C; 1 % vol

zakres temperatury: od –20 °C do +40 °C

TABLICA IIIa

ρ20 °C = ρ20 °C (p)

G´stoÊç w temperaturze 20 °C w funkcji u∏amka masowego

krok tablicy: 0,1 % mas

TABLICA IIIb

q = q(p)

U∏amek obj´toÊciowy w funkcji u∏amka masowego

krok tablicy: 0,1 % mas

TABLICA IVa

ρ20 °C = ρ20 °C (q)

G´stoÊç w temperaturze 20 °C w funkcji u∏amka obj´toÊciowego

krok tablicy: 0,1 % vol

TABLICA IVb

p = p(q)

U∏amek masowy w funkcji u∏amka obj´toÊciowego

krok tablicy: 0,1 % vol

TABLICA Va

p = p (ρ 20 °C)

U∏amek masowy w funkcji g´stoÊci w temperaturze 20 °C

krok tablicy: 0,1 kg/m3

zakres g´stoÊci: od 789,3 kg/m3 do 998,2 kg/m3

TABLICA Vb

q = q (ρ 20 °C)

U∏amek obj´toÊciowy w funkcji g´stoÊci w temperaturze 20 °C

krok tablicy: 0,1 kg/m3

zakres g´stoÊci: od 789,3 kg/m3 do 998,2 kg/m3

331

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPO¸ECZNEJ1)

z dnia 5 lutego 2003 r.

w sprawie liczbowych danych odniesienia dla mieszanin alkoholu etylowego i wody

Na podstawie art. 9 pkt 9 ustawy z dnia 11 maja

2001 r. — Prawo o miarach (Dz. U. Nr 63, poz. 636

i Nr 154, poz. 1800 oraz z 2002 r. Nr 155, poz. 1286

i Nr 166, poz. 1360) zarzàdza si´, co nast´puje