Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

Dla planowego odbudowania gospodarki narodowej, zapewnienia Państwu suwerenności gospodarczej

i podniesienia ogólnego dobrobytu przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa na

zasadach niniejszej ustawy.

1.

Bez odszkodowania przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa: przemysłowe, górnicze,

komunikacyjne, bankowe, ubezpieczeniowe oraz handlowe

a)

Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska,

b)

obywateli Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska z wyjątkiem osób narodowości

polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej,

c)

niemieckich i gdańskich osób prawnych z wyłączeniem osób prawnych prawa publicznego,

d)

spółek kontrolowanych przez obywateli niemieckich lub gdańskich albo przez administrację

niemiecką lub gdańską,

e)

osób, które zbiegły do nieprzyjaciela.

2.

Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z zainteresowanymi ministrami ustali w rozporządzeniu,

jakie osoby i spółki oraz w jakim trybie będą, uznane za podlegające przepisowi ust.

1 lit. b), c), d), e).

3.

Przedsiębiorstwa niemieckich i gdańskich osób prawnych prawa publicznego (ust. 1.

lit. c) przechodzą na własność odpowiednich polskich osób prawnych. W braku takich

osób lub w razie zbiegu zainteresowań kilku osób prawnych, uchwała Rady Ministrów

oznaczy osobę prawną, na własność której ma przejść przedsiębiorstwo.

4.

Z mocy przepisu niniejszego artykułu nie przechodzi na własność Państwa lub osób prawnych

prawa publicznego przedsiębiorstwo, określone w ust. 1

a)

które zostało zajęte lub skonfiskowane przez b. władze okupacyjne, chyba że stanowiło

ono przedtem własność Skarbu Państwa lub wspomnianych osób prawnych albo zajęcie lub

konfiskata dotyczyły przedsiębiorstwa osób lub spółek, wskazanych w ust. 1 i 3,

b)

którego wyzbycie się na rzecz osób i spółek, wymienionych w ust. 1 i 3 nastąpiło po

dniu 1 września 1939 r. pod wpływem groźby, uprawniającej właściciela zbywającego

przedsiębiorstwo do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli.

5.

Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z zainteresowanymi ministrami określi tryb

ujawnienia w księgach hipotecznych (gruntowych), w rejestrach handlowych i innych

rejestrach publicznych przejścia na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego

przedsiębiorstw, nieruchomości do nich należących oraz praw na ich rzecz zahipotekowanych.

6.

Nieważne są wszelkie czynności lub akty prawne, zdziałane po dniu 1 września 1939 r.

co do przedsiębiorstw, wymienionych w ust. 1, celem zapobieżenia ich przejściu na

własność Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego.

7.

O przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa lub polskich osób prawnych prawa

publicznego (ust. 3 zd. 1) orzeka właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister,

którego orzeczenie jest ostateczne i nie ulega zaskarżeniu do Najwyższego Trybunału

Administracyjnego. Rozporządzenie Rady Ministrów określi tryb postępowania, w którym

nastąpi przejście przedsiębiorstwa na własność Państwa.

1.

Za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność

A.

Przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w następujących gałęziach gospodarki narodowej

1)

kopalnie oraz nadania górnicze, podlegające przepisom prawa górniczego,

2)

przemysł naftowy i gazu ziemnego z kopalniami, rafineriami, gazoliniarniami i innymi

zakładami przetwórczymi, gazociągami oraz przemysł paliw syntetycznych,

3)

przedsiębiorstwa, służące do wytwarzania, przetwarzania, przesyłania lub rozdzielania

energii elektrycznej w celu zarobkowego zbytu albo w celu zasilania publicznych środków

komunikacji, korzystających z prądu silnego,

4)

przedsiębiorstwa, służące do wytwarzania, przetwarzania, przesyłania lub rozdzielania

gazu dla celów przemysłowych i domowych,

5)

zakłady wodociągowe, obejmujące więcej, aniżeli teren jednej gminy (okręgowe zakłady

wodociągowe),

6)

huty żelaza oraz huty metali kolorowych,

7)

przedsiębiorstwa przemysłu zbrojeniowego, lotniczego oraz materiałów wybuchowych,

8)

koksownie,

9)

cukrownie i rafinerie cukru,

10)

gorzelnie przemysłowe, destylarnie, rafinerie spirytusu oraz fabryki wódek,

11)

browary o zdolności produkcyjnej powyżej 15.000 hl rocznie,

12)

fabryki drożdży,

13)

młyny zbożowe o zdolności przemiałowej powyżej 16 ton zboża na dobę, obliczonej na

podstawie długości walców lub powierzchni kamieni młyńskich,

14)

olejarnie o zdolności produkcyjnej powyżej 500 ton rocznie oraz wszelkie rafinerie

tłuszczów jadalnych,

15)

chłodnie składowe,

16)

wielki i średni przemysł włókienniczy,

17)

przemysł poligraficzny i drukarnie. Rozporządzenie Rady Ministrów określi co do przedsiębiorstw,

wymienionych w pkt 16 i 17, które kategorie z nich przechodzą na własność Państwa,

a co do drukarń, które z nich mają być przekazane na własność organizacjom politycznym

lub społecznym, stowarzyszeniom lub spółdzielniom.

B.

Przedsiębiorstwa przemysłowe nie wymienione pod A, jeżeli zdolne są zatrudnić przy

produkcji na jedną zmianę więcej, niż 50 pracowników.

Spod działania tego przepisu wyłącza się przedsiębiorstwa robót budowlanych oraz instalacyjnych

bez względu na ilość pracowników, którą zdolne są zatrudnić. Rozporządzenie Rady Ministrów

może podwyższyć dolną granicę 50-ciu pracowników w przemyśle wyrobów niepowszechnego

użytku, bądź mało zmechanizowanym, bądź o charakterze pionierskim lub sezonowym.

C.

1)

Przedsiębiorstwa komunikacyjne (kolei żelaznych normalnych i wąskotorowych, kolei

elektrycznych, komunikacji powietrznej),

2)

przedsiębiorstwa telekomunikacyjne (telefoniczne, telegraficzne, radiowe,).

2.

Przejęciu przez Państwo na własność nie podlegają przedsiębiorstwa, wymienione w ust.

1, jeżeli stanowią własność związków samorządowych, międzykomunalnych, spółdzielni

albo związków spółdzielni. Jeżeli własność wymienionych związków lub spółdzielni dotyczy

tylko części przedsiębiorstwa lub tylko części udziału majątkowego w nim, natenczas

przejęciu na własność przez Państwo podlega tylko pozostała część.

3.

Uchwała Rady Ministrów, powzięta na wniosek zainteresowanego Ministra, może wyłączyć

spod działania przepisu ust. 1 poszczególne przedsiębiorstwa albo ich kategorie lub

grupy.

4.

Poszczególne przedsiębiorstwa, istniejące w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy,

a nie podpadające pod przepis ust. 1, mogą być przejęte na własność przez Państwo

na zasadzie uchwały Rady Ministrów, powziętej na wniosek zainteresowanego ministra,

jeśli posiadają one faktyczną wyłączność produkcji w ważnych gałęziach gospodarki

narodowej; w tym samym trybie może nastąpić przejęcie na własność przez Państwo przedsiębiorstw

bankowych oraz szczególnych urządzeń magazynowych, składowych lub przeładunkowych,

zwłaszcza w portach lub przy drogach kolejowych i wodnych.

5.

Przepis art. 2 ust. 7 stosuje się odpowiednio do przedsiębiorstw przejętych na zasadzie

niniejszego artykułu.

6.

Orzeczenie o przejęciu przez Państwo na własność w trybie niniejszego artykułu może

nastąpić tylko do dnia 31 grudnia 1946 r.

Założenie nowych przedsiębiorstw w gałęziach przemysłu i komunikacji, objętych przepisami

art. 3 ust. 1 lit. A i C, wymaga uprzedniego uzyskania koncesji, udzielonej przez

właściwego ministra w porozumieniu z Prezesem Centralnego Urzędu Planowania.

1.

Państwo może przedsiębiorstwa przejęte na własność prowadzić we własnym zarządzie

albo przekazywać je samorządowi terytorialnemu lub spółdzielniom albo ich związkom

na zasadzie uchwały Rady Ministrów, powziętej na wniosek właściwego ministra lub komitetu,

powołanego w trybie ust. 2 niniejszego artykułu. Przedsiębiorstwa z zakresu art. 3

ust. 1 A pkt 9)-15) przekaże Państwo samorządowi terytorialnemu lub spółdzielniom

albo ich związkom uchwałą Rady Ministrów, powziętą na wniosek właściwego ministra

lub komitetu powołanego w trybie ust. 2 niniejszego artykułu.

2.

Uchwała Rady Ministrów powoła komitet złożony z przedstawicieli Ministerstwa Skarbu,

Ministerstwa Przemysłu, Ministerstwa Administracji Publicznej, Ministerstwa Aprowizacji

i Handlu, Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych, Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej

i Centralnego Urzędu Planowania oraz przedstawicieli: spółdzielczości, Związku Samopomocy

Chłopskiej, związków zawodowych i samorządu terytorialnego. Zadaniem komitetu będzie

przedstawianie Radzie Ministrów wniosków w przedmiocie przekazywania przedsiębiorstw

upaństwowionych organizacjom spółdzielczym i samorządowi terytorialnemu.

3.

Rada Ministrów przekaże w pierwszym rzędzie na wniosek właściwego ministra lub wymienionego

wyżej komitetu spółdzielniom lub ich związkom przedsiębiorstwa przemysłowe, które

a)

oparte są wyłącznie lub głównie o miejscowy surowiec i produkują głównie dla potrzeb

lokalnych,

b)

dotyczą lokalnego interesu producentów surowca lub konsumentów,

c)

są integralnie związane z funkcjami gospodarczymi, spełnianymi wyłącznie lub głównie

przez spółdzielczość.

4.

Rada Ministrów we wszystkich innych przypadkach przyjmie pod uwagę istotne interesy

spółdzielczości zarówno konsumentów, jak i producentów.

1.

Przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz

Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym

i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki

towarowe, użytkowe itp.), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań

o charakterze publiczno-prawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa

publicznego, zobowiązań na rzecz osób prawnych, stanowiących własność polskich osób

prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło

w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone.

2.

Do odszkodowania za obciążenia i zobowiązania, które z mocy przepisu ust. 1 nie podlegają

przejęciu stosuje się odpowiednio przepis art. 7.

3.

Obciążenia i zobowiązania, które w chwili ich powstania były gospodarczo nieuzasadnione,

ulegają umorzeniu w całości lub w części względem Państwa lub polskiej osoby prawnej

prawa publicznego.

4.

Rozporządzenie Rady Ministrów ustali zasady i tryb postępowania w sprawach oznaczonych

w przepisie ust. 3.

5.

Przepis art. 2 ust. 5 stosuje się odpowiednio do przedsiębiorstw przejętych na zasadzie

przepisu art. 3.

1.

Za przedsiębiorstwo przejęte przez Państwo na własność (art. 3) otrzyma jego właściciel

od Skarbu Państwa odszkodowanie w terminie jednego roku, licząc od dnia doręczenia

mu zawiadomienia w przedmiocie prawomocnego ustalenia wysokości przypadającego odszkodowania.

2.

Odszkodowanie to będzie w zasadzie wypłacane w papierach wartościowych, zaś w wyjątkowych

gospodarczo uzasadnionych przypadkach może być wypłacane również w gotówce lub innych

wartościach.

3.

Wysokość należnego odszkodowania będą ustalały specjalne komisje. W postępowaniu przed

tymi komisjami będą miały prawo uczestniczyć osoby zainteresowane. W razie potrzeby,

a w każdym razie na żądanie osób zainteresowanych, komisja powoła odpowiednich biegłych.

4.

Skład komisji, sposób powoływania jej członków, liczbę członków konieczną do ważności

uchwał, tryb postępowania komisji oraz odwoływania się od jej orzeczeń określi rozporządzenie

Rady Ministrów.

5.

Przy ustalaniu odszkodowania należy uwzględnić

a)

ogólne obniżenie wartości majątku narodowego,

b)

czystą wartość majątku przedsiębiorstwa w dniu przejęcia go przez Państwo,

c)

obniżenie wartości przedsiębiorstwa na skutek strat wojennych oraz strat, poniesionych

w związku z wojną i okupacją przez przedsiębiorstwo w okresie od dnia 1 września 1939 r.

do chwili przejęcia przedsiębiorstwa przez Państwo,

d)

wysokość nakładów, dokonanych po dniu 1 września 1939 r.,

e)

szczególne okoliczności wpływające na wartość przedsiębiorstwa (czas trwania koncesji,

licencje itp.).

6.

Rozporządzenie Rady Ministrów ustali szczegółowe zasady obliczania odszkodowania,

uwzględniania okoliczności wymienionych w ust. 5 oraz sposób wypłacania odszkodowania

(ust. 2) i tryb amortyzacji papierów wartościowych.

Przedsiębiorstwa, które w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy znajdują się pod

zarządem państwowym, a nie podlegają przejęciu na własność przez Państwo w myśl przepisów

niniejszej ustawy, będą najdalej do dnia 31 grudnia 1946 r. zwolnione od zarządu państwowego,

a ich posiadanie przywrócone osobom, uprawnionym w trybie przewidzianym przez obowiązujące

przepisy.

1.

Kto usuwa, ukrywa lub uszkadza majątek, podlegający przejęciu przez Państwo (art.

2 i 3) albo przedsiębierze inne czynności w celu udaremnienia przejęcia majątku przez

Państwo, podlega karze więzienia do lat 5-ciu i grzywnie do 10.000.000 zł albo jednej

z tych kar.

2.

Ponadto sąd orzeknie konfiskatę przedmiotu przestępstwa.

Wykonanie niniejszej ustawy porucza się Prezesowi Rady Ministrów i właściwym ministrom.

Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.