Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 marca 1989 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych.

§ 2. Pojazdami mechanicznymi w rozumieniu rozporządzenia są

•l) pojazdy podlegające rejestracji w PRL do przepisów prawa o ruchu drogowym rowery,

stosownie

Oraz moto,-

2) inne pojazdy nieszynowe, będące w posiadaniu jednostek Ipodległych Ministrom Obrony Narodowej i Spraw

Wewnętrznych, napędzane umieszczonym na nich siI- _

nikiem zasilanym z własnego źródła energii, wraz z

ciągniętym wszelkiego rodzaju sprzętem,

3) pojazdy zarejestrÓiwane za granicą,

4) pojazdy zarejestrowane w PRL, zaopatrzone w poI- '

skie tablice rejestracyjne dyplomatyczne ' lub cudzoziemskie.

.

,',7. -"

.

~

.... '"

:r'/

Dziennik Ustaw Nr 18

Poz. '100

310 -

'(l-

§ 3. Przez użyte w

1)

rozporządzen,iu określenia

zakład ubezpieczeń -

rozumie się Państwowy Zakład

(PZU) oraz Towarzystwo Ubezpieczań

i Reasekuracji "Warta", Spółka Akcyjna (TUiR

"Wartali),

Ubezpieczeń

2) osoba bliska - rozumie się małżonkę., dzieci, pasierbów, d~eci -przysposobtone albo przyjęte na wychowąnie, rodziców, przysposabiających, rodzeństwo, ojczyma, macochę, teściów, dziadków, . wnuki, zięciów

i synowe,

3} osoba krajowa lub osoba zagraniczna ---:- rozumie się

osoby krajowe i osoby zagraniczne, określone w przepisach prawa dewizowego. § 4. 1. PZU odpowiada za nastęPstwa wypadków,

które wydarzyły się na terytorium PRL i dotyczą pojazdów mechanicznych wymienionych w ,§2 pkt 1 i 2.

kalendarzowego; dowód .opłacenia składki ubezpieczeniowej jest ważny w stosunku d.o, nabywcy pojazdu.

,§ 7.

Ubezpieczeniem komunikacyjnym w ' ruchu zagranicznym są .objęte w pełnym zakresie (OC, NW, AC) ·

.pojazdy mechaniczne, o których mowa w § 4 ust. 2 pkt 2,

będące w ,p osiadaniu , osób fizycznych, jednostek gospodarki nie uspołecznionej oraz uspołecznionej.

'

I§, 8" 1. Jeżeli przepisy rozporządzenia nie stanowią

inaczej, ubezpieczenia komunikacyjne obejmują 'następ­

stwa wypadków, które wynikły w związku z ruchem pojdzdu mechanicznego, w tym także podczas naprawy pojazdu mechanicznego na trasie jazdy, przy wsiadaniu

i wysiadaniu z pojazdu albo bezpośrednio przy załadowy­

waniu i wyładowywaniu pojazdu oraz w czasie jego posi o,ju i garażowania.

, I

"

2. Zakład ubezpieczeń nie odpowiada za następstwa

wypadków spowodowanych działaniami wojennymi. ,-

2. TUiR "Wartali odpowiada za następstwa wypadków, które wydarzyły się

' l} na "terytorium PRL i dotyczą pojazdów mechanicznych, wymienionych w § ',2 pkt 3 i 4,

2} na terytorium innych państw, w których , są uznawane

polskie dowody ubezpieczenia, i dotyczą' pojazdów

mecnanicznych zarejestrowanych w PRL, określonych

w § 2 pkt 1 i 2, zaopatrzonych w polskie tablice rejestraqrjne zwyczajne.

§ 5. 1. Pojazd mechaniczny należący do osoby fizycznej lub jednostki gospodarki nie uspołecznionej 'może

być wyłączony z ube:tpieczenia AC w danym roku kalendarzowym, jeżeli posiadacz pojazdu w terminie do dnia

31 stycznia tego iroku .opłaci składkę za ubezpieczenie

ustawowe OC i NW oraz złoży jednocześnie oświadcze­

nie o rezygnacji z ubezpieczenia AC na blankiecie wpłaty

składki przeznaczonym dla PZU.

'

Rozdział

2

Ubezpieczenie odpowiedzialności cyWiinej (OC)

§ 9. 1. Z ubezpieczenia OC przysługuje odszkodowa·

nie, jeżeli posiadacz lub kierowca pojazdu mechanicznego

są zobowiązarll - na podstawie obowiązującego prawado odszkodowania za szkodę' wyrządzoną tym pojazdem,

w wyniku czego nastąpiły: śmierć, uszkodzenie ciała, '

rozstrój zdrowia, utrata, zniszczenie lub uszkodzenie

rzeczy.

2. Za szkodę wyrządzoną na terytorium PRL osobie

ubezpieczeń odpowiada także wówczas,

gdy szkoda ta została )Yyrządzona w ' okolicznościach uzasadniających odpowiedzialność cywilną posiadacza , lub

kierowcy pojazdu mechanicznego, a nie ustalono ich toisamości albo nie zidentyfikowano pojazdu.

~rajowej zakład

2. W odniesieniu do pojazdu rejestrowanego w ciągu

roku kalendarzowego wyłączenia pojazdu z ubezpiecze3. Przepis ust. 2 nie dotyczy szkody w pojeździe

nia AC posiadacz pojazdu może dokonać nie później niż

w terminie trzech dni od dnia rejestrowańia pojazdu, mechanicznym.

opłacając składkę za ubezpieczenie ustawowe OC i NW

4. Zakład ubezpieczeń wypłaca odszkodowania w

oraz składając oświadczenie o rezygnacji z ubezpiecze- ~

granicach odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kienia AC w try'b ie określonym w ust. 1.

rowcy pojazdu mechanicznego, chyba że przepiSy rozpo3. Wyłączenia, o którym mowa w ust. 1, nie można rządzenia stanowią inaczej.

dokonać w odniesieniu do pojazdu używanego w celach

§ 10. Z tytułu ubezpieczenia OC, jeżeli zgłoszone

zarobkowych oraz do ojazdu, który w okresie od dnia

1 stycznia do dnia złożenia oświadczenia o rezygnacji z roszczenia podlegają przepisom prawa polskiego, zakład

ubezpieczenia AC został uszkodzony, zniszczony lub utra- ubezpieczeń nie odpowiada za szkody

cony w okolicznościach uzasadniających roszczenia o wyl} dotyczące uszkodzenia, zniszczenia lub utraty mienia,

płatę odszkodowania z tego ubezpieczenia.

. wyrządzone przez kierowcę posiadaczowi pojazdu,

4. Nabywcy pojazdu, którego poprzedni posiadacz

2} wynikłe w przewożonych za .opłatą ładunkach, przezrezygnował z ubezpieczenia AC (ust. 1), przysługuje prasyłiłach lub bagażu, ' chyba że szkod~wynikła w

wo rozszerzenia zakresu ubezpieczenia tego pojazdu na

związku z ruchem innego, -p ojazdu mechanicznego,

to ubezpieczenie - nie później niż w terminie trzech dni

3} polegające na utrade gotówki, , biżuterii, papier6w

od dnia przerejestrowania pojazdu - pod warunk,iem

wartościowych, wszelkiego rodzaju dokument6w ora~

zapłaty składki uzupełniającej za to ubezpieczenie' za peł.

zbiorów filatelistycznych, numizmatycznych i .innych,

ne miesiące do końca danego roku kalendarzowego, z

.

l

tym że miesiąc rozpoczęty liczy się za pełny.

4} W dl'Z~wostanie l~ów i parków na sku:tek. wzniece§.6. W razie zbycia pojazdu przez osobę fizyczną lub

jednost~ę gospodarki nie uspołecznionej w ciągu roku

nia. po1aru,

5) które nie

,

przekraczają

łącznie

zł.

:,

/:r"7~~":'

!;"''''· ./

,.

,- '

Dziennik Us~aw Nr 18

;

dzić

'y

L...,

311

1. Zakład ubezpieczeń jest obowiązany dochood kierowcy zwrotu wypłaconego odszkodowania,

,§ 11.

<1'-.

jeżeli

1) szkoda została wyrządzona przez kierowcę umyślnie

lub w stanie nietrzeźwości,

/

posiadał wymaganych uprawnień do

prowadzenia pojazdu, z wyjątkiem przypadków, gdy

chodziło o ratowanie życia ludzkiego lub mienia albo

o ściganie przestępcy,

2), kierowca nie

-,

3) kierowca

wszedł

w ,p osiadanie pojazdu wskutek po-

pełnienia przestępstwa.

'.

i .

2) poszkodowanemu w czasie prowadzenia przez niego

pojazdu mechanicznego bez wymaganych uprawnień '

do prowadzenia danego pojazd~,

3) wskutek popełnienia lub usiłowania pópełnienia przez

poszkodowanego przestępstwa lub samobójstwa,

4) osobie uprawnionej do ' świagczenia, jeżeli umyślnie

spowodowała wypadek; w W\rniku którego nastąpiła

śmierć poszkodowanego.

1. Osoba upraw~iona do odszkodowania moie

od zakładu ubezpieczeń rosz.czell

związanych z wypadkiem, przysługujących w stosunku do

posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego.

§ 16. 1. Jeżeli wskutek nieszczęśliwego wypadku P9szkodowany zmarł przed upływem dwóch lat od dnia

wypadku, zakład ubezpieczeń ,wypła:ca świadczenie w

wy~okości 300 000 zł, w tym udokumentowane koszty pogrzebu nie przekraczające tej kwoty.

2. Jeżeli roszczenie zostanie zgłoszone do posiadaCza lub kierowcy pojazdu mechanicznego, przekazują oni

to roszczenie zakładowi ubezpieczeń, powiadamiając o tym

poszkodowanego.

3. W postępowaniu sądowym (arbitrażowym) przeciwko posiadaczowi lub kierowcy pójazdu mechanicznego

o naprawienie szkody wyrządzonej tym pojazdem jest konieczne zapozwanie także zakładu ubezpieczeń.

4.

określone w ust. 3 zostało

posiadacz lub kierowca pojazdu jest

obowiązany niezwłocznie powiadomić o tym TUiR "Warta"

oraz korzystać z pomocy TUiR "Warta" w tym postępo­

waniu.

Jeżeli

postępowanie

wszczęte za _ granicą,

..

1) poszkodowanemu w czasie prowadzenia przez niego

pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości,

zakład ubezpieczeń może przyznać świadczenie, jeżeli

,§ 12.

~.Swiadczenia, o których m:owa w ust. 1, nie przysługują, jeżeli wypadek zdarzył się

2. W' uza's adnionych społecznie i gospodatczo przypadkach zakład ubezpieczeń może ograniczyć częściowo

roszczenie, o którym mowa w ust. 1. Nie d'otyczy to prz.ypadków, gdy szkoda została wyrządzona umyślnie.

dochodzić bezpośrednio

(

Poz. 100

3. W przypadkach wymienionych w ust. 2 pkt '1 i 2

odpowiada to zasadom współżycia społecznego.

2. W razie sprowadzenia zwłok z zagranicy, zakład

z tym związ.ane, nawet wówczas, gdy koszty te, łącznie z kosztami pogrzebu,

przekroczą kwotę świadczenia określonego w ust. 1.

ubezpieczeń pokrywa również koszty

3. Koszty pogrzebu i przewiezienia zwłok (ust. 1 i 2)

zwraca się te,mu, kto je poniósł.

4. Swiadczenie z tytułu śmierci zakład ubezpieczeń

z zastrzeżeniem ust. 3, osobom uprawnionym

wypłaca,

według następującej kolejności

1)

małżonkowi,

2) dzieciom, .

3) rodzicom,

§ 13. Za wypadki powstałe na terytorium PRL zakład

4) innym spadkobiercom zmarłego.

odszkodowania z tytułu ubezpieczenia OC osobie uprawnionej do odszkodowania, z.a wiadamiająco tym posiadacza pojazdu mechanicznego.

ubezpieczeń wypłaca

§ 17. 1. Poszkodowanemu, który wskutek nieszczęśli­

wego wypadku doznał trwałego uszczerbku na zdrowiu,

przysługuje jednorazowe świadczenie pieniężne w wyso§ 14. Na poczet odszkodowania przysługującego z kości 3 000 zł za każdy procent trwałego uszczerbku na

ubezpieczenia OC zalicza się przyznane tej samej osob~e, zdrowiu, nie więcej niż 300000 zł; przy trwałym uszczerbz tytułu tego samego zdarzenia, świadczenia z tytułu usta- ku na zdrowiu, nie przekraczającym pięciu procent, przywowego ubezpieczenia komunikacyjnego NW oraz ' - , sJuguje świadczenie w wysokości 15000 zł. Przy określa­

niu procentu uszczerbku na zdrowiu nie bierz.e si ę pod

jeżeli chodzi o szkodę majątkową ~ odszkodowanie z ty-!

uwagę specjalności zawodowej poszkodowanego.

tułu ubezpieczenia AC i innych ubezpieczeń majątkowych.

Rozdział

3

Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków (NW)

15., 1. Z ubezpieczenia NW przysługująświadcze­

lub doznał uszczerbku na

zdrowiu (uszkodzenia ciała albo rozstroju zdrowia) w następstwie wywołanego przyczyną zewnętrzną zdarzenia.

które wynikło w związku z ruchem pojazdu mechanic'znego, podczas wsiadania lub wysiadania z niego, bezpo- '

śr ednio przy jego załadowywaniu lub wyładowywaniu, postoju i naprawie na trasie jazdy oraz wskutek upadku, pożaru lub wybuchu pojazdu.

i§

n~a, ' jeżeli' pO$zk<Xlowany zmarł

2. Jeżeli poszkodowany nie kierujący pojazdem w

chwili wypadku był w stanie nietrzeźwości i stan ten miał

wpływ na powstanie lub rozmiar szkody, zakład ubezpieczeń może zmniejszyć o 25% świadczenie, o którym mowa

w ust. 1.

3.

jednorazowe świadczenie z tytuuszczerbku na zdrowiu, a następnie poszkodowany zmarł wskutek tego samego wypadku, świadcze­

nie z tytułu śmierci wypłaca się tylko wówczas, gdy jest

ono wyższe od świadczenia wypłaconego poszkodowanemu, przy czym potrąca się wypłaconą uprzednio kwotę.

Jeżeli wY'płacono

łu trwałego

4. Jeżeli poszkodowany zmarl' po ustaleniu procentu

uszczerbku na zdrowiu, a śmierć nie pozostaje

trwałego

,'

....-

""

. . ':~,

. ł'

~1'~~ ··~~7:;1

~.

-t.

Dziennik Ustaw Nr 18

-

w związku przyczynowym z nieszczęśliwym wypadk.iem,

nie wypłacone przed smlercią świadczenie z tytułu

uszczerbku na zdrowiu przysługuje osobom uprawnionym

(§ 16 ust. 4); jeżeli przed śmiercią poszkodowanego nie

został ustalony procent trwałego uszczerbku na zdrowiu,

do określenia świadczenia przyjmuje się przypuszczalny

procent tego uszczerbku, ustalony na podstawie dokumentacji lekarskiej. Przysługujące świadczenie wypłaca się

według zasad określonych w ,§ 16 ust. 4.

5. W razie braku osób uprawnionych do otrzymania

. .w ust. 4, świadczenie to wypłaca

się osobie, która poniosła koszty pogrzebu poszkodowanego.

świadczenia określoneg

§ 18. W razie trwałego uszczerbku na zdrowiu, zakład

ubezpieczeń

pokrywa w pełnej ' wysokości ' także koszty

jednorazowego nabycia protez lub specjalnych środków

pomocniczych zaleconych przez lekarza, a w razie skietowania poszkodowanego do ośrodka przeszkolenia zawodowego inwalidów -; również koszty tego przeszkolenia,

pod warunkiem że zalecenie ŚI10dków lub skierowanie na

przeszkolenie nastąpiło , przed upływem 5 lat od daty wypadku, a jeżeli poszkodowany w dniu wypadku nie był

pełnoletni od dnia osiągnięcia pełnoletności.

§ 19. Zakład ubezpieczeń zwraca udowodnione koszty leczenia, jeżeli koszty te powstały przed upływem

dwóch lat od dnia nieszczęśliwego wypadku. Za koszty

leczenia uważa się koszty przewożenia poszkodowanego

do mi'es,:mcania oraz do lekaria lub zakładu leczniczego,

opieki lekarskiej, zaleconej przez lekarza opieki pielęg­

niarskiej, wszelkich środków badania i leczenia, zabiegów i operacji. Zwrot kosztów leczenia przysługuje temu,

kto je poniósł.

I§

1)

20.

Zakład ubezpieczeń

wypłaca świadczenia z tytułu śmierci (§ 16) i uszczerbku na zdrowiu (§ 17), niezależnie od przysługującego

poszkodowanemu świadczenia z innych środków pań­

stwowych albo z innego ubezpieczenia,

2) pokrywa koszty leczenia, protezowania i przeszkolenia zawodowego, jeżeli świadczenia z tego tytułu nie

przysługują poszkodowanemu z innych środków pań' ­

stwowych albo z innego ubezpieczenia.

Zakład

Rozdział

4)

użycia pojazdu bez zgody pOSiadacza albo kradzieży

pojazdu lub jego części, pod warunkiem zabezpieczenia ich przed kradzieżą w sposób przewidziany w konstrukcji pojazdu, chyba że pojazd jest strzeżony albo

pozostawiony ' w pomieszczeniu zamkpiętym,

5) uszkodzenia pojazdu przez osoby trzecie,

6) uszkodzenia lub zniszczenia pojazdu w związku z

przewoz3m osób, którym ma być udzielona pomoc lekarska.

. 2. Przez wyposażenie pojazdu objęte ubezpieczeniem

rozumie się sprzęt i urządzenia, przewidziane przepisami

o ruchu drogowym jako niezbędne do utrzymania i uży­

waniapojazdu, a także wyposażenie dodatkowe służące

bezpieczeństwu jazdy oraz zabezpieczeniu pojazdu przed

kradzieżą·

§ 23. Zakład ubezpieczeń nie odpowiada za szkody

1) powstałe podczas prowadzenia ' pojazdu mechanicznego przez posiadacza pojazdu lub upoważnionego- kierowcę w stanie nietrzeźwości albo bez wymaganychuprawnień do prowadzenia pojazdu,

2) spowodowane umyślnie przez posiadacza pojazdu lub

kierowcę upoważnionego przez posiadacza do kierowania tym ·pojazdem,

3) powstałe podczas jazd wyścigowych i konkursowych

oraz treningów do takich jazd, a także podczas uży­

cia pojazdu jako rekwizytu,

4) nie przekraczające 10000 zł.

,§ 24. 1. W razie całkowitego zniszczenia pojazdu

albo gdy nie odzyskano pojazdu utraconego wskutek kradzieży lub innych przyczyn określonych w ~ 22 (szkoda

całkowita), zakład ubezpieczeń ustala wysokość , szkody w

kwocie równej wartości pojazdu w dniu ustalenia pr~z

zakład ubezpieczeń odszkodowania.

,

2. Wartość pojazdu stanowi różnicę między ceną no- '

we go pojazdu danej marki i typu wraz z ceną wyposażenia, w dniu ustalenia odszkodowania, a kwotą amortyzacji pojazdu wynikającą z okresu jego eksploatacji, usta- '

loną według stawek określonych w załączniku do rozpo-

4

3. W razie braku takiej ceny w złotych, wartość po- '

jazdu lub jego części na potrzeby ubezpieczeniowo-szkodowe ustala zakład ubezpieczeń w relacji odpowiedniej

do ceny pojazdu lub jego części, z uwzględnieniem właści­

wości techniczno-eksploatacyjnych pojazdu lub jego części

i kraju produkcji.

Ubezpieczenie autocasco (AC)

4.

§ 22.

"

"

rządzenia.

-'

ubezpieczeń wypłaca świadczenia bez

oczekiwania na wyniki postępo~ania w sprawie ustalenia

odpowiedzialności cywilnej za' nieszczęśliwy wypadek.

§ 21.

Poz. 100

312 -

1. Z ubezpieczenia AC przysługuje odszkodo-

wanie w razie 'llszkodzenia, zniszczenia lub utraty pojazdu

mechanicznego lub jego części oraz wyposażenia pojazdu

wskutek

1) zderzenia się pojazdu z osobami lub przedmiotami.

2) powodzi, zatopienia, piorunu, pożaru, wybuchu, gradobicia, huraganu oraz innych sił przyrody,

3) nagłego działania czynnika termicznego lub chemicz-

nego, pochodzącego z zewnątrz pojazdu,

Kwotę amortyzacji pojazdu ustala się za każdy

ukończony miesiąc jego eksploatacji, do dnia powstania

szkody, przyjmując za początek eksploatacji datę 31 grud-

nia roku produkcji pojazdu.

5. Jeżeli w pojeździe dokonano wymiany nadwozia

na fabrycznie nowe, za początek eksploatacji pojazdu

dla celów ubezpieczeniowych przyjmuje śię datę 31' grudnia roku, w którym dokonano wymiany.

~. Jeżeli wartość pojazdu, ustalona zgodnie z ust. 2,

stanowi mniej niż 300/0 ceny nowego pojazdu w aniu usta-

l

. j ,.'

.

.. ~j.~~~"I

-

;

'

,

.

Poz. 100

313

lenia odszkodowania, za wartość pojazdu przyjmuje si~

30'010 ceny nowego pojazdu.

;

2. Udział własny, o którym mowa w ust. 1, wynosi

10% ustalonego odszkodowania.

-(

7. Na zlecenie zakładu lubezpieczeń lub na wniosek

pojazdu może być ustalona indywidualnie przez rz.eczoznawcę, z uwzględnieniem stanu

technicznego pojazdu w chwili wy:padku.

ubezpieczającego wartość

§ 25.

1. W razie częściowego uszkodzenia pojazdu,

zniszczenia lub utraty jego części (szkoda częściowa), zakład ubezpieczeń ustala wysokość szkody na podstawie

wyceny lub rachunków.

2. Wysokość szkody obejmuje ' koszty naprawy p 0:-'

jazdu w zakresie określonym w powypadkowej ocenie

technicznej, chyba że rozszerzenie zakresu naprawy o

części nie uszkodzone wynika z konieczności technologicznej bądź użycia zmodernizowanych części' lub zespołów.

"t

...' t

,.'

._,

•

;

,

3. Jeżeli do wymiany zakwalifikowano nadwozie plOjazdu, do ustalenia wysokości szkody przyjmuje się cenę

newegO' nadwezia pomniejszeną o kwotę amertyzacji, wynikającą z okresu eksploatacji dotychczasowego nadwozia. Przepis ten dotyczy samochodu osobewego, autobusu

i innego ' pojazdu mechariicznego:, w którym część ładun­

kowa lub pasażerska stanowi nierozdzielną całość z ka ..

biną kierowcy.

4. Wyceny kosztów naprawy pojazdu zakład ubezdokonuje według cen stosowanych w dniu ustalania odszkodowania.

pieczeń

I§ 26.

Wysokość

odszkodowania

wypłacanego

pr~z

r zakład ubezpieczeń nie może przekraczać wartości po-

- jazdu w dniu ustalenia oqszkodowania.

,c,

'

§ 27. Jeżeli wypadek objęty ubezpieczeniem nastąpił

za granicą, naprawa pojazdu powinna być dokonana w

PRL, chyba że zakład ubezpieczeń lub' jego zagraniczny

przedstawiciel wyrazi zgodę na przeprowadzenie naprawy

za granicą albo zachodzą okoliczności, o których mowa w

§ 48 i 49.

§ 28. 1. Z ustalonej wysokości szkody całkowitej

"'" (§ 24) lub szkody częściowej (§ 25) potrąca się wartość

1) przy drugiej szkodzie 2) przy trzeciej i

szkodach -

!§ 31. Udziału własnego nie stosuje się, j eżeli naprawa uszkodzonego pojazdu została dekonana za granicą, w

zakresie niezbędnym do kontynuowania dalszej bezpiec~­

nej jazdy, za zgodą 'Zakładu ubezpieczeń lub jego zagranicznegO' przedstawiciela, albo zachodzą okoliczności,

o których mowa vi § 48 i 49.

§ 32. Zakład ubezpieczeń wypłaca odszkodowanie

za szkodę objętą ubezpieczeniem AC, nie cz,ekając na wynik postępowania w sprawie ustalenia: odpowiedzialności

cywilnej za dany wypadek .

§ 33. 1. Jeżeli poszkodowany odzyskał _skradzieny

lub utracony z innych przyczyn pojazd albO' jego część

po wypłacie od's zkodowania, jest on obowiązany zwrócić zakładowi ubezpieczeń otrzymane odszkodewanie, a w

razie odzyskania pojazdu w stanie uszkodzenym - odpowiednią jego część.

2, Jeżeli pojazd został odzyskany po wypłacie od- _

szkodowania, poszkedowany może zamiast zwrotu odszko- '

dowania przenieść prawo własności odzyskanego pojazdu

na zakład ubezpieczeń.

§ 34. 1. Z chwilą zapłaty odszkodowania reszczenie

posiadacza pojazdu przeciwko osobie odpowiedzialnej za

szkodę przechodzi z mocy prawa na zakład ubezpieczeń

do wysokości zapłacenego odszkodowania. Jeżeli zakład

ube zpieczeń pokrył tylko część szkody, posiadaczowi pejazdu przysługuje, cO' do pozostałej części, pierwszeństwo

zaspekojenia reszczeń przed reszczeniami zakładu ubez-

2, Nie przechodzą 'n a zakład

przeciwkO'

I§ 29. Wartości pozostałości nie potrąca się, jeżeli

po-o

jazd został całkowicie zniszczony peza terytorium PRL'

i na podstawie decyzji zakładu ubezpieczeń nie będzie

transportowany do PRL albo jeżeli · posiadacz pojazdu

przeniesie prawe własności pozostałeści na zakład ubezpieczeń.

§ 30, 1. Z ustalonego odszkedowania, w razie szkody

tej ubezpieczeniem AC, jeżeli szkoda powstała z przyczyn

ckreślenych w § 22 ust. 1 pkt 1, chyba że udowodniene

zestanie, że posiadacz (kierowca) nie ponosi odpowiedz:iaF

ności za powstanie szkody.

ubezpieczeń

roszczenia

1) osobie bliskiej, chyba że osoba ta wyrządziła szkedę

umyślnie,

2) pracownikowi posiadacza poj azdu, chyba że wyrzą­

dził 'On szkodę umyślnie albo gdy szkoda wynikła w

czasie użycia pojazdu bez zgedy posiadacza.

3. Przepis § 11 ust. 2 stosuje się odpowiednio.

4, 'Jeżeli poSzkodewany bez zgody' zakładu ubezpieroszczenia w stesunku do osoby trzeciej

odpowiedzialnej za szkodę ' lub je ograniczył, zakład ubezpieczeń może odmówić odszkodowania lub je zmniejszyć.

Jeżeli zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia zostanie

ujawnione po wypłaceniu przez zakład ubezpieczeń od.;

szkodowania, zakładowi ubezpiecz.eń przysługuje prawo

dochodienia od poszkodowanego zwrotu całości lub części

wypłaconego odszkodowania.

czeń zrzekł się

całkowitej lub szkody , częściowej, zakiad ubezpieczeń potrąca udział własny pesiadacza pojazdu w szkodzie oóję­

20010.

4. Przepis ust. 3 nie detyczy szkód powstałych w ru- .

chu zagranicznym.

Wartość pezostałości, to jest nie uszkedzonych

lub zespołów pojazdu, ustala si ę przez pomniejszenie ich ceny o kwotę ich amortyzacji wynikającą ze stawki amortyzacyjnej pojazdu, określonej w załączniku do

rozporządz e nia.

,

następnych

pieczeń.

2.

"

15%,

pozostałości.

CZęSCl

"

3. Jeżeli w okresie kolejnych dwóch lat trwania ubez- pieczenia pewstanie więcej niż jedna szkoda, za którą

wypłaca się odszkodowanie z zastosowaniem udziału

własnegO', udział ten ulega zwiększeniu

wynosi

..

-~

. ,

~.

"y

- - 7·

"

, Dziennik Ustaw Nr 18

Rozdział

5

Obowiązki posiadaczy pojazdów ' mechanicznych

w zakresie oplacania składek oraz obowiązki granicznych

urzędów ' celnych,

Posiadacze pojazdów mechanicznycQ opłacają

za ubezpieczenia ustawowe komunikacyjne.

§ 35.

składki

\§ 36. 1. ' Posiadacze pojazdów mechanicznych zarejestrowanych za granicą są zwolnieni od opłaty składki

:za ubezpiec.zenie ustawowe ' odpowiedzialności cywilnej.

jeżeli posiadają ważne dowody ubezpieczenia uznawane

przez TUiR "Warta".

2. Posiadacze pojazdów. o których mowa w ust. L

nie mający dowodów ubezpieczenia uznawanych przez

TUiR "Warta ' o'r az posiadacze pojazdów mechanicznych

zarejestrowanych w PRL, ok~órych mowa w § 2 pkt 3

i 4. opłacają składki w TUiR "Warta" za okres pozostawania tych pojazdów na terytorium PRL.

3. Jeżeli ,posiadacz pojazdu. o którym mOWa w ust.

i 2. nie opłacił składki za pełny okres pozostawania pojazdu mechanicznego na terytorium PRL, TUiR "Warta"

pobiera składkę uzupełniającą oraz odsetki.

I§ 37. 1. Posiadacze pojazdów, o których mowa w § 7,

wyjeżdżający za granicę tymi

pojazdami, opłacają składki

z tytułu ubezpieczeń komunikacyjnych realizowanych

przez TUiR "Warta" za pełny okres pozostawania pojazdu

poza grankami PRL.

2. Jeżeli posiadacz, o którym mowa w ust. 1, nie

opłacił składki za pełny okres pozostawania pojazdu mechanicznego za granicą. TUiR "Warta" pobiera składkę

uzupełniającą

Poz.tOO

314 -

or.az odsetki.

•

,§ 38. 1. Graniczne urzędy celne' sprawdzają przy

przekraczaniu granicy PRL dowody ' ubezpieczenia po'"

jazdów mechanicznych. Jeżeli graniczny urząd celny

stwierdzi, że posiadacz pojazdu

1) zarejestrowanego za granicą. a nie podlegając e g o rejestracji w PRL, przy wjeździe na terytorium PRL nie

posiada dowodu ubezpieczenia na planowany okres

pobytu w PRL, ,poJazd nie może być dopuszczony do

przekroczenia granicy bez opłacenia , składki,

2) zarejestrowanego za granicą lub pojazdu zarejestrowanego w PRL, zaopatrzonego w polskie tablice rejestracyjne dyplomatyczne lub cudzoziemskie; przy wyjeździe z terytorium PRL nie

dowodu ubezpieczenia obejmującego pełny okres pozostawania pojazd:u w PRL, pojazd' nie może być dopuszczony do

'PfZeboczenia granicy bez opłacenia składki,

ma

3) zarejestrowanego w PRL, zaopatrzonego w polskie

tablice rejestracyjne zwyczajne, przy wyjeździe z terytorium PRL nie ma dowodu ubezpieczenia na planowany okreS pobytu za gratllcą, pojazd nie może

być dopuszczony do przekrocżenia granie y bez opła"

cenia składki,

4) zarejestrowanego w PRL, zaoJlatrzonego w polskie

tablice rejestracyjne zwyczajne, przy wjeździe na terytorium PRL nie ma dowodu ubezpieczenia obejmującego pełny okres pozostawania pojazdu za granicą .

'pojazd nie może , być odprawiony bez opłacenia skład­

ki, ' z zastrzeżeniem ust. 2 i ' 3.

2. Jeżeli posiadacz, o którym mowa w ust. 1 pkt 4,

nie ma środków pieniężnych na opłacenie należnej skład­

ki i odsetek, graniczny urząd celny odprawia pojazd i za-,

trzymuje dowód ubezpieczenia, odnotowując na nim da~ę

przekroczenia granicy. Zatrzymany dowód przesyła się do /

TUiR "Warta". W razie braJm dowodu ubezpieczenia,

graniczny urząd c~lny spon;ądza informację dla TUiR

"Warta", podając dane dotyczące posiadacza pojazdu oraz

markę i numer rejestracyjny pojazdu, a także okres pozostawania pojazdu za granicą.

3. Posiad acz pojazdu, o którym mowa w ust. 1,

opłaca składkę we ws'kazanym przez graniczny urząd celny przedstawicielstwie TUiR "Warta"

4. Graniczne urzędy celne .stemplują dowody uhezpieczenia posiadaczy pojazdów mechanicznych żarejestro­

wanych w PRL, zaopatrzonych w polskie tablice rejestracyjne zwyczajne, przy wyjeździe ' i wjeździe tych pojazdów na terytorium PRL.

Rozdział

6

I

."-

......

\

Obowiązki posildacza pojazdu ~echanicznego oraz~ych

osób i organów w razie wypadku

§ 39. W razie wypadku posiadacz pojazdu (kierowca)

powinien

1) przedsięwziąć odpowiednie środki w celu zapewnienia bezpieczeństwa ruchu w miejscu wypadku, starac

się o złagmlZ€nie skutkó";" wypadku oraz zape.wnienie

pomocy lekarskiej osobom poszkodowanym. jak również w miarę możliwości o zabezpieczenie ich mienia,

2) zapobiec. w miarę możliwości, zwiększeniu się

szkody.

3) powiadomić. w miarę możiiwości, niezwłocznie o wypadku zakład ubezpieczeń. udzielając niezbędnych informacji i wyjaśnień,

,

4) nie dokonywać w uszkodzonym - pojeżdzie żadnych

. zmian nie uzasadnionych koniecznością kontynuowania dalszej bezpiecznej jazdy i nie oddawać go do '

naprawy bez uprzedn[ego przeprowadzenia oględzin

'przez przedstawiciela zakładu ubezpieczeń, chyba że

zakład ubezpieczeń nie , przeprowadził ich w ciągu

7 dni od dnia otrzymania zawiadomienia" o wypadku

lub 14 dni. jeżeli niezbędne było powołanie rzeczoznawców,

5) w przypadku szkody powst a łej za granicą, niezależ­

nie od obowiązków określonych w pkt 1 i 2, niezwłocznie powiadomić zagrantcznego przedstawiciela

TUiR "Warta", nie dokonywać- bez jego zgody żadnych ' zmian w uszkodzonym pojeżdzie i nie oddawać go do naprawy. chyba że zagraniczny przedstawiciel TUiR "Warta" nie dokona oględzin pojazdu w

ciągu dwóch dni od dnia powiadomienia albo zachodzą okoliczności, o których mpwa w § 48 i 49.

6) po powrocie do kraju każdą szkodę powstałą 'z a granicą zgłosić zakładowi ubezpieczeń w ciągu 7 dni od

dnia przekroczenia granicy. , '.

....-

~

O wypadku z ofiarami w ludziach lub kradzieży

pojazdu oraz o wypadku powstałym w

, okolicznościach nasuwających przypuszczenie, że popeł­

niono przestępstwo, jak również gdy została spowodowana p owa ż n a szkoda w mieniu. posiadacz pojazdu (kierowca) powinien niezwłocznie zawiadomić Milicję - Obywatelską, a za granicą odpowiednie organy.

!§ 40.

ube71pie~zonego

,

'~

,

.

'

. ..;::- .

...."

'~.

.,

Poz. 100

315

Dziennik Ustaw Nr 18

naprawczego albo do zakładu naprawczego w miejscu

zamieszkania lub siedziby posiadacza pojazdu, jak

również z zakładu naprawczego do innego zakładu

specjalistycznego,

§ 41. Posiadacz pojazdu (kierowca) i osoba zgłasza­

jąca

roszczeni&- powinni przedstawić posiadane dowody

dotyczące wypadku ,i ułatwić zakładowi ubezpieczeń ustalenie okoliczności wypadku i rozmiaru szkód, jak rówńież

udzielić wszelkiej pomocy w d o,chodzeniu przez zakład

ube,zpieczeń roszczeń przeciwko sprawcy wypadku.

3) pokrywa koszty wynagrodzenia

rzeczoznawców poprzez zakład ubezpięczeń albo za jego

zgodą przez osobę zainteresowaną, w celu ustalenia

okoliczności lub rozmiaru szkody.

wołanych

§ 42. 1. Zakład ubezpieczeń może zmniejszyć n a le ż ne

z ubezpieczenia AC odszkodowanie

1) o 10010

wysokości odszkodowania, nie więcej niż

jeżeli posiadacz (kierowca) nie wykonał

100000 zł -

obo,wiązków wynikających z przepisów § 39 pkt 1, 2" ,

4-6 i m.iało to wpływ na rozmiar szkody,

2)

Q 200/0 wysokości odszkodowania jeżeli posiadacz

(kierowca) zbiegł z miejsca wypadku. '

2. Zmniejszone o lon/ o może być świadczenie 'z ubezpieczenia NW (§ 17), jeżeli kierowca lub pasażer nie stosował się do, przepisów o używaniu pasów bezpieczeństwa

motocyKlowych hełmów ochronnych.

, ,t

Rozdział

7

, I

Ustalenie rozmiaru szkody i wypłata świadczenia

,§ 43. 1. Po otrzymal'U wiadomości o wypadku zakład ubezpieczeń ,1>rzepro adza postępowanie dotyczące

ustalenia stanu faktycznego wypadku, zasadności ,roszczeń

i wysokości świadczeń ora informuje posiadacza pojazdu

i oSQbę zgłaszającą roszcz nie, jakie dokumenty są potrzebne do określenia świadczenia.

'

2. Jeżeli osoba uprawniona zgłosiła zakładowi uóez ·

roszczenie z tytułu jednego z ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych, zakład ubezpieczeń z urzędu

przystępuje także do badania i ustalania ewentualnych

uprawnień tej osoby do otrzymania świadczeń z tytułu '

pozostałych ubezpieczeń komunikacyjnych.

pieczeń

§ 44.' 1. Świadczenia za szkodę na osobie, wypłacane

przez zakład ubezpieczeń z ubezpieczenia OC, nie mogą

być niższe od świadczeń przewidzianych w prźepisach

dotyczących.4bezpieczenia ustawowego komunikacyjnego NW.

od świadczeń przewidz:ianyah w rozubezpieczeń zwraca koszty świa­

dectw i orzeczeń lekarskich wymaganych do uzasadnienia roszczenia, koszty przejazdów w r azie skierowania '

poszkodowanego przez zakład ubezpieczeń na badania pomocnicze lub obserwację klinkzną, koszty uzyskania

innych żądanych przez zakład ubezpieczeń dowodów,

świadectw, ekspertyz, a co do osób nie uprawnionych

do , bezpłatnego leczenia - koszty badań pomocniczych

i obserwacji klinicznej. Zwrot kosztów przejazdów przysługuje również osobie towarzyszącej, jeżeli opieka była

uzasadniona wiekiem lub stanem zdrowia: poszkodo.wanego.

2.

Niezależnie

działach

2 i 3,

,§ 45.

rozdziałach

I

§ 46. Z tytułu ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych zakład ubezpieczeń jest obowiązany tylko do

świadczeń pieniężnych i dokonuje ich wypłaty w złotych.

z wyjątkiem przepisów zawartych 'W rozdziale 8,

zakład

Niezależnie

od świadczeń przewidzianych w

2-4 zakład ubezpieczeń

1) zwraca uzasadnione okolicznościami wypadku koszty

poniesione przez posiadacza {kierowcę) pojazdu me,-,

chanicznego w ,celu zapobieżenia zwiększeniu się

szkody, ,

2) zwraca uzasadnione koszty transportu uszkodzonego

pojazdu do najbIiższego od miejsca wypadku zakładu

Rozdział

8

Wypłata świadczeń

,

i odszkodowań oraz zwrot kosztów

wydatków w walutach obcych z ubezpieczeń

ustawowych komunikacyjnych

§ 47. 1. TUiR "Warta" wypłaca z ubezpieczenia ustawowegQ komunikacyjnego ollpowiedzialności cywilnej

świadczenia i ,odszko,d owania w walutach obcych poszkodowanym osobom zagranicznym.

2. Koszty i wydatk,i poniesione przez poszkodowanych w złotych, zaliczane na poczet przysługującego im

świadczenia lub odszkodowania, o którym mowa w ust. 1,

są wypłacane w złotych.

'§I 48. 1. W razie powstania wypadku' za granicą, w

którym poszkodowane są osoby krajowe, TUiR "Warta"

pokrywa lub zwraca w walutach obcych poniesiopę przez

posiadacza pojazdu mechanicznego zaopatrzonego w pol~

skie tablice rejestracyjne zwyczajne oraz przez inne osoby, udokumentowane rachunkami i uzasaą.nione okolicznościami wypadku, wydatki na

1) udzielenie niezbędnej pomocy lekarskiej oraz przewóz do . kraju poszkodowanych osób krajowych za- ,

mieszkałych w PRL, a w razie śmierci koszty sprowadzenia zwłok do kraju,

2) zapobieżenie zwiększeniu szkody,

3) transport uszkodzonego pojazdu z mIejSCa wypadku

do najbliższego zakładu naprawczego za granicą,

4) transport uszkodzonego pojazdu w celu naprawy w

kraju,

5) przejazd z miejsca wypadku do miejsca zamieszkania posiadacza (kierowcy) pojazdu i osób, które wyjechały z kraju ubezpieczonym pojazdem, jeżeli pojazd został utracony, uległ całkowitemu zniszczeniu

lub na skutek uszkodzenia jest transportowany do

kraju,

6)

obronę posiadacza (kierowcy) pojazdu_ w postępowa­

niu karnym, jeżeli zostanie 'ono wszczęte za granicą

w związku z wypadkiem objętym ubezpieczeniami komunikacyjn ymi,

7) uzyskanie

okoliczności

8)

dokumentów niezbędnych

lub rozmiarów szkody,

do

ustalenia

naprawę szkody ' w pojeździe, w zakresie niezbędnym

do kontynuowania bezpięcznej jazdy.

'

2. Zwrot kosztów sprowadzenia zwłok do kraju następuje do wysokości kosztów i w walucie, w jakiej poniosłoby je TUiR "Warta" zlecając wykonanie tej usługi

uprawnionemu przedsiębiorstwu w PRL.

Dziennik Ustaw < Nr 18

---'

316

3. Zwro t kosztów transportu uszkodzonego poja~du

w celu naprawy w kraju, dokonywanego na zlecenie posi. a.dacza (kierowcy) pojazdu bez zgody TUiR "Warta", nastqpuje do wysokości kosztów i w walucie, w jakiej ponio s łoby je TUiR "Warta" wydając takie zlecenie, jednak.

koszty te nie mog ą przekroczyć wartości pojazdu (§ 26),

4. Podlegające pokryciu koszty przejazdu z miejsca

wypadku do miejsca zamieszkania osób, o których mowa

w ust. 1 pkt 5, ustala się według cen biletów kolejowych

klasy 2.

§ 49. 1. Jeżeli uszkodzony za granicą pojazd wymaga

naprawy w zakresie niezbędnym do kontynuowania bez,"

piecznej jazdy, naprawa na koszt TUiR "Warta" jest dokonywana wyłącznie na zlecenie zagranicznego przedstawiciela TUiR "Warta".

4. Jeżeli naprawa uszkodzonego pojazdu zostanie

przeprowadzona za granicą bez zgody TUiR "Warta" lub

jegQ zagranicznego przedstawiciela, a koszty tej naprawy

niezbędnej do kontynuowania bezpiecznej jazdy przekroczą kwotę określoną w ust. 2, .to uznane odszkodowanie

przekraczające te koszty jest wypłacane w PRL w złotych.

/ '.

I.

5. Jeżeli przeprowadzona źa granicą bez zgody TUiR

"Warta" lub jej zagranicznego, przedstawiciela naprawa'

pojazdu nie dotyczy zakresu niezbędnego do kontynuowania bezpiecznej jazdy, to. uznane odszkodowanie jest wypłacane w PRL w złotych.

Rozdział

9

/

Przepisy końcowe

2. Zlecenie, o którym mowa w ust. 1, nie jest wy_ magane, jeż e li koszt naprawy pojazdu nie przekracza w

walutach obcych równowartości 200 dolarów USA, a w

razie naprawy dokonywanej na terytoriury. europejskich

pa Jlstw członkowskich Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej ~ 300 rubli.

§ 50. Traci moc rozporządzenie Rady Ministrów z dnia

6 lutego 1985 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych ko,munikacyjnych (Dz. U. Nr 6, poz. 20), z tym że przepisy

tego rozporządzenia stosuje się do wypadków, · które wydarzyły si-ę przed dniem wejścia w życie nilliejszego roz-

3. Zwrot poniesionych przez posiadacza (kierowcę)

pojazdu kosztów naprawy niezbędnej do kontynuowania

bezpiecznej jazdy następuje w kraju do wysokości kwot

określonych w ust. 2 na podstawie oryginalnych imiennych rachunków w walucie kraju, na którego terytorium

zdarzył się wypadek.

I§ 51. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem ogło­

szenia, z tym że w 1989 r. czynności, o których mowa w

§ 5 ust. 1, można dokon.ać w terminie do dnia 30 kwietnia

1989 r.

porządzenia.

Prezes Rady Ministrów: M. F. Rakowski

- •.

""f ........~......

~~'!O,

,:-:.-:;t..; ....

", Si .'

"

DZIENNIK USt AW

POLSKIEJ

RZECZYPOSPOLITEJ

LUDOWEJ

Nr 18

Warszawa, dnia 31 marca 1989 r.

TRESC

Poz.

ROZPORZĄDZENIE

100 -

RADY MINISTROW

z . dnia 29 marca 1989 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych

309

100

ROZPORZĄDZENIE

RADY MINISTRÓW

z dnia 29 marca 1989 r.

w sprawie ubezpieczen ustawowych komunikacyjnych.

Na podstawie art. 7, art. 23 ust. 2 i art. 27 ust. 2

ustawy z dnia 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach

majątkowych i osobowych (Dz. U. Nr 45, poz. 242) zarzą­

dza się, co następuje

2. Ubezpieczenie, o którym mowa w ust. 1 pkt 2,

nie obejmuje następstw nieszczęśliwych wypadków, wynikłych u osób zagranicznych.

3. Ubezpieczenie, o którym mowa w ust. 1 pkt 3, nie

dotyczy

Rozdział

1

Przepisy ogólne

.§ 1. 1. Ubezpieczenia ustawowe komunikacyjne na

terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) obejmują

l)

2)

odpowiedzialność cywilną (OC) posiadaczy i kierowcówpojazdów mechanicznych za szkody powstałe w

związku -z ruchem tych pojazdów,

następstwa nieszczęśliwych

wypadków (NW), powstau ' osób fizycznych w związku z ruchem pojazdów

mechanicznych,

łe

3) uszkodzenie, zniszczenie lub utratę zarejestrowanych

w PRL pojazdów mechanicznych, będących W posiadaniu osób fizycznych i jednostek gospodarki niej

uspołecznionej (autocasco),' zwane dalej ubezpieczeniem AC; przez pojazd zarejestrowany ro.zumie się

pojazd, na który właściwy organ administracji pap-

stwowej wydał dQw6d rejestracyjny lub pozwolenie

czasowe.

l) pojazdów za ejestrowanych za granicą,

2) pojazdów zarejestrowanych w PRL, zaopatrzonych w

polskie tablice rejestracyjne dyplo,m atyczne lub cudzoziemskie,

3) motocykli' i motorowerów.

Załącznik

do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 marca 1989 r.

(poz. 100)

}

STaWKI ROCZNYCH ODPISÓW AMORTYZACYJNYCH

(w procentach)

Lp.

I

1

--2

-34

5

6

I

Rodzaj pojazdu

Samochody osobowe i ciężarowo-osobowe, przyczepy ciężarowe o ładowdo 2 ton oraz przyczepy specjalne (w tym kempingowe)

Autobusy oraz przyczepy autobusowe

Samochody ciężarowe

,

- o ładowności do 2 ton

- o ładowności powyżej 2 ton lub z urządzeniem samowyładowczym

Samochody o napędzie elektryc~yrn

,

Samochody specjalne

ności

.~

9

zarobkowych

Iniezarobkowych

17

18

7

8

18

17

12

8

8

7

5

5

Ciągniki

siodłowe i balastowe

inne (z wyjątkiem rolniczych)

Ciągniki rolnicze

Przyczepy (z wyjątkiem wymienionych pod lp. 1) oraz naczepy

Motocykle dwukołowe i trzykołowe oraz motorowery

-

7

8

Pojazd używany do celów

Tłoczono

17

12

15

20

15

.

10

8

5

10

7

z polecenia Prezesa Rady Ministrów w Zakładach Graficznych "Tamka", Zakład nr 1, Warszawa, ul. Tamka 3.

Zam. 0180-'1300-89.

PL ISSN

0209-2123

Cena 32,00 zł