Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1997 r. w sprawie ważności referendum konstytucyjnego przeprowadzonego w dniu 25 maja 1997 r.

-

2487 -

Poz. 489 i 490

Załącznik nr 2

WYKAZ SZKÓŁ NADZOROWANYCH PRZEZ MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI I FUNKCJONUJĄCYCH PRZY

ZAKŁADACH KARNYCH ·

1. Zespół Szkół dla Dorosłych w Barczewie

13. Zespół Szkół dla Dorosłych w Strzelcach Opolskich

2. Zespół Szkół dla Dorosłych w Bydgoszczy-Fordonie

14. Zespół Szkół dla Dorosłych w Sztumie

3. Zespół Szkół dla Dorosłych w Czarnem

15. Zespół Szkół dla Dorosłych w Tarnowie

4. Zespół Szkół dla Dorosłych w Grudziądzu

16. Zespół Szkół dla Dorosłych w Uhercach

5. Zespół Szkół dla Dorosłych wiławie

17. Zespół Szkół dla Dorosłych w Warszawie-Białołęce

6. Zespół Szkół dla Dorosłych w Nowym Wiśniczu

7. Zespół Szkół dla Dorosłych w Nysie

18. Zespół Szkół dla Dorosłych we Włocławku

8. Zespół Szkół dla Dorosłych w Płocku

19. Zespół Szkół dla Dorosłych we Włodawie

9. Zespół Szkół dla Dorosłych w Rawiczu

20. Zespół Szkół dla Dorosłych w Wojkowicach

10. Zespół Szkół dla Dorosłych w Siedlcach

21. Zespół Szkół dla Dorosłych w Wołowie

11. Zespół Szkół dla Dorosłych w Sieradzu

12. Zespół Szkół

Szczeci ński m

dla

Dorosłych

w

Stargardzie

22. Zespół Szkół dla Dorosłych we Wrocławiu

23. Zespół Szkół dla Dorosłych we Wronkach

490

Sygn. akt III SW 435/97

UCHWAŁA SĄDU NAJWVŻSZEGO

z dnia 15 lipca 1997 r.

w sprawie ważności referendum konstytucyjnego przeprowadzonego w dniu 25 maja 1997 r.

Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

przewodniczący: Prezes Sądu Najwyższego -

Jan

Wasilewski,

sędziowie Sądu Najwyższego: Teresa FlemmingKulesza, Józef lwuiski, Kazimierz Jaśkowski, Adam Józefowicz, Andrzej Kijowski (autor uzasadnienia), Roman Kuczyński, Jerzy Kuźniar, Jerzy Kwaśniewski, Janusz Łętowski, Maria Mańkawska, Zbigniew Myszka,

Teresa Romer, Walerian Sanetra, Jadwiga Skibińska­

Adamowicz, Stefania Szymańska, Maria Tyszel, Barbara Wagner, Andrzej Wasilewski, Andrzej Wróbel,

protokolanci: Monika Nieznańska, Katarzyna Wróblewska,

z udziałem Zastępcy Prokuratora Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej Tadeusza Stępnia i Przewodniczącego Państwowej Komisji Wyborczej Wojciecha

Łączkowskiego,

na posiedzeniu jawnym w dniu 15 lipca 1997 r.

na podstawie sprawozdania Państwowej Komisji

Wyborczej z przebiegu referendum konstytucyjnego

przeprowadzonego w dniu 25 maja 1997 r. oraz wydanych przez Sąd Najwyższy opinii w sprawie protestów

przeciwko ważności referendum i po wysłuchaniu

wniosków Zastępcy Prokuratora Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej oraz Przewodniczącego Państwo­

wej Komisji Wyborczej,

działając na podstawie art. 36 ust. 3 ustawy z dnia

29 czerwca 1995 r. o referendum (Dz. U. Nr 99,

poz. 487),

podjął następującą uchwałę

referendum konstytucyjne przeprowadzone

w dniu 25 maja 1997 r. na podstawie zarządze­

nia Prezydenta Rzeczypospo lite j Polskiej z dnia

2 kwietnia 1997 r. (Dz . U. Nr 31, p oz . 174)

jest ważn e.

Przewodniczący: Jan Wasilewski

Prezes Sądu Najwyższeg o

Sędziowie Sądu Najwyższego : Teresa Flemming-Kule-

sza, Józef lwu Iski, Kazimierz Jaśkowski, Adam Józefowicz, Andrzej Kijowski, Roman Kuczyński, Jerzy Kuźniar, Jerzy Kwaśniewski, Janusz Łętowski,

Maria Mańkowska, Zbigniew Myszka, Teresa Romer, Walerian Sanetra, Jadwiga Skibińska-Adamo­

wicz, Stefania Szymańska, Maria Tyszel, Barbara

Wagner, Andrzej Wasilewski, Andrzej Wróbel

-

2488-

Uzasadnienie

Orzeczenie w przedmiocie ważności referendum

konstytucyjnego, przewidziane wart'. 36 ust. 3 ustawy

z dnia 29 czerwca 1995 r. o referendum (Dz. U. Nr 99,

poz. 487), Sąd Najwyższy wydaje na podstawie

i w granicach przesłanek określonych wart. 35 ust. 1

ustawy oraz - w myśl art. 36 ust. 2 ustawy - przy odpowiednim zastosowaniu przepisów ustawy z dnia 28

maja 1993 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 45, poz. 205 ze zmianami). Znaczy to, że Sąd Najwyższy powinien na podstawie sprawozdania Państwowej Komisji Wyborczej

z przebiegu referendum konstytucyjnego i opinii wydanych przez składy orzekające w sprawach poszczególnych protestów, jak też po zapoznaniu się ze stanowiskiem Prokuratora Generalnego stwierdzić, czy popełniono przestępstwo przeciwko referendum, a także

czy naruszono przepisy ustawy o referendum dotyczą­

ce głosowania, ustalenia wyników głosowania lub wyniku referendum oraz ocenić, czy zachowania te mogły mieć bądź miały wpływ na wynik referendum konstytucyjnego.

Przeciwko ważności referendum konstytucyjnego

przeprowadzonego w dniu 25 maja 1997 r. wniesiono

433 protesty, spośród których Sąd Najwyższy 259 protestów pozostawił bez dalszego biegu, natomiast 7

protestów zostało zwróconych z powodu ich niepodpisania. Merytorycznemu badaniu poddano zatem 167

protestów. Ich zarzuty zostały w 103 przypadkach

uznane za bezzasadne. Natomiast odnośnie do pozostałych 64 protestów trzyosobowe składy Sądu Najwyższego wyraziły opinie, że ich zarzuty są zasadne.

Naruszenia prawa będące przedmiotem tych zarzutów

pozostawały jednak w 30 przypadkach bez wpływu na

wynik głosowania w obwodach. Zarzuty doniosłe dla

wyniku wspomnianego głosowania stwierdzono więc

w 34 przypadkach naruszeń prawa dotyczącego referendum. Wśród nich 28 naruszeń prawa mogło mieć,

a 6 naruszeń miało wpływ na wynik głosowania.

Po zapoznaniu się z opiniami wyraźonymi w sprawach poszczególnych protestów, Sąd Najwyższy orzekający w pełnym składzie Izby Administracyjnej, Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych zakwestionował wiarygodność wyników głosowania w obwodach nr 1 w Lubojnie (woj. częstochowskie) i nr 1 w Pleśnej (woj. tarnowskie). W związku z tym Sąd Najwyższy uchwałą z dnia

8 lipca 1997 r., III SW 434/97, podjętą na podstawie art.

37 ust. 1 ustawy o referendum, unieważnił głosowanie

w tych obwodach . Zakresem tego unieważnienia Sąd

Najwyższy objął również głosowanie w obwodzie nr 3

w Kutnie (woj. płockie), biorąc z urzędu pod rozwagę

naruszenia prawa w czasie głosowania w tym obwodzie, opisane w sprawozdaniu Państwowej Komisji

Wyborczej z przebiegu referendum .

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 1997 r.

została

przekazana

Państwowej

Komisji Wyborczej,

Poz. 490

która na podstawie art. 37 ust. 1 i 2 w związku z art. 34

ust. 3 ustawy o referendum dokonała w tymże dniu korekty wyników głosowania i wyniku referendum.

Na posiedzeniu w dniu 15 lipca 1997 r., wyznaczonym dla podjęcia uchwały w przedmiocie ważności referendum konstytucyjnego, Przewodniczący Państwo­

wej Komisji Wyborczej pozostawił rozstrzygnięcie do

uznania Sądu Najwyższego. Natomiast Zastępca Prokuratora Generalnego wniósł o uznanie referendum za

ważne.

Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zważył, co następuje

Kluczowe znaczenie dla treści orzeczenia

Sądu

Najwyższego ma kwestia dopuszczalności oraz zasadności zarzutów odnośnie do naruszenia przepisów

ustawy o referendum dotyczących ustalenia wyniku

referendum. Ustawa o referendum odróżnia "wynik

głosowania" i "wynik referendum" . Wyniki głosowa­

nia w obwodzie są ustalane przez obwodowe komisje

do spraw referendum (art. 29 ustawy), a w województwach - przez wojewódzkie komisje do spraw referendum na podstawie protokołów głosowania w obwodach (art. 33 ust. 2 ustawy). Przepis art. 34 ust. 3

pkt 1 ustawy stanowi natomiast, że Państwowa Komisja Wyborcza "ustala wynik referendum i sporządza

protokół o wyniku referendum". Znaczeniowy zakres

zwrotu "ustala wynik referendum" nie może być jednak sprowadzony do arytmetycznego podsumowania zbiorczych wyników głosowania w województwach i traktowany jako synonim zbiorczego wyniku

głosowania w całym kraju. Ustalenie w referendum,

jaka liczba głosujących opowiedziała się za poszczególnymi rozwiązaniami, nie jest bowiem celem samym w sobie, lecz jedynie środkiem do celu w postaci ustalenia, za którym z dwóch, czy za którym z wię­

cej niż dwóch rozwiązań opowiedziała się większość

biorących udział w głosowaniu i czy ich liczba przekroczyła połowę uprawnionych do udziału w głoso­

waniu. Innymi słowy, chodzi o ustalenie, czy referendum przyniosło rozstrzygnięcie (art. 9 ust. 2) i czy rozstrzygnięcie to jest zarazem wiążące (art. 9 ust. 1), co

właściwe organy państwowe zobowiązuje do niezwłocznego podjęcia czynności dla realizacji wyniku

referendum (art. 10 ustawy). Ustalenie wyniku referendum zwykłego musi być zatem co do zasady rozumiane jako obliczenie wyniku głosowania w skali

wszystkich obwodów oraz jako stwierdzenie jego rozstrzygającego lub wiążącego charakteru.

Jest charakterystyczne, że w obwieszczeniu z dnia

20 lutego 1996 r. o wynikach głosowania i wynikach

referendów przeprowadzonych w dniu 18 lutego

1996 r. (Dz. U. Nr 22, poz. lQl) Państwowa Komisja

Wyborcza podała nie tylko liczbę głosujących za poszczególnymi wariantami odpowiedzi, ale wyraźnie

pona~:lto stwierdziła, że "wynik referendum nie jest

-

2489 -

Poz. 490

Natomiast w obwieszczeniu Państwowej dum konstytucyjnym więcej niż połowy osób uprawKomisji Wyborczej z dnia 26 maja 1997 f. o wynikach nionych do głosowania.

głosowania i wyniku referendum konstytucyjnego

Powoływany już przepis art. 11 ust. 1 ustawy konprzeprowadzonego w dniu 25 maja 1997 r. (Dz. U. Nr

stytucyjnej

z dnia 23 kwietnia 1992 r. stanowi wyraź­

54, poz. 353) zabrakło wypowiedzi o prawnych skutnie,

źe

przyjęcie

Konstytucji w referendum następuje

kach tego referendum, lecz jej funkcję pełni stwierwówczas,

gdy

opowiedziała

się za nią większość biodzenie zawarte w pkt III obwieszczenia, że : "większość

.

rących

udział

w

głosowaniu.

Jednoznacznie brzmiący

biorących udział w głosowaniu wynosi 6.069.896

przepis

ustawy

konstytucyjnej

nie ustalił więc

osób. Na postawione pytanie "Czy jesteś za przyję­

quorum

biorących

udział

w

głosowaniu,

oddając

ciem Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej uchwalowiernie

intencje

ustrojodawcy

wynikające

wprost

nej przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia

z

treści

protokołów

11

i

13

posiedzenia

Sejmu

I

kaden1997 r." większość głosujących udzieliła pozytywnej

cji,

zwołanych

w

marcu

i

kwiet

niu

1992

r.

W

toku

deodpowiedzi ("TAK").

baty sejmowej dominowały wypowiedzi przeciwne

Cytowane stwierdzenie jest adekwatne do specy- uzależnianiu skuteczności referendum od liczby

ficznego charakteru ratyfikacyjnego referendum kon- uczestników głosowania. Szansę przyjęcia nowej

stytucyjnego, przewidzianego w ustawie konstytucyj- Konstytucji uważano za dobro ważniejsze niż ryzyko

nej z dnia 23 kwietnia 1992 r. o trybie przygotowania poparcia jej przez mniejszość elektoratu, a oczekiwai uchwalenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej nie w referendum frekwencji przekraczającej próg

(Dz. U. Nr 67, poz. 336 ze zmianami). Ustawa ta stano- 50% osób uprawnionych oceniano jako nierealne.

wi bowiem, że Konstytucję RP uchwaloną przez Zgro- Twierdzono też, że wynik referendum powinien być

madzenie Narodowe przyjmuje Naród w drodze refe- wyrazem świadomego wyboru, a nie obywatelskiej

rendum konstytucyjnego (art. 1 ust. 1), którego prze- bierności. Tymczasem przyjęcie określonego quorum

prowadzenie zarządza Prezydent RP, przy czym przy- udziału w referendum sprawiłoby, źe o jego losach

jęcie Konstytucji w referendum następuje wówczas,

decydowaliby faktycznie ci z obywateli, którzy do gło­

gdy opowiedziała s i ę za nią większość biorących sowania nie poszli. Przyjęcie w referendum progu

udział w głosowaniu (art. 11 ust. 1). Wyniku referenuczestnictwa oznaczałoby ponadto nałożenie na obydum konstytucyjnego nie sposób zatem kwalifikować wateli obowiązków politycznych, gdy tymczasem zaw kategoriach "wiążący" albo "nie wiążący", a jedy- interesowany ma wolny wybór uczestniczenia albo

nie według kryterium "przyjęcia" bądź "nieprzyjęcia" nieuczestniczenia w głosowaniu, chociaż skutki tego

Konstytucji przez większość spośród obywateli biorą­ wyboru nie mogą być przerzucane na państwo. Podcych udział w głosowaniu. Tak rozumiany wynik refe- kreślano wreszcie, że nieprzyjęcie Konstytucji z poworendum konstytucyjnego jest implicite zawarty w tre- du zbyt niskiej frekwencji nie przyniosłoby ustrojości pkt III obwieszczenia Państwowej Komisji Wybordawcy jednoznacznych informacji, które mógłby wyczej, gdyż Komisja stwierdziła, że określona wart. 11 korzystać w toku dalszych prac nad ustawą zasadniust. 1 ustawy konstytucyjnej jedyna przesłanka przy- czą. Przytoczone argumenty pokazują, że sposób urejęcia Konstytucji została spełniona , z czego należało

gulowania referendum konstytucyjnego nie był pownosić, iż Konstytucja jest przyjęta. Takiej oceny trezbawiony aksjologicznego uzasadnienia, co nie wyści pkt III obwieszczenia Komisji nie zmienia fakt, że

klucza ferowania różnych jego ocen.

brak w nim również wyraźnego zastrzeżenia o przyję­

Instytucja referendum została teź uregulowana

ciu Konstytucji pod zawieszającym warunkiem orzeczenia przez Sąd Najwyższy o ważności samego refe- w tzw. Małej Konstytucji, czyli w ustawie konstytucyjrendum. Wspomniany warunek wynika bowiem nej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stowprost z art. 36 ust. 3 ustawy o referendum, do które- sunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą

go odsyła art. 10 ust. 3 ustawy konstytucyjnej, stano- Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym (Dz. U. Nr 84, poz. 426 ze zmianami). Przepis

wiący, że za przyjęciem albo przeciw przyjęciu Konstytucji obywatele opowiadają się w referendum prze- art. 19 Małej Konstytucji stanowi , że referendum moprowadzonym w trybie określonym przez ustawę że być przeprowadzone w sprawach o szczególnym

znaczeniu dla Państwa (ust. 1), przy czym prawo rozzwykłą, czyli ustawę o referendum.

pisania referendum przysługuje Sejmowi lub PrezySąd Najwyższy uważa zatem, że zarzut protestów

dentowi za zgodą Senatu (ust. 2), zaś wynik referendotyczący deklaratoryjnego stwierdzenia w obwieszdum jest wiążący, jeżeli uczestniczyła w nim więcej niż

czeniu Komisji o przyjęciu Konstytucji mieści się połowa uprawnionych do głosowania (ust. 3). Natow przedmiotowych ramach protestu przeciw ważności miast art. 19 ust. 4 Małej Konstytucji stanowi, że "zareferendum, tzn. jest dopuszczalny i powinien być pod- sady i tryb przeprowadzenia referendum określa ustadany merytorycznej ocenie. Ocena ta wymaga zatem wa".

odpowiedzi na pytanie, czy wspomniany zarzut protestów jest zasadny, a więc czy przyjęcie Konstytucji

Porównanie referendum konstytucyjnego oraz reuchwalonej przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 ferendum ukształtowanego przez Małą Konstytucję

kwietnia 1997 r. wymagało uczestniczenia w referen- prowadzi do wniosku, że są to dwie różne instytucje

wiążący" .

-

2490-

prawne. Referendum konstytucyjne ma bowiem obligatoryjny, stanowczy i ratyfikacyjny charakter. Natomiast referendum według Małej Konstytucji jest fakultatywne, opiniodawcze albo stanowcze (zależnie od

liczby biorących udział w głosowaniu), co pośrednio

dowodzi, że jest to referendum poprzedzające uchwalenie aktu normatywnego. Kompetencja do zarządze­

nia referendum konstytucyjnego przysługuje wyłącz­

nie Prezydentowi, gdy tymczasem kompetencję do rozpisania referendum według Małej Konstytucji mają

Sejm oraz Prezydent za zgodą Senatu. Ustawa konstytucyjna z 23 kwietnia 1992 r. określa zatem podstawowe zasady referendum konstytucyjnego, pozostawiając ustawie zwykłej określenie tylko trybu przeprowadzenia referendum, podczas gdy Mała Konstytucja

przekazuje ustawie zwykłej zarówno procedurę, jak też

"zasady" przeprowadzenia referendum. Wspomniana

procedura - uregulowana w odrębnej ustawie o referendum - stanowi więc jedyny element łączący oba

rodzaje referendum. W tej sytuacji uzasadniony jest

wniosek, że hierarchicznie równorzędne normy prawne dotyczące referendum konstytucyjnego oraz referendów innych niż konstytucyjne (zwykłych) mają odrębne zakresy zastosowania i normowania. Między tymi normami systemu prawnego nie ma dlatego

sprzeczności, której usunięcie wymagałoby sięgania

do reguł kolizyjnych. Wniosku tego nie podważa powoływanie się na argument ze sformułowania art. 19

ust. 1 Małej Konstytucji o rozpisywaniu referendum

"w sprawach o szczególnym znaczeniu dla Państwa".

Można bowiem powiedzieć, że przyjęcie nowej Konstytucji jest dla Państwa sprawą jedyną w swoim rodzaju

i dlatego referendum konstytucyjne zostało unormowane w odrębnej ustawie konstytucyjnej.

Wzajemna relacja obu wyżej interpretowanych

ustaw konstytucyjnych uległa ograniczonej zmianie po

nowelizacji ustawy z 23 kwietnia 1992 r., dokonanej

ustawą z dnia 22 kwietnia 1994 r. (Dz. U. Nr 61,

poz. 251). Ustawa nowelizacyjna przewidziała bowiem

w przepisie art. 2c ust. 1 możliwość przeprowadzenia

referendum w sprawie zasad, na których miałaby się

opierać Konstytucja. Takie referendum wstępne było­

by odmianą referendum konstytucyjnego tylko ze

względu na ustrojowy charakter przedmiotu poddanych mu rozstrzygnięć. Natomiast w świetle pozostałych kryteriów klasyfikacji referendów można by takie

referendum zaliczyć do referendów zwykłych. Dlatego

ustrojodawca w przepisie art. 2c ust. 2 ustawy

z 23 kwietnia 1992 r. postanowił konsekwentnie, że zasady, przedmiot i tryb przeprowadzania wstępnego referendum konstytucyjnego określa ustawa.

Krzyżowanie się zakresów normowania i zastosowania norm ustawy konstytucyjnej z 23 kwietnia

1992 r. i Małej Konstytucji w części dotyczącej wstęp­

nego referendum konstytucyjnego oraz referendów

zwykłych znalazło ułomny pod względem technicznolegislacyjnym kształt w chronologicznie najpóźniejszej

ustawie z dnia 29 czerwca 1995 r. o referendum, a wła-

Poz. 490

ściwie o referendach. Ustawa ta odnosi się bowiem za-

równo do referendum z art. 19 Małej Konstytucji, jak

też do obu referendów konstytucyjnych. Przepis art. 1

ustawy stanowi przy tym, że reguluje ona "zasady

i tryb przeprowadzenia" tych wszystkich referendów,

chociaż ustrojodawca dopuścił tak szeroki zakres ustawy zwykłej jedynie wobec referendum z Małej Konstytucji oraz wobec wstępnego referendum konstytucyjnego, zezwalając w tym wypadku również na określe­

nie "przedmiotu" takiego referendum (art. 14 ust. 2

ustawy o referendum). Natomiast przy ratyfikacyjnym

referendum konstytucyjnym odesłaniem do regulacji

w ustawie zwykłej objął ustrojodawca wyłącznie "tryb

przeprowadzenia referendum". Wszelkie wątpliwości,

jakie stylizacja lub zwłaszcza systematyka ustawy o referendum może nasuwać w części dotyczącej ratyfikacyjnego referendum konstytucyjnego, powinny być zatem interpretowane w kierunku zapewniającym zgodność wykładni z treścią norm ustawy konstytucyjnej

z 23 kwietnia 1992 r. Dotyczy to między innymi art. 13

ust. 1 ustawy o referendum, który stanowi zbędne

w istocie powtórzenie zasady z art. 11 ust. 1 ustawy

konstytucyjnej z 23 kwietnia 1992 r. o przyjęciu Konstytucji w referendum, jeżeli opowiedziała się za nią więk­

szość biorących udział w głosowaniu i która to zasada

nie może być mieszana ze sprawą wiążącego charakteru referendum, uregulowaną wart. 9 ustawy referendainej. Chociaż przepis ten jest usytuowany w rozdziale 1 ustawy ("Zasady ogólne"), to ma z wyżej podanych względów odpowiednie zastosowanie jedynie do

wstępnego referendum konstytucyjnego, co zresztą

wynika jednoznacznie z art. 14 ust. 5 ustawy.

Identyczne stanowisko zajął również Trybunał Konstytucyjny, który w uzasadnieniu uchwały z dnia 13 lutego 1996 r. (sygn. W 1/96) w sprawie powszechnie

obowiązującej wykładni art. 9 ustawy o referendum

stwierdził, że w odniesieniu do referendum zarządzo­

nego przez Prezydenta Rzeczypospolitej na podstawie

art. 9 ust. 1 ustawy konstytucyjnej z dnia 23 kwietnia

1992 r. sam ustrojodawca określił, iż przyjęcie Konstytucji w referendum następuje wówczas, gdy opowiedziała się za nią większość biorących udział w głosowa­

niu (art. 11 ust. 1), pozostawiając ustawodawcy określenie tylko trybu przeprowadzenia referendum konstytucyjnego (art. 10 ust. 3).

Z powyższych rozważań wynika, że najpoważniej­

szy zarzut protestów, dotyczący naruszenia przepisów

ustawy o referendum dotyczących ustalenia co do wyniku referendum, jest bezzasadny. Z treści opinii wyrażonych przez składy Sądu Najwyższego orzekające

w sprawach poszczególnych protestów wynika, że

kwestia ważności referendum wymaga jeszcze weryfikacji z punktu widzenia zarzutów dotyczących procedowania obwodowych komisji do spraw referendum,

umieszczenia plakatów agitacyjnych w lokalach wyborczych lub w budynkach będących ich siedzibą oraz

pozbawienia możliwości udziału w referendum obywateli zamieszkałych poza krajem, zwłaszcza w Repu-

-

2491 -

blice Francuskiej. Odnośnie do pierwszej grupy zarzutów należy zauważyć, że obejmuje ona różnego rodzaju uchybienia w trybie dokonywania czynności, które

w celu zapewnienia sprawnego, spokojnego i rzetelnego przebiegu głosowania oraz ustalenia jego wyniku zostały obwodowym komisjom określone szczegółowo w ustawie o referendum oraz - z mocy zawartych w niej odesłań - w Ordynacji wyborczej do Sejmu, a zwłaszcza w uchwale Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 14 kwietnia 1997 r. w sprawie wytycznych dla obwodowych komisji do spraw referendum,

dotyczących przygotowania i przeprowadzenia referendum konstytucyjnego zarządzonego na dzień 25

maja 1997 r. (Monitor Polski Nr 24, poz. 238). Wspomniane uchybienia dotyczyły w szczególności reguł

obchodzenia się z kartami do głosowania, zasad wypełniania protokołu głosowania oraz sposobu jego

przekazywania do komisji wojewódzkiej. Nawet usprawiedliwione zarzuty o proceduralnym charakterze

obejmowały jedynie uchybienia nie mające w zasadzie żadnego wpływu na ustalenie wyniku głosowania

w obwodzie. W przeciwnym razie, a więc w sytuacji,

gdy uchybienia te zniekształciły wynik głosowania

bądź w połączeniu z innymi jeszcze zdarzeniami dotyczącymi komisji lub jej członków stawiały pod znakiem

zapytania rzetelne odzwierciedlenie woli głosujących,

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 lipca 1997 r., III SW

434/97, orzekł o unieważnieniu głosowania w obwodach nr 1 w Lubojnie (woj. częstochowskie) i nr 1

w Pleśnej (woj. tarnowskie) oraz nr 3 w Kutnie (woj.

płockie).

Sąd Najwyższy podkreśla też, że niezgodne z art.

42 ust. 2 Ordynacji wyborczej do Sejmu jest umieszczenie w dniu referendum w lokalu do głosowania jakiegokolwiek plakatu nie mającego charakteru "urzę­

dowego obwieszczenia wyborczego". Złamaniem zakazu wynikającego z powołanego przepisu było więc

umieszczenie w dniu 25 maja 1997 r. w lokalach do

głosowania choćby przez krótki czas plakatu z hasłem: "My naród Polski, wszyscy obywatele Rzeczypospolitej - Konstytucję ustanawiamy". Kwestia,

czy treść lub forma tego plakatu powinny być kwalifikowane jako agitacja, ma wobec tego doniosłość

tylko dla przypadków jego umieszczenia "na terenie

budynku", w którym znajdował się lokal do głosowa­

nia, gdyż w takim zakresie przepis art. 42 ust. 1 Ordynacji zakazuje również agitowania. Podobna ocena

wspomnianego plakatu jest - zdaniem Sądu Najwyższego możliwa, zwłaszcza że ustawodawca

nie konkretyzuje pojęcia "agitacja", a zatem nie wyklucza rozumienia jej - zgodnie ze znaczeniem tego

słowa - jako każdego oddziaływania na opinię w celu zjednania zwolenników dla jakiejś sprawy, poglą­

du czy idei, w tym wypadku dla sprawy przyjęcia

Konstytucji.

Przedmiot lub metoda agitacji nie są jednak obojętne, jeżeli oceniać je w płaszczyźnie wpływu na wy-

nik głosowania lub wynik referendum. Z tego punktu

widzenia wspomniany plakat nawet w razie przypisania mu agitacyjnego charakteru nie daje racjonalnych przesłanek do twierdzenia o istnieniu takiego

wpływu. Należy bowiem zakładać, że udział w referendum wzięły osoby wcześniej już zdecydowane między innymi pod wpływem biegunowych ocen

Konstytucji, ferowanych w kampanii referendalnej jak głosować i tej decyzji nie był w stanie zmienić

sporny plakat. Gdyby zresztą przypisywać plakatom

podobne znaczenie, to przy ich pomocy można by

zmieniać społeczne zachowania ludzi. Tymczasem

znajomość ludzkich reakcji na zewnętrzne presje lub

sugestie pokazuje, że niektóre osoby pod wpływem

nacisku zachowują się przeciwnie w stosunku do

oczekiwań agitującego. Autentycznym zagrożeniem

dla niezakłóconego przebiegu wyborów lub referendów jest natomiast propaganda i agitacja zawierają­

ca dane lub informacje nieprawdziwe, wobec czego

prawodawca uregulował sposoby ich zwa lczania nawet w okresie tzw. ciszy bezpośrednio poprzedzającej

głosowanie (art. 139 Ordynacji wyborczej do Sejmu).

Inne formy zakłócania spokoju w czasie i w miejscu

głosowania należałoby zatem traktować głównie jako naruszenie powszechnie akceptowanych reguł politycznej kultury, mających wprawdzie prawną doniosłość, ale nie podlegających prawnemu sankcjonowaniu. Dlatego Sąd Najwyższy nie stwierdził przesła­

nek do unieważnienia głosowania w obwodach,

w których ekspozycja plakatu miała miejsce. Tym

bardziej nie jest więc możliwe kwestionowanie na tej

podstawie ważności referendum w skali ogólnopolskiej.

Sąd Najwyższy podziela również opinię o bezzasadności

zarzutów dotyczących udziału w referendum obywateli polskich przebywających poza granicami kraju. Wymaganie posiadania przez nich waż­

nych paszportów wynika bowiem expressis verbis

z art. 12 ust. 2 ustawy o referendum. Natomiast nieprzeprowadzenie referendum konstytucyjnego na

terytorium Republiki Francuskiej było spowodowane kolizją z równocześnie odbywającymi się tam wyborami parlamentarnymi. Wskutek tego doszło

wprawdzie do zniesienia wyznaczonych wcześniej

we Francji obwodów do głosowania w referendum

konstytucyjnym, ale nie pozbawiło to zainteresowanych prawa udziału w referendum, gdyż prawo to

mogli zrealizować w krajach sąsiednich oraz w Polsce. Takie utrudnienia w urzeczywistnianiu praw publicznych mogą być niekiedy faktycznym skutkiem

stałego bądź czasowego pobytu obywatela poza

granicami kraju. Zniesienie obwodów do głosowa­

nia we Francji było zresztą skutkiem znalezienia się

polskich organów państwowych w swoistym stanie

wyższej konieczności, zmuszającym do wyboru pomiędzy wydłużeniem stosunkowo nielicznej grupie

obywateli drogi do najbliższego lokalu wyborczego

a ważniejszym dobrem publicznym, w postaci przeprowadzenia referendum konstytucyjnego w zapla-

-

2492

nowanym terminie i utrzymania dobrych stosunków

z Francją. Wspomniany wybór nie był zatem działa­

niem bezprawnym, a poza tym należy go kwalifikować jako "uzasadniony przypadek" w rozumieniu

art. 24 ust. 2 w związku z art. 24 ust. 3 ustawy o referendum.

Przeprowadzone analizy prowadzą do konkluzji, że

również pozostałe zarzuty protestów (obok zarzutu nieuczestniczenia w referendum więcej niż 50% osób

uprawnionych do głosowania) są bezzasadne lub nie

miały wpływu na wynik referendum, skorygowany

w obwieszczeniu Państwowej Komisji Wyborczej

z dnia 8 lipca 1997 r. Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 36 ust. 3 ustawy o referendum w związku z art.

128 ust. 1 Ordynacji wyborczej do Sejmu podjął

uchwałę o ważności referendum.

Orzekając o ważności referendum, Sąd Najwyższy

stwierdził, że Konstytucja została przyjęta.

Przewodniczący: Jan Wasilewski.

Prezes Sądu Najwyższego

Sędziowie Sądu Najwyższego: Teresa Flemming-Kule-

sza, Józef lwu Iski, Kazimierz Jaśkowski, Adam Józefowicz, Andrzej Kijowski, Roman Kuczyński, Jerzy Kuźniar, Jerzy Kwaśniewski, Janusz Łętowski,

Maria Mańkowska, Zbigniew Myszka, Teresa Romer, Walerian Sanetra, Jadwiga Skibińska-Adamo­

wicz, Stefania Szymańska, Maria Tyszel, Barbara

Wagner, Andrzej Wasilewski, Andrzej Wróbel.

Egzemplarze bieżące i z lat ubiegłych oraz załączniki można nabywać na podstawie nadesłanego zamówienia w Wydziale Wydawnictw i Poligrafii

Gospodarstwa Pomocniczego Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, ul. Powsińska 69/71, 02-903 Warszawa

Reklamacje z powodu hiedoręczenia poszczególnych numerów zgłaszać należy na piśmie do Wydziału Wydawnictw i Poligrafii

Gospodarstwa Pomocniczego Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, ul. Powsińska 69/71, 02-903 Warszawa,

do 15 dni po otrzymaniu następnego kolejnego numeru

o wszelkich zmianach nazwy prenumeratora lub adresu prosimy niezwłocznie informować na piśmie Wydział Wydawnictw i Poligrafii

Gospodarstwa Pomocniczego Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

Wydawca: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów

Redakcja: Departament Legislacyjny Rządu, Al. Ujazdowskie 1/3,00-583 Warszawa, P-29

Skład, druk i kolportaż: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Gospodarstwa Pomocniczego Kancelarii Prezesa Rady Ministrów

ul. Powsińska 69/71, 02-903 Warszawa, tel. 694-67-50, 694-67-52 i 694-67-03, fax 694-62-06

Tłoczono z polecenia Prezesa Rady Ministrów w Wydziale Wydawnictw i Poligrafii Gospodarstwa Pomocniczego Kancelarii Prezesa Rady Ministrów,

ul. Powsińska 69/71, 02-903 Warszawa

Zam.674/W/C/97

ISSN 0867-3411

Cena 1 zł 60 gr