Ustawa z dnia 20 czerwca 1924 r. w sprawie uwłaszczenia b. czynszowników, b. wolnych ludzi i długoletnich dzierżawców w województwach: nowogródzkiem, poleskiem, wołyńskiem, okręgu administracyjnym wileńskim, oraz w powiatach: grodzieńskim, wołkowyskim, bielskim, białostockim i sokólskim województwa białostockiego.

Z mocy ustawy niniejszej mogą nabyć na własność użytkowane przez siebie w dniu 34

października 1923 r. grunty poza obrębem miast i miasteczek w granicach ich z roku

1914, zaś dla miasta Wilna w granicach obecnych, w województwach: nowogródzkiem, poleskiem,

wołyńskiem, okręgu administracyjnym wileńskim, oraz w powiatach: grodzieńskim, wołkowyskim,

bielskim, białostockim i sokólskim województwa białostockiego

a)

byli t. zw. wieczyści czynszownicy, zarówno ci, co do których postępowanie o wykupie

posiadanych przez nich gruntów nie zostało do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy

zakończone, jak też i ci, którzy praw swoich wieczysto - czynszowych dochodzili, ale

uzyskali orzeczenie odmowne z prawem pięcioletniego dalszego użytkowania na warunkach

poprzednich, a grunty te i obecnie posiadają;

b)

byli t. zw. wolni ludzie, co do których postępowanie o wykupie posiadanych przez nich

gruntów nie zostało ukończone do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy;

c)

długoletni dzierżawcy, użytkujący grunty, nie przewyższające obszarem swym, licząc

na jednego dzierżawcą w województwie wołyńskiem 27,31 ha (25 dz. m. r.), w pozostałych

miejscowościach 43,70 ha (40 dz. m. r.), i odpowiadający przepisom, w art. 4 zawartym.

Przy obliczeniu przestrzeni gruntu, która daje prawo korzystania z niniejszej ustawy,

nie mogą być wliczone pastwiska, z których korzystają dzierżawcy w lasach właściciela.

Za czynszowników wieczystych będą uznani z mocy ustawy niniejszej użytkownicy gruntów,

o ile oni sami, lub ci, od których prawo do tych gruntów nabyli, posiadali te grunty

na prawie dzierżawy wieczystej i posiadanie to zaczęło się przed 21 (9) czerwca 1836 r.

Za t. zw. „wolnych ludzi” w rozumieniu ustawy niniejszej będą uznani użytkownicy,

którzy odpowiadają wymaganiom ustaw rosyjskich w przedmiocie uwłaszczenia wolnych

ludzi drugiej kategorji i, dzierżawili posiadane grunty w b. gub. mińskiej przed 1864 r.,

w b. gub. wileńskiej i grodzieńskiej przed 16 czerwca (4 czerwca st. sr.) 1882 r.,

a w b. gub. wołyńskiej przed 3 kwietnia (23 marca) 1888 r.

Za długoletnich dzierżawców w rozumieniu p. c) art. 1 ustawy niniejszej będą uznani

a)

dzierżawcy, którzy sami, lub których spadkodawcy osiedlili się na posiadanych obecnie

gruntach przed 1 kwietnia 1895 r. na mocy umów dzierżawnych, zawartych z terminem

nawet krótszym, niż dwunastoletni, ale z prawem odnowienia dzierżawy po terminie na

warunkach poprzednich;

b)

dzierżawcy, którzy mieli lub mają w umowach zastrzeżone prawo wykupu wydzierżawionych

gruntów, ale z prawa tego nie mogli korzystać ze względu na niemożność zmuszania właścicieli

do sporządzenia aktu kupna sprzedaży;

c)

dzierżawcy, którzy użytkowali dzierżawione grunty przed dniem 1 sierpnia 1914 r. na

mocy umów z terminem przynajmniej sześcioletnim i pobudowali własne osiedle na dzierżawionych

gruntach.

Uprawnienia, wynikające z ustawy niniejszej, nie przysługują długoletnim dzierżawcom.

którzy

a)

nie są obywatelami polskimi;

b)

posiadają lub posiadali podwójne poddaństwo (obywatelstwo);

c)

byli lub są dezerterami wojska polskiego lub Wojska b. Litwy Środkowej, albo których

wrogi stosunek do Państwa Polskiego został dostatecznie stwierdzony;

d)

posiadali dzierżawioną ziemię z przerwami dłuższemi nad jeden rok;

e)

nie uiścili lub nie uiszczą z własnej winy w przepisanym terminie tenuty dzierżawnej,

ustalonej w umowie, względnie w art. 2 ustawy z dnia 21 września 1922 r. (Dz. U. R.

P. № 90 poz. 822);

f)

korzystają z gruntów na zasadzie stosunku służbowego z wfaścicielem majątku;

g)

dzierżawią grunty łącznie z zakładami przemysłowemi lub handlowemi, a należą do kategorji,

wymienionej w art. 4 p. c);

h)

posiadają własną ziemię i należą do kategorji, wymienionej w art. 4 p. c); dzierżawcy

ci mogą nabyć na podstawie ustawy niniejszej taką przestrzeń ziemi dzierżawionej,

którą łącznie z obszarem ziemi własnej nie przekracza normy maksymalnej, przewidzianej

w art. 1. p. c).

Orzecznictwo w sprawach, wynikających z ustawy niniejszej, należy do komisji uwłaszczeniowej

i do okręgowych komisji ziemskich.

Do składu komisji uwłaszczeniowej należą: komisarz ziemski jako przewodniczący, sędzia

pokoju, delegowany przez prezesa właściwego sądu okręgowego, przedstawiciel właściwego

terytorjainie starostwa, obznajmiony ze sprawami rolnemi, wyznaczeni przez Ministra

Reform Rolnych 'na wniosek właściwego terytorjainie wojewody: jeden przedstawiciel

większej własności rolnej (powyżej 45 ha) i jeden przedstawiciel drobnych dzierżawców,

względnie ich zastępcy.

Komisja orzeka większością głosów; przy równym podziale przeważa głos przewodniczącego;

do ważności uchwał wymagana jest obecność przynajmniej trzech członków, a w tej liczbie

komisarza ziemskiego i sędziego pokoju.

Komisje uwłaszczeniowe urzędują przy powiatowych urzędach ziemskich; działalność ich

rozciąga się na obszar działalności właściwego powiatowego urzędu ziemskiego.

Osoby, pragnące skorzystać z uprawnień ustawy niniejszej, powinny zwrócić się z podaniem

ustnem lub piśmiennem do miejscowej komisji uwłaszczeniowej w ciągu 4 lat od dnia

ogłoszenia ustawy niniejszej. Dla osób, które nie skorzystają z powyższego terminu,

wygasają wszelkie prawa, przysługujące im z mocy ustawy niniejszej, przyczem użytkowane

przez nich grunty tracą charakter prawny gruntów czynszowych, względnie użytkowanych

przez b. wolnych ludzi.

Do czasu uprawomocnienia się orzeczenia o uwłaszczeniu gruntów użytkowanych b. czynszownicy,

b. wolni ludzie i dzierżawcy długoletni winni uiszczać opłaty dzierżawne na zasadach

dotychczasowych.

Po otrzymaniu podania komisja uwłaszczeniowa wdraża postępowanie i w tym celu wzywa

użytkownika i właściciela gruntu.

Wezwanie winno być doręczone przez właściwy urząd gminny do stałego miejsca zamieszkania

stron przynajmniej na 14 dni przed terminem, na który strona jest wzywana.

Jeśli miejsce zamieszkania właściciela gruntu nie jest znane, wówczas jeden egzemplarz

pierwszego wezwania komisja uwłaszczeniowa winna wywiesić na widocznem miejscu w lokalu

własnym, drugi zaś przesłać do zarządu tej gminy, w której obrębie znajduje się podlegający

wykupowi grunt, dla wywieszenia na widocznem miejscu w lokalu urzędu gminnego. Niezależnie

od tego komisja uwłaszczeniowa winna pierwsze wezwanie doręczyć zarządowi majątku,

o ile ten istnieje, w osobie rządcy lub innego oficjalisty, oraz trzykrotnie ogłosić

w tem piśmie, w którem umieszczane są miejscowe ogłoszenia urzędowe. Strony mają prawo

składania dowodów, oraz powoływania się na świadków i biegłych; niezależnie od tego

komisja uwłaszczeniowa ma prawo zbierania dowodów z urzędu.

W biegu całej sprawy, aż do czasu uprawomocnienia się wydanego przez komisję uwłaszczeniową

orzeczenia mogą strony zawrzeć układ polubowny, który podlega rozpoznaniu komisji

uwłaszczeniowej i, w razie zgodności z art. od 1 do 5 włącznie ustawy niniejszej,

zatwierdzeniu.

Układ może być zawarty bądź na posiedzeniu komisji uwłaszczeniowej w drodze sporządzenia

protokółu, bądź przed komisarzem ziemskim, bądź wreszcie przed notarjuszem.

Po rozpoznaniu dobrowolnego układu, względnie po ukończeniu postępowania dowodowego

i wysłuchaniu stron, komisja uwłaszczeniowa wydaje umotywowane orzeczenie, które powinno

zawierać

a)

datę posiedzenia;

b)

skład komisji, przez którą orzeczenie zostało wydane;

c)

ustalenie przynależności lub nieprzynależności petenta do jednej z kategorji osób,

uprawnionych do nabycia ziemi na mocy ustawy niniejszej;

d)

w razie przyznania petentowi prawa do nabycia gruntu na własność - zatwierdzenie lub

uchylenie dobrowolnego układu, względnie określenie warunków nabycia, a mianowicie

granic i obszaru gruntu z uwzględnieniem wymagań art. 12, dotyczącego ceny wykupu

oraz terminu i sposobu jej wypłaty (art. 14).

O ile układ polubowny do skutku nie dojdzie lub nie zostanie zatwierdzony, komisja

uwłaszczeniowa określi cenę nabycia gruntu, którą stanowi

a)

dla b. czynszowników (art. 2) suma czynszu rocznego w 1913 r., pomnożona przez 8;

b)

dla wolnych ludzi (art. 3) suma rocznej tenuty dzierżawnej, która obowiązywała użytkownika

tej kategorji w dniu 16/4 czerwca 1903 r., pomnożona przez 8; w razie niemożności

ustalenia tenuty, która obowiązywała użytkownika w dniu 16/4 czerwca 1903 r., za podstawę

do obliczenia przyjęta będzie tenuta takich samych kategorji dzierżaw, pobierana w

tymże czasie za podobnej wartości grunty w najbliższej okolicy;

c)

dla długoletnich drobnych dzierżawców, wymienionych w art. 4 pod a) i b), suma rocznej

tenuty dzierżawnej, która obowiązywała dzierżawcę w r. 1913, pomnożona przez 8; w

razie niemożności ustalenia tej tenuty, za podstawę do obliczenia przyjęta będzie

tenuta tej samej kategorji dzierżaw pobierana w tymże czasie za podobnej wartości

grunty w najbliższej okolicy.

Jeżeli dzierżawcy, wymienieni w art. 4 pod b), zapłacili właścicielowi zaliczkę na

kupno użytkowanej ziemi, zaliczka ta winna być potrącona zustalonej ceny;

d)

dla długoletnich drobnych dzierżawców, wymienionych w art. 4 pod c), suma rocznej

tenuty dzierżawnej, która obowiązywała dzierżawcę w roku 1913, pomnożona przez 162/8;

w razie niemożności ustalenia tej tenuty, za podstawę do obliczenia przyjęta będzie

tenuta takich samych kategorji dzierżaw, pobierana w tymże czasie za podobnej wartości

grunty w najbliższej okolicy.

Przeliczenie sum rublowych na walutę, mającą obieg w kraju, będzie dokonywane według

równi: 100 rb. równa się 266 złotych.

Komisja uwłaszczeniowa winna dążyć do zlikwidowania wszelkich praw do korzystania

z nieobjętej uwłaszczeniem części majątku dotychczasowego właściciela, wypływających

z tytułu prawnego, uzasadniającego uwłaszczenie, a to na mocy dobrowolnego układu

stron. Układ taki, stwierdzony podpisami stron i zatwierdzony orzeczeniem komisji

uwłaszczeniowej, rozstrzyga sprawę ostatecznie.

O ile układ dobrowolny do skutku nie dojdzie, komisja uwłaszczeniowa winna

1)

W odniesieniu do czynszowników, wolnych ludzi i wyliczonych w art. 4 pp. a) i b) długoletnich

dzierżawców, wydać orzeczenie o uwłaszczeniu, nie uwzględniając przy określaniu uwłaszczanego

obszaru i ceny wykupu przysługujących uwłaszczanemu praw do korzystania z nieobjętej

uwłaszczeniem części majątku dotychczasowego właściciela. W temże orzeczeniu komisja

uwłaszczeniowa ustali istnienie i rozmiar tych praw. Uwidocznione w orzeczeniu komisji

uwłaszczeniowej prawa uwłaszczonego do korzystania z nieuwłaszczonej części majątku

dotychczasowego właściciela podlegają zlikwidowaniu w trybie i na zasadach, ustalonych

dla likwidacji serwitutów, z tem jednak zastrzeżeniem co do długoletnich dzierżawców,

wymienionych w art. 4 pp. a) i b), że uwłaszczona działka wraz z gruntami, stanowiącemi

ekwiwalent zlikwidowanych praw do korzystania z nieuwłaszczonej części majątku dotychczasowego

właściciela, nie może przekraczać norm, przewidzianych w art. 1 p. c) niniejszej ustawy.

Wartość ekwiwalentu za zlikwidowane serwituty, przewyższającego te normy, ustalona

będzie według zasad, podanych w art. 12 p. c) niniejszej ustawy, i podlegnie potrąceniu

z ostatniej, względnie z ostatnich rat należności za uwłaszczone grunty, albo też

wypłacona będzie przez dotychczasowego właściciela w gotówce.

2)

W odniesieniu do wymienionych w art. 4 p. c) dzierżawców komisja uwłaszczeniowa po

ustaleniu istnienia i rozmiaru praw do korzystania przez tych dzierżawców z nieobjętej

uwłaszczeniem części majątku dotychczasowego właściciela winna ustalić wartość korzystania

z tych praw i o tę wartość, nieprzekraczającą jednak 25% ogólnej ceny wykupu, zmniejszyć

ostatnią, względnie ostatnie raty należności za uwłaszczone grunty, wobec czego odnośny

dzierżawca traci ostatecznie wypływające 2 tytułu uzasadniającego uwłaszczenie prawo

do wszelkiego korzystania z nieobjętej uwłaszczeniem części majątku dotychczasowego

właściciela.

Komisji uwłaszczeniowej służyć będzie prawo stosowania przepisu, podanego w ustępie

1, w drodze wyjątku do takich dzierżawców, odpowiadających kategorji c) art. 4, dzierżawiących

t. zw. „pustki”, którym pozbawienie prawa korzystania z pastwiska uniemożliwiałoby

prowadzenie normalnego gospodarstwa.

W razie konieczności gospodarczej komisja uwłaszczeniowa może w stosunku do wszystkich

kategorji osób, korzystających z niniejszej ustawy, stwierdzić i ujawnić w charakterze

służebności prawo wodopoju, przejazdu i przepędu bydło.

Jeżeli użytkownik, mający prawo na mocy ustawy niniejszej nabycia gruntu na własność,

nie jest w możności wypłacić całej ceny szacunkowej jednorazowo, to komisja uwłaszczeniowa

ma prawo rozłożyć mu na raty na przeciąg czasu do 12 lat, stosownie do okoliczności,

z dodaniem procentów w stosunku 6% rocznie. W tym wypadku każda rata wraz z procentami

winna być ustalona w orzeczeniu w złotych, przytem w orzeczeniu powyższem winno być

zaznaczone, że dłużnik jest obowiązany uiścić należność w oznaczonym terminie w złotych.

Do chwili wprowadzenia złotego jako jedynego środka płatniczego, raty płatne będą

w markach polskich podług kursu franka złotego, określonego przez Ministra Skarbu

na podstawie ustawy z dnia 6 grudnia 1923 r. (Dz. U. R. P. № 127, poz. 1044), a obowiązującego

w dniu dokonywania zapłaty.

Raty te powinny być zabezpieczone na uwłaszczonym gruncie z prawem pierwszeństwa przed

innemi długami nabywcy. Komisje uwłaszczeniowe mają również prawo zwracania się przez

właściwy urząd ziemski do Państwowego Banku Rolnego z przedstawieniami co do potrzeby

udzielenia nabywcom odpowiednich kredytów.

Od orzeczeń komisji uwłaszczeniowej służy stronom w terminie miesięcznym od dnia doręczenia

odpisu motywowanego orzeczenia prawo odwołania się do Okręgowej Komisji Ziemskiej.

Skarga odwoławcza wniesiona być winna do komisji uwłaszczeniowej, która jest obowiązana

przesłać ją wraz z aktami sprawy najpóźniej w ciągu 2 tygodni do Okręgowej Komisji

Ziemskiej.

Przewodniczącemu komisji uwłaszczeniowej przysługuje prawo odwołania się do Okręgowej

Komisji Ziemskiej w terminie miesięcznym od dnia wydania orzeczenia.

Orzeczenie komisji uwłaszczeniowej w razie niezaskarżenia go w przepisanym terminie

(art. 15), oraz orzeczenie Okręgowej Komisji Ziemskiej są ostateczne i podlegają natychmiastowemu

wykonaniu.

Od orzeczenia Okręgowej Komisji Ziemskiej stronie służy w terminie dwumiesięcznym

od dnia doręczenia odpisu umotywowanego orzeczenia prawo odwołania się do Najwyższego

Trybunału Administracyjnego.

Prawomocne orzeczenie komisji uwłaszczeniowej, względnie orzeczenie Okręgowej Komisji

Ziemskiej, o nabyciu gruntu przez użytkownika po wypłaceniu szacunku w całości, względnie

1 raty (art. 14), stanowi tytuł prawny nabycia i może być zgłoszone przez użytkownika

do wydziału hipotecznego, względnie do zastępcy starszego notarjusza, dla przepisania

tytułu własności w księgach wieczystych z zabezpieczeniem tych części sum sprzedażnych,

których spłata będzie rozłożona na raty (art. 14), oraz z wpisaniem do ksiąg wieczystych

praw rzeczowych, ustalonych w orzeczeniu na podstawie art. 13.

Cenę nabycia komisja przekaże niezwłocznie do sądu dla wydania komu z prawa należy.

Cena ma być złożona w polskich państwowych papierach pupilarnych, opiewających na

złote polskie lub inną stałą walutę.

Złożenie ceny zwalnia uwłaszczaną działkę od wszelkich obciążeń hipotecznych i rzeczowych,

zaś właściciel wobec wszystkich wierzycieli hipotecznych i rzeczowych, ujawnionych

do dnia wejścia w życie ustawy niniejszej na majątku, z którego działka podlega uwłaszczeniu,

odpowiada jedynie i w tym stosunku, w jakim pozostała przy nim część majątku ziemskiego

znajduje się do ogólnego jego obszaru przed uwłaszczeniem.

Na wniosek komisji uwłaszczeniowej, względnie Okręgowej Komisji Ziemskiej, wywołany

prośbą osób interesowanych, Okręgowy Urząd Ziemski wnosi do ksiąg hipotecznych (gruntowych)

odnośnej nieruchomości ziemskiej, względnie do wykazów zastępców starszych notarjuszy,

ostrzeżenie (adnotacje) o wdrożenie postępowania uwłaszczeniowego z tym skutkiem,

że w dalszem postępowaniu uwzględniony będzie ten stan prawny nieruchomości, jaki

stwierdzony był w księdze hipotecznej (gruntowej), jako prawnie obowiązujący w chwili

wniesienia ostrzeżenia (wpisu adnotacji).

Właściwy sąd wstrzyma rozważanie sprawy o eksmisję, względnie samą eksmisję, z gruntów

w stosunku do osób, określonych w art. 1 ustawy z dnia 21 września 1922 r. w przedmiocie

obrony drobnych dzierżawców, b. czynszowników, oraz „wolnych ludzi” (Dz. U. R. P.

№ 90 poz. 822), oraz wszystkich b. czynszowników i b. wolnych ludzi nie mniej, niż

na termin dwumiesięczny, licząc od dnia zawiadomienia o tem strony pozwanej, a to

celem umożliwienia tej stronie dostarczenia dowodu, iż nie podlega ona eksmisji do

czasu ostatecznego rozpoznania sprawy o uwłaszczeniu użytkowanych przez nią gruntów.

Na żądanie użytkowników gruntów, którzy się zgłosili do komisji uwłaszczeniowej o

przyznanie im praw do uwłaszczenia na tychże gruntach, komisja uwłaszczeniowa, względnie

Okręgowa Komisja Ziemska winna na najbliższem posiedzeniu, a w każdym razie najpóźniej

w terminie miesięcznym po otrzymaniu odpowiedniej prośby rozważyć na podstawie posiadanych

przez komisję danych, czy zgłaszający się ma dostateczną podstawę do roszczenia prawa

na uwłaszczenie z mocy ustawy niniejszej. W wypadku powzięcia decyzji twierdzącej,

komisja niezwłocznie wyda interesowanemu odpowiednie zaświadczenie, na którego mocy

sąd wstrzyma rozważania sprawy o eksmisję, względnie samą eksmisję, do czasu ostatecznego

rozpoznania sprawy o uwłaszczenie.

Nie podlegają zawieszeniu powództwa, oparte na wykroczeniach dzierżawców przeciw przepisom

art. 3 ustawy z dnia 21 września 1922 r. (Dz. U. R. P. № 90 poz. 822).

Osoby, które użytkują grunty na zasadzie ustawy z dnia 21 września 1922 r. w przedmiocie

ochrony drobnych dzierżawców rolnych, b. czynszowników, oraz „wolnych ludzi” (Dz.

U. R. P. № 90, poz. 822), znowelizowanej ustawą z dnia 3 listopada 1923 r. (Dz. U.

R. P. № 112, poz. 894), o ile na mocy wyroków sądowych będą podlegały eksmisji z dniem

1 listopada 1924 r. jako nieodpowiadające wymogom, zawartym w art. 1, 2, 3 i 4 ustawy

niniejszej (art. 20), winny dopuścić właścicieli gruntów do dokonania obsiewów ozimych

na jesieni 1924 r., o ile one same nie są obowiązane dokonać tych obsiewów na mocy

umów dzierżawnych.

Właścicielowi majątku, nie posiadającemu innej nieruchomości ziemskiej na obszarze

Rzeczypospolitej Polskiej, któremu po zastosowaniu ustawy niniejszej pozostawałby

obszar ziemi nieuwłaszczonej mniejszy, niż maksymalna norma, przewidziana w art. 1

p. c), służyć będzie prawo powiększenia pozostającego obszaru do tejże maksymalnej

normy drogą wykluczenia z uwłaszczenia odpowiedniego obszaru w jednym kawałku, podług

wyboru właściciela. Natomiast dzierżawcy, całkowicie pozbawionemu tą drogą działki,

która uwłaszczeniu podlegała, bądź też otrzymującemu działkę zmniejszoną, uniemożliwiającą

samodzielne gospodarstwo - służyć będzie pierwszeństwo ustawowe przed wszystkimi innymi

kandydatami do nabycia obszaru, odpowiadającego dzierżawionym przez niego gruntom,

z zapasu ziemi, przeznaczonego na reformę rolną w tym samym lub innych, możliwie najbliższych,

powiatach tegoż województwa za cenę, odpowiadającą przepisom ustawy niniejszej.

Komisja uwłaszczeniowa, orzekając o zwolnieniu od uwłaszczenia działki, będącej w

użytkowaniu dzierżawcy, wskaże jednocześnie w porozumieniu z urzędami ziemskiemi odpowiedni

obszar gruntu, w stosunku do którego pierwszeństwo nabycia może być wykonane i objęcie

której przez dzierżawcę jest faktycznie natychmiast możliwe.

Dzierżawca nie może być eksmitowany z gruntu, dopóki nie obejmie w posiadanie działki,

wskazanej mu przez komisję uwłaszczeniową. Przywilej ten wygasa z końcem następnego

roku gospodarczego po tym, w którym komisja uwłaszczeniowa wskazała odpowiednią działkę.

Przepis artykułu niniejszego nie może mieć zastosowania do gruntów, podlegających

wykupowi na rzecz czynszowników i wolnych ludzi, z wyjątkiem wypadku, kiedy stan posiadania,

artykułem niniejszym przewidziany, wytworzył się dla właściciela wskutek ustalenia

granicy wschodniej Państwa.

Wykonanie niniejszej ustawy porucza się Ministrowi Reform Rolnych w porozumieniu z

Ministrem Sprawiedliwości.

Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem jej ogłoszenia.